Be37-1 Provided by University Library of Tübingen Transcribed with Tesseract

To the best of our knowledge this work is free of known copyrights or related property rights (public domain).

 Praelectiones Academicae Pvblicae In Physicam Theoreticam, 1 Krafft, Georg Wolfgang t N — - . — - E. — ii * m i d d * RC E X d 3. as E P*f s z ; d D 2 * " & i . i t OM p Es $ MY " y RC ä zO L AE * VE T fs . f : a 3j Vk.r. N z D 2 j m E * 2 « j5 * Is ï*a [5 " E AU L* » if * 3 j *. - Yw £ h hd ? LA "YUA E W* pecm 7 Z rx 3A v v E " d i ia 2v N Qu P s RA P E AR Ea L. n 5 ? 4& * £ vt * EC 5 a $ ;« AE — - -T [2 GÉGFDMAHENTA. — m | ï /!(.t.fm 2 [- n N12«51171888 5 U 24 DL I i LEU uB Tübing;—:r: atl t B rcm st —— — pHYSLICA VNIVERSA TRIBVS TOMIS COMPREHENSA C l À C* P 5latt-roolfe-oer S58dpbtnper mbfbneiben, xmü jtenscbeilbinpem, PRAELECTIONES ACADEMICAE PVB8LICAE PHTSICAM THEORETICAM COMMODA AVDITORIBVS DO CONSCRIPTAE A GEORGIO WOLFFGANGO KRAFFT PHYSICES zr MATHESEOS P P. . ACADEÉMIAR, SCIENTIAR PETROPOLITAN.& ET BEROLINENSIS, MEMBRO EBITIO -AYCTÍORRE o L x * VOR L IÉ FWl rA La EL 2efon TVBINGAE Syuri5vs IOH GEORGII COTTA, NMIDCCISXET w-—wRS C u v PU V OA — —— exc A &34,42 Z [3 at a p ss E A , AE Se AA s *) ) d 13 27 A N 2)] R s A AT d o Jeg j E SSSS AE (e a X SSS r E d NH ) ET AE LAf AVDITORIBVS SVIS þEREXIMIIS ATQ!VE PRAESTANTISSIMIS$ | S- PQ Dc GEORGIVS WOLFFGANGVS KRAREEFT, * -t93603- "Nfiros poftquam accu- ä A änimos * . 7 J Q ratiori diligentia Phyficis et- i,.; iam excolendos clementiffime mandauit .Sereniffimus Dux nofter, atque Vniuerfitatis huius INutricius In» X2 dulgen- PRAEFATIO. dulgentifimus, CAROLVS: acroa; f fes faciende funt non interrupte , & f quouis anno abfoluende , in Phyfica primum ThLeoretica, per femeftre quod- libet hibernum ; tum, per femeftre I f fübfequens zítiuum , in eiusdem par- tibus Mecbamicis & Optids, atque fi- f mul in Phyfica Ebcperimehtalz' ; quam hanc Idem immorralis glorix Princeps munifice auget quotannis, atque tuetur, Ad hoc falutare inftitutum . requiritur [ l ergo libellus commode , nec magno pretio, parabilis, qui in omnium ma- nibus veríari poffit; poftulatur eius- dem ea difpofiio, quz & vna ferie vtrique femeftri refpondeat , & pre- Ícripto PRAEFATIO NU fcripto tempore perducatur ad finem; T neceffaria tum quoque in eodem eft if frequens Experimentorum cogmemo- quo ratio ac intercalatio ,^ Collegii Experi- velre mentalis futura bafis; pofcitur denique | p facienda mentio recentiffimorum in hae i f fcientia inuentorum ; ) qurbus expri- quim mendis maxime fecutus füm Celeberri- Is mü Petri van Muffcbeubroek. In[litutio- ( *s Pbyficas, anno füperiori 1748 edi- Durttlt fa , tanquam archetypum , quem imi- nagno tari omnes concupifcant. Eiusmodi 1 T voluminis , quantum in me fuit, pri- : gl 7/4 hacce parte, quam dicatam integra ftié mente Vobis volo, ieci fundamenta, m hanc ajtera , fi vitam & vires Deus con- ripto X5 ceíTe- PRAEFATIO.' cefferit , proxime . fequetur. Sextus T iam agitur annus, ex quo in opere f inüitutogue hoc pulcherrimo omni ani- h mi iei contentione verfor , neque. vI- f lum:eorum preterire paü"us füm, quin li ominià indicata, Deo ,. cuius etiam. hz Ín fcientiz; eximium funt munus, iuuan- n te peragrarem. Addidit. mihi femper I docendi & ícribendi letitiam & alacri- i tatem . Veftra in Auditorüs . noftris a frequentia, & fru&tus vberrimus, quem hinc cepiffe fe haud pauci funt pro- fefli. . Pergam etiam, dum vita fup- petit, tenere hanc viam , vt potiífi mum. Seremiffuuo Principi noftro, Zm- pliffünioque. Senatui. Academico pro maxi- —— Inis E PRAEFATIO. AU mis in me collatis beneficiis, vtcunque p facultas fert mea, grates obedientia re- at feram ; tum vero ftudiis Veftris, Phy- I ficis pariter ac Mathematicis , ad. glo- ia riam Dei, tantorum. operum fapientif- n fimi fabricatoris, valentia, & laudanda, iU pro virili parte afferam incrementa. m Vos diligentia, & amore in me Ve- ii fro , hos porro conatus meos egre- volts gie iuuabitis. Valete. Scripíiin Aca- quem demia noftra Eberhardina d. XXI pIO Marti. MDCCL. j f* poulh Cs ] Á - Q2 um* maxï' '.ï gl «€08) o (882 PREFATIO ALIERA! u 1w01 iat borum Phyfices elemene C torum) editio prodeat, mom mece[fa- 1) ] viumn. e[fe dzm'mus , ut bunc libellum co- piofe orbi literario commuendemus , qui /;11 i prima iam. "oice tamto cum applau[u etiam [ im exterorum, [cbolis veceptus reji. Ex- ponamus paucis, quod pauca adiecerimus W d priori editioni , que a Domims Zuditori- bus, quum im explicatione borum vudimen- torun ver[abamur, defiderari vidimus, & que fine ommi dubio D. Amteceffor mo- Jter. defideratifimus: $- ummmpirs ipfe fupple- viffet , mifi ad. fublimiorem . Pbyficam ad- difcendam. auocatus dudum fuffa. —Im con[cribendo aliquo libro , qui tiromibus de[- PRJEFA TIO. deflinatus eft., aom femper potef? prae[axire Aucfor , quamtum vel- leuffinne. difficil- v ehet tates amimum difcipuli impediant , quomi- qus d Jecientia, quam tra&at , ulterius ii progrediatur , meque enim) ommü gnomon J L , (i Jaltem vie Jufficit, fed cum multis difce pz)lz's Preeceptor ipfam viam enetiri debet, ;;mjam. E 2 in aliam quam defideratam : "rbem u- H Tif venes deferantur. NNulli denique dubitamus, dcj/ïcf/äre adbuc plura, que ad ulteriorem ar- Ál (itte TA gumentorum , que w boc volumüne tra- Ilj élantur , expofitioemi egregie facere po- LA trtij]ämt , fed cum im nirüiam molem liber Í : n exereuiffet, veferuabimus reliqua. publicee i D eius explicationi. li Tubingz 1 April, 1761 TO IOH, KIES, ij Philofophiz Profeffor. ^ ORDO CAPITVM. I. De Natura Phyficz. p. 1. II. De Corpore,. eiusque a;tributis. —— p. 8. IIt. De Vacuo. p. 27. IV. De Loco , tempore , & motu. P. 53- V. De Corporum viribus. p. 49: VI. De Motu compofito. p. 62. VII. De Grauitate. p. 73. VIII. De Viribus centralibus. p. 127. . IX. De Corporum qualitatibus. p.139* X. De Attra&lione. p. 163. — .XXI. De Cohzrentia. p. 269. XII. De Fluido in genere. p. 222 XIII. De Aqua. p. 250. lh V8 ( XIV. De lgne. p.253. D XV. De Aére. p. 291. &t iv XVI. De Msteoris. p. 351. «( tg] L: D CAPVT [m J us at ) : [35 ï 2 [ »J I,. ES S TILU LE l'fl.; lj Hlä' l4slr 5 E u t El TT fa A [ny 1]1)."1 v QD? '* $ VEX CO J « Oz A $ N*—X« e3) e u7 i * 7 E CAPVT. EL DE NATVRA PHYSICLJE. sf ) n ;x m I A /)N NU -X 1. (i -- e», N Hyfica, fiue Philofophia natuva- RO eZ lis, eft fcientia corporis a na- IH ATRU J A ? ( i tura orti; vel, quod eodem recidit ; efít ícientia eorum , quz per vires naturg fieri pof- funt. 2* Scientia eft cognitio per cauffas: hinc Phy- fica eorum omnium, quz de corpore naturalí Obferuat, rationes redderetenetur. Porro fci- entia requirit principia; quz in Phyfica duo fünt, Rafio & Experientia. Per hanc ea, quz de corpore naturali fenfuum ope obferuantur; collgimus ; per illam vero vnam propofitio- nem ex alia legitime deducimus , nexum eae rum perfpicientes. 3- EX- Ca»«l ^ lt m Experïcntiax füb fe z—;)mprehendit Obferua- y iiones, quando ad illa folum attendimus , qua fine noftra accedente opera ipía per fe natura przftat ; quz fünt vel vulgares , in quibus fi- ne inftrumentis, folis fenfibus, obferuamus ; aut artificiof2 , vbi inftrumenta. & machinas adhibemus, veluti in Aftronomia. Eadem quo- que comple&itur Experimenta, vbi artifex ea | f combinat, qu& folo ordine natur& non con- li veniffent , eo fine, vt intelligat , quid in his i circumítantiis naturz vires cíficere poffint & f foleant. H 4 Corpus dicitur, quodcunque fub vnum , plu- res, aut omnes, fenfus noftros cadit, & pre fioni in fe faCtz refiftics veluti ftella, a& 8os; l pomum, &c. Subtilius autem Leibnitio quon- dam . Corpus di&um .füit mens momenstanec. 1 Commerc. Epifl. inter. Leibu. Q Beru. Tom. 1. p. | é2. Naturale porro id eft, quod a fola natu- ra producitur, neque ab arte aliqua humana proficifcitur. $. Naturas corporis fcilicet , eft huius ftru&tu- Cä ra organica, ex qua, mediante motu, ad va- Ü rias fübeundas mutationes eft difpofitum. Ex * hac, quicquid fluit ac oritur: id corpori eft ] uaturdle; quicquid vero ex hac non confequi- E tur: id eit miraculofum. Hinc vires naiure [ unt ä pE NATVRA PHYSICA, 3 ï'unt illa ftructura, ac illi motus , ex quibus li mutationes corporum , hoc eft , eorundem qu ph&enomena ; confequuntuf. OR 6. g f u T phenomená corporum naturalium;'äüt áfa paritiones , funt omnes eorundem mutationes , juo q77 fitus, a&tiones , paffiones, quz fenfibus ob- jone feruantur. |tà phznomenum :ufartiomi$ ex- his hibet hortus poft pluviam ; fitus , afterifmus u in coelo v. g. Leonis; ftrata lapidea terrz in« fita; adionis, lapis delapfus in mollem ceram$ palfiomis, cauitas inflita huic cerg, j 75 p HOS; ! Cognitio rerum omnis eft triplex 5 prima iflorica , qu fola rei alicuius phazenomena-enu- qllOIl fattl merare valet; nobilis quidem , fed infima ; fe- n cunda pbilofopbica, que phanomenorum cauf- ndte fas allegare nouit, nobilior iam j tertia matbes matica, quze & phenomenorum, & cauflarum (f1an4 allegatarum , magnitudines dimetiri didicit $ nobiliffima omniutn: lam vero; quis hanc fi- bi non expetat? Hinc vt omnimoda in Phyfi- t ( cis obtineatur certitudo , vtque veritates hic ad n detecte ád víus hominum pro arbitrio poffint B applicari, conuenit métiri tam cauffas, quam " phenofnena, quotiescunque facere id licet. Quod cum doceat AMatbefis para , vtpote mes qr Mas j t tiendi fcientia, euidentillimum eft, fine fant thel Aa 4 Car. I d thefi pura perfe&tam de rebus naturalibus cos Q gnitionem non dari. f 8.« Cum itaque phznomena naturalia aut phi- lofophice per cauffas generales & proximas, aut matbematice per menfüras, explicare cona- :I mur : vtiliffime attendimus ad fequentes regu- las a Nevvtono praícriptas, quarum veritatem nemo eft, qui in dubium vocare poflit, fi mo- t [ do certitudini inconcu—fïæ -üudcat. ] 9. p Prima eft: Cauffe zerum naturalium non plu- Q W ves funt admittende , quam que vere funt, earum- que pbenomenuis explicandis fufficiunt. — Rejiciun- tur hinc, cauffarum abundantia, in quibus plus j eft, quam in effedu; & cauffarum falfitas vel non - exiftentia, quarum nempe veritas nec ratiocinando nec experiundo poteft edoceri ; quales cauffz dicuntur bypotbefes , qu idcir- co ex Phyfica fünt profcribende, cum, quic- quid ex illis cofligitur, fit inconftans, égdem- que fcientiam impediant potius, quam promo- veant, magisque conducat; ignorantiam füam prpfiteri, quam in vana caufía acquiefcere, ä IQ! I Secünda eft : Effetluum ä&"iu! [ ;H um eiusdem ge- aeris eedem funt. caufJe. " l'oftulat hoc omnino naturz fimplicitas ; íi enimy videam lapidem deorfum DE NATVRA PHYSICJA. y ls deorfum deícendere apud nos ex vi grauitatis: quis dubitet eiusdem effe&tus eandem cauffam futuram quoque effe in America? fimiliter iu- dicabis, de cauffa refpirationis in homine & bruto; de reflexione lucis in terra & planetis ; xt Dbi' de vmbra ]mnàS; proie&a poít corpora terrena. & CODo planetas. gl* Yr. AC Tertia eft: Qualitates corporum, que intendi imy €9 remitti nequeunt , €9 que omnibus, in. quibus experimenta inflituere licet, corporibus competuut, ro corporum wniuerforum qualitatibus babesi poffuut. — Video ex. gr. in terra noftra omnia corpora effe extenfa , habere vim refiftendi:: j plu At cur ergo non tribuam quoque hanc eandem qualitatem aliis corporibus diftantibus , Soli, jcim ]5 p]llS a5 Ye Lunz , àut fübterraneis , nunquam ;nihi vifis ? 12. 5 x loctr; Confequitur ex Phyfica alia fcientia , que jucit Jeleologia vocatur. Hec indagat fines, pro- pter quos omnia in rerum natura fünt a Deo qie x dett creata; fed perfici nunquam poterit, quia fco- tOrD* pos omnes, quos Deus (ibi propofuit, in quo- yfüdt libet corporum genere, eruere humanz faga- citati conceffüm non eft. Interim tamen ma- ( ! xime notari hic debet , quod Leibuitius afferuit in AGis Erud. Lipf. 1695. m. Aprili. Finales cauffz fübinde magno cum fru&tu etiam in Phy- nf ficis fpecialibus adhibentur; & tenendum elt, ynino omnia in rebus dupliciter explicari poffe, per jderm 3 iregnum ufum 6 CAP; I [ regnum Patentiä, feu cauffas efficientes; & l per regnum Sapientie, feu per finales. 13. WVt omnia corpora naturalia, quotquot eo- rum obfíeruationibus fe noftris in hac tellure fifunt, commode ad genera quzdam reduci offent , Phyfici ea diuiferünt in tria Regza fic dicta ; Foffile aut Minerale , quod omnia e terris effoffa , crefcentia ; egetabile , quod lj omnes plantas , crefícentes & viuentes ; 4mi- fl male, quod omnia animalia , crefcentia, viuen- f tia & fentientia, continet ; quibus addunt alii h Regnum Atmofpbericum, quod aérem, ignem D 1 & meteora; & Marinum, quod omnia corpo- xa in maribus reperiunda, comple&itur, [ j 14. li ii Denique vix dici poteft, quantum vtilitatis li ex genuinz Phyficz capere nobis liceat ftudio. ) Inferuire valec ea non enumerandis vitz no- ftre vfibus & commoditatibus ; facem nobis ! [! przfert in aliis fcientiis, facris etiam , maxi- me vero in Medicina. Liberat animum a fu- perftitione, dum veras variarum apparitionum cauffas nobis aperit ; vt definamus credereignes ex. gr. in atmofphera quandoque apparentes T effe cacodemones, aut animas errantes, aut [ in deuia! abducere peregrinatores ; aut tempe- lt ftates cieri poffe a fagis, & quz fünt aliz nu- £*. Dire&e vero nos manu quafi ducit ad ( COSHQ* DE NATVRA PHYSIC £. T cognofcendam exiftentiam . Dei vnius , & fo- lius, omni & potentia & fapientja eminentis. lj. s Hanc Phyfice dignitatem confirmamus ali- 'ellurg quot teftimoniis , grauiffimis certe, & primo edud quidem 5ezecz , qui in Natur, Quaft. lib. I. Praf. ??gli& dicit: Equidem tuuc maturg verumi gratias ago , ja € cum illam non ab.bac parte video , que publica od eft , fed cum fecretiora eius iutraui: cum difco, Y ug vuiueri materia [it, quis autkor, 9 cuftos, (lud quid fit Deus; mifi ad hec admitterer : non fue- ndl vat opere pretium nafci. . Deinde Bacomi de Ve- igncm rulamio ; qui de augm. fcient. lib. T, p. m. 34, inquit: $2 animus cuiuspiam contemplatione re- Forpü- rum nature corruptibilis imbutus fuerit , iuxta cum EpiGeto fentiets qui cum pridie exiens muliercu- lam ob fradam ollam plorantem cernerets poftri- die etiam exiens aliam , mortuum filium deflen- ii frodis tem , con[piceret , dixit: beri vidi fragilem fran- 'gi, bodie vidi mortalem mori ; quare optime €$ g nv noli valde fapienter Virgilius cogmitionem | caufJavum cum metus omnis profligatione copulauit: mu Felix , qui potuit. verum cognuofcere cauffas : T donin Atque metus omues, €9 inexorabile fatum Subiecit pedibus , frrepitumque Acberontis auari. i us Tertio Pbil. Melancbtbouis,qui in Initüis dothri- n£ Pbyfice lib. Y, fol, 17, ftatuit, Tofa natura ;cmpe' verum. velut. tbeatrum e(t. bumami ingenii, quo Deus vult afpiciy ideo indidit bominum mentibus p n cupiditatem confiderandarum rerum, 9 volupta- j * iem, A 4 o 8 Car. Il DE CORPORE, d tém, que agnitionem comitaturs be cauffe imui- tant fana ingenia. ad confiderationem uatura, eti- am[i vtilitas nulla fequeretur 5 ideo Deus bas flam- mas indidit menti, incitantes ad inquifitionem na- iure , ut bec dotirina primum fit iter ad. agnitio- nem Dei , deinde vt mon(lret vite prefidia. CAPVT IL DE CORPORE, EIVSQVE ATTRIB V TIS. 3 c& 16. Elufi corpora extra nos dari non nifi fen- 1 V K füum ope intelligimus : (4.) ita corundem varias proprietates eodem auxilio cognoíci- mus. Sunt aurem hz duplicis generis, quz- dam conueniunt omnibus omuino corporibus , ita, vt nullo artificio tolli ex iis queant , & vocantur Zftribuía ; quixdam vero aliquando tantum , aut fingularibus, adíunt , & vocan- tur Qlalitates. 17. Attributorum quzdam hodiernis Philofophis funt indubia, de quibus nemo litem mouet , qualia fünt extenfio , iuertia , impenetvabilitass molilitas , quiefcibilitas , qua ex inertia, i. e. in- f differentia corporis ad motum & quietem, fe- f quuntur ; figzrabilitas , quz ab extenfione fini- [ ta deducitur. Quzdam vero funt dubia, non Y .omnibus agnita , vti funt grauitas, attra dio, & j eledri- l EIVSQVE AT'TRIBV'TIS. 9 ?nuf- eléivicitzs, de quibus fingulis ordiue füo agene tll dum nobis erit. j B 3X8. iM« Qualitates autem corporum naturalium di- ;nitl'()j vidi folent fecundum ordinem fenfüum noftro- rum externorum. lta corpus aliquod depre- hendic Guflus fapidum , infipidum , falfum, dul- ce, amarum , &c. Olfatius odorum, inodorum; fovidum, &c. 4uditus (onorum, infonorum , T acutum, graue, &c. Vifus opacum , pelluci- dum, coloratum.. Tadus flaidum, firmum , calidum, frigidum, durum, elafticum; molle; afperum, leue, &c. De quibus füo pariter ifete loco erit tra&andum. qdem W I9. ! qUZ Sunt porro proprietates corporum quzedam riDUsy reípediue tantüm vniuerfales, quales funt Vis - yiotrix , diuifibilitas, figurabilitas , & eletricitas. n Prima enim non omnibus corporibus ineft, fed vocan- his folis, quz in motu fünt pofita; nemo enim dixerit, corpus quiefcens przditum effe poten- tia moueudi. Reliquz autem tres competunt fop j iterum non omnibus promifcue corporibus , fed illis folis , quze maiora (ünt, atque ex ele- Que TL jii mentis compofita, adeoque in hic iterum pof- " fünt refolui ; non autem elementis ipfis phy- ]j - ficis, que corpufcula vera quidem fünt, nec i tamen vlterius poffunt vllis viribus naturz di- fon vidi, aut aliam figuram nancifci; aut atmo- uo ele&tricitatem nanci- /); & fphær; ambiri, ex q cantur. t* A5 IO Car. Il nE coRPonE, fcantur. Corpufcula autem vera dicuntur ele- menta, quia, etiamfi füb íenfüs non cadunt immediate, (4.) hos tamen afficiunt mediate. — (5 £C o 20. De attributis itaque corporis naturalis aCtu- ri, confideramus primo exfernfioneim, quz, geo- metrice fpeGtata, eft quantitas vnius , duarum, vel trium dimenfionum ; Phyfice autem ex- penía, eft pofitio elementorum extra elemen- ta, in extenfione quauis geometrica, qua ba- fis quafi eft Phyfice. [ 21. f Hinc manifeftum effe poteft, in hac exten- fione naturam corporis non effe pofitam, velu- t Cartefio-olim vifüm fuit. Requirit. enim natura cotporis ftru&turam , ad fübeundas mu- tationes per motum, (4.) quorum neutrum ex fola aliqua pofitione fluit. Deinde, fi in extenfione confifterét effentia corporis; ex hac certe deducenda effent omnia illius. reliqua. attributa, veluti ex effentia circuli in Geome- tria omnes eiusdem proprietates deriuamus ; fed quis quz(o ab extenfione deducat mihi ex. t. inertiam corporis? vel foliditatem eius- dem? extenfum enim intra extenfüm confide- rant fine vllo impedimento Geometrz; atque in idolo vel fimulacro, quod redditur a cauo ? fpeculo , & in vmbra videmus extenfio- nem perfede penetrabilem. Vt taceamus , natu- ElVSQYE ATTRIBVTIS. II de. nammm nos corporis plane ignorare, cuius ilunt quippe nihil nifi externum COrticem | per- dlel cipimus ; quis ergo dicere poffit, in hoc vel illo attributo, ad quod abftrahendo peruenit, illam effe fitam ? Quod idem quoque de ex- ten(ione folida dici poteft , quam pro effentia d corporis habuit Haugenius in A4dditam. ad Difcur- ge * ff Jum de caufa Grav. p. 162. ( 224 maw R Extenfio georhetrice fpectata diuifibilis men- te eft in infinitum ; neque vllum admittit ter- minum autlimitem. Nam fi poft quotcunque fe&iones linez alicuius peruenires ad partem Yttlte vlterius infecabilem : hzc certe effet pun&tum, dl quod folum infecabile eft in linea 5 fed ita linea enin con(ítaret ex certo numero pun&orum,; quod abfüurdum eft Geometris. $ f Idem hoc applicari poteít ad füperficies , & corpora geometrica. i ! f Neque obftat , quod obiecit quondam Epicurus, YX hat contineri fic infinicum in finito ; fenfü enim geo- Jiqui metrico hoc non eft impoffibile, fed in omni di- menf(ionum genere fit,. vti modo demonftraui- o rlb mus; ita in triangulo finito infinitus continetur hi pun&orum numerus ; in prifmate tríangulari di finito infinitus triangulorum numerus, & fic uDMe' orro in extenfione füperioris generis femper eft infinitum inferioris. Nec minus fractiones gfqüö hz x x Li &c. in ( ? 495 8? 18^? infinitum . fümtze continentur in vnitate , eft enim illarum ad ;nfw- j Qu5 infïni.tum VSque continuatarum fumma eq uUa-s lis t 12 Car. Il nE CORPORE, lis vnitati; aut in genere ïæïæïæ £ &c. 4 na nna nnaa mn :5 $ €x L o—- quz feries generalis cum priori fpe- a (n-1) ciali coincidit, fi flatuas m zi 1,at 2, & n zo2a. Nihil quoque impedit, quod obiecit Galileus, in Mecban. Dial. 1, dari (ic infinitum vnum altero maius & minus ; hoc enim in. ä confeffo eft Geometris, infinita extenfionis, qua aliud quid funt quam infinitum viríutis, non p effe :qualia. lí 23« [ f . Sed an extenfio quoque phyü;:e fpe&afa fit ntx diuifibilis in infinitum , difficilior eft queftio. Si qi definitioni (20.) inhzreamus, ftatim ex illa con- Y fequitur negatio quzftionis ; quia enim hzc ex- qi tenfio eft pofitio elementi extra elementum : corpus phyficum certe omne eít ens per ag- ) gregationem , quod extenfiones geometrica k non funt. Ergo illud diuifione inftituta pote- ] rit refolvi in füa elementa, neque viterius, [ l 24« 2 Oftendunt deinde variz obfervationes, none dum quidem eui&um plane, fed maxime ta- men probabile effe, corpora naturalia neque d ab ipía natura , neque ab vlla artc humana, Ü diuidi poffe in infinitum. Nam fi ex. gr. in hac [/ partium - infinitarum poffibilitate accideret, l quod facile poffet, vt in vegetatione planta- parti- ä rum annua n*atura hoc anno .diuideret culas EIVSQVE ATTRIBVTIS. 13 « d culas fücci in alias decies minores ; longe t maior firmitas plantarum oriretur ; quam in ] alio anno ; aut longius crefcenditempus ; quod ii vero nullis confrmatur experimentis , neque N in regno vegetabili , neque in vllo alio. Ita Joiedt etiam aqua, vel millies deítillata, nullam nouam nitit fübit formam, quia partes mininias vlterius diui- um fibiles non tenet. Facit huc fequens experi- T mentum ; Capiatur marmor ruditer tritum in D) ili Ia us tufum, aliud fübti- puluerem ; aliud fübt liffime ; tum zquales horum puluerum quan- titates cum liquefadta cera feparatim comini- Íceantur : apparebit, tres haíce maffas indu- t t ratas diuerfam habituras effe firmitatem. Sal ) 9 quoque, fi foluatur in fuo menftruo ad partes |Cott- inuifibiles , exficcato poftea hoc, idem (ane, TSS quod prius, redibit. Diftingui autem hic de- qum bet inter partes corporis actuales & poflibiles; e d phyficas atque metaphyficas ; reales , atque ettd ideales; inter vires nature aut artis & omni- p0[€' potentiz diuinz , quarum hzc non in partes 2 folum infinite paruas, fed in nihiluin quoque; redigere poteft omnia corpora, D a 25. ne U Ne quit ipitur negari , poffe fieri, vt omnis nqu diuifi 0; quz in corporibus maioribus contin m git; fep aret modo partes , quz fünt uzitates jhuc nature, elementa, atomi, aut corpufcula iníe&i- atb lia determinatz figure & magnitudinis , in u creatione rerum ipíis tri bute a liberrima Dei pzl'ti' Voluntate ; vltiza Jblidq, indiuidua. Quodíi guläi vnic9 14 Car. lÍ nE CoRPORE; : vnico experimento probaretur , talem vniftas tem frangi & difcerpi denuo poffe, conclude« remus tum, corpora a&u diuifibilia effe in in« finicum. Videntur porro harum atomorum quzdam inter fe perfedte (imiles , vti in radio lucis rubro ex. gr. qui per refradtionem in prif- a u o n s M n .. du mate vitreo ortus eít ; aut in mercurio, trans$ poros corii preffo, apparet in globulis fibi fimil- limis, nec vlla nota diftinguendis. ü 26. I li m N&ndum igitut co mprobatum eft, diuifibili- Ti tatem effe attriburum corporis naturalis abfo- Itj lutum; (19.) competit nempe ea folis maiori- W . bus, & compofitis, miínime vero atomis aut ele« k mentis , quz czteroquin vera funt corpufcula Y pimirum rceliquis attributis & dotibus praedita: AT. Sunt corpora naturalia diuifibilia ; etíi noti [ in infinitum , tamen in fubtilitates admirandas quas nullo ingenio; nulla perfpicacia. commpre- hendere poffumus ; id quod aliquibus tantum Filum fericum fime exemplis comprobabimus. ? ä pliciffimum , 36o pedes longum,; pondus vniu$ rum 12 grani haber; poteft vero pollex, quo 1 pedem conficiunt, artificio geometric o diuidi [ in partes 6oo vifib iles adhuc; quz fingulg la- li titudinemi tenent capilli tenuioris huma ni; ad» ifibile l eoque memoratum granum materiz diu [ 4060 oculo vifibiles: á&u ipfo eft in partes 259 Artifices ex vno aüri gtan o ducunt filum. $99 pedés EIVSCLVE ATTRIBVTIS. 1j us pedes longum ; quod itaque actu potuiffet diui- ] udes di in partes conípicuas 3600000. Idern gra- num: auri, tefte Bo9leo, ita tundendo poreft ThWUd IOrUt extendi, vt contineat jo pollices quadratos ; fed ex didis pollex quadratus continet 6oo & 60o, wdi inpt hoc eft 36oooo partes vifibiles 5 itaque illud $ranum auri continet particulas a&tuales Ia (tmii ini 18000000. Pocula ex regulo Antimonii pá- rata, infufis fepius liquoribus , virtutem eme- ticam communicant,; fine fenfibili ponderis im- minutione. Granulum pulueris pyrii incenfum n wm li l refoluitur in particulas 125000. Si vnum gra- num croci , facchari tofti , capimus , eodem 5 ahfo magnam copiam aquz colore' flauo tingere tiatttt poffumus ; & qus funt alia ab Auctoribus col- J C[C' Qu leQa huius rei fpecimina , petita ab Aeolipy- Yi lis, & famo corporum inceníorum. vl pï 28 ( 'S'ecundo loco confi deramus foliditàtem , vel d jfanoo üupenetrabilitatem , q uz eft illud attributum Corporis naturalis , quo hoc cuicünque alteri jmp* antull Corpori ita refiftit ; ne id fimul cum ipfo in eo« dem loco exift at , aut, ne detur penetratio n r dimenfionum. ; n Naícitur in nobis conceptus uius foliditatis » quotiefcunque corpus digito um / noitro premimu ) d]n]dl 5 , refiftentiamque infüperabi- [2 lem tactu fenti mus, cuius contrarium expe- T rimur, in illa j* imagine , quz a fpeculo cauo. redditur, atque in aére pendula apparet , cum alþblk Í s orma ac extenfione obiecti oppofiti viuidiffi- , f ma , nulla tamf:n foliditas& pradita. Qu 1anaà pdfï Pödäg 16 CAP. II DEKCORIPORE, d jam quis nihil preter eiusmodi imagines vn- h uam vidiffet aut cetigiffet: extenfionis certe; minime autem foliditatis, ideam in animo fuo [ i teneret. 29. Experientia dcmon'[trat;, omnia corpora ha- bere foliditatem ; adeoque noftris viribus aut lane non comprimi poffe, veluti vitrum, filex j l aut vero tantum ad certum aliquem terminum ü víque De firmis plurimis corporibus nemo $i oteft dubitare; fluida vero in vafculis inclufa [j & compreffa eandem re(iftentiam oftendunt ; & quod precipue aqua facit, quz in vitreo tubo, il vacuo ab aére, & hermetice occlufo , plumbi lh inftar ad fundum alliditur. Aér in antlia pneu- W matica comprimi quidem aliquantum poteft; k f fed fatis compreffus eadem vi refiftit ac mar- mor , aut metallum fíolidiffimum. — Ac certe; nifi folida & impenetrabilia effent corpora; a preffione quacunque poffent ad nihilam redi- gi ; adeoque ictu oculi cítius totus huius vni- verfi apparatus ac ornatyus in vnicum collaberetur. 'pu—n um 3o. ü [ Cum vero corpora quzdam ita fint compa- Q rata, vt comprimi fe aliquantum patiantur no- ftris viribus; difcimus exinde, in illis elementa non proríus effe coniun&ta, fed diftantiz quid i inter fe relinquere, in qua accedere ad fe mu- tuo poflint. Talia corpora vocantur imperf' ede « Folida, cum e conifario ea corpora, in quibus eie- EIVSQVE ATTRIBVTIS 17 $ t* elementa nihil plane diftantig inter fe tenerent, fed exacte omoe fpatium replerent ,, dicuntur Q6 10 i perfede folida, ln illis fpatia, qua ab elemen- tis vicinis vacua relinquuntur, appellari folent ori, aut foraimina occulta3 atque ipfa etiam ta- j ja, corpora poro/a. ora d i ? u$ a Nuierüs elementorum ; fi ub extónfióhe all- Vleng Qqua geometrica, in córpore contentorum , vo- um catür illiüs corporis Quaititas inateri, vel Maffa. s o Siin eadem exten(ione geometrica j ex. gr. pé- T dis cubici, qu& baíis eft extenfionis phyficz ; onduty (20;) plus continetur elementoruti , quam ia 5 t alia s&quali : turn illud corpus vocaátur, dezius, Juni hoc veto rarius$ vnde confequitur, quo plus a pne jororum hàbeat corpus aliquod; éo id effe farius; quo ininus pororum ; eo id eífe den- i po&e l gc m fius," Áccuratius autem determinande erunt (4 CCIW! iné s ifurg & denfitatis & táritatis inferius , 'vþi por! de Hydroftática agetur. Ti fea 32: jis v , Interi 2Maferié ; Vel Maffes alicaius Corpos um ris accenfetur orhne id; quod cum €o mouetu£ & gráuirat, h. e. pondus ipfius auget; atque talis rateria eft vel coaftazs, quz femper in hoc c Plt Corporé mahet ; àdeoque ab elementis eius conficitüri vel variabilis , qua& potos tantumi m thateriz conftantis replet, atque aliquando imi- j nuitur; aut plane abe(t. Exempli loco effe pof- yut qlll unt ligna varig denfitátis ; atque iü illis cons ' m i tentus hümor autàér, vermes in cafeo ; &cs Tl J j qu[büi d I Qqui poncus ipfo'rumj aug(ïnc; $3. Cots 18 Car. Il pE CORPORE, At [s Corpora perfecte fS(;lida non reperiuntut, Quamuis enim noftrz vires ad comprimendum jus corpus nihil quandoque valent: valebunt ta- men maiores 5 deinde omnia quotcunque ex- W rpora , poris perimentis fübiicere poffümus co g funt plena, adeoque imperfe&te folida, aut po- [ó rofa. (30.) Tenuis lamella aurea , deaurandis Q corporibus inferuiens, plurimos poros fpectan- p dos exhibet, fi microfcopio fübüciatur. Te- t "i li nues particule lignorum duriffimorum , vel plantarum tenerarum, nouacula acutiffima àb- [ fciffe , fecundum quamcunque pofitionem co- Wt piofiflimos poros oftendunt; & plures quidem; Ht D quam partes regni animalis. Lux quoque non per vitrum modo, fed per omnia corpora trans- lr n4 it, fi tenerz ab his abfcindantur lamellz , op- H ponendz dein foramini camerz obícurz, quod du fol ferit; vbi digitus humanus quoque pelluci- Àb igne etiam omnia firma dus apparet. fluida incalefcunt , hoc eft, materiam hanc va- j Tij riabilem intra poros fuos recipiunt, que non ingreditur in fübftantiam folidam, quippe im- n fl penetrabilem , fed in foramina occulta. Mer- curius quoque aurum penetrat, ac reliqua me- 10r N talla omnia, excepto ferro ; penetrat quoque humanam cutem , corium quodcunque; aqua lio Ípongiam intr at,omnes membranas animalium; T falia; Ij omnes partes vegetabilium , faccharum ; arenas; & preíía tranfit quoque per argen- l Q tum, ftanpum, plumbum5 marmor tingi pote varis maculis ope illud ingredientium fpiri- tuum, EIVSQVÉ ATTRIBVTIS. I9 tuum. Si in tubum vitreum , continentem rionti oleum vitrioli, infundas aqug cylindrum, cu- 1605l jus altitudinem fcias in illo tubo, tum, fedata Jnt v efferuefcentia , notabis minorem vtriusque al« N [ titudinem , quam qualem fumma harum re- n porls quireret. Suber, fpongia, ligna leuiora, mi- p crofcopio infpecta , plus pororum oftendunt , qprati quam materiz folids. Spiritus fumans ful- du phureus volatilis argentum , multis etiam lin- Q Te teis obuolutum, tingit colore fuíco ; fpiritus g, V quidam per poros vitri auolant; vinum per ifim cados ligneos. Veteribus quoque notum fuit, onm & Vas cineribus repletum tantum aquz fere ca- | quidem pere, quantum reciperet, fi effet vacuum ci- yque N neribus, Putauit quidem .friffoteles , hoc ad- m a Ícribendum effe cineribus, quia fint calidi, & aquam foluant in vaporem ; fed quid refpon- 11 qhh deat, fi loco cinerum adhibeatur arena? ( " : e pclhï* 34 ] Á* Cum itaque ex materia folida , & poris, yuc conflatum eít corpus naturale omne : tentabi- mus acquirere huius rei cognitionem mathe- g maticam (7.) fequenti problemate : Determi-- , W mare in quolibet corpore vatiouem quantitaiis po» jqua vorum aà quantitatem materie folide in eodem. ; qui .Ei Confideretur corporis examinandi J j pollex cus u , Zw icus, qui fit z 1, fitque huius pondus rà 4 quantitas pororum t p5 lma][l]mi eritque fic quanti- " Af tas fiue extenfio foliditatis perfe&z , collectiue gt Íumta, z 1 — p: Sit deinde pollex cubicus auri; 2! ïf LU l j p[)(ö cuius adeo exteníio geometrica rurfus zi r, uius ponduszz 4, quantitas pororum t P; ad- j "n gb A eoque 20 Car. Il pE CORPORE, eoque quantitas foliditatis perfe&tz in hoc cubo aureo — I-.F. Quoniam igitur folum id; EU V quod folidum eft in corpore , ponderat, erit 1-P: r—pum4:a, vndeper regulas Arith- [ metice univeríalis deducitur p z 4-24aP 1 ! l &x—-p:.a; - Erit igitur in corpore quo- p« vis, refpe&tiue accepto ad aurum , quantitas f P ororum ad quantitatém matetiz folide — p: [/ yep CMAed44P:a- APE - a(tie P teh a(]-—P)- d Qb Applicemus hanc re'gulani vniuerfalem ad aQ Ponamus primo , aurum elfe aliquot cafüus. tm corpus perfeGte folidum, atque pondus alterius fol cuiusdam corporis, íüb pollice cubico efle r4. Erit igitür fic Pz3 0, àtque in corpore examinando erit quántitàs pororum ad quanti- tatem folidi z 4-— 4: d. Si ergo afirum effet q corpus perfecte folidum , vel fí daretur aliud q quoddam corpus perfecte foliditatis , atque a pondus po licis cubici ipfius 4, cum pondere h pollicis cubici in corpore examinando a5 ex da- T tis his 4 & 4 poffet accurate fciri, quenam fit p extenfio mareric folidae & pororum in corpore di examinando. Talis autem materia perfecte fo- ii lida cum nulla inueniavür: (33.) nefcirmus in fpe« omni corpore quantitatem 'materig propriz. lllug Secundo , ponamus in auro dimidiam parteni b exten(ionis geometrice effe poros; atque ha- [ bebimus P p -— ls 223 nec non quantitatem pororum « ad quantitatem folidi G — $ 4: z47 247 Qu 4: 45 2f ELVSQVE AT'TRIBVTIS. J i 4: 45 quoniam igitur pollicis cubici aurei & hum j ] aquei pondera fünt vti 193 & 15 erit 4 22 i, à 7 1, adeoque in aqua ratio pororum ad foli- s Ari ditatem z 38 : I. Eft praterea in fubere 4 Z dul 322, 4 73 15 ergo in hoc ratio pororum ad fo- o qu liditatem Z 162: 1. Pro aqua igitur habemus; pori ad folida Z 58: 1 & componendo, pori * dadtit folida , hoc eft, extenfio geometrica, ad foli- æ:p: da Z 39:1; ergo in aqua erunt folida z J ex- (p-?Nj tenfionis ; & fimiliter in fubere orientur foli- da zi ;$, extenfionis. Vides igitur in pollice cubico aquz tantum eius partem 39^2m elfe fln aquam folidam ; & in fübere modo ip(ius par« um & tem 163?" ; pofito, auri dimidiam partem effe alteri folidam, qua tarpen fine dubio minor multo eft, TE l COIPW ] gt Adfünt igitur in corpore naturali quocun- uti d j que élementa folida , adfunt pori non folidi ; T ii quorum vtrumque fimul fumtum corporis effi- E g[qllf cit volumen , (iue extenfionem geometricam. | Ondck Explicabimus hzec, non autem demonftrabi- mus, fi probabiliter afferamus, duo vel tría, aut æmm li plura etiam, elementa coniungi inter fe in- TOU diuulfo nexu , atque fic conftituere maffam f CC/!C » primi ordinis, diuerfarum fpecierum. Singule n ! fpecies primi huius ordinis iterum inter fe con- j r iungantur omnibus modis poflibilibus :' atque exinde orientur maffz fecundi ordinis, cum fuis Tertius fimili modo Tid W fpeciebus magni numeri. o efficiatur ordo , aut quartus,, fi placuerit ; at- 434* que hoc progreffu ingens particularum & nu- i H 3 Inerus 22 Car. II pE coRPORE; file merus & diuerfitas efformabitur, quz demum in maffam fenfibilem, continuata coniunctione, p excrefcent. Intelliges ita id , quod folidum eft ph in corpore quouis, nempe ab elementis ortum; pi fed poros quoque intelliges, fi elementa affu- mnas aut fpatium fuüum replentes, aüt non; I n fi hoc, . pori per fe edíünt; fi illud, tum di- duc&ta aliquantum inter fe füppone elementa, p atque fimiliter poros in tali corpore non inepte (it ftatues. Ti Íi 37* j Facilem rationem ex his ftabilitis reddes, cur [ chalybs igne duratus durior fit molli, fed a mi- li q ( nori pondere difrumpatur; cohzrent nempe in eo magis particulz minoris ordinis, minus au- yi tem particulz ordinis maioris, quarum illz re- fiftunt limz, hz vero difruptioni a pondere ap- Wot e penío. Confirmat quoque hos particularum ordines fanguis omnium animalium, qui micro« til EU fcopio fübiectus ad oculum oftendit, globum rübicundum a fex aliis flauefcentibus ferofis t ii hf Q componi , in quos fponte refoluitur ; tum de- inde ferofüm quemlibet iterum conftare ex fex li n Wt aliis lymphaticis. It 38- ( Perfpicitur porro ex his, quzenam corpora 2 fint homogenea, qusnam Petevogenea; illa enim DT fünt, qua ex eiusdem ordinis particulis funt T ag compofita; hxc, quz ex diuerft ordinis parti- Vg culis fupt concreta. Docet autem experien- tia, omnia fere corpora naturalia fenfibilia effe heterogenea. Nam metalla componuntur cx Y ale€s EIVSQVE ATTRIBVTIS. detm fale, fülphure & mercurio ; animalium partes Y Oion rebent fpiritus fübtiles , aquas, falia volatilia , jundi phofphorum, olea; terras ; nec aliter effe com- Qttüty parata reliqua corpora, Chemici docent. a af 39* u m Clarum itaque etiam eft, cur variis & natu- re & artis viribus corpus quodcunque maius turm di amentay poffit refolui iterum in particulas minorum or- p i dinum , immo forían in ipfa elementa , atque rurfüs componi." Non enim coherent vel hzc, vel ille , inter fe neceffario ; fed vti contingen- ter confluxerunt : ita fimiliter quoque feparan- diey t fedin tur attritione, igne, fermentatione, putrera- &ione, folutione; feparatz vero denuo in alias nempeïn vinus 4 particulas mira varietate coniunguntur, per vim firutiure quibuscunque feminibus in crea- wl re tione rerum inditam ; vnde ex eadem terta; n ricalt eademque aqua confpería, creícit Aloé ama» riflima, arundo faccharifera dulciffima, acetoía yi m* , gjoi acida, rofa gratiffima, fenna naufeofa, &c. Sed & fola partium eiusdem ordinis varia combina- qs at Zio corpora efficiet diuerfiffimz ftrudturz, Hu- ;[Umf' ius memorabile exemplum fiftit nobis aqua; qua "TU videtur effe maxime homogenea , quia nuius Chemicorum vnquam quicquani aliud ex aqua elicuit, quam aquam. Hzc tamen in vaporem ! CDTW eleuata exhibet nebulam, nubes; ex atmofphz- ia Áiti ra autem decidens format pluuiam; congelata CUh) vero niuem & grandinem. ni Pml 49. e)FCïlcn T Conmcurfus particularum eiusdem ordinis , ii aut diuerforum, eft gereratios decurfus autem i j fimi- fih B4 24 Car. II pE coRPORE, fimilis ," eft corruptio corporis naturalis, Vnde t mabifeftum eft , quomodo corpora poffint aut ln generari, aut corrumpi, dum interea elemen- [ ta, & fubítantiz verz eorum, non annihilan- Q tur, fed perítant. 4T. ; Tertio loco fpe&tamus iueríiam. corporis na- turalis, quz eft attributum eiusdem , quo hoc ll ftatum fuum aut quietis, aut motus, quantum poteft , conferuat atque tuetur. fü Corporum dl enim quorumlibet vnumquodque , fi in quiete verfetur , hanc perpetuo retinebit , nifi a viri- fl fil bus externe admoris eandem relinquere coga- tur ; atque pariter , fi in motu fuerit coníti- Áim tutum, hunc non deponet, ni(i a viribus contra- W riis ad quietem fuerit redaCtum. Sit enim cor- let pus aut in tabula pofitum, aut e filo pendulum, fen[ quiefcens: id perpetuo in hoc ftatu füo mane- g bit, nifi aliud corpus in id incurrat, motumque lt Tioi ipfi conciliet; hoc vero fieri non poffe fine ali- qua corporis mouentis vi, ad hunc motum effi- Ti 00 ciendum, confümpta, atque adeo ad vim iner- tiz deftruendam , exinde palam eft, quia cor- n us mouens celeritatis fuz quid amittit, adeo- que prius corpus in motum concitat cum de- Idem t cremento virium füarum propriarum. plane etiam obtinet, (i corpori moto oppona- lk Iu tur aliud aut quiefcens, aut contraria diredtio- ne latum, quod illius motum fiftat, ac illud in quietem reducat. Vt eapropter inertia nihil aliud (it, quam vis corpori infita refiftendi cui- hs libet mutationi ; ex quo fluit axioma : Ome K corpus 355 EIVSQVE ATTRIBVTIS, 25 Veds eorpus, fiue motum , fiue quietum , manere in eo- fint at lena« dem ftatu, in quo femel eff pofitum , uifi ab ex- ternis viribus flatum bunc mutare cogatur ; vel, nihilus omuem mutationem ab qli(lua canffa externa fieri. 426 Vis inertiz refiftit tam motui, quam quieti, (Il5 19 o hoc corpori inducendis , & primo competit elemen- tis $ quo itaque maior erit numerus elemento- Rántam rum in aliquo corpore , eo maior in eodem Wum erit inertia ; fed numerus elementorum cum p quit xiflaViIi- corpore mouendorum & grauitantium efficiunt eiusdem maffam. (32.) krit itaque vis inertizx TO femper proportionalis maff corporis; confe- T ; CODU: quenter hoc, fiue quiefcat, fiue moueatur, ha- bet vnam eandemque vim inertim, Hunc in n o fenfum egregie dicit Cartefius in Epiftola 25, :ndU]UM! Part, I1, fí duo corpora inzqualia motum gqua- jo ais ypmq l]em accipiant : hec eadem quantitas motus non tantam velocitatem infert maiori, quantam ] (mc 2li' um e» minori; hoc fénfu corpus dici poteft quodpiam €o plus inertiz naturalis Participarc ; quo plus im If materiz continet. u o in Ó D am " Quarto mobilitas e&4a€tributum corporis na- [ turalis , quo hoc aptum eft transferri ex vno 0 1 loco in alium ; eftque motus ipfe translatio gor- poris facce(fiua € loco in locum. jjt il 4 Quinto occurrit quïe]zcz'bz'äitas, quz eft attri- jj o butum corporis naturalis, quo hoc aptum eft 1 permanendi in vno eodemque loco; eftque B 5 a ines 26 Car. Il DE CORPORE, EIVSQ. ATTR. uies nihil aliud, quam permanfio corporis in eodem loco. Quoniam vero tam de motu, quam de quiete corporis , plurima fünt expli- canda: ideo in fingulari Capite hzc expone- mnus, 45- Sexto igitur ordine prodit Figzrabilitas; que eft attributum corporis, qua hoc aptum eft ; affumendi quaslibet figuras, feu limites fuz extenfionis. Elementi quidem figura eft im- mutabiliss maiora autem corpora figuras füas [t k mutant, fi partes quzdam adiiciantur, deman- tur, aut transponantur 5 adeoque corpus ma- ]i li jus figurabile eft ob id ipfum, quia diuifibile. pl 46. Reliqua attributa corporis funt Grauitas , 4t- tratio & Elethricitas ; qua& in tota rerum natu- E ra maximz fünt amplitudinis, & confideratio- nis mirum extenfe; atque hinc illorum cui- que feparatum Caput deftinabimus. Enume- ratis hucusque attributis addiderunt alii , effe i l loco, effe in tempore , effe finitum, effe creatum ; q erdurare ; (ed hec communia fünt corpori na- 3 turali cum aliis rebus exiftentibus, veluti cum 0f fpiritibus finitis, neque adeo haberi poffunt pra N attributis corporum pro priis, fed ad Metapþy- t ficam fuünt referenda. n CAPVT l1'Rl £ )X 4 27 Qtis t ^CAPVT II fitty . eut DE.VACVO. AO 47- I Vbet nos Phyficorum omnium aucboritas, iu- bent vfüs & neceffitas, tractare quoque de ; qui i d vacuo fiue inani ; quod thema ita percurre- s Q mus, vt, quoniam celebris in eo ftabiliendo din aut remouendo eft controueríia, proponamus tantum., vtriusque fententie argumenta, & li- U] demate berum de vtrisque ftatuendi vnicuique relin- quamus arbitrium. Vocatur autem Zacutum , us f fiblt. Inane, fiue Spatitm, locus non repletus cor- pore; fpatium nihil continens, capax tamen alicuius continendi; vel dimenfio aliqua geo- metrica, deftituta foliditate phyficas (20.) aut il edam, extenfio vniueríi, in quo corpora po- m nit nuntur , & libere mouentur. ia 48. um [lld Tnütme Vacuum ftatuiffe quidem olim iam Zbaletem T Milefium , manife(tum eft ex ipfius refponfione, teglhy tl quam dedit quzrenti, quid fit maximum ? di- | gti n xitenim , hoc effe locum, capere enim hunc omnia. lqci o Erafmi Apopbtbegm. lib. VIT, n. 3. [ Statuerunt idem quoque omnes Epicuri & De- ul "ocritiaffecle ; cuius vtriusque do&trinam re- nouauit hodie Gaffendus , affumendo duo re- yum naturalium principia , atomos atque va- cuum, Neceílitatem porro vacui ad obtinen- jj N dum 28 Car. III dum motum videtur agnouiffe Zriffofeles, cum dicit: fine.loco, &9 vacuo , €9 tempore , impof- fibile eft motum effe. , Pbyficor. 111. cap. .. Ho- W die vero maxime hzc difputatio inualuit inter ? Newtonum & Leibuitium , vtramque magnum Y refpedtu Philofophorum omnis etatis. j N M - p 49 Tn Argumenta igitur vacuum flabilientia hec us fünt:l. In pleno, (quód perfede tale fümen- A l dum eft, imperfecte enim plenum , iam inclu- fie dit vacuum,) nullus fieri poteft motus, De- qi beret enim hic fieri aut cum penetratione di- Q menfíionum , quz eft contra naturam corporis; I) (23.) aut, quod Ariffoteles putauit, cum fe- Ó ceffu corporum contiguorum , quz locum fibi mutuo cedunt, veluü ex. gr. pifcis in aqua Tnouctutr. Sed quorfüm cedete poffunt cor- pora fic elifa? nifi in locum 2 materia vacuum, aut vero in circulum impellendo omnia cor- pufcula, qus motui fünt oppofita. At hoc cafü nullus globus aliquot tantum diametros füas percurrendo emetiri poffet, vti demon- ftrauit. Newtonus in Philof. Nat. Princip. lib. II; prop.z8. Idem hoc argumentum placuit etiam Job. Bernoullio, vid. Commercium Pbilof. Leibu. €9 Berm. Tom. 1, p. ó2, Huc quoque fimilitet fpe&at illud veterum, fine vacuo non poffe du E assl s LE h. 9 n i a fieri condenfationem aut compreffionem cor- porum; redit enim prior quafítio, in quemnam locum cedant particule elifz rariores. $0* II- DE VACVYO. 29 4 Qum " $0. L li. Si omnia effent perfede plena, neque | W vacuum diffeminatum reperiundum effet in cor- tit i poribus : tum hzc omnià fub equali volumine; vel füb eadem dimenfione geometricàs ex. gr. ] magnum pollicis cubici, idem, etiam deberent habere X pondus. Quod vero contra omnem eft expe- rientiam 3 nam pollex cubicus v: g. auri vi- h hac cies fere ponderofior eft, quam idem pollex fomete aquas. Robur huius argumenti facile patet; m ide Si enim in eadem dimenfione geomerrica vtrin- u D que omnia fint accurate repleta: tum vtrin- tiod D que etiam eàdem copia erit materiz, aut ve- go[pühii ro idem pondus j nifi vacua fpatiola referta fint. materia quadam interlabenté non graui ; qum i gt ( qualis vero materia non grauis, cüm neque ratione neque experientia ftatui poffit: illa a nuy fugt Vacui patronis reiicitur. ( 9.) $i. qnia d III. Preterea ptobatur vacuum ex cometa- Achi rum motibus , qui pet fpatia coeleftia vndique; iametm & quaquauerfum, & in omnes partes ; motu gemo fuo diuturno ferunturj vnde liquere poteft, ) hb l in vaftiffimis illis fpatiis dari vacuum , quod jit tl appellant coaceruatum , atque proin illa fpatia 'Ofb €cleftià omnis fenfibilis refi(tentie , & confe- (mi quenter omnis fenfibilis materie, effe expertias o 1 $ N j U IV. Sunt alia adhuc argumenta & experi- pue re- I! menFa Vacuo patrocinantia ; vquæ przci periun- ! , 30 .Car. III periuntur colle&a in Framc. Baylé Infütution, Y 0l Pbyfice, pag. 75, olim ab antiquis iam adducta [ Philofophis. Eft inter illa etiam hoc: fit cor- pus craffum aliquod, veluti lapis tnagnus, is rumpatur cuneorum ope; non poteít negari; difrumpi hoc a&tu partes quasdam accuratiffi- me prius inter fe combinatas fuis füperficie- culis; quz, fi feparantur, vacuum efficiunt ; E 4l nifi materia rapidiffime mota adfit, qus fa- &um hoc interítitium repleat; fed in momen- Á u to repletio hec abfolui non poteft, verum tem- ufculo aliquo opus habet; vnde faltim id [ l confequitur, vt quotiescunque corpora maio- ra franguntur, toties etiam vacuum aliquod fe i tempore breuiffimo exiftat, adeoque vacuum in mundo fit poffibile, quod nec ipfe Leibmi- D ] tius abnuit, vid. Commercium Pbilof. Leibu. 9 Bern. Tomo [, p. 429. q! 33* l Excutiamus nunc etiam rationes illas, qu£ vacaum e rerum patura expellere elaborant j quarum quzdam certe fünt leuiffimz , primo loco in aciem producende, & Ariffoteli pre- fertim vfitatze 5 quamuis hic fibi contradicat. 48.) In vacuo nihil poffe moueri; quia ibi nihil fit,' quod fit fuperius, inferius, verum omnia fimilia. Sapit füuam &tatem hzc obie- Gio, & facilé retunditur theoria moótuum nó- flri eui, quibus certo conftat, ibi motum ef- fe faciliorem, vbi minima fit refiftentia , qua- lis anino eít ín vacuo ; tum vero n on eft ER M NQUET ITR H MR RD DN vacul, DE VACVO; 5t Nacui, motum determinare aut fürfum aut de- ia lia orfüm, aut qualibetuerfum; fed hoc eft viri- (it um impreffarum, qux cum vacuo nihil com- mune habent; atque contrarium potius huius gnus,ix Qegt afferti obtioet , in perfecte pleno nihil poffe moueri, Concipe enim terrz noftrz ftrata in- üratf- verfid teriora perfedte (ibi contigua & repleta; at- que tum cogita ftratum tale vnicum lapideum, Tciutit aut terreum, aut fabulofüm , moueri e loco yue f Ti fuo: quaefo, quam immeníam fimul cogitare ym (G« debes motui huic oppofitam refiftentiam , fi yin id re&e cogitas? quam facilius volucris mouetur in fuüblimi aére, cui tantum vacui eít inter« 4 mi- ah'quod fperfíum ? Alterum argumentum eít ciusdem farine , vtres inflatos, & deinde digito com- 'aciumi Lal preffos, non fub(idere; ergo intus omnia effe plena. Nihil enim aliud ex hoc confequitur, ii d quam locum in vtre inclufüm non effe vacaum coaceruatum, fed diffeminatum , quod tam leui preffione comprimi nequit; vt taceamus, a particulari hoc ad vniueríale non valere j q yoranij confequentiam. primo 54 li p ridi Validiüs videtur effe argumentum Cartefit contra vacuum, qui, naturam corporis ip ex- ii fä[ v;'[Ll]l tenfione collocans, & vacuum intelligens eti- am babere füam extenfiooem , omhia corpus »ccic effc dixit, & perfe&e plena , quoniam in hac fententia corpus & vacuum coincidunt. Sed n v quam falfa fit hzc füppofitio de natura corpo- D ris, füupra iam indicauimus; (21. )) ncü g fs. Va* CA. B; IH $2 $$ tb Validiffimut vero ratiocinium contrà Inane lii Leibuitius ex his quondam deduxit; primo , ad Vnu Qu explicandam natüram. not opus effe vacuo; neque in vlla cauffa ad illud effe regrediendum. t t At vero ad explicandam cauffam motus cormes IG tarum & planetarum,; eiusdemque diüturnitas « tis, nonne opus eft vacuo? ($1.) Secuido gras Pilj n viffime iüdicauit idem au&or perfpicaciffimus; vacuum in rerüm natura nihil effe aliud, quam f T locurm íterilem ac incultum ; in quo aliqüi produci adhue potuiffet; talià autem reliaqui in muüdo locà fterilia ; pugnare omnino cum fapientia diuina. Sed refpondit àd hec, non fine verifimilitudine , 70P. Bertioullius , fterilis J tatem hanc neceffariam fuiffe , vt motus in eà potuerint oriri àtque continuarij fterilia, vel vacua loca non effe (ine vfu füo; veluti apu nos (unt pori in fpongia, feramina in reti & cribro; atque ante mundum conditum fterilis tatem hanc fuiffe vriuerfalem, non repugnan- Q te fapientia diuina. Exftitiffe autem aliquan- ; do vacuumi , in quo Deuds mundumi. cotidide- bnþ Og rit, atque idem poft hunc conditum defiiffe; afferit Daneus lib, 1. Pbyf. cap. 38. E&x 7[2 $6. fe qu Expofitis ita rationibus vtriusque fententig Afj precipuis füpereft; vt fi vacaum aliquod vni- l verfale, quale ante mundümi conditum nobis fty teprefeutamüs; concipiatur, aut exftiterit» il- M lud.fit 1, deftitütum omni corpores 2 pene- l trabile JïSE VACVO, 33 ttabile à quouis corpore; fíine omni refiften- ^ i li tiaj 3* vbiuis homogeneum & filà fimile; 4. ii l vnum;, indiuifum quippe in fe, & diuifum a : Nact quouis alio; $. continuum , nec pattibus in- Qiedün terruptum ; 6. indiuifibile a&tu ipfos 7. inde- 15 Cotte terminatum , & íine finibus hurmana ratione itüttit cognofcibilibus ; 9. immobile, cum nulla pars ii t eius intelligibilis remoueri poífit, fine fucce- cifrmis dente alia perfe&e fimili 3 9. immutabile, ob rationem precedentem; 1o. exteníio d qui geoma. g aliil trica trium dimenfionum, j i Ri o COA VT - TV Wi i T [fgri[ii DE LOCO, TEMPORÉ ytis 10 EL MOTY, adiü, V iif 575 i qi lt L Ociis et fpatii immenti , Ín quo totus mtin« dus confitit, pars a corpore quodam oé- cupata. "Tale fpatium an detur, nec né, nge T | (jl)ndlnf' bis perinde eft; idque affumimus tantum, vt €0 exa&tius de motu agere poífimus, Locus j ] e(t vel abfolutus; quem in pofterum locum &x ifos» dicemus , Corporis nempe vnius in Je fpeGtati$ wel relatiuds; qui plurium locorum f K i 1 abfolutorum eft inter fe fa&ta comparatio $ qua- Jit em locum etiam appellabimus $itim$ qui nof iqu li r ] proprie eft locus; fed affectio locorum. — 1ta ;! * €x. gr. templum in aliqua vrbe confideto, &f[;rit Iu i illud certe occupat partem aliquam fpatii murne i j - anis Car. IV DE LOCO,; M dani, atque eatenus eít in loco fuo abfolutos L t fi terra moueatur, quem- idetr quem füubinde mutat, que conftanter retinet , fi terra quiefcat, Si füm et. vero deinde confidero etiam alia zedificia tem- plo vicína , quorum quodlibet pariter tenet la €u locum fuüum abfolutum , refpe&tus hic , quem habent hec ad locum templi, vocatur huius mu Ita fi idem [u!l locus relatiuus, & vice verfa. hoc templum afpicias ex hoc vel alio loco, de- pl rehendis id pariter fitum effe in alio atque püa alio loco, fed relatiuo tantum, cum abfolutus lm pe femper maneat vnicus. pis i 58. D Hinc patet, locum relatiuum man ere kpofï'c eundem , quamuis interea locus abfolutus mu- tetur. Concipe enim te fedentem , vna cum 1 di, aliis perfonis pariter quiefcentibus , in aliqua naui, quz promoueatur ; mutabitur ita qui- per dem continuo vniuscuiusque locus abfolutus; fed omnium locus relatiuus manebit . idem j il donec etiam hz períong circumcurfitent , at- que tum fingularum mutetur locus & relati- QU tfe vus & abfolutus, 59: Jtin [UE : Locus non eft fuperficies fpatii continentis, VCI 1 vti Ariffoteli olim - vifum fuit. Locus enim , UT huic debet effe homoge- quia eft pars fpatii , Dui neus, adeoque erit quantitas rrium dim enfio- num, (56.) qualis nulla eft füperficies. Dein- ntis [ t e, fi locus eflet fqperfïci'cs fpatii contine aut TEMPOR.E ET MOTY. 35 Yolato; aut contenti, quz coincidunt inter fe; tum j idem corpus, aliam figuram na&tum, diuer- ea, Y füm occuparet a priori locum , quod abfurdum (ia af eít. Pone enim cubum cereum, cuius fingu- ter vt la latera teneant 2 poll.;. erit fic foliditas ogqu eius 8 poll.cub. & fuperficies 24 poll. quadr. TT muta poftea hunc cubum in parallelepipedum , ( idet cuius bafis fit 1 poll. quadr. longitudo vero g qo, d poll. atque erit fic foliditas eius iterum, quae jo a prior, nempe 8 poll. cub. fed fuüperficies mul- sf to maior, nempe 34 poll quadr. vnde fi fü- perficies determinarent locum, occuparet cor- pus hoc in pofteriori cafü locum maiorem , nempe 34,in priori vero minorem, nempe z24. xte þüfk 60. Jutusn j mo Tempis , quantum illud deícribi a nobis pot- a eft, meníura eít durationis rerum per prius r od & pofterius. . Eft nempe illud non ens aliquod lb[blulïi; per f& fübfiftens, fed fücceffiuum , atque. de- ic 12 pendens a rebus ipfis, feu ordo & fücceffio (tent," ilorum, quorum exiftentiz fe invicem con- & m fequuntur in ferie continua ;5 vnde, fi nihil exifleret , nec tempus daretur. Concipitue proinde tempus attendendo ad ordinem iZea- fim Íefe infequentium in mente intelligenti ; nl m vel attendendo ad moftum corporis alicuius per- "Qs Cnïm' currentis fücceffiue varias partes cuiusdam d patii. 6t. r d[ men illd f pdt Diuidifurl tempus i n. abfelatu üz aut 've'rum; 1 T0H & relatiuum; illad ef &uxus zquabilis illorum; G a quo» v Car. IV nE Loco, 56 nj m confequitur, qualis f quorum vnum alteru fluxus zquabilis in exifte ntiis aut mutationibus [ils han fucceffiuis rerum habetur. Nec fücceffio idea- rum & cogitadonum noftrarum poteft effe ia ( C menfüra temporis equabilis & abfoluti , quia hxc fucceffio idearum aliquando peragitur ce- fo| bt lerius , aliquando tardius, prouti füumus ala- cres aut fatigati , fani aut. zgroti, placidi aut inquieti. 'Tempus autem abfolutum squabili- ter femper fluit ; nunquam tardius, nunquam t celerius , fe d absque omni relatione ad mo- lite 'tum corporis cuiuscunque a&quo femper labi- pli tur tenorc. 62. on Ti 'Tempus autem relatiuum cft id , quod men- füram nobis exhibet per motum corporum quo- Qu rundam nobis apparentem ; íeu eft apparens fu ac fenfibilis. menfüra durationis per motum. & Cum igitur temporis abfoluti fluxus placidus u & zquabilis fenfus noftros non afficiat : ac- ü vocandus eít in fübfidium motus aliquis alius, [ qui fenfüs noftros afficiat & moueat, & cuius motus partes, & fpatia percuría, temporibus elapfis femper fint proportionalia ; idem vero motus debet e fe maxime obferuabilis, omni- l bus obuius, qualis vulgo cenfentur apparen- C tes illz fixarum, & folis, reuolutiones, quam- t 4 vis omni zquabilitate non procedant, fed cor- 4j er Iu rectione opus habeant Aflronomis nota. pif has reuolutiones partimur tempus in horas; s, vel WR dies,l meníes, & annos ; diem vocante yyx u- zv TEMPORE ET MOTYV. 31 vuxSuui , integrum folis circulum, quem ab- t, ( foluit ab vno meridie in proxime fequentem ; atb quem deinde diem fübdiuidimus in 24 horas; effioiee f hanc in 6o minuta prima, & quodlibet horum ytel in &o minuta fecunda, vt igitur minutum fe- [üti, : S, cundum fit pars 8640o"? illius temporis, quod, aglmr [ fol curfüi füo. digrno impendit , horologii vi- IDus i brationibus indicanda. D lacidi 63. æquzb.r munqi Cum temþus verum fit qua'ntum vniformi- ter extenfum , & füa natura fimpliciffimum : ) d hi hinc commode etiam per alias quantitates fim- pliciffimas poterít reprefentari , & imagina- tioni noftrz proponi. Tales quantitates fuünt linea re&a & circularis , quibus cum tempore M u quedam ineft analogia. Nam temporis tam ; o quam linearum rectarum , partes omnes fibi /J g paxö funt fimiles; & ficut linea per flaxum punài t m generatur: ita etiam tempus finirum exiftit T tandem ex fluxu qua(i quodam momenti ali- jct u cuius inftantanei. Quamobrem in pofterum j0 i & tempus- d lineam recam dgügnabimus. i .mpoub 64- don Motus in genere eft;mutatio loci; (45.) qui Ís u locus eft vel abfolutus, vel relatiuus, aut lo- yd 4 cus vel fitus, (57.) itaque motus eft vel mu- 1 j tatio loci, que vocatur 4Motus abfolutus, vel [cd [ mutatio fitus , qug dicitur AMotus velatiuus. lta j M pifcis mortuus, qui vna cum flumine prouol- uitur, mouetur abfoluto motu ; nauta quie- 1 ho[HSI [: tus o C 3 n 38 -Car. IV nE roco, 7 tus in fua naui, vento aäta, mouetur abfolu- Pifcis veto in flu- te , fi modo terra quiefcat. À 1£nine viuus mouetur relatiue 5 nauta in naui [ Male promota ambulans mouetur relatiue. 1l definiuit motum Carfefius ,. per. feparationem « corporis ab alio corpore contiguo; quis enim no exinde non concluderet, vtrumque corpus, fci facta feparatione vnius, moueri, tam rema- Wi nens, quam feparatum? quod obiicit. 7fcbiri- N bufus in Med. meutis p. 69. 65. Sie. Ita quoque quies, quz eft permanfio in abfo €odem loco ; (44.) duplex eft, dum corpus ps ( quoddam perftat in eodem loco, que vocatur telati quies abfolutas aut vero in eodem fitu, qux quid vocatur quies relatiua. Veluti, pofita terra Otien quieta, zdificia , montes, arbores, & quxli- füs bet terrz infixa, fünt in quiete abfoluta; nau- fertu ta vero fedens in naui promota eít in quiete tief t*antum relatiua. M 66, Uty In fequentibus, quz de motu pertractanda W Q erunt, femper intelligemus motum & quie- tem abfolute tales , nifi expreffe contrarium Vs u ] moneatur. De his itaque patet, quietem ab- folutam fimul quoque effe quietem relatiuam, Il, hoc eft, ea quz abfolute quiefcunt, quiefce- pum re etiam relatiue. Cum enim abíolute quie- ferr P fcunt, neutrum eorum füum mutat locum , neque adeo mutant relationem, quam loca in- Wil ter fe tenent adeoque quiefcunt relatiue. 67. Àt TEMPORE ET. MOTV. 39 ahfoiu- 67. od At vero, quz quiefcunt relatiue , non fta- in m tim quiefcunt abfolute. Poffunt enim feruare . Mh relationem locorum füorum , & fimul omnia Ea communi celeritate promoueri. lta ex. gr. Qis eim non fequitur, fi oinnia in terra relatiue quie- Corpi fcunt, tota terra quiefcit ; nàm quics relatiua | I6 poteft effe motus abfolutus. ffii 68. Sic etiam motus relatiuus poteít effe quies n abfoluta; aut vero fieri poteft, vt idem cor- | cois pus fimul moueatur & quiefcat, illud nempe vocatit relatiue, hoc autem abíolute. In terra enim ly q&]ä quieícente ponamus nauem promoueri verfus a tetr; orientem , e cuius prora egrediatur nauta ver- füs occidentem eadem prorfus celeritate, qua T H f fertur nauis: euidens eft, nautam fic motum quiefcere abfolute ; quantum enim in fingulis n quitiü momentis mutat locum fuüum a naui abreptus; tantum przcife eiusdem iterum reftituit mo- tu fuo proprio, vt ita, abfolute loquendo, lo- m&anda cum füum nunquam mutet, fed tantum na- T vis füb pedibus fuis ipfi quafi fubducatur. Ob- yrari tm jici quidem hic poffet, in eodem, cum prio- ri, caíü globum a prora proiectum ad pup- :bu'uäf-'b pim , eadem celeritate, qua nauis fertur, hanc ydt ferire: fed dicendum eít, globum fic quiefce- d anc jom re abfolute, neque ferire puppim; íe ipüi fübductam ad ipfum quietum allidi. i 69. De j H C 4 f (l 40 Car. IV nE roco; 69. g (lig De nullo totius vniuerfi corpore certi effe poffumus, illud abíolute quiefcere. Si enim qua demonfirare velim. quietem abfolutam cuius- dam corporis; debeo de illo oftendere, quod in eodem femper loco permaneat; ( 6$ &57.) £0 iam vero hic locus füb nullum fenfüm cadit, Hl neque adeo demonítrationem hanc aliter. ab- t foluere poffüm , quam vt obferuem, tale cor- l pus habere quietem relatiuam, quse fola fenfi- qui bus capi poteít : at vero ex quiete relatiua ad l abíolutam non valet confequentia, (67.) / foti 10. hn Motus foli corpori competit; & fpatio opus l h habet, in quo exerceatur. Primum intelligt- Qu tur, quia motus, qui eft mutatio loci, in a- qi lias res cadere non poteft, quam que locum tel fuum occupant, quod corporum proprium eft d attributum. (2c.) Alterum oftenditur, quia gi mutatio loci eft mutatio partis vnius in fpa- W tio cum altera huius ; igitur fine fpatio motus k comprchendi nequit. b y Quies nihil eP:X pof'i?tïiili » fed fola priuatio motus. Suffüicit enim ad «uictis abfoluendam ideam, vt cogitemus, vno momento corpori u abletum effe*omnem motum, atque tum cor- fü pus, quamuis nihil noui acceíferit , quietem D habebit. Putarunt quidam, quietem confiftere M in aliquo pofitiuo, nempe in vi inertig. 'Sed j |EC competit equaliter & corpori quieto & p moto; (42.) quare non eft hzc inertia vis & guia- TEMPORE ET MOTYV. 41 quietis. Neque hinc quies vllos admittit gra- n efe dus , ob id ipfum , quoniam eft mera priuatio ; z Sj m quz non recipikt magis aut minus. Y CUU 72. tqui Nullum corpus per fe mouetur. Omne enim f &)') corpus per vim inertiz vel in quiete perfeue- m od rat, vel motu equabili in dircctum progredi- iter d tur. (41.) Quoties igitur euenit, vt corpus li- yle eot. berum , quod quiefcebat, moueri incipiat; aut' ii quod mouebatur ante, vel non zquabiliter , ;lariuz n vel non in directum, -progrediatur vlteriusz toties huic mutationi cauífa füfficiens eft affi- j $ gnanda , (ine qua nihil fieri poteft in mundo. Mla autem vocatur Potezfia aut Fs moirix, itío opd inclli quz eft omne id; quodcunque corpüs aut ex quiete ad motum concitat, aut motum eius al- Ci) in P terat ; vel, potentia vocatur, quicquid corpus u de ftatu fao deturbare conatur. V'nde intelli- priund gitur, nullum corpus moueri a fe, fed a poten- l, qï.i ; n r tia, Motus autem relatiuus oriri poteft in cor- pore fine virium in id fa&a imprefliones füflicit p m enim, vires admotas effe corporibus illi vicinis, vt relatio horum ad illud mutetur. ii 43* Nulla corporibus inducitür mutatio , cuius yuet caufia non fuerit motus, fiue excitatus, fiue TU tum [0[ füffocatus. Probat hoc tum ratio, qua co- u,e(äm gnofcimus omne decrementum, incrémentum, conflü fU omnem generationem & corruptionem , vel qualeméunque alterationem corporis naturalis, hlz Ts i pendere a motu. Probat vero etiam continua €xperientia, dum ex.gr. vetu urifz Crm [ &acc ligaa d fima OE gw: 42 Car. IV iDE Loco, fima corrumpuntur; quod non aliunde fit, quam Tou licu ab aére, & igne, poros illorum permeantibus , partesque minutiffimas femper auellentibus & tll | ab concutientibus; dum digitis ceram agitamus ; dum aqua turbida per quietem clarefcit; dum VOQ f vinum molendini alis admotum, & diu vibra- tum, acefcit &c. - Vnde fimul colligi poteft, li uam neceffaria fic Phyfico motus confideratio [ diligentiffima, cuius regulas & leges in fequen- [7 tibus, füo quamuis ordine, videbimus. H Ts Varia fünt argumenta illa, quz ab antiquita- o te aliquando addudaa fuerunt contra motus exi» temp ftentiam ; quale eft hoc : fi ex. gr. in proiedtio- [0 ne lapidis , per manum facta, effet motus, effet liv ille vel in mouente, vel in mobili; non autem ln eft in mouente, aut in manu, quia debet effe in hu mobili ; nec eít in mobili , quia motus eft exi- din. ftens a&io in agente, & mobile eft absque 1 aGione. Refponfio eft, dari tertium ; nempe fere motus eft primo in mouente, tum deinde bic Ym transfertur demum in mobile; adeoque motus a eft in vtro que , fed nqn fimul, verum fuc- AC ceífiue. logi 7M Qua Diodorus Crouus fequenti.argumento motum i oppugnuauit. Corpus mouetur vel in loco, in quo Wr eft, vel in quo on eft; fi illud , tum uunquam W exit ex illo loco s fi boc , abfurdum eff , corpus ! agere quid ibi, vbi nou eff. Refponíio iterum W Occurrit, dari tertium , nempe corpus, dum di moue—, TEMPORE ET MOTYV. 43 um mouetur, tranfire e loco, in ;;uo eft, in alterum qtbus, locum , in quo non füit. Sed idem hic Diodo- ts & rus loco non inficeto coactus eft dogmatis fui Jumi; abfuürditatem fateri. Nam Heropbilus medicus jt; dn vocatus ab ipfo, vt luxatum humerum ipfi ré- d Vi ftitueret ; dixit: fi bumerus tuus eff motus, mo- potel tus ef? vel ia loco in quo erat, vel in quo non Vderatio erat ; fed in ueutro potuit. moueri, ergo son eft f luxatus. vid. Fraucifei Baylé Iuftitutt.. Pbyfice pag. 8f 76. ii« Subtilius eh fdphifma Zenonis, quod, quia eo ytüs j tempore füperari non poterat, vel etiam ob totet celeritatem Achillis a Poétis celebratam, Achil- Q5 di lis nomine infigniuit. Supponit ille przceden- n a tem teítudinem, atque hanc infequentem ipfum hunc Achillem centies celerius currentem teftu- x i j ch dine; diftantes autem inter fe primum vno millia- : as ri.-Hocmilliare cum abfoluitAchilles,cucurritin- netnp: terea teftudo ,. mill. adeoque nondum teftudi- ;'mde p nem attigit Achilles, fed poft abfoiutum : mill. 1 adimplenda ipfi reftat adhuc -—— Io0 mill. quod dum um facit , promouetur adhuc teítudo per partem xsoss mill. quz denuo abfoluenda eft Achilli , qua tamen perfe&da nondum adhuc attigit te- ftudinem; atque hic proceffus, cum progredia- tur in infinitum , putauit Zezo futurum effe, ^ il ?"'5 vt plane nun quam ad teftudinem peruenturus r fit Aclslles. At vero, vti hoc fophifma motum u jl non negat, fed füpponit; ita facile poteft often- di, quonam fpatio abíoluto Achilles precife J n COne« mguf' »;*.. 44 CaA?. IV pE roco, conuenturus fit cum teftudine. Accidet enim hoc eo in loco , in quo abfoluit Achilles Y -ïä-—o- rx-ä!gg'g T ï'cï'sgö'ï"ö'ï T &C- in inünït. mil' n liaris. Si nunc fumma finita huius feriei in in- NU finitum excurrentis affignari non poffet : vide- r retur certe abfürdi quid confequi ex hoc mo- p tu ; fed dari poteft hzc fümma finita per ea,qu& ) dicta fünt füuperius (22)5 ponatur enim m £ 1, a 1111 100, atque feries ibi expofita gene- ralis abibit in hanc noftram fpecialem , cuius t - — Y90 £L proinde fümma erit — la CY d Ij pl tantum fpatii igitur abfoluendum erit Achilli, u ut in eadem plane meta confiftat cum teftudis Qt no, quam eft perfecutus. t "r Tà .. Corpus naturale omne ,. quod in alium lo- p eum transfertur, tranfit per omnia loca inter- t media , neque fübito aut per faltum, ex primo in vltimum peruenit. Hoc enim fi fieret, ne- ceffe effet, vt corpus in loco primo annihilare- t tur, ftatimque in vltimo denuo produceretur ; id quod per leges naturz fieri non poteft (40.) nifi miraculum'accedat. Neque adeo. aut mo- tus aut tempus vnquam exiftunt, fi accurate N loquamur, quia neutrum eorum vnquam to- h tum exiítit, nec partes coéxiftentes habet ; ni- li hilque adeo in ípfis reale eft, quam momentum K illud, quo in vi externa vel interna, ad muta- tionem nitente cum Leibn;'tio ftatuimu;i L 780 SC- W TEMPLORE ET MOTYV. 45 t etit 78. - hetles Sequitur hinc etíam, motum non poffe fieri yit m in inítanti, fed tempore feraper illi opus effe, i vtcunque celer fuerit, quo ex alio loco in alium T aduehitur, Quia enim corpus motum fingula n0c n punca fpatii [üi debet percurrere, (77.) in quo- [ rum fingulis perdurat , atque reuera exiftit : [ Je0n patet; occurrere hic menfuram aliquam diftin- agne &am durationis huius corporis , adeoque mo- m tum omnem fieri in tempore. (6o.) j 3l 9. Quicquid in vniuerfo exiftit, magna cele vria Achlllh tate moueri videtur. Si enim attendamus ad lt corpora maiora , que hoc vniuerfum compo- nunt , obferuantur ea omnia circa nos moueri rapidiffimo motu , quod patet in planetis pri- mariis cum circa axin, tum circa folem, motis ; j &ut in fecundariis circa primarium fuum plane- cuit tam currentibus; pernici celeritate mouentur ; j comete ; neque etiam ftellas fixas in fuis lo- gt cis quieícere probabile eft, Si terra moueatur: iire tum certe folus ipfius motus vertiginis cuique era corpori in ZEquatore eius fixo celeritatem tri- f (N buit, qua in quolibet minuto fecundo abfoluit au m pedes Parifinos 14275 íi-vni gradui periphe- i riz& terreftris cum Piccardo tribuamus $7060 u hexapedes. In quolibet minuto fecundo Tel- k lus progrediendo in orbita faa circa folem con- p ficit $9249 pedes parifinos. T 8o. ] Cauffzz motus, hoc eít, potentiz , variz dane m ex h tur in hac rerum vniuerüta&e; qua, vtuWw L] j ipfis 46 Car. IV pE roco, W ipfis corporibus origines trabant fuas , hisque fint effentiales ; an vero per fetales dentur in quo Statuit illud Newto- mundó, non definimus. por zus,hoc vero Carte[fius, Sufficit, potentias in Íot mundo exi(tere & cognitas nobis effe fcquen- qu tes. Primo, motus, qui corporibus vniuerfi Ti fo maioribus ineft, cauffam habuit in principio Deum, qui videri poteft, poftquam cundaa d ( creauerat , ea vehementiffimo motu proiectili commouiffe , atque fimul grauitatem ver(íus [ folem ipfis tribuiffe ; ex quorum vtroque or- & bite & curfüs planetarum curvilineus circa tani folem omnium pulcherrime deduci poffunt. il EM Secundo , infignis in mundo potentia eft ipfz &t grauitas, quz tam in cccleftibus, quam etiam in terreftribus, corporibus plurimos motus pro- ducit, quorfüm referri etiam debent homines ; animalia queuis, quoties ponderc füo mouent Ut Q quzdam. Teríia caufía motus , apparens vel vera, videtur re(idere in anima tam hominum; D quam brutorum , quz in Phyíica phenomeni faltem loco affumi poteft ; veluti Cicero dicit; q V de naf. deor, lib. Il.. Nec vero Ariffoteles non lau- (i dandus in eo, quod omnia , que mouentur , aut p natura woueri cenfuit, aut vi, aut voluntate. f W4rfo, ingentes motus cient vires attrahens fi tes, iterum phanomeni faltem loco affumtz ; [// quia per nullam aliam cauffam hucusque ex- X icari poffunt ; deinde vires magneticz , ele- : k rice. Quinto inter potentias referenda quo- li que eft elafticitas, quz multum motus gene- D! rat, vti videre eít in chorda mufica tenfa & x pet- TEMPORE ET MOTV. 47 ercuffa, vi elafticitatis füz diu ofc:llante; yisqut f ia quod idem accidit in campanis ; in horologiis ] Nvl portatilibus. $exto potentiz etiam munus tents fubeunt omnia corpora:in motu conftituta, jf quz alia corpora quiefcentia percutiunt. Sepri- ; Ynitc 7 cauffa mouens eft ignis tam terreftris, quam principh folaris ; per illum enimi maximz mouentur ma- y Cuncá ching, per hunc ad minimum fücci plantarum. poledtil Otaue potentiz locum occupare poffent vorti- n verls ces, a Caríefio primum excogitati ,. (íi modo de exiftentia eorum certi effemus. oqt d Neque dobi- tandum eít, plures adhuc detegi poffe tales ens (ioi alias cauffas , quz motui excitando fint ac- commodata. l eü ipfz am et $1. us Q -Solet corpus quodcunque motum , fimplici- lonit tatis ergo, confiderari tanquam punctum vni- o m cum ; quod itaque cum mouetur , defcribet li- yrens neam reQam, fi motus pun&i fimplex fuerit, ngml'mlff:? hoc eft, ab vnica fola potentia productus ; at- que hzc linea recta, aut via; per quam corpus tranfit in aliquo tempore, vocatur /patium per- r curfum. . Eadem vero linea re&ta, in qua cor- i, pus progreditur, aut progredi conatur, fi cauf- ylunt Íx impedientes adfint, (ine relatione ad tempus qui füumta , vocatur eius diredio, vel motus deter- af minatio. D Statuitur corpus moueri equabiliter , s vel vuiformiter, quod xqualibus temporibus (( l per equalia (patia currit. Motus vero izequábi- TT lis, vel difformis eft, qui zqualibus temporibus « (Uf) Omne przterea r j ingqualia fpatia percm*ritf Ccor- o pf 48 Car. IV nE L0CO, corpus, quod mouetur,; celeritatem feu velod* tütem habere dicitur, eaque menfuratur fpatio, 15 qnod idem corpus, zquabiliter motum, in tem- pore aliquo certo abfoluit. Scilicet, fi ex. gr. QQty corpus B eodem tempore duplum fpatium D. zquabili motu percurrit, quo corpus 44, equa- cele biliter quoque motum, fimplum abfoluit: tum w corpus B duplo maiorem dicitur habere celeri- &t tatem, quam corpus Z. Eítque adeo celeritas nihil aliud, quam rdlatio fpatii percurfi ad teme- Tit pus illud, quo percurfum fuit. 5i itaquetempus diujfn aliquod affumatur deterrninatum , ex. gr. vnius Chrit min.fecundi, erit celeritas nibil aliud; quam fpa- tium a corpore quodam moto tempore vnius "i min. fecundi equabiliter percurfum. Hoc fenfü h dicimus, hominis celeritatem Equatori terra in« fitentis, plantz eidem infixz, pofito motu tetr ERY Tnot circa axim füum, effe 1427 pedum pariünor.(79.) C 82. Duorum corporum zquabiliter motorutn loy celeritates. generaliter fünt dire&e vt fpatia ln quauis percurfa, & inuerfe vt tempora , qui- &tià Dbus ea fpatia fuerunt abfoluta, Sint enim duo* cele rum corporum 44 & a celeritates C & c; pet* Omt currat 4 Ípatium $, tempore 7; hoc vero 4 Ípatium s tempore /5; iam, quia in motu equa* bili fpatia 2qualia abfoluuntur temporibus x* qualibus;.(81.) fequitur hinc , fpatia ab initio motus abfoluta effe temporibus proportiona: lia, quibus abfoluuntur ; hinc poterit deter- C« minati fpatium ; quod corpus a efficit tempo- r€ P TEMPORE ET MOT'V,. 49 t n re T, ho& modo, t THs: -;T . Mouebitur ergo Bu m nt L '.-—-. corpus 2, tempore 7, per fpatiui*n £ LJ At core ag ? [j pus 4 mouetur eodem tempore 7 per fpatium $7 54 a celeritates vero corporum menfürari debent Olnft C per fpatia eodem terpore percuría; (81.) hinc ere eelti $ * — o crlerta eritC: c z8 St-:-ä. *3 ? hinc eft, quod com- a at muniter dici folet, celeritatem eífe fpatium quctcmgïi diuifum per tempus. Perfpicitur exinde etiam, T celeritatem effe quandam magnitüdinem, qua& quanl gte Ti augeri poteft atque minui. 83» Bol Ex inuenta hac meníura celeritatis, in motur yitaml wquabili facile deducuntur menfurz alie , ad o t W motum zquabilem pertinentes. Cum enim fit iib LI ; erit, fa&a mutatione huius ana- C: -C:ï l:, Lsl logiz , etiam T: ; ex quo tempora l [ Lj fünt vti [patia diuifa per celeritates. Erit vero 30r4j etiam $: $— CT: ct, hoc eft, fpatia fünc vti enim o celeritates multiplicatz in füa tempora. . Qux &il jv omnia vero non valent nifi in rnotu æquabi?i. notl ?.' CAPVT V, npOHI 2 DE C ORPORVM VIRIBVS. j Yop HW Jotol Oppuä natürale inüäm (ibi atque propriam j E vim habet inertiz, quz eít principium re» äcimffïl , füitene $0 CAP; V. .Hvüändi omni mutationi ftatus füi, ex quo no- men cuiusdam vis meretur. (41.) Hec vis L cum eadem fit in corpore tam quiefícente, quam füe moto , vtrinque nimirum proportionalis maffze, Vi aut quantitati materiz, corporis: (42.) hinc b etiam fefe exferit illa in corpore tam quiefcen- iní al te, quam moto , adeoque duplici modo con- fideranda venit. li d * 85. In Vis-inertie confiderata in corpore quiefcen- te, fed animato a celetritate infinite parva, aut ffil tüs elementari, illam vim conftituit, quam Leibzi- Lius vocauit mortuam, AO. Erud. Lipf. 1695 m. Potentia au- Aprili; alii vero vim pre[fiouis. tem, a qua proficifcitur hzc celeritas , an in- ide terna corpori fit, an vero extus tantum acce- [ dat , quorum illud Zeibzitio magis arrifit, inde- b cifum relinquimus; nondum enim eo vsque Vlr ve naturam corporis didicimus , ut de his certi quid ftatuere poffimus , perfüafi interea ; cor- MU pori vim quandam ineffe, fed cam folam, quam qi vocamus inertig. *) j [? &6. Eft hi D *) Ex motu progreffiuo curvilineo corporis oti- tur vis preffionis $. 190. Datur igitur pref- lgl fio corporis quiefcentis & moti, & menfura f preffionis in vtroque corpore diuería eft. — Si W corpus in motu conftitutum offendat obftacu- I lum , quod eius celeritati opponitur, muta- tio ftatus eius collifione facta effe dicitur 5 f1 fü obftaculum directionem corporis faltem mutet; e«ffectus à preffione oritur. DE CORPORVM VIRIBVS. $I X V n 86. i Yi Eft itaque vis mortua elementaris tantum, um fiue fola aliqua folicitatio ad motum, cuius m vnius veteres, quantum conftat, fcientiam ha- ] i buerunt in machinis ftaticis. explicandis , quz üiecte inferius occurrent. Ab his enim viribus nihil do Q* aliud oritur , quam preífio, & harum «quili- brium , id eft, difpofitio potentiarum iftarum elementarium, obie&to applicatárum, quz hoc ao in quiete feruat; quale dein zquilibrium exa- 3 d minat Sfaticas veluti Mecbaxica eft fcientia mo- aLb tUs a potentiis orti. tht 87. ytia Cum itaque vis mortua fit vis inertiz , eon- fiderata in corpore quiefcente ,. fed animato a L lu m av celeritate. elementari : (85.) menfüram eius eruemus hae ratione. il Ia Quatenus illa continet p vim inertiz : eatenus proportionalis eft maffz, j o vel numero elementorum, ( 42. & 31.) quam 4) Q corporis maffam exprimamius chara&tere ;; j quam quatenus vero eadem perpenditur effe in cor- pore, animato a celeritate quadam elementari ; i t eatenus proportioralis erit celeritati alicui infi- nite parüz; quam denotabimus charactere de, i exprimente c celeritatem ipfam finitam. Erit i P[Cï' igitur menfura vis alicuius mortuz hzc, mdc $ mfnlhfl' feu vires mortus erunt in ratione 'compofita maffarum , & celeritatum i 4 3 nitialium , elcmen— d tarium , aut potentialium. mu&l: tf l Hzc meníüura fic fiab.ilita infigni luce per- g fundet totam ftaticam inferius pertractandam; D 2 adeo - -u CaA»r. V $2 [17 luftrationis cauffa fcquäntia adeoque plenioris il m adhuc addamus. Ponamus globum materiz (0fft cuiusuis impofitum effe tabule , quietum, fo- lamque vim inertiz in fe continentem ; hac ef- 3 ficitar, vt quietem fuam feruet continuo, nec T nifi potentia huic vi proportionali in motum Ya poffit concitari ; fed interim tabula non graua- bitur, atque, hac etiam fübducta, globus tamen lam vero in hunc locum füum non mutabit. ftn numerum elementorum , globo hocce conten- p torum, agat potentia elaftri cuiusdam, aut ve- fed ita tamen, vt ea potentia D ro grauitatis - qu lobo huic non conciliet nifi celeritatem infi- leit nite patuam ; hsc fingulis pun&is materiz u applicata efficiet primo , vt iam hic globus d ràuaturus fit tabulam, & íecundo, vt, fub- p tracta hac, fit defcenfuürus vi grauitatis finita, d Dicimus itaque, hanc preffionem in tabulam , )« aut hanc vim mortuam, vcl folicitationem pro ) menfura habere ipfum mdc. ? 89. Y Neque vero hzc celeritas initialis, aut ele« mentaris , dc vbique eft eiusdem magnitudinis. terreftris Quoniam enim ex. gr. grauitas noftra It multo maior eft grauitate lunari, qu od infe- fi rius demonftrabitur : ita exinde confequitur; celeritatem initialem a grauitate terreftri no- ftra oriundam multo maiorem effe, quam qui- deni eft celeritas initialis oriunda a grauitaté K * lunari; maior enim & valentior potentia maio- h!' ae Vi res etiam & valentiores excitat celeritatis gr us AR DE CORPORVM VIRIBVS. $3 dus. Simile ratiocinium eft in aliis potentia- tenti madtig rum generibus, veluti ex. gr. vnus elater fibi commiffus maiorem producit celeritatem, ma- m f gis quippe tenfus, quam alius ; adeoque omnes hd ille porentixs huc fpe&ant, & excitandz vi ]00, t Ro mortuz aptz füunt, quas fupra (80.) enar- rauimus, l gl'üllä' ; Cama 9o. Ex hac iam tradita menfüra generali pref- in hunt fionis, folicitationis aut vis mortuz, facillime Contt per Arithmeticam vniuerfalem deducuntur pro- a uarum ali- portiones & regulz particulares , potenu'a quz hz fünto. Si in duabus preflionibus ce- t nb leritates , elementares fcilicet , fint z2:quales : marit erunt preffiones vti maffx. Ponamus enim gl duas maffas M & m, celeritates vtrinque dc, m atque erunt preffiones vti Mdc, & mdc, hoc j f eft , diuidendo per squales dc , vti M & m. abilt Pari modo, (; maffe fuerint zquales, erunt nenp preífiones vti celeritates. 'Tum vero etizm, fi prefliones fint equales, erunt maffz in ratione inuería celeritatum ; eft enim generaliter P : p — MdC : mdc ;5 ergo , i P r p, eft etiam a -MdC Z mdc, & M: mridc: dC; vnde fi- mul quoque colligitur, quo modo a maffis nl inzqualibus zquales tamen effici poffint pref- g fiones. 'Equinlh I. frim | Accedimus iam ad alterum cafüm huius ne- gotii, (84.) in quo ftatuimus fequentia. "Vis .auiiafc inertiz confiderata in corpore moto , in quod amaiü* ' nimirum egit potentia , non clementarem , fed cig glz' D 3 ni* Üb M CA»r. V. finitam, celeritatem excitans, vocatur cum Leib- g qitio vis vita, aut cum aliis vis percuffionis, quia giza nempe hzc non folam preffionem , aut folicita- fült tionem, vel conatum, fed ipfum actum alicuius [ percuffionis efficere valet. hes Hzc itaque vis motui locali adhzret, & . viciffim ad motum s localem porro producendum tendit; atque cum motu, non coniuncta. potentiali, fed actuali j eít 92-- ; N f i lic Inter eos ; qui vim preffionis a vi percuffio- J nis diftinxerunt, primus eft Zriflofeles, qui Que- tll flionum Mecbanicar. cap. 19 , qugrit, cur fecu- dit, ris magna, & grauiffimo onerata pondere, mi- Wt nus tamen efficiat ad lignum findendum, quam De menfura dei eadem leuis, at motu concita. autem , vel cognitione mathematica, harum vi- Id af rium nemo cogitauit ante 7Merfennum, qui per- cuffionis magnitudinem explorare aggreílus du w eft, dimittendo pondus ex variis altitudinibus in lancem bilancis alterutram, cuius alteri lanci W Iu pondera, ictum in zquilibrio tenentia , impo- N fuit, atque exinde conclufit, percuffionem hanc D effe in ratione. maffze & celeritatis corporum jta demifforum. Perftitit hec fententia vsque ad Leibuitium, qui, huic etiam difficili quzftio- ni perípicaciam fuam inferens , celebrem diftin: f &ionem virium, quam modo explicuimus, mor- l tuarimn ícilicet ac viuarum , adinuenit, atque il- las effe in ratione maffz & celeritatis fimpliciss Ü W has vero in ratione maffz & celeritatis duplica- tz, ftatuit. Diffentiunt vero ab hoc Au&ore q grauif- — DEJ CORPORVM VIRIBVS. S'ï' mb . graviffimo in hunc Vsqub diem omnes fere An- D gliz ac Galliz Philofophis przeunte illis New- Áülctte Iono , his vero Carfefio; in quo igitur biuio; ais tantam celebritatem naCto, noftrum erit ratio- nes vtrinque prolatas explicare , liberumque Q v TO deinde cuilibet ingreffum relinquer;. ; a 23* Ji, d Redit autem omnis hzc controuerfia ad cone fiderationem temporis , quam füperuacaneam hic effe contendic Leibmitius, neceffariam vero uercumcx- Newtonus. Ille, ad virium prefentium quan- ïllf Ils tf titatem abfolutam refpiciens, nihil intereffe di- cit, quocunque tempore hz exhauriantur; hic ett n j quam vero relationem earundem ad tempus perpen- dens, & merito quidem, non enim iacent vi- ml a res corporis otiofz, valentiores eas effe vires afferit atque expeditiores , que eundem effe- u Prior conce- &um breuiori tempore fiftant, ] gl'fü'ö ptus.abítradioni metaphyfice , pofterior au- :udinih'»lf tem communi víui loquendi, eft accommoda- & länfï tus. 24 Vtriusque igitur fententie argumenta rediffime concludunt , fi modo tempus vel m hu porut excludas , vel .includas. 1 w j 94. ul Si rationem fequi primo velimus, huic con- i fentaneum eft, vim viuam efle proportiona- 1 WE(' lem ipfi MC, quoniam hzc fümma, aut inte- t " grale, omnium infinite multarum virium more j ]iCiSl tuarum 7MdC, ad viuam tendentium. Sed ii quia continua hic mentio fieri debet maffz, ma()'fe D 4 fpätii, gmm' — g 56 Car. V at fpätii, temporis, celeritatis, vis viuz, defi- eic gnabimus horum magpnitudines breuitatis cauf- ía per literas initiales, M , 9, T, C, , aut dire fs 7,5,f,c, V, atque iam porro ita ratiocina- bimur, Effe&us vis viuz eft, vt maffam per [ q fpatium promoueat, adeoque rite menfüratur er M$5 A&io vis viuz maior eft pro ratione u jntenfitatis & durationis, ergo iterum rite - ftimatur per 7/7; cum igitur effe&tus actioni non impeditz debeat efle zqualis, erit ex bac cauffa MS -s FT fedeft $— CT (83.) &b go MCT m FT, MC - F. ) f 95« t Yi lam itaque contra hanc menfüram Newto- N *ianam virium viuarum Leibnifius primus hoe t argumentum propofüit in AGis Erad. Eipf. 1686. Cadant duo corpora Z & B, 4 & 1 librarum, d j illud per altitudinem r pedis, hoc vero per akitudinem 4 pedum; acquiret ita vtrumque N i eorum hoc lapfü vim viuam; qua, retrouer- fa directione , przecife iterum afcendere poffent ad priorem altitudinem ; exhaufto omni motu; quod independenter ab his demonfltrabitur in capite fequenti de motu proiectorum ; fed (i- mul patebit, abfoluto vtroque hoc fpatio; fü- turám efífe celeritatem illius vti r, huius vti 25 fcilicet vti radices quadratz harum altitu- dinum, Sed has vires Leibnitius dixit effe e- quales , quia eadem vi opus fit ad attollendum iä; onus quadruplum pet altitudinem fimplam, qua d opus eft ad attollendum pondus fimplum ad ] altitu- "" pE CORPORVM V!RIBVS. 57 ) dcfï! altitudinem quadruplam ; at vero , fi maífz pf heic multiplicentur per fuas celeritates, pro- J at dire fa&ta 4 & 2, qu& non (int equalia; verum tOR fi maffz przíentes multiplicentur in quadrata ampt celeritatum füarum, prodite 4 « r& 1 * 4, forstt quz fa&a equalia virium przfentium zquali- tatem indicent, * fatinni rjte t 96. ation Videmus hic non attendi ad tempus, quo ex hat maffarum quzlibet per fpatium füum decidits j* ^ uam confiderationem fíi omitti poffe putes : L3 re&tiffime fe habet demonftratio Leibzitii. Con- tendit vero Newtonuus, non negligendam effe in Nl virium viuarum examine temporis rationem , neque proinde vires corporum allegatorum in- ys D ter fe effe zquales , quoniam pondus attollen- fa dum ad altitudinem quadruplam longiori tem- brart ep pore opus habeat , quam eleuandum corpus quadruplum per altitudinem fimplam ; atque m etROI hanc virium inzqualitatem legitime prodire , f maffz multiplicentur per fuas celeritates, pofkm motij 97. itu H kl* In hac igitur fententia Newtoniaza, aut Car- fefiata, pro qualibet virium viuarum zftima- (l ju n tione refpici primo debet ad effedum inte- grum,; quem vis illa edidit, & fecundo etiam | zf[l,!u" d ad tempus , quo clapío effe&us hic integer cndum fuit produ&us ; tum ille per hoc eft diuiden- dus , vt habeatur menfura illius vis; quz nem- nj TU i gc eft in ratione effe& us dire&a, & temporis D; inuer- ii —— 58 V inuería, vel vti —T—s; (94-) perfpicuuh enim Chi eft, vim effe eo maierem, quo maior eft maf- fa M, quo longius eft fpatium $, per quod qu hv illa transfertur, & quo breuius eft tempus T, in quo effc&us ille produ'citur. a! 98* Quoniam magni víüs efít hoc precedens Y preceptum , explicabimus illud vlterius, ac d quidem in palmario argumento, quo Leibzitius Q ipfe füam virium zftimationem probare eft ag- greffus. Cadant duo corpora grauia maffa- Ti d rum 4 & B libere per fpatia z & ^, vti folent, motu accelerato; tum, abfolutis certis qui- W Y busdam temporibus, quibus acquifiuerunt ce- leritates « & 8, fübito retineantur, & inqui- QI fs ratur, quznam ín his ipfis momentis fit ratio inter eorundem vires viuas. Effe&us corpo- 3b tf ris 4 talis erit, vt, retrouería ipfius directio- ne przcife iterum afcendere poflit ad priorem lul altitudinem 4, atque fic omnis ipfius vis per impedimenta exhauriatur; vtque adeo afcen- fus per altitudinem 4 effe&us ipíius fit plena- rius, in quo omnes Philofophi confentiunt ; Ti 3 fed hic effe&tus poftulat tempus, quod eft vti «; per inferius demonítranda, & ex fententia [ Galilei $. 138 , apud omnes pariter . Philofo- j N phos recepta; erit igitur vis corporis A vti [ A — 7, pari modo, atque eodem plane ratio- [ ) Cinico — DE CORPO,,R/VM VIRIBVS. 59 B«b enin cinio , eriz vis corporis B vti — : erunt ita- , Fm que hz vires inter fe vti memorata producta qui æ.Bb ! 4 e rl Sed eft ex eodem ftatuto Galileano , apud omnes recepto, z: b -3 owx: BB8 S. 140, quibus fübfítitutis , erunt dicte vires inter fe B65 eden iAmc. — - e - du: Bpg, vel v maílz 4 & B $, Y d du&z in fimplices fuas celeritates « & g. Ex quibus manifeftum eft ,. obtinere menfüram vi- dap rium viuarum Leibuitianam , ex maífa in qua« noft- dratum celeritaris , fi non refpiciatur ad. tem- olent pus, in quo effectus aliquis abfoluitur; valere : qu vero earundem mepfüram Cartefianam anti- jnc quam, ex maffa in fimplicem celeritatem ; fi iny refpiciatur ad tempus, in quo effe&tus aliquis j n abfoluitur, An itaque iam excludendum fit n r tempus in hoc negotio , an vero ratio cius habenda, quilibet per fe ftatuat. doren 29* s pet (cene Eadem hzc controuer(íia vt experimentis di- n rimeretur, varias ingreffi funt vias Philofophi, iunt; axiomatis loco affumentes omnes, vires to- f tas cenfendas effe effetibus fuis integris pro- tett T portionales; vel , omnia impedimenta alicu- ius motus, quz vim plane extinguunt, fimu j fümta huic vi effe zqualia. 'Talia impedimen- i ta eífe poffunt 1. Grazitas , in corpore vérti- calicer furfum , motu retardato , afcendente ; i vnde 6o CAr. V Qnde primus fuam probationem petiit Leibzi- tim T tius , íüummam impedimentorum a corpore fu. perandorum exponens, vti vidimus , per fa« f &um ex altitudine afcenfüs in corporis maí- effe fam. 2. Elaffra equalia , & ad squalem ten- & fionis gradum perducenda , quz excoluit hunc q in finem Job. Bernoullius, demonftrando , cor- q pus celeritate 2 incurrens in elaftra fucceffiue € 6, 9 füb angulis 3o $. 1953 3 (43 $poffe ten- y dere quatuor [* 1 aftra zqualia, &^c orpus ccele- U ritate 3 incurrens, in elaftra fücceffiue füb an- D gulis 19?28', 20^42' 2201212 2406I, 26034:! il 30?, 35?16, 45« poffe tendere novem ela- W ftra equalia. donéc omnem celeritatem fuam Qu t amiferit, adeoque vim effe proportionalem uadrato celeritatis, vid. Perilluftris Dom. L.B. $ 1 £ e Holff Elem. Mech. S. 327. 3. Col/ifio cor- porum elafficorum , quod demonfítrationis huc pi Yi fpeCtantis genus maxime placuit Hermamo , in Commeniar. Petropol. 'Tomo Y, p. 14. 4s ter Penetvatio in covpora mollia, cui experimento- Q rum generi incubuerunt Polenius & Gravefan- Q de , attendendo ad foramina, qu& a corpori- bus libere delabentibus in lutum molle impri- muntur, 100. Ex his claffibus experimentorum adducemus li Q vnicum, quod auctorem agnofcit Iob. Polenium; de Caffellis pag. s$6.' . Paretur ex molli ar « fuperficies plana & horizontalis , capianturque duo globi eiusdem diametri, fed diuerfi P äïa ü [ deris, qui demittantur , oleo illiti in hoc flra- tum ao 61 DE COKRPORVM NVIRIBVS. 73 tum molle luteum , ex altitudinibus , que fint t r L inuerfe vti p ondera globorum : obferuabitur, pl foueas vtrinque in fli&as exa&iffime inter fe h mj effe equales. Pertinet itaque hoc experimen- m V tum virium viuarum a d memoratorum claffem jt a quartam (99.) fint ex. gr. pondera hzc in- ) J [ zqualia 8 & $ librarum j altitudines ergo ceffiu erunt vti 4 & 95 fi vires, quibus zquales fo- fe & veg luto imprimuntur, funt zquales inter fe : s tum certe hzc zxqualitas fefe non manifeftat :[Ubän' ex productis maffarum inceleritates ; funt enim f il :g & 8, hw autem 2 & 5, vnde effici- nde untur producta inzqualia 36 & 24. — Oriuntur ; f autem producta zqualia ex maílis multiplica- ondtt tis in quadrata celeritatum 18 * 4 &8 »t 9. i. LÀ Sed refpondent Newtoiani , minime has vires ifm ( effe equales, quamuis fouez tales fint; cor- pis d VE' pus enim ex altitüdine maiori 9 delabens bre- Af viori tempore fuam fibi effodere foueam , al- p d terum vero longiori; adeoque fi tempus hic imat quoque confideretur, virium inzqualitatem in i hoc experimento inferri illam, quam «efti- o matio Cartefiana producit. imp tol. Aperte porro pro zftimatione Carfefiana mi» litat experim 4itum adhuc, quod inferius oce j curret, de collifione corporum mollium,; quo j conítat, duo corpora mollia, maffarum .M argil j ; ibi mutuo occurrentia celeritatibus permu« wtu(quc oít i&tum tenere in mu« tatis 7 & M, fefe j p* quales, i ürd* tuo æquilibrio , adeoque vires habere vtpote tul 62 Car. VI vtpo.tc directe fibi contrarias; quod argumen- fis tum allegatur contra Leibmzitium in Comment. DA 4cad. Petropol. 'Tomo I, p. 1195 in Illufris an Donm. De Mairaa Differt. Gallica de «ftimatione h« b €9 men[ura viriumm motricium, G. a. atque in Jowrnal des. Savans. d'Italie, Tomo 1, anno 1748. p. 167. Eft enim in mutuo hoc occur- fu celeritas communis vtrius que corporis poft ictum Mm—Mm Mtm z1 0o, hoc eft, oritur deftru&io n virium; fed hz vires zquales , quz fefe de- E ftruunt, funt M & mM, id eft » producta a ex maffis in celeritates fimplices. vid. pars II f $. 210-213. tX t CAPVT VL ( DE MOTV COMPOSITO. f f; l Q 102, W e Orpus inftar 'pun&i confideratum , ( 81.) eft in perfe&o quilibrio , (86.) quoties- cuaüque in íd a gunt duz potentiz , fibi oppof- n te, in direum » & «quales. Solemus autem fi hzc ex re&ion primere lineis re&is , quz fuo fitu di- fi e£m , füa magnitudine autem potentiam tam, quam etiam celerit atem , optime defi- d Fig gnare poffunt. i, rint duz. poten tie 4B, & AC Ita fi corpori 4 applicatz fuc- lu ; fibi oppofite , [ quarum nempe directiones ten dant ab Z ver- Yi fus B, & C, loca oppofitas iz direum, hoc € » Vt vtraque hzc potentia dire&tionibus à fuis : DE MOTY COMPOSITO. 65 wen. fuis efficiant vnam eandemque lineam re&ctam DOf BAC ; equales , vt nempe fit 4B — 4C: tum lii corpus 4 manebit in perfe&o zquilibrio. Nul- ii la. enim adeft ratío , cur potius huc vel illuc t moueatur, adeoque plaqc non mouebitur. "n C OCU 103.. ris i Si vero )potentiarum in directum iacentium & oppofitarum vna fit maior altera: tum cor- firit pus füblato equilibrio mouebitur in directione ff d otentiz maioris, & celeritate, qua debetur aduca exceffui maioris potentiz füpra minorem. lta fi nauis feratur ab occafu verfus ortum , ad- QUs l eoque nautz ílanti in illa imprimat celerita- tem vti 15 hic deinde contraría dire&tione in- cedat in naui a prora ad puppim celeritate re- Ípectiua vt 1; tum idem nauta mouebitur ab- ( folute verfüs ortum exceffu vtriusque celeri- tatis , nempe vti & illius celeritatis ; qua fer- tur ipfa nauis. ( 104. W Oritur ex eiusmodi aliquot potentiis corpo- Jj riapplicatis, atque celeritatibus exinde impref- o autd fis, motus compofitus di&tuss cum motus fimplex (iti d fit, qui ab vnica vi efficitur. 1lle nafci poteft Fefti a potentiis pluribus aut fibi oppofitis , vti mo- " do vidimus,aut vero fecum confpirantibus, qua- le " g rum nempe dirediones fibi non fünt in dire- &um oppofite; veluti cum radius circuli mo- J Jihy j veri circa centrum, atque interea fimul pun- &um in hoc radio re&ta incedere, concipitur, 7 ht i Q 105, Si [is — 64 Car. Vl ho 1070 ia Si corpori impreffz: fuüerint celeritates alí- fus f quot confpirantes fecum, & fimul parallelz : tum illud agetur celeritate , quz squalis eft ab i p fumme omnium harum celeritatum particula- rium. Exempli loco effe poffunt globus decur- p AE rens füper tabulam in eadem directione promos tam; nauta currens ad proram, in naui pro- Bl loi mota verfus ortum, in qua eadem diredtione Tait ferantur etiam mare, & fimul terra ipfa. Il- (ti E IOäo pium Si veto €orpori impreífz fuerint celeritates confpirantes, inter fé non parallele : tum íe- hi Ims Wn quenti modo motus eius determinatur. Fig preffe (int corpori 4 duz celeritates , quarum & * vna & fola tempore vnius minuti fecundi zqua* Tno) tün biliter procedere poffet per fpatium 4B 5 altera vero etíam fola, eodem tempore, equabiliter u abíolueret fpatium 4C ; tum celeritates hg funt quidem confpirartes , fed non parallelz ; M angulum quippe inter fe formantes BA4C; qui vocatur amgulus diretliomis. Cum itaque fierí te di nequeat, vt vtràmque hanc directionem fequa- 4j tur corpus Z, nifi fit difcerpendum: quxriturs [ quoódnam iter ingreffurum fit hoc corpus. Ex datis duabus rectís 4B & AC compleatur paral- j D) Y lelogrammum A4BCD , atque huius ducatur E diagonalis 4D ; critque hec via, quam corpus ] profequetur. Abfoluantur enim fpatia 4B, & 4C , generaliter tempore 75 tum poft elapfam D aliquod minus tempus £, corpus reperiatur if ocQ bE MOTV COMPOSITO. 65 loco quodam intermedio F, per quem ducatur ite d reQa EFG parallela ipfi 4C. — Et quoniam mo- tl tus fupio itur zquabilis, erunt fpatia abfoluta ab initio motus vti tempora; (82.) adeoque bali d al AE: ABz t: T5 fed eft etiam, ob eandem ra- Is dett tüionem, EF: EG, aut BD, Z £: 75 ergo erit AE: 4B z OEP: BD,autvero, A4E: ERE AB: p£omo ii pto BD ; quz proportio non competit nifi triangu- tediti lo redilineo, P4D , in quo EF bafi BD fit pa- rallela 5 erit itaque AFD linea vnica recta., & M confequenter diagonalis parallelogrammi du&i. Eadem demonftratio illuftrari poteft , (i conci- piamus rectam AC motu fibi femper paralle- jertat tum t lo, & equabili, moueri iuxta 4B, & perueni- re in fitum EFG , dum interea muíca vel formi- j lr ca pariter equabiliter defcendit in hac recta quarum li mota EFG, atque dum reQa AC peruenit in fi- tum EG, formica peruenerit interea ab 4 vel E pj in locum F, odl T 107. Idem hoc theorema ita etiam folet exprirhi . uäfzndä (5 qi vt dicatur : mobile motu compofito eodem l tempore defcribit diagonalem 4D, quo motu lue ft disiuntto defcriberet latera parallelogrammi 1 (eqm 4A4B, & AC, feparatim. . Euidens enim eít ex garil J demonfítratione , eodem tempore , quo defcri- as ) beretur aut folum fpatium ,48, aut folum A4C, f i iil ab vtroque motu compofito fimul exiítente de- Ícribi fpatium diagofiale A4D. T 108. ) .Et .qüoniam AB & AC füunt fpatia in vnico j minuto fecundo deícripta : exprimet tam illa,' Iawr j . quam li 66 CAP. VI iuam hzc, celeritates corpori impreffas äisiütia TU &at Qas. ($81). Ab his igitur disiunctis generabitur celeritas compofita, quz aequalis erit 1pfi huic E diagonali 4D. Sunt porro in motu squabili vires vti celeritates ab his produ&tz ; itaque allegatum hoc theorema fic quoque efferr b poteft, vt pronuncietüt , corpus viribus con- e iun&is diagonalem patallelogrammi eodemi tempore defcribere, quo latera feparatis. p[f QU 199. u Si módo hucusque expofito duabus celerita- dit& tibus 4B & AC , aut duabus iisdem viribus ; liyy inueniamus vnicam AC &quipollentem , voca- d tur hoc , nomine apud Philofophos vfitato j v Principium compofitionis virimm aut mothum. Si vero confideremus motam aliquem fimplicem fa&tum per 4D, eumque progenitum effe ima- ginemur ex düobus disiundis 4B & 4C; tum motum fimplicem refoluimus in duos laterales; P vti prius duos laterales coniuriximus in vnum compofiturn, quod dicitür Prizcipimm refolutios Vif f(wa il ais virium £ motuum. — Cuius vtriusque princi- pii quantus fit vfus in tota motuum doctrina; lum T ex hoc, atque fubfequentibus capitibus; abun* de patebit. ( Íiio: Am aló ABD celeritates feparat& expo- Ín tríang nuntur rect is 4B & BD, (108.) & celeritas cum igitur in quo- compofita per rectam A4D ; * libet triangulo vnicum quo dlibet latus minus 0s fit reliquis duobus fimul funitis : patet, in m t - DE MOTV COMPOSITO. 67 Aistifà tu compofito celeritatem refültantem femper emtii etiam minorem effe füumma vtriusque celerita- if tis, ex quibus componitur. ol IIi. j e Continentur autem omnes hs proprietates us cut motus compofiti in theoremate hoc generali ; eodar cuius inuentio non difficilis eft, & quod pro- i pterea fine vlteriori demonftratione,canonis ali« cuius loco; proponemus. Sit celeritas corporis er 4B z C, per AC autem — cj atque anguli ceerité dire&tionis B AC finus t m, cofinus 2 715 eritque Tiribus. his pofitis, & affumpto finu toto zi 1,longitudo ; qoU diagonalis ; feu celéritas refultans 4D - vfiati ec non finus anguli 4D um i y (CC * :z;;cCc gcc)in o AD imp]kcm hii ?(CC-i-anc?j-tt) - t 112. 45 LX']Q hteni Applicemus cánones Hiofce ad vários caíus jf iam expofitos, & primo quidem füpponamus f 0/1!!![3* Vires aut celeritates 4B & .4C confpirantes prine effe inter fe cum parallelifmo , hoc eft, angua od lum direcionis effe nullum ; erit fic $ — o5 g G& 17 1:, vnde canon pra&bec A4D — F(CCy à CC cc ) C t c, quod di&tum fuit füpra.(10j.) Simiz 1&nzo, erit ADei L (C3 te) j CXPU' E.3 113« *) AHi 4 HDiu 4p:; ABi b 2ABABHIBHt ] j a i p BD;- BH* 1 4D2; AB3 [ 24B. BD. cof, BAC 3D*, ADa, namque 1: BD zi cof, BAC : BH && j [ A4D; 6u HBD ïlrci n BÁC - BDi ii BÁD: X 68 C AP. Vil IIA2. hts Qum ; Sint vires aut celeritates 4B & AC, fibi in lt dire&um oppofitz , erit fic g zi o2 E — 15 COtr vnde idem canon producit 4D z Z (CC- 2 Cc Ya cc) z C — c, quod ita fe habere, monuimus at apte. (103) Vnde per fe confequitur, fi prz- fe terea celeritates ha, vel vires, fint zquales fo inter fe, adeoque C z1 c, elfe hoc cafü 4D z C d —Czo, vti modo di&um fuit. (102.) X f 114. ( Sequitur porro exinde etiam , quo magis 4j confpirauerint inter fe vires, co maiorem fu- b zuram effe celeritatem refultantem , aut diago- 9 3 nalem AD. Facile fcilicet perfpicitur, quo ma- p iorem confenfum inter f& habeant vires, €o mi- norem futurum effe angulum dire&ionis, & fi- mul eius finum $, fed e contrario prodire hinc pto eo maiorem cofinum angüli directionis ^; Quo 4B D] aurem hic eít maior, eo maior euadit ipía AD X r (CC * anCc t cc). Tarr 11$. quuj hn Inter prirüas vtilita tes huius dodtrinze nume- 1 ictus alicuius oblique in pa- A rabimus hanc, qua faram valemus. Q rietem fa&ti veram eruere men at 3bf Fig. Sit paries, vel murus , talis A4B , in quem bi- li * j&us obliquus, qui habeat cele ritatem 2qua D) (tum eft, hunc lem expreffam per CA5 manife W ob füam obliquitatem non zqu e fortem futu- li rum effe, ác alius effet qui ad angulum rectum f impingeret in hunc murum. Huius igitur ictus debilioris vt menfuremus veram vim , refolue- mus — DE MOTV COMPOSITO. 69 inus celeritàtem CA in duas laterales ; quod cum infinitis modis fieri poffit: feligamus tales h kxbi I - laterales, qui confiderationi noftre maxime fint commodi, hoc eft in vnam CB ; perpendicula- ( rem muro, & alteram CD , eidem parallelam; Vonum vnicam vim CA nihil maius prz- ; lp atque patet , ftare, quam feiunctas CB & CD; fed harum illa aquit fola murum ferit; hc vero eundem non l«dit, 4D z eidem quippe parallela & innoxia. Querenda ) igitur eft magnitudo re&z CB , vel ratio ipfius CB ad CA ; qu& eadem eft cum ratione finus j) mag's anguli B.4C ad finum totum ; fi igitur angulus Qrem i BAC, füb quo i&us muram petit; fueric 309 y du ex. gr. tum fola pars impetus dimidia pulfando ; quo [ parieti impendetur. 116. a at .OHiSJ &J Altera vtilitas proditura fe in fequenti eft odit problemate. Agantin corpus Z duie potentiz, F .i;g..' j u AB , AC, ponderibus ex. gr. appenfis, in ratio- ;l ne harum linearum, zftimandz ; quzritur, quz- nam opponenda (it potentia AE , vt ea cum his duabus maneatin zquilibrio. Per hezc, qu& modo explicata fünt, apparet, duas potehtias y m uent r AB & AC, feparatim agentes , nihil aliud effi- cere, quam quod pr&ftat vnica diagonalis Z/D, y VBIemJ, abfoluto parallelogrammo ABCD. Nihil itaque i? hic agendum eft, quam vt cüretur de obtineri- n2 quäü. hu do &quilibrio potentie 4D; hoc autem obtine- tur; fi eidem AD oppozatur, in diredim, equa- , fiti du lis, altera potentia Z4E, ( 102.) quod fi facturá m fuerit , nullum dubium eft, quin fola potenti& jpt! U onalt$ «l 4E , pati pondetc? linez qh"ui'c proporti futu- ) 2 ss 70 € AP; VI futura fit in equilibrio cum duabus potentiis reliquis 4B & A4C; id quod & hoc ratiocinio, M neque minus expcriantis manifcftis , com- nP, d probatur. tll fl?. det Huius potentiz tertiz equilibrantis AE fitus ne & directio in oculos per fe incurrunt; fed ma- C gnitudo, quamuis pariter manifefta , ad com- moditatem aliquam calculi reuocari debet, quz "variis viis obtinetur; inter eas autem commo- p diffimis hifce duabus. Potentia AE «qualis de- bet effe ipfi 4D ; vt itaque emtatur proportio qu A ( Arium virium A4B ; AC , & 4D , zquilibrium lat producentium, extendantur aliquantum AB in n F. & ACin G, vt eo melius anguli cognofcan- « &zur; atque erit fic 4D: AB - (inus ABD ; fi- d num 4DB z fin. DBF: fin. CAD z fin. CAB; b fin. CAE , vnde efficitur A4B z AD n fin. CAE $ finQ. CAB . « Porro eft 4D : A4C i fin. 4CD: fin. ADC b fin. DCG: fin. BAD — fin. CAB : (in. B.AE, ex í AD x« fin, BAE. Y suo deducitur AC zj fin. CAB, Eft porro r ectiam AE z A4D z AD & —f.ï."- CA:B! Sunt itaque li 70 n CAD. tres hz potentiz 4B , A4C & AE , inter fe vti f fin.CAE, fin. BAE, & (in.CAB 5 hoceft, fiad (itum & horum angulorum bene attendatur, hg poten- M tiz funt inter fe vti (inus angulorum , qui for- mantur a diredtionibus potentiarum oppofita- f rum; vel quayis hzc potentia eft vti finus ans t] guli a reliquis duabus formaci. f 118 pE MoTY COMPOSITO. 7Kt gotent) 118. Subftituendo igitur loco potentiarum ponde- Miv Fig; M ra P, , R, requiritur ad zquilibrium primo; vt pondus P trahat in dir e&tione diagonalis pa- rammi A4BCD ; atque deinde , vt pon- rallelog ii Af dera hac ean dem inter fe teneant proportio- nem , quam habent finus angulorum 'CAB, ; lm CAE, & BAE. E II9. bt Altera via , magnitudines earundem harum 1 COC: m commode exprimendi , eft bzc, potentiaru :quah's [* quz defcrip ta legitur in De la Hire Traité de propt AMecanique , prop. 23- & precipuum vfüm ha- illiriur bet in refoluendis difficilibus aliquot quaftio- m /di nibus mechanicis. Sint tres potentiz 4B,Fig- * ()gno[cz*. "C, AE, in xquilibrio ; per fingulas earum m ducantur perpendiculares ad illas, in pun&tis f ( ad libitum affumtis , qux fint DG , GF, DF, 1 ng? & forment tríangulum DGF; erit tum quzli- 3 O0 ! AU bet potentia, vti eft huius trianguli latus ipfam fecans; hoceít, magnitudo potentiw A erit Mi vti latus; DG, & (ic porro. Nam potentia AE t pom eft vti (inus anguli B.AC; (117.) fed in quadri- lineo A4IFK omnes anguli efficiunt quatuor re- t i &os; horum illi , qui funt apud / & K, pro- ferunt duos re&os, per conítru&t fuperfunt gt ïadüüm ergo anguli apud 4 & Freliqui , & pariter &- quales duobus rectis ; fed anguli, qui (imu gt fumti conftituunt duos rectos, habent eundem : TU ( pOflM finum, ergo fin. 4 fin. F5 cum igitur poten- tia AE fit vti (inus BAC ; erit eadem quoque vti (no 4 finus F, hoc eít vti latus oppofitum DG, iU E 4 quod 72 Car. VI nE MO TV COMPOSITO., quod eandem potentiam AF fecat. Pari ratio- ne demon(ítratur etiam , effe potentiam A4B, vti latus ipfam fecans DF; & potentiam A4C pariter, vti eft latus ipfam fecans GF, *) 1200 Sed vti duz pote ntig poffunt corhponi in vnicam: ita etiam cum tribus & quotliber aliis dun fimiliter res hzc peragi poteft. Sint enim pun- Fi&. &um .4 protrahentes potebtix tres 4B, AC, tirej bos ! T AD, quzritur vnica hifce zquiualens. Com- Tie, ponantur primo duz quzlibet 4B, A4C, in hi vnam 44 , ope parallelogrammi 4B2C; deinde componatur hzc refültans 44 cum reficua i lh di AD in &quipollentem 45, ope parallelogram- fie q mi A44bD 5 eritque fic trium datarum aequiuae fitem lens, ipfa 4b, cui i opponatur in dire&um z- que. qualis, cea tres przcedentes tenebit in zquili- Ícen: brio. Talis vnica folicitatio , quz in cetera- Con] rum locum fürrogari poteft, vocatur /olicitafio hal media. . Atque patet fimul, quomodo plurium ede aliarum potentiarum , eadem methodo , obti- neri poffit folícitatio media ; aut quomodo po- tentiz , | ceu numeri, inter fe fint addendi. CAPVT It lu *) Potentia 4B eft vti Snus EAC H fin, HGF quia H& K Tür lo r & EAC . HGF 4 H T K W 3600 finus EGF eft.vti DF, L Potentia 4C eft vti finus EAB - fin HDI, quia H & I V redi & EAB.- HDI 4 H - 1:3 360? finus HDI ct uti GF, IT0, $5 )3kC «X 773 t at CAPVT VII. um /B, nim 4 DE GRAVITATE. -] 121. Uoniam Grauitas inter infignes mundi po- frpoti tentias eft referenda: (80.) neque iniucun- [íbet dum, neque inutile eric, legem aliquam na- Ym put turge przmittere huic confiderationi, quz omni- 48; ACI bus potentiis generaliter , & grauitati fpecia- , m A liter, conuenit, maximique in tota Phyfica eft víüs. Eít autem ante omnia diftinguen- ; (eini ve[cüt dum inter Potentiam abfolutam & relatiuam. Illa dicitur talis; que in corpus fiue motum , logae fiue quiefcens, zqualiter agit; qualem graui- aqit tatem effe videbimus, Hzc vero vocatur ea, g&um h quz aliter agit in corpus motum, aliter in quie- j æquih'- Ícens; cuius exemplum effe poteít vis fluuii a corpus fecum abripientis, qux nullum amplius lii ylurit habet effectum , fimul ac corpus hoc eadem celeritaté mouetur cum fluuio. ; ol I22. do p* li Di&a lex nature hec eft, vt; ceteris pari- Dbus, in motu inzquabili, (91.) in quo celeri- p tas non eadem feruatur, fed a potentia abfo- luta accedente perpetuo mutàtur, incremen- J tum vel decrementum. celeritatis fit propor- tionale tempori in vtrumque infumto. Quod r magni momenti theorema vt extra dubium ponatur, concipiamus moueti corpus aliquod j " 4 inftar pun&li confideratum, vi fua propria, oc — Car. VII 74 hoc eft, inertiz , fine vlla porentia extrorfum & in id agente, tempufculo infinite paruo, quod g figno df exprimemus , per fpatiolum pariter p infinite exiguum 45 huic vero corpori A ac- cedere potentiam abfolutam , in dire&tione cum eiusdem motu conípirante, externam , qu& illud quietum in eodem tempuículo promoue- ) re valeat per fpatiolum fimile e3 mouebitur f 1j itaque 4 in d£ primo per fpatiolum a t e. Si nunc defineret potentia externa , effet pundi p f A vis quedam infita, priore maior, quacum ferri poffet in eodem dt perpetuo per fpatio- h jum a T e; fed agente conítanter potentia ab- foluta, corpus Z4, in quolibet d£, continuo n per & promouente , in fecundo d£ percurret hs n hocateTgemaLt2e; intertioat2etez & T 36 in quarto 4 f 4e, atque Gic porro; cum, [i In e contrario, a vi quolibet tempore infita fola non promotum fuiffet nifi in df primo per 4 er inc in fecundo per a2 f e, in tertio per a f 2e, ln quarto per a T 3€. Qu 123. fem i Ex his fluit, quod pun&um 4 -, agentibus vi infita, & accedente potentia, fimul, abfol- W vat fpatiolum . in dí fimplo 4 f e, in duplo 24 t 36e, in triplo 34 t 6e, in quadruplo 44 [10€, &c. idem autem ex vi infita fola , N definente quolibet tempufculo abíoluto poten- tía, percurriffetin df fimplo z, in duplo 24 t 65 & l in triplo 3a t 3e, in quadruplo 4a t 6€; &c. s effe in- Vnde palam fit , in terxïporibus dicti crementa [X m DE GRAVITATE, 7$ torfüm crementa fpatiolorum vti e, 26,.36, 4e, &c; h d guod idem quoque per lineam rectam illuftra- h puite ri poteft atque oftendi. n 124- iOnecum m Horum incrementorum fpatii, a potentia TOU ortorum , quodlibet productum fuit in tempu- anebicut fculo d/; deinde in motu etiam ingquabili mi- I $ nima tamen fpatii elementa , qualià hic fup- t pii ponuntur, concipi debent zquabiliter percur- 3C fa; tertio, in motu zquabili eft celeritas vti t[pto fpatium diuifum per tempus, (82.) & confe- entina quenter incrementum celeritatis vti incremen- cortino tum fpatii diui(um per tempus conflans. Ex his confequitur , effe incrementum celeritatis )CICUW J5 ja tempore fimplo e: d£; in duplo 2e: dt; in triplo 3e: d£; in quadruplo 4e: d/ ; adeoque 105 0l n in tempore quouis zplo, ze: dt; ac effe in- crementum celeritatis in tempore fimplao ad 0 p f) fle:*l incrementum celeritatis in tempore quocun- que alio zplo, vti et ä— :äïc.—-- 1:2, vel vti tempus fimplum ad tempus zplum ; quod idem in fymbolis íta exprimi folet, dc za zd£, pofis ent Qav ! ta " quantitate conftante, d 1254 al h Hoc theoremate primus víus eft Galileus ad "d motum grauium cadentium inueftigandum, eius tamen demonílrationem non dedit, fed ) ! Sfl &ll in Mecbanmice Dial. 11I refütauit folummodo noftro CITC j Balianum , qui illg &tate putauit effs; expri- a Car.-. VII- 76 dÀ öxpfimendï modo, dc — nd:, vel effe celeria jl tatis incrementa inter fe, vti fünt fpauola ds ct percuría; quod fi verum effet , vequireretur em neceffarió tempus infinite magnum pto fpatio u finito s abfoluendo ; vid. Celeberr. Euleri Mc- Nt chanica 'Tom. 1, $. 135.. ReGe igitur Galileus eí aduerariis refpondit , pofito dc — zds nul- E lum corpus ex quiete vnquam ad motum pof- p fe perduci, quiaio inftanti motus finitus hac ratione generari deberet, fine quo motus pro« duci' prorfus non poffet. 126. i F&. Moueatur pun&um A in dire&tione AM, & ls W ' folicitetur dum fpatiolum Mm percurrit a po- tentia p di&a , fecundum eandem directionem 3 trahente, eritque incrementum celeritatis, quod interea pun&dum Z acquirit, vti poten- 1 tia folicitans p, ducta in tempufculum df, quo elementum M percurritur, Abfoluat enim, 4» hoc tempufculo dt , fpatium M« , (i a po« tentia non folicitaretur, fed celeritate, quam ï in M habuit, vniformiter progredi pergeret. Effe&us igitur potentie in hoc confiftit , vt pun&um ab ea vltetius per m protrahatur; quod fpatiolum «m zquale eft illi, per quod idem punctum, fi quiefceret , ab eadem po- tentia, eodem tempufculo df protraheretur , quia potentia fupponitur abfoluta, (121.) Huic fpatiolo itaque « , pofito tempore conftanti, proportionale eít incrementum celeritatis ; — M p - (124.) & eidem fpatiolo & ; tanquam effedtui inte- DE GRAVITATE. 71 ederi integro , proportionalis eft potentia; vnde hp-c Q di cafu , vbi tempufcula fupponuntur &qualia; ]net erit dc z p. Sed vbi tempufcula fupponun- o pat lii Mi tur inzqualia , eft dc 2 df, (124.) ergo vbi vtrumque eft diuerfüm , erit dc 4 pdt; hoc Qul eít, erit celeritatis incrementum pro quocun- Idj n que tempufícnlo, & pro quauis potentia, vti m p potentia ducta in tempufculum. us D z 127. tus p ;' Supponuntur hucusque punctorum maffe zquales ; fi vero etiam hz affumantur inzqua- J les, euidens eft, incrementum ccleritatis fu- turum effe eo migus, quo maior eft corporis i alicuius vis inertig , vtpote quz tota fuperari iont: debet a potentia ad corpus accelerandum , & kriut ex ftatu fuo deturbsndum ; eft autem hzc vis j p* inertig vti maffa (42. & 31.) vel quantitas d materie ; eritque adeo, ceteris paribus , yt a incrementum celeritatis in ratione inuerfa maf- fap f corporis. Hinc itaque deducinius theore- j Wm ma hoc generale : fi pundti alicuius, quod maf- 3rg€ï0[y fam habeat 54 , directionem fequatur poten- u " tia abfolura p5 hac in tempufculo d/ excitabit yhatt' in corpore incrementum ccleritatis ; vel dc, * Í i qIIJ — À Fluit enim hoc ex a tale, quod (it zquale 7 erdtl precedentibus. ( 126.) Habebimus idcirco ) ht hanc legem motus perpetuam, vt pofitis de- j nominationibus hucusque adhibitis, & affum- r etermi- ta 7 quantütate conftante ; inf;rius d mlfgäm nanda, j Car. VIÍ 78 &X nända » (150.) femper fit dc — Eä-t : qué pfd-' que itan pofitio comple&itur ominia motus principia ; $5 fi modo potehtize diré&io cüm dire&tione mo- tus confpiret; id quod fit in-Grauitdte; vnd&7 B be in huius explicatione legem harc vniuerfalem m quain vtiliffime poterimus a pplicare ; confen-:- f& tiente fempet expetientia, If ïïgo pl n Accedamus nuüné ad graüitatis explicanda Tk partim phanomena, partim theoremata; quo- lor rum illa ab experimentis , hzc autem ex ra- tiocinio przmiffo; comprobabimus. Corpora f N autem terreftria omnia tendunt deorfüm vertie caliter$ hoc eft, vbicunque locorum ad hori- Zontem tertz, ii quam cadunt, pérpendicue lariter, Oftenditur hoc experimento perfacis li; quo aquarum , vafe ampliori contentarum; ) fuperficiei füurimz imponimus gnomonem, cu- Y ius crus vnum , erectum, longius fit3 atque obferuamius, corpus quodcunque dimiffum ex t apice gnomonis, & libere cadens ,. exacte (e- t qui viam cruris huius fürfüm erecti Cadunt 3 ergo corpora in linea recta, perpendiculari ad I/ fuperficiem aquz ftagnantis, hoc eft, horizore NI tis veri? adeoque defcendunt verticaliter; g 129 K ri Sequitur exinde, corporà térreft ;ïa ferti Q0 órnia ad centrum térrz, Íi hec perfete fit Ífpharicá. Hoc eünim €afu horizon verus vbi- fa eunqué DE 'GRAVITA'FE. 19 eunque referer circuli peripheriam, ad quam, yy quz perpendicularis eft linea , illa neceffario Tnip tranfit per centrum eius , vti Geornetria docet. [ Si vero tetra fpherica non fuerit exadte, vti e m Hugenio, New/tono, Caffino, veliquisque cele- üetfed berrimis Gallie Anglizque Philofophis iure coníc meritoque videtur, fed corpus fphzricum re- ferat hac vel illa parte compreffum : tum cer- te priot demonítratio locum non inuenit am- plius, neque adeo grauia vbique locorum ad centrum terrg tendent, fed illud vitro citro- plicitd que deferent aliquantum. Induet enim tuné aj p odb horizon verus perimetrum ellipticam, de qua falfum eft, omnem lineam reGarn ipfi perpen* t n vetté dicularem vergere ad illius centrum. d hor- 130 pcndiitj" at Ex obferuationibus recentiffimis IJ/uflris Mag- ncarit periaifii, & Socioram ,.in Laponia inftitutis pa- yem tuit, diametrum squatoris terr& ad huius T axem efífe vti 178 ad 1775 vid. Degré du AMes [um e ridien, pag. LVI. Vnde confirmata eft fen- ide l tentia magni Newtoni, & fimul conficitur, fi eu axt telluris tribuamus ex communi fententia i d 1720 milliaria Germ. tum diametrum equato- pri ris terre(lris fore 1729 milliar. eorundem; er« crl go different inter fe vtraque telluris diameter; per polos, & per &quatorem , du&ta, millia- ribus circiter nouem ; quz certe differentia in ; ii corpore tam vaíto non impedit, quo minus at fenfibiliter fpharicum affumi poflit, Faciun£ etiam j Vþx' unquä 80 CA-P. VIIV ; etäam hoc Phyficorum quidam, nec ab hac fi- fuit gura recedunt; adeoque ex hac palmaria pro- Oner prietate grauitatem definiunt per vim , qua effe corpora terreftria ad terfe centrum pelluntur, ad ( Sed alii exaCtiores melius tamen eandem deft- dat niunt per vim, qua corpora terreítria tellu- &X rem veríüs, perpendiculariter ad horizontem, dat pelluntur. Latiffime autem eandem defcripfit qu [ olim Cavallerius, in. Exercitat. V. p.325, per & vjm ; eam habentis, abíolute deícenfiuam. 1. LU [ Deducere poffumus ab hac prima grauium p proprietate aliquot corollaria , qua fünt fe- lii quentia, Primo , grauia tendunt quidem ad n centrum terre, minime vero ad.centrum mün- füm di aut vniuerfi. lllud enim folum experien- h; tia nos edocet, hoc vero minime; quis enim €on vnquam locum indicabit, in quo fit cenirum gt mundi? Sine feníü & ratione igitur loquun- hur tur, qui cum Zrifforele dicunt, grauia petere qua centrum mundi, quem errorem inter alios eti- P am reiecit Robaultus in. Phyfice P. 1. cap. 28, illy S. 6. Kepplerus in. Epit. Afiron. Copern. p. 94« ad Secundo , corpora terreftria omnia fünt gra- ped via; quia nullum hucusque dari potuit exeme atql plum vllius minimz particule , quz fibi per- g miífa & libera non deorfüm defcenderet, aut Then corpus, fübiectum fibi, non premeret, Gra- ath vitatem itaque vniuerfalem corporum terre- : ftrium proprietatem affumere licet ; donec pro» V betur contrarium, Exhalationes fubtiliffimx [ funt p m DE GRAVITA'T'E. S8t Mif funt graues; premunt enim, & abitu fuo ex- onerant bilancem ; ipfüm ignem grauitate non WW nyy effe deftitutum docuit Bo3/ezs 5 aéris pondus pl ad oculum demon(trátur. Terfio , hinc non n d- datur aliqua leuitas pofitiua, cuius vi corpus ia « ex fua natura;, & füa fponte, fürfum afcen- FiZota dat; quod iterum propugnauit Zrifroteles, fed delcryi quam opinionem prolixe refutauit Borel/us , de TP motiouibus natuval. a grauitate fatlis, cap. 4, & (arm. experimentis deftruxit Academia Floventina del. Cimento di&ta, vid. ipfius Tentamina P. W , pag. ó9. Nihil hic valet afcenfüs ligni füb aqua | graufun d fe pofiti ,. vel ferri füb mercurio $ quippe idem lignum planum , & politum, fimili vafis fun- ydem d do ficco impofitum , & aliquamdiu huic appret- m mu fum , definit afcendere, fi aqua fuerit füperfu- epeit fa; negato nimirum aquz intra fuüperficierum uis Clïifc commiffuras introitu. udrto , oritur hinc, vt : cenmti grauia terreftria omnia fimul fumta conftituant t qullü!l' hunc ipfum globum noftrum terraqueum, tan- ja p quam nucleum quendam fenfibiliter fphericum. alíos &t Pone enim, difperfa effe puncta quotcunque , | C.'JP« D illorumque fingula habere conatum accedendi il P' 9;, ad vnicum aliquod centrum, quem nihil im« unt g^ pediat: accedent ergo illa, cogentur inter fe; j a atque coaceruabuntur, donec szqualiter vbi- (ih F(F que omnia fint conglobata. Neque adeo ti- ert D ii mendum eít , ne antipodes terram deferant ; ( atque deorfum in profunda cceli delabantur $ g €que enim illi ad centrum terrz pelluntur a n y vi grauitatis, ac nos. uinto, grauitas non je- eít vis inertiz; hac cnim— in corporá tam qu to $82 Car. VIÍ to quam moto exercetur verfus omnes dire« E dfce Qiones, quibus hoc cum altero quodam pot- eft collidi; (42.) illa autem nonni(i vnicam des ] yedi fequitur direcionem. *$exfo , in fyftemate mundi etiam Copermicamo graue delapfum ex [ turri alta, & fimul cum terris mota, attinge- int re tamen debet turris pedem, non quidem ob i5 aérem vna motum & propellentem, vt rale w uidam putarunt, fed ex motu compofito, ti lT ( 106.) dum duplici dire&ione fertur tale gra- ve, prima cum turri & terra communi; alte- d Ttci ra, quz oritura grauitate. Si enim ar abri- piens in cauífa effet, tum graue in vacuo Gue- ia vikiano cadens non videretur re&ta defcendere, lio uia aér abripiens hic ceffat; deinde Ga[en- i d Y us in Diflert, de motu impreffo a motore traus- lato, expertus eft, in trireme, per remiges o velociffime impulfa, lapidem ex fummo malo D demiffum re&a ad pedem mali cadere, perin- de ac fi triremis quieuiffet; vbi certe aéri ab- « repto id adícribi nequit ; quod ne ventus qui- lo dem vehemens efficeret. Vid. Leibnitii Epifto- ii la ad I/luffrem Dow. Goldbachium , Epiftolarum U p. 238. SeptimoWlobus terrz, qui penfilis eft, W non cadit, vti ait Baco Perulamius, de augm. ln de fcientiar. lib. P,.cap. 25 quamuis enim fingulz partes eius fint graues, ipfe tamen grauitate hac partium füarum non mouetur, quia in co eft axquilibrium horum grauium. Ino 1521 Corpus prope füperficiem terrz pofitum; ex p quiete libere defcendens in linea perpendicu- æqy ri DE GRAVITA'TE. 93 tes din lari ad horizontem, obferuatum fuit in Gallia defcendere in minuto fecundo primo per pe- m po- f vim des Rhenanos 14, 625, feu fcrupula eiusdem [yltemat 4 pedis 15625 5 vid. Celeberr. Euleri AMecbanica d P. 15 f. 2235 in fequenti fecundo 3 & 15625$ in tertio per 5 *« 1$625; in quarto per 7 ^ |, at quidemzïä 15625 j atque fic porro multiplicando femper , Vrl pet numeros impares fibi fuccedentes. Eadem ympof expertus eft olim Galileus, in Dialogis de mo- iu locali, Dial. 2; demittendo pilam eneam be- tule g yni; d ne politam per planum inclinatum ligneum membrana ebdu&um 5 & Hugenius, attenden- m atb vacio (* do ad ofcillationes penduli; in Horologii Ofcil- látorii P. IV prop. 25. Cum itaque, in conti- defcaden v f nuo lapfü füo, corpus graue defcribat tempo- re primo fpatium fimplum, fecundo triplum , at tertio quintuplum , quarto feptuplum &c. ap- er n paret, illud aucta femper delabi celeritate, quia m maiora continuo defícribit fpatia. Defcendit eo P*hg ergo corpus graue in fuo lapfuü motz accelera- ( 'entust to. Diuiditur enim motus ingquabilis , vel difformis, (81.) in acceleratum, qui continua ii l! capit celeritatis incrementa , qualis eft prefens hr , en[ilii 6 grauium cadentium ; & in retzrdatum, qui con- unua capit celeritatis decrementa, qualem vi« TI4 debimus effe grauis alicuius afcerdentis. jnit^ * Ü , 1351 n2 | qml Cum igitur vis grauitatis in cotpore etiatn Tnoto, pariter vt 1n. quiefcente , nouas fem- per celeritates excitet, adeoque in vtrumque tl &qualiter agat: patet, vim grauitatis effe po- À teütiam u — Car. VII $4 tentiam abíolutam ; (121.) adeoque omne$ d, ipfius leges deduci poffe ex canone generali , (ita quem füpra (127.) de potentiis abfolutis de- . j rpa(f monítrauimus. lia 134. por Partes corporis omnes, etiam interne qus&« Hic ante omnia vis, augent pondus ipíius, declarandum eít, quid fit pondus corporis, & y uomodo differat a grauitate. Eft igitur poz- Inud $s vis grauitatis multiplicata per numerum tid punctorum materialium, ex quibus corpus ali- d quod conftat; feu, poudus eft magnitudo quz- Euf dam determinata grauitatis ; vnde fimul patet, lei quenam vtriusque fit differentia; eft nempe d rauitas non pondus ipfum , fed ponderis cauf- Dy Ía, Sic pun&tum corporis vltimum 4, atque þ vis grauitatis 2 ; in hoc iam pun&o vltimo fj vnico erit ipfius pondus idem cum ipfía.vi gra- qu vitatis, aut pondus ipfius — g. Compofitum n deinde fit corpus B ex 1oo eiusmodi punis tut 4; erit nunc huius compofiti pondus vis gra- li, vitatis centies fumta, aut roo g. Eft enim Qu in fingulis elementis materiz vis grauitatis fim- Wi plex, fibi vbique zqualis, adeoque pro vnita- 3 te corporum ponderoforum terreftrium affu- ^menda. Sit aliud corpus C, quod contineat 100 eiusmodi elementa, atque erit huius nunc pondus vis grauitatis millies fümta, aut 100e Y 25 confequenter erit pondus B ad pondus C ts - 100 g: 1000 g£&4 100 Z:-1090 4, quz fünt Q quantitates materíc Viriusque corporis, hoc €it; T bE GRAVITATE. $5 - Orn eft, maffz. (31.) Hinc igitur dicimus, pon- i, J de dera corporum effe inter fe, vti fünt eorum maí(x; fiue, pondera mafflis effe proportiona- lia; quod femper verum manet, etiamfi cor- poris alicuius figura mutetur, n qie 135* te omui Hzc ita comparata effe difcimus ab illo ex« us d perimento, quo quzlibet corpora, ex. gr. num- g r mus aureus & leuiffima plumula, in vacuo Gue- rickiato ex eadem altitudine demiffa, vno eo- ais demque tempore ad fundum pertingunt, quod in udo qu aérenon fit, ob huiusrefiftentiam, quam corpori gt leuiori fenfibiliter opponit; hine inter ventilan- i net P dum grana folidiora longius proiiciuntur, quam leris i palez leuiores. Hoc in ponderofis omnibus j H ita fieri debere fufpicatus iam olim fuit Lucre- lo tius, de rerum natura lib. II, v. 2285 deinde ali- TE quantum confirmauit Galileus, in Mecban. Dial. I. npom tandem vero Newtonts experimento ipfo infti- j p tuto primus confecit in Princip. Pbilofopb. Nat. Yi g lib. IH , prop. 42. Ab:hoc experimento fluit, f ent quod defideramus, íi coniungamus id cum ca- vds none potentiarum demonftrato ; (127.) quem yo fl n J .applicari heic poffe diximus mod? áante. (153.) con[('üfäï 136. j Quoniam allegatum experimentum oftendit, a j vi grauitatis in corporibus magis & minus pon- derofis, eodem tempore, eadem abfolui fpatiaz quæ fit clarum eft, in iisdem zquales oriri acceleratio- p atis incrementa; pofitis nes , vgl zqualia celerit [ij ? ] F3 tem- Car. V 86 C temporibus zqualibus. Cum igitur fit genera- 4l Y 109 liter dc: dC zi spdt; uPdT — pdt ; PdT ; po- M p M 3 bus qu P r fito dt z d7, erit dc — de ex quo Et W put &i fi nunc potentiz p & P , generaliter prius ac- ceptz , hic defignent pondera maffarum m & M: euidens eft, effep: m z P: M, hocelt, tet vnum pondus effe ad fuam maffam , vti alte- rum quoduis pondus ad füuam maffam ; vel in J ( enere, maffas ponderibus effe proportionales; & pondus effe matfz indicem. £': I37. t ibus corporibus terreftri- Ef itaque in omn EV bus, in auro ponderof(iffimo, & a&re leuiffimo; t eadem ratio inter pondus cuiusliber & maffam fuam, feu quantitatem materie contentz. !ta d fi confiderem globum aureum cum pondere fi fuo ; & plumulam leviffimam cum fuo pa- « riter ponduículo , erit ibi ratio ponderis ad numerum particularum eadem , quzx hic exiflit. Atque ex hoc ipfo fit , ut deinde in lapfu zqualiter accelerentur. Facile enim com- f [4 prehenditur, centum viros, zque robuftos , di centum centenarios in eodem tempore per di jdem fpatium promouere poffe, per quod pot- €eít vnicus vnum centenarium. Reiiciendus Q hic etíam eft error Zriflotelis , qui in eodem dr aliquo medio celeritates a grauitate productas ponderibus effe proportionales iudicauit 5 quo N Jderrá opume expreflit Claud. Berigardus , de Citcits $7 DE GRAVITATE. Circulo VI, p. $7, dicens: Iuxta di&um Zfriffo- LA telis neceffe eft, vt quando globus plumbeus N v 109 libr. defcenderit xoo cubitis ; minor glo- bus plumbeus 1 librz defcendat tantum 1 cub. H quos tamen vidimus, pergit, fimul defcendere t-n-l y [ pari velocitate, vt mirum fit , Ariftotelem vi- diffe contrarium. priase 138. m ii Licebit igitur , quotiescunque de grauitate hicd, v at terreftri fermo eft, in qua obtinet-—ï valorem ;; udi in omnibus eundem , affumere idem hoc tionle P — &i r5 i nempe denotet p pondus corporis terreftris , prope füperficiem telluris , & m a eiusdem mafífam. Quo ;fübftituto , obtincbi- [ mus pro lege grauitatis terreftris canonem m multo iam breuiorem & concinniorem, nempe enta, dc — zdí; vel, per Integralem calculum r famtis quantitatibus finitis , ob 7 quantitatem j o p conftantem , (127-) c i nt, ondt 139. x U At vero, in motu etiam inzquabili, fi is con- leindt ! fideretur in infinite paruo, valent leges motus yim a &quabilis : (124-) ergo in noftro cafu erit c z o orc " (T; (82.) aut df z -—.S; quo fübftituto in priori 3qu p canone (138.) dc & zidí, abit hic in alium hunes j d 10 g de : 55 aut cdc & ads, vel facta integratio- xdeuää ne icc Z ns; autc z Z2is. j Ea4 140. lc fi)i]! (s CA?r. VII $8 140. woqt Fig. Corporis per AP defcendentis , motu acce- n & : Jerato, vi grauitatis, celeritas in P tanta erit, s vt ea zquabiliter progrediens, eodem tempore, temp quo per AP eft delapfam , abfoluere poffit fpa- jhter tium duplo maius quam A4P. — Cadat enim cor- etian pus per A4P, vi grauitatis, motu accelerato ; at- dam que, cum ad P peruenit , cogitetur fubito mu- celer tare directionem füuam, & mouerti in recta ho- quo j rizontali PB motu zquabili, fed celeritate per f lapfüm acquifita; & vocatis fpatio percurfo 4P i 5, percurrendo PB Z x, erit celeritas cor- D poris in Pacquifita z3 P2u5, & tempus, quo hoc V2n$ Q f — e M tl Ípatium percurrit — 5: (139 & 138.) — [/) N Pergit autem hac celeritate nacta corpus zqua- I) fínt biliter per PB, eodem tempore C5 & in mo- fit tu zquabili eft. celeritas fpatïüm diuifüm per &( t:;npus : (82.) erit ergo hac celeritas 7275 z linc — (C Y2ans ) aut 275 7 nx, vel as z x. Erit igitur At fpatium quzfitum PB z 25 2A4P. Hinc cor- i fein pus 4, vltima celeritate continuo equabiliter €x quiete per A4P delatum ,. hoc fpatium dimi« itd dio tempore abfoluiffet illius , quo idem ab- foluit motu accelerato ex quiete promotum. 141. i Quoniam ín grauitate terreftri in genere eft fug € -X nií; (138-) erit in diuerfis duobus corpo« M tibus, diuerfo tempore labentibus, finito u NUIO« DE GRAVITA'TTE. 89 vtroque tempore 7 & t, celeritas illa C - d 2T, & hecc Z nt. Adeo habetur €: c z nT: Untostts nt — T: i5 vel celeritates, poft certa quedam etpit tempora acquifitz, in grauibus cadentibus, funt Idem vero valet piitie inter fe vti ipfa illa tempora. &RIfm Q etiam in corpore eodem, durante tempore quo- o dam decidente, cuius hinc in duplo tempore JDito m celeritas eft dupla ; in triplo tripla, &c, & in t lo quo idcirco temporibus zqualibus excitantur deue p femper zquales gradus celeritatis. ) percur.fü 142. tias Ut Spatia a graui cadente ab initio motus per- s,quohor curía funt inter fe vti quadrata temporum, vel p . hw in ratione temporum duplicata. Con-cipiamus wH"' enim graue , cadens continuo, abfoluiffe ab ini- J tio lapfus füi duo fpatia ; vnum s, alterum $, j fintque tempora his fpatiis defcribendis impen- &i fa t & T; celeritatesque refpe&tiue acquifitz c ilum & C; atque eritc z /au, Cc Pan$. (139.) ,/2115-1 hinc 7225: Pa2u$ £ c: C, velans: 228 z5 ccs CC; fed eft cc: CC & tt: TT (141) hinc etiam j i 22i: 2H$ auts: $ — if: TT; fünt itaque fpatia a graui cadente ab initio motus abfoluta inter finc t!^ mbl fe in duplicata ratione temporum , (iue etiam in duplicata ratione celeritatum. Qf li d P yocun Hinc manife&üfh efrï l .quod füpra ab expe- rimentis adduximus, (132.) in temporibus fibi füccedentibus &qualibus, fpatia defcripta efle a ; Qu Vti 1, 3, 5, 7, &c, Sint enim ab initio mo- frit tus gbfo!uta tem. « F5 |Cag. VH 99 tempora Y. 25 3- 4. &c. dl Y. TÓS QU . fpatia 4 9. Iuei fumtis ergo differentiis temporum , quz erunt fori tempora fibi füccedentia z. :. r. &c. erunt lt ] differentie fpatiorum correfpondentium illis turi temporibus, fibi fuccedentibus, zqualibus re- I2X fpediue, 5, 5, 7, &c. fundatur itaque hxe ch elegans proprietas in natura numerorum qua- n dratorum , quorum radices füunt numeri natu- fott rali ferie progredientes; quorum quadratorum d differentiz fuccefliue exhibent omnes numes fitil ros impares, vti ex Arithmoetica notum eft. Eadem vero omnia figuris quoque geometricis, & linea recta in partes 2quales diuifa, illuftrari offunt; vid. Keili Introd. ad veram. Phyficamy g Ect. X1, Theor. 16. P u p 144. e l0i Ex his itaque abunde patet, grauía cadentia jn motu fuo accelerari. tüi Sed aliter olim ftatu- füc tum fuit, corpus quippe graue cadens tempo- Tio re 2 fecund. abfoluere fpatium duplum, tem- 9 pore 3 fec. triplum , & fic porro moueri mo- Tos tu zquabili ; vid. Celebetr. Voltaire Elemeus de 3l la Philofopbie de Newton , p.213. Sed hoc füb d experimenta reuocans incomparabilis ille Ga- qu lileus , Ycalize Philofophus , faifum deprehendit, veritavemque hanc a fe inuentam publice pri- n W mus aperuit in Dialogo [II de motu 5 grauia nempe cadentia deícendere motu vniformitet accelerato , idque locum habere , fiue ea de- &lï iquod Ícendant verticaliter ï-.,.üue per planum al incli- & DE GRAVITATE. 9t f inclinatum , liberum ab omni fcabritie. .Hoc " jnuentum Galilei vlterius deinde excoluerunt quz t Toricellius lib. 2 de wmotu graum s & Hugeuius ( ennt tium 1l de borologio ofcillatorio. — Vt vero experimen- tum ipfum optimo cum fucceffu poffic abíolui, alibust excogitauit fingulari ingenio peculiarem ma- iQue ii chinam Trucbefus, qux conftat longo canali um qu inlineam fpiralem , fubinde ampliorem , con- &t natt torto, & leniter defcendente, atque defcripta jratorum eft in Commentariis. Acad. . [cientiar. Parifine , 5 Düme auui 1699. yum d 34$. ymetr Cauffam huius accelerationis dixerunt ali- ,i)lu!frer.i pþ)jïc.un, ui effe vrgentiam aéris a tergo prementis, ex- primentisque corpora defcendentia ; . quam fententiam fequitur quoque Zob. Magirus, Phy- fiolog, Peripatet. l. L, c. 4» p. óg. Gajfendus fta- cula tuit, cauffam qusrendam effe in attractione a im l? facultate magnetica telluris orta ; quibus opi- y £m nionibus reiectis Borellus ,' de vi percuffionis 1l &t eap. 23, eam a corpufculis fpirituofis, intra po- jert Y ros grauium delitefcentibus , aut ex mouente enteli^ alio femper vna cum graui delato fimul, de- hocl? ducere conatur. Rationem ab ethere petitam, ilb qua difficultas vix tollitur , vide apud Robault. rchgüdï?? Pbyfice P. , cap. 28, f. 16.. Quicquid vero fit j de hac cauffa: oritur hoc phzenomenum a po- tentia quadam abíoluta , quz corpori comes i femper eft, neque vnquam inter decidendum ea illud deferit. " j — ii 146. Dd CA». VII 92 I46. imitl. ALa Sunt porro etiam in grauium cadentium quo- f (1) libet momento celeritates acquifitze vti radices quadratz ex fpatiis percurfis , vel, in ratione quadt Titor Ípatiorum percurforum fubduplicata; quz eft ipfa Galilei propofitio , quam primus tum ex- qua perimentis, tum ex ratione, detexit. De(cen- fus autem in fpatio ab aére vacuo fieri debet , ex gj li quia aer motui refiftit, hancque regulam euer- 1N tit. Sint enim, poft duo fpatia s & $ abfoluta, ^ Q celeritates ortz c & C, atque erit c — 7215 & N CA Vnj6r59.) ell ergo c: C 3052 V 308 l m , Proinde celeritates erunt vti radi- Tif ces quadratz fpatiorum , qu& eraue percurrit ; quam proprietatem euidenti experimento com- probamus: cum enim vnus globus ex fimpla, N alter ex quadrupla altitudine cecidit, & vter- Ítro que- poft lapfum leniter detorqueatur in viam quo horizontalem , in qua, celeritate acquifita , - hàb quabiliter procurrant: abíoluet prior vpam lon- COT' gitudinem , quo tempore alter duas abfoluit ; Qu aperto indicio, huius duplam effe celerit;tem. Íeu [ 147. dag i& Vidimus hucusque relationes tantum in hoc grauitatis negotio occurrentes : fed capiamus Tno( nunc etiam quantitates abfolutas, quz víui effe &« queant in variis cafibus. Et primo quidem , 11 L altitudo aliqua verticalis fit fcrupulorum pedis X Rhenani quotcunque z, quzritur, quot minuta Iür fecunda impendat corpus cadens, vt hanc alti- ) tudinem percurrat. Quoniam itaque corpus in 1 mir. — DE GRAVITATE. 95 1 min. fec. percurrit fcrupula 156255 (132.) & iomquo- fpatia percuría funt vti quadrata temporum ; ! V mdes (142.) habebitur hzc proportio; 15625: 4 2 1: It miv quadratum temporis quzfiti, quod igitur repe- L Kitur — — —— ; & confequenter tempus ipfum nyqu 1$625;5 Is Cünd Affümamus quzfitum erit ^^. fecundorum. t. Deie ex. gr. femidiametrum telluris noftrz 86o mil- feri delz . liar. Germ. quorum quodlibet teneat numero ylam M rotundo 24000. pedes Rhenanos; vel fcrupula g abf 24000000; inueniemus fic, percurti poffe hoc z J f Ípatium a graui libere cadenti, vel hoc in cen- n vt trum vsque telluri; delabi poffe, terhpore 1/9 9. ;percurrit: 148.- gento Q .a m Secundo, data aliqua altitudine verticali a jr, d* Ícrapulorum Rhen. quzritur, qualem corpus; "TU quod hoc fpatium libero lapfu füo percurrit , :qui[ïuïl' habiturum fit celeritatena ? Quoniam celeritas y um corporis nihil aliud eft, ; quam illud fpatium, , aol quod corpus xquabiliter tempore vnius min. Jrate- fecundi percurrit: (81.) hoc fpatium erit in- dagandum, vt quafitam obtineamus celerita- tem. Di&um fpatium autem 4 percurritur, uni? z motu ai:celcrato, tcmpore 125 fecund. ( 147.) [ j luæh & eodem hoc tempore corpus celeritate vlti- ( T mo*acquifita percurreret zquabiliter 225 (140-) Ti rP vt itaque Íciamus , quale fpatium percurfü- gt rum fit hoc corpus , celeritate acquifita per i t hanc iM lapfum, in tempore vnius fecundi ; dicamug: 1n ] g ] d* 94 Car. VII D 1 in tempore ;/—375 fec. percurrit corpus hoe qua« QuoS libel biliter 22, quantum percurret in r fec? ex quo oricu r fpatium a corpore in vno min, fec. us dum, velceleritas eius, 25072 fcrup. ercurrén p edis Rhen. Cadat ex. gr. corpus libere ex alti- (v tudine verticali 5760 ped. Rhen. vel $760000 Tà fcrup. quzritur; quamnam in fine huius lapfus hi habeat celeritatem ?. Hxc fa&o calculo repe- Hoc ita- rietur 600090 fcrup* vel 6oo ped. lx ue corpus ex data hac altitudine verticali de- lap füm eam acquiret celeritatem , qua equa- . DF biliter motum 1 n fingulis minutis fecundis ab- foluet 6oo pedes. il 149. D Quoniam itaque ex generali idea potentiz- rum abíolutarum deduximus hucusque grau:i- W tatis circa nos exiftentis phanomena, in qui» $ bus hoc etiam eft, celeritatem ex lapfu libe- 2n ro ortam, in vacuo, effe vti eft radix quadra- ta altitudinis percurfze : (146.) poterimus ad celeritates menfürandas in pofterum adhibereé has altitudines percurfas. Quzlibet enim ce- leritas determinata propriam fibi & peculiarem g vindicat altitudiném verticalem , ex qua ca* hi dendo acquiritur. . Vocabitur hinc in fequen- qi tibus Altitudo celeritati cuidam delita ea alti« In tudo, ex qua graue, circa füperficiem terr& ft defcendens , eandem illam acquirit celepitätexü; cl 1$40. Hane. altitudinem debitam celeritati cuiui$ vocabimus porro vj & quia eít celeritas indé órta ä, DE GRAVITATE. 95 Orta vti /v: (148.) ponamus femþer C v, N quos duos valores c, & /v, promifcue ad- i d hibebimus , prouti hunc vel illum commodi- m r tas ratiocinil fibi expoícet, In canone :l'äO T potentiarum abfolutarum generali dc — P etead (127.) ad grauitatem terreftrem applicato, po- | jl namus primo , altitudinem percuríam effe s; jus l huiusque elementum d;; erit fic celeritas, qua ylo tj Hoc tti hoc elementum pcrcurr?tur, C E ä;, aut ve- qu at ro dí - ZS ; quo fübftituto canon generalis abit cundi d — P in hunc, cdc zi * Ex altitudine igitur s | potemï-' delabendo , corpus acquiret celeritatem fup- pofitam c, vnde eft c zi /s, aut cc z s, vel ;que gTZ.! "m iüviw «dc —:——-, quod fübrogatum producit ds - hp onpds — i qut T, aut 1 —— "P5 fed in eodem hoc nego- erimus? tio grauitatis terreftris iam oftenfum eft, effe | ;dhibäï Ro — enitt ( m 13 (1389.) erit ergo 1 t AW, veli u . :oulid [ Obtinemus igitur fic valorem conftantis n, hucusque affumte , determinatum ; ac proinde, .qu' nk n quotiescunque fermo fit de grauitate terreftri, ii ] "ib in qua E — :, & celeritas debita altitudini v «t ( fit - /v; femper habebimus has veritates : uäïcm' j cziti(38)ca (s; (139.) i quh * j P J 1yi. Gra- 96 CaA»P. VII '45I. düm 4 oufetu Grauitas, vel eius collectio , pondus, in eo- ülcut dem corpore, & in eodem loco, eft immuta- bilis. Poftulat hoc inexpugnabilis naturz con- longi Qs ftantia; neque de hoc phznomeno dubitatum culu fuiffet, nifi fequens experimentum protuliffet ER Frid. Hoffmannus, in Demon[lvat. Pbyficis curio- fiss Dem. XVIs in globo vitreo, pifis & aqua a repleto, atque cera probe occlufo, aliud effe pondus elapfis octo diebus , quam erat ab ini- lii Sed, vti falfitatem huius $n tio, nempe maius. afferti ipfi fümus experti: ita & alterum, quod V Tioyt allegari folet , de cadauere animalis leuiori , quam animalis viui, nullius eft momenti; hoc ditin st enim in auibus, accuratiffima bilance ponde- ratis , obferuatur quidem , fed ad(cribendum T eft perpetuz animalium , mortuorum etiam, T tranfpirationi, furg 152. füg lus At vero grauitatis tamen actio minor eft; tür aut pondus vnius eiusdemque corporis decre- dei fcit, quo propius hoc adducitur ad &quatorem qu terreftrem. Sufpicio huius phznomeni pri- Qui mum enata fuitanno 1679 , cum , Ricberio ob- tali feruante, pendulum Parifiis exacte figgula mi- Cie nuta fecunda ofcillando indicans , in Cayen- nam infülam latitud. 4?56' B. long. à Greno- vico 3h 51'2o" translatum , abbreuiandum fuit 1j linez Parif. vt hic quoque idem tempus vi- tipi brationibus fuis exprimeret; Des Hayes poftea ens &qu anno f699 notauit pendulum ibidem minu um " DE GRAVITATE, 97 düm 5igflin. Confirnatur etiam hodie hzc at obfetuatio in omnibus, in quibus re&e infti- E m tuitur, locis. Cum pendulum fimplex, cuius AUUt QU longitudo fit 2 fcrup. vel partium mille; pe- dubiatm dis Rhenani, & in quod agat aQio grauitatis, cuius quantitas fit ?, pofita ratione diametri protnïx*äer fris r ad peripheriam circuli vti 1 ad s, itum ynum, x &r - ü L ag aut reditum vhum,; abfoluat tempore n al dl 250F$ utdit imip, fecund. Celebers, kuleri Mecbauicas P. H em D $. 177 ; neceffe eft, vt, fi pendulum longius tempus indicet; aut 4 aucta fuerit, aut g im- Iip QWd s [eutr miüuta. Quodfi igitur cauffam ponamus iü yenti diminuta g, fiue grauitatis a&ione: cauffa hu- g pont ius imminutionis erit detegenda; quod facilli: vibend mum eft illis, qui terrz motum tribuünt cira Cà proptiüm axem. Ex hoc enim motu ex» m « furgit ponderüm quorumlibet vis dicta centri» fuga, de qua alibi agendum erit, aut cona- tus excufforius , cuius opeta corpüs aliquans Yi tum a terra recedere conatur, & magis quis is dett dem fob equatore ipfo, minus veríus vtrume uatorä? que polum , & plane non ín polis ipfis, in mem' Ph quibus folis ergo grauitás pura exiflit hoc eft ii talis , Quam corpora experirentur, Íi terra g circa füum axem nfm conuerteretur, r 155. iU Til ilïï: Vt hec melius adumbremus , fit 40BE pe-g; [5 äs 2 M ] ripheria telluris , cuius axis B,4, poli B & 41 l "i2 &quator 5Q, atque in lgticudïneïgeogra phica ; j 4]", quas j Car. VH 98 quacunque QD exiftat p ondus aliquod D, quod lfaql purum — , vel'a motu terrz non affe&um , fit — Sit vis centrifüga fub zquatore defi- füs gnata per QK : v, patet, hanc ponderi di- Il re&e, & totam effe contrariam, adeoque cor- poris D pondus hic futurum effe p — v. Sub e latitudine autem QD fit vis centrifuga DF, ra- t dius nempe circuli paralleli, in quo mouetur di m04 D , porrectus ; apparet iam, hanc vim centri- fugam DF dire&tioni grauitatis HD non plane Vtt0 efle contrariam ; videamus itaque, quzenam Toin pars huius vis centrifugz DF grauitati fit di- igdc re&e contraria, Hoc obtinebimus per princi- pium refolutionis viriun ; (1c9.) dum vim Yy centrifugam DF refoluimus in duas alias DH « & DG , abfoluto parallelogrammo DHFG , qua- quq rum illa vis DH. iam grauitatí fit dire&te con- Íeu traria; hec autem DG eidem perpendicularis; ens. De- dio grauitatis igitur aCtionem nihil impedi lo monflrabitur autem inferius $. 199 efle CO: Nk ID z v: vim centrifugam DF, hec itaqué lor v*xID . 10 amus partem eius erit "CQ 3 atque vt reperi Qu DH, inftituamus in triangulo re&angulo hanc Ye analogiam Trigonometrix plan& , finus totus l ? *ID (CQ-):DF( ),—: fin. DFH (ID) : DH; CQ 7 x«ID* Ql & pondus impurum vnde fit DH zi "CQ QUg v «ID* a ——À Qüdc , Cum in hac lati:qdinc iam exiítet p — cQ u itaque DE GRAVITATE, 99 D.qui itaque pondüs purum füb polo fit , qui quiefcit, du ( z p, ab hoc fübtra&to priori minori, erit, ver- t t füs equatorem eundo, decrementum ponderis otder d QU X ID* — L Qu CUT* o cum vero conftantes fint v , & CQ; « f S'h erit idem hoc decrementum ponderis propor- 1 Dl tionale ipfi ID*, hoc eft, quadrato cofinus moudtd datze latitudinis. Vnde patet, quomodo ex im centt motu terrz fequatur, a&ionem grauitatis füb yn p vtroque polo ceíle maximam , íüb squatore | quænam yi f d minimam, & a polis accedendo ad hunc füb-. iqde minor;m. er t I 14. d ; d Interim tàmen hzc diminutio grauitatis non eft fola & vnica cauffa, fed eadem hec peti d quo j t feu 1 ue poteít ab augmento ipfius a, (152.) ongitudinis penduli , quod in locis cali- pdicu dioribus , prope zquatorem , non difficulter djens * : p2 u J locum habere poteft. Accedere deinde etiam d N gt lag videtur aéris atmofphzrici füb &quatore ma- lor raritas; in maiori calore, & quia ibi Ba- qm d rometrum conftantér humiliorem gerit mer- curium; vnde minor oritur refiftentia aéris ad- verfüs pendulum ofcillans ,gulo W xealibus. ; quam in locis bo- j 155. p;^ Aliam porro adh Gio diminutionem uc nancilcitur grauitatis a- 3 prout nempe corpus ali- mpüüïm quod idem propius eft. centro terrg , aut ab I eodem remotius, In idem enim corpus actio Erauitatis agit in recipr plicata 2 [ roca ratione du diftan- j 1 G 3 io0 CA?. VIi h u diftantiatum diuerfarum ab hoc centro. Cus qmal. ius qui dem triplicem habemus demonftrátio- nem. Prima defuümitur ab ipía experientia j If Sit Y nouiffime capta a Celeb, Condamine , qui ex- pertus eft in America, pendulum , eiusdem quo ON conftanter longitudinis , tempore 24 horarum; f in ripa fluminis Amazonum abfoluiffe 98770 ofcillationes, in inonte autem vicino ; & mul- I 4 tum eleuato 98720 j vid. losage de la riviere des Amazonés s p. 181. Si €alculos iàam fubduce- p ré velimus, pátet, ià ionte 98720 olcillatio- al nica ofcil: a nes expleuifïc tempus 24 hor. igitur V Pariter in AR latio habebat tempus ; O, 375 fec. ripà Ynà olcillatio perá&ta fuit tempore o, $74 gr:m den fec. Sititaque a&ió prauitatis in monte 7 g; f inripaz: G; atque erunt tempora ofcillato- a:Vga g/2ü Tl nüm feípe&iue vti , T (lfi.) IK Ào àfor/G d hoc eít; ob longitüdinem penduli conftantemi, ( 'Vtia.- ? d íed h&c témpora fune vti 875 0 , G 5 Hg ad 874; ergo /G : rg e 8 j 75i 874j àut veró X ó euidens eft, adtios G: g 73 875?: 874* 5 ex qu d nem grauitatis in iohte , 1n diítantià a cen* lL tro telluris maioré ; fuiffe minorem, quarii iü Al tipa, quz minus diftat ab illo centro, tü fi ifó Ti Alterà demonftratio defumitue ex fequenti Xl "ratiocinatione. Sit in diftantia a centro terr* em , CA corpus aliquod ABED ; cuius quid equen* IOI bE GRAVI—TATS. ?. ( QQucntium adhuc , fola äïïümitur bafis , quia vl omnia confiderantur habere eandem altitudi- p nem, adeoque elle inter fe vti eorundem bafes. Sit in alia diftantia quacunque Ct corpus aliud ,E E quoduis ILKO. — Producantur rede CO, CL, Jiora CK, vsque in G, F, H; orietur ita in extima füperficie nouum corpus, in aére pofitum Àb gt j & mu!- AGHE , ip eadem cum priori ABDE diftantia 1177 a centro pofitum. . Et quoniam przterea fup- übdace ponimus , h&c corpora perfe&te denfa, ad fa- gtl cilitatem probationis , erít pondus corporis AD ad pondus corporis AH z; AB « AE: AG « ii AF. Cum vero in corpus IOKL tantundem Part jre o grauitatis agat , quantum agit in AFHG : eui- dens eft, pondera horum duorum effe equalia; jreni v(cll fi in vtroque zqualis contineatur particularum numerus. .Quare erit pondus AD ad pondus Á i (w']'b) IJK 2 AB « AE: AG x« AF. Eft autem ob 2 fe&ores fimiles CIO & CAG ; nec non CIL & lts CAF, CI: IO 2 CA; AG, aut AG z 10 * C^« & fümiliter AF - lL « CA , l gt CI 3 CI H quare IO « IL & CA*, —— qu d AG &« AFL'.:." CI2 ? afque oritur fic pon- df " dus AD ad pondus IK z AB « AE* CD:: IO :« ii IL « CA?; eft autem AB *« AE maffa corporis AD;,&IO x IL maffa corporis IK; vnde perípici- qugm j tur, quod pondera corporum quorumcunque fint in ratione compofita, ex directa maffarum; & inuería duplicata diftantiarum a terra. k « DEU ( [ Tertia probatio petitur ex o bferuationibus Fig. aftronomicis.circa Lunam factis, SitenimRAE "* j terra, j G-3 102 CaAr. VH i f terra, cuius centrum T5 fit VLC orbita Lung, cuius pars LC a Luna percurritur fpatio vnius Tuna ver minuti primi horarii. Quoniam hsc integrum circulum fuum abíoluit tempore 27 dierum 7 36o: Xem hor. & 43 min. feutempore 39343 min. prim. cen erit arcus LC, qui tempore vnius min. primi int percurritur, equalis 33 fecundis circuli.. Ex hir canone finuum Laausbergiano inuenitur , affum- to radio TL — 160000000000; cofinus 33 fec. atl 'ID - 99999998720 ; vhde oritur LD earun- 182 dem partium z4 1280, pofíita nempe LB pet- d 1u pendiculari ad TL , & completo rectangulo. Si Luna nullam haberet grauitatem | veríus tet- tl ram : progrederetur in linea re&ta LB ; acce- dente autem hac grauitate defcendit per LD , E & motu ex vtroque compofito fequitur diago- nalem LC, íeu arcum fuzx orbitz. (106.) Eft ex igitur LD fpatium illud, per quod Luna reuera qu veríüs terram cadit tempore vnius minuti pti- In, Mi (i; fiue eft effe&tus grauitatis noftr terreítris extenfe vsque ad Lunam. Videamus itaque; lite an hi duo effe&tus grauitatis, in Luna nimirum Q L, &in Terra T , habeant inter fe rationem d AT* : LT?. Radius terrz, fecundum Piccarfi Ier dimenfionem, eft pedum Parifienfium 19615 8005 lil ergo radius orbitz Lunaris , quz 6o femidia- Tor metris terrz a nobis diítat, eft 1176948000 di- T Gtorum pedum. Ex his per regulam trium ha- fj betur LD — 15, 0649 , & confequenter Luna Ó in quouis minuto primo temporis cadit reuera 'p« verfus terram per fpatium 15, 0649 pedum pt: Pari.. At vero fpatia a grauibus pcrcurfa fü in DE GRAVITATE, 103 àLune, in rätïonc duplicata temporum ; (142.) ergo 0b volus Luna in tempore vnius minuti fecundi cadit verfüs terram per o, 0042 ped. Parif. nam ineyum n 36oo": 1z3 15 0649: 0, OO42. In terra au- tem corpus cadit in eodem tempore verfus nin . n ii centrum per :5, o976 ped. Parif. & effe&tus integri funt viribus proportionales. Erunt i. , di. hinc vires grauitatis in Luna ad vires gravi- tatis prope terram -4 42: 1509765 vel v t: us Den 3524 , aut quam proxime vti : ad 60? hoc eft, in ratione inuería duplicata diftantiarum 3 K a terra; quia, pofito radio terra zx z diftan- ngil. j tia Lunz eft 6o. rlos td 158. ; 40 U Si t;nta igitur cert itudine conftat , grauita- tem noftram terreftrem. ad Lunam vsque d L extendi * pro figmento haberi debet illud , Y li h rCUC(l quod recenfec Cartefius in Epifrolis, & Varignom in AGis Erud. Lipf. auno 1691, p. 3005 nempe in f* gt AMerfennum , maiori-tormento bellico vertica- liter ere&o, & explofo, globum emiffüm, eius- git jimitun que veftigia , fruítra in terra quefiuiffe , indi- Cio, eum non recidiffe , fed etiamnum in aére jdonda picar hgrere fufpenfum. Errorem hic etiam accufat T2 q Leibuitius , in. Commercio Epift. Leibn. €9. Beri. Tomo I, epifl. 21 €9 22 5 miratus , hoc experi- (emil mll 8001 u mentum inde a 7Merfenni temporibus a nemine fuiffe repetitum. Sed captum fuit hoc ipfum wn] þï d LUM periculum ab Zcademia Sciemt. Petropolitana , poft quidem mortem Leibzitii anno 17285 in - f n Wi jj quo tormentorum fitus omni cura ad fitum ver- ticalem accommodatus , atque a przíentibus jl )t - Acae [ 4 s 104 CA-P'. VU Academicis obferuatum fuit , globos omnes dem emiffos iufto iterum tempore fuo decidiffe. vid. fài feu Commentarii 4cad. Scient. Petrop. Tomn. II p.237 ; Celeberr. Dau. Bernoullii Hydrodynamica , p. 236 ; df & Celeberr. Eulevi Neue Grund - Setze der Attilles leui fi&, p. 159« füp 159. Yi Si. deinde in hac grauitatis diminutione, pro Qu diuería a cenrro celluris diftantia, velimus au- Tici dire Bac. erulamium , Noui orgaui lib. II $. 36, Ti ( p- 3735 tum ille decifiue pronunciat, poft indi- qu catum ingeniofüm experimentum , a duobus (l horologiis fumendum, fequentibus verbis: Quod- fta fl inueniatur virtus ponderum minui in fublimi, ag- vt grauari in.fübtervaneis : recipiatur pro cau[[a pons M deris attradio a. ma[Ja corporea terre, — Atqui re- püï pertum iam hoc eft & comprobatum ; quid 61 ergo defideraret amplius vir ifte profündus? Deinde & hanc diminutionem, & eandem pro- porüonem , ex vi omni ad centrum aliquod lt propagata demonftrat generaliter Gregorius in Elemeut, Aftron. lib, Iy prop. a5 & denique , H quod maximi momenti effe putamus, 7/Juftrir [ T Dom. De Mairan , Lumen illud Galliz Philo- fophica , in Memoires de l'Acad. des fciences de Tte Paris, admto 1729, p. $, edit. Amftel. axiomatis Ti oco affuümit , grauitatem , quzcunque fit eius EU cauffa , decr B efcere in ratione duplicata diftans Ài Uarum a centro grauitatis, la 160, f Vidimus in loco ab aére vacuo corpora 2 queuis, & leuiffimpa, & ponderofiffima, eo- J. dem p DE GRAVITATE. 105 oftne dem tempore per idem fpatium delabi; (:35.) Il vid féd idem hoc in aére libero non pariter. ob- lygni b 4 feruatur. A&r enim refiftit corporibus per ipfum ha defcendentibus , magisque retardat corpora t Atl leuiora, quam ponderofiora , quoniam his, poft füperatam aéris re(iftentiam, plus ponderis & vigoris ad profequendum iter refiduum manet, ont; quam illis. Ita Defagulierius inftitutis. experi- Tmis 4u mentís in templo Paulino Londinenfi , & de- T mifIis corporibus ex altitudine 272 pedum, fe- þn(tïndï- uentia obíeruauit. Globi eiusdem diametri, ; ob L [o il. 5 poll. fed formati ex diuería materia, ve- bis.:QWJv fice fuille compreffz , charte contufe, & lli T. lii vitri , adeoque tenentes diuerfà pondera, 99 " dujþr 1520, & 2910, granorum , fequentibus tem- At oribus ex ifta altitudine ceciderunt 22, 7, & nj 6 mia. fec. : ofünd 16r. Jom t ili th Noiari hic etiam debet, a&tionem grauitatis ( ita effe comparatam , vt illa a nullo corpore interpofito , quantumuis magno & denfo, im- Em' lig] hi pediri poffit. ^ Ita (i ex. gr. globus plumbeus T meníz incambat : is hanc pondere fuo premet, ntt) neque quicquam huius preffionis auferri pote- jon rit, etiamfi denfifflmo auro eum aut obtegas, aut hac manibus füpra illum teneas füfpenfum 1 6( 4l | dj.qZEi Annotauit hanc proprietatem Hagenius in Di- Jfcurfu. de cauffa granitatis s & per materiz, ex fua fententia, grauitatem corporum efficientis admirandam fübrilitate 3 i T pO liberrime ; explicuit. m , omnia pcrmcaat;m T) [j G 1624 - 106 Car. VI'I' 162. gl lumi Statuimus ïtaque definitionem grauitatis. fe- dert quentem, quod ea fit vis corporum imfita, vel Qu orta, a uullo alio corpore impedieuda , que bac füit vvget indefiuenter, Q9 verticaliter , deovfum, fed n6 decrefcit in variüs a centro terre diffantis. lot au 163. Diena vero confideratione noftra iudicamus [0. adhuc duo grauitatis phzenomena rariora fe- qua Refert Boréllus , de motionibus natu- aC e quentia. ralibus a. grauitate fadis, cap. 4, prop. ó61, hoc f( It experimentum. Erat trutina tantz perfetio- nis, vt ab £, grani hordei fledi facile poffet , qie N füfpenfa intra armariolum vitreum ; huius fi lanci. admouebatur ferrum ighitum , absque b i conta&u, illa eleuabatur ; idem contingebat , fiue ferrum ignitum füpra, fiue infra, lancem au admoueretur, Hoc communicauit Florentiz hu cum Borello, Candidus Buono, qui ab aéris lan- cem ambientis rarefadione hoc phxnomenum deduxerunt. Vt vero cauífam per nos erua- el mus, confideremus lancem hanc fufpenfam in E aére, adeoque fübmerfíam in aliquo fluido. O- mne autem folidum in fluido fübmerfum tan- « tum ponderis füi amittit, quantum ponde- j rat equale volumen fluidi. Vocabimus itaque lancis vtriuslibet, in aére fic demerfz, pon- dus abfolutum , quod in vacuo teneret , P volumen 7, & denfitatem aéris d. . Quoniam itaque pondus in genere eft denfitas multipli- cata per volumen ; quod in Hydroftaticis ex- ä plica- DE '*GQFRAVITATE. 107 plicabitur, erit pondus aéreum , 'eiusdem, vo- tis f& luminis cum lance, — 47, quod itaque pon- i d deri lancis decedit, atque huius pondus refpe- Qu u Giuum przebet P — d/. Si nunc admotum , Jis i fuit ferrum ignitum huic lanci, tenuiffimz fi- Á ne dubio, rarefa&ta hec valde fuit ab hoc ca- lore ,. adeoque volumen ipfius au&tum. Aucto autem J augetur etíiam d7; quare ab admo- [catus to hoc igne plus deceffit ponderi abfoluto P, a fe quam ante, hinc leuius illud redditum fuit n Wil ac eleuatum. Ab a&re rarefadto igitur profi- ( cifci hoc non potuit. Nam diminuta , & ma- alv nente 7/, etiam d// imminutum fuiffet ; adeo« ] pa!'ïCQ que lanx admoto igne debuiffet defcendere. fs ! Neque ob a&rem vicinum, continuo affluen- ahüqui tem, raritas in aére lancem ambiente excita- ri potuit: adeoque is cenfendus eft aut exacte, ingfbïf; jnet aut quam proxime , denfitatem füam d reti- nuiffe. [ al 164. metl ee Alterum horum phenomenorum rariorum eft, quod recenfet J//uffr. Dom, de Maupertuis, (amit Elemens de Geograpbie art. XV, p. 49, hunc in . o modum: illud , quod intenderat Newtonus, gt confirmatum iam videtur obíerüationibus in- y ftitutis a Dom, Bouguer, vno illorum Acade- Wf[gglw micorum, qui füb zquatorem miffi fünt. Hic ! Pon. cum effet in vicinia vaftiffimi alicuius montis, "n qui vocatur Chimborago, pluribus experimen- j tis detexit, exiftere reuera deflexionem. ali- li quam perpendiculi füi, e quadrante aft rono- 119 mico plica- Car. VII 1o8 mico penduli ; verfus hunc montem, mino: rem tamen, quam qualem calculus Newtonia- Nonne ex hac obfer- 2us producere debebat. Qiom vatiotie nouum aliquod pondus accedit fenten- | tOrPOJ tie Newfomane, qua grauitatis cauffam in fo- ]dica la vi terr& attra&tiua querit? tum vero etiam pluro in fola terrg füperficie leui,; non autem fca- À bra & montoía, grauia tendent perpendicu- Wt i lariter ad horizontem., I 165. , Ut | Mu Denique fi cogitemus , pondera femper effe maífis, aut quantitatibus materiw przfentis , a box proportionalia, (134.) adeoquein dimidia maf. At fa dimidium effe ponderis, in millefima parte mafíx millefimam ponderis: certe grauitatis pars primitiua pro vnitate affumta, (134.) tam panda erit, vt euanefcat. Bojlei experimen- J ta docent, vnicum cupri granum per artificia lat chemica diuidi poffe in partes vifibiles adhuc y 22804372800; fed hz partes nondum acce- fen dunt ad paruitatem atomorum , aut elemen- tm; torum; adeoque horum fingula grauitatem ha- W bebu ync' ingens quid minerem adhuc, quam ) L 22804372809 grani; ex qua tamen tantilla poten- h tia, atomo fuperaddenda, maximz illz graui« d tatis & ponderum contentiones neceffitate geo- l0 metrica :confequuntur, quas mole ingenti fua 3l flupentes admiramur ; quid eft ergo , quod D paruum hoc, maximorum feraciffimum , non b agnofcamus, & potius ad prolixiora fecedamus? [ 166. Po- DbE GRAVITATE. 109 166. ints lotts Poftremo etiam hoc addimus; grauitatis à- Aete ionem non propottionalem effe fuperficiebus fu. torporum, fed maffis eorundem , veluti iam n indicatum fuit. (134J Sint enim duo cubi 0 eti ' þlüïthi 5 quorum vnius latus fit 1, alterius m (os à poll - Eruntque horum füperficies inter fe ii wti 6 ad à4, vel vti 1 ad 45 fi itaque ponde- ra-effent hifce fuperficiebus proportionalia , tum imaior cubüs quadruplo plus deberet pon- deràre, quaf minor; cuius vero contrarium et eft entis, experientia vulgaris docet; cffe nempe hsc ponderà vti 1 ad 8, hoc eft, vti vnamaffa ad umf Alteràm maioretn. pae 167. altati jj tum Nt ne veió prétereamus varias illas cauf- ías, quas pro grauitatis explicatione excogi- dUf Vif taruat Philofophi, indicabimus primo aliquas vrzliminares, quales funt Atiffofelis , qui af- adhut a feruit, corpota grauia habere appetentiam at- [ tingendi centrum terre , quo d idem fit cum i hr centro mund:, leuia vero fimilem habereé cu- "piditatem ab lioc centro recedendi. Sed fi ;uam Ji«lg liec appetentia intelligitur talis, qualis eft in Ípiritibus & animabus noftris, tum illa admo- jl dum, abfürde tribuitur rebus corporeis3 Íi ve- t ro h&c appetentia pro cauíffa horum motuum (oa allegatur, tum obícurum per zque obfcurum od explicatur. Nec obferuantur düo in Corpori- 107l bus principia, vnum grauit atis, alterum leui- isl * tatis; nam leuià corpora exi ftunt nulla. (13 :t.) 168. Dif ( 1IO j Car. VII 16g. àt. tunq Difficilis intelle&u eft explicatio Kepleri , qui Tam per fpiritus quosdam,; ac emanationes imma- teriales , effici putauit, vt cotpora ad terre je centrum trahantur; nec eadem nos multum Qque iuuare. poteft ; cum exiftentiam talium rerum ]o b probare nemo queat , neque etiam leges gra- vitatis exinde deriuare, 18 Nihil porro fübfidii T firmi fperandum eft de fententia Gaffendi, qui PU materiam magneticam huc aduocauit , grauia interrz centrum trahentetm. Nam fi vel ma- kt, [ xime daretur talis materia, de quo tamen am- din bigi adhuc poteft , illa certe non fercur ad cen- trum terrze , veluti ex inclinatione acus ma- lt gneticz perfpicitur. Multo minus audiri ad- la. al huc poffunt Ca/ztus, & Ridigerus, qui idcirco €0I corpora grauia effe putarunt, quoniam non K fint in locis propriis, que femper affectent, & in quibus, fi ponantur, pondus omne ex- uapt; vcluti fi aqua intra aquam, aut aliud fluidum intta fui fimile conftitutum fuerit, non qu grauitet ; quod tamen contra omnem eít ex- perimentorum fidem. p bi 169. a Sunt autem, preter antecedentes, tres ce- a leberrimz de grauitatis cauffa fententi& , ex te au&toribus tam fuis, quam foecunditate expli- X N cationum , nobiles & clarz, Harum prima eft Cartefiana , cuius ingeniofüs auctor fingit; « totam terram , cum atmofphzra fua, permea- ) : ri fluido fubtilillïmo; in gyrum rapidiffime acto, III ,DE- GRAVITATE:' &&o, quo d & terram ipfam circa axem füum [ & terreftria fur(üm elata verfus ter- ts qi torqueat; s Ini- Yam deprimat , eaque e x hac caufía grauia t t rieddat; qualem orbem fluidum circa axem ali- quem velocifime gyratum , vocat vorticem. ml T I Porro dein füppofüit, aérem etheremque; in- natantes huic fluido fphzrico vorticofo , aptio- ges p fb res effe ad. concipiendum motum hunc vehe- mentiffimugi , quam fünt corpora terreftria; i, qi adeoque idem hic accidere, quod agricolis fo- y n let , quando triticum a paleis purgare infti- ve m tuunt, ac mixtim illa cribro imponunt; quod n i deinde reciprocis in femigyros conuerfionibus tadttt agitant, eoque efciunt, vt in medium pa- (CUS T ydiià lez, motui vehementi induendo ineptiores ; ad peripheriam vero grana, motui vehementi iil concipiendo aptiora, tendant; quod ipfum & jam nf fedto Keplerus iam dixit in Epit, Z4ftron. Coperi, p. 95* e d 170. t alil Eft hxc cauffa grauitatis pbyfico -mecbanica , jt D0t quz materias & motus aífignat, quibus pofitis d phzenomena grauitatis explicare conatur. Du- bitari tamen multa cum verifimilitudine poteft an grauitas admittat talem vllam caufífam me- chanicam, quz fcilicet a motu quodam ex- mv ternz materie apparentias grauium producat, jjd Nam qualiscunque hec materia externa, gra- T vitatem producens, fuerit: aliter videtur effe f aCura in corpus quiefcens , ac motum ; ac infh proinde effe potentia relatiua ; (121:) cum € eme contrario grauitas omnino fit potentia abfolu- jl ta. PU — CaAr. VII Il2 03 0134.) Deinde; fi grauitatis cauffa effet eett fluidum externum, premens : ageret hoc cere fenil te in ratione fuüperficierum corporum, qua time premit 5 quàm tamen pfoportionem grauia not fequuntur. ( 166.) qual deat 171; emt Quomodocunque autem hs priores obiectlos ^nei nes fefe habeant: mouit certe alias adhuc cones ad n tra hanc hypothefin Cartefiangm Hmgeuius mae dod gna ingenii fagacitate, & duas quidem. Pri- ma eft, enormem iftum materiz circa terrati H.uge T gyrantis impetum terreftria fecum effe abre- d prurum corpota, & telluris fuperficiem, tan- Yort quam fícopis, purgaturum, Altera; fequi ex inà ito vorticis motu impulfüm grauium non ad qu centrum terrz , vel totius illius fpherz vore d& ticofz, verum ad centrum circulorum squa- tori parallelorum ,. vel ad axem ; quod futue füs aXC rum effe, Keplerus nofter iam monuerat, & fi- gura expreflerat, in Epit, Afrou. Cop. p. 97. t Huic obiedioni vim magnam conciliauit pot- ro idem Haugemius , excogitato in hunc finem E experimento , quo , affumto valfe cylindrico; &f idem aqua; & cerzx hifpanicz particulis, re- &ext pleuit , vitro füperne obte&tum; & tabule li« gnez impofitum, cuius ope in gyrum agi ce« tis, E lerrime poterat. FaQo enim motu vafis per- niciffimo, eodemque inhibito iterum repente; c'ipi T &ccidit, vt aqua diutius adhuc gyros fuos con- tün tinuaret , adeoque vorticem artificiofum re« vt prefentaret , fed cere illius particulas circa Q centrum 4 DE GRAVITA'TF. 11j hf UC COR centtum bafeos cylindri, in tumulum quafi femifphzricum ; colligeret: Quod vero expe- m qllz rimentum, cum vorticem potius cylindricum; qUhan quam fphzricum; repreíentet, heque adeo vi- deatur fententie Cartefiane directe oppofitum; emendauit Perilluf/ris Dom. Bilfingerus in. Com- Viede qnentar. Acad. Scient; Petropol; tomo I5 adhibito MM ad hünc vfüm vortice plane fpharico; in fphz- ia vitreà contento, atque; cuüm infigni huius iil IÀ r h do&rinz augmento; penitus comprobauit; quod Hugeuiis intenderat, nempé in vortice fphz- Ctrat e d tico; circa axeth fphaér& rotato; corpu(cula ca« dentia ; hoc eft ; ea ; quz ab impulíu fiuidi f r vorticofi verfus medium pelluntur, non coireé u d in hucleum fphzrjcum ,. fed cyliadiicum; ita- Qon & que ex folo eiusmiodi vortice non fatis exacte v ia deduci dite&tionem corporum cadentium ver- füs centrum vorticis ; fed illam . tendere. ad gd Áiti àxem gyrationis; adeoque hincgigui per vore j &9' ticem Carfefianum nücleum cylindricum; N j p 173; findi Soluere quidém hanc obi&&ionémi annifüs ydrici eft Saurinus, àfferens, ex reactione füperficiei a éxtimz fphgrice , vorticém fluidum atnbiene vt tis, genetári nifüm ad ipfius fph&re centrums g atque eundetmn, fi vel máxime ab initio con- d éipiatur cylindricus ; ipfà tamén [fui in vici- 3p€nï5! num vorticem pre(ífione ; redigi àd figuram ro- g tundam. Sed curn hec fünt idncerta adhuc ; n vltimam huic grauiffime do Grinz pérfectio- a Dofil nl bem tribuit Celeberrimus atqae/PeWHulïï is Bilfii: 114 CA P., VII Biljingärus , excogitato nouo vortice, qui cir- facta ca duos axes fimul gyrationes fuas abfolueret, prau vno ad alterum perpendiculari 5 vt ita cylin- que dri verfüs polos extenfio etiam colligatur in qua nucleum. — Cuius vid. Differtatio , de caufa gra- dec vitatis pbyfica geuerali, in Academia Scientiar. eut Parifina przmio publice propofito honorata anno 1728. Quz vero difficultas fingularis , inexpedata , & nouiter detedta, premat hoc faiti quoque correctiffimum vorticis genus, videas Vocta in Nolleti Legous de Pbsfique experimentale , To- fici 'mc? Il5 p. 77. qu ]73. lt Altera de grauitatis cauffa fententia eft Hu- ton geuiana, qu& , remoto vortice fimplici Carfefia- n »0, pro obtinendis directionibus grauium ad lem horizontem perpendicularibus, & figura tellu- fm ris fphzrica , fubftituit gyrationi Cartefiaud foli fimplici aliam, qua materia fuübtilis, quam gra- vificam vocauit celeberrimus autor, & ia qua mag quan aér & stlher circa terras natare dicuntur, fu- lia perficiei fphzrice inclufa ; infinite variis fub WVt illa fuperficie direCtionibus mouetür, fecundum lnl Ett arcus circulorum maximorum f[phgre. opa hzc quoque grauitatis cauffa mechanica; at* ht que, vt concedamus tales innumerabiles vor- [ tices, feí(e mutuo permanantes, petuenturos L tandem ad ítatum conf(iftentem , & duraturos efíe: recte tamen concipi nequit, qua ratione feruaturi fint omnes idem perpetuo centrum, n neque abituri in circulos fphaera minores. Vt Iu tacca- itg |pE GRAVITATE, qui i taceamus incomprehehfibilem huius materisé QIneret, grauificz, circa tellurein abrept& , celeritatem, tvl qui; fatente ipfo Hugemo, tanta effé debets ia quz celeritatem terr& citca axin motz ipfani ujint decies & fepties füperet $; quod infra modo Schent honota erit demonftrandum. (195:) i74a ngularäsj mat At Teitia de grauitatis cauffa fententia eft Newe , Vi íoniang, H&c, defperans de cauffa mechanica; metaphyficam qu&fiuit, qu& corpori cuiuis fl fit interna, & ingenita per creationem ; àdeos Stas que inter attributa corporis referenda; tuit itaque, grauitatem fiue pondus corporura AC f li, non effe aduentitium inotus dut inateriz fubs iC tilioris effectum , fed primigeniam ac genera« VOnum t lem legém vniuerfr materime a Deo impret- gt fam; quz Ífolidam eiüs materiam penetret, cuí foli, nec vero fuperficiei, réfporideat; neque& jnp magis queri débere, cur Corpota grauitent; " [n Qd quam €ur ab initio moüeri cceperint; nullam uür, d » aliam grauitatis cauffam effe quzrendam pra- 23 45f tl li tét Dei volüntatein , atque t i t inch áat eti€ omn£ u inhxrentem vim intetnàm & acinam, cuius , operationé terreftrría omhia nitantur ad terr& |d 1 centrutm, Huius itaque fyftematis Newtouia- iA &i videamüs breuiffime & leges; & rationes, && gt difficultatés, a 17 e ao ï-ege's hi (ünt, vt i, omnium corporum g particulz ad fingulás omhiurn aliorüt corpos uitaté «; V tuim particulas grauifent ; hoc eft, grà -liqüiá [ Hz um Car. VII 116 aliqua reciproea ad fs inuicem impellantui, II, Grauitas hec, vel grauitatio , mutua ge« M: fidtu neraliter competit omnibus corporibus; atqueé vniuerfalis eft, quoad locum &tempus. Omnia hac Tnox fcilicet corpora, cuiuscunque f6gurz, form; aut texturz, fiue fimplicia fint fiue compofita; teQ tic fluida, firma, magna , parua , inota, aut quie- ta, hac vi omnino afficiuntur. | Vbicunque lo- vl Tion cata fint, non in terra modo , fed & in coelis, in luna, planetis, fole, grauitate hac vniuer- qu fali donata fünt, qua, ceteris paribus, nullo vt tempore vel minuitut vel augetur. III; Quan* ol titas huius grauitatis in diftantiis equalibus mag proportionalis eft quantitati materiz in corpo- lic ribus grauitantibus, Ex. gr. fi pes cubicus au- m ri in terrz füperficie mille libras ponderis ha* Yim beat, duo pedes cubici ibidem bis mille libras de tenebunt; & fi terra duplo , quam eft, minor Vis effet quoad materix quantitatem , tum idem dt pes cubicus auri, qui iam in terrz füperficie lii rnille libras ponderis habet , quingentas tantum del haberet. IV, Eadem hzc grauitas in corpos N tibus zqualibus maior minorue fit; pro diftan- i tia iftorum inter fe ; veluti lapis, qui prope qi füperficiem terre ponderofiffimus fit , leuiffi- v mus foret, fi ad lunz altirudinem vsque a Ti« iffa remoueretur; V, Denique hoc ipfum decrementum huius grauitationis mutuz in ac« E ceffu corporum, aüt receffu inter fe, eft eius- modi, vt vis ipfius fit reciproce in duplicáta Vid. annotationes Clar- ratione diftantiarum. E küi ad Robaulii pbyficam pag. 330. 1?6. Ma- 117 DE GRAVITATE, dunht 176. [ i ge Magnam huius fyftematis Newtfoniami pre- s alque fidium in eo fitum eft, quod primo, pofita s Onni hac grauitatis natura, fequatur, planetas, fi - m modo fimpliciffimus motus proietilis in lineis n re&tis a Deo eis impreffus fuerit, iam fine vor- ag ticum ope in circulis vel ellipfibus circa folem ag volui debere, id quod eos reuera facere Aftro- n nomia docet. Secundo fequitur hinc, fi ma- du gna aliqua materiz fluidz congeries, qua gra- ;, nili vitationem facile fequatur, in terre fuperficie TU colle&a fit: eam , verfus foleni & lunam pro zquah'bus magnitudine ac diftantiis eorum grauitantem, hac & illac luere & refluere debere, quo ipfo n m picis d grauiffima illa queítio , de maris eítu , facil- deri lime & ad amuffim explicatur. "Fertio, hanc il de grauitate fententiam Keplerus quoque, quam- vis nondum motuum coeleftium rationes exin- |, nf m wïm de deriuare potuerit, veram effe contendit in Iutrod. ad librum de motibus flelle Martis, vn- ï;perliïiü tantil de & Angli ipfi eundem vocant Aftronomiz Quarto vortices non corp Newtoniane pareatem. diie nifi per hypothe(in affumuntur, (9.) & talem i p Jj quidem, quz ícatet innumeris difficultatibus, Jai li que cum phznomenis aftronomicis pugnuat, i ïb nec tam ad explicandos, quam ad perturban- lpfüm dos motus ccleftes conducit. De quo vide- TU antür Newtonus Princip. Pbilof. lib. H1, prop. s2- j a Gregorius in Elem. Aftrom. prop. 76. & Sam. ID iil Clarke ,. in amnotatiom. ad Robaulti Pbyjcamf as( il p^g- '3,. iI. H 3 177. 9i D ' Mä' Car. VII ) 1I$ 177- ($5/ Cüma Si quz autem argumentis tam fpeciofis op- adelle poni poffunt, ea maximam partem huc rede- uv unt, vthuius grauitatis , omnibus corporibus motu 1nnate , claram ideam formare nequeamus. p At vero , quid mirum, fi ad talia, quz fenfi- finit bus noílris obuia effe non poffunt , hebeícat liq: acies ingenii noflri ? difcendum forían adhuc p nobis per plurima fecula erit, quc corpora ROt naturalia Deus effe iuffit, & humana qua par- für te locata fint in re. Si deinde quzratur, quo- que modo grauitas fit attributum effentiale corpo- qu rum; id certe fe ignorare fatentur Newtonia- dela zi, quoniam effeatia corporum naturalium fe- d re tota nobis eít incognita (ar.) Placet no- T bis oratio illius Epicuri defenforis apud Cicero- 10* gem, de nat. deorum . lib, I, dicentis: im bac Cor; igitur immenfitate latitudinum , longitudiuum , al- in c tüudinum , infinita vis innumerabilium volitat ato- u siorum , que imteriedo inami coberefcunt tamen inter fe , €9. alie alias apprebendentes continuan- iur: ex quo effciuntur ee rerum forme atque fi- ) zur2, quas vos effici po[fe fiie follibus Q9 incudie D us non putatis, (s 4 & CAPVT. VIII. Ya à DE VIRIBVS CENTRALIBVS. fi 178. 4 orpus a fimplici & vnica potentia folicita- C : - « ^ wm motu fuo defcribit lineam. re&am. (819 um DE VIRIBVS CENTRALIBEVS, ,119 (8:. Siitaque idem mouetur in linea aliqua curua, tum neceílario, & ad minimum, duz ii p adeffe debent potentiz, quz iMius motum in huc r curua hac producant. Poteft quidem talis w motus curuilineus refolui in duos collatera!es, RUR per principium refolutionis virium , (109.) in- yt hi fnite multis.modis : fed inter hos vnicus re- ho liquos omnes vtilitate fua viacit, cum. nem- n d pe dicus motus refoluitur in vnum , qui eft - u normalis ad. curaam, & alterum, qui vería- qui tur in tangente eandem curuam. Dicitur vis, tut, Q? qua illum producit, vis sormalis, qux adeo- & com que eft potentia, corpus, lineam curuam A45D Fig.. * winlié defcribens, folicitans in dire&ione A4C, quz Jium f eft perpendicularis , aut normalis, in curuz Ce n clementum Zb , feu tangentem AB. Hac ve- ((f dQl ro vocatur vis taugeutidlis, qu& eft potentia , 117 corpus, lineam curuam defcribens , folicitans i, P in directione 42, quz ecft tangens clemeqti [ curug 4b,feu pundi A. f i 1794 1:1'11:44?- Aqit f Patet enim ex prihcipio refolutionis virium, i (109.) motum corporis per elementum curuz 4b, inter alios modos, refolui poffe in 44, & AB, quarum illa fit perpendicularis ad cur- vam, hzc vero fit tangens eiusdem, conftrue &o re&tangulo 445B ; adeoque perinde effe , J fiue corpus folicitetur duabus viribus 4B & 44 fimuls fiue fola 4b , quz eít diagonaljs jict contructi re&angqli. H 4 18e. Vis g&äm' (i I20 Car. VIII D 180. emp Vis igitür normalis corporis celeritatem ne- (s que auget neque minuit, quia eius directio quod 4a neque in fequentia, neque in anteceden- pau tia, vergit. Effe&us autem eius in hoc vni- looo N &i co confiftit, vt corporis modo dire&ionem im- mutet, & efficiat, vt corpus, quod per fe in TW Bilg veGa effet progreührum , promoueatur in li- nea curua, p I81. autd Vis autem . tangentialis in corpus, elemen- vd, tum curuz 4 percurrens, hunc effetum edit, vt motum eius vel acceleret vel retardet, pro- eti vti fcilicet corpus trahit vel fecundum dire- rf Cionem 4B, quam eandem etiam corpus ha- ent bere fapponimus, vel in directione 4/d con- traría. Si igitur corpus in linea curua mouca- alin tur, vis tangentialis dire&ionem íüam perpe- tuo mutat, & fecundum aliam femper plagam Tl effedum ífüum exferit. Frequentiffimnms au- pu tem in natura efít motus curuilineus ; omni- tüj um €X.gr. corporum füpra terram pofitorum, & fi hxc motum vertiginis, vel circa axem fuüum, a habeat; deinde omnes planetz| mouentur in pu lineis cumgis , nempe ellipfibus, Vnde fumma ang | neceffitas huius confiderationis elucet. , 182. D Vt itaque «triusque harum virium , & nor- l malis & tangentialis, eruamus menfüram, ad- D €oque mathematicam hic cognitionem nobis compa- DE VIRIBUS CÉNTRALIBVS. I2l comparemus; (7-) ponamus, corpus quoddam, A&f f« cuius maífa fic a », moueri per elemeotum d quoduis curuz 44b z1 ds, in tempore infinite Yecete paruo d£, &quidem fic, vt illud, cum eft in hw loco 4, habeat celeritatem finitam z c Fa- Ohenu &a refolutione huius vis compofitz, vti dixi- per f mus, fit potentia trahens corpus in direGio- i ini ne normali ZC zz p5 efficiet bzc, vt corpus percurrat fpatiolum 42 in tempufculo dr, Eft autem ex canehe generali (127.) dc — — npdt., 5 emen vel, quia hic eft c — g—ï—, (83.) aut dt z & 3 um ed — npd«s . det, erit hoc fubftituto dc zz mc ? & quia fimili- m d ter fpatiolum quoduis percgrfum eft dcdt; (33.) pl npdsds ] — Af t* erit hic dcd£é z !ü C Ducatur ex & It alia normalis ad cürüam, bcC, quz continua« 1 ta, cum produdia pariter 4a, concurrat in C. Tales due normales, concurrentes in vnico pae 115 dl punQo C, vocantur in Geometria füblimiori o radii ofculi; hunc itaque radium ofculi JC vel torut AC ponamus z r. Hinc orientur duo trian- at gula fimilia 44b , & baC, ob arculum infinite r i paruum 4b pro reGula habendum ; & quia fiümimi anguli 45a * abC z reQo — abC aCb5 vn- de, ablatis zqualibus, remanet 4ba - aCb & apuda fünt re&i, In his triangulis (imili- . bus nunc erit 45 . Ab zi ba:bCs; e(t autem t ba - 4b, quia d ifferunt quantitate infinite --- j parua; & per fe eft C — AC, ergo di&ta ana- p nobli Ab ol 4b i AC5 vel in logia, hec Cl&-a. a ; H 4 ym- p 122 CaA?. Vm fymbolis indicatis ; npdsds': dint d Qndc mii m gai fit urp z3 mcc s aut defiderata vis normalis p z mcc I LL Statuamus porro altitudinem celeritati E Yvor € debitam effe v, eritfic c z. 7v, velec a v, Lonn] 120 nec non Z r i» (159.) adeoque habebitur t 2 etiam p — & 1 e Áiry 183. J i It Pro eruenda vis tangentialis menfüra , erit npd aul iterum ex canone generali (127.) dc P n ii [7s m . » " n LU VC] E Ob dí du ds (485.) db m —— — ofq in pïs n vel mfd—a u « L npds; atque ftatuta, vt ante, c zi /7/e, erit & ec z2 0, edc z Zdv, & n z $, qux fübftituta p producunt zzdv penid Lsl zpds , vwel habebitur ita &t —— md 7)7 füt quafita vis tangentialis p — . W 184« il Manifeftum eft ex his, vim normalem feme Mden itt per vrgere corpus motum ad datum aliquod centrum C, quod centrum virium vocatur. . Po- Qu (N tentia vero talis , quag. corpora ad huiusmodi centrum virium vrget , atque impellit, voca- ft] tur vis ceutripeta , & hec eadem , fi fiat nega- [ tiua, vt corpora ab hoc centro repellat, voca- tur vis Cenirifuga , wtreque autem communi Hinc vis nor- t x;gmi.ns dicuntut 'Qiïgi ceutrales. ,malis DE VIRIBVS CENTRALIBVS. 125 vndt malis femper fimul eft vis centripeta; & patet, grauitatem quoque effe vim centripetam. (162.) , T 185. vleri Hanc vim centripetam aut centrifugam in varis lineis curuis, ope vtriusque tmenfurz (( modo (182.) traditz ,. examinant atque inqui- ibebtr runt Philofophi; noftro vero inftituto füfficit eandem indagare in folo circulo ; curuarum 3 . fimpliciffimo quem in finem ponamus cutm Hugenio , qui primus calculum harum virium 4, til iniit, corpus aliquod moueri in peripheria cir- !l culi motu zquabili , & celeritate conftanter p —À "! eadem c, vnde etiam altitudo debita huic ce- leritati v conftans erit. ls vero , qui radius vaiti li ofculi dicitur in curuis generaliter , in circulo eít radius ipfius in Geometria elementari di- " d im &us, quare in hac traCtatione virium centri- il Ml petarum circuli denotabit r radium eiusdema r J circuli; ex quo in tali circulo habebimus men- furam vis centrifugz , pofita hsc zi p, L p z mcc : Yr/) p aut II p w 21 3 qui duo canones in n u idäm recidunt. (182.) Si auterh confideretur ahquul integra peripheria circuli, in qua corpus moue- "u tur, vel orbita, aut traieloria , & hzc dicatur m 0. tempus porro , quo integra hxc orbita ab- [ foluitur , fempus periodicum dictum, t zz £5 eris u W qor 6t 2..', (32.) quo fubrögato in canone L, gri-a ,mmlml tur p zi Iää! fed quia o r eft ratio periþhæ- jj n mlS 1 Yi — 2 Car, VIH rix ad radium,quz vbique conftantem habet va- Vi lorem , quem etiam tenet ipíaz; exfürget, fi pti ad proportionem fqlgm attendamus , canon Ill, Ino PE tt ob 186. qu Videmus duplici vi opus effe, vt eorpus in- bi cedat in linea curua generalites, aut fpecialiter in peripheria circuli , altera'normali , altera [ tangentiali; quarum vtralibet , ceffante reli- füa qua, deinde plenum füum effe&tum exferet, !ta Y fi ex. gr. fübito defifteret vis tangentialis AB, lii tum fola normalis obtineret, corpusque in cen- 4 trum C abriperet. Si ceffaret normalis fübito , tn tum corpus, fecuturum effet tangentem AB füa e. Nit directione 5 dum vero vtraque fimul motum Ed moderatur: corpus fin o gulas diagonales intfinite multorum re&angulorum Ab, hoceít, petri- pheriam curug, Pcrfequitur. / inn 18'7, hia cmEx his apertum eft , quod antiquis iam erat fet cognitum , corpora in gyrum acta concipere h conatum diícedendi ex orbita fua fecundum N tangentem orbitze, hoc eft, acquirere vim tan- trq gentialem , eandemque a&u ipfo exercere, fi- ü mul ac vis normalis definat., Cognito feme n hoc nifü , eodemque ad víus fünditorum bel- W licos translato, non potuit non obferuari , at- que manibus fentiri, maiores effe conatus cor- porum maiori celeritate rotatorum ; & quz ünt alia vulgaribus fündarum experimentis t vbi- um DE VIRIBVS CENTRALIBVS, 12j etvte vbiquenota. Alterum, quod huc pertinet, ex- tsf il perimenti genus iam exhibuimus fupr(a. (169.) 188. Vt né igitur corpus vi fuz tabgentiali foli Obedíat, rétrahendum fingulis momentis eft quantitate B5 abilla dire&ione; vt in cutus ore us bita maneat enit Quatenus itaque retrahi debet a via rectilinea , eatenus habet re(iftentiam , At te rel obediendi vi normali , atque fic exercet vim füam centrifugam ; qu& curn przcife vincatur ret, lt i li a vi centripeta , neque quicquam viterius ob- tineatu£, quam vt corpus, quod difcedere vult at à centro per lineam bB, per eandem hanc con* [j tinuo retrahatut ; & reftituatur : euidens eft; T vim centripetam centrifuge femper exacte effe ml &qualem. j 189. n Sed ita corpus, in peripherià cüruà ambus lans, hanc femper premet extrorfum: Quo- niam enim vi opus eít ad corpus in linea curua m e retinendum , atque orinis vis adhibenda füps onit vim in contrariuni dire&e agentem : nul« 1cip€!? undi um dubium effe poteft, quin hzc vis, vi cene tripetz in contrarium direQte agens, & füpera- jmu t ta a vi normali, in cutuam agat, adeoque hanc premat. Conítat igitut, corpus in gyro cir« ) (gmeï It lt cumactum vi centrituga extrorfüm femper pre- inendo agere. ri, q js u 1939. ium eít, quin ex folo mo« 4 Nullum itaqtie dub mgf][!lï tu progreífiuo curuilineo oriri poffit vis ; au£ 4 [ poteri« -- 126 Car. VIII potentia premens , fine vllo celeritatis damno Wi npit jn corpore moto. Vtrumque idcirco in mundo exiftere poteft, vt primo ex vi , aut potentia v uadam, oriatur motus; veluti in graui dela- atqu benti accidit ; fecundo vero etiam ex motu, qua curuilineo, prodire poteft potentia, talis nem- pe ; qualis eít vis centrifuga. (89.) 19ts HUR Viriam fingularum , przcipué vero: centri- i qui petarum, vtiliter diftinguimus tría genera, cum Newtouo , Priucip. Pbilof. nat, matb. Def. ; il- Q tist larum netmpe oim àbfolutam , acceleratricem, & inotficem , quarum folas ddas priores hic con- lii fiderabimus. Eft itaqué vis céntripetz quan- Nl titas abfolutá, meníura eiusdém uiaior vel mi- not pro efficacia caufT eam propagantis a cen- àd tro, ltaex. gr. vis grauitatis abíoluta miaior eft propé terràm, quam in füpérficie lunz; 2v (157:) vis magnetica vna maior eft altéra pro inole magnetis, velinteufione virtutis.. Porro, l' vis ceritripetze quantiras acceleratrix, eft ipíius tti inenfura velocitati proportionalis. Íta fi ex. gf fit con(íideremus monetam auréam; & leuiffimaim aliquam plumulam , erit in illa vis grauitatis abíoluta miaior, quam in.lac,; vel rüaius Illius £ondus, quain huids; vis vero acceletatrix & vtriusque erit cadem , quatn apud nos, prope li Qu terram, pofüirnus z i. (1;8.) Cumque de- indé in. canone aq* potentiarum genelxvggli-ïït dc z l tipdt fü ? (127.) dénetat hic, in aCtione gtauitatis; I npdi um DE VIRIBVS CENTRALIBVS. 127 Ahimm n — d vim acceleratricem, quz nempe ipfi dc, Wundy m ponta vel íncremento celeritatis, eft proportionalis ; J ( atque m denotat maífam , feu' pondus ; vel X TU quantitatem abfolutam. ls t 192. Si corpus quoddam in peripheria circuli mo« tu vniformi inéedat, ea quidem celéritate; qua qutt- acquiritur per altitadinem v cadendo : etié quantitas acceleratrix ex vi centripeta huius opoy Qu "1 ] corporis crta, ad vim acceleratricem grauita- ] tis terreftris : vti dupla altitudo illa; ad radium um d tie Qu huius circuli; Eft énim ex canone II, ( 184.) ; qu MU e : vdr vis centripetz quantitas abfoluta p — 5 TET 3 Dj ádeoque eiusdem quantitas acceleratrix. g. - 2 7 hlï:ï; U — p p n ; que refoluitur in hanc proportionem ä: [ïor-rr- imops Eft autem 1 quantitas accelera- up M 1e trix grauitátis; ( fitum. 1369.) vnde confítat propo- ifümá j 193'. uslvu! Ratio hinc redditur experimenti illias, quo calix vitreus faície latz impofitus, vel fani ale 115[7!51 ; 1 j ligatus, & aqua repletus, complicatà faícia cir- l [ cumagitatus , durante hac agitatione , nihil | P aquz effündit, fi equabiliter , nec fübfultorie s ä in circulo füo circumducatür ; quod idem imi- Q] tantur alii ealicem repletum, aut lapillum, im- ponens nPdE " 128 Car. VIII | ticof ponendo circulo vimineo ; huncque poftea cir- Oritur enim vtrinque in his pora Cumag*äcando. corporibus ita agitatis vis centtifuga. Quodfi caet Cles ponamus, aduam eX. gr» €a celeritate circum- gyrari, qu&& acquiritur cadendo ex altitüdine Qdeir iti 1 15 pedum , & radium circuli, in quo fit gyra- to, éffe 3 pedurn ; Orietur quantitas accelee n inc ratrix vis centrifüge ad quantitatem vis acce- leratricis in grauitate i 30: 3 —— 10o: 1j cum T0l Qu itaque, hoc faltem cafu ; illa decies maior fit; quam hzc: fatis patet, quam facile fieri poffit, t vt mediante hoc motu circulari; & excitata exin- de vi centrifüga , heec ponduscorporis deorfutm niténs multum exfüperet, & confequenter in deti V omni loFo circuli aquam calicis funfio apprimat: i94. u Patet hinc étiàm fimilitet, fi graue ià peri- pheria circuli xquabiliter feratur, ea quidem 5 celeritate , quz acquiritur cadendo per altitu- dinem dimidii radii illius peripherig: tum vis tu centripeti quantitateri acceleratricémi &quas di lem effe grauitatis tioftrs vi accelerátrici; vel vim centrifügam abfolutam «qualem effe pone [ deri corporis. li cargne enim priori II , p zi m [oinol 1j od z I — du 1j àué fü L. , pohatür z i, etit(ic n h etiam p: m, vnde propofitum conftati- h N 1955 H - Diximus fupra (173:) in. graui tatis explica- li tione Hageniana , tahtam requiri materie vore l tieoiz&.- DE VIRIBVS CEN TRALIBVS. 129 f cit ticofie, circa tellurem abreptz , cuius vi cor« j n hts pora verfüs hanc deprimantur, celeritatem, qua Qiud celeritatem terrz, circa axem fuüm motz, de- (ftüte cies & fepties füperet; quod afferrum hic nunc dl demonftrabimus. Materia hxc grauifica Hzge- fitgi Ótii mouetur in circulis , quorum radius ad mi- ; ao nimum zqualis eft radio terrz noftre, gitue 15 0* in canone vis centrifuge generali II , (184.) de: rj a notabit r radium terrz ; atque quzlibet parti- viot ( cula huius materiz grauificz tenebit vim cen- j po, at tripetam, p — —-.r??, aut huius quahtitatem acces Qeofüt [ ? yantrit letatricem as m . Vt itaqu'(/:r hæ'cg vis accelera« m p trix vi acceleratrici grauitatis,quie ab ifta produci: i n tur tanquam effe&tus a cauffa; parfit: debet effe r T l qmï; & 1 (138) adw: : Debet proinde alti« or dlv tüm v tudo celeritati materim grauificze debita effe | 4qu Itl Ti dimidius radius terre , vel ï.. (i94:.) Verum l ff celeritàs ex hac altitudine cadendo acquifita eft ]jf à50/U £ 125 /21; (148.) ]am vero ex men- lj D fura Piccardi, radius cerrz eft 1961579: pedum Patifiporum., vide Degré du. Meridien P. II5 pag. $8. aut idem eít , affumta ratione pedis Rhenani ad Parifinum z 100o : 10355 V. Ct- leberr. Euleri Mechanica $.222. dom. 1: 20302343 9 rf* pedum Ahenanorum ; cum ver9 requiratu wæ soþ i in T e Car. Vm 130 in-fcrupuïïs pedis Rhenani, (143.) eruetur valot tf ipfius 125 //21 E 25188250, qui indicat, cele- Kep ritatem imateriz grauifice tantam effe , vt eá fingulis minutis fecundis percurrat 25188250 fcrupula pedis Rhenani. "Térrz autem pun- &um quodlibet füb zquatore in minuto fecun- do percurrit 1427 pedes Parif. (79.) vel 1477 n pedes Rhen. aut huius fcrupula 1477000j ita- que erit celeritas materiz grauific ad celeri- ti'c di tatem motus diurni terrz L 25188250 ad fí 1477000, Vel quam proxime vti 17 ad 1. Pre- mit vortices alia adhuc difficultas ; nam (i ma- tería grauifica mouetur in vorticibus, tüm eae« Bo dem celeríitate feretur , qua quidem planeta, d quem Vrget. Sit C planete celeritas in fua or- bita, » eius orbita, 7 tempus periodicum circa IG a folem, D diftantia a fole, erit, fi duorum pla- doadi netarum motus inter fe conferantur C: c L fic Ll 1 T : ..'5.. & ex regula Keppleüana T1:tt 3 p« T Ti Y * h DDD: dddergo €: é & FD* yàd? c:lgrims' lm inde cireularis vorticis foret in ratione reci: ( proca fuübduplicata diftantiarum a fole; Iam av unius planetze curfüm circa folem $ confide- l remus. Sit fig. *una diftantia eiusa fole $P, & huic infinite propinqua $p ; ex centro $ radio n $P delcribatur arculus Pr. Ilam fümatur alia gl' a fole diftantia $Q , & planeta eodem tempu fi 4 fculo ad 4 à' Q. perueniffe concipiatur , quo à P ad p pertigit, deíctibatur iterum ex cene N u9 * p pE VIRIBVS CEN'TRALIBVS. 131 vt tro $ radio $Q arculus QR , etit ex regulà ylte Keppleriana ET 182')0 PSp & QS$g vel D p« $P * Pre SQ w QR E ) lu Pr: QR & $Q: SP at Pr & - QR funt pia-—' d u netz celeritates circulares, ergo celeritas vor- 0j ]l ticis foret reciproce vti diftantia. Que dug celati diueríe leges celeritatum vorticis in eodem jo d . Tre fyftemate fecum combinati nequeunt. 196 m Qd Si corpus 4 in cürua quacunque ZBD circa Fi ]u centrum C, vi qualibet centripeta ad illud ten- 14. dente, moueatur: defcribet id femper areas ia Diuifa enim con- m temporibus proportionales. cipiatur curua iíta in partes infinite paruas A4B, p & BD , quz iam pro re&tis haberi poterunt li- Te neis. Habeat corpus in 4 celeritatem aliquam ia progrediendi in tempufculo df per 44, fed fi« mul in eodem d£ trahatur verfus centrum pe£ 4« : deícribet ergo hoc tempuículo diagoná« eriti lem 4B, abfíoluto parallelogrammo . 42B«$ ii (106.) aderitque ipfi in B celeritas aliquantuti au&ta, qua in alio df ferri poffet in directum hut per Bb z AB; fed vis centripeta denuo aget, r & corpus trahet ex B. in & per B8, Vnde cor- n pus denuo feretur in diagonali BD parallelo- rzdlo grammi BbDg. Corpus itaque in tempore j aliz fimplo defcripfit aream 4CB ; in duplo aream 1pi ACB 4 BCD5 fed eft area BCD - ates ACB. quo Nain triangula duo 4CB , BCb habent bafes Id ( &quales 4B, Bb, & communem verticem C, vel I & L * ag 132 Capr. VIII hoc vel eandem altitudinem $ ergo ACB BCb fera triangula autem BC5 & BCD funt intra easdem nec parallelas PC & bD, & habent eandem ba(in in: BC; etgo BCD X BCb , & coníequenter BCD dl r ACB ; hinc area a corpore deícripta in tempore fimplo eft ad aream defcriptam in Imzp p tempore duplo Z ACB: ACB 4 BCD z ACB: 24CB z 1:2, vVelvtitempora. Simile'ratio- cinium cum per totam curuam extendi polfit, fe patet propofitum. t 197. te Keplerus ex obferuarionibus aftronomicis £ euicit fummo labore füo & ingenio, I; plane- Q tas omnes moueri , hon in circulis, fed in el- lipfibus , in quarum I!, foco alterutro fol fit 9 pofitus; III, tempora, quz planetarum quili- ber in füa orbità abfoluit ab initio motus fui; efíe proportionalia areis, quas vertir, radius velor di&tus AC vel BC; aut diftantia mobilis h( a centro virium ;5 & IV,tempora integra perio- ! dica duorum planeétarum effe in ratione fefqui- h plicáta díftantiarum mediarum a fole; hoc W eft, vti D* 2 ad d; 295 ? vel etiam V , quadrata tem- Y porum periodicorum effe inter fe, vti fünr cubi K diftantiarum. — Vewtonus poítea hanc arearutm zquabilem defcriptionem , in omni curua exi- ftentem ; a priori demonfílrauit , in princip. Philof. Nat. $e&. I1, prop. 1, ex qua deinde fe- ;ï quentia fuüa fere omnia deducit. Idem quoque euicit a priori, vt corpus reuoluatur in ellipfi, requiri vim centripetam ad focum tendentem um ab in racif)ne inuería cjuplicata diftántiar . hoc DE VIRIBVS5 CENTRALIBVS. 133 hoc foco ; ex quo poftea, cum Kepleri ob- .00 t feruadionibus combinato , patuit, omnes pla- m d netas ia folem graues elle eadem plane ratione, in qua corpora in terram fünt grauia vsque t ad lunam ; (157.) vnde intelligitur, quid Nev- j tono (ic grauitas torius fyftematis noftri folaris ptam n -« J Ub vuiuerfalis , aut grauitas cælejïis., 198. lehiti Deducamus ex gencrälibus (185.) premiffis | püdï[l regulis cafüs aliquot fpeciales, vt canonum ibi traditorum latiffimus pateat vfus. Primo, vi« res centrales duoruüm corporum zque velo- noma cium, & in diftantia equali'a centro , fünt in- , p ter fe in ratione maffarum. Fluit hoc ftatim d mcc ) fU;J mBiuwxes . Erit enim fic ex canone I, qui eft, p — i qniïf- us U UMCO: . ce —— d nR 3l nr äelf ob Czré, R z f Hä * habebitur , diuidendo per eq ualia ,( P:p n jptti M a. Hinc fi duo fluida diueríz grauitatis fl fpecifice, veluti mercurius viuus & aqua, vel pondus folidum fluido, inclufa fint eidem cubo ; hii eu vitreo, ad horizontem inclinato, & circumgy- nt m rentur , afcendet grauius, magisque recedet a e centro, quam leuius. Hinc etíam inter cribran- dum grana-fólidiora ad peripheriam cribri ex- "u ; -pelluntur, palez leuiores ad centrum colligun- p,df fc tur, vti fupra iam monuimus. (169.) 199. ïugquc 3 li Secundo, fi corpora zqualia, quorum idem u efl Cm eít tempus periodicum. íint in diuerfis diftan- - tiis jn^ l 5 Wi 2 134 Car. Vi tiis a centro: erunt. vires centrales vti diftan- ti* a centro. Conf(equitur hoc ex canone III, dj e fed hoc cafu funt (185.) in quo eft p zz 2tt— ? quo 11 & f conftantes quantítates ; ergo p vtios at orbitz, vel peripheriz, fünt vti radii: ergo erit vti 7, diftantia a centro. Hoc illud ipíüm p eft, quod füpra (155.) affumfimus. Ex eodem pla; hoc etiam canone deriuatur íequens corolla- rium: fi mafTz (int in ratione Inuería diftantia- ptti rüs rum, vires centrales effe equales. Cum enim 2241 j fit generaliter p — us aque hic füupponatur [ — MW ;:: I, aut 7o — r, & f conítans 5 erit his fdppofïtis p z 1, vel vis centripeta vtrin- ) que &qualis. p 260, "'Tertio, fi duo corpora equalia, in eadem diflantia a centro , ferantur diuería celeritate: l erunt eorum vires centrales vti quadrata ce- leritaturn. Patet hoc abunde ex canone [, " u 852 p a tt — h 201. Quarto, fi q »^7ata temporum periodico- j vum fuerint inter fe vti cubi diftantiarum : erunt l vires centrales in ratione compofita, ex dire- a maffarum , & inuería duplicata diftantia- Tumacenuo. Fluit hoc ex canone IIl, in quo $ E. [2 | p DE VIRIBVS €ENTRALIBVS. 13j tll nl eft p — *Pï?- (ISs.)kE& enim fic £? z " s 015 Q f quo fübftituto fitp z — — —» ob r z o. TT : t Ex $ 199 facillimo calculo ponderum in fü- dj erficiebus folis ac planerarum ratio eruitur. ipfün Codert Sit fig. T folis centrum in 5, Veneris in 7 701 planetz alius primarii in P, Veneris tempus periodicum círca Solem : 9, & planet alte- at rius — T, erit 1 enim Vis folis in Venerem ad vim folis in plauetam P )natur qti . ad B 60 TT jd Si iam planeta primarius operetur in fatelli- iv tem L, cuius tempus perjopl.icqm circa planetam rimarium fit £, erit Vis Solis in Fenerem ad vim primarii planete ia t $. p fatell"item vti " adPt Í ritte [ ( Sed cum Sol operetur in diftantia 57 & pla- lj f: neta primarius in diftantia PL , & vires cen- trdles fint reciproce vt quadrata diítantiarum; babebimus L : 1 i i WL PL e m ergo in diftantiis a qua- Spi;' PL2 , 4 Í j Yi libus : i yis Solis eft a;l vini planete frimarii vti 1 ad PL qia qu SV? it d $ Pona- Syu,: er £RÓCEDe 29^- BC -*L-—f 156 Car, VIII i Ponatur radius corporis folaris & D , & pla- netzx primarii zi d, & fol operari in fua füper- lat Y I tütoi ficie, & planeta pariter in füa , erit CUP OM petwt 3 EIS $P ergo grauitäs' in füperficie Solis eft ad grauitatem in fu 4 - PL5.4.DD perficie planete primarii vt 1a hinc 3/5 tt.4d V K Ex. I peti Sumatur tellus noftra, N 6 z2 2241 14h 49' 20^ E 37 7 4j i Dz :oooo 1Yon qu d z 109 PL g -65, $ rad. Tellurís H $F z414460 — [ d $/ - gfït ratio ponderum in füperficiebus Solis & Telluris vti 1000 ad 417. il Ex I Ratio þonderum p in fi uperhciebus Solis & Jouis q €x comparatione quarti fatellicis lu SF: PLz3443, 723: 5201 D f 36 16b ga* p' d- 996 treliquzquantitates manent vt in exemplo praecedenti, & euoluta füperiori for- mula, ratio ponderum in füperficicbus Solis & jouis eft vti 10000 ad 782. Ex. 4 $BOM a U L ii DE VIRIBVS CENTRALIBVS, 137 Ex. If ? ! & ph- nfuper- Ratio ponderum in fuperficiebus Solis & $a turni ex comparatione fatellitis Hugeniani. -- - p PL - 8525 (ie li $P 23723 £ 15932h 41* 14* : primarii —— 799 hinc ratio ponderum in di&is fuperficiebus erit vti r0000 ad 472. Cum igitur grauitas in fu- perficie folis fit ad grauitatem in fuperficie pla- 2 PL3 rl ad —— & vis centri- netg primarii vti D £d*.. fuga ZEquatoris alicuius fideris, ex eodem theo- remate Hugeniano, fit proportionalis radio - quatoris diuifo per quadratum temporis verti- ginis , erit grauitas in fuperficie folis ad vim D centrifugam æquatoxfis foklaris. i p T P Jis ! SPE3T72 —— * Die 1. fi T defignet tempus cbnuc;rtïo... nis folis circa axem fuum : & in quouis alio planeta primario, quem fàatelles circumit, qui- d que circa axem fuum mobilis eft , grauitas in fuperficie planetz eft ad vim ccntrifugam - PL? T* quatoris — TTEP N : fi T denotet tempus ] xotationis &quatoris planetarii. frr Ex. I Quæri—tur ratio g rauitatis in. fuperficie fohirï A ad vim ZEquatoris eius centrifugam. J/ Es SV N 158 CaAv. VIII SV - 157. 614. ràd. T — o2jd i$h r6' relique quantitates funt ezdem, qux in calculis füperioribus , & k app Tellur grauitas in füperficie Solis erit $1094 vicibus maior, quam vis centrifu ga xquatoris ; hinc qum DW figura folis þl"t perquam fphzrica, xl eet Ex. II. citas. De Tellure lus p Dir PL 6o.5 rad. & ettrl Tom a a fitot t 9274 3h 4 ( hinc ratio grauitatis in füperficie Telluris eft Votun ad vim centrifugam squatoris terreftris — t ts ; 394 : r. if Ex. II de Jove. het Ex comparatione quarti Satellitis I PL — 25, 299 rad. 2l Quat T. p od 9 h 56' 9" den t v — m 16 16 32 9 m Ratio grauitatis in füperficie Jovis elt ad vim centrifugam squatoris Jovialis — 10: r vel accuratius 9. 95o: z. hinc figura Jovis a fphzrica multum recedit. Ü Inveftigemus íam cafüm , quo grauitas in füperficie planetz & zquatoris eius vis cen- trifuga zquantur , & habebimus , ponendo ( celeritatem rotatoriam e&quatoris incognitam t PLi DE VIRIBVS CENTRALIBVS. '139 PL3 d i? da — e x g —— ltate .tzdzþ'l-' XX D3 jns, & applicando ad Tellurem eruitur, fi rotatio |vinba Telluris circa axem foret 17 vicibus celeriorg j t quam nunc eít, vel i Terra intra :5 287' circa axem fuum conuerteretur, vim grauitatis fore vi centrifuga squatoris equalem ; & fi velo- citas huius rotationis foret adhuc maior, Tel- lus plane diffiparetur. Pari ratiocinio colligitur, vim grauitatis & centrifugam in Equatore Jouis fore squales, fi rotatio circa axem fuerit triplo celerior. Cum quantitates materiz in planetis fint vt lus«d corum vires attrahentes in squalibus diítan- o tiis ab eorum centris , erit quantitas materíd in fole ad quantitatem materix in quolibet pla- SP3 PL3 neta primario fatellite ffipzto vt — ad i? Et cum denfitates folis & planetarum fint vti quantitates materiz diuife per volumina, erit SE3 denfitas Solis ad denfitatem planetz primarii vti PL3 ( D* i dà * di y! yi CAPVT IX, DE CORPORVM QVALITATIBVS, 1 y n 202., a Q valitates corporum definiuimus füpra, (16.) w | €lie proprietates , quz his aliquando tan- (l tum;autíingularibus, adíunt, lta ex gr. du- li rum IX 140 CAP. rum effe, aque non femper , fed quando con. Tünt i dim gelata eft tantum, competit ; falfum effe, aquis non omnibus, fed fingularibus conuenit , ma- Dttip tedu rinz nimirum , & mineralibus fontibus. Tünt 203. U5 Generaliter diuidi folent hz qualitates in craf adiuas & pa[fiuas s veluti in igne eft qualitas tor, a&iua liquandi metalla, in his vero paffiva per Tnatt ignem diffluendi. Deinde notanda eft antiquo- itque rum diftin&io in qualitates materiales aut imma« Qu leriales ; vel reales & inteutionales ; illas dixe- hu d rünt effe , qux operantur & fentiuntur aut im- mediate , aut interuentu materie cuiusdam continuz ; hanc vero , quz operatur in diftans, nulla intercedente materia intermedia. Veluti fol luminofus fentitur, in tanta quidem diítantias fed ut lumen egrediatur ex eo, & mundum in- f ill feriorem illuminet , ope radiorum ad nos vsque pt extenforum ; eft igitur hoc qualitas materialis foliss ferri atvractio fimilis eft qualitas magne- le tis, fi detur materia magnetica , cuius ope ifta peragatur. QCum vero fol dicitur circum- p le ducere omnes planetas circa fé, eosdemque vi centripeta ad fe allicere , nullaintercurren- T Ye te materia, vti Keplero & Newtono vifüm eft: ; erit hzc qüalitäs immaterialis , vel intentionalis. W 204. Q [ Celebres etíam fünt Ariflotelicorum diuifiones qualitatum in primas , & fecundas ; illas ftatue- runfc * PA DE CORPORVM QVALITATIBVé. i4i NT rünt effe quatuor, calidum, frigidum , humi- f aqi düm , & íiccum , ex nümero elementorum Qit hj Peripateticorum ortas, ac ad. quas omnes alias lsl reduci poffe putarunt ; harum vero numeravee rünt quatuordecim, quz fünt, denfitas , rari- tas, grauitas , leuitas, durities , mollities , ht d craífiies , fübtilitas, ariditas, lubricitas , len- qualt tor, friabilitas, afperitas, leuitas, quz ex pri- ffra pt marum temperatüra & mixtione profiuant $ antiquo atque cum hz allegatz tacu potiffimum ob« TT feruentüt, vocari etiam folent tangibiles ; qui- A di bus deinde adduntur ceterorum fenfuum ob« ii ie&ta, fapores, odores, fonus, & colores. i £0j ( diäöm: Yi Deïnd& diftin&ionem quoque igduxit Aii- dilni n ftoteles inter qualitates wanifeffas €9 occultas j illas effe dixit, que a fenfibus euidenter de- ( VSC:JC ] prehenduntur; has vero effe tales latentes at & abíconditas poteftates , quibus res natura- ma les agunt vel patiuntur aliquíd, cuius ratio ex üs-qf Citt primis, atque inde ortis, qualitatibus non faci- le reddi poffit. Heg vero qualitates occulta deny! merito hodie deridentur; quía nihil aliud apud um veteres illz erant, quam modeftum ignorantiz [imt Referuntur huc ; afylum & obuelamentum. t quarum nomina tamen, apud varios auctores occurrentía, notari debent, Sympatbia , mu- tua quedam confpiratio rerum , ex occulia yfont cognatione orta ; veluti lacerta animal dici- tur homini natura amicum j ruta ad ficum fa; fue tà [uj * 144 C0 51X fenfi ta lxtiffime proüenire; vlmus gäudere viti- Corpo bus propinquis ; vel cum ofcitante vno ofci- * Teqai tat alter ? cum quis faliuam in ignem ex- Conft fpuens puftulas inde in lingua fentire creditut. Cuig: Antipatbia, naturalisrerum inimicitia quedam; brici & repugnantia; qualis effe vulgo creditur tür à inter leonem & gallum cantantem ; oues & $ brafficam & vitem. Q . lupum » Autiperiftafis , deb intenfio qualitatis propter qualitatem contra- hi t tiam; vt quando cellas, & fpeluncás terre, fisio zítate frigidiores crediderunt quam hyeme ; Yi uod vero falfiffigum effe hodie repertum O eft. JMagietifmus, vbi corpora quedam facile íe vniunt, & congrediuntur, veluti mercu- Dn q dety rius auro, fülphuris fümus argento, arripitur, N Idiofyacrafia, cum. quidam res innoxias ferre LR nequeuht, autres noxias appetunt; veluti(i hominum quis vinum , cafeum , cepas c. dec refugiat, ad confpe&tum gladii ftri&i, phlebo- lis tomiz , expauefcat, áut animo deficiat ; vel qu araneas, carbones, calcem, cum appetitu & fi- qui ne noxa, devoret.. Quarum omnium qualita- Ht tum occultarum cognitione ; ab experientia füs haufta , olim Magiain namrqlcm conftare affe- vo] ruerunt; anit 506; W "'Tentabimus 805; maiori cum fru&tü , evol- lt Vere diftin&as ideas precipuarum qualitatum, »e in Qu£ in corporibus deprehenduntur ; atque curn illz fenfüum externorum ope debeant ob- H feruari: videamus ante, quidagendum fit, vt Ísn- DE CORPORVM QYALITATIBVS. 143 te vit fenfüum fallacias euitemus — Ad qualïtäfem p a( corporis naturalis aliquam fenfürite capiendam, j * requiritur Primo; ut organum fenfus bene fit qredit conftitutum,; integrum , vigens , & illzfum; quia) cuius cum contrarium obtineat ex. gr. in fe- bricitantibus , illis, quz& dulcia funt , viden- credti ous d tur amara; autoculo Izío ; vel. diftorto obie- tl &a apparent multiplicia. ^Secundo , medium Contta debet effe conueniens, nec aliena qualitate im- s (ertds butum; ita in tenebris, in quibus medium vie fusnon eft illuminatum, de coloribus iudicare hyeti atf nequimus 5 fic per vitrum rubrum res vifz omnes apparent rubrz, propter medium alies ul facüs muo na qualitate imbutum., Teriio ; iufta & moe derata fit diftantia inter fenforium & fenfile j uipit hinc monemur, montes, e longinquo continu- i t vditi 0s vifos, tales reuera non effe. Quarto, fitus & motus fint a&ui fentiendi conuenientes ; s U phlcbl' decipitur enim vifüus, fi quid obiiciatur ocü- lis non fecundum lineam re&am ; — nec ignis, at ) Y n & qui eft a latere manus; hanc ita afficit ac is, qui manui eft fübie&tus; uinto,mora requis | uahkg- erjenti tfitur aliqua ; quia quzcunque fübito in fens füs incurrunt, & in momento quaíi przter- r volant, nihil admodum eos afficiunt, Sexío, animus non fit diftra&us, fed omnino ,totus Occupatus in percipiendo fenfibili. - Generali- ter itaque attendi hic debet ad ícientiam ex- ! gVO]- perimenta capiendi, quam prolixe expofuimus ii m in differtatione phyfica , de vera experimentorum pbyficorum co?/titutione; u ff A07, L Z CaAr. IX T tump 207: efiec Qualitates guftabiles primum , fiae fapotes, Corpi euatenus in corporibus confiderantur , quz atu hinc fapida vel infipida dicimus , confiftunt in que partium . folubilium fpeciali textura , ita vta tilis faliua in ore diffolui , neruorum apicibus , in 1n or lingaa protuberantibus , applicari, hofque velli vide care poflfint, Senforium huic negotio defti- tectd nacum eft lingua , eiusque tunica papillaris ner- tinon voía, quz fubrililime diuifos neruos magno teoi numero continet , definentes in papillas tenues; n frequentiffimas in apice linguz, unde ex ea t etiam parte fubuliffime fapores fentimus. . De- du bentigitur corpora fapida conftare ex particu- qu lis facile folubilibus; vt a liquore faliuali in mi- nutias difcerpi, atque papillis aduehi poffint j vnde a Chemicis dicitur , falia non falire , ni- fi intfolua. . Itaque metalla , vitrum, filices; T ab faporis fünt expertia, quia nullz in íis particu- udz lz feparari poflunt , qua fe in occultos ling hii meatus immergaut , & nervorum capilla- de menta concutiant. Hinc etiam deficiente (ali* ii ali va, aut craífiore eadem , ad foluendum mi- nus apta, vt in ariditate faucium ab zrftu exor» Ur u ta, vel poft füdores in febribus, nullus fapor, r aut d€biljis , producitur. 20$8: Cum falia elusdem fint indolis , vtab aqua Qualis faliuà maximam eft partem , facile fol- vantur: ea fundamentum erunt faporum ; ve fola, vel ajterius-generis partiurà interuentu 2 V^ s tem- DE CORPORVM QYALITATIEVS. 143 temperata. Contendunt enim alii, fola falia effe cauffas omnium faporum ; alii vero falia dv ag corporum particulis admifta fapores producere ftatuunt ; vid. Clericus in Pbyfice lib. $, cap.12 5 vt ; qua quidem altera fententía maxime eft verifi- anilis, cum non in tanta copia deprehendatur fal jcibus t in omnibus corporibus , quz ad fapores requiri jit "i videtur, Vtrumlibet vero fi fuerit, res eodem jo dl hrismer recidit; nam ad iftarum particularum craffitu- dinem , motum , ac figuram vltimo recurratur. j magno $ tenut neceffe eft. Bellinus quidem in traBatu de guftus orgauo , folis falibus hunc effe&um adícribit, je erd s. J* €x ea ratione, quia, fi falia corporibus arte chemica extrahantur , hxc fant in(pida, v. L p ul jau«rna? 485 fav.1666, p. z17.- i poflrin;i 209. rälilevml Variant fapores maxime, & priäo quidem n Jts ratione organi fenforii , in quod agunt, non j pä abíolute, fed pro ratione difpofitionis , tenfio- Til nis, inillo; vnde rede dicunt etiam Philofophi, ii Guítus p de guítibus non effe difputandum. nte ii enim organum ex morbis , ex confuetudinc, aliisque cauffis, ex idiofyncrafia quadam , mu- um v &u & tari poffe , multis exemplis conítat; diuerfx l fgpüfl tizm ztates in eodem homine mutationem pro- ducunt faporum. 210. b4qul' Rcduxerü'np etiam przecipuas faporum fpecies i f ad certa ger ^ra, poft gbeopbrafium Ere[ium , j [*] I Fernelius , aliique Medici , quorum tandem nd enu crém, amarum, falfum, con&i.ctlaerum: nemps a K [ aädum; 146 Cab. IX icidum, aufterum; acerbum, dulcem , oleo: a r m. Optime autém przcipui fapores docen- p tur per exempla , vti fecit Grewius , Anglüs, fola. quoniam ideis claris tantum , non vero diftin- dem Qis, comprelienduntur. Ita ergo fapor ama- ftann rus eft in- ab(ynthio ; d«lcis in faccharo ; acidits PU in aceto ; /alfus in fale- ordinario 'cülinari; ij calidus'in cariophyllis ; frigiZus in. nitto, fale la prunellz 5 'zromaticus, qui diftinctas eít a cali- Tf do , in'cinamómo 5 maufeofus in Rhabarbaro 5 [ vapidus in albüinine ouorüm ?zduofzs in oleos qu adjiringens in'gallis ; vt taceamus reliquos; de fi quibus vid, Zerdri efii "Pbyfica artis gcncrali; fin Cap- VII) gi 2. lu *r m Conati denique fünt quidam diverfitatem (a: [ porum omnem explicare per varias particula- ]U rum figuras. 1ta Democriius iam & 'Lucretius ü dulcedinem adfcripferunt particularum rotun- p ditati, quod idem fecit quoque Ozrtefivs ; fed f eandem attribuic ZZedeliusinixtioni fulphuris & D acidi; Journ. des fav. 17045 p. 670. W'ilifius cap. f b 12 . de amima Dyutor. precipue opero(üs eft in his, atque faporem acrem deriuat a. particulis [ teretíbus & aculeatis ; amarum a particulis fur- l catis , quz fenforium non alte , fed füperficie- tenus tantum vellicent ; &c. Sed omnia hzc vltra conie&uras probabiles minime affurgunt. 212;, Certiora vero fünt multa experimenta, qu* uorum de faqi;i fa porum mutatione teftantur, q aliqua DE CORPORVM (;VALITATIBVS. 147 ; la In fruCtibus immaturis fa- A áliqua referamus. por fücci aufterus primo , & quafi corrofiuus; Andis o diir fola interiorum partium digeftione mitefcit tan- dem & dulcefcit. Acetum cum plumbo & tb ftanno in liquorem dulcis, fed noxii, faporis ; i abit; & ferrum aceto iniectum acorem huius ll in parem dulcedinem vertit. Saccharum con- 9, li trafola vítione dulcedinem füam perdit, & ama- 4 Gl rum redditur. Vinum, phiala claufa con- rbto j nolet tentum , agitationibus molendini alati per ali- quot dies concuffum , ant in tepido igne fepo- xj fitum , in acre acetum abiit. Nicotiang herbx entr fumus, preguítato vitriolo, ore acceptus , in- ftar mellis dulcefcit; quod experimentum alle- gat Le Grand in Hifloria Nature, P. VII, art.3, u $.7. Cibaria coCta, ficubi acciderit vt adu- jl rantur, amara fiunt, quod in 'cruffa panis , at & carre nimis tofta, euidenter patet. Vinum per puriffimam arenam percolatum colorem & yoiy ; r faporem exuiffe, Robaultus eft expertus ; in Phylice "P. , cap. 245 $. 37. ürsl Alias denique itts G faporum mutationes miras ; corpora varie com- di binando pericelis füis fubiecit Bogleus , quas re- 1 Y UNH cenfet Clarkius in doGiffimis a - locum modo citatum, nnotation;bus ad b; lr l ( 213; i ifv Qualitates olfactiles fecundo, fiue odores, quatenus in corporibus confiderantur , quz hinc odora , vel inodora , dicimus, confiftunt N (l* in eo , vt effluuia fübftantialia, fub a&tu infpi- jl rationis animalis ; nares fübeant, & harum f- (f : K2 brillas €. — CaA?. IX 14$ brillas nerueas commoueant. Senforium huic Yi fenfationi deftinatum eft cuticula interior na- Wit rium, neruorum extremitatibus repleta, in quas det, currunt, V nde, particulz odoratum excitantes in Vi qui rheuma contraxerunt ; quod hoc -olfadus doi ftruit, nullos prope- organum occupat atque ob et modum:- odores fentiunt. Nec male Jat. Le 2j Grand in Hiftoria Nature P. 11, art. ó , atque alii, übl]l affinitatem faporis ac odoris in eo quzrunt, quia olfa iisdem ferme modis generantur & organa fti- Yote mulant; tum quia animalia olfa&u cibos eos Nl venantur , quos gratos ipforum fapori natura du seddidit. Tatn 214 t m Eifluuia odoratum excitantia , etíi fubtiliffi- fp ma, corporea tamen effe, plurima euincunt Q rationes. Primo enim odores vento adverío [n aduehuntur ad nares, fíecundo autem vento abiguntur. Deinde corpora odorifera, effluuiis el odoratis privata, fucceflu temporis, redduntur in leuiora; velutiex. gr. camphorz aliquod fru- ftulum fücceffiue totum abit in odores, vt nihil f ipfius remaneat, & tota ipfiusmaffa in cffluuia E odorifera refoluatur, Eadem porro exhalatio- nes odorem ípargentes videntur effe naturz [ D falino-oleofz ; quoniam Chemia docet, omnia fortiter redolerua multum aaut falis , aut olei , aut vtriusque in fe contineie 3 hz igitur par- ticule radices odorum poffunt dici, quzia aftu aliquo zfítiuo copiofius exfudant , vnde fit; vt illo tempore omhia magis oleant. 415* D BE CORPORVM erAerATxB;rs. 149 215. hu Wt D Vt igitur omne id odores corporibus expri- mit, quicquid exhalationes promouet atque a A ciet , de quibus peculiari differtatione tracta- vimus, de vaporum 9 balituum generatioue ac al eleuatione : ita vehiculum eorundem odorum spnye eft aér, continuoinfpiratus a nobis , per nares Aif, l eque ac per os ; qui a&r moleculas iftas, infen- Iqll"lül fibiles fere, rapit, propellit. atque fic organo nf u olfactus admouet. i fl Sine refpiratione enim per nares nullos odores percipi ; experimento Lo- yos &i weri, a Needbamio de form. foet. allegato, f abunde confirmatur ; qui , cum cani afpe- ram arteriam caute przefcidiffet, atque ita, ex trauería trachea , vulnus perfanaffet , vt non iif amplius per os naresue, fed per folum guttur , fpiritum ducere poffet, deprehendit , canem aincu j cum voce etiam olfadum, quamuis teterrimis odoribus folicitatum , amififfe. Prouidiffime van fui hinc fatum eft , olfa&us organum ibi locatum effe, vbi aér refpiratione ductus impetu nares Juntit d f ingreditur, qui, cum odoratis particulis re- fertus efít, has ad fibrillas nerveas impingïe-, t nlhk' 3fHUlo'fI easdemque exftimulat. Vade quo quis fortius adduxerit aérem , éo magis exquifite odores al t percipit ; qui fpiritum cohibet ; aut aérem per narcs expellit, nullum fentit odorem, gmnfl [ Oki ) 216, n Plurima hic quoque memorati poffunt ex- l yli perimenta notatu digna, maximam partem a j " rum referamus aliqua , ex Bojleo jqüituta, quo Clarkil K ; Al l x X i Car. IX 150 Clarkii annotationibus adiectis Robaulti: Pbyfice p PT. cap.. 25 ; JH Ex duobus corporibus &4 comimixtis , quorum vtrumque inodorum fit , puet odor pozeft elici ; .fit hoc, fi calx viua cum fale (0p ammoniaco conteratur. Pertinet huc etiam, tete quod legitur in Commezntar. Acad. fcient.. Parif. tüe 1730, p. 281, farinam cum aqua mixtam, & p2 fubactam , fortem odorem expellere; & pari- ter, quod occurrit in 7ournal des Sav. 1220, p. vel $05 , fal ammoniacum, & fàl tartari , vtrumque at nihil olens , fed contufa fimul in mortario, for- adi tem exfpirare odorem. Idem quoque faciunt N j piper, & fal culinare, inter fe permifta. Porro lt camphora, in oleo vitrioli diffoluta , inodora P eft ; admiíta autem aqua , gravem, vt folet , lic odorem illico emittit. Frid.Hoffmanuus in Demon- ftrat. Pbyf.. curiofis , Dem. XLII , vefert , fpiri- tum íalis ammoniaci, penetrantiffimi odoris , affüfo acido omnem odorem amittere ; eun- & dem vero redire, fi mixturz addatur calx viua, vel fal tartari, Permulta corpora , vt vitrum, Ti lapides , &c, quz etiam calefacta nullum odo- rem exípirant , motu tamen agitata & contrita, grauem odorem emittunt; ex ligno fagino; dum tornatur, odor afflatur quafi rofeus ; fic cera fignatoria cum incenditur ; & ferrum fer- fo, vitrum vitro , ac filices (ilicibus , affricta ; odorem haud ante perceptum emittunt, Foe- minz plerumque mofchi odorem minime ferre poffunt. Sic reperti funt, qui pomorum , ro- farum , fragorum, &c. percepto odere animi deliquia,patfi füunt. |Nota quoque fünt exempla * apu 7 z pE CORPORVM CLV zXLITATlBVS. Ig! Bj apud Lemnium de, occult. nat, mir. L. II cap. 9, yonbu & Salmutbum cap. HI, obf. 71 , eorum, qui vn- tin ( guentorum pretioforum fragrantia, in pharma- cunlie copolio , lipothymia correpti fuerunt, necnifi Cem, teterrimis odoribus , coeao , &c.reftitui po- i ij tuerunt, Refertur in Touraal des Sav. 16675 mm, t p. 1175 Negritas in infulis Antillis ita odorari p fagaciter , vt diftinguere folo odoratu poflint pj veftigia Negritze alicuius , & Galli, divería lo- ca transgrefforum. Neício vero, an fidem TU rf f adiicere debeamus huic paradoxo , quod affe- facir rit 7. C. Wagenfeil , in Differt. de re mouetali ve- , Dort terum. Romanorum , numos nempe genuinos & dnodi adulterino.: folo odoratu poffe diftingui, fi. fatis (t t hic fueric fubtilis ; fag',ax-& purus. Dontr 217. , rP"' Succedunt nunc ordine füo qualitates audi- Q biles tertio , five foni; quarto deinde qualita- j tes vifibiles, fivelux & colores, quarum ve- J i ro tradtatio non ita eft angufta , vt hoc capite Vittu poffit abfolvi ; quare ad fingularia capita vtras- n0n quexrc.mittimus. yntri) 218. fagingr . Quintoiam itaque füperfünt qualitates tadi- T les didz, quorfum referuntur calor & frigus 5 m f firmitas & fluiditas , denfitas &raritas, humi- ditas & f(iccitas ; de quibus feparatim agemus ] Fæl ( fett in capitibus diftinctis, Porro huc fpectat gra- vitas & leuitas, de quarum vtraque iame m,W, traCtatum. qnit Superftites itaque qualitates , hic explicandz , erunt. durities 69 mollities 5 ac. ab " K 4 vtrOoe zp"d : 152 CA»r. IX vtraque pendentes àliz, tum imprimis elaffici- 4a5; deinde craffities €9 — tenuitas ; L & levor. aj]/;eïita-i es ti ad 219. talei Ta&us itaque fenforium per corporis anima- 9tj lis omnes & fingulas fere partes eft diffufüm. per nul Corpora nempe externa cum noftrum attin- gunt, papillas cutis nerueas , per totam hanc Int] difperfas , afficiunt. Àc propterea cutis tactus Íea eft organum, non primo , aut per fe , fed fe- cundario , & propter aliud , quia fcil. ex ner- vis conftat. Senfus enim hic magis exquifitus "1 Ü ibi deprehenditur ,. ubi papilla copiofiores exie ftunt, velüti in. volis manuum, peduim , api- Qun MX cibus digitoram; atque in hac papillarum ner- vearum titillatione fenfus ifte c i onüQit » quem & tactum vocamus. in z20. l Durum corpus vocare folemus illud, quod; pl dum palpamus , tactui refiftit, partiumque fe- ti parationi valde renititur ; vel cuius figura no- l ftris viribus vix eft mutabilis ; veluti vitrum; metallum, lignum &c. — Aolle vero eft corpus, quod digito prementi non difficulter cedit , & preífionis veftigia feruat ; veluti butyrum, 1 ! mel, lutum humido maceratum &c, Quodfi | autem fine refpe&tu ad vires noflras hazc defi- nire velimus : erit perfé&te durum id , cuius partes nulla vi, vtcunque magna , preffe ce- ï dunt vel feparantur ; vel cuius figura eft im- mutabilis, Talia autem Corpora perfedte du- X " -- m:— cönPORVM QVALITATIBVS. 154 dj ra , fenfibilia, nulla nouimus, cum duriffima t g etiam nobis cognita atteri faltempoffiat ; velu- ti adamas , filices , metalla ; & fola duritiem talem perfe&am videntur poflidere elementa risahima- corporum vltima. Pariter quoque corpora dififin, perfecte mollia non exiftunt , fiue talia, quz, [ d nulla vi externa adhibita , quam illa, quz m hr inertiam naturalem füperare debeat, ea inter s tadi fe diuidat. fed fe. V 221. Gu quiütu Durorum porro corporum , fcilicet imper- Yteodt feGe talium, varix dantur fpecies. Eorum im4r quoddam eft fragile , quod a leui percuffio- W ne in partes diffilit 5 veluti chalybs igne J qm indaratus , vitrum , vafà porcellanica, fi- ilia. Horum partes coherent quidem inter fe , fed foluuntur, fimul ac vel tantil- lum a fé inuicem remoueantur ; hinc a levi quodu percuffione , tremorem inducente , frangun- ul tur, quod a fortiori ictu fzpe non efficitur. 2 nv ta filex, exceptus puluinari molli, facile ttül - malleo frangitur ; incudi autem impofitus , ] Y malleo percuffus ; difficulter. difrumpitur. jl Ij Durum quoddam effe poteft friabile, (i mi- j nores molecule firmiter cohzreant, craffio- 2uodü Ies vero , ex iis compofitz , leviter; quale d Corpus deinde haud difficulter teritur; vti d apis arenaríus; puluis ex diftuptis lacry- j mis Hollandicis ortus. Durum aliquando eft Lt iile , quod ex lamellis fibi impofitis conftat, ( cohzrent fecundum , Cuuvls partes. magis I) $ atiz : Lgt. Qup.: FX letitudinem , quam fecandum. long?tu'diryxem;; vt | atque fic plus diuiditur , quam quousque acies. Jita, dem diuidentis porrigitur; tale eft talcum Mofcoui- ticum; lapis ardofius; lignum. Durum quane-. min den! doque eft tezax, quod conftat ex partibus, qu- multum. a fe recedere poffünt , vnione tamen Con ali earum non foluta; vti corium. . Molle corpus, quandoque. eft duile ,. fi molecule bhabeant fü- u) od perficies complanatas ,. quz- fübire. innumeras, figurz. mutationes poífint, cohzrentia tamen: fatr vd femper. manente eadem , qua fit, vt moleculz. . femper fibi adhzrefcant, quocunque fitu po- du .nantur; ceu fe habet argilla. humida., Pendet p autem hzc duGiilitas, non a partium fübtilitate ; l fabulum quippe, vitrum &c. maxime. commi- r nuta, & aquz mixta; maffas duGiles nor«fot- W mant. 'Terre vel argille du&ilitas pendet ab. Y aqua, non modo interualla partium,, fed & ha-. ! rum poros intrante ac infante ; quod experi- g mentis probauit Cel. Reaumur im Conmentar, It cad. fcient. Parif. 1730, p. 243.. Metalla, que ductilia & malleabilia funt , hanc füam du&ili- Df tatem oleo partibus interfufo debent; quo fi Orbata fuerint, fragilia fiunt ; eandem quoque amittunt, fi heterogenea ipfis admifceantur 3 veluti (i auro admifceatur zincum, aut argento flannum. — Si corpus fuerit porofum & molle; vtad minores terminos redigi queat , vocatur comprefübile , ceu fpongia. Si fübftantia qu- dam mollior exteriori fuperficiei corporis ad- beret, quz contactum eius immediatum cum [5 alio corpore prohibeat, id. vocatur lubric vti DE CORPORVM QfALITATIBVS. 15'5 Q vti pifces, anguilïæ, glacies, corpora oleo il- Va lita, Si parres füperficiei contiguz, fint in ea- OR dem planitie fitz ,. nec vna vltra alteram pro- Iu mineat, corpus dicitur /eze , velpolitum , vti J ( dentes aaimalium , vitra polita & meralla ; y um contra vero afperum , (i partes quedam vltra e t alias emineant, quod fit in ferro rubiginofo , yat l corticibus arborum, ferra, lima. Nudo autem J oculo apparent polita, & ta&u lzuia , quz. [tmm6n tamen per microfcopia valde videntur afpera, Jecul veluti cufpis, in acu , acies ín nouacula; fic u etiam in vitris politiTimis fcabritiem adhuc fü- Qent pereffe, mufcze & infe&a nos docent , quz illa ]i ad perpendiculum erecta, aut inuería , facile m tamen perreptant, cruículis füis infixis. Cor- i(]ïrfüï pus porro tadtu etiam cognofci poteft craffun: d d vel tenue; illud eft, quod conftat partibus maio- j ribus, notabilem impreffionem exerentibus, n pil' qualia funt: olea, aqua, corpora terrea, me- il talla. &c. j Hoc vero eft, quod moleculis con- bW ftat rarioribus , minoribus , fenfüm quaíi elu- uälh* dentibus, ceu aér, fpiritus chemici. u1 222. )u Corpus durum eft vel flexile, vel rigidum ; Qicity (sl fl hoc nobis eftillud, quod, cum conamur id fle- Gere, valde refiftit; & accedente vi frangitur, 0"61 at vti vitrum , lapis; illud vero , quod nobis in- curuare licet, veluti filum metallicum, vimen; j T funes, membranz animalium. Si vero corpus flexile , fublata cauffa figuram eius mutante, ( (f propria füa vi fe in priftinam figuram reftituat, VOCA- [ I N 156 . Car. IX vocatur elaficm. 5 & hec proprietas corporis Ua . dicitur eius elafficitas ; qualis obferuatur in enfe fivd 'incuruato , in arcu aliquo tenfo , in lamina te- nui metallica. &c. tom| Atque fi corpus accurate iteram redeat ad priorem füam figuram, tuma pue tats eft perfete elaficum ; imperfetie vero elafticum mlb nominatur corpus, quod vi minori fe reftituis, Vac quam qua mutatum fuit. eo 223. QIM Inetft elafticitas imperfe&ta quzdam in-omni- tene bus fere corporibus cognitis , in metallis, femi- i metallis , lapidibus , gemmis , in animaliunr Ut membranis , oífibus ; vti etiam in folidis par- t tibus omnium vegetabilium. — Varii eius danu- din lt tur gradus , perfecta autem exiftere nequit 5: quia, dum corporís figura mutatur;. partes fu» £X Tia pra fe motz attritum patiuntur, quo vis refti- tuens aliquantum minuitur ; ideo chordz ten- 3Q ac Ífr, in vacuo etiam , poft paucas quasdam vi- brationes ad quietem redeunt. Deprehenditur ft tamen elafticitas vtcunque ad' p"crfc&am accee p dens, in vnguibus , cartilaginibus , offibus;. ebore; balzna, chalybe indurato; vitro; gem- mis, & ipía etiam glacie.. '224- Tà u Caterz elafticitatis dotes fünt fequentes. b Primo , videtur ca vtcunque fequi proportio- m nem denfitatis corporum ; veluti chalybis ma- Qu xime elaftici ad'alium chalybem minore clafti- l citate prxditum ratio deprehenditur in denfi- V taté; vtl 7809 ad 7738. — Secundo , accidic ali- f quan- DE CORPORVMV QVALITATISEVS. 157 OR rinenfe quando ,. vt in quibu sdam corporibus elafticis, fi vel nimis infleCantur , vel diutius in ftat mminte compreífionis retineantur, vis fe reftituendi d m t pereat. dta lignum viride multo plus elaftici- tatis habet, quam aridum aut antiquum vet- dj Tertio , elafticitas eadem eft in reflii mibus exefüm. wacuo Guerikiamo , quz in a&re ipfo , modo corpora neque calefícant , neque humefiant. uarto , quo plus frigent corpora, eo maiorem mrümme tenent vim fefe reflituendi; & quo plus calent, €o minus funt.elaftica. Ex quo denuo proba- i mallüt tur , elafticitatem fequi aliquo modo denlita- ls p tem ; idem enim corpus frigidum denfius eft co- y; d dem calído, quoniam frigus conftringit, & ca- gt lor dilatat pleraque corpora. !deo etiam globi ex tormentis-bellicis explofi ad maiorem diftan- t Iu: if tiam proiiciuntur, fi tormenta fint frigida ; vti annotat Belidorius, in Bombardier Fraugois p. 28 z p ff ac exinde explicari etiam poteft, cur fides in- ftrumentorum muficorum mcelius refonent term- dl A pore hybcrgo frigido, quam z:ftiuo & calido, (ib 225 qu Sed videamus nunc. quid de caufífa memo- rabilis huius qualitatis. corporum , elaftici- tatis fcilicer , fit flatuendum. Hc veteri- gt bus ita viífa füit abícondita , vt de ea vn- d quam inuenienda defperauerint, atque hanc n qualitatem idcirco occultis adfcripferint. Phi- jl lofophorum recentiorum plerique cauffam hanc il tribuerunt materiz cuidam fluidiffimze, tenuif- ft ma- T fime, maxima celeritate mot ; qualis € teria luü' 158 CaApr. IX teria ztherea. — Cum nempe corpus ela&ïcuä ( tia H infle&itur deorfum: certum efl, poros eiusdem, ex qua parte furfum verfi fünt , fieri patentio- quid hüc ! res; qua vero fpe&tant deorfüm, fieri anguftio- res, Iam itaque exiftimarunt, stherem in ofcu- (itas ta la furfum patentia velociffime irruere, adque parietes obliquos pororum ita allidi , vt illos €o it extendat in directione horizontali, ex natura elüsG motus compofiti 5 adeoque hac potentia fua itofp corpus inflexum reftituat in priorem figuram itet tb & fitum. . Hanc explicationem pluribus perfe- quitur Zerdries, in Pbyfice Parte Generali, cap. 1 [ $.6. Sed, vt taceamus , hypothetice tantutü 'Corpl fingi hic materiam ztheream.(9.) etiamfi con- x cedamus éam dari: tamen exinde phznome- *mgn num hoc non explicabitur in omnibus füis cir- Tib cumfítantiis experientia flabilitis. Hec enim materia in perniciffimo fluxu vnam aliquam babere poterit directionem, ex. gr. verfüs cen- in trum terrz : (i igitur lamina elaftica infie&tatur furfüm ; tum certe pori angufliores verfi erunt du n furfum , ampliores deorfüm , neque proin ra- tiocinium prius, vtut fpeciofum, vllum inve- nire poterit locum. Adeoque. a nullo fluido q explicari poffunt chordsz alicuius agitationes Ài (0 reciproce ab elafticitate eius oriunde. — Neque [ quicquam magis fperandum eft ex fuppofitione, &therem ipfum effe elafticum ; redit enim fic | N | ot prior quzftio, & hypothefis fingitur in hypo- thefi ; vel ftatuendo , ignem efle clafticitatis N f cauffam ; plurima enim corpora, quo plus ignis continent, eo minus (ünt claftica , vti vidimus. (224) DE CORPORVM QVALITATIBVS, I$9 idicym (224.) Nihil quoque hic efficere pote'&' fenten- du tia Hartfoekeri in. Cours de. Pbyfique, pag. 61, quiflaidu m xwthereum & atmofphzricum fimul t pl huc aduocat, ex quorum combinatione elafti- d Citas oriatur; putauitque conftrui poffe corpo- m ra elaflica artíficialia , fi flexili facco cylindri- vtl €o inferantur plures diíci vitrei, politi, madidi, g 'eiusdem 'diametri ; nihil'enim huc facit aér ac- ntia (ü inofphzxricus , (224.) conceffa etiam materia etherea. Nec denique a grauiflimis difficul- fgarug b p tatibus libera eft profundiffima fententia ilia, qux elafticiratem ab innumeris vorticulis, (169.) aj t 'Corpori elaíftico infitis , & propriis, deriuat, Sunt vero eximia , que de elafticitate expcri- iO ia "mentis confirmat Gravefaude , Element. Pby[ices fiit lib. M; þa.p;- 12, qt at 226. du fis 1 Duritiei etiam cauffas quafiuerunt Cartefiani in partium quiete, ita ratiocinantes : corpus j edus durum finibus fe fuis continet ; hoc autem eft, fen non moueri, fed in quiéte effe ; ergó durum (l elfe idem eft , ac partibus conftare inter fe m i " of quiefcentibus, Robaalti Pbyfica P. 1, c. 22, f. 9. Amplius autem quid requiritur ad duritiem t corporum, quam fola quies; nempe cohzren- N tia firma partium, a vi quadam produdia; are- f nv enim tenuiffimz aceruus, cuius particule "m omnes quiefcunt, non conficit corpus durum. J Neque duritiei cauffa reperitur in audia den- jru fitate corporis ? * glacies enim bene con- j igmi im (s &ri&a corpus durum fiftit , cum tamen inter ex (:21-) 160 Car. IX h d eX priori füua àqua rarefiat, minime autem btor ftp gonden fetur. Do9g. pref Reliqua adhuc q uzdam ad ta&ibiles quali mal tates fpectantia quzftionibus includere conabi- t mur. Cur crus, nobili foeminz amputatum, tanj fed ita folerter, vt cruris amiífio ne in füfpi- fat cionem quidem illi venerit, fallente eam crure p ligneo pannis inuoluto, diu tamen poft abfcif- [47]] fionem acerbos cruciatus excitauit ? vid. Le bost Graud in Hifloria Nature, P. IX, 4rt. 1. quia nerui, T in crure amputato terminati , dolore affedti, d motus ex confuetudine olim integro cruri fa- gl miliares, denuo produxerunt in cerebro ; ima- ginationi viuz igitur hoc adícribendum eft, 3 nonimmediatz fenfationi. Cur, fi quis ex im- has prouifo, & animo ad alia diftra&us , fübito H contingitur ab alio , ftatim contremifcit, & hi horrore corripitur? quia repentino hoc conta- fti &u malum fibi inferri putans, hoc refügere hg conatur. Quid eft titillatio? tactus cuiusdam t6 inconfüeti fpecies , quz animam turbat dolore Qu modo, modo lztitia; & quz; ex confuetudi- p ne diminuta, tandem plane definit. Cur ma- Ta niaci ita tactum aliquando perdunt, vt neque ql] cultros, neque aculeos, in corpus adactos fen- ap tiant, fed interim tamen incedant & mouean- tin tur? quia non ezdem funt fibrz fenfüs, & or- IN gana motus. Cur, detradta alicubi ex corpotre t nofiro cuticula, acutiori obieQa ta&u fenti« Y mus ? quia nerui fic afficiuntur in illis partibus, que tencriores funt, neque longa confüetudi- he p 4 - DE CORPORVM Q*ALIT.&TIBVS.- 161 ne aliquantum occalluerunt. Quid eft mem- autem brorum ; quibus diu aliquando inrixi fümus, ftupor, vel obdormifcentia ? quáàndo a com- preffione fluidum nerueum , vel fpiritus ani- 5 qui males, aliquahtum fiftuntur. Cur aranea nos e qije ta&u viucere dicitur ? quoniam fila fübriliffima Yutatim, tangendo perficit, & mufcas, tela fuüa irretítas; iil ftatím fentit, cum motus exinde, undequaque n i per re&tas filorum lineas propagatus, ad ipfam in Labíc centro herentem pertingit: Cur globus; duo- vid, L bus digitis decuffatis contrectatus , inftar duo- ia metu rum fentitur? hoc a fola coafuetüdine; & mo- l 256&?1 do nobis femper familiari eos attingendi, de- d riuamusf oj It 358. im d $1 Newíonum àudire velimus , i$ certe omnes a has allegatas corporum qualitatesmodo fequen- , ibl ti explicat, interprete Clárkio ím motii ad Ro- fs l baulti Pbyficam P. I cap. 22, f. 9. Liquet, pri- ( C migenias & exiguiffimas materiz particulas co- dipi hzrere inter fe, & conglutinatas effe; non quie- yiustt te, quod prorfüs nihil eft, fed attradtione. . At- d que ex huiusmoui particulis , folidis plane, ac erfe&e duris, manifeftum eít , omnia Corpo- fueti^ AT ra, fluida ac dura, «que effe compofita. lta» j tn W que cuius corporis particulx ita inter fe fünt d M n ij apte, vt magnis fe inuicem fuperficiebus con- d M tingant ; id corpus, fortiffima partium attra- Ti u &ione mutua, duriffmum erit 5 & prouti par- Coïn()lv tes iftz deinceps fe vel contingant folummodo; u vel implicate (int infüper in ter fe: ita rnagis & facilius, diffi- atb cilius- (ref u migusuc fragile erit corpus , W Ms 162 Car. IX DE CORPOR. QYALYTA'TIE. ciliusue calore liquefiet. Cuius corporis par- gait ticule fe inter fe minoribus fuperficiebus con- ipnk tingunt, ac proinde ad duritiem minus valent: ref poterunt tamen ez ipfz folidiores effe ; vnde n aurum grauius eft adamante, quamuis minus durum. fng Cuius corporis particulz, cüm appri- quà mantur; ad feinuicem accedunt, non tamen par inter fe füblabuntur , id corpus elafficum eft; gni reuertens ad figuram füam vi ea, qua ex mu- d tua partium füarum lattractione oritur, — Cuius yvti vero corporis partes inter fe fublabuntur , id x corpus molle eft, & maliei ictibus cedens. Cuius corporis particule Íe inter fe paruis admo- dum f(üperficieculis contingunt , id corpus fiiabile eít , vel facile admodum in partes fuas feparabile , vt bina marmora polita, qu& etiam in vacuo cohzrent ; fuccuffu autem ve minimo diuelluntur. Si partes corporis vel f& inuicem non contingant omnino, vel faltem fa- E cillime füblabantur ; & magnitudine fint ea; du qua calore facile agitati queant, calorque íà- hi tü: tis (it rnagnus ad eas agitandas, licet is mul- tofit minor, quam ad id opus cít, ne aqua [ congeletur: vel etiam , fi non quidem mot u agitate , fed tantum tenues , volubiles, lubri- u c& , figuaraque & magnitudine ad cedendum der fint. paratiffimz . . iam corpus illud fluidum lt eft. Et tamen etiam huiusmodi córporum ( fluidiffimorum particule inter fe quodam- N modo cohzrenr. Hzc quidem corpora flui- n da ; fíi particulas habeant, quz facile inter f ís implicentur , vt oleum , aut quz fri- Í gore TU. 163 Car. X DE ATTRACTIONE. ts p gore rigidari , & quafi interie&tis cuneis fibi COT inuicem affigi poffint, vt.aqua, ipfa facile du- S ln refcunt. Sin eiusmodi habeant particulas, quz TU jh o neque inter fe implicari queant, vt aér, neque , frigore rigid ari, vt argentum vinum, tum ne- m quaquam concrefcunr. Denique qu& corpora Jf tAt partes habent aut inter fe implicatas , aut ma- ii d nis fe fupcrficiebus contingentes , aut disiun- ex mv &as & facile fublabentes , ea vel flexilia fünt, Cuii vti corium , vel lezta admodum , vt vimina, n d vifcus, pix, &c. s Cuii u CATVL X | i n piti DE ATTRACT;ONE. i[a, W; 229. game jj i nter attributa corporis naturalis numeraui- j mus quoque Attra&tionem, (17.) fed inter f à dubia, neque ab omnibus Philofophis agnita : videamus igitur hoc capite, quid de hac fit fta- u Ante omnia autem declarandum jom? tuendum. eft, quid per eam intelligatur. — Attradio igi- ne d tur eft cauffa motus alicuius , per experimen- MW ta ftabiliti, qui a viribus corporum ordinariis deriuari nequit. Vel, eft principium aliquod d f,'uiiw internum corpori ; a&uofum, vi cuius omnia corpora ad fe mutuo tendunt , aut íe mutuo )]'P[ïmm repellunt. Ordinarias externas, & maxime ul nobis familiares, corporum vires € xplicuimus j li fupra (85, 91.) prefiione m neémpc & percuf- d motus aliquis intel- u Itl fionem; per quas itaque fi A - ligi gOI j GAr. X 164 otdit ligi nequeat, confugiendum erit ad 6xtraor; dinariae cauffas, fiue ad Attractionem. Yao CA $30. proi Ponamus, corpus aliquod motum incurrere in quiefcens ; trudet illud hoc, vique corporis if tas ordinaria aget in hoc prémendo , pellendo. Imaginemur nuné; Corpus aliquod quiefcens [ust NE| A allicere ad fe aliud quiefcens B5 accedet B. — vd ad A ; operabiturque À in B vi corporis extra- otd. ordinaria, attrahendo ad íe ipfüm B; in quo i confi(tit vis attra&ionis; quam vocare etiam li- - cet acce[ffüm mutuura, vel adberentiam s vel cum Q ib AMariotto , dé vegetat. plantar. p. 123 , 130 mo- um vnionis, adt cum Cel. Turino , congruita- X tem , cobéfionemi , propeufiouem. : V id.. Conm. Acad. Petrop. Tom. I1, p. 232. — Hxc. deindé porro attractio fümatur négatiua,ita vt À ipfum p B, diftans a fe, repellat atque fuget; orietur fic cal Repulfio, quz nihil aliud eft, quàm attractio ne- Ini gatiué fümta ; vnde & Attractio & Repul(io fub 0f communi nomine Atttactionis famuntur, fir Z2 ( Ti Poftulat autem omnino neceffitas explicatio- E num phyficarum magno numero; vt ad eiusmo- di vires extraordinarias corporum confugiamus. 3 Ingens copia obferuatur eiüsmodi phaenomeno- rum , quz per vires Corporum ordinarias, prel- fionem fcilicet & percuffionem , explicari aut ä nullo modo poflunt, aut ramen per hypothefes In folis hifce cafibus vtiliter ad- tantum. (9.) wocari ad víus poterunt vires corporum extra- ordi - x& it DX ATTRACTIONE. 165 GMEROE ordinariz , attractio nempe & repulfios in aliis h veroca(ibus, in quibus vires ordinarie expli- candis phznomenis, fufficiunt , ridiculum elfet Iortet prouocare ad extraordinarias, [ta ex. gr. cer- tiffimis obfervationibus. conftat, omnes plane- Ti peei tas fingulis momentis aliquantum ad folem ac- cedere, vi fua centripeta, (184.) atque fic cogi, guiefcenï ccedez] vt ne extra orbitas füas diuagentur; hoc itaque vel folum, phznomenum , quo. toti vniuerío tl eytrà ordo feruatur füus , a quanam preflione erit de- n etim riuandum ?: quxnam. fuípicio effe poteft cuius- velat dam preffionis aut percuffionis, cum pendulum p fubtile propius ad in gentem aliquem r:nontem accedit? (164.) TU ( IH jj 233« c - Ita Galenus iam vim herbarüm quarundam l ] purgandi pofüit in attrationé, De fimplic. lib.3, 1. : yieut cap. 24. Grauitatio materiz vniueríalis nullo modo ex corporum mutuo impulfü oriri poteft ; r xilíoi omnis enim impulíüs, ex fluidi etiam fubtilif- fimi à&tione ortus, fit pro ratione fuperficierum üf, (170.) grauitas autem femper refpondet mate- ol rie quantitati folide ; (166.) ideoque necelfario 'attribuenda eft cauffze alicui, quz per intimam |dit ipfam materie folida fubítantiam fit diffufa. ügfgf[]üï. Cum itaque corpora agant in fe per attra&tio- n -nes grauitatis, virtutis magnetice , & cle&ri- m— Pff j 'cz, hzc exempla na'urz ordinem & rationem ii v oftendunt, vt adeo verifimiliimum fit , alias etiam adhuc effe poffe vires attrahentes j €te- jj nim natura valde confimilis & conféntanea eft us Giones ad fatis magna fe i Hþ;; illz quidem attra exten- L 3 166 Cxr. X « extendunt interualla, adeoque etiam füb vulgi Bttro] hoc f fenfüm ceciderunt; at vero fieri poteft, vt fint praterea aliz quoque alique, qua tam angu- (f ftis finibus contineantur, vt hucusque omnem obferuationem fügerint. Vid. Newtonus in Opti- Àl c£ pag. 322, €9 344. Qui igitur attraCtione in YOX ] Phyficis offenduntur: illis demonftrandum in- cumbit , corpora omnia femper impulfu exter- Mtta nf no ad fe ferri, non quidem per hypothefes, fed per experimenta ; quod vero cum hucusque a &t nemine fa&um fuerit , voce a:tradionis in- Wt p terim vtemur. bol 2 Diuiduntur autem in duas claffes illi Philo- Y fophi, qui ad explicationes naturz attra&ionem W admouent. Alii hanc cum Newtoxo matbema- b fice tantum affümunt , neque punctis aut cen- tris vires veras & phyficas tribuunt , fi illa tra- here dicunt, Hi vocem attra&tionis gencrali- gt ter vífürpant pro corporum copatu quocunque l accedendi ad fe inuicem , fiue conatus ifte fiat &f 2b a&ione corporum vel fe mutuo petentium, q vel per fpiritus emiffos (e inuicem agitantium; n fiue is ab actione a£ris, aut etheris , aut alte- ü rius medii, oriatur, corpora ad fe impellentis. Jidem fpectant attractionem tanquam bbenome- 5um, cuius non cauffa quaritur , fed quanti- tas; vnde perinde eft, quocunque nomine vtan- tur, modo menfüras teneant; nec illud, quic- quid eft, nominis diligeatiz obeft eorum, qui generalis phznomeni originem phyficam vlte- Vid. Comment, Acaá. g T Wuee m — Gu 7 Suip rius inquirere ftudent. Peiras p DE ATTRACTIONE. 167 bnlj ^ Petropol. Tom. IH, p. 283. Hanc attraGionem , Vi hoc fenfu acceptam , liceat appellare Empbati- a du €41 ,. fimilitudine a, meteoris dcfumtg, T 234- (lioe Àlii vero , ipfo. Ne wtono., quo principe hzc dom vox in Philofophiam. recepta eft, audentiores, (u eu i AttraCtionem ftatuunt effe vim pbyfice realem 5 confiderant illam tanquam caZz[fa] veram & exiftentem , adeoque affumunt & tribuunt u1 z onis i corporibus attractionem Pbypoflaticam 5 ex quo accidit, vc vox hzc fa&a fit quafi queedam Schib- boleth inter philofophantes, iudice Cel. 74rino in l. c. Si itaque in priori attractionis fenfu nos u (iont xetineamus : non. videmus, quid incommodi vel vt fi&itii exinde fequatur. a r 235« m Premunt quippe folam hanc pofteriorem fi- euA. l l gnificationem omnes illz obie&tiones , quz con- j tta 2ttractionem afferri folenc. Dicitar enime iei effe eam obfcuram , effe qualitatem occultam, entil quz nihil explicet. Non cadit hzc difficultas at in attra&ionem matbematice confideratam aut "m empbaticam , qua pbenomeuunz conttans, & re- a &e obíeruatum , fupponit, ac intra hos can- d j cellos fubfiftit. Nam principia quidem talia Qu reuera exiftere, oftendunt phenomena natu- eu re, licet ipforum cauffe nondum fint expli- j qmo catz. Quodfi füpra obferuationes ad cauífas ; qül altius affurgere velimus . . tum certe etiam i I j preffiones & percuffiones eadem laborant ob- p La4 fcuri- hi -CAP'. X 168 Ícuritate. nec melius intelligimus operationes pli fei corporum in fe ruentium, & extrinfecus fe tan- gentium; latet enim, quid fit vis,quomodo exeat I & ek vno corpore in aliud , quomodo' corpus transferat, quomodo ei inhzreat ; vt adeoque t PUR pariter cecutiant homines refpectu principio- yum, extrinfecus quam intrinfecus operantium; Yal le refpe&u virium ordinariarum quam extraordi- nariarum. d. : leri 236. Similis refponfio recurrit, cum obiicitur: at- qui fet tractionem efífe a&ionem in diftans ; non poffe autem fieri, vt aliquid agat in diftans, hoc eft, Ti n vt ibi vim vllam in agendo exerceat ; vbi non exiftit. Eft enim attra&io actio non in diítans, he « fed actio cauffz cuiusdam inui(ibilis , intangi- bilis, & a mechanifmo nobis cognito diueríz, ü que materiam perpetuo certis legibus mouet & regit. Vid. Recueil de diverfes pieces, Tom. !, g . 79. & Robaulti Phyjcg in annotat, ad. P. 1 od cdpo l-.ll .,6'. lj:'e 237. Si, quz obferuationes & experimenta hucus- que docuerunt , fequi velimus : non aliter fta- N n tui poteft, quam vires attractionum effe in ra- N tione inuer(ía duplicara diftantiarum a corpore e attrahente. "Talis enim proportio ftabilita elt in grauitate, (155.) quz nihil aliud eft, quam attractio terre exercita in corpus aliquod ab I:j ipía diftans. Sed vniuerfalis hzc proportio non eft ; quia dedu&a cft a corporibus fenfibilem inter fe diftantiam tenentibus, neque ad €o ap- plic?.u DE/ATTRACTIONE. 169 A plicari poteft ad alia corpufcula, minimo inter shun fe interuallo remota ; tum etiam ». quia Corpo- doetedt ra naturalia fumme fünt heterogenea, (38.) ayi & confequenter pro diuerfitate partium confti- dent tuentium ita diuerías quoque variz attracio- indy nis leges feruant, qusz nulla experientia, nulla Itl ratione, cognoíci poffunt. Interea tamen faci- le hoc patet, corpus aliquod attractum moueri T40LU adattrahens motu accelerato. Augetur enim ce- leritas corporis ita moti a cauffa duplici; primo, WORO quia attractio eft potentia abfoluta; (121,144-) v p fecundo, quia ipfà quantitas abfolura attractio- vcd, nis increfcit, vti modo di&tum fuit, in ratione UDOU inuería duplicata diftantiarum a corpore attra- hente. Quibus addendum etiam erit hoc: fi diüms') Qp corpus A attractum iam fit a corpore B, atque tum accedat tertium corpus C, quod fortius j m ad fe trahat A ; tum futurum effe, vt corpus. A hunc attractionis nutum fequatur, & corpus fin/ ] M B deferat ; preualet enim potentia maior. (103-) 238. Examinabimus iam itaque waria exempla, in hics quibus attractionem in fub(íidium vocare debe- rl T mus. Piimo igitur omniam. corporum firmo- rum partes minimz fe mutuo attrahunt, atque r jid exinde maffas maiores componunt. Cape enim metalli, vel ligni, vel alterius corporis, fruftum ii aliquod ; eius certe partes ita cohzrent inter "E fe, vt non nifi cultro, vel lima , poffint fepa- j rari ; qua feparatione faCa partes dein facilli- (2 ntur. Quidnam eft il- o me hinc & inde dimoue lud, h3 g[ic?il CAr. X 170 coni lud, quod particulas has antea tanta firmitate fibi mutuo agglutinauerit, qua nunc facili ope- pat lian ra feparantur? aéris preífio nibil plane huc fa- cit; nam cohzrent, dum integra fünt , etiam fe« in vacuo ; neque zther legitime huc, fed per qu Ni hypothe(in, aduocatur, (9.) neque quies pat- tium, a Carfefio affumpta, vim vllam habet, ll fed id fupponit , quod eít in quarftione ; nihil igitur hic füpereft , quam vt ftatuamus tanti- pa Trel fper , minimas particulas corporis firmi omnis inter fe cohzrere attractione vniuerfali, M & 239.* pl Porro plurimis experimentis aliis euincitur 8 hi hec attractio, qua firmorum corporum partes quzlibet przdicz fünt. Imponantur fibi mutuo duo vitra plana, polita, munda, & ficca, at- b que tum apparebit , quanta vi opus fit, vt ea V iterum a fe remoueantur eleuando , vt nempe illa vis, qua omnes particule (ibi ita proxime Yi applicatz fefe mutuo attrahunt ,. füperetur. p ldem (üccedit quoque, fi füperficies planidime metallicz , aut marmora polita plana; fibi mu- tuo imponantur. Cohzrent hzc corpora ita fibi iun&a etiam in loco ab aére vacuo , vnde [ nulla fufpicio remanet, illa ab aére (ibi mutuo ap- primi. Defagulierius coniunxit inter fe duos glo- f bos vitri puriffimi, atque vnum alteri apprimen- do effecit, vt fe mutuo illi contingerent füperti- ciecula rotunda, cuius diameter effet £, pollicis; tum conglutinatos ita eos obferuauit, vt non nifi idem æ pondere 19 vnþiarum diuelli potuerint. cones . DE ATTRACTIONE. l7R itate contingit , fiin duobus globis plumbeis dux dipe paruz , rotundz füperficies abradantur & po- hicf liantur cultello , ia quibus deinde fortiter inter tf fe cohzrent , fi apprimantur fibi mutuo , & ali- gt quantum circumrotentur durante appreffione. Vid. Celeberr. Mu[Jcbenbroek in Effai de Pbyfique l- | hi p.275- Memorat Sturmius in Colleg. Curiofi P. : n Ilp. 46 , Rykium , Profefforem Leydenfem , i (ant paraffe duo marmora polita , quz , cum dia- Qmn metrum ,haberent 22 dig.'a |pondere demum J «90 libr. fuerunt diuulfa, Hugerizs duo metalla, & duo marmora nigra , polita fibi mutuo im- pofuit immediate , & fuperficies, quibus fibi T applicabantur , erant circiter pollicis quadrati; hz cohzrebant, in a&re tam, quam in vacuo, vi p muty 3 librarum. 7ournal des $4v.1672 , p. 12C. Sed eadem hzc corpora attrahunt fe, quamuis de- a bilius , non in immediato tantum contadu, YU verum in aliqua etiam diftantia ; quod obfer- n waX*;TBf vatur, cum fila bombycina fübriliffima vitreis cro jl j planis modo didiís interponuntur. ! n xf ) pl 240. u Nec minus quoque fluidorum particule at- j ( tra&tionem inter íe exercent. Quod patet ex p omnium fluidorum tenacitate ; ex eloboía y0 j5? fuarum guttarum figura; ex duobus charte fo- »rmw' liis, oleo illitis, fibique admotis; ex confluxu uper. fuübitaneo duarum guttatrum fefe contingea- jl tium ; atque ex variis operationibus chemicis. ,(][] fi Rotunditas quidem guttarum , mundz (üper- f tatur ali- ficici alicui Planæ infiffentium ; mu or quantum s CAr. X h Quur quantum, partim a pondere guttulz ïp(ïuS, artim. vero etiam a vi attrahente maiori aut DO minori füperficiei , cui infiftunt ; vnde fit, vt Xt lta aquz guttule füper plantarum nonnullarum foliis fint fpherice ; eandemque hanc figuram di& affumant mercurii viai particule papyro impo- pio fitx , quz vitro aut metallo. incumbentes pa- & hit rum, funt fpherice ; hec omnia phznomena qu male preffioni aéris adfcripfit Hartfoekerus , in (s Curfu pbyfico y p-25 » nec ab ztheris aCtione ex- T0 plicari poflünt , qui has partes potius a fe qua- quauerfum, disiiceret , quam in fghqæ,rulam( Qe i gol,lig«ere;&c, S41. ! fic hi Nihil vero de fluidorum variis attraCtionibus. Bi & repulfionibus conuincere nos validius poteft, 3l Videas hic coa- Q quam operationes, chemicze. ulationem , cum, a diverfis, fluidis fibi affufis it corpus firmum oritur , a particulis minimis at- à trahentibus fe, & tandem cohzrentibus fuccef- fiue, ufque dum maiorem maífam firmam coa- ftituant; quale coagulum exempli gratia confti- tuit alcohol vini miftum cum albumine oui. Vi- deas cryftallifationem , qua falia , in aquis foluta, p his per vapores abeuntibus , propius fibi admo- Y ventur, attrahuntur;atque fic tandem cryftallos formant, quarum in vnaquaque falium fpecie l propria eft figura, que in Chemia docetur. 'Vt tv hzc cryftallifatio bene fuüccedat, requiritur lo- cus frigidus & quietus , quoniam fic particulz nequea calore, neque a motu externo, dispellun- tur,.adeoque propius vi fuz attraGtivz relin- quuntut. - DE ATTRACTIONE. 173 füs, quuntur. - Videas hicabforptionem , velati cuii TET ex. gr. aér ab aqua attrahitur & abforbetur, e n vt difficillime poftea ab hac extricetur rurfus. ul Ita etiam corporibus afperis ; fradtis , cretz Áiun diffra&z fruttulo, aqui fubmerfis; multo co- piofius adhzeret aér, quam corporibus politis ( ij lts & planis; quoniam ibi a pluribus pundlis attra- Videas hic efferuefcentias in od hitur, quam hic. t i quibus a fluidis fecüm permiftis oriüntur mo- tus inteítini," vehementes; calorem fnodo; (Onegr- modo frigus, poftfe trahentes. — Videas deni- Lt Ri que folutiones & pracipitationes ; quz omnia, cumlongum effet explicate;àd nobili(limamPhy- fice particularis fcientiam , Chemiam , remitti- inus. Sed intetim ànnotamus cum Celeberr.Dan. Ts Berioullio , Hydrodynamice p. 16 , infinita effe j j 90[6' àlia corporum phznomena,qui mire admodum fic cum principio mutüz grauitationis conueniunt, j d itay vt doléendum fit , principium ipfum tam pj alté füpra mentem humanam pofitumeffe; : f m 245, i Fluida attrahuntur quoque à corporibus fr- o mis ; quod multis probari poteft experimentis. Primo enim luida quzcunque infufa vafis puris jut vitreis , porcellanicis , aut aliis etiam , attra- wrï[iä]iüi huntur ad horum latera , ad quz affurgunt, & jf in medio cauitatem alíquam relinquunt 5 con- g V trarium tamien accidit in mercurio viuo, qui Hunc j prope latera vafis vitrei eft depreffior. o fluidorum afíceníum in margine vitri, inaniter j C"Un' deducita preílione minori aétis circa latera ] [f!m' vitri , g 174 Car. X ]j Tapi vïtfi, ob maiorem conuénientiam aqu, quam lder acris, cum vitro, Francifcus Baylé in Iuffitut. Tl Pbhyfice , p. 152 &g 220. Secundo corpus foli- bib doduis, purum, non pingue, fluido im- dum q att meríum , & deinde leniter e xtractum , poft fe &i uam columnam illius fluidi. tenet füfpenfam par 0p Taylorus in Trazfat. Pbilofoph. N. 368 , paralle- hii lepipedum abietinum ,. cuius bafis erat pollicis p quadrari; probe prius hume&tatum ; ex bilance [ fufpenfum, & in equilibrio coníticurum , aque « füperficiei admifit , a qua reuelli non potuit ; NU nifi pondere zquilibrante 5o granis aucto; ac hil in maiori faperficie ligni , aquam attingente, tul obíeruatum füit, pondus eam ab aqua eleuans T 'Jertio , gutta Fig.proportionale fuiffe füperficiei. h 35 fluidi C apponatur vitro plano 4B , hoc dein- n de incligetur , vt gutta inferiorem füperficiem teneat: apparebit, cam deícendere adharendo planitiei 4B , donec totam habc percurrit, vna gï'ä-l- [ Agitur enim guttula hzc vi duplici; Vl vitatis CE , altera attractionis CD 5 perpendi- culari illa in horizontem (128.) & hac normali fim do in vitrum. gitur guttula feretur per diago- lk nalem CF, abfoluti parallelogrammi CDEF; (107.) hoc eft, feretur in planitie vitri. Quar- K f to, alia quoque exempla idem hoc magno bt* K mero eloquuntur. Laterés recenter cocu Fiftule ta- U aquam magno impetu attrahunt. bacarix recentes idem faciunt , & hinc fügen- f 'Tubus vno ex- tium labris funt incommodz. tremo apertus , in altero linteamine obdu&tus, arena repleatur, & ere&us aquo immerga tu'[', ra- DF AT'TRACTIONÉ U75 rapietut aqua in hanc ad infignem altitudinem. yqum Wtl Idém cineribus impletus aquam rapitad altitudi- 'pushï- nem 52 pollicum,& vltra.Idem repletus charta ao i bibula intorta, vix dimidium tubi occupante; pl attrahit aquam ad altitudinem :55; linearum , us & multo altius, fi tubus accurate tali charta parallc- oppleatur. Lampadis ellychnium oleum attra- hit, vt flamme lampadis inferviat. Aqua in pl du pannos laneos imultum affurgit, in loco ab aére etiam vacuo. Sal tartari ficciffimum aquam i ,qu'læ ex aére ad fe trahit ;; quod idem faciunt oleum potm:, vitrioli , butyrum antimonii , cineres clauellati, Qj enti) bilanci impofita, & zquilibrata. Metallanon- elenu nulla , veluti ferrum & cuprum , fünt. quafi magnetes falium in aere volitantium , qua ad j g:'m y r fe trahunt, ab iisdem foluuntur , atque fic rubiginem contrahunt, a 243. ;æ:en(i r Statuit Celeberr. Hambergerus , in Element. Pby- Jices , cap. II, $. 157, 152 , fluida fpecifice gra- n p j uiora non adhzrere folido fpecifice leuiori ; vbi fimul $. 169. corpora cohzrere dicuntur, quan- r d do ea fine motu in fe inuicem agunt. Ratio- nem huius afferti adiungit fpeciofam fane, nem- D t pe fluida denfiora in folido rariori non inuenire fufficientem copiam pun&torum , quibus adhz- 31l ) CO(«[ reícere, atque vniri, pofíiat ; ex quo efficia- j u tur , vtfortius fluida denfiora a fe, quam a [) i Itl folido rariori ,' attrahantur. Sed nondum m ab omnibus obie&ionibus liberari potuit fen äüil tentia hec ingeniofa & profunda. Sequitur jl Ti enim ex addu&ta h?'c ratione attractio non plane : J nulla, CQaP. X *176 ? * nulla, fed debilitata tantum quem fenfum fi d & ifimus , quod innuere videtur, Turm fequitur Vir do nihil fane contr a ipfüm moneri poteft. Aliter €or autem obftant fententiz: huic experimenta non pX auca, quz recenfet Celeberr. Mu[[cbenbroek in NG & qua probant, 11 Inftitutionibus Phyfice s $. 6925 non obítanté hac denfitatum differentia , fieri fei folido rariori támen p offe, vt fluidum deafius G adhzreat fen(ibiliter. Veluti curh oleum vi- At tioli adhzret lignis , fuber i, chartz ; cum u mercurius attrahitur à vitro, magna copia fetri Ror a magnete leuiori ; & quz fqnt alia. 244 rit de repul(io- Sed agendum nunc quoque € b ua. (i3o.) Conf- X ne, quz attraGtio eft negati ftit igitur in eo , Vt particulz corporum tenui(- ) dio quafi aliquo fimz f& repellant, fugent, & o fimul ac fphzra m attractionis profequantut , 'Ta lis mucuz repul- f mutuz fünt tráns grcff b (üunt in fübere, quod fionis exempla manifefta transmittit, quamuis nec aquam; nec vinum f t(350M eftimenta ex pilis ca- f fit poronïïmum ta non made- melorum , equorum , &c. contex t os formata eandem non 1 fiunt ab aqua ; in facc effluere finunt ; nec tinQtura s colorum reci- bombycum; piunt, vti etiam tele aranearum , Charta nifíi in acri lixiuio coct« antea füerint. fed. oleo tenuiffima lucem vix transmittit ; inunc&ta facillime. Olea & aqua, aut acetum» ï non nifi diu inter fe concuffa commifcentur » pings»i- & quieti reftituta feparant fe rarfus. tudo z um M DE .A'TTRACTIONE. r77 Ym ( tudo omnis , in pedibus infectorum nonnullo- ietuts rum , in plumis auium , in feminibus liliorum, Mitet n coryli, lycopodii, aquam reípuit; vt preci- pue in hoc gutta aquz fpherica confervetur 5 hod vteodemlinteum confperfum-aquam non transe n anittat ,. vt.aquz, calici infufae , & eodem hoe j nl femine obreGtz, immerfüs digitus non madefiat, ) t C)Cuprum fufüm, & aquis iniectum, maximo um v ümpetu ab his dispellitur.& disiicitur cum peri- j quim culo adítantium.; quod plumbum & ftannum i fati non faciun& 245. In*iïgne & -apertufx; attractionis exemplum ft epa! l cernere licet in magnete, cuius vi cum connc- Con xos plures annulos ferreos , catend inflar,con- t fpiceret-D. ;ngafiigus, in futamarm admiratio» l j j al nem raptum fe efle ceftatur. in Jibris de citritate du j Dei, E(ítautem Magzes lapis durus , aut vero J n femitmetallum , in pluribus ferri fodinis vbi- ij q cunque terrarum obuius , coloris plerumque Q ferrug inei, attrahens ad fe, & tenens iundtum ilisd fibi alterum magnetem , vel ferrum. Magne- j m tis albi mentio fit in Tourn. des Savans 16775 p- g 100. ' In Macedonia reperiuntur magnetes ni- q ", ( gri; in Arabia rubicundi. Ib.ad rógp , p. v** hr J Videtur nihil aliud effe, quam ditior vena iet- ( C ri, cum intermifiis parriculis verre , lapidis, T olei, falis, aliisque forfan ,. in quz avalyfi che- ( ] 1nica refolvivur; vnde ex magnete fufo ferrum optimum przpararipoteft, Antiq uiffimis tem- j u nl poribus dictus fuit Magne tes ; quod nomen M 0gcurris [udü " CQar.X 178 occurrit in carminibus Ozomacriti , viucixtis in 6o Olympiade. Hippocrates eundem defignat periphrafi lapidis, qui ferrum rapit; non enim certo conftat , quod füb lapidis magnefii , cu- ius mentionem facit, nomine intellexerit ma- tan netem., Eundem .Sopbocles vocat lapidem ali Lydium; Plafo lapidem Heracleum ; 2riffoteles Vi lapidem per excellentiam. . Alii veterum duo eius genera faciebant , quorum vnum ferrum p di attraheret , Magnetes di&um ; alterum vero lic ferrum repelleret, füb "Theamedisnomine, v. In gourual des. Sav. 1724 m. gul. p. 2?. i I 246, n Dicitur hic pribr magnes naturzlis ; fed fiunt 0 uoque alii , vocati artificiales. Maffiliz , in P Gallia , campana,, fufpenfa ab axe ferreo, qui in molliori lapide a o [^) itabatur tempore, quantum i coniici potuit , 42 o annorum, ex longo hoc affrictu ferri ad la pidem , produxit rubiginem It aliquam firmam , quz diffradia , & ablata, egregiam vim ma AMem. de P gneticam pofílidebat, vid. 4cad, des Sciences de Paris 1731.. Si parallelepi peda aliquot. chalybea in meridiano magnetico collocentur, fecundum dire&tionem ad boream , & inclinationem acus magnetice; j folo affrictu alterius 'chalybis magnetes illa fiunt; tum & fulmins vis magnetica in ferro €xcitata fuit. vid. Celeb err. Muj[cbenbroekii In- flitutt, Pb yfice p. 227 Alius modus occurret infra. (26 39 ï 4 DE AT TRACTIONE 179 1Us n dgmt 147. um ll t Prima magnetis proprietas eft Sittractio, quam f t tam inferrum exercet, quam in magnetem apla alium. Imponantur enim duo magnetes par- if vis duabus fcaphis ligneis, libere innatantibus m d aquz ftagnanti: obferuabitur , in certa aliqua fetrut diflantia has fcaphas fe mutuo petere , & in WMintU 1 loco interualli aliquo medio (ibi occurrere. lImQQ h Inuería vna fcapha, vt iam pundum priori eppofitum alteram fcapham refpiciat : fit, vt fua fponte inter fe recedant ; feéque mutuo fu- giant. Eadem hzc obferuari poffunt, fi magnes elfut a bilance füfpenfus in zquilibrio pendeat ; j admotus enim huic a parte inferiori alius 00 magnes , vno fuüi extremo illum allicit ; alte- u ro autem repellic; vt manifeftum fit , dari magnetum mutuam attractionem ; mutuamque p ipnt repulfionem. | Y 248. j Y In fcobe ferrea circumuoluatur magnes, to- ii i tunda aut alia figura przditus , videbitur , il- lam magneti adhzrere , ita quidem , vt in xii duobus locis fibi oppofitis particulz fcobis ma- 5 l gneti adhzreant ere&te & copio(iores ; in locís m verointermediis proftrate &rariores. Ex quo j manifeftum eft, ferrum quoque a magnete attra- at hi. Locaautem illa fibi oppofita, quibus fcobs ferrea copiofior & ere&a adhxret ; vocantur poli magnetis ; linea recta. polos coniungeus , 1 2 mente CaAr. | N 180 Siiente 'äu&a : 'äïdïcur axis eiusdem 3 planurà tat axem huncbifecans ad angulos re&os, nomina- den a tur éQuafor maugnetis; linew reliquz 'omnes 'ex vno polo in alterum du&e füpra fuperficiem maghetis, vocantur eius meridigzi, ;Adhibene turhec nomina ex eo, quiamagnes terre mo- ftrz fimilitudinem referte videtur, ita, vt a qui- busdam terra nihil :4liud effe ftatuatur ; quam À 3magnus 'quidam magues ; quam *ob cauffam d) 'etiádm magnes , cui foria globofa indu&ta eft, Ti peculiari nomine terre//a vocatur ; 'qualem pree- 'cipua cura, circulis fuis di(tributam , confecit l de la Hire, cuias pondus erat 100 "ibr. & dia« t meter 14 pedis. "Comigent. Acad. Scient, T-Pari'j; iv u70j, D..8. 249. Düos ordinarie tenet polos magnes; inve- niuntur vero alii anomali , qui plures oftendunt ufque ad nouem 5 & reperiuntur cubi magnue- tici, quorem latera fingula polum habent. Ce- leberr, Mujfébeubr. Inflitutt, 4$.639 5 qualia cote pora non vnicum effe magnetem , led plures eidem cCorpoti alicui heterogéneo accretos , re- &e iudicat Hartfekerus in Cours de Pbyfique , p. 214. Dein magnes ; preter fe, foium attra- hit ferrum , fiue hoc apertum & maturum fit fiue latens & immaturum, in váriis atenis ; & cineribus plaotarum , cum ferri mate rispet totum terrarum orbem ladífime fit. difperfa Eadem porro ferri attrahendi facultas depre- impo. . henditur? fi vni didarum fcaphularum natu£ D t DE ATTRACTIONE. ISI . Ym npatur ferrum , alteri magnes , 'ita enim eo- Ia dem., quo prius , modo. ad fc aut accedent , n m aux f& rcg;ll.cn!:;. 2,5 0. S j 2 Vt quantitatem. attrationis, a magnete fa- T &am. in. ferrum, aut magnetem , metiri poffi- us ,. bilancem adhibere docuit 7. B. Porta, in Quf if AMagie uaturalis. Lib. FH , cap. :9, Qua metho- 'Cü, do ín. vfüm. vocata ab. Hauksbeio ,, emendata a p Tayloro, & denuo magis perfedta a. ZLi[louo , fedt in Tranfat. Anglic. N. 368 ,. fequentia fuere de- teQa. Ubiflonus reperiffe vilus fibi e&, fequi x d hrj attradionem magnetis & ferri quam. proxime rationem. inueríam. fefquiduplicatam 5 . VCI 5 pofita magnetis & ferri diftantia. — , effe vti :: d5:2. Ta5lorus vero. füis innixus tentaminibus de- w prehendit, easdem attra&ionesnon effe vti — , I qdur neque vti i dd* fcd medium, inter vtrumque agnt' tenere locum. — Jew'tonus autem ex , captis qui- t Ü* 0R busdam. a f& experimentis. ftatuit , decreícere attraCrionem hanc in. rarione. fere triplicata di- dlurd ) f fantix , vel effe eam vti. ;* Princip. Pbil. 'f)PI AMatb. p. 368. Sed. omnium horum- fedulita- jita tem vicit Celeberr, — Muffcbenbroek , atque. ex- 15[) a&tiffimis obferuationibus tandem deprehendit, Wi H) magnetem cylindzicum, & ferrum cylindricum D eiusdem magnitudinis ,, attraxiffe fe mutuo in )cïf?» ratione inuería di(tantiarum.; tum deinde ma- M gaetem (phzricum & globum ferreum eiusdem ) magnitudinis ; fs attraxiffe in ratione inuerfa jl M. 3 quas 182 Cip. X quadruplicata fpatii cylindrici inter mrumqü& & eorpus intercepti.- et Y Zsr. V, net Deductum ab his cxperi*mclentïs itaque fuit, duos magnetes diuerfis fe viribus attrahere in qu diveríis diftantiis , & in contactu immediato in fe agere fortiffime, Detexic etiam Celebery. hl AMujfcbenbroek, menfe Iulio ad. divellendos duos magnetes opus ipfi fuiffe 3oo granis , qui i Eu li fübíequente menfe Decembri 340 poftulabant ; vnde actionem magnetum in hyeme foxtiorem effe concludit, quam in zílate. Plus quoque fcrri magnetem fuftinere in loco ab a&re vacuo, [) quam eiusdem pleno , aíferuit Hartfoeker in Curfu Phyfice p. 197. Similibus experimentis xeperta quoque fuerunt fequentia ; I, magne- tem fortius multo attraliere ferrum ,. quam magnetem alterum ; quod ex eo oripinem tra- ï here videtur, quia in attra&ione magnetum femper fimul. adeft repulfio , quz attractioni eft contraría, adeoque eandem diminuit ; in ferro autem , antequam a. magnete eft impra- gnatum , nulla datur repulfio. l, dati detet- l;; minatam quandam maffam ferri , que ab co- dem magpnete maxime attrahatur ; qua fi af- fumatur maior vel minor , a&ionem &que imminui. iIIE, dari quoque füperficiemali- quam determinatam ferri, in quam magnes ToaXima vi agat, in maiorem vero , aut mi- norem , zque minus apat. IV , magnetem denique multo kfortius attrahe. re ferrum pgrum * DE ATTRACTIONE. 3183 IN & politum, quam rubiginofum; quia rubigo eft fpecies falis, quod vires magnetis cozrcet. V , fequitur ex antecedentibus omnibus , actio- nes magnetum Aon extendi in diftantiam , [it, w quamcunque , fed ad aliquam determinatam , & certo quodam termino , qui cuicunque Ed magneti proprius eft , inclufam 5 qui termi- jb ni, magnetis operationem comprehendentes s dit ac limitantes qi attiuitatis.- , eiusdem vocari folept jþbfemk j 252 10 Affricetur magneti ferrum aliquod , atque 10Qh obferuabitur, hoc quoque iam virtutem habe- CU re attrahendi ferrum , adeoque magnetica vi u d eífe imprzgnatum. Dantur vero magnetes; at qui hac ratione plus virtutis ferro largiuntur, aagnc' quam alii; atque ob hanc cauffam vocantut Qu libevales. Hinc enata eít occaíío magnetum m vtrique polo iungendi laminam ferream , vnde netul ipforum virtus multum adiuuatur; & quz fer- (Qin Ya ipfi adiun&ta vocantur armatwra magnetis ; T atque iidem ita muniti , magnetes armati. Ma- npfï' gnetes quippe eruti ex fodinis ferreis ; & fuge dett naturg reli&i, parum ferri attrahunt & geftant, po hinc eis hzc armatura ferrea addi folet, vt €o T maiorem virtutem attrahendi exferant. In ma- d enete igitur inermi adhuc & naturali, primo Wli* detegantur poli; (248.) qui detegi etiam pof- qo funt admouendo acum chalybeam & breuem Wfig magneti ; tentandoque; quisnam fit ille locus; ; in fo- Pt cui acus. hzc perpendiculariter infiftat j lis hoc efficitur , in reliquis locis lis. enim po pro- M 4 184. Car. X - proflrats acus;,. vel inclinata (altem, magneti ad- hzret. DeteGis ita his duobus locis, lapis i iisdem lguigatur, eidemque 'ibidem inducuntur duo plana, ad axin magnetis, quantum fieri poteft, perpendicularia ;.quibus peractis qux- libet forma tribui poteft reliquo magnetis cor- pori ; fi caneatur folum , ne axis abbreuietur, | quia exinde magnes virtutis fux quid amittit. l: Deinde ex fer-o non indurato , fed mollilimo, ! formentur duz laminz politz , quibus a parte inferiore inflexus edhzreat pes cubiformis , in- 1 ferius optime lauigatus , qui pes armaturg vo- catur; qua laming lareribus magnetis firmirer alligentur; atque fic habebicur magnes armacuss qui ita comparatus actionem exercet longe ma- jorem, & cuius pedes, omni czteroquin polo- rum naturalium officio füngentes ,. iam vocan- tur poli artificiales, | Solent artifices laminz fer- rex iam applicate afpergere aliquid fcobis fer- rez ; qua fi valde attrahatur atque erigatur, »imis tenuem laminam effe flatuunr, & proin« dc denfiorem applicant, donec aliquid fcobis tàn'um attrahat. Magnetes etiam a quibusdam ita atmantur, vt ii fecundam axem perforentur, atque hic canalis deinde virga ferrea perfecte expleatur, Sed, praterid, quod polt, & pe- des armature , hoc modo &&i , non fimul ad attrahendum. & geftandum ferrum concurrere pottinr : multum partis przeflantiffimz hoc ma- do e magnete ex(culpitur. . In fequentibus ita- que loco polorum naturalium adhibcbimus ar- tifi- DE 'A.TTþRACT'IþO.N E. 185 H tificiales ; & loco magnetis rudis at i5 imis, adhibebimus armatum. : qu&g ingr— N v fer 253Q Qu Caxterum notari hic adhuc debent fequentia. $ Q« Maggnes attrahit quidem ferrum etiam ienitum, Iet, fed. minus fortiter; ita ex. gr. ferrum frigidum, in diftantia vnius pollicis a magnete.locatum, Lt o attractum fuit vi 61 granorum ; fed igne füum- prtt mo.candefactum non nifi 26 granis ; .nec adeo acio magnetis in ferrum frigidum & ignitum S)[m' LY eadem eít , prouti. Kircberus ftatuit. .Explicari hinc poteft , cur magnetes in hyeme maiores JRCE li5 edant vires, quam in ftate. Conflitit porro adhuc obfíeruationibus aliis, magnetem fortif- m fimum quinque horarum fpatio in igne vehe- ylr QCUt menti detentum, & .candefactum, aliquid. pon- 1 [ deris fui perdidiffe, atque ita debilem redditum 1 d fuiffe , vt frigefactus fcobem ferream non-com- mouerit , at vero in verforium, aut acum ma- if ronm gneticam , agillimam fuperftitis adhuc füe vir- tutis edidit quzdam fpecimina. lmmo obfer- ( ^ u vatum fuit a Celeb. Muffcbeubroek , magnetem , /arte chemica in vitrum mutatum , aeque forti- n ( -ter attraxiffe verforium, quam ante. Statuen- .dum itaque eft cum celeberr. Viro modo me- ) (s morato , magnetem quomodocunque, chemice ]] ad q etiam , tractatum manere magnetem , neque vá ignis, vel menftruorum foluentium, vel falium, m j ita deftrui poffe, vt vim penitus-amittat , nun- quam amplius recuperandam. Dicitur-etiam ! 2rl Doa Francifco fadiffe 6 libras maggetis.optimi, Uj atquc p L 186 CaA»r. X em atque na&um fuiffe exinde metalli librám dimi- Ut diam, quod etiamnum bene virtutem füam re- t tinuit. Zourm. des Sav. 1704. p- 574. Lamina 40 autem ferrea; fi ducatur füpra polum magne- tis dextrorfum , tüm vero ftatim retroducatur finiftrorfüum , maximam peartem virtutis prius t acquifit iterum amittit ; idem fit, fi lamella t ferrea, bene magnete imbuta , malleo füper in- n cudé pertundatur ; aut candefiat ; aut fortiter Tn inflé&atur; vel in circulum ruditer contorquea- i tur. Eít igitur magaetifmus eius indolis, vt fer- ( vatum illum fitum partium poftulet in ferro; [ quem tenuit hoc, cum iungeretur magnþtxf. b D 2j4. f )j Tenuiffima acicula chalybea, gracili filo an- nexa, tabulz iufiftat, in verticalem fitum coa- a a magnete füpra eam admoto, fed a filo 3 impedita, vt ne plane magneti aduolare pof- fit. Inter magnetem & aciculam ita fufpenfam admoueatur poftea alia acus transuerfim , & obferuabitur , priorem illico cadere, & a ma- gnete deferi, Patet exinde , quam facilea via fua detorqueri poffit vis magnetica; quia hoc caíü acus horizontalis omnem vim abripit , & in alium curfüm defledit. Pertinet huc quo- .i que fequens experimentum. Si magnes cx vno polorum füorum füípenfos tenere pote D. COT TE Q P SEESESEMIES - aliquot annulos ferreos fibi libere appenfos , vnus vero ex iis ita füfpendatur, vt ambos ma- ï gnetis polos fimul tangat; tum hic vnus tan- ntibus t&fm fuftineri poteft a magnete, decide omnis DE ATTRACTIONFE. 187 emnibus reliquis. Vel fi vtrique pedi arma- (it nIt turz adhzferit lamina ferrea, magnes ad mul- to minorem diítantiam agere obíeruabitur in mina acum nauticam , quam fi liber effet. pe Zs s'. IC&KIKII j Tribuat magnes generofus aliquis vim at- tractiuam pluribus ferramentis pro lubitu ; ni i tum obferuari poterit , nihil. exinde ; ponde- ris neque magneti decefiiffe, neque ferra- [ mentis acceffiíIe. Prima huius experimenti U inflitutio deberur Normanno ; folus vero 475i- [ehe Itoy flouus dubium id reddidit, leuiusque fieri pu- tauit ferrum magneti affridtum , ciusque viri- bus imbutum ; fed experimenta ipfius nec ipfa fibi conftant, nec, toties repetita, ad verita- )u tem adduci potuerunt. In affridu itaque ferri ad magpetem nihil huic decedit , fed ille vim [ hanc iam ante in ferro latentem excirat tan- ij Y tum vt vigeat ; quz prius quieta erat. J 256. Y lj& : Non impeditur magnetis a&io a corporibus oleofis ; cuius quippe ope acus ex ipío oleo n poteft extrahi , quos fecit Frid. Hoffmaunus in ; Demon(tratt. pbyficis curiofis, Dem. XLIF. Ne- d E)& que vim füam perdit in vicinia adamantis po- fitus , quod putauit D. Auguflinw , v. Jouru. qüö* L des Sav. 1686, p. 22. Magneti e bilance fufpen- fo admoueatur ferrum, vel alter magnes, tam ud nfOS ! prope, vt vtriusque actio mutua fentiri queat, quo faQo, ponderibus alteri lanci impofitis, - n g quilibrium reftituatur , atque obferuabitur : nullum dati corpus inter omnia folida vel flui- jj t * 188"; 'CAPQ X p da hucufque cognita, excepto folo ferro, quod illi magneti & ferco interpofitum. turbare pof- U ille fit &quilibrium modo. obtentum., Aduerfatur- Yet hoc valde illorum fententiz , qut ftatuunt, exi- Cot re ex magnete continuo. talia effluuia, que ef-. In fluendo rcpulíionis, & infiuendo attrationis;. fuf cauffa (int, Si enim vera eft hzec fententia , u cencedenda erit tanta fübtiliras materiz magnes ticz, qux nec a corporibus maxime denfis im- Ti Yi pediatur. Sed nullam allegare licet, omnium. fii materiarum fübülium cognitarum , quz ad Q hunc fübtilitatis eradum accedat, Odores enim; Eu per quos ferrum a magnete trahi putauit Tache- Wius, non tranfeunt per metalla, vitra , faxa.. Q B Thermometrum. mutationis omnis expers, ma- net, fi inter ipfum ac ignem vehemeutem affer l modicz craffitiei interponatur,aut charta etiam. Spiritus , omni arte cognita, volatiles redditi vitro tamen ita coércentur, vt aut plane non, aut lente admodum, trans illud penetrent. Lux ipfa vitro certe minujtur, & plane intercipitur t ab aliis corporibus, Quare ctíamíi omnia ma- t gnetis phznomena perfe&te per eiusmodi efllu- b via cxplicari poifent : vix tamen huic cauffz- tuto confidere liceret. Idem hoc phenome- K fy num euidencrius adhuc oftendi poteft, (i adhi- n beatur verforium, quod quippe facilius ab a&io-. li ne magnatis, & ad maiorem ab eo diítantiam; V mouetur, quam bilanx attritui axis obnoxia. b Auxilio enim talis verforii cerni poteft, magne- li tem aCtione füa penetrare ormnia corpora craf- D fffima , 24 orbes ordinarios ftanncos , aut 5o pau N DE ATTRACTIONRÉE. 189 qui patinas aureas (ibi impofitas; immo, generali- qof tet rem exprimendo, detecta diftantia, in qua hu- fine omni interie&to corpore magnes agat in od verforium , plane nihil intereífe, quocunque 'corporüm genere illüd intéruallum repleatur. u- dU In ipfo etiam loco ab aére vacuo acus chaiybea feti fufpenfa magnetis ope moueri poteft pro Tubi- at tu; vnde certum eít, a&rem nequicquam fub- (s fidii afferre ad magnetis actiones explicandas, wti Sturifius quondam putauit. Atque ne fu- Iim. z fpicio aliqua oriri poffit , materiam masgneri- oniny *cam ad latus cedere , atque fic per ambages Mþf A agere, opera data fuit, vt magnes metallo vbi- fa. *'cunque ferrutninato claufus ferro exponereturg y m meque' etiatn inde vlla obíeruari potuit attra- ; €tionis mutatio; nec fi includatur vafis Qofcgl- etit. lanicis, vitro, aut aliis corporibus. reiti 257. du "Pugnat quoque contra exiftentiam materiz . [ Wnagnetice experimentum hoc. n tabula fta- pl Óa n tuatur Verforíum, & ab admoto magnete de- torqueatur in firum aliquem a meridiano ma- i cii gnetico diuerfum :& violentum , in quo deti- neatur. Hoc obtento; inter magnetem & ver- j forium excitecür ventus ope follis , aut aeris D | z(äo* in vafe :neo condenfati, aut fclopeti pneuma- tici; vel accendatur magna copia fpiritus vinig gt vel excitetur ignis ope lampadis; quibus-omni- m bus inftitutis obferuabitur, verforium non re- u linquere fitum ipfi datum, neque vel cantillum T Seturbari ex co ftatu, in quem a msguetetüit re- 1j) üa&mm pe & Y Igo CaAP. X ho da&tum. Cum enim in tota rerum natura nihil TnU fciamus, quod magis intima corporum quo- I rumcunque vifcera penetret , fiue, intactum at quicquam relinquat , quam ignem : fequitur tür certe, vt hic etiam effluuia a magnete ad ver- s forium emanantia effet penetraturus & rare- Aal facturus, vnde aliqua relaxatio fitus violenti, in quo verforium hzret , fequeretur , (i talis n materia magnetica exifteret, Caterum quo- que idem effedtus confequitur, vt acus ma- gnetica verforii quieta maneat, fi magnes cir- ca axem fuum , verticaliter tabulz infiften- tem, rapidiffime rotetur, fi ex. gr. fufpenfüus hareat ex filo longo & contorto. Y 2598» Tandem adducemus exempla magnetum I quorundam fortiorum & infigniorum, qua fünt lequentia. Gilbertus quidem, qui alias, ob egre- ia de magnete fcripta & inuenta , pater Phi- lofophiz magneticz dicitur, fcribit, nunquam w - fe inaenire potuiffe magnetem , qui accefferit ad proprii ponderis quadruplum füftinendumg vid. Galileus im Syftem. Cojmici Dial. 1II, p. 3€7. Ín jom*mzl des $av. 168 35 p- 316, memoratur ar- B&ese yepo dQ tifcx fingularis quidam, Porilly di&tus , quiita fciuerit armare magnetes, vt ferrum ducen- ties ponderofius potuerint geftrare,In Commen- tarüs Acad, Scient, Pavif. 2702 , p. 12 , mentio ft magnetis , vendibilis pretio 20oo for. no* fir monetew ; qui pondus tenebat :: vncia- gt r w M mv cum , ferri vero geftabat pondus 28 librarumg hee p DE ATTRACTIONE. ,1'9 i hoc eft, füum pondus quadragies. Ipfi vidi- hi inus magnetem , in Noruagia repertum , inez- q- mem , ponderis 8o libr. qui eftimabatur ab d artifice expertiffimo , poít adiun&am arma- jtit turam ; geftaturus effe 1oo libras , & qui vi- V res fuas extendebat, aut fpheram adiuitatis f habebat, 10 pedum. Vidimus alios , maxi- Iemï, &na induflrria armatos , quorum erant ponde- ts ra in -Lotþonïbus : jU0- [1d« propria gefta fphzgra aciuitatis Cit* L m Esl ij 96 i pedum l- 2 as us P2 amseenreu Íus 128 — —— Q u 48 VWnde id fimul patet, fpheram actiuitatis in magnete eíffe eo magis extenfam , quo maio- j rem ipíe tenet extenfionem. fit * 259.. d p Secunda magnetis proprietas eft admiranda tAt ápíius direüio , fiue verticitas ; qua nempe fit, fer wt vnus ipfius polorum, libere fibi permiffus ; [ conitanter dirigatur ad feptencriones, alter ve- Hanc Phoeniciis y ro oppofitus ad auftrum. T iam fuiffe cognitam olim, & Chriflianis inno- jit tuiffe in expeditionibus cruciatis, fed fere fine u ratione vlla, quidam crediderunt ; v, Jourza! il Quamuis enim veteres des Sav. 1687, p. rj1. 3mi0 non latuerit prima illa magnetis proprietas; ml nempe attradio, ita, vt etiam Galeuus ferro e Yi vulneribus extrahendo fuaferi adhibenda em- il plaftra W — 192 CA,P' X f plaflra ex contufo magnere confeda: certum TX tamen eft, eos ignorafle hanc, qua magnes & fe, & acus chalybeas ipfi affridias , boream verfus fpi Tut circumuertit ; quod naturz miraculum circa fiaem demum feculi tredecimi primo fuit ob- pe t£à feruatum. 1, €. üd 3667 , p. 1336 Creduntali- li qui, Paulum Fenetum , cum ad Sinenfes profe- &us fuiffet, in redimu fuo hanc qualitatem ,. LUv eiusque víum, a Sinis ad nos transportaffe L circa annum ri26o Communis autem opinio u eft, Tobunuem. Goia, Neapolitanum , verfo- riuti, fiue acum magnericam , inueniffe circa Vi fit annum 13005 aut, quod veri(imilius eft, ma- Ya neris ip(ius, nauicule impofiti, víus, qualis vfque ad finem fecali 16 in Chipa viguiffe di- Ü t cicur, per Paulum Verennn allatus , & a Goiz h inacus chalybez, &ífridu me fe) [6) nttuco excitan, 3 i H í n formam mutarus e ts cuius deinde'ope fequen- ti demum feculo magoz & celebres ilJe maui- gationes inflirate fuerunt , a C olimbo quidem anno 14925 a efpuiio & Magellane anno 35 19 vid. 1. c. 1676 , p. 137. 360. ;;;; Tam icaque hzc dire&tio confpicua eft aut in Tnagnete ipfo, autin ferro ipfi affridto. ille Pl *enim imponatur parug cymbz ex ligno, aut charta fpilliori, confeGe, ita vt axis ipfius cum horizonte coincidats iünaret fic aqua ftagnan- ti, arque obferuabitur, vnum polorum fuorum Girigi conftanter boream veríüs, alteram vero ggnctis Girigi ad-auftrum. ldgm ceraivur, fi m fruftue i)F. AT'TRACTIONE. 193 u fruftulum in formam acus effingatur, in fui nxedio capitello cauo donetur, atque fic cu- NU rf fpidi acurz imponatur. Hanc ob cauffam duo- (Iftà rum polorum , qui infunt magneti, quilibet t d peculiare nomen fortitur ; is fcilicet, qui Bo- ial ream verfüs dirigitur, eft polus magnetis borea- lis; alter vero, Auftrum refpiciens ; eft polus h a magnetis azfiralis ; hanc eandem denominatio- nem adhibet quoque Sfurmius in Colleg. Cur. J pinin P. 1L p. 2255 quam quidem alii auctores inuer- tunt, ex fitu, quem magnes tenuit in fodina; eifo ca vbi illum polum vocant borealem , qui in-hoc D fitu boream refpexit; auftralem , qui auftrum; vid. Regnault. eniretieus pbyfiques tomo I, p. 215 guziz's fede €9 2175 qui deinde poli ita fiti in füperficie ex- tra terram inuertuntur, Hinc etiam artifices ii 302 hac altera ratione nomina polis magnetum fuo- rum infcalpere folent. In duobus diuerfis ma- :qECB: gnetibus, ob phznomenum mox memorandum, Tl vocantur pojus vnius-borealis , & alterius au- g ftralis , & vice verfía, poli amicis vnius vero 15 ] borealis & alterius etiam borealis ; aut vnius auftralis & alterius quoque auftralis, vocantur poli inimici adeoque poli duorum magnecum diuería nomina gerentes fünt amici; eadem a autem nomina Feqentes funt inimici. d , al 4 28612 ;cut Deinde eadem diredio cum ferro quoque lcnnäü' communicatur. -Si enim accipiatur acus cha- ;(;mm lybea, quz in medio fui inftru&ta fit capitello . orichalceo , intus excauato, vt cufpidi cuprez vel fuüU' C AT X 194 vel chalybez irhponi ; & füpra eam circum- 20 verti queat; deinde zffricetur hec acus ali- qu quoties ad.polos magnetis , obferuabitur, eam hi nunc etiam conftanter uno füo extremo boream bur verfus, altero.autem ad au-färum,»dirigi. Quod ádem fit, fi acus vulgaris magneti affricta char- qi Wi tulz transuerfim infigatur, & aquz fic innatet. « 'Talis acus dire&tione magnetis imbuta "wocari folet verforium ,-wel acus maguetica; vel acus Ü nauticas atque fi eadem , ad auertendum yen- tum , includatur pyxidi vitro obtectz , tum In Nocatur tale inftrumentum compa(us nauticuss atque extremitas acus boream ipectans dicitur fi etiam cu H pis , auftrum vero refpicieas cauda eiusdem. fi t 262. Qu ad fabricam talis compaffi requiruntur, precipue huc redeunt. Conficiatur acus ex chalybe puriffimo, temperato, ita vt ea colo- rem teneat eleganter coeruleum, neque in illa coní piciantur partes heterogenez , rimz , aut fiffurz.. Chalybs quippe talis multo maiores nanciícitur a magnete vires, quam fimplex fer- rum. QCircalongitadinem acus experientia do- Pe4- $49 )P CAe p um ( — B P cuit, hanc effe optimam, fi 6 pollices non ex- t -t cedat. Pondus earum difficile determinatü eít, f & curam reguirit ; (i enim fint nimis leues [ non tarm facile mobiles funt , neque conflanter ti ad eundem locum reuertuntur; ponderofiores q autem flylum nimis grauant. ^ Prcinde opti- mum id effe deprehenfüm fuit, vt, (i acuslon- Ba fit 6 pollices ; pondus eius fit inter 50 & 29 W DE A'T TR.&C'TIONE. I95 A Iffl ili- 200 grana; ex quo de craffitie iudicare licet, quz, fi nimis parua fit, maxime acubus nocet. AT Fieura acuum fimpliciffima optima eft ; hinc m male inftar fagittzc formantur , aut ornamentis ld quibusdam inftruuntur, velinciduntur. Refe- I rat acus lineam rectam , quz vtrinque in api- a[e[l cem definat fiue rotundum fiue planum. Ca- OC D) pitulum zneum conice excauatum effe de- bet, quz cauitas leuiffime oleo illinitur, auc Q]l« um plumbagine, ex quo notabilis affertur lubrici- tas verforio. Cufpis ftyli znei, aut chalybei, I fupra quam mouctur acus , non fit valde te- itur nuis, & lente in füummam aciem exiens, fed 7 fiat ex obtufo cito acuta, rotunda, & lzuiga- tiffima. Parata fic acus, vt directione magne- tis imbuatur, imponitur tabulz lignez; atque j füpra eam medietatem , quz boream fpectare A debet, ducitur magnetis armati polus auftralis COb fic, vt dudus, incipiendo a medio, cufpidem T verfus lente protrahatur, magnes ipíe leniter , Al apprimatur, abfoluto du&u magnes per arcum jor magnum circumducatur, atque hec operatio L aliquoties repetatur. Plurimi melius effe putaut, ad fi vna tantum medietas acus hac radone imbua- ne tut, altera autem relinquatur intaQa; alii vero i fecus ftatuunt. Sin igitur alteram etiam medie- 6 tatem magnetifmo donare velis : ea polo magne- T tis boreali , eodem, vti dictum eít, modo affri- Ri cari debet. [xpti' $635 1 10«'"' Cuilibet quoque cylindro ferreo, puro, te- T iin momento temporis 10 nui, & longiori, duo lpol 2 con:- CaAr. X 196 | conciliari poffünt, fi verticaliter aliquantifper teneatur , & leniter folo allidatur ; inferius enim extremum femper , quotiescunque inuer- tatur fitus virgz ferreg, attrahet verforii po- ma lum auftralem ; ipfum itaque induet naturam [ fin poli borealis. vid. Réguault, 1.-c. Tomo 1, P 236.— Q 264 d Tertia magn/et'is proprietas eft ipfius Zeclina- M tio, variatio, aut deuiatio, vel chalyboclifis a li al quibusdam vocata; qua fit, vt directione füa non exacte feptentrionem demonfítret, fed ab f di eo declinet, variabiliter refpe&tu tam loci, quam temporis. Apponatur enim linez meridianz, di aítronomice ducte r ? verforium 5 atque patebit, hoc in nonnullis terrz locis cum illa congruere, in pluribus autem ab ea recedere. Si declinatio hec fiat verfüs ortum , dicitur f acus magnetica grecifhre 5 fi vero fiat verfus —* occafum , eadem dicitur magifiviflare, denomi- natione ab Italicis plagarum nominibus defüm- ta. Ex multis obferuationibus detectum fuit, mutationem huias declinationis , vel , vt alii vocant , declinationem declinationis , non in de——— — — — —« P omnibus annis &qualiter variare aut. mutari j Cfc "73 fed effe acum magneticam aliquando ftationa- Em — riam , aliquando progredientem, aliquando re: — redientem. Motus tamen aliquis cius medius deteQtus eft, qui pro fingulis annis zítimatur ab aliis 14 minutorum primorum , ab aliis ve- to aliter. 165. E - EE CHASS — WES O um DE ATTRACTIONE. 197 fret lus 265. lo In manufcripto quodam, quod Tevenoto in lw manus incidit, legitur, declinationem magne- RU tis anno 1269 fuifle 5 graduum verfüs ortum, u fine mentione loci, in quo. hzc obferdatio fa- &afuerit. Titulus illius manufcripti eft: Pe- tri Adfigerii epiftola infuper vatiouibus nature ma- 7 getis s vid.Tournal des $2.1688 ; p.561. Ex quo lr patet, declinationem magnetis iam inde ab e fi anno r269 fuiffe cognitam. Facile autem re- AE fellitur opinio Cardzmi , qui putauit, tot gra- duum effe declinationem ac ;uam us.magneticz, quot TET diftat ftella polaris a polo mundi; vid. Boyle t de infido exp erimentorum fucceffa , p. 116. n lll 266.. odett J Putant quidam, declinationis .phænömenum deriuari poffe a variis mutationibus , genera- veti rnomi' tionibus, aut corruptionibus, ferri, illius, quod per totum terrarum orbem in huius finu latet; efut | Fuitl nec minus etiam. ab aquis & ignibus fübterra- neis ; quz omnia variationem inducere pof- V 2hi n fint uxui materie magneticz. Mutatur quip- pe eadem per ingentes tempeftates , per ful- Qu gura & tonitrua ; quod obferuatum fuit Vltra- t ieGi Batav. anno 1736, lulii 24 , cum poft T0 tempeftatem & egrandinem vehementem decli- lcdiLIS natio acus au&a inuenta fuit ro min. vid. AMe- gt moires de l'Acad. de Paris a. 1726.. Quod ipfum gY a nobis etiam deprehenfüm fuit hic Tubingz anno r745 , Auguíti 3r, quo die fere toto au- ? iebantur tonitrua vehementia, videbantur- N.3 que Cawm X 198 fem que fulgura frequentiffima , & declinatio di- minuta fuic 15 min. vid. AMermoires. de, L Acad. ap dem de Berlin Tomo. 11 p. 256. Conuftat porro de ea- dem hac mutatione ex 7"om'n,al des Sav. tomo L. p: 74 , ex Celeberr. Müffcbenbroeki, Differt. de 6. ex TraufAt. Anglic. N. 383- magneie , Exper. o d 1 Immo teftatur Boyle , de infido exper. fucc. p» p 1$ , poít Vefüvii. conflagrarionem. acus ma- - bt gneticz declinationem magnopere aliquando im ] regno Neapolitano fuiffe mnutatam. den 267- Á/ qit, ra Ingeníofe declinationem hànc explicat Hal- Zr ^ leius, (tatüens, ipfüm globum terre effe ingen- T tem maguetem, qui habeat quatuor latentes it Y fce polos, lente mobiles, duos in hemifphzrio d boreali, & totilem in auftrali; quorum quem- fi libet eum putat maxime agere in acum. tna- gneticam, qui acui fit propior ; debilius vero n illum, qui ab acu fir remotior ; ex quorum vtriusque a&ione compofita dein declinatio 3 exfürgat. Duxit porro in globo terreftri per U hos polos lineam curuam , expertem declina- tionis ; cum aliis , quz obferuationibus reli- quis effent conformes ; ex cuius illius latere vno declinatio effer orientalis , ex altero au- E f tem occidenralis ; qua reptefentatione decli- [/ natones magnetis vbiuis terrarum hucufque adhuc optime explicari poffunt, prouti videre licet in rabula totius orbis Halleiagua , quz Ce- li Y leberr. Muffzbeubroekii Inflitutt. pbyficis eft adie- - a, atque conformata ad annum 1744- erua- '"bPE AT'TRACTIONE. 199 d« feruatz. poftea ali adhuc duz fünt tales linez, T exper:es declinationis, ab aliis auctoribus , ei- p demque tabulze inferte.. ii 268. i 1] Mi Quarto d&nïque magneti competit etiam Z/- clinatio, dum acus chalybea, libera adhuc a ma- 7) If gnete zquilibrium tenens, huic affrida zquili- brium perdit, ac ver(us horizonrem inclinatur. lo Henc primus reperit Ro^. Normanmuus; & ea- dem acui nautic& nouam veluti grauitatem ad- dit, cufpidi quidem in hemifphzrio terre bo- reali, cauda autem in auftrali ; quare vt hori- [ zontalis. maneat acus nautica. poft magnetifatio- g t nem, folent attifices illam in eius me«ietate bo- reali paullo leuiorem reddere. Huicautem in- r clinationi examinanda acus horizontales non pcm' funt accommodatz , fed ad.hunc víum confi- y ff Ya ciuntur & peculiares acus, axem fcilicet in ip(a- rum centro grauitatis tenentes transverfüm 5. & rüm peculiares pyxides , quibus includuntur , vt ab ia aéris motu fint tutz 5 qualia inftrumenta vocan- ; pEf tur Iuclinatoria magnetica. 'falem machinam clini gl primus conftruxit Normannus; qua& vero cum prematur vitiis quibusdam , excogitatum fuit hat Q A aliud eius genus a Leotaud ;; al'udque adhuc fümmo ftudio & perfpicacia a Celeberr. MuJcbeu- ud broek , quod, quo difficilius eft elaboratu , &o Á mogis etiam palmam omnibus aliis przripit. Hu- jtnd ius inflrumenti ope dete&tum fuit , inclinacio- u (b nem acus magneticz , quatuor pedes longz , d nno. 1728 fuifíe graduum v l;raic&i B:ftauorum a N 4 67 in- n 200 CA ?. X 67 infra horizontem in cufpide boreali ; ean- "i, dem intra breue tempus aliquod mutari ; acus t inclinaxorias diuerfz longitudinis diuerías etiam [ ! prodere inclinationes ; denique obferuatum fea fuit, acum inclinatoriam quatuor pedum, te- & nentem pondus éros gran. rediiffe ad xqui- Vte librium appenfo in medietate auftrali: pondu- n fculo ii grani. Pofitum autem effe debet in- . ftrumentum in meri j diano magnetico , hoc eft, in $ €o, quem & dire&io , & inclinatio, fibi pofcit; £0 | jn aliis enim meridianis alia etiam prodit incli- kj natio, maior fcilicet, Quoniam acus, aut fcobs all ferrea, folis magnetum polis perpendiculari- lor ter infiftunt : (248. 252. ) atque idem hoc per fte acum inclinatoriam obferuatum füit, vt nempe s hzc inclinationem haberet 9o grad. in duobus tur M locis; ab Hudfoso , in latitudine boreali 762 t grad. & longitudine 3o grad. ad ortum meri- Va diani Londinen(is; annis 1607 & 1608; a Noil/io 10 autem in latitudine auftrali 357 grad. & longi- tudine 6o grad. ad ortum meridiani Londinen- - t0: VC fis: -hinc duos terre , tanquam magnes confi- - deratz , polos ibi fitos eífe non fine verifimili- de tudine hinc concluditur; dum loca duorum re- Qu liquorum polorum , quos Halleius terrz affi gna—r Ie vit, (1.67) incognita adhuc funt. x Wt 269. ) Cauflz en;rratorum hucufque phznomeno- rum magnetis eo breuius abfolui poffunt, quo 1 magis fatendum eít, nullam hucufque theo- & vel tiam publicís expofitam eife fcriptis , qu , vni 201 DE .ATTR'.&CTIONE. j vni plene fatisfaciat eiusdem proprietati. vid. iC Sermoues in primo 4cad. Petrop. folemui con- s« ventu 17255 p. 90. Thales cauffam hanc phy- RAU ficam pofüit certa in quadam magnetis anima, 10 ) [ . & qualitate attractiua; Pytbagoras, priucipiis du vtens mechanicis, pulfionem circularem a&ris pon» in fubfidium quafiuit. Zournal des Sav. 1724, bet i. eliit p.23*. Cartefius ftatuit, formam magnetis in co fitam-eífe, quod infinita meatuum inter po(cir,' : ind- fe parallelorum multitudine pateat, quorum x o alii ad' particularum materie magnetice e polo jl boreo , alii ad particularum e polo auftrino , hgt fluentium ftrias, habeant accommodatas ftri- Lt ges. Robault. Pbyfica pag. 390. Supponit igi- dub tur materiam vorticofam , (169.) e ccclo de: at fcendentem ; cuius particule in modum par-, n n 1 Naääiï varum cochlearum fint formate , qux in po- ros & terre & magnetis , (imiliter excaua- 271 yditt tos ingreffz , vtrumque permeent, atque fic - vtriusque diredionem regant. - Hugenius iis- ; t dem particulis aliam paullo figuram tribuit , rl ruitil que nempe fpicarum in modum fit hifpida , neque ea parte, qua poris egreffa eft , fubi- amgïi' 1 re rurfus eosdem queat. Sed quibus difficul- tatibus premantur omnia eiusmodi effluuia; partim iam vidimus; (256..257.) partim yno vero accedit adhuc, quod ab iis corpora , m in quz incurrunt, repelli tantum a magne- i te, non vero attrahi polffint. uæ fí w N . 270, Fa- 202 Car. X , 270. fent. Doi Fauere quidem his efftuuiis magneticis viden- tur duo experimenta; vnum;, quo oriuntur EU arcus illi vorticofi , qui confpici poffunt , cum magneti , chartz fpifliori impofito , leniter Ícobs ferrea & rara cireumífpergitur ; qui iidem M arcus melius adhuc apparent, fi infra chartam, al bl cui talis limatüra ferri rara afperfa eft, magnes. Vs 8rmatus circumducatur. Ti In quo negotio ob- feruauir. Clar. le Monnier , immobilem fere ma- gue nere fcobem , fi loco charte adhibeatur bra- WV &ea ferrea ; vnde cencludit , a ferro difficilius Vá transmitti cfüuuia magnetica, quam ab. vllo gne alio corpore; atque alias deinde obiediones l M conira vortices magneticos deducit, in Mem. de mag f l'Acad. de Poris 1732 , p.18: Alterum experi- mentum, quodftabiliendz materiz magneticz Ott aptum effe videtur, eft hoc: magnetis armati;. u aut inermis , axi admoueatur acus chalybea ni fic, vt hc illum ad angulos re&tos fecet ; tum acus fibi relicta non quiefcet, fed rapide cir- cumiagetur , donec axi magnetis fiat parallela. Simile argumentum przbet quoque ilie effe- i2 Gus , quo acus chalybea, filo cenui füfpenfa, Vi fl ab alterutro polorum a:trahitur , fugatur vero ab altero, eodem fereinodo, quo eademacus i fluido moto immiffa ab hoc protruditur. Per- A« tinet huc quoque illud. quo duz claues fer- & re* , vel duo ffilamenta ferrea parua , fupra slt polüm magnetis füfpea(à , adhzrent fibimutuo, at $tiamfi magnetem non attingant. Sed optan. Yj dum effet, vt ex his reliqua phznomena pof- f Íens [ $ DE ATTRACTIONE. 203 fent explicari omnia; quod cum fecus e(t, phe- nomenis hzc annumeramus, nondum vero phae« vder- Ynot nomena per ea explicamus. It QUi z7xl ln um Magnam veri fpeciem prz fe fert explicatio ho Halleit , (267-) petita ab aCtione ingentis magne- tis in gremio terre conclufi , & conuerfi alio magnö £0 0 motu quam terra; fed quomodo agit hic ma- gnes in tantam diftantiam ? ad füumamos mon- fe f r hn tes zque ac ad profundiífimas terrz cauernas? Ril Viíüm fuit nonnullis, cauffas effcctuum ma- p vll gneticorum pendere ab effluuiis , que fimilia fint illis, quibus electricitas producitur. Sed Qrones u d magna vtrorumque eít differentia; illa enim egpcïi' folum ferrum attrahunt , hec vero corpulcula omnis generis; illa non turbantur vlla vi co- ;netic? at gnita, hzc vero facile vento , igne, aut vapo- xibus , disiiciuntur aut debilitantur. n p 272. d rl Supereft alterum adhuc . attractionis infigne j & exemplum in fa^ulis capillaribus, qui funt tubi vitrei, aut ex alia materia conflati , ita angu- fpenh ld W fti, vt aliquando vix capillum humanum , aut Íctam equinam, capiant. Horum tubulorum fi p [ lt accipiantur frufta cuiuscunque longitudinis, ,eaque alterutro orificio immergantur aquz, aut at (j alteri fluido ; abripietur ftatim illud' fluidum , atque in altum attrahetur fupra horizontem ; f u vel fupra libellam , &uidi reliqui ftagnantis in va- q Ículo, Mercurius autem viuus tali tubulo ) ad- i 204 Car. X fpen admotus depreffior eft in tebulo , quam extra if hunc, neque adeo libellamvattingil'. Hzc ex- perimenta ut bene füccedant, adhiberi debent tubuli ex vitro puriífimo. recenter conflati ; nam in vetuítos , qui diu aéri aperto expofiti iacuerunt,, aut in capíülis etiam feruati fue- que runt , nihil » aut parum, aquz affürgit. Pof- p fünt tamen vetufliores emendari , T & purgari ab inquinamentis conceptis , fi aqua pura pri- pul mum, & dein fpiritu vini ca lefacto , eluantur. C Reliqua phzznomena horum tübulorum, & íe- Teit lediffima quidem , . in fequentibus confi(tunt. bo Primo , exuacto tu bulo fluidum in eo ad cer- D fte tam aliquam altitudinem heret fufpenfüm. Secuido , altitüdines a(cendentis eiusdem fluidi, Yà in-tubulos diuerfe diametri » fünt in ratione P inuerfa diametrorum , quas hi tenent. Tertio ,, T idem tubus a Vi quam feruentem ad paullo mino« rem altitudinem rec ipit, quam frigidam. Quar- j 10 , fi gutta aquz e xterne defluens ad infimam « tubi oram perueniat, rapitur ea introrfum. fu dc Quinto , in tubulum füperius bermetice figillatum, hoc eft, ope lampadis vitro liquefacto occlu- Íh fum , nihil aquz aícendit, .Sexto , aíceníüus qu po fluidorum diueríorum non £unt in ratione in- Dl verfa grauitatum fpeci&carum fluidi; fpiritus fi vini puriffimus ad' minimam omnium afcendit altitudinem, vrina, & fpiritus falis ammoniaci, DI ad maximam. Seprimo, tubulus, per quem oleum lt wanfiit, definit aquam eleuare. OBavo , quod L , hoS deteximus, Haquæ in extra&to tubulo fü- fpenfa DE ATTRACTIONE. 205 Qui Tpen& immittatur tübulus alius gracilior, aqua illa (tatim omnis per hunc effluit. X Oe d 275. o Ad hzc phznomena extricanda nulla hucvf- i t que cauíffa, quz magis fuffieiat ,. excogitari .M potuit, quam hec, aquam in cauitatem tubuli rapiab attracuónc vitri. Aér enim, quod aliqui mrgzrl. 4 pfe putarunt, nihil huc facit, cam eadem , que Antut. enumerauimus, in vacuo etiam fiant. Allicit &fe igitur vitrum ad fe , atque eleuat in füa caui- itunt. tate, aquam , vel alia fiuida , vi füz attra- jd t €ionis, deprimit vero mercurium viuum vi fuz repulíüonis. Aquam autem fücceffiue ele- fa. f vatam fuftentat tandem vi attractiua fua folus ao annulus vitri füpremus, eleoatz aquz proxi.- f mus, & exigua quidem , (ed aliqua tamen al- titudine preditus, Quz íententia eft Celeberr, y n . Qu uriniin Differt. Pbyfico- Matbem. pag.y. Sit enim tubuli xalis diameter — D Yimis ; altitudo aque fufpeníag - 4 » altitudo annuli füftentantis in- orfit lia definite exigua — e, fed in. eodem tubo con- ftans hxc, & libi femper squalis; erunt ita- od que , vis füftentans proportionalis ipfi De, & (eni pondus fluidi füftentatum proporiionale ipíi p D*4. Que duo cum debean t efíe z qualia, cauf- (piritus fa (cilicet.fuo effe&tui , habebitu.r De z D'A, .[cendif Qd aut 4 — D' Si igitur quantitas e , altitudo lat nempe annuli füflentantis, hoc eít, fphzra attractionis in vitro, conftans (it; & eadem in ,qucd j; f omni- oet pCU 206 C AP. X omnibus vitri generibus : tum altitudo capil- H laris erit in ratione inuería diametrorum, fie vlla exceptiones fi vero eadem quantitas e fit Qu Yati aliquantum variabilis in :«diuerís vitris , aut alis materiis: tum dicta hec proptietas vera [ erit cum aliqua exceptione. 'Ex quo principio lg eadem facilitate fequitur etiam experimentum Qu ün aquz, intra duo plana vitrea diuergentia , ad figuram Hyperbolx affurgentis, in qua, afym- Ípo od toto pro axe fuita,abfciffa eft reciproce uti fe- miordinava. 'Grauefande Elem. Pbyfices. mathe- [U v anatica lib L. cap.-F. TA lr [ Yx eadem 'hac demonftrata tubulorum ca- W pillarium proprietate fequitur etiam hoc , effe i in his:-omnibus , quotquot eorum dari poffunt, u füperficiem cylindricam fluidi, vitro adheren- f 'tis., -conftantis vbique-maguitudinis. Sitenim án tali tubulo altitudo aguz eleuate t 44 , & I pr -— 9 (2732 H «diameter.-eius . D atque erit A — D? Nt adeoque.4D — 1; fed:elt.ZD füperficies modo ta di&a:: ergo palam:eft, eandem hanc effe con- ftantem. $t Plura qui hic defiderat , atque a pi fümmis ingeniis reperta , corifulaz Periluftrem fc 4Dom. Bilfingerum , in Differt. - Experimeutali de po tubulis capillavibus., ánferta Gommentar. Acad. g Scient. Imper. Petropol. "Tom. 11 ; Celeberrimum d Petrim van Mujfcheubroek in differtatt. experimen- Qu talibus QS-geometricis 5 & noftram qu-ogue-dgiü?ït- Te le tubulis capillaribus, Q $. 27 - DE ATTRACTIONE. 207 275. p " "El'cgantïfïïma tandem phenomena, huc fpe- j tf €antia, obícrvari poffünt in globulis parvis ts d YP varixmaterig, — Calici vitreo , aqua non peni- ius repleto, imponatur leniter fpharula pura pricà lignea, aut bullula tenuis vitrea, fed pura, ne- d que vlla pinguedine obducta, & limbo aliquan- nti d tum admota ; obíeruabitur , illam ad limbum al Íponte accedere , atque ibi affixam.teneri ; ab euti 'eodem vero calicis limbo refugere globoium alb cereum , velfebaceum , aut al ium pinguedine 'obdu&um. Quodíivero calix eo víque replea- tur, vt füperoe conuexitatem induat aqua : um t obferuabuntur effe&us hifce i am indicatis pla- ne contrarii, "Obferuarunt hzc AMarioftus , (; d 72.? Sraité du inouvement des eaux , P-3 Z9 Sturmius | poffum in Coleg Cur. A4u&ario p. $3 yhart Scbi!!ifzg in Mi- Wfcell. Berol. 1727 , p.3405 & varias dederunt gt explicatiónes, :A;U Hic füam deducere conatur ex pretiione materiz fübtilis, & atmofphera aqua .(M) 1íte aduocat huc preffionem aris; (ed infeliciter ,M'-' vterque. Ilievero optime cx generali proprie- m tate aqu& , quibusdam corporibus fefe adiun- fet* gentis , 2 quibusdz H item , qualia funt omnia pinguia, refügienti ! enim globulus cereus, atq": febaceus , vel bul lajviuea febo obdu&a , im- at* ponatur fuperfcigi aquz quietg ; vel etiam l A globulus ferreus mercurio ; cauitas horum fiui- farit dorum quidam circa hac cotporas efformaturs f F i quz in aliis ceffat ; & quorum illud repulfio- el ij rem arguit, hoc attractionem. (230.) Ex quo codem fundamæm deriuantur quoque reliqua m L] phxno- » X 208 CAP. phænom&na huc referenda ; dum nempe duo grim globi puri , aut duo pingues, in quacunque bitut aquz fuperficie fefe mutuo appetunt ; purus YC at autem pinguem femper refugit. Quz JMariotti tam explicatio fenfibilis fit , fi adhibeatur globus & fic ferreus mercurio infiftens &,limbo vitri admo- Aqqe tus ; vel (i duo tales globi adfint fibi mutuoad- moti. Q Eodem etiam modo videmus, fpumam, ex infufione fluidi in aliud vas exortam, lim- bum huius vafis appetere , fi nondum penitus fuerit repletum , ita vt fluidum formet con- vexitatem füper oras vafis continentis. Effici etiam poteíl, vt tenuis guttula mercurii aquz fic innatet , fi dextre imponatur; atque ea qui- dem globulos pingues imitatur. (311. Ca: 7 276. Aity £or Repulfio variorum f£uidorum aliis preterea tén adhuc ob oculos fifti poteft (peciminibus. Aquz dil purz ftagnanti affundatur oleuin oliuarum pu- cu| rum, vt exinde fiat ftratum aliquod. füpra 0 aquam; huic ftrato füperaffundatur gutta olei qu terebinthinz 5 orietur repulfio circularis , ele- [u) gantiflimis coloribus pr ita; idem facit petro- lcum ; quia fcilicet eo. em filamenta tenuif- fima prilrmatica fiunt ;.y- em. de l Acad. des Sci- €liCO5 , 1715 , p. 17- Calix vitzeus purus im- 10l mergaturaquz, vt hzc eius parietibus adhz- ( reat Vbique; infundatur deinde huic calici fpi- It ritus vini, aut vinum: fepelletur aqua furfum «l in parietibus, etfi.ad notabilem diítantiam dise fün iuncta fint Huida, . Caput clani ferrei puri de- ^ qi S 'primatur La " Car. XI, DE COHERENTIA. 209 p d primatur leniter intra füperficiem aquz: forma- (üngi bitur exinde cauitas notabilis ; ex quo fit etiam, n z vt acus chalybea , aqua multo grauior , huic Mif tamen innatet, fi leniffime imponatur, puraque r d &íicca fit , nec aqua calefcat. Duz guttz Ti dl aquez femini lycopodii infiftentes non in vnam ututa cenfuunt. (244.)' puntn, n, lt GXPvT xn- pcm'rm KE CUf , Wi DE COHJERENTIA. riiqu 2775 & i oeberentia corporum , vel eorum firmitas» C eft refiftentia ab ipfis exercita, quam fen- timus, cum illa aut di(rumpere , aut frangere conamur. Exempli loco effe poffunt, flum u tenue, quod vtraque manu preheníum facile s À difrumpo ; vimen vero tenax minime 5 & ba- Hum PH- culus , quem füpra genu haud difficulter fran- d j go; trabem vero minime. Illud, quod vtri- Qu que huic feparationi partium refiftit , vocatur [1$ j cohzrentia horum corporum. E fUR au 278. j lo Atque eft hzc quidem cohzrentia aut zaiu- U J j Talis, quam poftea examinabimus ; aut artifi- J cialis, quz ab arte aliqua proficifcitur , neque a n regulis cognitis poteft includi. Cuius generis J fl ! cohzrentia fünt , cum.clauis ferréis ; cochleis; l o afüiguntur; (m " funibus, duo corpora fibi mutu yit quorfüm referri forían debent aq ua in gl aciem yim i Q verías 210 CaA». VXE verfa; carnes fale & fuümo induratz 3 fructus chalu faccharo conditis cum vi magnetica fe inuicem qupt Attrahunt; cum pondere aéris externi verfus Tato. fe mutuo apprimuntur , quod fit in hemifphz- Iïv riis illis , quz Guerikiand , aut Magdebargica, ifo vocantur; cum leuigata per attra&tionem vni- eti verfalem fibi combinantur ; cum interpofito 1en glutine, vel ferrumine , fibi affixa manent; in 20 quo nempe cafü gluten adiunctum valles , po- tali ros, & afperitates implet , vt co pluribus atj pun&is attrahere fe poflint partes ; quod vt eo tha imelius füccedat, puriffima etiam debent efífe metalla ferruminis ope fibi committenda. Ex- perientia in his optima eít magiftra , qua ex. h gr. docuit, oleo & pice magis conglutinari tm corpora,; quam aqua ; ligna duriora & folidio- '&qu ra folidius etiam requirere gluten, quam ordi- qdui narium 5 veluti eft ichtyocolla. Oleo fpiffiori XX quodam cohzrent partes terreftres plantarum; quod feparatur ab 1is, cam comburuntur, vnde fdm tum in cineres collabuntur. lucunda fünt ex- uv in perimenta, quz in(tituit Celeberr. Muffcbeubrokh, Mirs Juffitutionum. Pbyf. p. 227, dum fequentes cye tnt lindros, diametri 1, 916 poll. Rhen. calefa- T €tos in ebulliente aqua, (ebo conglutipauit, eos« der que fequentibus ponderibus cohzrere depre- Cor hendit; vitrum 130 libr. orichalcum 1$0;mar« 3ni mor album 225 ; ferrum 500; cuprum rubrum ol 200;argentum 12 5. Eosdem vero cylindros mul- 0f to magis calefa&tos, vt; magis apertis poris, pro- T fundius febum intraret , multo magis cobzrere f obíeruauit; & quidem vitrum 30oo libr. ori- chalcum ïqu. um 21I DE COH ERENTIA, us chalcum $oo ; marmor album 6005 ferrum 95; iem vl cuprum rubrum $50; argentum 2«o. - Memo- ratos cylindros coherentes reddidit aqua vi ifit 12 vnc. oleum raparum z8 vnc. colophonium *urgifa, 850 libr. febum 8oo libr. pix 14oo, Cauendum m eft in his experimentis, ne aer intra füperficies pol remancat, qui attritu & valida appreflione nt;in excludendus eít; deinde-etiam ab obferuata S,Po' tali cohsrentia fübtrahenda eft c ompreffio uribus acris atmofphzrici , quz erit cir Citer 41 libr, |vel r d WF pateat, quartta fola fit corporum attractio. Ir 279. o Ffigore etiam parte s Huidz abeunt in maffas g Tirmas in omnibus metallis liquefactis, & ipía 'olidiq aqua; cum auolante igne propius ad f& acce- o dunt particulz , vt.«eo fortiorem attractionem 'Pi[üorï *€Xercere poflint, Igne corpora redduntur A0 duriora, quz aquas continent , qua abeunte | g:pdö maior partium attra Gio oritur, veluti accidic n. a in luto molli , albu jhit mine ouorum , caíeo, panc, creta, & aliis ; quod Firgilits annotauit, li- s Tnus vt hic dureícit , & hzc vt cera : lo liquefcit, vno eodemque igni. Ecl 7IHI, so. * Fluida m demum quedam fibi permifta in cohzrentia [ l f?zc corpora mutantur. Ita tefte Henkelio , Floru o rf Sattrniz. p. 316 oleum anifi -- i » oleum vitrioli & partium, & m part, mixta refíinam fiftuüt. $ mul' Oleum tartari per deliquium, & oleum virrioli $ PFD' Taixta efficiunt tartarum vitriolatum. Iidem u faciunt albumen oui & fpiritus falis ; oleum & "s aqua; ac cum acido quodam in ca(eum mutatur. j Q 2 zkb,o. CAr. XI 212 GOIUJ ;80. Dig] "Partes corporis naturalis minimz cohzrent inter fe attraCione generali , (233.) atque fic $ maiores efficiunt'moleculas'; neque réquiritur, tnen vt partes cohzrentes in quiete fint pofite, quod [ multis exeriplis patet 5. veluti in chordis tenfis, dito vellicatis,& fonantibus; quarum partescontinuo Ti motu fuper fe füblabuntur '& :contremifcunt ; veluti etiam in filismetallicis per angufta fora- 10 tibu mina tractis ab artificibus; in omnibus corpo- füam ribus ab igue calentibus. 295 - 4 4! "& 9. Por 'Cum igittir 'cofporum '*natUïäliüm 'cohzrete üy 'tiam fupponimus: patet ex definitione data , N (277.) eath effe duplicis generis , abfolutam y *q Dx quz refilit "difruptioni 5 "& efpeGiuam , aut transuerfam , quz refilit fractioni. In illa vis eu cohzrentiam víncens applicatur iuxta longitu- Tüt dinem corporis in dire&tum ; inliac vero vis ap- aln n plicatur perpendiculariter ad longitudinem cor- poris. Vtriusque igitur tradendz erunt menfurz, ad mathematicam cognitionem neceffariz. Hxc uidem hocin genere folis hucufque eruditis he fuit familiaris j artificibus vero ,. architectis Py precipue, magno eorum detrimento , occul- Tiei ta. Vnde fzxpius accidit, vtparua machinz ; && aut zdificii, prototypa omnem fucceffum pro- P miferint ; elaborata deinceps iufta magnitudine Y ) fpem fefellerint ; vt fornices fübito concideripnt. T Memorabile damni.talis alicuius exemplum in Cco- D — DE COHJ/ERENTIA. 213 eolumna fracta memorat Galileus, in AMecbanice Dialogo 1, p. ;.. Qrirent 282. telt Sed ante omníia ad ducemus quadam experie quria menta, ab incomparabili Muf benbrockio inftitue ii js s ta , & publicata in tractatu plane eximio & eru- dito, Infrodutlio ad cobzreutiam corporum firmo- Vntn YU. nifcinh Fila, metallica .. Cylindrica , diametri ts poll. Rhen. ab. appenfis. fequentibus ponde- [ frre ; Quj ribus rupta fuüerunt, adeoque cohzrentiam füam abfolutam, oftenderunt. Ex cupro rübro 2991 libr. orichalco 3605 auro foo ; ftanno 4923 plumbo, 29*; argent& 370;. ferro 450. Porro fünis cannabinus , diametri, E T $. poll. dif- herete ruptus fuit a, 47 libr. filum laneum zque craf- 2 Q fum a 21 libt. fericum eiusdem diam. a 71 libr. ,fo!utamz zqualis chorda mufica inteftinorum a 402 libr, (j Deinde fumta fuerunt. parallelepipeda lignea cuiuslibet lateris 27 - 1200 ilv poll. Rhen. quz rupta fue- jon glül runt a fequentibus ponderibus , tiliz 10oo libr. Q VIST alni tooo ; abietis 6005 quercus 1150 ; vlmi emt 92105 fagi 12505 fraxini 12505 picez s5o. xl 283« (2 Alia porro quzdam experimenta , circa co- C[U J hzrentiam refpe&iuam fa&ta , funt fequentia. ( d Parallelepipeda lignea przcedentia , firmo pa- | [it rieti infixa, fracta fuerunt a pondere P in Crig, : j füfpenfo , ita vt BC effet ro poll. fequenti. 16 j) ,', jm] m n Picea 4o vnciar. quercus 43 ; vlmus 445 abies x f 3625 alnus 48 ; fagus 561; in quibus ponde- ribus intelligi debet , libram continere 16 vn- ( cias , aut 7680 grana. nphlm n ( 3 284« N 214 Car. XI 284. Dui türa Vt iam regulas tradamus, quibus fündatur h&c fcientia coherentiz , de fünibus primo fe- tüt - intr quentia oeccurrunt notanda. Fibrz, ex quibus ttor conficiuntur fila, qua deinde fanibus compo- cef nendis apta fint, plerumque breues fünt , ve- tus luti in goffypio , lana , pilis equorum, nb camelorum, lino, cannabi, neque facile in hac firj Ífex pedes excedunt. Sole fibrz fericz longio- res a bombycibus efformantur. Requirituz ky adeoque neceffario, vt illz fibra breuiores nen- Tl do contorqueantur in fila , quoniam illz , ita tif ] fibi mutuo intorfe , ex afperitate füa naturali cohzrentiam & firmitatem nancifcuntur. Cum f deinde ex hiíce filis funes efficiuntur: melius fyn certe eflet illa hic non contorquere. Funis N €nim ex contorfione filorum ortus debilior ]aq multo eft, quam alius, in quo fila non fünt p €01 fibi intor(a; quod experimentis comprobarunt olim JAMerfenmus , & hodie Celeberr. Reaumur. eft €ta Funis enim contortus ex tribus filis difruptus fuit a 72 libris ; cum tamen deinde explicito- C rum filorum primum cohzrentiam abíolutam Don oftenderit 27 libr. fecundum 33 . tertium. 35 fly ibr. vt itaque funis conítans ex hiíce filis non n contortis potuiffet habere cohzrentiam abío- lx utam 95 libr. Deinde funes in fole dealbati lu debiliores funt non dealbatis, & rudibus. Ita pe la €x. gr. funis dealbatus, cuius peripheria erat poll. cohzrentiam abíolutam' oftendit 210 DT i br. alius vero non dealbatus , eiusdem peri- p Pherie , difruptus demum füuit a »96 libris. ü Dum H p — x PE COHJERENTIA. 2 Dum enim fünes apricatione candefiant , na- thtür turalis afperitas fibrillarum multum imminui- rim - tur atque abraditur , vt hz fibi mutuo minus intricentur; ex quo fit etiam , vt lina aprica- ( qiis Qu tione dealbata, aut íxpius lota, magnam fuc- ceíliue partem. cohzrentig perdant, & peni- tv guosum, tus tandem dilacerentur. Maxima igitur fu- nibus tribuitur firmitas , fi fila, quam minime É In d fieri poteft , fint contorta ; atque ex his iuxta [ong ;uirimr Íe pofitis, fine contor(íione, colligantur funes esmde tenui fafcia circumligati, vt ne fila inter fe !æ) iü. diffoluantutj. stutal 2854 Cun Funis, filum, lignum, ex laqueari aliquo fü- melius fpenfum , & squalis vbique cohzrentiz , ibi Tuui femper difrumpitur , vbi in parte fui (ümma deblt laqueari eft affixum. — Ad pondus enim tali cor- pn f pori inferius appenfüm accedit adhuc pondus Qhant corporis ipfius , quod in fummitate maximum Va eft; adeoque ibi difruptionem efficir. Facili (rupt etiam calculo inueniri poteft longitudo fili ali- plicit cuius, quod alicubi füfpenfüm proprio íuo olutul pondere rumperetur. Oftenfüm fuit ex. gr. um j filum fericum difruptum fuiffe a 7: libr. (382.) ii fi ponamus pondus huius fili fuiffe 2 eran. & j J longitudinem 1 pedis ; deprehendetur longitudo huius fili , a proprio füo pondere füperne rum- j li pendi ; 372640 pedum. — Eft deinde cohzren- tia hzc abfoluta eadem in corporibus longiori- j j i bus, quz in breuiflfimis , fi a proprio eorum pondere, difrüptionem iuuante, abftrahamus. j d Jir Creditum olim fuit, longius filum füfpenfum O 4 j maigs 216 C.A.Pf XI tiett maius requirere ad füi difruprionem pondus, quam breue; fed errorem hunc experimentis lius teiecerunt Gzlileus Q8 Mariottus, Ím p 286. - Cohxrentiz abfolute , duorum cotporum Mer fe ha homogeneorum, funt inter (e in ratione bafium. Si igitur bzec corpora fuerint cylindrica: erunt tem | eorum cobzrentiz abíolute in ratione dupli- 4B, cata díametrorum , quoniam arez circulorum t Y ita fe habent ; atque fic porro ex . dimen(ione erim geometrica arez illius , quam tenet corporis Tin ( bafis; Facile enim patet, coherentiam hanc proportionalem effe numero fibrarum fpatio qud. cuidam inclufarum ;. fed hic numerus efficit U Corporis ba(n. Hinc facile iam ab experimen- wl tis ante allatis. varíe cobzrentie abíolutz O Funis ex. cuius. poffunt füpputari. gr. que diameter eft r poll, difrumpitur a 24500 libr. Tnen a quonam pondere ergo difrumpetur fünis alius, huic homogeneus , féd diametris poll? gul Inftituta proportione 1 : 25 — 24$500: pondus n quzfitum, inuenietur hoc 6:2500 libr. Huic itaque funi tuto appendi poffunt 5ooo cente- üc iq( narii. Porro, parallelepipedum abietinum, I lop cuius quodlibet latus ïï:o poll. difrumpitur a 6 trab centenariis , a quonam pondere 'difrumpcturx li, trabs homogenea , cuiüs bafeos latera fünt 6 & - Qite Wz»-n—u... 27/. $ poll? proporüo hzc erit IOO s IOO' 6 $ g Ted repe-. E- 6 centen. gd pondqs quxfitum , quod rietur $6 p n DE COHJERENTTIA. 217 idus, fietur 2469 centenarior. Sine proprio trabis natis huius pondere; ab hac igitur trabe quam tuüif- fime poterunt füfpendi 10oo centenarii. 2870 um Men(ura autem cohzrentiz refpe&iuz aliter Abl fe habet. Sit enim in trabefixa , extra parie-Fig. ; n tem prominente , eius altitudo 4D , latitudo uD dupl AB , & diítantia ponderis frangentis P a parie-- llorum te, velfülero, D, fit BC; atque fic variis ex- nfforte périmentis comprobatum füit , effe magnitudi- ' AD2 x AB rporis hant nem cohzrentim refpediuz vti C MBQ OY [patio quod theorema eít Galilei in Mechan. Dial. , efftit D. 104- Veluti fi trabis querng fit altitudo 27 vimete 'poll. latitudo 9 poll. longitudo 160 poll. e cuius biolut extremo appendatur pondus frangens ipfam ; Qu quzritur magnitudo huius ponderis, Experi- oHM menta doc/ent ; trabeculam quernam, cuius fin- rmä gula latera Tgo" poll. in diftantia ro poll. fra- SWW pondas £am füiffea48 vnciis. (283.) Igitur' proportio . E * » - . 217. 27. YT. — u 27 9 eenie fic iqflituatur, . 160. l'oo. 1 OO. IO-: 160 xl - 48 : pondus quafitum , quod reperitur Sed ifta iuri ,3000090 vnciarum , vel 6250o libr. trabs ipfa habebit etiam pondus circiter 1359 ype libr. quoniam ligni querni pes cubicus ponderat i circa 6o libras ; hoc pondus fufpenfum intelli- gitur e centro grauitatis in trabe , adeoque e (j medio eius; (ed ex (laticis patebit fuo tempo- d re, dimidium huius ponderis in extremitate j O 5 tra- 218 CAP. XI trabis locatum idem effcere ac integrum. in d 4l ine dio; pondus proprium ítaque trabis perin- de aget, ac fii quant pfius dimidium appenfam effet 0. extremitati. taque a pondere írangente in- üt d vento fübtrahendz fün tó75 libre , quo facto (uam . remanent 61825 libr. a quibus, vna cum pro- bricen prio pondere fuo, trab Sfrangetur. Ferre igitur d& NetO commode poterit, & fecure, $90 ccnteparios. '288. . gitug Cdnf&:quitur ex hac premiífa menfüra cohz- rentig reípcctiug , poffe trabis e pariete firmo S'l ( prominentis longitudinem augeri eo víque, do- Theti Oftendi nec aproprio füo ponderé fragatur. den f hinc etiam poteft, cur trabes multo fint for- f tiores, fi incumbant lateri fuo minori , quam fi g impofite fuerint maiori. Síta enim fit trabs firm füper latere minori 4B, atque erit eius cohz- It D* $« AB. rentia refpectiua Sita deinde eá- BC ; M dem fit -fuper latere ma iori A4D; erit ngnc trabis AB* w AD poy] cohzrentia refpectiua 12 vhde.ebt BC &nt| illa ad hanc, vd 4D ad AB , hoc eft, uti ma- jus ad. minus. tb Deducitur exinde , quomodo Qüo ex arbore aliqua data exfícindi debeat trabs qua- drangularis maximz firmitatis , cuius fcilicet altit altitudo * ad Iefp( latitudinem teneac rationem 1414 ad 1000, vel vti 7 z ad r. Sit BACD his peripheria arboris. BÜEaS-CEGÀOxXUUE ffan 4B z (a -—ax)s AC* Eax firmitas trabis eft N p DE COHJEREN'TIA. 210 w i eft AB. AC — ax Z (a —ax) & pofito huius j p quantitatis differentiàli & 0, erit x z z a, Q elier ergo 4B : AC tz 1: / 2. Perfpici quoque poteft, J cur detur trabs, que minus contineat ligni to f quam alia, hac tamen fit fortior; fi ex. gr. £a- bricentur dug trabes , cuius vnius fint altitu- p T do & latitudo quales , nempe 12 poll. alterius ( vero fit altitudo 16 poll. & latitudo 8 poll. lon- gitucip autem vtriufque eadem, 4 a 289. te m Si corpus impofitum fuerit vnico fulcro , inFig. Jue, U medio ipfius pofito, B, tum euidens eft, pon- d Oftend dera frangentia P & ebere efle zqualia inter at Áit- fc; & quodlibet zqu - e illi, quod corpus fran- gam f geret , fihoc a puncto Z, tanquam ex pariete " (i d firmo , promineret di(tanua BA aut BC ; per y ( regulam precedentem. (2 8 B.-) 290. inded Si vero cor;*us incumbat duobus falcris ,«& tl pondus frangeás P in medio fit pofitum: tum AB* w BC TT erit hoc P —— —— . D Sequitur hinb, dua;Fig: v tabulas quadratas , materix cuiuscunque , vel j duo reCangula fimilia, fed vtrinque etusdem at altitudinis , aut craffitiei , habere cohzrentiam ; fefpectiuam eandem & zqualem. Eít enim in 3 BC p D his 4B* conflans , per hypothefin ; & CD 2 etiam conflans, ob fimilitudinem rectangulo- rum. Magna autem differentia intercedit in T f - corpo- 220 Car. XI corporibus , qux duobus fulcris innituntur, frang fiue illa in ytroque fulcro firmiter (int inclufa; (mul 1 vt fledii in medio nequeant; íiue non. In autali illo enim cafü duplo , vel triplo etiam , plus fipond ferre poffunt, aate quam frangantur , quam in fhntia . hoc. fütuty 29!. plom. Quodíi tandem corpori prifmatico quadran- tis te Tume rig.gulari, ere&to , pondus P imponatur , donec :5 illud ab hoc rumpatur: erit ponderis magni- T0 lic vi AB? 9 2 E BC, tudo proportionalis huicþquantitatï, Ll Ji; Yij e fi longitudo huius columnz fuerit L. Vnde m d manifeftum eft , columnas , aut pilas , effe eo lm debiliores, quo funt longiores ; quod ipfum Q etiam experimentis fuit comprobatum. Virga ttian enim quadrangularis , cuius fingula latera E 3 el j €rant k o5 poll picea, longitudinis r2 polli- taux cum , diífracta fuit a pondere 79 libr, alia ve- frad ro fimilis, fed longa xo poll. c«tra&ta fuit ab. city $3 ljbris. [-] e(fc 292. que Videtur Zriffoteles primus fuiffe , qui hane Lij Tnat cohzrentíam ícruratus fuerit, cum in Qgæ]ï. Mecbanicar. cap. 14, qu&rit , cur lignum faci- £mo lil lius genu frangatur longe diductis manibus ; * quam iuxta genu pofiris 3 & cap. 16 , cut; Doy quanto longiora funt ligna ; tanto imbecilliora Cümz fiant, Hzc tenuia initia (ümma perfpicacitate PEïru déinde excoluit Galileus in dialogis de AMecba- LT dum lifin "ica, Hic füppofuüit , fibras corporum , fran» LU m DE COHJEREN TIA. e2l nitin franguntur , non extendi, fed fübito omnes ütidif fimul rumpi , vti fit in aliquo vitro , lapide, n d autalio corpore duro. Hinc legitime deduxit, hm t fi pondus frangens appendatur corpori in di-rig. ; quai ftantia BC, quz zqualis fit altivudini 4D, tum 16. futuram effe cohzrentiam relþe&iuam fubdu- plam ipíius abfolutz ; quod tamen experimen- tis repugnat. Idem etiam minus recte corpo- quada rum excauatorum firmitates cum folidis zque í dong: magnhis coroparat. Eleganter vero eruit idem Tagti TM hic vir profundiffimi iogenii folidum «qualis refi- fleutie ; caius nempe pars fiue longa , fiue bre- Ll vis, e muro promineret horizoptaliter , vtra- , Vi que ab eodem pondere rumperetur 3 quale fo- ,ded lidum eft cuneus parabolicus; cui deinde ad- jd i didit cuneum re&ilineum arigmom, baíi fua l Vini triaagulari horizontaliter pofita. Secutus hunc j ]l eft Marioite, qui in Traité du mouvement des pnp Wi eaux , Part. V, D fc. 2, ftavait , in ruptura, aut / n al fra&tura, corporis fibras extendi; vnde dedu- ; fl citur , cohzrentiam refpe&tiuam ip(ius abfolutz effe (ubtriplam; quam fententiam Leibaifius quo- que calculo approbauit fuo, in 4Gis Erudifor. Si profundiora quis de hac "t JiN Lipf. 168 4» p- 325- l materia requirat, confülat is cum fummo fuo in l ance des fo- emolumento , Parignouium de la vefifr um i lides , in- .:Meinoires de. Paris 1702. Perillufrem mamuüi ! Dom. Bilfingerum-, de folidorum vefifentia , in j/, IV. . Celeberr. ( M Comment. Acad.. Petropol. Tomo ; jl Peirum van Muffchenbroek in. mnt voduti. ad. co- j uofiram differ- plcafl ( berentiam corporum firmovum 5 9 ; ) tationem academicam de corpovim n turalium cobe- CAPVT hp reutia, auno 17 2, conferiptam. fit 222 CaAP. XII CAPVT XIL ffhQüeti tenmiff DE FLVIDO IN GENERRE. tigitis Aütem 293— Vit in eculiare fibi pofce re caput fluiditatem & hu- füti, ) P miditatem, ante monuimus , ( 218.) quod omnia nunc pertractandum fümimus. Igitar, veluti gu 2 hM du f& corpus durum, vel firmum, eft illud, cuius par- tes nulla vi, vtcunque magna , preffe cedunt, in;ta d vel feparantur ; aut cuius figura eft immutabi- lis; & corpus molle id, quod parua vi adhi- Wa bita cedit , aut &guram mutat: (220.) ita pa- tet quoque , fuiditatem nihil aliud effe , quam &rnde magnum , & fübinde maiorem vel minorem, Qp H)a gradum molliiei; quo gradu fluida inter fe d Valey differant , vt vnum altero magis dici queat fluidum. Fluidum ergo , generaliter tale , eft a congeries partium , in feníus noftros fzepiffimg Vtraqx tiali facile cedentium, non cadentium , fed impreffioni cuicunque par- Hauius itaque partes N minimz , fine magna aliqua refiftentia a viex- Quidu terna adhibita, inter fe mouentur, dum non il [ zr&e inter fe cohzrent, nec fortiter fe mutuo nempe attrahunt, nec afperitatibus fuis in motu im- fint pediuntur, vtihoc fit in arena , pulueribus, r cinere , polline, quz , quamuis minutis par- tibus conflent , fuida tamen minime fünt. lir- guidum hwfe ma corpora quidem non minus fünt congeries (liUs particularum minimarum, fed valium , quz fe Ment "uruo maxime attranunt; (239.) ita vt nec !Ne acus aliquando illis inc;u,di » inulto yero minus fny moueri j p — ^ DE COHJERENTIA. 22 3 jmhoueri hinc & inde in illis , poffit. Farina tenuiffima fluidum non eft, quia partes eius | Y j i digitis adhucdum fentire poffumus : (imul ac autem illa fit infinities fübtilior, vti in chylo, abit in fluidum. Sturmius in Epift. ad Heur. Mo- ent TUm; p. 13, dicit, aérem, aquam , & fluida )l omnia, effe corpora non contioua , fed conti- gua, hoc eft, coaceruata ex paiticulis tenuibus, , Veli lts a aQu feparatís, & motu quodam perpetuo;aliis cedunt, iuxj:a alias agitatis. mutabis 294. vt adh- Eft autem dupl&x de fluidis (cientia , vna de Jinp. eorundem ftagnantium preffione & equilibrio, f qui ninym, qua Hydroftatica , vel Statica fluidorum, dicitur ; altera de eorundem motu, cum e vafis , prge- j i ia qu valente preffione , efluunt, qux vocatur H3- draulica , aut Mecbanica fluidorum , quarum [v vtraque feparata traCtatione abfoluetur. faplis 295. quep Non magni momenti eft diftin&tio inter li- e païlö ia vid quidum , fluidum , ac. bumidum 5 quorum hoc um t id eft, quod digitos noftros humefacit, quibus Sic humida [c ul nempe illius particulz: adhzrenc. nod i fünt aqua, vinum, &c. humida vero non fünt ln aér, ignis , mercurius , metalla liquefacta. Li- quidum dicunt, quod in plano inclinato defluit, gt p in vafe autem fitum horizontalem affumit , & d cuius partes fenfibilem aliquam cohaereptiam ,uæö tenent , vti aqua ; oleum, febum liquefactum. Vnde perfpicitur, omne liquidum effe Ruidum, iV n () minüï fed non'þvice verías veluti flamma » fumus, aér, funt pl " Car. XII 224 funt fluida, fed non funt lïquïda, quia non a tarum liquefaciendo facta funt xHuida. Wt e 108 1 296. perfe Quoniam multis obferuationibus conftat, abit i fluida mutari poffe in firma, & hzc in illa, tem, córpora, quod in glacie, in mertallis fufis, cer- otdir nitur, particulis minimis interea non mutatis z dem | palam eft, omnium fluidorum particulas mi- nimas effe illa ipfs corpufcula fólida, vel ali- poíto & [ quando eascem illas atomos , ex quibus cor- pora firma funt contexta. Hinc quamuis non t li u femper fint elementa ipía , fed particule va- riorum ordinum (36.) vnde diuería craffitudo g AUE QD fluidorum exiftit: ompibus tamen preditz funt attributis, quaz fupra (17.) enarrauimus. Dan- tur autem fluida diueríz craflitudinis , veluti N patet in ladie, fanguine; aqua , olcis, fpiritibus &tof deítillatis. tilill 2973 fübi "Vix definiri poteft , an corpora fint in ftatu fl naturali,cum finida fünt , auc cum tenent fir- ferm mitatem : videtur tamen probabilius effe, ver- fpir fari eain ftatu praeternaturali, cum fünt fiuida, ftill; quia dantur corpora in fluidum vix mutabilia, licet vti lignum, quod in fumos & flammam abit We quidem, fed cineres relínquit , adeoque non totum mutatur in fluorem. Turn, Ita in planetarum fhid a Sole remotiífimo Saturno quicquid aquarum h eft, ibi perpetuo firmum erit, & fuüb lapidis Int r forma apparebit ; nec vero glaciei facile ideam beg plane- t acquirent'Zonæ torride incole ; & in carum DE FLVIDO IN GENERE. «22$ 40 tarum Soli proximo , Mercurio , aurum I'em- per eric fluidum. Videtur porro etíam apud nos mercurius viuus eífe fluidi cuiusdam im- Qotuty perfedi genus. Nam per magnum calorem abit quidem in vaporem tenuem mox reciden- vt ily fils od* ] tem , fed eft valde coherens , neque in calore ordinario euaporat. Teftatur 7ariotte , fe eun- m eulact dem per duos annos in vafe.aperto, & foli ex- pofito, tenuiffe, fine vllo ponderis decremen- ,vb to. Deinde non madefacit, neque adhzret vi- ibos 0 Vs t tro, ligno, ferro, lapidi, fed folis auro, ar- gento, ftanno, cupro, plumbo; in quibus amal- fcult Y ffiud gama producit. Neque etiam pellucidus eft, l vdicx u aut congelatur. 298. us D j;, 7 Poffunt fluida varias fübire mutationes. Ita ii craíliora fluida attenuari fe patiuntur ad fub- tiliffima , veluti albumen oui fola incubatione fubtilitatem:aquz tandem acquirit ; olea di- n ftillatione euadunt tenuiora ; muftum craffum gt fermentatione abit in vinum, hoc deinde in ii [piritam re&tificatum , & tandem , repetita di- ynt hb ftillatione, in Alcohol fubtiliffimum ; quia fci- mumb*lïz: licet in his & aliis particulz altiorum ordinum vi externa foluuntur ín alias ordinum inferio- w g rum. Porro corpora firma verti poffunt in j fluida, dum partes inter fe feparantur, & fi- j t mul lubricitatem acquirunt, qua fupra fe pof- rllb lzpdü fint moueri ; fic falia, arte chemica tractata, abeunt in fluidum tenue , acidum , & corro- »,cile i d Plane' dens; fal ammoniacum , fulphur, & calx viua- I;[Lmn 1) &qua; 226 Car. XII itol equali copia mixta, & igne acta, 'abeur/xt in fpiritum rubrum, fumantem , qui argentum facit Vi nigredine inficit. Laagelotfus folo tritu in mor- tario, per fex menfes continuo, aurum in aquam Cutt utatu 1 ARA deprehendit ; vid. Celeberr. Mu[cben- üli broekii Ejjai de Pby[ique , p. 365. ^ Partes ani- malium. putrefactione in fluidum rediguntur; & cibi firmi, ab animalibus comefti, in chy- Fw UO lum, lac, fanguinem; &c. glacies vertitur in aquam. Omnes plantz, ligna etiam, deftilla- d fphe tione mutantur in fluida , fed parum fàlis ac terrz rclinquunt. Iterum quoque fluida con- Ti crefcunt in corpora firma, vti aqua in glaciem; jnuicu quz eadem milleüies deftillata di&a fuit muta- d. ta effe in terram , quod vero falfum depre- [ogi hendit Boerbavius. Chylus animalium vertitur Qs [ tandem in offa & reliquas firmas partes; liqui- dum, bofhbycibus aut araneis egreffum, ftatim Que induratur, & fericum efficit, aut telam ara- fph nea. In omnibus. tamen hifce mutationibus tam fite & metamorphofibus, (i nihil particularum de- cedat vel accedat, pondus manet idem ; adeo- itü que quzlibet maflula minima grauitatem fuain tj figi feruat inuariabile'm. [ 299. b Notari etiam meretur;' fluida omnia facilli- hian me penetrare in poros aliorum corporum, nifi plen peculiares adfint circumftantiz repulfionis, quas tQ füpra indicauimus. (244.276.) lta aér tranfire adh obfíeruatur, cum ílrepitu quodam, per omnia amp ligna; aqua, intrando in varia corpora , hec 1ln mollia um DE FLVIDO IN GENERE. 255 ont t mollia & tuimida rcddit; quod oleum quoque um facit, penetrando étiam lapides ; & mercutíius |umor- viuus , infinuando fe in plurimá metalla, & ii gt cutem animalium. Quz omnia a pattium flui» Ij di fübrilitate facile exPIicantE:r; T a ipuntn 300; in dr Figutam pártiurfi minimiatui aque Curefius "titut uondam ftatuit anguillularum tenere formame deftill 1 e€ d verifimilius eft , eam in plerisque fluidis (ilis àc Ípheticam effe, aut ad hanc proxime accedere. d Qu Tales enim figurz leuiffime füpra & intra fe t inuicem fuüblabuntur, & mouentur j atque ez« 1i[ mWZ' dem etiam forme in aliquibus fluidis micro- fcopio poffunt deprehendi; vti in lacte, fane y dre ventit guine , oleo, mercurio viuos füumo carbonum excepto a fuüperficie plana. Itas Derbamus quo- s l NU que vapores aquz calentis in camera obícura fam d fphzricos effe deprehendit oculo armato. Non tamen omnia fluida partes habere- fphzricas ; rionbb l fi nempe mixta fint heterogeneis, ex eo colli« itur, quoniam in aqua, cui multum falis fo« T J 1 n [ ti inhzret, hoe microfcopio infpectüm inftar fagittularum apparet. "Vid. Celeberr, Mufcbene Hinc itaqué broekii Effai de Pbyfique , p. 368. fluida multum vacui iü íe continént; quo- niam fphzrulz colle&tz fpatium fuum non re- l [äf!"l' rih n lent; ex quo fit ; vt ex: gr; aqua ,. fale fo- uto pehitus faturata; recipiat deiade in vacuá miäaa.qä adhue interftitiola faccharum 3. &; i huius nihil , mnllr: zl amplius recipiàt ; admittat tamen pretered u alumen. ! [4: , - mouil P A 3015 228 «»C Ar. XIl 3o0h z yilte An partes minimez flu idorum in c*ohtinub v5 e motu íint pofitz , in vtrámque partem difpu- cxcit tatur, Qui negaánt hunc motum., argumenti moti loco afferutit prigio,'eundem:'a Cartefio de« rium mum fuiffe 'ftatütum: vt hypóthiein faluaret quan fuam de cadífa'duritiei Corporum, quam quieti tes, partium adfcripfit ; (226.) vnde, vi contratio- linq: rum, déiride ;cauffam fluiditatis in motu par- temp tium fundatam effe, afferere'debuit. vid. ozj- tranl nal des füv. 3723, p. Y02. — "Secundo, aquam; fenti quz; éxperimentis teftantibus, condenfari nul- od lis artis viribus fe patitur, in fümina tamen tali t comprefftone manet fluida, 'etiam(i ob ingen- Yiole tém compréllionem particularum motus fifte- pra retur. Zeriio, imotum» fi quis adfuerit, breui tY extinQüin iri, cum particulz, quamuis valde fl polite , aliquám tamen femper adhuc habeant tua[ afperitàtem , qua motus hic itteftinus conti- breo nuo diminueretut ; ob attritum 'continuum. 77 uarto. myotum hunc non effe conípicaum in . vilo fiuido , quod tamen neceffario fieri debe- dyzm ret ab iniectis fcobibus ligneis , arenis, &c. veluti in aqua feruente hoc apparet; aut vero faltem per microfcopia hunc motum vifibilem H futurum fore, quod tamen non fit.. Illi autem, ajt | qui motum hunc ftabilire conantur, eum vel mor( definitioni füidorum includunt; quod fecerunt æthei Sturmis, (293.) & Regnault in Entretiens Ply- Hqua Jiques , pàrte 1, p. 283, contra regulas genuinz dm Logicze; aut vero calorem in fübfidium aduo- t cant, íine cuius certo aliquo gradu nullam dari Wi N pofie 1 DE FLVIDO IN GENERE. 229 poffe fiuiditatem affirmant. At vero, quam- n vis extra dubium fit , calorem vehementem D excitare ingentem etiam, particularum fluidi fütot motum inteftinum: mediocrem atque ordina- Z rium tamen calorem nihil aliud agere videmus; f quam vt partes , magis aut minus fe attrahen- i qii tes, paullo.feparet, & feparatas in quiete re- t linquat, cum valde rara ipfius materia breui Yf pt tempore fatis pororum. fibi aperuit, per quos transuolet, particulis fluidi interea libere quie- 1j Qu Ícentibus. Exemtus autem. ab. hac fluiditate m ordinaria cenferi debet fluor metallorum, qu wet t non fine vehementi vi ignis ad hunc ftatunt violentum deduci poffunt. Diftinguendum i 36 ll prgterea hic eft , inter motum fluidi coztinzums i, bt de quo quaftio agitur, & temporarium , qui in iivl folutione , aut efferuefcentia , oboritur a mu- ; ho tua particularum attractione & repulfione, fed (is breui fedatur. Videantur de hoc problemate Ttitui Celeberr.. Muffcbenbroekius , — Inftitut. — Pbyficar. pag. 3o$; & Celeberr. Daniel Ber. icuum? (zoulli, Hydro,f- i d dynamice pag, 14. 1lby Ü 302 a r Fluida. interim omnia diuiduntur in magis vifli lia aut minus talia, hoc eft, in fezzia & vifco/a. lllorum exempla fünt ignis , aét, fpiritus vini 4 ] fgæ[um &thereus ; horum véro idem fpiritus vulgaris, aqua, vinum , fyrupi , olea. Et maior qui- d dem fluido ineft fluiditas, quo minor eft par- j p ticularum id conítituentium magnitudo ; aut i magis diuifa parüitas , & minus propterea pon- TL us $ K p CaA*x. XIII 259 dus; quo tmagis polita earundem füperficies ; quà : quo minor partium attracio mutua ; accura- bribus tior fphzricitas , & magis refi(tens durities; i quibus aliz adhuc cauffa poffunt accedere, poffu jn ter vel gt CAP VT - XIT, vel fo DE AQYA, quam / p 393- T E "xpofita natnra fluidorum gene:ali, fequitur, palui E bus & | vt de fluidis quibusdam maxime commu- fimi nibus & vtilibus feparatim agamus; qualia funt 4Aqua, Jguis, & Ar. De aquz autem vtili- tatibus nemo eít , qui dubitet , easdem vero lt difficile eft enumerare omnes. Hanc dicimus ii effe tale fluidum, quod fit liquidum, humidum; vely infipidum , pellucidum , & inodorum, quod in pon igne non ardeat, (ed hunc plerumque extin- quit guat. Ex eadem, tanquam folo aliquo elemen- fpit to; conftare omnia corpora, 75ales quor.lam fta- t& ! tuit. Per aquas fupra- cocleftes , in fcriptüra aut facra commemoratas , nubes intelligi debere , tipi pluribus deducit Verdriés in Pbyfice p. 4095 & grir quomodo ex terra humida, lignis concifis, vaff adu figulino. inie&tis , per deftillationem lenti ignis bur ope fadam , vbicunque terrarum aqua obti- tel l neri pofit , docet Cardanus de rer. var. libr. L, Opti €ap. ó. [ 304 btf Aquam puram , virgineam dici folitam, na« it;.r..a nobis haud fubminiftrat. Naturalis enim ! aqua &f RRX * p m pE AQVA. 251 (5 aqua variis inquinamentis & mixtüris , falu- AWIas bribus modo , modo noxiis , inficitur. "Tales aquz naturales ad fex claffes commode reduci ut'xäcs,j hr poffunt. Eít enim illa pluuiatilis , quz ex aére in terram decidit füb forma pluuiz, vel niuis, vel grandinis ; fontama , qu& in (caturigine, vel fonte viuo, e terra prorumpit ; fiuuiatilis , quam flumina prouehunt; pztealis , qux ex profundis puteis hauritur; paludofz, quz in paludibus ftagnat ; & marina, qualis in mari- plmff] bus & oceano deprehenditur , & (alía eft , ac TOtmde ) fimul etiam amara. ja t n vil 395* m Impurz hx aqux omnes purgari tamen ab (s inquinamentis poffunt artibus chemicis variis 5 m «eluti percolatione , per arenam puram, lapides Wb porofos, ceram ; corfglaciatione , in qua , quic- e a quid fere in aqua eít heterogenei,falium ; aut l CU fpirituum, feparatur; emaporatione , hinc nau- hum l tx maris falfi, ebullientis, vapores , fpongiis aut linteis exceptos , dulces experiuntur; pre- riptt lebat cipitatione , qua efficitur, vt particule pere- ring ad fundum fübfidant; clarificatioue , per pj m [ admifta glutinofa, qualia funt albumen oui, lac; yi p buryrum ; quz forditiem omnem ad fe trahunt ; m teltante Cardauo, L. c. pag. s 5 & tandem omnium l':ld'l* optime deflillatione , qua fola, fzpius repetita ; €ffici poffunt a riffimz. quz ompium reliquarum pu- 306. i - Param aquam , & (alubrem propterea, co- l a pe qü gnofcimus ex indiciis fequentibus: fi illa pcm it Pa4 252 Car. XIII fit pellucida; omni colore , fapore , ac odore i. hinc - deftituta; cibis coquendis , linteis dealbandis, & (aponi xquabiliter diffoluendo, idonea; tum trufo etiam , fi ab infufo oleo tartari per deliquium Qomr non affümat colorem & fpifIitudinem la&is; & menj fi per affafam folutionem argenti, in aqua forti quof fadtam, colorem non mutet ; qug mutatio fi ac- nqus. cidat , ferri delitefcentis in aqua dat indicium. niker Vid. Hoffmamuus, Operum Tomo V, p. 203, in Aquat &m Difertat. de aqua , medicina vniueirjäzlz'. 307- ope i n Comprimi in miaus volumen nullis viribus PI 129 externis aqua fe hucufíque paffa fuit. Com- probauit hoc experimentis Academia Florentina, U in quibus aqua aut preli vi coacta, at mallei ely i&ibus percuffa , per globorum. metallicorum ür. fubriles meatus trans(üdauit potius, quam fe Quo ad minorem anguítiam redigi tolerauit. Vnde Tiani concludere licer, minimas aquz particulas con- libr. ftituriuas effe duriffimas , & fe inuicem pro- xime contingentes , quod (tatuit Newtonus in aqu Iu Juírodut. ad Lexicon Tecbsicum Harrifii, Fol. II. Cf Hinc non fine infigni dolore percutimus vola manus aquam ftagnantem ; hinc afferem aquz A terd innatantem eadem ficilitate fecuri diffindimus, ac fi fulcro duro is incumberet; hinc globi DT plumbei, oblique in aquam e bombarda emiffi, plani ab hoc i&u efficiuntur ; aut lapides ita Y iniedi ab ea refiliunt; vid. Mem. de l Acad. de m Paris 170g. Camus, les forces mouvantes p. 2665 fed reo in- atj hinc etiam modica 2qua portig-, tubo vit KClu&: à um 233 DE AQVA. (dote cluà , plumbi inftar ad fundum allidi auditur ; Ils hinc tandem phiala vitrea , aqua repleta, in- z trufo fubere diffringitur. Aliquantum tamen dijm comprimi poffe aquam ab externa vi, potius ta- (; men refpe&u a&ris contenti, quam particularum qu r aquofarum , exinde apparet , quod globus ftan- TOE neus, aqua repletus, & circumcirca malleo le-. pj niter percuffus , deinde tenui ftylo perforatus , 4 aquam fonticuli inflar eiicit, Verdries Pbyf. p.376;, & machina excogitata fuit a Pommeraie , cuius ope in aqua, yehementer compreffa pifces eidem innatantes nforiuntur. . Journal des $av. 1729; vitibu p. 129. Con- .398. Qutftty Superat tamen in aqua vires externas omnes : mald calor, qui folus efficit, vt illa zftate expanda- [iconym tur, hyeme autem conflringatur aliquantum ; iam & quod experientia probat, dum pes cubicus Rhe- ; W nanus aquz illo tempore pondus tenet circa 64 Jas t libr. hoc autem 7olibr. Ex hoc denuo pater, m p!ü aquam porofam effe, dum materiam ignis in fe TT n recipere poteft , quod idem füpra iam (35.) fuit [/) !A confirmatum ; atque adhuc ftabiliri poteft. ex u " aquz fümma pellucidirate , ob quam nautz. in- ma terdum in oceano tranquillo & limpido fundum [ndimBSJ ( p J ipfius ad centum pedes profundum confpicigpþ. if 309. jqn Jl il i Figuram fphzricam tenere partes fluidorum ! fi. plerorumque minimas, füpra afferuimus 5 (300.) J fed in.aqua idem hoc fpecialius oftenditvr hifce rationibus , quia eadem fibrillas nerueas nullius p dih P organi | 4 234 Car. XIII organi fenforii afficit aut Iedit , fí modo pura & iif fit, & tepida, quz oculís inflillari tuto, & etinde vulneribus infundi fine dolore, poteft ; tum fipta deinde, quia partes maiores, equabiliter fe ris füi. tauitat attrahendo , guttas globofas formant , verifi- mile eft, idem ita etiam in particulis inferio- kaba rum ordinum fe habiturum effe. Minüus autem pond huc facit cauffa, quam allegat Camus in forces n mouvantes , p. 266 , dicendo: fi a&ris & venti à5q m particulz fünt globofz , tales etiam erunt aquz particula ; quia aqua in ventum mutatur. Fru- gur fira enim hoc füpponi, videbimus infra. (315.) DT Nihil itaque efficiunt, qui aquz particulas ob- 10 at longas , teretes, inftar anguillularum fibi in- fuperä« cumbentium , aut vndatim flexuofas , fingunt$ QUE quod faciunt Perdries in Pbyfice p. 35755 & Ro- fl« bault, p. 362. üq 310. ipfis Certiores effemus de figura particularum brsd aquz, nifi ita fubtiles illa effent,' vt omnem guiul oculi, armati etiam, aciem effugiant. "Tranfeunt Otity itaque per poros tenuiffimos plantarum & ani- fifn malium , immo merallorum 3 (3o7.) fed reti- A. nentur a porís vitri, per quos fpatio multorum annorum nihil prorfüs aquz inclufz auolauit , obfíeruante Scbotto in Mecb. Phydr. Pnevm. P. 5 ( claffe 1. vid. Rob. Bogle toun experimenta pbyfi- äm V cquccbanica D. m. 140. edit, 1669. 3 tíc, aI. &t Attrahunt fe tamen vi notabili partcs hz in | Ri ciliant, 3»1€'1;uaï minimz , vnde vifcofiratem ipfi con ' :j & dif- l um 235 DE AQVA. p & difficulter inter fe difgregantur. Accidit w, t exinde, vtacus chalybea, tenuis, ficca, natet um füpra aquam , neque fübfidat , quod vi ponde- lii (e ris füi alias facere deberet 5 efficit enim paruam j VCE'&- cauitatem; in qua tanquam in fcaphulja iacet , T & ab adhzrente ipíi aére adiuuatur, vt exiguo $ a pondufculo füo cohz(ionem particularum vin- n fit cere nequeat. Non füccedit hoc in aqua cali- t vend da; quoniam in hac particulz minus fe trahunt, naut ob motum, quem ab igne accipiunt ; fübmer- n itur etiam acicula madida , quia parti- (15) cule aquofz , ipfi adhzrentes, a reliquis fubi- hsde - to attrahuntu? , atque omnis aér circa ipfius ibi I fuperficiem ita excluditur. Innatant pariter UP aquz tenues guttula mercurii, (275.) tenuia &v folia cupri , anni, argenti, auti , ponduícu- lis quoque grauata; id quod ab adhzrente ipfis aliqua pinguedine , (latificantur nempe a bra&teariis tundendo ea inter pelles ouinas pin- vlirt J guiufculas, ) nec non ab aére ipíis circumfufo, oritur; hinc oleo impofita non tantum oneris nfeut i a füftinent , ob maiorem hic attradionem. vid. Mem. de Patis , 1731 j drotu 312. ol Continet in fe aqua copioftim aérem ; quem 1. ) 4 ^ in porís fuis (398.) receptum feruat ; nec nifi di þ;bï j vehementi ebullitione, aut füb antlia pneuma- tíca, ex fe iterum expellit. Vifum faic Mariotto, aérem folui in aqua, uti falia; creditum ab aliis, Jl aérem conuerti in aquam , dum hdnc intrat ; fed ita difficile intelle&p fit, quare tam fub ito. [Cihllf»* ad E 256 Cxr. XIII delnde ad priorem füam. formam , caloris aut vacui ope , iterum reuertatur a&r ille folutus ; proba- folatas dalui bilius eft ; ab aére reCipi aquam veluti a fpon- gia; adeoque quamlibet aéris particulam fpon- aqua'c giolam quafi effe in refp foftq, c&tu ad particulas aqua vid. 7Mem. de Paris 1731, p. 286. Aqua pura tüm p purgetur ; igne , aut antlia pneumatica, ab in füa Potro omni aére ; hac deinde aqua repleatür phiala; quz, relida exigua aéris bulla', inuertatur, Ttri f fiitu atque. orificio füo aquz , alio vaíe contentz , immergatur. Afcendet hzc bulla relicta aéris in locum füperiorem , fed poft aliquot dies ab- Yà forpta apparebit ab aqua , vt penitus euanuerit; alir fücceffu temporis eadem aqua alias adhuc in'fe. Jrea recipiet aéris büllas, fed lentius femper, víque diq ad plenam faturationem. Obferuatum vero fuit, g aquz denfitatem non mutari, fiue aér ipfi infit, que fiuenon, cuíus quippe hic fola interftitia ingre- vald ditur, nec particulas a fe inuicem remouet, dent Aérem in aquas abforberi negauit Guerikius, qui Xum in Exper. Nov. Magdeb. p. 72, dicit: aér, etiamfi premat a lapi quas , non tamen ita premit, vt intret, aqu quia leuior eft, j $31 289. por Soluuntur ab aqua omnia flia, foffilia, vegeta- bilia, & animalia , quod exactilimis experimen- ipfe Qul tis demonftrat Boerbauius, ChemiaP. I, D 76; Ti Vbi ob(eruauit , calente aére ad 38 gradus Ther- lie mometri Fahrenheitiani , in aqug.drachmis 51 CQ folutas fuiffe drachmas. 16 falis marini ; in 26 "que drachmis g dráchimas (ilis gemmz , & Vant cin-, APE " DE AQVA. 237 Q vact deinde falis ammoniaci; in aquz drachmis 48 : od folutas effe drachmas 9 nitri 5 in 112, drachmas $aluminis, Plus falium foluitur, quo magis d a hm p aqua concutitur , & quo calidior etiam eft ; & poítquam tanrum vnius falis foluit aqua quan- lo Ri p tum poruit: tum aliud adhuc fl foluit , atque in fua interflitia recipit, vtifupra dictum. (300) at d r phiü Porro ab aqua etiam foluuntur fapones & terre- firiafere omnia , qui prius abforpferunt in fe lertitil fitente, fpiritus acidos; 314 (l adts dics d Veluti lluida omnia facile penetrant in poros n aliorum corporum : (299.) ita etiam aquam huc i precipue imbibunt omnia vegetabilia ; atque s alia quzedam adhuc corpora, quorum aqua in- v h grefía auget pondus, partes a fe remouet , ea- d À i que tumefacit atque iní at quaquauerfüm vi valde magna, fic vt funes , ficci prius,. acce- ii remi dente madefactione magnum onus ipfis anne- xum attollere poflfint. Cunei. quoque lignei ibius t , etit lapidi molari infixi , dum ficcifünt, atque tum aqua affufa madefa&ti, ita tumefiunt, vt lapi- ( intt dem diffringant. vid. Hart/oekeri curf. pbyf.. p. 289. Maiori quoque facilitate aqua tranfic per poros partium quarundam animalium , quam ipfe aér : foluit enim illa particulas glutinofas, l Vfgfu' d quibus obftrudli funt pori, atque viam fibi ape- L rit. Ita aér, in veficam inflatus ligatam . ex gt hac. non egreditur , etiamfi magno pondere comprimatur; fed eadem infra aquas (imiliter jnis j; compreffa aéri tandem exitum concedit ; obfer- Jf i vante Hartfoekeroy Curfus pbyfici p. 151« I5e $38 Ca»£. /XI'II 3I5. deley Tif te Aqua in Vapores refoluta nón mutatur vne verib quam in aérem. — Gaudet enim áqua peculiari fündi partium conftituentium texturà, quz ab aéreé diueríà eft; dum hic elafticus eft , illa autem non j atque iidem vapores,; qui auolarunt ab Du aqua; in priorem aquám facile iterum coale- dum fÍcunt, quod &olipylarum experimento doceri gitut poteít. Quia veto ex his vapores vehementer. Concr rorumpunt , & calorem carbonum accenforum Tota tu adaugent, quod ab aqua ptoficifci nequit: mit hinc vifum eft aliquibus , illud, quod zolipy- vour lis egreditur, aquam non effe ; fed rmerum aé- lt rem , atque hinc huius inftrumenti ope aquam deind commutari in aétem , quod Trauselementationem ls ,'m vVocarunt; Eít autem aér inclufüus , & calore i. expulfüs,qui carbones flatu magis accendit, ne« acte que hic quicquam noeent vapores aquofi a Md aére Vecti, cum fint fübriliffimi , atque ftatim fiun poft acceffum. füum ad ignem rurfas auolent j & neque magis mirandus eít hic effedtus , quam cum flatu oris ignemaugemus, cum & hic nihil aliud (it quam a&r; copiofis; fed fübtilibus, va- oribus refertus. Neque etiam crebris deftil- &t j a Gl tionibus aqua conuertipoteítin materiam tere renam ; vti Boyleo quondam viíam fuit; aut bih hali quia eadem aqua quotannis in herbas; frumens ta , & ligna mutari videtur. Hocenim eéx eo füj aqu fit , quia omnis aqua naturalis eft impura j (304.) adeoque diftinguendum eft inter contie fxfu] nhens contentum , inter vehiculum & alimens Iom tum iplum. Ex quo ipfo etiam errorem Böjlei Qtof c- p DE AQVA. 239 detexit Boerbatius, Quicquid enim hic màte- At Vi riz terreftris reperit, illud ortum fuit ex pul- veribus aquz commiftis , & tandem ad vaíis pisdari T fundum colleis. ] at 2t6. li à Duas infignes mutationes fübire poteft aqua; r d dum aut ab infigni 'calore ad ebullitionem co- o du gitur , autab infigni frigore in duram glaciem ermettt Concrefícit, Aqua igitur in vafe aliquo ighi ad- nfort mota poít breue tempus calorem concipit, * ' neqi maiorem in molem expanditur , quz ab illo aol volumine, quod aqua conglaciationi proxima te- vott net, increícit ad V. voluminis prioris ; incipit deinde fonum edere , diverfum pro natura va« ag iatontt fis , in quo coquitur, & cuiparticulz vehemen- V o ter ab igne commotz alliduntur 5 tum bullas gt* aéreas copioías expellit, & tandem zftu ebullit ad modum vndarum maris commoti ; dum hzc aquürl äb ye f fiunt , eleuzntur particula fuübtiles in alcam, qoolet! & vaporem conítimuunt, n 317 x hicii Sed emittit aqua vapores non in folo hoe bus, &ítu violento ebullitionis , verum in quouis T calore aéris ambientis mediocri & ordiaario ; m bilancis ope zítimandos. Copiofiores fünt hi uj2 halitus tempore zítiuo, quam hyberno; fi aqua f[umfn' fuerit (tagnans ; minus enim vaporum eiiciunt i? aquz currentes; quod Perulamius dexexit 5 & j fi f(üperficies aquzx aéri patens fit maior. ld ve- T ro mirum vidctur, plures halitus eiicere aquam 4iitt profundiorem ; quam quz humilior fit, fi ve- d iqua : [] 240 Ca*r. Xlil liqua fuerint paria. Deinde aqua prius cocta, ertm minori exhalationi fübieda eft , quam non co- Temp. &a; & aqus calide vapores penetrant corpo- díne 1 ra duriífima. Hinc a&r naturalis, quandomul. pm í tum teporis & humiditatis continet , adeo in- millia tandel feftus & noxius eft hominum pecudumque fa- nitati. Hinc adhibent artifices quoque halitus üga, | aquarum ebullientium ad trabes incuruandas pam nauium zdificationi deftinatas. Emittit etiam halitus áqua Íalfa., fed' parcius paullo quam Ani dulcis. Halitus aquz marinz, leni calore in - altum eleuati, falia fua relin tine quunt, vnde, te- D fte Plizio , Hifl. Nat. lib. XXX1,cap. 6 , nauigan- hm q tes, defedu aqua dulcis laborantes , vellera ptimi circa naues expandunt , quz madeícunt acce- ticg E pto halitu maris, & quibus humor dulcis ex- inyj primitur. aC à 318. eft d tio Detegitur quoque in aqua mat^ria quezdam fulminans, fiue cum Hazfenio , Confiderationes adhi circa incalefcentiam corporum , guttam aquz , in fia tubulo capillari vitreo , flammx admoueas; aqu fiue cum Aariotto, du mouvement des eaux p- 3305 tür, fundo vafis metallici apponas guttam aqu£, hii huic füperfundas oleum ad altitudinem pollicis, iam atque tum eidem fundo fupponas candelam ac- fpa ceníam. Obferuabitur enim vtroque in cafu, Cllp; vt ex hae aquz gutta multum aéris egrediatur, gt & poftea crepitationes & fulminationes in ea iden exoriantur, Porro deinde aqua, perfolum la« fer.u pfum ex infigni quadam altitudine in corpus e durum ; refoluitur in halitus tenuiffimos; cuius i2 exem- p DE AQVA. 241 500 exemplum memorant Tranfatd. Angl. uum. 3715 Y ( nempe fluuium in Canada quendam, ex altitu- TU dine 156 pedum przcipitem delapfüm in ru- UT pem fübiacentem , nubem formare ad quinque Til milliarium diftantiam confpiciendam. Atque ingt l tandem aqua etiam in loco ab aére vacuo po- fita, eandem fere , quam alias , vaporum co- Jctt "Qtont piam emittit. N tit &i 319. lo qui Aquz vapor, quamdiu calet adhuc, eft ma- caloreit xime elafticus. Colligitur hoc potiffimum ex 'Hdel) Id fpharula vítrea, aére euacuata, &, poít inclu- nnptt fam aquz guttulam , hermetice figillata ; quales y valer primus excogitaffe videtur Schottus in Mecba- t a mice Hydraul, Pueumat.. p. 63. Hz enim igni lost impofite cum magno fragore diililiunt , fimul ac aquz gutta per calorem in vapores elafticos eft difperfa; qualem effedum nec equalis por- tio pulueris pyrii, nec modicus aér inclufus il adhuc, praftare poffunt. vid. Cel. Krügeri Pby- aquæ15 fica» P. I, pag. 320. Talis exfpirationis , ah Imout aqua profecte , ope ingentcs machinz mouen- u p tur, quales defcribit Leupoldus in Tbeatro Ma- cbinarum generali p.. s. His indu&us ftatuit m aquh n pUlhn iam olim Cartefius, Tournal des Sav. 1718, p. 4495 fparium ab aquz gutta. in halitus refoluta oc- o " [ f ( cupatum , effe 3500 vicibus maius fpatiolo guttz ante hanc fa&am refolutionem 5 quo u u idem recentiores 140o0 vicibus maius efle al- ferunt ; cum tamen , ex obferuationibus Haukse r f ) "T beii, puluis pyrius ineenfus in fpatium: non nifi 322 vicibus maius, aut (ecundum fmonfons , ws;mus in g Q. 242 Car. XIII in Afem. de Paris 1707 , 40oo vicibus maius, f& fit4c expandat. Vnde etiam non defünt Chemici corar peritiffimi, qui omnem vim pulueris pyrii de- erat ] riuant a fola aqua , quz naturaliter in nitro re- fonis fidet, ab igne poftmodum accedente refoluta TetQt in vaporem. De quibus omnibus plura vide in Qu Differtatione noftra , de vaporum €9 balituum geueratione ac eleuatione. ii Í J Vini 32 Qe M hitrj Írhmergatur thermometrum fenfim fenfim- p que aquz in aperto vafe feruenti , apparebit; Vite mercurium in eo contentum celeriter afcende- re in altum , fed poftquam certum quendam terminum altitudinis attigic , ob(eruabitur, ab aucto etiam poftea igne aquam hanc ebullien- À bul tem tamen non altius attollere mercurium ; VCe fed hunc immotum in termino füo, quem fe- offa mcel na&us eft, perfiftere. Quod infigne ex« tu. peérimentum debetur Halleio , magis amplifica- quo tum deinde ab- 4monztozs , & "Thermometro- Ya rum emendationi applicatum. Docemur illo, in ocd| aqua ebulliente determinatum tantum caloris tenti gradum effe , qui augeri amplius , audta vi ignis, nequeat, & qui terminus in fcala Thermometri T ] Qe : Fabrenbeitigni indicatur per 212 gradus, quorum aQ aqua iamiam in glaciem abitura tenet 32. Iu- Cly ventum tamen eft, gradum hunc aqux ebulli- aüt entis conftantem paullo mutari , prouti Baro- dej metri altitudo mutatur , aut prouti aqua,, aéri M ex i j aperto pofita, ab aére magis aut minus pre- mitur. Ita ex. gr. cum Barometri altitudo ef* et p DE AQVA. 243 vits, f fet 30, 34 poll. Londin; duodecim. & »$, 95 Cemici eorund. illo tempore gradus aquz ebullientis . ide- erat partium 3039 , hoc autem |3022, diut- n fionis arbitrarie fac* in Thermometro aliquoó » tl mercuriali. Vt autem in aquà, ita pàáriter ra vide quoque in aliis fluidis , hec proprietas obti- * du net, vt determinatum tantum -caloris maxi- mi füi gradum affumant; qui eft in fpiritü vini rectificatiffimo graduum 1805 in fpiritu nitriebulliente 242; in oleo vitrioli feruente feníitt 5465 in oleo feruido 6oo, di&i Thermomecri arebïh thren eitiani. cende Y '3??:* ]uendzm jtut, 4 Apparet ex his ; cur aquz portio inclufa t« gbumen- bufto Digeffori Papimri, tumque expofita ignis gïCHïiUml vt ebulliat , tantopere calefieri queat ; vt nom poe ofía duüra folum ; dentem apri , ebur, cor-* j v nu cerui, emolliat ; fed (íannum & plumburni mplifï(ï" quoque liquefaciat. Eft enim dic&ta machina omette vas forte metallicum , quod , operculo firmitee r IUO,I occlufo , nihil amplius aéris , iuxta aquam coh- 1 ca[oþi tenti, emittit. Ex calore igitür ignis fubiecti viit? a&r hic inclufüs vehementer expanditur, fuas- 30 que vires elafticas ita intendit, vt fortiffinre u ( aquam fibi contiguam premendo tantüm huius L' l« calorem augeat ; düi ad gradus aflurgat 4205 m aut 550 , quales hempe ad dicta metalla fun- j D denda requiruntur, Plura de hac machina vide ii lu ib Jourü, des Sav. 1691; pf DI j 3l (v EE à, lh 244 CA.P. Xl igum 322. tilus Explicari hinc etiam po ffunt alia varia expe- inpec rimenta iam diu cognita, . Jta notum eft, vas prohi ftanneum , aqua repletum, & igni impofitum, lim . teffari non liqueferi, oleo autem infufo mox fundi Aqua enim aperta in Vefo - füpra eundem ignem. hoc vafe ebulliens non acquirit maiorem caloris fyery Culüs radum, quam 212, neque adeo maiorem calorem vafi füo continenti largitur; fed hic quod gradus mul to minor eít, quam vt fítannum imist ad quod nempe neceffarii funtgra- gued liquefaciat ; oleum ebulliens continet [Urn dus 420; at Vero eradus caloris 600 ,. atque hos etiam cum ftan- T0 ( Bo communicat, a quibus ergo naturaliter fün- Ti p Aqua ditur. Si itaque vas conftruatur ex metallo compo fito , cóntinente nimirum plumbi partes 0CQQ hac: d,lflas 5 íftanni tres, & bifinuthi quinque , tum hzc mixtura per aquam e bullientem vix a fu- lat a fione impediri po flet; conftat enim de metallo Capa ita mixto , illud fundi a calore22o graduum; picu qui a 212 gradibus non multum abfunt. Allol 323* Al Hinc comprehendi quoque poteft; cur aqua: fi his co- Qütan ignes ex lignise xcitatos extinguat ; D Docuerunt enim experi- piofe infundatur. iüte menta, ad talem igne m accenfum requiri ad ltaqu cum tamen aqua ebul- minimum gradus 1000 T. liens non plures habet quam 2 125 (320) vnde, qu permifcendo hzc duo fluida , ignium calor iia Que. diminuitur, vt perdurare nequeant. Aqua Wi eorum igitur, ardentibus corporibus affufa; - ignem / Z DE AQVA. 245 ignein in fe räpit , expellit , & diffipat, par- tibus ardentibus interpofita earum attritum f ye impedit , adeoque pouam ignis collectionem |el, 6 prohibet , & praeterea quoque aéri accef- npoiimn! füum -obftruit, qui corporibus ardentibus ne- o f ceffarius eft, atque fic 1gnem fuffocat. Cum apemä vero fummo aliquo impetu quaquauerfüm di- n od fpergitur, vno momento flammas incenfi ali- maiori cuius conclauis extinguit , adeoque idem efficit, fed l quod rapidiffimnus ventus, qui omnes partes (lanmut ignis propellit. Inepta autem eft aqua extin- üntgt guendis ardentibus fülphuri, oleo, pici, igni contit Grzco, dete&to anno 68o , & fpiritui vini ethe- w t reo , quoniam intra horum poros infinuare fe Jier non poteft. . Hinc denique patet etiam , cur t aqua fu(is metallis inie&ta , aut mador quidam pi p occurrens- iisdem in forma terrea fluentibus ; hzc cum ftrepitu & periculo adftantium difpel- W w "i lat atque disiiciat; aqua enim tanti caloris in- ] mCïlþ capax in minuti(fimas fuas particulas difrum- « duu pitur ac diffringitur, qug tanta cum vi deinde Q auolant, particulasque metalli fecum abripiunt, 324. Altera infignis aqu v€ mutatio eft, cum ea in a duram glaciem abit. Fit hoc , quando non (i hi ) maiorem calorem in fe continet , quam qui a i n d Fabrenbeitio indicatur per numerum 32 5 cuius CUM 3 itaque noui corporis naturam paucis explicabi- u u mus, 'falis ergo glacies aqua fua eft leuior 5; W)WM quia omnis illa aquz füx priftinz innatat , at- glit ! quecum hac deuehirur ; qua in re aqua fimili- )j tudinem habet cum fetro , biinutho , & anti- í moaio; ]güfm a 246 Car. Xl Q moníos; hxc enim fola corpora fibi fafis. etiam innatant, cum aurum , argentum , & metal- Toiltis Tiormei la reliqua . fufionibus fuis impofita fubrmergan- tur ; obferuante J//ufrri. Reaumur , Memoires de ttque tuilfe Paris 1726 , p. 273, cuius contrarium male af- Honil feruit Hartfoekerus , Cuyfus Pbyf. p. 150 , dicene do : aurum fixum natat in auro fufo , plumbum lerii Dui. fixum natat ia plumbo fufo. Experimenta ca- pta docuerunt, effe deníitatem aqua ad denfi- multi forter tatem fuüz glaciei vti 1000 ad 905, vel circiter ts hr vü 9 ad g.. qm. 325. eoltm ^ Aqua igitur, dum in glaciem abit , expan- ditur in niaius volumen , & glacies ipfa eftaqua Qiem| allert rarefacta. Id Academici Florentini comproba- Aqur runt implendo aqua auteum globum , qui ma- eot gnum tumorem contraxit, poftquam illa con- fal(a gelata fuiffet. Expanditór autem glacies tanto d j cum impetu, vt vafa omnia rumpat , arbores- ue findat. gidi Ab eadem vi difruptum tubum erreum, bombardis adhiberi folitum, viderunt enim potd Hugenius, Buotius, & Conradi : referente Fer- frigof dries in Pby[ice p. 1295 & nos idem etiam ex« perti füumus Petropoli in Ruflia anno 1737 Atque inter primos Philofophos, qui glaciem G effe aquam rarefactam , non condenfatam, fta- &lb tuerunt, referendus effe videtur Galileus ,. cui aui hzc fententia adfcribiur in Experimeutis del tuo Cimeato , p. 127. 26. àmi Glaciem, quz formatur ab aqua omni aére teftatur » erbata, leuiorem àdhuc effe ipfa aqua, Celeberr, DE AQVA. 247 at Celeberr.. Muffebenbroek. Tnfitut. Pbyfic. p. 399» Lmel- multis experimentis comprobatum ; quod phz- nomenum & nos ipfi aliquoties experti fumus; Id n d neque adeo fatis exa&te experimenta fua infti- mit tuiffe videntur, qui co ntrarium huius ftatuunt, 1693 ; Hartfoe- » d Hombergius, Mem. de P Acad. Juur kerus Cours de Pbyfique , p« 1495 & Celeberr. Dan. Bermoulli , in. Hydrodynamice p. 1. Aqua Jeiira d di multum ante coda tenuem glaciei cruftam, fed fortem , induxit poft ro min. prima ; & poft Citclt tres horas integra in glaciem abiit paullo pellu- cidam. Idem plane accidit aquz Huuiz, &in eodem etiam tempore , fed hzec produxit gla- ept ciem magis opacam. Dubito igitur de co, quod elai afferit Hartfoekerus in Pbyfice curfu p. 150; ;mprvbä- aquam co&am citius congelari , quam non i t co&am, ob aéris in illa abfentiam ; & plane i falfum effe vidi, quod ftatuit Noquez, Jourm. o des Sav. 1723 , p. 102, in regionibus valde fri- g gidis glaciem magnopere effefpongiofàm; nihil ; t enim fülidius & magis pellucidum confpici videti poteft glacie in borealibus terris ,. feuiente n J frigore , gencrata , que ctiam valde elaftica eft. tiamd [ p Yj 357« i glacif Glaciem quoque continuas ex fe emittere t exípirationes , facile obferuari datur bilancis jn auxilio , veluti Pervazltus fruftam glaciale qua- i tuor librarum intra 18 dies pondus vnius librz amififfe deprehendit, Idem obferuauit etiam Boyleus, v. Noie de atmofpb. corporum confi- yi fleutium p. 4 $& iam olim annotauit Plinius, Hift. Nat. ] u Q 4 2 - 248 CA ». XIII th; lib. 21 -cap. 35 noftra quo'qu&' huc ca- inped pta experimenta videas in Differtat. de vaporum figid €9 balituum. geueratioue ac. eleuationé , pag. 17. qiam Varios quoque frigoris gradus fübinde affumere WUnt , laciem ; Thermometro Fahrenheitiano , quod frufto glaciali immiffum erat., experti fümus. vid. Diert. modo cit. p. y$; & obferuauit quo- Ya que de la Hiré Mem. de Paris xzir. pan imm 3218. niti| In orbibüs vitreis feneftrarum hiberno tem- Atl pore oriri folentfigure glaciales, non (ine admi« tUs nj ratione afpiciendz , & herbarum plerumque [ T formam referentes , quas optime explicauit Yét0 Georg. Alb, Hambergerus in Differtat. de Frigore , [taef D42. 82, hunc in modum. Aér conclauium tiom plenus eft vaporibus, partim ab aére ipfo illuc füm translatis, partim a corporibus hominum ex- itte pulíis; hi vapores adharent vitris feneftrarum qori ab externo frigore frigefactis , atque ibi conge- ficia lantur. Figurg, quas defcribunt ita, variw qui fünt , prout orbes vitrei.habent loca quzdam ins aut politiora, aut afperiora , quibus hifce va- €nin pores circumflui prius adharent, affociatis dein lien ab omni latere aliis, ex quibus fit tandem , vt Til ita fruticofam formam iaoduant, donec reple- Tefr tis interítitiis toti orbes obducantur tali glacie tis nivali. Quod autem circa rimas nullus vapor fi latm concrefcat , inde eft , quod per has apertu- ras aér impetuofius ingreditur , vel expelli- DN Additur tur, qui omnes vapores abripit. ïüïv, ibidem, feneftrarum obfcurationes a vaporibus lr m- P 249 DE AQVA. MC impediri , fi vnum, vel plura vafa ampla, aqua | WJUTM frigidiffima repleta, in conclaui collocentur, in ) plg.xy. quam humores , qui femper loca frigidiora pe- aflnet tunt, fe poflint przcipitare. m,n t fu. C od at qe Patinz tenui ftannez. imponatur aliqua co- pia niuis, aut glaciei rafze, atque illa fundo fuo immittatur aquz füpra rabulam effüfx. Tum niui permifceatur fal commune , nitrum , fal no &un. ammoniacum, aut, quod optimum eft , fpiri- ye Ut tus nitri, atque vtrumque bacillo bene agite- lum tur; obferuabitur , niuem fic regelari, frigus vero oboriri ita intenfum, vt aqua, cui impo- pl Rs fita eft patina, congeletur; etiamfi hzc opera- tio media in zítate , aut prope focum accen- pcim od fum , peragatur. Talis mixtura, frigus tam jnum & intenfum producens , vocari folet maieria fri- gorifioa, & qus exinde oritur, cougelatio arti- veltnct ficialis. Cauffam huius phznomeni adícribunt "m j V quidam acioni falium pofitiue , tranfeüntium * uedi in aquam effufam ? fed irrito conatu ; guftus hile ? enim in hac aqua congelata nihil falfi depre- hendit. Nihil amplius hic dici poteft , quam (adsi gt niuem a fpiritu nitri, aut nitro ipfo , maxime refrigerari ; atque illuc, ad «quilibrium calo- ycn ris obuinendum , abire omnem calorem. aqu£€ [all WL(E n fuübftrate , quo amiffo deinde hzc ipfa conge- latur; (i vero neque nix neque glacies ad ma- $1 « nus fint, tum aquz immiíceatur tertia pars ] exp? f . falis ammoniaci 5 vnde, nifi aqua fit calidior , ii iam tantum frigus oboritur, quod ex gradu priori P E ué — 250 CaAP. XIII priori aque $o, gradum 22 affümit, atque adeo ptui glaciem producit. Quo p 330. pini. V v An aqua ex fola caloris priuatione in glaciem alore abeat, an vero in hac infigni mutatione aliquid Qdus ; . materiz peregring, nitri ex. gr. per totum a&« afufu rem difperfi, accedat ipfi , quod ignem expel- divet lat, & partes figat , clauorum inílar ; (275$.) fcrep difficilis quzftio eft, neque fatis adhucdum de- TCCUf cifa, Affert vero pro hac vlüma fententia ra- Jttent tiones grauiffimas Celeberr. Muffcbenbroekius In- füitutt, Phyf. p. 401, quarum potiores huc re- Tl deunt, Si a folo ignis abitu glacies concrefce- ret, tum eílet ea aqua condeníata, non rare- alitu emitt faQa, cuius tamen obtinet contrarium. (224.) Obferuationes euincunt, gelationem dari, licet A hoc Thermometrum , quod folam ignis priuatio- nem indicat, füpra 32 gradus adhuc fit eleua- &G quo tum , modo dentur in aére particulz congla- ciantes ; regelat his abfentibus , licet plus fri- bat; il geat atmofphzra. Venti quandoque zftiui, mt nec frigidi, glaciem leuem aliquam ín rure pro- Cüm generant preter omnem expeGationem , & [ 9 herbas pruina corripiunt; fine dubio exinde, quia nitri quid fecum aduehunt , quod aqux admiftum hanc in glaciem cogit. Optime hinc etiam explicare licet, cur in nonnullis regio- itq nibus aliquando maxime fzuiat gelu , cum ta« filf men intermedic , aut vicinz , moderatum aé- Yty rem experiantur; & tandem glaciei refolutz T squa inepta cft emolliendis tenerioribus cibis, p3 potu ET P DE AQVA. 231 4 potuique Thez aut Coffé, nifi diu cbullierit, ex quo pariter conftat , acceíliffe ipfi quid pere- grini. Cui hoc adbuc iungimus, aquam calen- tem víque ad gradus 33 ab affufo fpiritu nitri r calorem infignem concipere, víque ad 41 gra- gl dus ; Íed is glaciei rafe calenti ad 32 gradus Ym d affufus enorme frigus excitat ; cur ergo adeo 1 ay diuer(us effeCtus huius fpiritus in aqua vix di- (57t) fcrepantis caloris ? nifi in glacie quid reperi- um de retur, quod tantopere a fpiritu nitri poteft Ya I2* intendi. Hs [ 331 dcte Fluuii hiberno tempore iamiam in glaciem vrte abituri vifibilljum halituum magnam copiam Qd emittunt, ita vt eo tempore riuos , & loca na] paludofa , fumantia confpiciamus. Indicant j l hoc phznomenum 7erdries in. Pb yitat yfice pag. 138 s & G. A. Hamberger in Differt. de Frigore. Idem tdr quoque ctiam contingere in aqua ab aére or- m bata teflantur Experimenta A4cademie del Ci- l[us frl' mento, pag.171. Videtur hoc oriri ab egreffu æfüui: materiz ignis, aque minutiffimas particulas fe- p :m:& cum abripientis. vid. Differt. zoftra de vaporum La €9 balituum generatione, $. XVI. xiti 22« ? ] i [ Mare multis eruditis non creditur congelari 3 1'(*520' in oceano feptentrionali ; vbi completam fuam u falfedinem tenet, ab aquis dulcibus fluuiorum irrumpentium eít liberum ; & fortiori vento- nj 'g[.[)lll[ï rum actioni expofitum. Quzlibet enim aqua j Cibl'fl paullo- tantum falfa difficilius ftatim con gelaq j tur. 252 Car. XIII x AQVA. tur. Tentata eft dudum per oceanum borea- lem via in Indiam orientalem ,' fed irrito huc- víque quei ufque conatu , dum itinera hec femper in- lilii ; terrupta fuerunt per ingentem glaciem , qu mori. Novam Semblam , in zítate etiam, cingit; Cong fuerunt tamen , qui propius ad polum conten- terrat dere aufi , poftquam 79 füuperarunt gradus, de- lods lati füunt in mare vacuum glacie, & nauiga- w tioni valde commodum: 7ournal des Sav. 1676, al p- 9r, €9 107. Inde orta eft füfpicio , aquam 3b v .maris non conglaciari, nifi prope litora; re- Türm « motiorem ab his defendi a glacie falfedine, mi- RU nus per incurrentes fluuios diluta, & motu ex ventorum agitatione maiori. vid. Sermones in primo A4cad. Petrop. Conuentu , pag.37. Ex al legatis itaque cauffis patet , cur mare Balthi- cum, Album, & alia quzdam, quorannis con- gelentur, & glacies circa Groenlandiam ad de- cem pedes incre(cat. Vnde etiam montes illi glaciales, ibi confpicui ; generantur , & quot- annis noui accumulantur, ad altitudinem , in- fta & füpra mare fimul, 250 pedum. lg U qii 333* für Seeulo iam füperiori agitata fuit quaftio, ad eff quam profünditatem gelu penetret terram in Qu regionibus borealibus. Propofita ea eft Heuelio ( t bis ex Apglia , ínter diuerfas alias ad frigus fpe-- Gantes , que infertz funt omnes gourn. des €ot Sav. 1667 , p. 25. Refpondit ad hanc qu&- flionem Heuelius ex obíeruatione Schefferi, Pro- n fefï*oris-— Vpfalienfis, terram in Suecía co ngcjlari H víque R, 3253 Car. XIV nE IGNE. dores- Refertur quo- o ht víque ad duas vlnas Suecicas. Paulum Bior- que in l. c. ad aunim 1675. p- 1385 a Islandiam peregrinatus eft, me- uium, qui in n morie prodidiffe , terr am ibi ad 4 pedes víque Cint os Petropo li , anno 1749 & 1741; [ congelari, IN terram conge latam deprehendimus , variis. in (üsy d nditatem 3, 7, 8, aut etiam 12 n locis , ad profu ii 0 polli cum duodec. Lond inenf. prouti nempe lo- MU ca h &c intra vrbem ,. & calidiora , aut vero Cate- um ab vrbe diflita ; & frigidiora , eflent. rum adhuc de víü glaciei in refrigerando potu T g, t nou d confuli poteft jouruab des $a, 1073; P. 265. n Iul CAPVT XIV, Jit nis u DE IGNE. 334 ii nuest terum fluidum vniuerfale , totius quidem y que vniuerfi neceffarium conferuationi , eft Al ff j in' Ignis ; elementum fecundum Ariftoteli ditus , & leui(fimum, quod fit caliditfimum, ficcum, füperius circa lunam in fphxra p ofitam , cuius & diígre- effe&us fit congrega re homogenea, ,MO, ) gare heterogenea ; diftin&tus porro in fimpli- m fc ille füperior fit, no- ceim , elementarem , qui ip i bis inuifibilis,, cuius calor ad nos extenditur ; ,& corpora Q W & compofitum , qui nobis víai eft j " confumit. EX eodem infüper prou enire omnia, y ftacuit olim tanquam ex elemento communi ; J . Heraclitus. )nüc ]i 830 [ Iqac OQARE XIV 254 $ It Tenis defcriptionem condimus fequentem ? U p loc . Quod fit materia fluida, in omnibus corporibus pore preíens , expandens fe in alia corpora, tenuif- fimas eorundem particulas aut lente diftendens; Exhi W0$ C aut rapidiflime mouens , eaque ipfa modo luci- da, modo calida, efficiens. Quas fingulas pro- ficit ToUs prietates breuiter percurremus. 336. em Preter Exienfionem igitur , qua à fluidis quod etiam oriri potelt, (299.) duo przcipui exiftunt fj hu ienis effe&tus , & characteres , Calor nempe, & Lux, quorum alteruter femper ab ignis copia üra.rm confequitur, vterque fimul autem rarius; vn- D) ort. de etiam ignes diuidi folent in vrentes & lucen- fes, . Datur enim Íxpiffime, primo , calor fine Venta Qu lucé; quod accidit in. aqua feruente ; in calce viua, qu& cum aqua coquitur; in oleo & aliis B W liquoribus feruentibus, in ferro & aliis me- tallis calidis , nec tamen candentibus ; in C calore fubterraneo, vitali animalium. Obfer- Yum alir vári etiám poteft fecundo, lux fine calore, qua. lis eft lung per vitrum caufticum in focum atqt coaCz, qux nec mobili(fimum Thermometrum Ípe mouet; qualis eft lampyridum , ligni putridi; ten ignium fatuorum & lambentium , fudorum 1iü animalibus per frictionem in Biammulas exper- giícentium. Car 337* Petfequamur itaque proprietates ignis in de- dil 4 fcriptione (335.) traditas , quarum principalis Cor eít, ignem effe materiam , aut corpus , quóc - nega- E . bE IGNE. 255 negauit olim 7/f. Foffius, in tractatu , de uatu?a j Q9 proprietate lucis , 1663 edito. Perfpicitur hoc exinde, quia ignis mouetur ex vno cor- Qu 2, t pore in aliud , & quia a fpeculis repercutitur. |lendes Ex hoc ignis motu confequitur , vt etíam ner- mitlc- vos corporis noftri mouere poífit quod dum facit in tota cute noftra , caloris fenfum accipi- OU mus ; dum idem przftat in oculo noftro ; lu- cem eXperimur. Deinde ignis etiam eft grauis; à fnidi quod eft corporis attributum. (17.) Demon- exiftünt íftrauit hoc. Bosleus per plurima experimenta , in tractatu de ponderabilitate flamme ; demon- n n ftrarunt deinde Dz Clos , Hombergius , & alii , tiuj; t & inuenerunt,; ftanni rafüram 5 vnciar. in re- T2 torta vitrea claufa tempore aliquot horarum de- tentam in flamma fíülphuris, abiiffe in calcem eor t Idem fi- TL cum augmento ponderis 4f gran. Gum eít cum regulo Antimonii, plumbo, & jeo d dliis 51 mercurio; qu& augmentatio prodiit ab igne in- carcerato ; qui vincula, quibus continetur, U$ s o rumpere nequit. Sed vt ceffet fufpicio, ignem alimenti (üi aliquid fecum corporibus intüliffe , j Q ] fOCU atque fic pondus auxiffe , eadem experimenta n Ípeculi vítorii, & folaris igais , ope füerunt Qme tentata fimili cum fucccffu. l pmf ] goru j L 338 [ IH Varig obieCtiones , contra talem ignem in- carceratum, & graüitàntem , formate , facile dilui poffunt, quod fecit Lemei , in Commentar. mls IB D Acad. Parif. 1709, p. 400.. Primo , naturam ignis yitt Ti atus 5 confiftere in motu, qmlig, dum incarcer eit, » N 256 Car. XIV eft, non datur. Sed ignis etiam non motus conferuat füam naturam, veluti aqua fuüam Ter,t fluiditatem , quamuis hereat in ligni poris, aut prafen congelata fit ; nec falia faporem excitant , nifi tcata fint foluta. . Secundo , igaem non poffe incar- qollum cerari, fed auolare iterum per eosdem poros, wffti per quos aduenit. At vero ignis, dum in cal- lute, - cinatione minimas corporis particulas perua- lgnis fit; his adhzret , per attractionem naturalem getdo parium minutiffimarum , neque adeo facile ttrit) auellitur. Tertio , ferrum ignitum non plus efemp ponderare, quam frigidum, oritur exinde, quia at bilances noftre hoc tenue difcrimen indicare Vil nequeunr. Quarto , flammam inceníi corpo- füpir ris áícendere ; non deícendere , fit ab aére * [ami ambicnte, in quo natat illa, atque vna cum Qul particulis corporeis , quas continet, conítituit Conc corpus fpecifice leuius ; vnde in aére multum cend tenel rgrefa&o tandem defícendit. t Secundo , ignis eít Huiïus. Eft. enim ckon- |e | geries particularum minutiflimarum, facile in- gem ter fe feparabilium , & parum cohzrentium , moi (293-) quoniam per poros corporum omnium adh ad intima horum meditullia penetrat. Hinc Ph partibus conftare videtur globofis , non pyra- fr inc midalibus , quibus hifce penetrationem iguis iuuare quidam volunt. Pyramidum quippe at L colle&tio fluiditati obftat magis , quam globu- lorum ; atque hi zque intrare poffunt poros; ad ac ille, fi. modo fint miními Ve * öc politifïïmi , : u nulla prgedini Ícabritie. - $49. p — T DE IGNE. 211 A ftot 340. Qu f 'I;er'tïö, ignis eft in omnibus" corporibus Dorisaz prefens , elementaris nempe ,. & fimplex , aut ttt ul incarceratus, . Hoc exinde manifcftum eft, quia Yfe i. nullum hucufque corpus nouimus , quod non T n poffit incalefcere, vel quod effet fine omni ca- imhc lore, aut perfedte frigidum. . Excitatur .enim a p ignis . incarceratus , aut. torpens , & ad viuum atürdi perducitur, particulas corporum commouendo e0 f attritu aliquo aut aperto ;* aut occulto. Illius non pl exempla funt hzc. . Clauus ferreus ii afferem d i ada&Qus, vbi vlterius propelli nequit, repetitis y indict validis concuflionibus calefit. Virgula ferri ii r fepius inflexa . & reducta. fimiliter. incalefcit. Est L. Lamina ferrea ab ictibus repetitis ,. przcipue vt ei obliquo mallei du&u incuflis., tantum feruorenx ul concipit, vt fülphur & puluerem pyrium. in- j mukum . cendat. Funis truncum arboris complexu fuo tenens , continua reciprocatione aliquamdiu tractus & retradus ; flammam tandem aper- tam producit;. Hinc Indi etiam ligni quoddamx jm c ocdle ! enus duriffimi, Bambou., non ad armorum modo víum, fed ad ignem quoque fufcitandum;, entill of adhibere didicerunt. gourn. des S$av; 1686. Phofphorus Anglicus cultri attritu in viuam " onp flammam erumpit, Dicuntur quoque fyluarum incendia oriria ramis arborum; per ventos agi- v tatis, fe terentibus. "Atrifloteles de calo lib.25 f guw;f Lucretius lib.1. . 'Terebra in ligaum durum ad- aGa; ferra, aut lima, celerrime reciprocata, Yvehementer incalefcunt. Saccharum in, mot- lü[imä u. Duz arundines, Hi- |tario tufam lucet no&t R Ípanice h CaP. XIV ïss fpanicz di&z , nulla lacca obduäæ, nodQu fe« cundam longitüdinem íüam oblique .percuffz , Tria fcintillas edunt. Axes omnium rotarum in Q attr cürribus ; & machinis aliis ,. celeriter atuiti , Werto tandem incenduntur , vnde ad diminuendum at o hunc attrirum vehementem oleo , aut aqua AUcac etíam , illinuntur. Ferrum füpra - cotem rota- Tis 373 tilem appreffam ignem copiofiffimum edit. In propo omni tali actritu partes corporum minimg for- Vloa titer concutiuntur, vnde & partes quoque in- Cs fenfibilesignis elementaris, in illis incarceratz, Cuifs V ad pregrandem motum incitantur , atque fic Vg calorem augent. Habemus ita duos modos ftopio phyficos ignem producendi ,. attritum nempe fif, ( mutuum, & aCionem folis refra&tione vel g i reüexione folis; auctam. Augetur veto Qu n talis calor ab attritu. produ&tus , ex co, quo corpora funt duriora, quo magis fibi mu- fttui Cele tuo apprimuntur , & quo celerius agitanturg veluti funis, lente per manum tractus ; nullum quo excitat calorem , fed rapide pzr. volam come Gile preífam du&us , hanc plane comburit & ledit, Vix « Pertinet huc etiam calorexplofi globi bellici, ex fe f folo vehementi eius attritu ad aérem oriundus; i[aqu excurrit enim talis globus pet aérem in minuto oht fec. ad 6oo pedes, cum ventus fortiílimus eo- linqu; dem tempore non abfoluatnifi22 pedes; huac Wa vero calorem ab accenfo puluere pyrio oriri non tl poffe , ex momento perexiguo temporis iudicari fiiga poteft, quo puluis accenfus & globus manen£ Inq lOCl coniundti, v. Jourual des Sav. 1568 » p.4nj- ti 34[. — pE IGNA 259 wiu f 441 pf ""Tria adhuc fünt exempla memorabilia ignis t lr'n ab attritu eXcitati, primum , quo chalybs , in r at aperto aére filicem percutiens , viuidií[imas Quend edit fcintillas. ...Hoc phanomenum explicuit -accuratius Celeberr. de.Reaumur , in Mem. de Pa- qu d EeIn u rvis 1736 , Occafione problematis huius ipíius edit. à propofiti a Clar. Kemp de:Kerckwyk , Chemico m Vitraie&tino ; qui. credidit , fcintillas has ex- u ceptas charta munda a magnete non attrahi,; tl cuius vero contrarium deprehendit 1fte, in l. c. imt l Di& autem fcintille papyro exceptg , micro- T fcopio afpeCte , oftendunt globulos ferri, non 1 hnj fufi, fed impuri, & fcorias ferri; quod eo ma- y Y gis mirum eft, in momento temporis ferrum , p w quod alias vehementiffimum ignem ad fui fufio- q a nem requirit ; non fundi hic folum , fed de- ; t ftrui etiam & in fcoriam verti. Explicuit hoc gitinu Celeberr. de Reaumur per:fülphur copiofüm, guli uod in omni ferro continetur , cuius ope du- m o &ile hoc eft, & quo amiffo in fcorias mutatur; &lol vix enim ferrum candefit , & ftatim .colligunt Clh(hä fe fcorim , vti in ligno accenío cineres ; füblata itaque per filicem particula ferri , fulphur in ea joni: ' mili«" contentum iricenditur , & fuo abitu fcoriam re- mi? linquit. Scobs chalybea flatu tranfiens per flam- j M mam candelz incenditur ex eadem caufía ; & (i flatu orislento flamma in fitum horizontalem re- 10[3!1532 j digatur , tum per hanc delabentes exdem [Ícobes in chartam puram fcorias fimiliter exhibent. Ia nud loco ab aére vacuo non lucent quidem hz fcin- ii iles. tille,fed fünt nihilominus glgbi prioribus fim A 342 5*[0 260 tüt j 3423. grtit Secundum, quod referendum hue quoque eft, offerunt' nobis duo^frufta cryftalli montanz , Qptin fit; quz fi in tenebris fortiter iuxta fe mutuo agi- téne tantur, lucida tota fiunt , fine calore fenfibili. 165j Idem faciunt , obferuante quondami Job; Ber- Ton aoull, in Mem. de. Paris 1707 , plurima alia corpora, fed vnum faltem eorum debet effe pellucidum , vtapparere lux ineo poffit ; vtrius- que füperficies debet effe plana , polita, munda, at & cotpora debent effe dura. ^ Ita lumen fpar- git mercurii amalgama cum tanno affrictum W T vitro ; aurum; & omnia: metalla veliqua , affri- Ga vitro; adamas idem praftat, quod valde u fts miratus eft Boyleus in fuo Zdamante Lucido, cui us .foli h'gc proprium effe putauit. tl) À 343* fl Iho "Tertio memorandi hic funt illi phofphori ; qui mercuriales dicuntur. Capiatur enim Ba- T romettum ordinarium , fed in hunc vfüm con- D Oti ftructum; agitetur illud modice , vt mercurius contentus reciprocos afcenfüs & defcenfus per- Vti agat: obíeruabitur , mercurium lucem fparge- Ttu re in tenebris ; quod primus obferuauit Picar 1e circa annum 16765 vid. Meim. de Paris 1694; » P. 202. ldem hoc phenomenum fpectari quo* f que poteít in globulo vitreo, ab aére vacuo , cui mercurius eft immiffus. Mercurius itaque N P( etiam ignem in fe continet, qui attriru ad parie- tes vitri facto, in loco ab aére vacuo , vbi .Cdi-.-. & nempe-motus ignis vib?atorius minus imp tur, p pE IGNE. 26t tür, erumpit, &v;inculis fuis fe liberat. Purs« gatur au tem mercurims ab omnibus fordibus qed, Q optime ; fi in aceto deftillato & feruente lauc- tur ; ni(i ftannum aut plumbum fibi admixtum W ff teneat, quibus adulterare eum folent vendito- ij res, &qusx deftillatione fünt remouenda, Da- rometra talia vocantur luceatia. n d k d 344 vttie qUndy Attritu occulto (340-) partium , qui immee diate ad feníus no ftros non peruenit, .effici [pt- ffe&tus modo maiores; um poffunt ignis incarcerati e , af modo minores, prouti (equentibus. conftat vi li exemplis. Aqua & fpiritus vini, &que calen- tes , mifceantur xquali pondere in fcypho vi- h, cüi treo, vini fpiritum lente affundendo . & mix- tionem agitando , apparebit, fieri folutionem; fluidum turbari, & calorem oriri, qui Ther- mometrum immeríum moueat; quod experi- rphüh ] m J mentum exhibet Geoffroy in. Mem.. de Paris Hezc notabilis caloris produ&tio j Q 1713. p. 69. * cüti j oritur fine dubi o ab occulto partium minimarum as p vtriusque fluidi permixtiattritu , exorto ab ea- i rundem mutua attractione , & mox infequenti h j bili inteftino p repulfiones quz fi cum motu fenfi partium coniun&ta fuerit , vocatur € feruefcentias ] NT fi vero viuas lammas producat, explofio. Si- j milia experimenta quam plurima apu d Auctores / Ü 200) ünt mixta, i reperiuntur; calorem quippe produc j aqua & vinum generofum , aut oleu m vitrioli. PQU c: lefcunt. ) Aqua & acetum deílillatum non inca Sed. aqua fortis &fpiri tus falis. ammoniaci; aut npid' oieum h 2 i z 262 CaAr. XIV oleum tartari per deliquium , magnam produ- ag n&l cunt efferueícentiam , hinc vltimum hoc non nifi per guttas priori debet affundi. Oleum vi- (« y al trioli calorem efficit cum vino Rhenano , cum 0s , fpiritua falis ammoniaci , & cum multis aliis Viuan fluidis. Ratio reddi poteft ex his, cur membra &xcit corporis humani, ex aquoíó madore frigida, frictionibus cum fpiritu vini factis ad calorem giw nit naturalem redeant ; & cum probabile fit, oleum vitrioli in: omnibus fluidis excitare calorem : qui. poterit hoc . fuadente Perilluftri I7olffo, Expe- vünentor. Tom. 10 , $. 111 y forfan vtiliter adhi- h beri ad copiam ignis, in quocunque fluido con- tenti ,. menfíurandam. * Statuit autem . olim ii ob. Bernoulli, in qualibet corporis. particula Gl N inetfe aliquid aéris valde compreffi , diverfo- rumque fluidoruntparticulas ita effe compara- tf Vgl tas , vt alim (int in cuneos formatz , alie autem cauitatibus przdite , quas illi intrant, ad ( mic difrumpuntque, vt aéri compreflo porta detur; qua rgat, ex quo deinde motu;& bullz aérez fpir & vehementior calor, exfürgant. Sed & corpora folida fäuidis inie&ta ignem in pura corporibus femper przfentem excitare poffunt. Aquz fortis o&to drachmis iniiciatur cretze albz COR C dràchma vüa ; orietur efferueícentia cum ma- üm gno calore. Simile phenomenum prebent ter- tüt ta humida , nigra , & aliquot aquz guttulz ; mif faccharum faturni & fpiritus nitri ; fal tartari . im & aqua, aut fpiritus vini ? oculi cancrorum fün & aqua fortis ; marmor album & aqua foytis; ate m DE IGNE. 263 ptod argentum limatum & aqua fortis; limatura ftan- ni & fpiritus nitri, quz vltima mixtio metuen- NU lum dam & periculofam efficitefferuefcen iam. Sed vt alia fimilia experimenta chemica pr2terea- )o, G lis d mus , nihil amplius addimus, quam , calcem viuam cum aqua fimplici magnam & calidam menin excitare efferuefcentiam ; nec non foenum fri- ho idum, in denfos aceruos compreffum , & pe- cioa nitus madefactum , excitare calorem fummum» ; ol [oreit: qui in flammas erumpat. d 346. t adii o Q)n Poffunt denique etiam corpora fibi permifta ul OMIH ignis incarcerati aliqu id expellere, atque adeo calorem imminuere. Hoc £it, fi zquales portio- atl nes olei terebinthinz & fpiritus vini re&tifica- d pmple tiffimi , que calentia , permiíceantur fibi. Vel, fioleum foeniculi , aut ani(i , affundantur 1y j j ad fpiritum vini; ob(ervatum eaim fuit a Che- micis, omnia fere olea plantarum , mifta cum 4 did » fpiritu vini , frigus producere. cr us Quartox ignis expandit fe in alia omnia cor- gl pora; hoc eft, corpus ignem continens hunc ) communicat cum omnibus aliis minus ignis qu continentibus, aut frigidioribus, quaquaver- p :. fum,donecomnia zqualiter caleant.Nam implea- j tur vas aqua tepente, cuíThermometrum fit im^ at miffum, quod calorem aqu& oftendat ; tum ) l wü*ï immittatur aquz lapis ipía frigidi or; aut in- "n Ititudine fundatur ipfi alia aqua frigidior ex a j 4 qgadauf, d L I x 264 Car. XIV uadam, vt bene permifceantuf, quia aqua ca- r lida leuior eft frigida; obíeruabitur ; aquam ; tum prius tepidam , reddi nunc frigidiorem , & ade 'Thcrmometrum depreffum tandem confiftere. Expandit enim fe ignis, in aqua tepida pre- fis fens, in corpus frigidius, donec in vtroque M9 teneat zquilibrium ; ex collifione quippe par- lo ticularam, celerius & tardius motarum. na- fu Ycitur tandem motüus inter vtrumque medius, « hoc eít, remiffjior, quàm erat in aqua calida, li fie & concitatior, quam fuit in frigido corpore ; vnde mixtum concipit calorem inter vtrum- q b que priorem medium. . Motus itaque ignis ele- mentaris in corpore calidiori maior, in frigi- l diori minor, tamdiu nititur ad zqualitatem , I donec in vtroque eadem ipfius oriatur & co- 9t Ita ferri calidi «liminuitur ca- pia & celeritas. lor continuo , materia ignis tranfeunte ex ipfo in acrem, a M frigidius. quam , aut aliud corpus vjcinum,- 348. . Quomodo inuenienda fit temperies, vel ca- loris gradus ; duorum fluidorum diverfi calo- ris fibi permixtorum , primus propofuit 4/o- finus, in Afirologia Gallica, p. 1523 fed obfcu- ram, nee veritati conformem, dedit folutio- ï Multis autem inftitu- nem huius quzflionis. tis hanc in rem experimentis inuenimus tan- dem, fi ingredientis vnius fluidi fripidioris fit caloris, ex Thermometro Fahrenheitiano zfti- mati, gradus z, maffa 45 alterius vero fluidi caloris gradus , maffa ^5 fore gradum calo- ri$ DE IGNE. 265 T1am»kRsbn Qu t ris fluidi mixti — ; cuius incremen- 1r1arxkbsb tqum — Sb(.n—mö. M tum a calore minori z proinde eft E —ilzi)-fgl) ?. Ol adeoque di&tum hoc incrementum , pofitis maf- i p fis vtriusque fiuidi equalibus, aut a z b, erit 8 vtttüe u9 (n—m), vel proportionale differentiz ca- p lorum vtriusque. ingredientis. Ita ex.grodi üm, t fumpantur aquz portiones duz zquales, vna mredi .Selafcens ,' caloris 32 graduum, altera ebul- a cili liens 212 grad. (320.) atque hz probe permi- fceantur , producent ez in mixtione 107j ia NT gradus, quod ipfum experientia reiterata con- firmauit; aliter ac Boerbauius ftatuit, Elemen- pQ d "m in f Lor. Cbemie T0mo 1, de igne Exper. XX. corolj. itatel 11, . 269. mixti nempe gradum futurum eífe T 90. ^ giturte 349« a Cum itaque breui tempore, aliquot hora- Ti rum interuallo, «qualis vbique fiat ignis ex- panfio, nifi nouus aliquis accedat. ex. inopi- nato calor; hinc patet, in eodem aliquo aére vdi omnia corpora, cuiuscunque. generis , , eequa- liter etiam effe calida ,. vel zqualem ignis co- [ü g j piam'in fe continerc. Hinc itaque "Thermo- metrum ex filo longo fufpenfum , ac per aé- |o fii n rem in ofcillationes actum , gradus fuos non mutat; eít enim in omni loco, in quem ita if defertur, eadem iguis copia. Hinc idem quo- 714 T que inftrumentum , oppofitum ori follis, vt ita ventus excitetur in illud irruens, immo- m* " tum perfiftit;: quod experimentum inftituit de la Hire, in Memoires de. Paris 1701, p- 115 ob- ; K 5 ; ?ruau' 266 Car. XIV feruauit autem poftea Caffius Jmmior im l. " pin 1710. p. 719 , fi idem inítituatur magnis folli- fnot bus, mutari inftrumentum , quia omnis mo- ttib tu$ vehemens generat calorem, Si preterea ta). bulla inftrumenti madefiat, & ventus ope fol- lis ipfi affietur , iterum mutatur , & quidem ad frigus fenfibile; vnde explicatur nautarum confuetudo, potum refrigerantium , cum ma- p didas extus lagenas vitreas inter vela, etiam Íu madefacta, füfpendunt, atque fic vento expo- f nunt. vid. Celeberr. Muffcbenbroekii EJJai - de l p Pbyfique , p. 476. n [ 1 350* d Ex hac quoque ignis in corpora frïgidiorä Y zquabili expanfione varia alia explicantur phz- a nomena. QCur ex. gr. oleum lini, petroleum, fpiritus vini, mercurius viuus, in acerbo fri- gore tantum affumant frigoris gradum, vt di- ä iti exinde rigeant ; quamuis enim hec fluida d ifficulter abeant in glaciem , affumunt ta- 8ui, in men gradum a£ris frigidiffimi circum quo alii liquores diu fünt congelati. Cur, fi manuum altera, frigore torpens, altera vero calore affe&a , tum (imul vtraque aquis tem- peratis immiffa, illa hanc aquam fentiat cali- ä; dam, hzc vero frigidam. Cur, fi quis ex a& ie libero & frigido intret in conclaue non ca- lefa&um , hoc eidem videatur calidum , quod tamen illis, qui adfuerunt prius, frigidum et- fe fenticur. Cur ferri fruftum, aque ebulli- nu ca- gnti iniectum , retractum deinde & ma ptum, DE': IGNE. 267 LL huic frigidum primo appareat, & poft s l- ptüm , moram aliqua m demum eidem calorem fuum Ts I tribuat. vid. Celeb. Krügeri Pbyfica, Tomo l, Fa p WP', 6, p. 296. 351* yuda WE Porro eadem ignis expanfio fuípicionem J quoqu e create poteít, ignis materiam elie etiü fumme e la(ticam. (222.) Obftat autem huic af- p fertioni illud , quo d dictum eft fupra, (337) b / jgnem dari aliquando incarceratum , herentem in quiete , aut preditum faltem minori rapidi- tate, neque effe expandentem fui, aut, non effe elafticum ; veluti ex. gr. in calce lapidum fti- ioti vulgari, in qua magna pars ignis, non cla ci, nifi aqua accedat, hzret incarcerata ; & p mml maior etiam pars ignis haret in eiusmodi la- y)llr pide, qui vnico die in forpace plus coctus eft, u quoniam hic aquam , cui iniicitur, calidiorem f feddit, quam ille. Sed in tali cafu particulz - ignez forían fuam elafticitatem cito perdunt, [/ v & cito recuperant; aut per attractionem fepa- g, d rantur inter fe, ut vim füam exercere neque- v ant, donec denuo colligantur & excitentür ; [ quod ipfürn etiam particulz aérez, (umme ca- Ca[ Y M tcroq.-u'm elaftice , facere videntgr. 352* d Id vero adhuc notandum eít de hac ignis qUO mCF expanfione , copiofius eam fieri ip corpora den- )U"P fiora, quam rariora. Hinc enim ferrum can- |* dens citíus -frig..Et in mercurio, quam.in a&- Tes il 268 Car. XIV re, aut aqua. Hinc metallum citius & mapis tatiot tüt incalefcit, quam lignum eiusdem. magnitudie nis & coloris, cum vtrumque eidem calori fo- TH, à lis exponitur. lo . Hinc etiam pulvis pyrius ci- tius incenditur chartz aut ligno impofitus, Qbedi folut quam lapidi aut metallo. Hinc denique odo- ratum incenfümi fuüper metallo frigido non peut fien totum igne abfumitur; & aqua frigidior md- nui noflrz videtur quam a&r, quamuis vter- en teuji que, Thermometri teftimonio, squaliter ca- leat; quod idem etiam in marmore, fetro, & Hj t5 ligno, vel lana, zque calidis, fed manu atta- Cs , fieri folet. pian 93* lx Diti .. Quinto competit igni, vt tenuifïïrhas corpé- rum plurimorum particulas lente diftendat. f I Capiatur enim virga ferrea, aut alia metaili- Ca, tres circiter pedes longa ; deinde parata ini fit tabula ex ligno firmiffimo confeda, quz in planitie fua- gerat affixa duo obftacula immo- l bilia, paullo vltra tres pedes inter fe diftan- tià, quibus interponatur illa virga, & hiatus, Oy qui füpereft, repleatur cuneo metallico intru- qu fo, Exemta dein virga cale&at, & denuo ob- 'nei (i ftaculis interponatur, atque obferuabitur , cu- neum non amplius ad locum priorem notatum Ql intrudi poffe; adeoque a calore metallum fuif- t Íe dilatatum. Eft hoc experimentum Grave- iU ad fandiü Pbyf. Elem. Matbem. P. Il , p. 14. edit. 17325." Similiter dilatantur ab igne plurima alia do fu Corpora, etiam adamas, Boerbave Cbemia P. ac dila- ü ( * D.346,. Neque vitrum etíam ab h tatione DE IGNÉE. 269 frapi tatione & cont—fa&ione liberum effé , manifeíto, ii tum cernitur, cum phiala, fpiritu vini reple- d« ta, aquz feruenti fübito immergitur; nam in Til hoc caíü fpiritus vini , dilatationi vitri prius Ytu, ebediens, füb(idet aliquantum; antequam,.ab- je od foluta vitri dilatatione, altum, a calore actus; i perat; cuius phznomeni contrarium obtinet,; Qt D fi eadem phiala aquz frigide immérgatur, Hoc ; Vi experimentum dete&um elít ab A4cademicis Flo- er C ventinis, & confirmatum per- Borellum , & If. 10 & Fo[fium. : Geoffroy credidit cum 7offio, liquos LU res hac ratione prius condenfari, quam inci- piant rarefieri, per antiperiftafin quandam; fed hanc cauffami reiecit 4montoms , in JMem.-de ) Paris 1705, & in vitri dilatatione. veram con- Y ul fiftere huius phznomeni rationem ingeniofiffi- me detexit Peril. atque Celeberr.. Bilfingerus, i h 1 pami in Commeut. 4cad. Pefrop. .Ti öþzo IlI, p. 242. T * 354- " ia Idem vero variis aliis modis cerni p Gtell; dil híatll Optime quidem per ingeniofiffimam machinam, quam Celeberr. Mu[Jcbenbroek inuenit, & Pyro- vintru' u ( metri nomine infigaiuit in Experimeut. Acad. del Cimento ; P. II, p. 12, cuius ope minimi etíam JT; (j caloris aucti, & ab igne acceníi fpiritus vini u Áile i^ rodu&i, gradus détegi poffunt , quorum qui- Dd lmf ( l bet eft 1455 pars pollicis Rhen. Secundo- adhiberi folent annuli metallici, qui calidi mo- Á ;dlfl j i do, modo frigidi, inferti cono metallico pro- fundius, aut minus profunde; in hoc defcen- j poteft j (i'ij' dunt, Tcrtio idem effe&tus obíeruari ques j D Ca». ! XIV 470 quoque aurium iudicio, dum nempe chorda [77 &nea tenditur inter arcum metallicum, atque qui dein ex murato fono huius chorde iudicium hipe fertur de coptracto! aut dilatato corpore foli- (dtàt: do in arcum curuato, quod fecit Leutmammus, i in Commentar. 4cad.' Petrop. Tomo IV p. 216. ditam lgnis itaque elementaris ex aucto calore ad lo maiorém motus rapiditatem concitatur ; qua 1 fit, vt partes corporis minimz fingule magis m-j a fe remoueantur, atque fic corpus integrum fecundum omnes dimenfiones extendatur. N pal * fa. Inter metalla autem inuentum fuit, ope Py- omn rometri modo di&i, ab eadem ignis copia ci- ARitm tiffime extendi ftannum, hoc fequi plumbum ; chot tum argentum, orichalcum , cuprum rubrum; qui tardiffime vero ferrum. Ab eodem etiam ali- le, quo igne rarefcebat cuprum rubrum 89 gra- Que dibus; orichalcum 11o; ferrum 805 plumbum fem] 1555 flannum 155 ; argentum 78 5 qui rare- p factionum gradus in nulla cognita adhuc funt ratione. Compertum quoque fuit, virgam ferream vnius pedis, calefa&dam mediocriter, gm longiorem redditam fuiffe parte £. fui; cylin- Tne drum vitreum fpithamz longitudine parte 453 D annulum metallicum candefactum diametrum a auxiffe partibus .2..; vitreum globum folo ca- hl lore manus diftendi ad ..1.. diametri. 1090 Porto qu 4Auzout obferüauit, tubum ferreum 12 pedes te longum in vehementi frigore contractum fuiffe fl 2 lineis. joara. des Sav, 1667, p. 177. Der- K bamus bE IGNE. 271 hordi bamus expertus eft, virgam ferream talem, AQue quales adhibentur ad horologia ofcillatoria ; Qium fufpenfam in flamma a foco fabri ferrarii ex- tel citata , extenfam fuife 4 poll. extin&tam de- 1111 inde in. aqua frigida contractiorem fuiffe red- N ditam E z lo s poll. quam in ftatu naturali; a ca- ore d lore hominis natural i elongatam fuiffe ,. poll. 2 m a a calore folis: autem 399 Ti m. Mart. poll. vid. l(. 6,.37385 n - 356- l, Non autem omnibus corporibus firmis com; petit hzc ab igne exten(io, fed dantur pluri- ma, quix ab eodem contrahüntur. Talia funt ep omnia ligna arborum, fruticum ; tum pattes pia Cl« animalium , veluti offa, ebur, membranz, Qu chorde ex inteftinis fa&te ; quod exinde fir, m quia vi ignis humores, & alix in iis particu- " lz , expelluntur, quz cum igne auolant, at- [b que particularum reliquarum , ad. vnionem J mbit femper nitentium ,. attra&tioni. propiori- locum Bri 'aperi,unt. yc t 357* j vit Extenduntür porro ab igne etiam flnida omnis oclh( J generis, de quo fequenu potiffimum experi- T mento conftat, Intra globum vitreum, cuí an- I nexus fit tubulus exiguus , contineatur fluidum; s calefiat deinde globus ex modico calore, vapo- ) Qu rum ex. gr. ab aqua feruida afcendentium , at- que obferuabitur, hoc calore fluidum ad maio- ) Q rem altitudinem attolli, adeoque extendi; quia l ; li fluidum, cuius eadem copia manet in phiala, / [,ï aícendere in tubo annexo nequit ; nifi dilatetur, 7 & aut li ütuges 272 Car. XIV aut in maiuä volumen extendätur. Ab eodem biün igne maximam extenfionem na&tus eft aér , dein-. itüet de àlia fluida fequenti ordine ,. Alcohol , Petro- $5 leum, Oleum terebinthinz , acetum, deftilla- hu tum , aquapura, aqua falfa, aqua fortis, oleum 4 vitrioli, fpititus nitri , mercurius. À fümmo infet frigore artificiali; ope fpiritus nitri excitato, àpet extenduntur fluida fequentia, dum ebulliunt ; Qito. adeoque in maximo dilatationis fuz gradu'funt; fetio volüminis fui prioris Alcohol $ ; aqua gk ; j mercurius 41. Áoltt Tüpi Patet igitur ex his, iä g.lobulus vitreus angu- tel fto tubulo annexus , feu phiala, fluido quocun- iif que repleatur, atque tabulz, cui, fcaia. quz« Lt dam inícripta fit, iungatur: fore vt huius fcale pe ope aícenfus & defceníns fluidi in tubulo obfer- dàti Vidimus enim, fluida multo ma- vari- poflit. Con| gis ab eodem calore extendi ; quam . folida, adti 1ta vero obtinetur inftrumentum ; quod calo- ii rem auctum vel diminutum corporum , illud i, tangentium , indicat , & Zbermometrum voca- hx tur, vel potius Z/ermo/copium , .quia caloris in- Cün crementum quidem , fed minime adhuc ipfius i menfüram, nobis exhibet. Huius inftrumenti Tert præcipgas Ípecies explicabimus. P Gd 359* t Primum quidem 'Thermometrum , quoä fe» & quentibus ominibus inueniendis anfam dedit, eft ini Drebbelianum , ab inuentore Cornel. Drebbelio , tati Batauo, fic didtum, quod idem vero alii attti- Nj uunt bDE IGNE. 275 Mder büünt SanBorio, celebti talia Medico, qui illud dn- inueniffe.dicitur , àd febriam eftus cognofcen- u- dos; in 7Mem, de Paris 1706 p. 5633 alii vero li adhuc Rob. Fluddio ; vid. Stur ii Colleg. C olea ZuG. p. $9. Conftat hoc tubo vitreo gracili; Qmrt inferius incuruato fürfüm in fphzrulam ; & Qf0, aperto, fuperne autem fphzra capaciore pree- Il n fion dito; Pars huius tubi, vna cuin fpherula irz ff feriori apertà, imiplentur aqua communi, fed 1 P j $8 permixta cum 'aqua regis., in qua orichalcurmi folutum éft; vt viredo.illi concilietur ; & cor- rüptio, vel conglaciatio ; euitetur. 'Tubus ità p tepletus affigitur tabule in gradus arbitratios iM diui(ie, in qua fcala afcenfüs & defcenfus li- | qH[Z' Quoris poffint obférüari; Aér itaque , id fu- du periori fphierula contentus , (i a calore exteri- T f datur, liquorem deprimit; fi vero a frigore l o n Contrahatur, preffioni a&ris externz, ad ele- (]i Qd vandum liqüorém ; fpatium concedit; vnde d ol in hoc Thermofcopio liquor. 4 calore defcen- Jli y dit; à frigoré autem afcendir. Sed premitur j YO hoc inftrumeritum vitio haud. contemnendo. lr |oti um enini; ob fphzrulam inferiorem apertàm $? C 1 ] áér liber preffione füa in liquorem intus con- AUR j tentum agat; & fnanente calore eodeni prefz fio aéris maior aüt mirior euadere poffit: ac« Cidit; vt in hàc máthina eíffecdtus preffionis aérez; & caloris; perinifcéantur, neque ad- i €o ea fidus index fit caloris foliis : quanquami j avc EH gd]f»c' in témpore; quo nulla in ri$ gráuitate fnü- xbb [L4] h tatio fit; vtiliteradliiberi qucac; ob infignes trius itüfs L tl tationes ; quibus a pár üo etiam calore affic S 368; hn a74 Car. XIV 36o. v Ad emendandum igitut precedens Ther: ifi, titla moícopium Academici Florentini , circa mediurm recedentis feculi, phialam fpiritu vini re&ti- hs | hec. ficatiffrmpo colorato repleuerunt , & tubum, fuperne figillatum hermetice, fcale affixerunt. a Fi vid. Experümenta Acad. del Cimento. — Ex quo Cgleb fa&um eft, vt tale inftrumentum, a prcflio- Ti fii ne aéris liberum , folius caloris mutationi ob. noxium redderetur, atque a prioris vitio li- dro nucg beraretur ; quale ZPermofcopium. fecundum , fpiritu vini repletum , & dico modo confe- yani Tl Qum , Florentinum appellari fole.. Sed neque tülti hoc ab omni errore liberum cft. Obíeruatum enim fuit fücceffu temporis, & primum qui- hg a ( dem ab Zalleio, quod fpiritus vini, reGifica- tiffimus etiam , poft aliquot annos ceffet ab g lien eodem calore extendi in idem fpatium; qua- re etiam hec Thermofcopia Florentina infida ( funt, neque plurium annorum durante fpatio Q fine periculo erroris adhiberi poffunt 5 nec ür el etiam ad conftantem , & vbiuis locorum co- gnitum , aliquem caloris gradum fünt accome du dic modata, nifi ad vagum quendam aéris tem- lam perati; nec etiam inte; fe concordant. at 561. fra Hinc tertia fpecies excogitata fuit, quz fe- - In cundz (imilis eft, fed loco fpiritus vini met- curium viuum purgatiffimum continet, qui; Th quamuis non tantum dilacetur ac fpiritus vini : " m (35 7.') nulli tamen huius dilatationis mutati ni - DE IGNE. 275 ni eft obnoxius, quod primus obferuauit Hal/e- iuss, anno 1680. Talia Thermofcopia. Mercu- Ther: ii ridlia vocantur, atque ab omnibus fere errori- bus fünt immunia. Variis autem modis etiam ni r tb hzc fabricantur, inter quos eminet ille, qui a Fabrenbeitio eft introductus , & defcriptus a yeno Celeberr.. Muffebeubroek , in Experimentis Acade- hq mie del Cimento , p. 10. Scilicet tubus mercu- preüw ioni d rio repletus, vna cum annexo inferius cylin- itio ) dro ampliori, imponitur in hyeme, cum ftre- ndilty nue gelat, glaciei rafz cum fale ammoniaco permiftz, a quo termino initiumi divifionis in cotít | neqi Ícala incipit, cyphra o notandum; poftea im- mittitur inftrumentum aque iamiam abeunti ovoatut u qll*þ in glaciem , atque ibi notatur gradus 32 ; fa- &a fic diuifione fpatii obtenti in totidem par- ii T tes zquales; tum idem immitticur aquz ebul- lienti, qui etiam conftans gradus caloris efts y j i (320.) atque diuiíione continuata terminus hic acquirit gradus 2125 qui deinde gradus porro 7 [pa!f) fürfüm continuantur ad 6o0o, in quo nempe P [j calore mercurius ebullit, & qui fummus gra- m v x dus eft caloris, quem hzc machina poteft in- dicare; iidem porro gradus transferantur ete ris iam infra o ad 200 víque, quoniam Celeberr. D. Gmelinus noffercale ingens frigus notauit in E L6 aére Sibirienfi, quod effet 120 100 graduum in- fra os vid. Eiusdem Flora Sibirica, Pr4f. p.72- r In frigore fíxuiffimo anni 1709 in Yslandia j* 'Thermometrum tale Fahrepheitianum in aére l) qur' m, vl- defcendit ad gradum o, ex quo creditu j timum hunc gradum futurum cffe frig oris a T 2 natus )l N 216 CA P. XIV nl naturà producendi; ars autempröduk& malué ( B adhuc, & quidem ad gradus 4o infra 0. Vid. T te Boerbaue Chemia , Tom. 1, de Igne ; ;oroll; 4 tne 100C 363; lucet Afcendunt itaque hzc Thermometra Fahrerie Qno heitiana a calore. magis au&to ,. defcendunt d i calore imminuto, & fünt cozcordantia , ita vt Tib vnum eorum comparari femper pofIit cum al- Vj tero loci remotioris ; omnia énim in eodem gl calore vnum eundemque gradum . oftendunt ; Vitün quod. in precedenptibus non fit. Huius prz« hm terea inftrumenti gradus quidam precipui funt Q hi fequentes. Oftendit nempe gradum o in glacie rafa cum fale ammoniaco , xquali co- N pia» permifta. 32 in aquá abeunte in glaciem. elic 48 in a&re temperato. 96 in fanguine calido, s aut vrina etiam, animalis viui & fani. 123, qui in calore aquz calide , quz manus tamen non- dum ladit. 140 in calore diffluentis cerz. at mnh 18o in fpiritu vini ebulliente. 212 in aqua ebulliente. (( 220, quo gradu mixtum ex par- [ tibus plumbi 2, ftanni 3 , & bismuthi 5 in- Vilas cipit liquefieri. 242 iu ípiritu nitri ebulliente: Ws 250, quo gradu mixtum ex partibus plumbi 1; Mi ftanni 4, & bismuthi «, incipit liquefieri. 3405 H lib quo gradu fluit mixtura ex partibus ftauni 35 [us & plumbi 2. 420, quo gradu ftannum purum du liquefit. 546 in oleo vitrioli ebulliente. 550 ls in plumbo: puro liquefcente. 6oo in mercurio aut oleo ebulliente. Per reductionem deinde fcr Th alii gradus reperti fuerunt , qui immediate ab inftrue DE IGNE. 271 rhaïuö inftrumento hoc oftendi nequeunt ,. vid. Mem. de Paíis 1702. p. 206. Nempe 650 ferri, quod Vil in tenebris definit lucere. 770 ferri, quod in J tenebris lucet. 89o ferri in crepufculo lucentis. 1900, quo gradu ferrum calefactum interdiü lucet, qui gradus etiam eft ignis mediocris li- hr gno excitati. 1200, qui gradus eft caloris in TU igne ligni accenfi magno, nondum tamen fol- T libus aucto. vid. Boerbavii Cbemia P. YT, p. 416. cum i* Vbi mirum apparet, ftannum folum fundi füb eodenn gradu 420, plumbum vero (üb gradu 550, yunt; vtrumque tamen permixtum fundi in gradu s p multo minori vtroque precedentium , nempe g ünt L 349 moin 361- al t De vtilitate infigni "Thermometrorum non gïac'sem- eft quod dubitemus. Corrigunt illa fenfatio- ais nes noftras, vt fcire poffimus ; an calor ali- j 1 quis reuera auctus adíit, an vero talis appa- en n* reat modo. Ita celle, & cauerng profundz, ; C multis dicuntur hyeme calide, & zftate fri- f aqüï gide, qui fenfibus fidem habent; cum tamen a certo: conftet, "Thermometrorum teftimonio , ib Y vtrasque in omni tempeflate anni eundem fo- yliert vere caloris gradum , aéris nempe temperati. lumh l AMein. de Paris 1720. p 452. . Deinde' vtiliter ad- ji. o hibentur in moderandis caloribus fornacum du chemicarum ; in reperiendo certo caloris gra- l Pufüm du, quem requirunt furni ad excludendos pul- i u 0 los , ZEgyptiorum more parandi , & ad prz- ol fcriptum modum Magni Ducis quondam Flo- el d :;ntini ; quod idem i nuentum noftra ztate ab- i j $3 foluit j Atl Ó 278 CA?. XIV.' foluit in Gallia Celeberrimus Reaumur; vt plu- yrit at res alios víus pretereamus, in re culinaria , rl in viridariis botanicis , in obferuandis muta- tionibus aéris, in rebus Medicis ad obferuan- ofit phial hia da corporis fani & sgroti incrementa aut de- crementa xftuum fanguinis. Vid. Sturmii Col- tisy tuby leg. Cur. p. $6. Halefii Statica vegetabil. cap. 1, &b experim.. 20. Ita nos vidimus ex. gr. in duo- büll rum pifcium, qui lucii dicuntur, primo; a- Tani quz, cui innatabat, calorem fuiffe 53 grad. ipfi- dl us vero fübito aperti internum calorem ani- malem fuiffe graduum 40o. Apud alterum a- tD bu qua calebat ad gradus 49; in ipfius vero vi- Tf Íceribus calorerat so£ graduum; vnde patet, &d calorem pifcium internum , animalem , maio- nu rem eífe , quam aquz , cui innatant. Vid. Boet- y iM bave Cbemia, p. 415. T. I. 364. At ab igne multum extenditur ; nempe ab àC €o caloris gradu , quem aqua gelafcens habet; tür ad illum , qui aque ebullieati ineft, extendi- f tur i parte voluminis füi ; Boerbave Cbhemie €Igi Jomo !, p. 1j4. Cernitur id in vefica agnina, s aut alia, madefacta & molli , cui parum aéris d ineft, & orificium probe occlufüm ; hzc fi i carbonibus accenfis prope admoueatur, fem- Iu perque conuertatur ad euitandam combuftio- fb nem , magis magisque inflatur, tumefcit , & tandem fpius cum. vehementi fonitu diffilit. Calor itaque vim elafticam aéris inclüfi valde auget; quod exinde etiam patet, Ííi vefica p prior P pE IGNFE. 27 prior tumida perforetür acu , quo facto a&t per : pli ^tfitj aperturam fenfibiliter erumpit. Idem quoque j cerni poteft, fi phiale vitrex horizontaliter pofite mercurii quid fit infüfum , & bulbus f Qv a phialz manu fola , aut vapore aque ebullien- tis, calefiat, vt mercurius expellatur ; vel, fi 11 N , u tubulus phialz orificio fuo fübmergatur aquz, jp dr & buibus fimiliter calefiat, vt magno numero bullulz ex aqua egrediantur ; quod ipfum et- Ifff; i jam ex diurno folis calore fit. Non pretereun- 1t l) da hic et regula, quam dedit ob. Beraoullt J ant mma in Difcours fur le mouvement , Oper. Tomo Ill p 1075 cuius vi elafticitates duorum volumi- R num aéreorum , loco tuto incluforum , qu& ] parc / & den(itate & calore differunt , (unt inter fe L: in ratione directa, duplicata calorum ; & fim- n plici dénfitatum. 365. Curh itáque fluida increfcant volumine fuo ampcäb a calore , & decrefcant a frigore ; confequi- j hao tur hinc, ea omnia zftate effeleuiora , hyeme r rauiora. Confirmauit hoc experimentis Hom- ( ergius in.Mem. de París 1699 , p. 72, cum, ime | agllïüi plendo idem vafculum variis fluidis, deprehen- dit eorundem pondera in zftate , mercurii 5287 ] hiu J [ 4ran. olei tartari per deliquium 66o gr. olei vi- Il trioli 718 gr. pondera autem in hyme erant re- .mbü[l [V fpediue 5312, 691, &723gran. df 366. j di lü y:fdc . fexto ignis quandoque tenuiffimas corporum í g particulas rapidiffime mouet, (55 ) atque in il- pnor 4 280 Car. XIV lis aut lucem , aut infignem calorem , exci£at,l (crya aut vtrumque fimul.De Luce agendum erit fepa- cillim ratim ; deinfigni autem calore notanda veniunt & fo fequentia.Hic partes corporum folidorum;veluti (itius metallorum , femimetallorum, cerz , picis ; ful- tüius phuris,& aliorum; ita feparat, & a communi at- «ih: tràctione mutua inter feliberat, vt omnes in fte; materia ignis natent quafi, adcoque fluidum labot conftituan: ; quz ignis aCtio F2fio vocatur; velu- Honi ti in gradu caloris 429 ftannum fündi vidimus qui*j ante. (162.) Alia vero corpora ita funt compa- Copi rata, vt Vehementi calore partes fübtiliffimz tüm. ex illis expellantur , & reliquz , igne deftitutze, du vix fe adhuc contingant 5 qualis adio ignis in que ] lapidibus, offibus, lignis, aliisque corporibus; tmi confpicua vocatur Calcimatio aut Incinevatio. 48 Ex eodem etiam calore intenfo accidit, vt vi- tiüs tra quandoque diffiliant, cum nempe valde cà- talla lida attinguntur a corpore frigido 5 hoc enim defe partes contrahit ; (55 3.) calor autem conceptus easdem dilatat , e Qj : x alia parte , vnde difruptio NI coníequi. debet, citi citi Til Ila corpora.calorem diutius in fe retinere fs obferuantur , ..quz lanz; plumis , pellibus ani- malium., inuoluuntur; cuius rei cauffam exin- d de pétit Celeberr. Muffcbenbroek , Effai de Pbyfi- qu6, D. 474 , quia- horum particule ab igne facile in tremorem concitari poffunt , atque deinde olei quid in fe continent, quod alimen- [ to calori cedere poffit, Hinc aqua calorem a io-. n corns N fum corporum, quibqg circumdatur, no - feruat; p DE lGNE 281 iï:ün feruát ; necaér hoc praftat, quia tremores fa- itl cillime recipit quidem ; fed-& citoperdit ; vti Yalunt ex fono conítat ; &, quia aqua non eft oleofa; n 1 citius calorem amittit in vacuo , quam in aére; s; cuius contrarium accidit in. ferro. In vacuo ; nitii & ih aére libero , zquales portiones glaciei po- s fite , i aquam zqualiter tepidam , illa rege- fuitn labat in 4 min. hzc. in 6 min. 24. (c. teftante ; v Howmberg in Mem. de Paris, tomo X , p. 2615 jdimus qui hanc rationem allegat, materiam caloris Qrmpas copiofiorem effe in vacuo , ab aére vero mul- (l tum eius excludi. Sed, vti modo dictum eft, j aquain vacuo citius calorem füum perdit, adeo- pols i que huius plurimum in glaciem vacuo impofi- orbusy tam intrauit,Quo denfiora & duriora füunt corpo-. TTR ra , adeoque difficilius ignem recipiunt ; eo diu- WW tius etiam plerumque illum retinent ; veluti me- jl d talla, faxa ; creta tamen difficillime ignitur, ob Mm defectum alimenti pro igne , fed tamen fatis ci- to ignem arnittit, Quo leuiora & rariora funt T frupuä corpora , eo citius ignem perdunt; hinc aót citius calorem amittit, quam fpiritus vini; hic citius quam aqua, & hec citius quam mercu- lil rius; calor ingens , qui eft in foco vitri cau- etii ftici, in momento difïipatü.r, fi fol nube ob- n2 ducatur, vel vitrum charta obtegatur, 207 n Ji )5 äd&ä [ Duorum corporum homogeneorum , & eius- j* dem foliditatis, zque calidorum , id etiam ci- m^ FC- n us calorem füum depon it " quod ma,ioggm net n^ $ " fu 282 CaA»r. XIV netfüperficiem. Nam in di&is hís conditioniz üt bus in vtroque eft eadem ignis copias hic vero lit. per füperficies exit quaquauerfüm in corpora Qat frigidiora, vnde patet , plus ignis abire per fu- nigt perficiem maiorem, quam per minorem , quod tíett preceptum magni víus eft in conftruendis for- Tacn nacibus. Ita ex. gr. inter omnia parallelepipeda fiic eiusdem foliditatis minimam omnium íü perfie lat ciem tenet cubus, Bo [u! 369. p Agit calor etiam per locum ab aére vacuurh, D quod obferuari póteft, (i intra recipiens vi- treum füfpendatur Thermometrum , atque aére euacuato illud deinde linteis calidis, vel admotis folicite prunis , calefiat ; afcendet q enim ab hoc calore fpiritus , aut mercurius , lt inftrumento contentus. Vnde ad caloris pro - pagationem aére opus non eft, neque adeo pt materia calorifica , aut ignis elementaris ; vehi- li culo aris indiget. hi qu 370« il Corpora eiusdem materie diuería copïa f ignem recipiunt pro diuerfo eorum colore. (j Eidem quippe foli expofita nigra citiffime inca- ï&s lefcunt ; alba tardiffime. In illis enim illapfus W ignis parciffime refleditur, adeoque porosco- piofius ingreditur , inter partes irretitur , Y iisque inhzret; in his autem ignis fere omnis ftatim iterum refledtitur , vt non ni(i leuiter in f e poros penetret, Quo magis ad nigrum acce- at R, DE IGNE. 283 TO dat alius coler, eo citius etiam ignem imbi- I wl bit. Hinc vitro cauftico difficulter incenditur Panni Qor charta alba, citiffime autem nigra. jl nigri madidi citius exficcantur, quam albi. Pa- ,0 rietes nigri in hortis, aut terrz nigr , vehe- (s i Scintille ex chalybe & menter incalefcunt. gipeà filice excuffz citiffime incendunt nigrum vftu- lii Jatumque linteamen , aut atrum carbonem. Bosleus ex marmore nigro amplum fpeculum caüfticum confecit , quo vero nihil accendere potuit, quoniam omnem fere acceptum q fole o ignem in f& retinuit. ens T 31I. a jj, d Mirum videtur, ignem , cito per tenue ali- (eenit . quod corpus tranfeuntem , hoc non ledere, QU 1ta globus plumbeus , charta tenui obductus, np & ignis flammz appofitus , liquefit , neque 1] J ; prius chartam adurit , quam plumbum fuerit ; "n .liquefa&dum. Tranf(ititaque ignis per chartam, hac illz(a; in corpus denfius plumbi, (352.) at- que, dum in hoc f:/fficienti copia eft colle&us, id liquefacit, tum vero demum in charta etiam - e colligitur, hancque comburit. . Idem fit, fi cum Celeb. Krügero, Pbyfice p. 328 , calicem aqua n nel'üa' repletum, & vefica obligatum , inuerfüm fü- " pra flammamteneas ; aut chartam fimiliter flam- ] ii 4 mzx admoueas, fed illam flatu oris continuo Worosw' refrigeres ; dum flatu difpelluntur ignis parti- rg[i[l"vl culz , impediunturque , ut nunquam colligi ' fufficienter poflint. Quorfum referenda etiam TU ] fje. eft ratio , cur flatus oris , manus dorfo immif- L fas, [ 284 Car... XIV. füs, frigidus nbbis fentiatur, halitus lenis au- nj tem calorem afferat. Pal : 3774 ^ tfim Calor, mediocris etiam , fed multo rüagïs; emit intenfus , ia&uram fen(ibilem efficit materiae üUte corporum conftantis, & variabilis (32.) quz vo- Jidä [ catur Ex/piratio ; cui minime acceníeri debent Ton effluuia , quz confíiftunt in liberrimo egreffu u & ingreffu materix interlabentis , qualia efflu- ii via funt magnetica, calorifica, electrica. Cum li igitur diminutio fit materie conftantis , vti in l P fumo ligniaccenfi , vocatur hoc Exbalatio ; fi j ] vero diminutio fiat materie variabilis , veluti ii aquz in fpongia, & ligno , madefaGis, no- minatur id Ezapovatio ; atque.ex adione hac ignis e corporibus exeuntis, & particulas fe« sl cum abripientis, priori oriuntur balitus , ex po- Vel fleriori vapores; vtraque autem exfpiratio bi- Tie lancis ope facile cognofci & menfürari poteft, 8b nifi füb afpe&um cadat , quod fit in aqua ebul- dií liente per vap 5 tun ores , in ligna accenfü pet lfumum-.. b : 373* li ttí De aquz quidem exípiratione iam füp,ra di- D Gum fuit ; (317.) adiiciendum itaque hic eft, ex- fpirare etiam amercurium viuum , vegetabilia; [ oua , animalia, corpora olentía , & alia ; nihil t vero exfpirare in calore temperato corpora ficcay K metallica, aut quoque olea, butyrum, & fimilia. Vocari folent exinde corporaFixa,qus in tempe- 8 ol arum k IZFO quodam caloris gradu nihil partium fu amit- p $E I6NÉ 285 ls d Atittünts fed Polütilia ; qua in eodem' cáloris "eradu aliquid füz materie perdunt. In violen- tiffimo etiam igneterreftri plane nihil halituum Ti eimnittit auruti , & fere nihil argentum ; reliqua WH aütem metalla quain' plürimum. 'Quedam fo- u Y ida & fluida; aperto aéri expofita ; pondere j ent non minuuntur,; féd augefcunt, adeoquepar- cgreïïu ticulas ex aére, ad f& trahunt , qualia funt fal 3 dl eulinare igne toftum , fal tartari , &alia alca- , Cütt lina ; oleum vitrioli ,& reliqua ; de quibus i i phanomenis & cauffatum expofitione, videatur fs f iffertatio noftra ; De vaporumje9 balituum ge- dieratione dc eleuatioues jveit jj, 374 n hi jas l . $1 ignem diutius in éodem loco conferuare p 1 velimus, omnino fübminiftrandum ipíi eft ali- i mentum vel pabulum , hoc eft, tale corpus eít 0 apponendum, cuius partes in locum priorum ] ebuï- diffipatarum fubire poífint. "Tale igois alimen- "s : tum effe poffunt omnia oleofa e terra producta, vegerabilium , & animalium, veluti petroleum , naphtha; füccinum ; fulphura ,' lithiántraces, reíinz , carbones, ligna arida, adeps, febum; a phofphori. vid. Robault Pbyfica , P. HI, cap. d 9. f.7. Hsxc pabula cum ignem alünt; ab eo- 3[5[) J dem acquirunt partes rapidifIime motas,fefeé mu- T tuo atterentes , & hoc attritu eo magis nouurri [ fiiv) perpetuo calorem producentes; (344.-) quo ma- í mlha- is funt elaftice ; hinc aqua , falia; & térfe ; ratp" ob defe&um elafticitatis ,, alimentum igni ptz- [ bere nequeunt, La quaric Hartfoeker ii Cutfü ) Pbyf. - Carp. XIV 286 Pbyf. p. $2 , cur fol & fixe continuo luceant? ent & re(pondet, quia cingantur atmofphzra, ex at qua omnia, per modum fümi eleuata, iterum ide decidunt, & nouum pabulum fübminiftrant ; /eny vti fumus ; qui noftris caminis adhzret, & craf- (de fior faligo , denuo ardet, fi igni iniiciatur, hm 315- DN "T2lis pabuli partes craffiores per ignem co- D piofiffime eie&tz: , aqua , fale, terra , conftan- C fln tes , fluidum deinde illud conftituunt , quod fidi Fumum vocamus , valde elafticum , atque; ob falia acria contentà, oculos lzdens ;5 a cuius vi p RU & claíticitate machinz etiam quedam in culinis Y moueri poffunt. (j 376. Ti Ezdem vero partes , cum maiorem adhuc in Tnor fe continent ignis copiam, Flammain efficiunt, alin quz nihil aliud eft, quam fumus ardens, & fu* al mus eft extincta flamma , vt dicic Zarcelius Squarcialupus , de Cometis p. $6, edit. 1590 ; affee rit quoque Newtonus in Jutrod. ad Harrifii Lexic. Techa. Vol. IT, lammam effe füumum candentem, [ quz differat a fumo ipfo , vti ferrum rubens aCt ab ignito , fed nondum rubente. Flamma igi- ] tur eít fümus accenfüs , magis rarefa&tus , qui Qm ab aére ambiente velociffime fürfum exprimi- C tur , vti ait Borellus , de motion. naf, cap- 4s DX prop. 67. &t 377 d fph perïmentis 3 Confequuntur hec a variis ex & fümum Tigy vt cum candela flatu extinguitur, H [itüc DE ONE. 287 tetti emittit afcendentem , cui fuperne admoueatur 1 alia candela ardens , que füumum hunc fübito um in flammam conuertit, & extin&dam candelam jfats denuo accendit. Fieri quoque folet, vt can- X d delz extinctz ellychnium , prunam tamen ad- in huc gerens; flatu oris remotis cineribus , & ealore aucto , flammam iterum concipiat. Hinc Ya elegans ille focus & caminus acapnus Boerbavii, Cbemie P. I, p. 302 , in quo fumus omnis in uf flammam conuertitur, Petroleum in vafe cale- ,gi fadium attrahit lammam ab altitudine aliquot lIt 1 gv pedum , quia vapor fübtilis eoufque afcendit atque aceenditur. Mem. de Paris 1715, p. 17. lii Vbi quidem per fympathiam id fieri putauit Cardanus, de rer. var. lib. I,cap. 4, dicens , lam- mam , quamuis non viuat, viuentium in for- ;ähucïn mam fledti tamen videmus ad partem , vbi eft alimentum, atque mirum in modum extendi (friuny 151&' pl adillam , ob fympathiam. jl 378. j; * Recipienti ampliffimo vitreo antliz pneuma- i Lo denti ticz includatür cereus ardens, aut vafculum accenfo fpiritu vini repletum , & protinus ex- qué hauriatur aér, obferuabitur, flammam (íimul wnal a Ü cum carbone ellychnii quam citiffime extingui'? o ani ante tamen, quod hoc fit, flammz figura ex cu- Ípidata fit rotunda , & fumus, re&to primum aícendens itinere, continuata exhauftione tan- dem delabitur. Vnde apparet, aérem atmo- fphzricum flammz alendz fumme effe neceffa- aci- gt rium , quod pr&cipus in conftraendis forn ] rümu bus g[nlilli 288 Ca». XIV jder bus &: caminis obferuari debet; vt nempe flarria frili mis in tali foco accenfis liber aeris aditus, pa- na teat. ludicauit Bo5Jeus id'exinde requiri , quià tüt. in aére contineatur aliquid , quod pertinere raref poffit ad pabulum igtii continuo fübminiftran- &tlai dum. ourh. des Sav, 1675, p. 206. Si cat- fuge bouem accenfum ligni,' aut funis incendiarii ; 'vacuo includamus , ignis eo contentus fübi- lnte nus 'to einoritür. Idem Boyleus lignum putridum ifo lucens vacuo immiífum diminui, & plane ex- tingui , obféruauit ; féd aéri reftitutum lucemi recuperauit hoc, & auxit àdhuc; vnde dedu- cit lammas ex feépulcris apertis aliquando e- li rümpentes vifas, ob admiffum in hzc a&rem: Bipo ouri, des Sav. 16685 p. 342. Celeberr. Muf* tiqui Jchenbroek autem reperit, lignum hoc; femel tfdg] lt A igne orbatum in vacuo , lucem non recuperas re. Lampjyris in vacuo lucere definit, admil- lat Del fo aére lucet iterum. Infitutt. Pbyf. p. 430: Verum quidem eít; carboneni ardentem ; Guj bUS | candelam accénfam , extingui quoque; fi mos do vafi includantur; cui infit aér: fed multo þollh 'citius hoc fit ; fi aér extrahatur ; ac illud ex« A0 T inde accidit; quoniam in tali aéré inclufo par- p tes huius igüemi nutriéntes in parua rnord RUT Confümuntur; vt deinde inütilis fit igni vlte- ape tius nüttiendo, & quia fumus etiam cohtinet üs obf plurés particulas igni ardenti noxias, veluti aquam;, falia, terrás; vndé remouendo has fos partes flatu oris, vel follis , ignis éo magis for: etiam excitatur. Afcendit autem flamma fur- al fum inaéreé, quia eft corpus aére leuius; quo lia idqm $ DEdQGNÉ 289 ! ïdefrixätïai'ïi dé fumo dicendum; adeo uE ex J:äamï j fimili ratione in aére afcendunt; qua gaum $ Dh in aqua; quod fine hac in eodem vafe delabi- U ettlls tur. Quoniam denique aer a fole calidus ; & rarefactus ; neque partes füas proprias; neque iirte i cu etiam nutrimentum réliquum; igni tam bene xf fuggeérit quam frigidus, qui magis elafticus eftz intelligimus; Cur 1grils iri tempeftate calida mi- 5 Utridi nus lete ardeat; quamiin frigida j immo , cu£ lane d ii (olé ipfo pruna qug[i opprimatur fübito: TM i k d iücünda atque vtilia experimenta de igne cá- j t C atl pi poffunt inftrumento quodam zneo, quod an- tiquis iam cognitüm fuity & a Zitrzuio ; Arcbi- r. Mi G femel ted; lib; 15 cap. 6, Vocatur Ateolipyle; velpor- p ie Acoli 3 quod vétetes credebant ;, ventorumi haturam & originem pet eas poffe explicari m De his étiam videre licet Sturmium iU Colleg: m Curiofi AuGario , p. $6; Capiatur nempe glo- tem " j Hmþ bu$ cauu$ &neus; diametri circiter quatuor pollicum ; manubrio ligneo inftrü&tus; & glo- ( iil ilüd & bo iun&us fit tubulus zneus gracilis ; exigua ! ápertura praditus; Calefiat hic globus me- [f , diocriter ; atque tum 5 4aqüz . impofita ipfius u m apertura , mülcuin huius in ipfum intrabit. Glo- lgm ï[* bus ità impletus denug igni imponatur , atqué l co[]fm obferuabitur; pér angüftam apeérturam copio- ls T hpl fos egredi vàpores aquofos; Vapor; qui.é g , f n foraminé protrüditür ; prope inftrumentüti calorém tenet digitis non. tolerabilem , quos n latz $ m hiam ibi particule valde funt Concumu j ( 290 .CAP. XIV DE IGNE. uo longius vero ab Orifïcib recefferis , eo mag is calor remittitur. Expelluntur autem hi vapores a b aére inclufo valde elaftico , eo ce« lerius, quo maior eft hzxc elaíticitas ; & quo minor eít orificii apertura. C . $8o. T tholi Vapores ita ex xolipylis erumpentes fi npri hiala quadam excipiantur, aut charta, ni- fs ( hil aliud. effe deteguntur, quam aqua ordi- n 4 naria. Ventus tamen inde fimul excitatur ; IT quia aét inclufüs una prorumpit, & vi qua- NOCQY dam foras egreditur. Sed. vix reperire licet & Qj modum fimilem, quo in natura, & aére aper- BN to , ventus hac ratione generari poffit, vtl ifb Vitruuius putauit. Czterum fi exdem zoli- Jilcin iritu vini camphorato repleantur ; at- yle fp pour que ad orificium candela accenfa admoueatur, ts j ventüs inde oritur igneus , cum ftrepitu; ft tefcri aquis odoratis impleantur , totum conclaue lici ratis odoribus implent ; quod nouum indi- COU ffos naturam. prifti- cium efít, vapores ita emi Alio modo aque nam füam plane non mutatre. V ( venti ignei oculis fifti poffant, fi puluis Ben- Yinci zóes, maftiches, vel feminis lycopodii , tubo file vitreo receptus, in cand elz flammam inflatur ; fti f vid. Frid. Hoffinaum Demo VII, num. 6. (' nfrrat, Pbf. Cur. —Dem. h d yy Qlit CAPVT m 291 äes*(o)seo* (is, d C AXPVPuXVI um d ) Q DE AERE. 147 ..381. ertio inter luida vniuerfalia loco ponimus Aérem, qui eft quafi iaftrumentum ca- tholicum , neceffarium, efficaciffimum , quo »entcs l inprimis naturá vtitur ubique in omnibus fere i * füis operibus ; tefte Boerbauio, Chemie P. I, 2 od Illum pro fpiritu habuerunt vete- p4g- 425 CIatil res quidam , veluti Cicero , de zai. Deor. eam v qu vocans , animabilem, fpirabilemque naturam; i t & Quiniiliauus ; circamfufüm | nobis fpiritum. qeay Eundem pro alimento omnium animalium in fit, * ipfo 'degentium habet Bogleus , vti aqua eft qm at pifcium, quo attenuato male fe habent illo- j i m corpora, ob pabuli defe&tum , v. fourm, goued J des Sàv. 1666$, p.408. Nos autem eundem 'epiLi) defcribimus per fluidum graue, inuifibile, pel- Conch*' ljucidum , elafticum ; varia heterogenea in fe mys continens , totum terrarum orbem ambiens; m anl' atque in omnibus ferecorporibus aliis przfens. j jjo 7 De exiftentia eius leuiffima experientia Cone Vs vincimur, cum modo manum apertaám verfüs me faciem celeriter mouemus , aüt vento expoe j fiti ftamus. li D'al 385. . Ac primo quidem , Qluidurn effe acrerm, exin- de patet ; quia impreffioni cuicunque facillime rüm pro-* cedit j (293.) & relïquas.adhuc fluido À prietates g CaAPr. XV 292 (itut prietates feruat , inter quas przcipua eft , vt er multa corpora tranfeat. (299.) Ligoum Qorm[ ttiatt quippe facile penetrat, fi infra vas cauum li« neum contentus aér , antliz pneumatice ope» quod fuübducatur; vnde perfpicuum fit , cur in Ba- E fpenf rometrum , inferius pyxide lignea donatum , vque agat aC in vafícula aperta. Celeberr. Reau- cum briut quur in Mem. - de Paris, 1714 , pag.,js, vt exe periretur., per quznam corpora tranfeat - a€rs giu : vel non , fecit tubum Toricellianum mox me- qua: lunce morandum, fuüperne materia examinanda, ac- curate agglutinata, obte&tum ; vbi deinde ex vt de(cenfu, vel perfeuerantia, mercurii cogno", vit: aérem tranfire per chartam omnis gene- ris. difficilius per craffam , facilius per tenuem; n a per madet: : &am tardius , ex quo praxis. nau- [ tarum intelligitur ; qui vela humectant, vt fite ventos fortius & perfeuerantius illa excipiant; Citci charta autem oleo imbuta àerem non transe hem fnittit: Charta pergamen a (icca áere penetra- imeg Veficam bilis eft, non autem madefadia. türei füillam ita pofitam, vt füperficies , quz velice Qipi naturaliter interna e(t , extrorfum vería fit, titm lentiffimé aérem transmittere idem obíeruauit ; Obfen quz.eadem vero vefica, cum aqua obtegere- Tere tur, & hanc transmifit facilius , & áerem huic inal contentum. (314.) Indicat porro Celeberr. neqr Mü[fchenbroekius in Effai de Pbyfique p. 696 ; non I fiei tranfire aérem per metalla 4 U E poll. tenuia 5 ne« tür, que per vitrum, lapides duros , ceram» picem, tali re(inam , febüm , & pinguedinem ; fed trans- " feti püen- tifi. ire per omnia ligna , coria ficca ; vbi dicur fäï DE AERÉ. - 293 d t ditur quoque , diametrum particule aérez m P In eo gt compreffe non effé nifi 205:00 :I poll. um l etiam fequitur aér leges omnium fluidorum, j quod in eo fufpenía corpora folida ponderis pinde fui .quid amittunt ; vnde ex bilance parua. fu- od fpenfa vefica paruula, wquilibrata prius cum r R cum granis plumbeis , in vacuo dein zquili- ere , U brium perdit, & fimul inflatur ;- quod Hornb (at li vius fecit in Mem. de Paris , 1693, p.377 5 & x m quod: idem fic cerhitur in fübere & auro e bi- Jance zquilibratis , .& deinde vacuo impofitis; nda 4c inde d vbi corpus metallicum femper fic leuius. | eogu, & 393. ys gt qentt Ante omnia reliqua vero. demonflranda fe- axii. n cundo eít a&ris grauitas ,, quod commodiífime danti D fit experimento fequen:i. "Tubus vitreus, tres ii circiter pedes longus , cuius vna extremitas fit d hermetice figillata , impleatur mercurio viuo pent? integer ; orificium. deinde apertum digito ob- Vdit turetur, tubus inuertatur , atque (ic una cum i digito immergatur verticaliter vafculo mercu- M rium viuum denuo continenti ; remoto digito Yerui obferuabitut , poft aliquot factas ofcillationes oblCU ii mercurii, hunc tandem quiefcere, & fuftineri a in altitudine circiter 28 pollicum Londinenfium; (ii (Li] h! neque hanc altitudinem mutari, fi tubus incli- (l n netur ;; dummodo hzc verticalis femper capia- f tur. Mercurius , fuftentatus ita ad 28 pollices; P n d talis effe nequit, ni(i preffione aliqua contraria M 7) Ó gd [ retineatur , vt ne deícendat ; nihil vero, adeft I)Cn curii- in q nifi aér externus , gui fuperficiem mer dl 3 yafculo 294 CQAT. XV : vafculo ftagnantis premit ;' ergo hic prauis eft, vti reliqua tluida omnia, quotquot eorum expe- Met yimentis fübiicere poffumus; & terram quidem wreffio nfeftu ita premit , ac fi hzc vbique mercurio viuo 28 g poll. aut aqua 32 pedum, circumdata effet. QY 1 hr 384 Atls Tubus talis mercurio repletus & inuerfü hoc mercurio ftagnanti impofitus , vocatur ubus Toricellianus , a Toricellio , Mathematico Italo briur Lit pracedentis feculi, qui primus hoc experimen- tum . inflituit; cuius inuentionis preclariffimz tum p primam laudem attribuere fibi voluit Paleria pl aus Magiits , Capucinus, vid. Schottus in Ma« gia Nat P. II/, lib. 7, p. 580 , 5275 vbi addi- fünia Thto tur, certo conftare, hoc experimentum iam D ánno :643 in Ítalia fuiffe vulgatum, fed Vale- rianum id demut anno 1647 Varfauiz in Polo- celi 6l mia inftituifTe. Quorum omnium füccindam hiftoriam dedit Sturmiws in Colleg. Curiofi P. T, coni tel/ig AU. p.12. Cumterum idem hic Scbottus , egre- vid, gie cxteroquin eruditus , nondum credidit, mercurium íufpenfüm, herere a grauitatione L Avf vafi üeris, fed hoc fieri putauit ob metum natur£ a vacuo, vid. l c.p. 592 €9. 596. Poffet qui- pot dem effe&us idem obtineri tubo aqua repleto, Ced 0it quod ingenti opera fecit Sturmius in Collegio Curiofo p. 40 ; fed quoniam aqua decies quater per atq leuior eft mercurio viuo : neceffe eft, vt ea Tno etiatn toties altior fit in tubo, quam eft mercu« rius , hoc eft, 32 pedum, pro aquilibrio preffio- Qu num aquz & a£ris obtinendo.. 38f« p — d E AE 295 DE AERÉ. 385* at el nape Mercurium in precedenti cafü vnice ab aéris Maifem preffione contraria eleuatum teneri, ex eo ma- ) vih j J nifeftum eft, qüia; fi Tubus Toricelliauus obtee df gatur vitro longo, .campaniformi, ex quo act euacuari poífit: mercurius definit fufpenfus herere, fed fücceffiue deícendit pro rátione Á aéris exhaufti ipfüm prementis.. Reicit veto hoc aéris externi & mercurii inclufi xquili- w f ico t brium , a mutua grauitatione ortutm , P'Znce Linus , qui fuppofüit , füperficiem mercurii fum- etíma atf mam , quz prius vertici tubi adbzferat, ita a pondere reliqui mercurii effe extenfam, vt am- Val OUU plius non poffit, adeoque ex fe, tanquam ex funiculo, fafpenfam teneat omnem reliquam Y Ti ia mercurii columnam , quz opinio hinc fumiculus um u ] Lini appellatur. Idem hoc porro Tubi Tori« | celliani phxnomenum adícripfit principio Hylar- "n V éhico cuidam Heur. Morus, quod nempe certo g conlilio & fine omnem naturam regat, & m- ij telligeutiarum Ariftotelicarum munere fungatur, Iy eg vid. Sturmii Coll. Cur. Aud.p. 34. Hlud vero crei mimims .infirumentum phyfíicum , cuius ope aér ex vafealiquo exhauriri , vel in eo comprimi at J od poteít, vocatur Zntlia pueumatica s quod pr- cedentis demum feculí anno j4 inventum ab Ottoue Guericke, Confüle Magdeburgico ; in ex- 1 M i j perimentis aérometricis perpetui fere eít vfus, Ó atque etiam poft (uam inuentionem toti prope- (, d modum fcientiz naturali aliam induxit faciem 5 ( j fdäc* quod vt dgfcribamxfxs neceffe eft. T4 l ,/386. - Car. XV 295 386. dite Conílat ergo antlia pneumatica fequenti- Al Y 0b f bus paártibus przcipuis. Cyliudro cauo ori- Cam; tbalcico , fàtis capaci , & interius perfede LivI polito. . Embolo , qui ex orbibus coriaceis. tubu firmiter fibi appreffis , componitur; hic , oleo bene illinitus, cauicatem cylindri quam ardif- p 10r fime vbique debet attingere , ne vlli particulz aéris. in aliquo jinterftitio locus concedatur. €0 Extrahitur & intruditur hic embolus , virge qu ferrez dentat& affixus, ope rotule dentatz ; cui manubrium addirum eft, — Epiffomio , cuius epe ingreffus aéri in vafa exhaurienda vel j concedi , vel prohiberi , poteft. Orbe orichal- bl cico, cui vafa exhaurienda. commode admo- X veri poffunt; quz vaía adhibentur vitrea , fu- Jtt perius, fotnicis in modum , rotunda , vt varia p obieQa, his va(is inclufa ; afpeQtui pateant; den & preffioni aéris externi eo. fortius refiftant, hur atque tuta fint a difruptione. Vacuum vero, fi exhaufto aére füb recipiente fa&tum , appellari Wet füm folet vacuum . Guerikiaumm , ab Anglis vacuum Boyleanum, quia hi, (i non inuentignem, per- Tem li. fe&tionem tamen , antliz pneumaticz Bogleo maximam partem adfcribunt. Illud vero va- fl cuum, quod efüici folet in füperiori parte tubi Qc Toricelliani, (185.) ab inuentore vocari etiam Ws ("919;. vacuum Toricellianum. 387. lor Quoniam itaque aére fublato mercurius in efcen- At tubo Toricclliago omnis in vafculum d ii DE AERE. 297 dit: hinc adhibetur idem ad cognofcendum j an vas aliquod exhauriendum aére, quz vafa pentïe i w ob fórmam, quam reprefentant, vocari folent Campane , vel Vafa recipientia , accurate ab arat dl aére fit euacuatam. . Huic fini accommodatus tubus Toricellianus ; quod variis modis fieri s d x poteft, appellatur /udex mercurialis, vel Elate- vometrum , antliz pneumatice ; cuius víus in rtcit eo confifit, vt eius ope determinari poflit ecatt r quantitas aéris ex vafe aliquo exhaufti, 142 388. Quius Si iam ex antlia pneumatica extrahatur em- H « j bolus, atque, occlufo epiftomio, ita, vt nihil admo- aéris ex cylindro cauo egredi queat, is denuo a, li intrudatur cauitati cylindri, tum fentietur fem- u per maior maiorque refiftentia, quz eum tan- dem in modum increfcit, vt embolus nulla vi atea (ltris humana ad antlie füundum víque protrudi pof- íit Quamuis itaque aér fit inuifibilis , eft ta- ven i I men fubftantia corporea, quz füb ta&tus fen- fum cadit ; & corporibus aliis refiftit. (4.) A&- t ( rem corpus effe, haud obícure innuit Zitruuius, ), pff' lib. V, cap. 2, vbi vocem dicit , aéris ictu, fen- Bo)'lü fibilem auditui. Sed quis dubitare queat, de o T j U hoc? cum videamus ab aére moto grauiffi- mas naues magna cum celeritate propelli. 389. Quarto péllucidus quidem aér eft, fed co- lore coeruleo tin&us effe aut videtur tantum, yit d aut reuera eft. Prius tuetur Celeberr. Muffcben- . broekius; ii T 5 — * Car. XV 298 broekius ,. Tuflitut. Pbyf. f. 1403, dicendo, fi pzna oculos fürfüm tollamus , coelum videmus coe- ts ruleum , quia fpatia coeleftia füupra aérem fünt pant inania ; idcirco apparent nigra ; verum aér &t refle&tic lucem folis, quz albet; proinde ni- fat gredinem, cum alba luce permixtam , contem- editi plantes colorem coeruleum percipimus , eo- cm dem tmodo ac.pi&tores ex albo nigroque pig- Ícer mento coeruleum conficiunt. Alterum ftatuit a AMariotte, de la uature de l'air, p. 1$r, quia Tm montes eleuati & remoti coerulei apparent ; quij vifi fcilicer per tale medium diaphanum, velu- Tutu ti per vitrum colore tin&tum omnia colorata imit apparent; in ferenitate apparet hic color in IT fummo aére, quia tum per magnam huius co- T piam tranfpicimus 3 vicinus autem aér cceru- prer leus non apparct, quía non füfficiens eius co- [ ia adeít, veluti vini intenfe rubri parua gut- tlür ta infenfibiliter tantum rubra eft. Deinde; fi Yar in noGe ferena per duo foramina propinqua; Q5 chartz denfiori inflidia, transmittatur lux lu- d nz & candele accenfi füpra chartam albam: lot illa videbitur fübcoerulea, hec rubra, quoni- A am nempe illa per magnam a& u ris copiam trans4- it, hec vero per paruam. ee « 820. l Quinto peculiaris hac eft aéris proprietas; vt fit elafticus. (222.) "Vefica enim, quz pat- vam aeris quantitatem contineat, filo circum- torto exa&e claufa, obtegatur campana vi- 0n trea; & aér circumambiens veficam fub cam- pana K p DE AERE. 299 m þana exhauriatur ; obferuabitur , parum illud od aéris, in vefica contentum , fucceffiue fe ex- i nt andere, vt veíica tandem integra infletur , ün t & tumida recdatur; quod experimentum re- W Y fert iam Zranc. Baylé, in Juftitut. Pbyfice ,. 1703 OQtate editis, p. 81, additque, rumpi interdum vefi- 5, d cam ; pomum vetuflate corrugatum intume- i J Ícere, aére fublato. Simul ac vero aer iterum ; ial admittatur, vefica collabitur rurfüs in prio- r qui rem formam. Idem hoc experimentum fic Daf ll quoque inftitui poteft , vt aér e vefica expri- , vdi matur omnis, & collunr deinde eius alligetur olotatt firmiter lagenule vitree, qua fola modica a€- olor il ris portione tota vefica poltmodum rurfus in- 15 C flatur ac tumefit. Patet itaque ex his, aérem qu reditum effe füa z«Xerou«, quam vocants ac eust* €fíe fldidum elafticum , quod fc in maius fpa- j p tium expandat; vbi vis, qua comprimebatur, ln 1 remota fit;.vnde etiam non defuerunt artifi- p ij ces , qui molles culcitras confecerunt ex fac- lux i cis coriaceis aére inflatis ,. qui vero polt 24. lbt at horas per adaptatum epiftomium iterum re- uy ftaurari debuerunt. vid. Leibuitius in epiftolis us ad diuevfos, p. 73. Hanc elafticitatem a&ti con- cedere noluit quondam Pareztius, omnes hos effedus etheri, aéri intermixto , adícribens. AMem, de Paiis lxzas, p opri 321« u Sexto, aér varia heterogeriea in fe contitiet, y at " omnia nempe illa. corpuícula infenfibilia, quze p per exhalationes continuas in iptu m abeunt. fi p .Talifæ 400 CaAPF. XV 'Talia fünt odores plantarum, vapores aqu; $ fpirítus ardentes a. fole 'excoGti, ólea, falia ; füdores animalium , quicquid arre. chemica 0- fatu r e fermentationis, putrefaQionis, folutionis ; gra efferuefcentiz , produci potéft, & volatile red- quil di: illud omne perficitur quoque a natura , fic tün tanquam in magno & perfectiffimo aliquo pa- borátorio chemico, atque in aévrem emittitur j Tut natant quoque in illo plurimx plantulz, qua- f les fünt muíci ; deinde femina plantarum in- fun vifibilia, diuería animalcula, atque eorundem f ouula; ingens copià fluidi ele&rici. Notabilg p eft, quod hic dicit Boerbauius , Cbemie T. i, p- 4$9, omnem materiam corpoream , qU& quondam conílituebat corpora animantum , in aérem raptam effe & rapi, fi cadauera vreren- tlb Wat tur, illico; fi in. campis deferta iaceant, len- tius; fi fepeliantur , adhuc tardius; attamen p omnia eo éxhalare ; nihil ergo miri effe , fi aéc Tür ti pabula prebeat corporibus inde rurfum nafci- turis. bPlura vide id l. c. p. 4615 atque in Ce- 1lS | leberr. Mu[fcbenbroekü: nflitut. Pbyf. $. 1481 AU Aquam in qüalibet parte aéris prfentem often- t dunt campanz vitrez, quarum intetiora ; edu- I6 G&o acre, vel rarefacto tantum, vt aquam fer- fit re amplius nequeat, nebula aquofa obnubilan- [ tur. Aéritaque habendus eft verum Chaos re- €) rum omnium permiftarum , ac in €o volitan- U tium ; qui talis a&r, his exhalationibus inqui- D bi natus, vocatur Ztziofpbera, atque altitudo eius; füpra terrz füperficiem eleuata, dicitur altitz- ad » do: atmofpb«ra. - m 392« 301 DE AERI;- 398 lquæj [aliï J Septimo , aér; aut atmofphzra, totum ter- Cum enim fluidus & at tarum orbem ambit. dotby rauis eft, (383.) confiflere nequit, nec z- lo quilibrium feruare füum ; ni(i confluat;. atque AT fic omnia inundet, qua terrz globus patet; ü0 lH tum etiam vbicusque vnuquam homines fue- ttitrg runt , in. nauigationibus Circà totam terram ; qua- fzpius jam abíolutis , femper aérem infpira- If i runt & exfpirarunt, nubes in eo füfpenfías ob- indenm feruarunt , .aues volitantes ;-atque naues ab xb €o.propulías , mare incitatum in Hu&us, & alia. LT : 395. J qllfi iffly i Od&auo denique aér in omnibus fere corpo- u ribus aliis eft prefens. Demon(tratur boc in variis fluidis, recipienti antliz pneumacticz füp- d ]fü' um pofitis, quae innumierabilem bulluJarum aérea- E:üzf rum copiam fürfüm emittunt, minorum ab ini- j ale tio, poftea femper maiorum, (i euacuatio ac- cint ris continuetur, " Cernitur hoc. pr&cipue in .aqua frigida, melius autem in tepida; quz [. 1l n o[ku multum aéris in fe continet; ( 312.) hic, a& , re füb campapa remoto ,. vt riihil atiplius ad- fit ipfüm intra aquami coércens ; fefe vi ela- j )nl!b , J flicitatis fuz (390.) expandit, in particulas colligit, & bullularum füb forma altum petit: hu^ quidt Cum vero.continuata exhaaftione aér fub Cam- j P pana femper fiat debilior, patet, cur exdem ei bullulz afcendentes fiant fücceffiue maiores; il I i aére inclufo in aqua magis fe.extendente. Qng j .11 T. 4f5 omnia nefciui; agihud Scbottus , AMag. Nat; N t 402 Car. XV ag. 41 dicens, aquam & alias res liquidas p vndique in fs collabi, & omnes fuos meatus Is ( implere, omnemque aérem excludere, Eadem pl operatione deprehenditur quoque , contineri Qitur multum aéris in vrina, quz dum naturaliter ligis adhuc calet, eundem dimittit; in fanguine huiy calido ; in fpiritu vini, qui tantum a£ris emit- dte &I tit, vt ebullire videatur ; in lacte, quod;, fi frigidum fuerit, nullum aérem dimittit, fi ve- Con ro tepidüum teddatur, multum; in cereuifia s Vr qui, fi recens fit, copiofiffimo àeris exitu fpu- li ; mam format; in vino Campanenfi , quod ce- Wt reuifiam imitatur ; in aceto, quod ebullitio- r nem menticur. Oleum tartari per. deliquium Íti veto nihil àeris dac, licet in ipfo áere fit geni- tdln tum. Boerbaue , Cbemie T. I, p. j &9 528 la Hec & alia fluida in vacuo volumen fuum mi- Con nuere, obferuauit Homberg , ope phiala angu- s fto collo przditz, & fluido repletz , quod in ia | collo fübfidit àere extra&to. 7Mem. de Paris 1697 » & .294. Deinde üerem aquz inclufum non ef- fe áerem vt ante , neque etiam áüeris in mo- i dum agere, viresque fuas perdidiffe, probat tan Boerbauius , Chemie Tomo 15 p. 522 Quil Àq 324« . n cofporibu's folidis etiam pluribus &er in* &i eft magna copia 5 qui vt vifibilis reddatur, im- fit ab omni fuo àe- ponenda ea funt aquz, prius f re exaCtiflime purgatz, vt, d um bullze afcen- pl dunt, e& non ab aqua, fed a corpore impolt- Hac ratione de- to proueniffe cenferi quint. prehen— DE AERE. 303 s prehenditur áer in farina, qui, fi hzc in pa- D nes coquatur, a fürni calore expanditur, & Eont patulos poros illos in pane efficir, Deprchen- nrine ditur ità quoque àer in plantis omnibus; in ylit ignis, qux, dum àer poros deferit , atque nguine huius loco aqua ingreditur , admiffo iterum ; n &ere füb recipiens , grauiora tandem fiunt aqua, jod, ! & fübmerguntur; quod idem fit in fübere; in [ ve corio, in fpongia; vnde patet, hxc & talia Af corpora non efle leuiora aquis ratione materig T fuz proprie, fed modo ratione àeris intra ea d content, Oa integra, in vacuo cxiítentia , yito- vi àeris inclu(i fponte tandem difliliunt ; &; Qul fi tefta alicubi perforetur, tum albumen & vi- t tellus extruduntur. Fermentum ex farina pa- p ratum fimili opera multum fübito inflatur. m rti Continetur itaque áer in illis corporibus omni- p bus, in quorum poros penetrare poteít, qua- ul lia füpra (382.)indicauimus. — Metalla; lapides, j & alia corpora folida , aquis in vacuo impofi- 0n ta, emittunt etiam bullulas a&ris, non vero n m in ipfis contenti ; verum ipíis adhzrentis tantum , atque ab ipíis prius attradi ; de P[Obaf quibus vid. Boerbaue , Chemie P. l, p. 5o2. Aqua autem ab omni aére optime purgatur, talis fi primo vehementer & diu ebulliat ; U In enim zftus maximam partem aéris ex ea abi- tl git; deinde tepida, adhuc fiflatur in. vacuo; [io & tamdiu ibi relinquatur , donec nihil ame 1 pliusu þullularum-emic'tat. (312.) lmpülr i 395: preni , Basn XV 304 395: 2 lii E& ïtäqüe áef fluidum fui gen éris ; & diftine ia é&um ab aliis ; neque is per frigus; Conden- fitz fationem ; aut alías cauffas; vnquarmi mutari D j poreft in aquam. ( 315.) . Robaultus enim ; Pby- (eis d tüs, ficé p. 364 5 ampullam vitream ; capacem ; àe- ris plenam, & hérmetice figillaram ; :dolio a- narie quz pleno; & in intima cellà collocato; fubs be n Carid merfar: per integrumi triennium tenuit, né- que vllam áeris mutationem, vel vllius guttus atQi lil lx aquofi produ&tionem ; obferuauit; | Diuer- fus plane eft áer naturalis , purus; virgineus Vil di&us, à Vaporibus etiam & variis exhalatio- ü duf nibus , ii ipfüm afcendentibus; vti variis ra- tionibus poteft euinci Aér enim viueo vafí fteil inclufüs nullam. mütationem íubit ; vapores mati(p vero frigefcentes elafticitatem fuam perdunt ; 319 € lateribus vaforum defluunt, & col- liguntar ; vt vàss elaftico tali vapore anteà D repletüm ; poftea qua(i vacuum fit: Aér ignem de a in alimentis füis. conferuat ; -fed vapores DT & exhalátiones ipfum extinguunt? quod acci- lo'ïgu dit in jfodinis lithantracüm 5 in antro Italiz l, ; caniao' di&o, fülphuréo; in vinó fermeotan- tbejf te, quod noxias euaporationes ex gula dolit ïCC]p emittens candelam acceéníam extinguit, At Vabh ab omnibus animalibus refpiratus eít (anitatis pf eorum cauffai fed vice eoründem maxime-& quén fübitiffne nocent. exhalationes Copiofiores ; düng nec venenum magis lethiferum his datut ; cu- bull ius exempla fünt' noui parietes calce obda- Wj à cenfi ful- &1, noua forna.;e; 3 exhalationes in Y . phuris ; P m bE AERE. 30j phüris fpiritus vini ardens$ exhalátiones cári- lls defadli eris ; carbonum accenforum , & ce- od fpitum Hollandicorum 3 tumi vini; aut ceres mit vi(ie ; fermehtantis vaporj aut in ahtiquis pu- il teis aér diu quiefcentibus vaporibus inquina» nj tus, Hinc etiam fit; vt; fi corio , cui otdie dolz narie infiftunt campahz aére exhauriendz; pro« ün [i be madefacto imponantur cárbones aliqüot i[, ld candentes; quibus vapor humidus excitatur; ;gun atque huic füperponatur campana capax ; fed [faet- fimul incládatur auicula; aut aliud àniimal vi- rgins vum, hoc ftatii conuulfionibus corripiatür 4 hulato & e anime procidat ; Quod experimentum ex- s : 14 a arili 1 uif »ti adhüc modo inftituit 7ob; van Muf- & Val J Jobeibroek , in. Defcription. des macbines pueu- Vaþ()ïöi imaütiqüéss €9 experiences, exper. Ll - erdut) ! ) a 2 j n Ex his przriffis facile iam explicantur alià r i de aére experimentá, quorum celebriora ad- vapüïil*'» ducamus. Phiala vitrea; collo angufto; fed longiorí predita; imponatür fcypho vitreo al« to, aqua repletos fic vt collum aqua fit füb- n inerfum j Ícyphüs ità pr&páratus obtegátu£ téciplente Vitreo, & àér exhautiatur; obfer- ;ula dJP'l h ült vabitur ; ftatim quaim plurithas bullulas aéreas i [j egredi ex orificio colli ténuis ; celeriter íe in(z« j : quentes ; Quaruti nümerus deinde ininuitürs iüigorfil donec ; continüáta exhauflione ; ^nulla aéris N- j bullà ampliüs egrediaturj admiffo autem rüte ala r&s o lüs aére; füb campanam j tota fere phi d » pletu£ Phuri:'i XV 506 CaAr. ! »l. I pletur aqua, & fübmergitur; renougt& exhaus ftione, iterum afcendit in altum. Cum enim fuit aér füb campana contentus euacuatur, nihil qito adeft, quod vi elaftic& aéris in phiala conten- reftitt ti refiftat amplius ; quare hic aér obftaculis Omni füis liberatus vehementer fe expandit, orifi- Cum - cium phialz egreditur, &, cum aquis leuior ab aé fíit, in forma bullülarum afcendit. Admiffus tur, ; vero rurfus füb campanam aér, elafticitate tepla iam ex hac parte fortiori, loco aéris ex phia- el q la egreífi, aquam intrudit , a qua pondero- pondas fior reddita phiala fubmergitur. Oftendit ita- 1 wl que prafens experimentum ad oculum , qua mf ratione euacuatio vaforum perapatur; olten- lbun] dit; quomodo phiala, tenuiífimi licet colli, a- Qw qua aut alio fluido commode repleri poffit ; fogt ( oftendit, qua ratione fciendum fit, an aliquid pondy aéris in recipiens euacuatum fübintrauerit, ad- etiam eoque nouum elaterometrum exhibet; (3$7-) tlcum oftendit, fieri non poffe, vt omnis aér vafe ali- &ior quo educatur, quia hec phiala admiffo rurfus d il aóre. non penitus aqua repletur, fed femper X) ipü aliquid aéris reli&ti monftrat adhuc, pifi etiam quo | magnitadinem xquantis. Plura de hoc experi- inenn mento habent Starmits , Colleg. Cur. Aud. p. 507 ponq "Fabrys & Poliniere. V tanti 39 T» 'Dih"s il Pondus a&ris agnouit iam Zriftoteles, de C- Nulle lo lib. 4, cap. 45 fed in vfus phyficos hanc veritatem .non conuettit. Galileus ,. Mechan. Pv 19[ Diak. p bE AERE. 307 Lerts Diál. I p. 71, in vitrealagena aérem coriden- m eniti fauit fyringe, eamque poriderauit; aperto dein ur, il epiftomio , vt aér compreffus in naturalem f& à CORIN reftitueret ; lagenam leuiorem depreheadit. oufacus Omnium autem optimé pondas hoc detegimus; jt, u- cum vas fphericum, cuius capacitas fciatur; Ti fet ab aéré omni , quantum fieri poteft, euacuas Adrila tur, atque fic vacuum , tum vero iterum a&« allícit re plenum, ponderatur, ex quo cognofci pot« ex phiz- eft, quantum fit a&ris, in dato hoc volumine; pndero pondus. Hac ratione deprehénfüm fuit, a& vdic t ris pollices cubicos Rhenanos 283 pondus te- ff qu nuiffe 100 granorum,. qualium 7680 efficiant : oltt libram Hollandicam ; vnde pollex cubicus aó- ol t ris vnus erit l00 253 gr. aut fere J gr. vel pes in« [ teger cübicus aé&ris erit 610 283 170 gr. idem vera n aïiqülï pondus pro varia aéris conftitutione paullo g etiam varium inuenitur. Vt ne vero vas fphz- b t ricum maiufculum nimis grauet bilancem; & fe- valce gniorem reddat: confultum eft in vtroque fta« o ruIF'J tu illud ponderare fübmerfüm in aqua, ánnes ] (emy xo ipfi aliquo pondere, vt fübmergi poffit , ex quo leuius fit. Liberauit autem hoc experis T mentum ab infigni difficultate; aérem, ipfüm pondus nullum habere , fed omne illi acce- Hü- ! h dere ab aquis & aliis heterogeneis ini eo nàs tantibus, ( in quam fententiam etiám Boerbas vins inclinauit, Chemie 7: 1, p. jo:.) Celebert Nolletus , .Le iU S gous de Pbyf. Exger.- Tomo 1115 " P g as ! l (A,:I,iü- j NV à 39gi 308 ;CAP- XV 398: qum, if Similiter porro aéris pondus detepitur; fi Mi vj cylindri metallici, vtrinque aperti, vnum ori- diame ficium imponatur difco. antliz pneumaticz , al- ib eqt terum vero, fürfum vergens, obtegatur orbe ttaher vitreo; hic enim, extracto aóre, cum frago- jisden re in frufla exigua diírümipitur. Vel, fi ca- drang lix vitreus, aqua repletüs, chartà obtegatur, difta manu aperta; cum percuflione aliqua, ad mar- QO. ] ines calicis apprimenda ; vt a&r pro aliqua tfe9 ( arte explodatur; atque tum calix inuettatur; fuit r obíeruabitur , fübdu&ta manu a charta , nihil f aquz effluere, dum nempe charta ab aére ca- atto lici femper appreifa adhzret; decidit vero a- fantür ua , cum remouetur charta, quia illa (ic fa- ttea,. cile in guttas difcerpitur, & aó&rem fübito ia Vode íe admixtit. Neque füccedit hoc experimen- ftron tum, fi adhibeatur charta , quz ceta (it obdu- cxfug &a, quia fcilicet cera , ab i&u dextre fado margini flatim agglutinatür, vt. nihil acris egredi queat. Idem hoc experimentum alle- ly gant Swenterus, Delic. Matbem. P. XIII, props 31 dcboitus in. .:Mag.. Nátuve , P. Hl, p. 6u fiif Yitte Siurmius ,. Colleg. Cur. P. II ; p. 40. qui . cali- p« cem füpra mediüm tantum implere iubet. i d 399.- us llh (X Iterum fpe&ari poteft infigne àéris pondus; eiusque preífio , in duobus hemifphzriis cu- tam bity preis cauis, fibi impofitis; quz a Guerikio in« ventore AMagdeburgica vocantur; (278.) h«e *qu enim , . pÉ AERÉ. ,309 enim, aóre interno orbata, ab aére externo fortiffime ad fe mutuo apprimuntur ; vt non j ; l nifi vi magna diuelli poffint ; atque horum hm qr diametrum ita auxit Guerikius, vt aliquando tiony t ab equis 30, quorum 15 ex qualibet parte r o Sturmius traherent, non potuerint feparari. a jisdem hemifphariis inclufit vafcula vitrea qua- ] lt drangularia, probe & firmiter obturata, quz »tegatur " diffra&ta fuerunt ab aére in fe contento. Co/. ad m Cur. P. H p. 185.. Idem apparet, fi calice vi- ) il treo tenui , e cuius cauitate prius a&r abactus ejtatuty fuit per flammam acceníi fpiritus vini ; maffa ;ll farinaria circumdato , ponderofum mortarium a attollimus inuerfum 5 quod experimenturm imi- yen ? tantur fcarificatores cucurbitula enea aut vi- ]i if trea, cuius aér lampadis ope fuit rarefactus; ibio 1 vnde & explicatur omnis fu&tio , & illud in- gt ftrumentum, quo natrices ipfz füuas mammas W " fit gxfugere folent, Sturmii Colleg. Cur. Autl. p. $6. 1 1 M « hil 8 499« ! um]n Pondus dénique a&ris manifeftum adhuc eft ll; n ! p li fi füfpendatur e lance bilancis alterutra tubus vitreus, fuperne claufüs, longitudinis circiter qül a 3 pedum, repletus mercurio, cuius extremi- j tas aperta mercurio , in vafe quodam ftagnan- ti, infiftat, fiue tubus Toricellianus; (584-) fü- ftinebitur enim mercurius in tubo' ad confue- ; PondH tam altitudinem 28 pollicum , atque obferua- g bitur, lanci oppofitz imponendum effe , pro [s j E ) ,üc squilibrio obtinendo , pondus ; quod aqua ib a MA CA». XV 310 fit ponderí tubi vitrei, & fimul mercurii in eo tün p contenti. Mercurius enim in tubo hzrens bi« fiponai um f lancera quidem non grauat ; fed adeft alia quz- dam actio, huius mercurii actioni zqualis ; ïpfum 4 premitur nempe fuperior tubi excremitas clau- replct ía ab a&re incumbente deorfüm , neque hac admodi re(fio deftruitur ab alia in contrarium niten- 0 te, at vzqualis eft ponderi mercurii in tubo derion hzrentis; vid. Gravefaudii Pbyfices Elem. Matb. preli confti edit. 172£, P. 298. pori 401. ftn, Preflfio aéris onderofi zquiualet preffioni fu. eolumnz mercurialis 2 $ poll. Lond. alte ; (383.) T Y & quoniam aqua 14 leuior eft mercurio; ea- Brdfi dem preífio aéris zquiparabitur preffioni co« lumnz aquofz, quz alta fit 32 pedes. (383.) Ex- ercet itaque a&r omnis , totam terram ambiens, C tantam in hanc preffionem, ac fi hxc tota & poo vbicunque cindta effet aquis ad altitudinem gent 32 pedum ; quz certe eft preffio infignis ; & mr,l fi ponamus integram adulti hominis cutem r':cafy continere 20 pedes quadratos, pedemque cu- bicum aque tenere pondus 64 libr. tum pon- Qu dus a&reum, hominem premens, non minus Cümp erit, quam 42240 libr. Cur igitur tantum füm nobis femper impofitum onus non fentimus? penet fit hoc ex eo , quod acr, vti cxtera fluida, u'äüw verfus omnes partes sxqualiter premit ,. ob quam preflionem, vbicunque & vndicunque ecto- &qualem in Hnggla garporum acri fubi rum ahgit RRR 31I DE .&ERE.. iif ob rüm pun&a, corpora mollifiima , ipfe bullz tns Di« faponacez, libero aéri expoíita, neque figu- lt« ram füam mutant , neque difrumpuntur. Quod iquiiy ipfüm experimento cognofcitur, fi vefice, aqua as Cl repletz , immittatur ouum , & fphzrula vitrea yte ht admodum fragilis, tum vefica hac firmiter liga- 2 fitt ta , cylindro ligneo cauo immiffa, fuperne pon- . a ín tib deribus impofitis fortiffime comprimatur 5 , Àil reffione enim hac vndecunque zquali nihil confringitur ; quelibet nempe in'punctum cor- poris aliquod directa equalem habet & oppo- fitam, vnde nulla particula ab altera poteft e(fiov feparari. NNeque hinc etiam piíces a grauiffi- "i )! M mo nauigii in aqua ipfis fupranatantis onere O 0 & preffionem fentiunt aiiquatþ.. Qnt ( 402. 2 Cur vero vaía recipientia , difco antlic ybicts t0 nl pneumatice impofita, fubdu&to aére , .ab in- uditet genti aéris externi pondere non confringan- tur , caufía hec eft, quoniam ea füperius fphz- TM cutdm ricafünt, tum latera quoque tenent rotunda & cylindrica, vnde quaquauerfüm fornicis fi- u n p guram referunt , cujiüs craffities ex meris quafi compofita eft cuneis, qui a preflione intror- j mnit tantil fum cedere nequeunt, neque etiam, ob im- Yi penetrabilitatern materix, (28.) ad latus au- j f fugere. jt; 4093. a Quo altior eft aéris präm'er;tis columna, eo altjus etiam mercuri um in tubo Toricelliano Va4 tenet n a 312 CA?. XV tenet füfpenfum, Hinc Ht., vt talis tubus in ii turrim, montem, .aut alia loca eleuata , trans- &t latus, mercurium fuum teneat depreffiorem , Tant quoniam in hoc ftatu minor iam aéris colu- no mna eandem mercurii bafin premit. Innu- ao meris hoc confirmatum eft experimentis, qux cülg longum effet recenfere. Dela Hire ad litus Ynd maris mediterranei, prope Tolozium in Gallia , tret altitudinem. tubi Toticelliani reperit 28 poll. qui 2 lin. pedis Parifini, in vertice autem vicini Ht montis, 257 hexapedas eleuati, eandem non fion vidit maiorem quam 26 poll. 41 lin; qus dif- tl,q ferentia hinc füit 211 lin. Hzc miercurii quan- t titas cum zqualis fuerit preífioni a&ris 257 Dur hexap. alti: deducitur exinde pondus aéris ad p pondus mercurii vti 212 lin. ad 277 hexap. lil vel, vti 1 ad 1o327; cum porro fit grauitas ts mercurii ad grauitatem aquz - gig ad 5j f& erunt pondera aéris & aquz veluti 1 ad 770. Ton vid. Mem. de . Paris 1696, p. 262. De altero d vfu huius experimenti, Geodxtico nempe & Lojt Geographico, qui fiftulz Toricellianz ope al- lm titudines montium dimetiri docet , vid. Differ- tatio noflra , de Obferuatiouibus meteorologicis generatim , &9 Jpeciatim. quibusdam Tubingenf- Tus, f. XPI.- Cür 404« 40 Cum tubus "Toricellianus libero aéri cxþo: füm fitas , & quietus, relinqueretur , obferuatum fcd fuit, ftatim poft i&uentionem ipfius, altitudi- TOIX( F hes mercurii in eo fübinde mutari, & modo p infra , DE AERE. 513 6 1 infra, modo füpra, 28 poll. conftitui ; vnde ATS conclufüm füit, atmofphaere preffionem effe IQ yariabilem ; quz, vt fingulis temporibus co- s ol gnofcatur, adaptatus fuit tubus 'Toricellianus Ini ad commodiorem víum quotidianum , afler- $ q cülo nempe cum defignata fcala alligatus , d litos vnde inftrumentum enatum eít, quod Baro- Gaï n l metrum, vel Barofcopium , vocatur, & hoc 28 Pülkl quidem fimplex ; cum poftea temporis alia füe- ] vict rint excogitata, qui minutiores a&ris muta- 1 mo tiones indicarent, compofita di&ta , & inclina- 04 dlf ta , quz omnia optime defcrip(it, nzvos eorum ] quan indicauit, & nouam fpeciem addidit , Peril/ufiris 1 17 Dom. Bilfngerus, in Coimentarüs Acad. Petro- TE pol.Tomo 1, p. 2317. Cum przterea eadem hzc hen po inftrumenta obferuationibus in naui mota infti- od tuendis inutilia effent: ex hac etiam parte re- al f medium ipfis fuit allatum , & inuenta funt Ba- a? " rometra 7Ma?iga di&a , ab 4montons , in Mem. : gt de Paris 1705 p. 525 & Rob. Hook, in Tranfad. m Lond. 1701 , p. 789. De Barometro lacente t fuprg iam dictum fuit. (343) pi 495: [ü log- j li j tl Primz tales obferuationes Barometrice oc* currunt in Jourual des Sav. 1666 , m. Aprili, p. 406, fadx a Boyleo ; vbi additur (imul. hàs 0a tum obferuationes in Gallia nouas non fuiffe, fed easdem inftitutas effe iam inde fere ab ipío o afll'üldï' Toricellii inuento, quod in Gallia primum re« Vid. Sturmii T Pg;itum fit a P;tito ; anno 1646. "h j Coxtlleg,.," - Ca?£. XV m C Colleg. Curiäf. Aut. p.22. Cauffz harum isur- tationum aliunde peti vixpoffunt, quam prino; fimpl ab auctafluidi aérei prementis altitudine , quz cndc exfurgere poteft a ventis in contraria fimul fpi- mus rantibus, atque ftaaérem accumulantibus; quem iue a&ris tumultuantis ftatum ex ipfis nubibus, in di- 1ttip verías directiones lati$ , obferuare aliquando licet. Hinc maior Barometriobíeruatur muta- femy tio in terrís borealibus, maiori ventorum licen- eust tie expofitis, quam in auftralibus, quse mitio- &lv res ventos experiuntur. Hinc in Ruffia , nouen- dj decim 2nnorum fpatio, deprehendimus, varia- &tiam tionis Baromerricx interuallum totale fuiffe a, ] 77 poll. Londinenf, duodec. hic autem Tubin- Qu gx non nifi z, 72 ; exiftente apud nos , tem- tetuil pore fex annorum , altitudine Barometri maxi- Multo mino-. RTV ma 29, 45, & minima 27, 73. xi adhuc interuallo mutatio Baromatri. totalis fha nity comprehenditur prope ipfüm aequatorem ter- reftrem, aut in zona torrida , quod obíeruatio- plu nes docuerunt. &pl 406. Secundo fiftula mercurialis altius in fe recipit f fluidum. füum , fi denfitas aéris augefcat , ma- fiite nente tamen eadem columnz aérez altitudine ; al ab affluente fcilicet füperius nouo femper aére, mul & contraCtionem explente ; quod quidem a tion duabus cauffis proficiíci poteft , frigore fcilicets. Tote atque natantibus in atmofphzra copiofis vapo- m ribus & exhalationibus; & hanc quidém vni- i J l - canm P w " DEÉ AERE. : 3157 1 e cam fere mutationis Barometrice cauffam af- jriny füumpfit Hartfoekevus , Cuzfus Pbyfici p. 123, di- oqe cendo, fi (üb aquis viueremus : deprehendere- u fe mus fimiles Barometri variationes , prout quaa aquz effent magis aut minus turbidz. Hinc, n d wandd a frigore fcilicet, altius afcendi: mercurius fere femperingruente borea;& mutationes menftrue TR Micee eiusdem maiores in menfibus hybernis quàm mitit e&ítivis; vid. Differtatio noftra, 1747 edita , de Quct Obferuationibus meieorologicis , $. XI. Hinc vatit etiam , a vaporibus nempe , füblimiorem fitum ü(e h acquirit mercurius plerumque in ferenitate, in Tubie qua quidem fcatet aer variis exhalationibus, fed t tenuibus & in altum feparatis , ipfüum gravan- mur tibus , ita vt nunquam plus aque fit in atmo- mitte t fohera, quamillo tempore , quo omnium mi- nimum adeffe putatur.' Qus , eum deinde per otm pluuiam delabuntur ; leuiorem reddunt aérem n & puriorcme 7. Teríio quoque dire&io ventorum aut deorfum fccipï( Wi Ti nitens, aut furfum vería, quod fzepius accidit, Barometrum aut attollit aut deprimit. Quarto padit multum deícendit mercurius, íi aér ab exhala- er d tionibus in eo efferuefcentibus cito & multum yien (clit rarefiat, vnde impetuofi oriuntur venti , qui femper infignem' mercurii lapfum efficiunt. j t Caterum altitudines mercurii in tubulis eius- nv dem [ N 318 Car. XV dem diametri diuerfz effe poffunt pro diuerfi- Al tate vitri , ex quibus conflati funt illi, & EIoUE omnium minimz deprehenfze ille fuerunt in adl tubo ferreo, obferuante Amontons, vid. Regaault, pre Entretieus Pby(iques Tomo I1, p. 335. , Quo mi- àda nores etiam funt tubulorum diametri , &o pro- ge fundius in illis mercurius fubfiftit ; ob. ratios alii nem fupra (272.) allegatam. tes 498: alii 1G l Qioniam aér gaudet elafticitate: (39e)) hinc m comprimi fubinde poteft in fpatium minus ,at- t queita quidem, vt fpatia diuer(a, in quz a long Cf ponderibus diuer(is comprimitur, fint in ratio- Hoc neinuerfa ponderum comprimentium. ov li ipfum experimentis confirmarünt Boyle , coutra Linum, p.42: & Mariotte, Oeuvres Tom. I , p. la IQ 1j2, aérem in tubi recurui parte breuiori, & hermetice figillata , inclufum comprimendo pet Tig tigi mercurium viuum cruüri alteri multum longiori, fed parallelo, & verticaliter ere&o , fucceffiue Yi & infüfüm ; vbi obferuari poteft, (i aer inclufus primo fit naturalis, hoc eft , ita comparatus , vt h mercurius in neutra tübi parte fit altior, & hic aér fpatium teneat altitudinis, pro 12 partibus atbitrariis accepte , tum infufo mercurio fuc- ceffiue:ad altitudines füpra libellam ipfius 145 Q 28, 84» pollices,aérem redigt in fpatia mino- W ra, quorum altitudines refpectiue fint vti 85 e 6; & 5 partium. Erunt igitur altitudines mer- hi curii p 'DEÉ - AERE. :5rT Querí eurii fupra libellam hz , o, 14, 28, 843 & i& áéris compreffi altitudines 12, 8 6, 3; fzd m i ad hane compre(fionem mercurii accedit adhuc Eegn:;ii*«.x preífio atmofpharz, que 28 pollices mercutii Qu) nj adzquat, vnde altitudines priores fingulz au- g p gendz erunt 23 pollicibus ; ex quo exfurgunt ) n altitudinés mercurii totales 285 425 565 112; & longitudines aérís compreffi his refponden- tes 12, 8, 6, 3. quz fünt in ratione inuerfa altitudinum illarum ; hoceft; ponderum; aérem inclufüm comprimentiumi; eft enim ex. gr. 28: Vt vero concludere liceat ; y t IT2 03102 Ws, Ípatía aéris compreffi proportionalia effe ipfius j quæl longitudinibus : hinc requiritur ; vt tubi re- nrato curui crus minus, in quo aér comprimitur, ít M exa&te cylindricum , ac vt ne per calorem a&r inclufuüs mutetur ; ex quo deinde ftabilitur, fpa- j coiiil [l I)F' tia, in qui aér comprimitur , elfe in ratione Et quo- ïl:Ofi n inueríà ponderum coniprimentiutm. niam denfitares a?ris inclu(íi funt etiam in ra- o p . * hinc ygi"t tione inuería fpatiorum occupatorum modo indicata hxc aéris proprietas etiam fic cceie ingluf*u efferri poteft : denfitates aéris effe directe vti pondera eum comprimentia. ts ,& P 4096 a Docemur itzque his, non modo aérem poffe xl fits Comprimi , fed etiam,in quanam menfüra & proportione comprimatur. Difcimus porro j n p exinde, quanta fit , in quocunque compreffio- l nis ftatu, aéris elafticitas, — Eft enim hac tanta» ul Qquantá Car XV 318 quanta vi aér eonatur fe expanderé; cum au- (utt tem a pondére ipfum comprimente in sgquili- dem; brio teneatur , & readio fempet equalis fit affer a&tioni : fequitur , elaíticitates aéris effe in ea« Vltta dem ratione , in qua fünt pondera comprimen- CO2 tía ipfum, aut ipfius denfitates. Ponamus ex. Puris r. in füperficie maris Barometri altitudinem 3 rl obfíeruari 28 pollicum ; eodem autem momen- tteun to inloco valde eleuato illam altitudinem ob« um | feruarí 20 poll. erit elafticitas aéris illa ad hanc gl vti 28 ad 20, vel vti 7 ad 55 & ir eadem hac ln ratione eruüt quoque- vtriusque huius aéris Wm ] denfitates. - Sed probe notandum eft , regulam "a hanc Mariottianam non effe exa&te veram , fed qudi quam proxime tantum 5 eandem valere tamen tttea fatis accurate, fi aér nondum fit valde conden- la u fatus, hic eaim tum ab aucta multum mercurii R, copia parum amplius comprimetur, quia non pue nifi ad certum aliquem terminum comprimi & geiul pautur , nec in infinitum 5. cum fic particula eius effent annihilandæ.- Oi fCl u 41IO; olim Varie fünt Phyficorum fententiz in defi- hibi; niendo vltimo limite, ad quem condenfari aór 1e ) poffi. Hic enim , naturalis primum , redigi Nt Í poteft ad prioris fui fpatii. ;; ex mente Bojléi; buit fls vid. Tob. van. Aujfchenbroek Deftriptio Antlia- l YU , i ! p. 19 Eandem condenfationem fieri pob- tf fe ad ; prioris fpatii , ftatuitur in Mem: de Pa- 1j yi irts v;,736, P. 48. Ad gg putauit. Hartfocker; Ut €outs DE AERE, 319 tiitaj ERE Cours de Pbyfique , p. 16. . Ad Io00 redigi eun- 1 « dem poffte fpatii prioris in fclopeto pneumatico; quií afferit Regnault , Fntretiens Pbyf. tomolI, p. 29. ffe i Vltra partem 42, fpatii przcedentis . aérem yprite coarQari nulla vi poffe , occurrit in. 7Mem. de dmuso Paris 1703 , D. 1or. Omnium vero maxime jtudii aérem compreífit Halefius , qui tubulum vi- froti nem o treum , a£&re naturali plenum , füperne figilla- tum hermetice , inferiori ora aperta immifit ad hi phialz , mercurium continenti, cui aliquid co- den l lorati fpiritus füperfufum erat. Hunc appara- üs d tum immifit bombz ferrez aqua penitus reple- repid tz , cuius orificio intrufit obturaculum ligneum, am ; 4 quod torcularis ope famma vi impreffit & prz- e tuma terea frigore artificiali aquam & aérem tubi c(mdc'l" ita condeníauit ; vt, calculo dein fuübdu&o, o aér , naturalis prius, iam in partem 4 qui Y precedentis fuerit reda&us. Vid. Statica ve- gprini! getabilium p. 259, veif, Germ, niic 411. Sed altera iam oritur queílio , quanturmn fcilicetaér naturalisrarefieri poffit. — Merfenmis olim zolipylarum ope , ingenti vi caloris ad- i& hibita , quantam einsmodi vafà fine füfione fer- vt re poffunt, aérem íe ita dilataffe affirmavit , n,ïe vt fpatium fexagecuplum illius » quod prius ha- te D buit; occupauerit, Bosyleus vero, absque ca- loris ope; j " fola vi fua elaftica àerem f2 dila- pC taffe expertus eit, vt locum iam occuparet at vm,e' [ 13769 vicibus maiorem , quam in ftatu füuo naturali ; vnde appáret; aérem hunc commu- 1 (f/w j i z nem ; R N 320 : Car. XV nem, quem fpiritu ducimus, prope teríz fus tiiont Vid. perficiem folo füi pondere compreffum effe it 3776 fpatii, quod libere in vacuo occuparet: h690 vid. Annuotatioues Cl arckii ad Pbyficam Robaulii ; p48- 358- Multo minorem aéri dilatationem tribuit Hartfoekerus, in Curfu Pbyficé p. 135 $ euni L Mit fcilicet ab omni compreflione liberum occupa- i fum g turum effe fpatium 4000 vicibus maitis, quaui qima in ftatu circa terram natürali: Cuim itaqué hn aér nofter naturalis condenfari poffit in. 22,; At tüs ) fpatii füi : & expandi in fpatium 13769 maius? euidens eft; fpacium; in quod aér conderifari Abl i (t poífit, fe habere ad fpatium , in quod omni preffione liber fefe effet explicaturus , vti a I 4 I pl 155X ad 3769 ; vel vti; 1 ad 21355719 5 quani rationem ftatuit Celeberr. Turimus , in Appeud , toehi ád Varemü Geographiam , 1712 editaim , p. 193 vt i E ad $260o0 . credens feinpe; aérem preff apett Ccomprimi non poffe nifi ad £; fpatii füi; | Ean dem rationem ftatuit vti t ád j4oooo Boerbá- t€ elu m dcin Chemie Tosio 1, p.460. Interim docue- rünt ali& obferuationes; aérém ab illo caloris £radu; qüo áqua in glacietm abit ; ad calorem aquz ebullientis ; expanfionem fuam mutare N Tadoy in ratiohe z.ad 3; quod cognofci poteft ope tübi Vitrei , vno extremo claufi fed; altero aperti & porii n verticaliter furfüm verfi ; cui rmercurii portio ongitudinis i poll. infufa eft j fiin cali tübo praft Otle patium |aéris obferuetur €o teimpore ; quo 2 hu; [j thermometrrum imonftrat gradus 32 , (3624 & deinde idem fpatium obferaetur tubo ho- üet, ; riZontà-* DE AERE, 321 ai t rizontaliter in aquas ebullientés lfubmerfo, nf Vid. Celeberr, AMu[fcbeubroekü Effai de Pbof. " A P. 690; holiti; "o ? Eotiue Miräbile porro € ft, aérem valde coimpret- jjj; & [ Íam nihil elafticitatis füz perdere poft plures etiam annos ; cum alia omnia corpora, diutius 15 U in fitu indebito detenta ;. rigorem paullatim | ftiji I amittant ; & languorem concipiant. Exper- [ zi j Ral tus hoc eft Bosleus, vid. tunotatt. . Clarkil ad sdedfr Robaulti Pbyf.p. 359.. Expertus eft Robervallius , l omy in fclopeto pneumatico ; cui per 16 annos idem g, Yl aér compreffus inhzeíerat , eundém tamcn poítea effe&um edens. vid. Mem. de Paris; 19,'(]52[11 1695, D. 224.. Expertus eft Celeberr. Muffcbea - j AWH; broekius , qui aérem mercurii ope (408.) com- i 2 preffum , hermetice figillato 'crure longiori 7 g aperto, per Z/tannos feruauit, nulla oboriens g M te eius mutatione , nifi cum calor aéris extet* Bo hi mutaretur: d lo CQ[OIS EL | odf . Nihil vero in hac elafticitate aóris tnagis pa- j m tl radoxum ignaris vidétur, quam quod parvá portio atmorphar& ; à tora eius quantitate fe- al clufa & fegregata , eundeii tamen effeQrurü ji[ praftet, quam integra. Includaátur'énim tubus i | [all f 'Toricellianus vitro oblongo, ita vt àér excec t r hus cum inclufó; qui mercüriam eleuatum £C 2 z TR j net, nullam þabea; có mmunicatiobem j tqué u Es idanebit Cax XV y 322 manebit eadem fiftule mercurialis. altitudo ]i CUU uamuis nunc a tam exigua aéris inclufi por- Sed hoc attentius confide» tem tione prematur, Cltet ranti patet , a&rem illum , qui füb vitro inclu- &0 If füs continetur , priusquam a reliquo aére exterüo fegregaretur , elaíticitatem habuiffe quo ; - | igtüt prefioni totius atmofphere re(fpondentem, &l cuius, cum vitro includitur, nihil perdit, quia ais nihil adeft, quo rarior efficiatur , fed przce- dentem íüam denfitatem retinet; hec autem prel flam elafticitas confiftit in vi fe expandendi, qua in orificium barometri apertum agit ea pracife fo,ä? ld verum l] quantitate, ac fi aérliber adhuc effet. j quidem eít barometrum , quod diu füb talí vitro perfe&e occlufo contineretur, nullas lrl Tils: habiturum effe altitudinum füarum mutationes nifi aér fiat calidior; quia nimirum aeri , quo Quoi bet; tale barometrum inclufüm regitur ; communi« catio cum externo , in quo mutationes quoti- diang accidunt, denegatur. Vid. Sfurmi Coll. Qur. 4u&. D. 3o- Ni 414 d Vi Scyphus vitreus maior, cuius otificio lignunt i hi transuerfüm fit infixaum , cui infiftere queat Vitj cereus ardens , intra cauitatem porrectus, hoc orificio fuo immergatur aquz in vafe maiori Ba,cc l4 Ccontentz , quofa&o obferuabitur , aquam in- Pi*na gredi in hunc fcyphum non ni(i ad certam ali- «tpe 4 quam altitudinem , eó maiorem , quo profun- n re- : Cnt dius fübmergitur fcyphus, femper tame b3 inquí DE AEREÉ 523 titado linqui fpatium aliquod fuperius ab àquà và- i o cuum; in quo flamma cerei conferuetur per uiite tempus quoddam. Comprimit itdque aquá 10 I circumfüfa aérem ia fcypho contentum ; & ad u d €o minus quidem fpatium eündem comprimit; hii quo altius illa füpra orificium ftagnat. Dénuo igitut & hoc expetimento probarur aéris vis ndenta rdit g elaftica ; cum fieri non poffit; vt modicumi aéris inclufi pondus müulto maiori aquarum ed pri gc at preffioni refiftat. Simul' quoque clarefcit ; ji, i flammaim in.aére ad certurn gradum compref- Ío , & precipue exhalationibus cerei accenli ; & 3 p diu ali nór Mi fumi inde naícentis ; inquinato; poffe: quge vero paullo diutius fuftinetur ; fi E n QU Ícyphus interne obducatur pànrio, qui lixiuiumi falis tartari imbiberit ;'& exficcatus dein fuerit; gt Qquoüiam fal tartari vapores fuliginofos abfor- aet'x j 95 conm bet; Halefii jtatigd vegetàb p. f';;; veif. Géttit: j5 * ii áij: Mutüantur à pricédenti experimento furi- damentum fuum ille machinz ; qua Campané V'rnatorie vocántur, quibus vtitiatores obtecti qio lt in maris profunda démittuntür ; quod indica- lt vit iam Aiifloteles ; Set: XXX1L ; probl. j. & teU a Baco Verilamius ; organi noui lib; 11, apbor. £5 mfe j D. 408. Referunt tales riachinz fpeciem cám- 4mn panz., conficiüntütque éx quacunque materiá at &ére non penetiabili ; nami fi in fcypho prace- Ü prOIi jj dente alicubi foraimen ii loco fuperiori dét ür; um X i asf Wll N Car. XV- 324 aét per illud euolabit, & aqux ingreffum in totam cauitatem concedet. [ta parari poffunt u e plumbo ponderante 260 libr. quod tamen cum aére füo contento infra aquas non fübmergi freg otuit, nifi adiuncto adhuc fcabello 130 libr. petin Huic fcabello vel pedimento , campanz ori- pitti ficio affixo, infiftit vrinator eum in modum, drupes vt caput eius fere verticem campanz attingats ferah quo fit, vt aqua , etiamfi ad magnam profurr duf ditatem demittatur, ipfius ori appropinquare agitar nequeat , fed ipfe haud longe vltra pe&tus aquis pliner offit , Vr cingatur , & demeríüs egredi machina p ac opere füo peracto regredi iterum füb illam. a Quoníam vero aér capiti vrinatoris circumfluus Yteti i eo magis compreffus euadit, quo profundius däm, [ fi übmergitur machina: cuidens eft, affici debere Q dN talem vrinatorem variis incommodis , quibus qu Y animalia 'cun&ta in aére compreffo degentia nibus fubiiciuntur , vt auribus naribusque fanguis &te Y erumpat, immo tmors confequatur , fi exceffus Qu q in fübmerfione committatur; cui incommodo *'itam 4 variis aliquot: modis mederi ftudent, aérem ve- d. a fpirationi aptiorem reddentibus, veluti veficis dezm aére naturali repletis, quibus apertis vrinator Dbj xeficere fe aliquantum poffit. Talis quidam vri- aïte) [ nator robuftus demerfus in aére füo compretio Viüty cornu venatorium fecum deportatum inHauit, Obtgd titih fed ab intenfitate foni obftupefa&tus, & vertigi- ne correptus, in aquas fere collapfus eft. Vid. tete ii $t urmil Coll, Cur. P. Iy pag. 1, €9 P. 11 p.2, aíque &t f in Auariis 5 nec non Jourm, des $av. 16785 p- 49 Em 4[60 p DE AERE. 325 fiuto 1 416. iyfünt Q u Quam neceffarius a&r fit omni animantium fübnes fere generi ad producendam vitam, variis ex- Includatur enim reci- lii perimentis euincitur. n d* pienti vitreo animal viuum volatile, aut qua- xhodit drupes,aut vermis, atque aér exhauriatur, ob- attinp ferüabitur , illud , poft factam aliquam aéris 1 pmfm inclufi rarefaCionem , ftatim violento motu agitari, &, nifi fubito iterum aér admittatur , pinqur hus ag plane mori. ltaaues, quz altius volant , acri rariori affuctz , moriuntur tamen, fi ? acris fint 1 9055! jb Ya exhauftz. Hirundines tamen fatis diu viuunt, rl vti etiam ranz , anguille, viperz, infedaqua- ]wründfus dam, & animalia recens nata. Mufícz in va- j cuo inflantur primo; & moriuntur deinde, ne- que volatum exercere poffunt ; quod papilio- h quwï" dl nibus quoque accidit ; neque pifces etiam fine aére viuere poffunt, moriuntur in lacu vndi- t fün? í eXCCIi'ïJ que congelato füb glacie ob a&ris defectum, & vitam cito amittunt in aqua, vnde aér eductus o eft. Boerbave, Cbemie P. 1, p. 499. Alia vi- r u[i VS[?C'J' deantur apud Bogleum , in uwomis experimentis pbyfico -mechan. Exp. 40, féq.. Nequeetiàm in j Vl'.lmï?'l aére; fed inclufo & exhalationibus infecto, diu. jdun? viuunt animalia; mus ex. gr. magno recipiente n ! obteGus, in aére boc naturali poft 7 horas ex- tin&us eft, Hinc Medici quidam ftatuunt , la- gut 4 tere in acrelibero & puro occultum vit& cibums r ud 2ut fubftantiam vitalem, in nitro volatili for- l,. oylei fujit fententia in frij fan conüftcntfïzn , que B jaum p 3 Car. XV 326 eamen Animalia Jours. des Sav. 1671 , pag. 207. x d etiam ab ineunte ztate aéri huic noftro com- Jill, j preffo adfueta , qui connato fuo elatere tanto &ceff promptius in ipforum pulmones deícendit, eos- Tetit | que validius inflat, fi commorentur in rariori , panuls refpirationem , vnde vita pendet , amittunt. Sturmius Coll. Cur. p. 115, . Cum igitur iam in- tamen preffo i dicatum fit, (403.) in montibus valde excelíis aérem fenfibiliter effe rarefadtum : mirum non Cuïu P ( eít, homines ibi veríantes anxietate przcor- diorum , & difficultate refpirandi, torqueri ; idem enim fic patiuntur, ac fi recipienti ant- n liz pneumaticz , cui aliquid aéris exhauftum fit, effent inclufi. fifa Thorüm fttà « 417. at Salutaris, & neceffarius. quoque, liber acris frat vel y &cceffus eft vegerationi plantarum, quarum fe- mina nec in vacuo rite germinant , & quz fcribi fitig ipfe emoriuntur etiam, vbi aér non ad(it, aut vbi idem affiduo ftagnet. In feminis enim Vatil granulo quouis adeítaéris aliquid , qui in va- Qog cuo citius dilaratur, vaícula difrumpit , atque Quot, ficle- hoc modo germinationem impedit, vid. Hom- Cum1 berg. in Mem. de Paris 1693, pag. 187. Con- fsl feruari autem in vacuo ab aére loco fru&us , MM ! flores, & fimilia diutiffime integra, quz in Ciun aére cito folent corrumpi , teftatur. Pramcifc. C]ifco Basle Inftitut. Pby[ice p. $2. — Oua in deftru&tio- ttoch ne antiquiffimi muri, interleteres exadiffime - camento p DE AERFE. 3271 bitli exmento iunGos , reperta fuerunt incorrupta , ac fíi modo a ga lina exclufà fuiffent. vid. I QU« t 0 Bibl. Ital. T. $, p. 141, quia nempe ab aéris acceffu libera erant. Quid $furmius obferua- Vity d farilf verit in variis efculentis & plantis, fub cam- panula vrinatoria infra aquas fübmerfis , vt ne A ]i tamen ab his attingerentur « fed in aére com- preffo & quieto hxrerent., legi poteft in Co/J. T um v Cur. P. I1, p. 1., i pïæm- 418* ii jent t Cum multum aquz femperin aére hereat ghaulil fufpenfum, (391.) atque h&c in poros pluri- morum corporum penetret : (314-) occafio nata eít excogitandi inflrumentum , quo aquz inaére latentis copiam oftendat , & 7- grometrum , Hygrofcopium , Hygroftatbmicum , f vel Notiometrum dicitur , cuius inuentio ad- yatum * fcribitar Maignazo , vid. huius. Perfpeiua bo- Hoc ex & varia ,- Rom& edita 1648 , pag. 89. dít, 7 variis confirui poteft materiis , & multiplici ys u quoque modo , quorum explicabimus ali- yi iV quot. Primo aqua in poros reítis cannabinz ffe- , facile intrat , duplicemque in hac edit e " lem ün. uüm, vt neimpe breuiorem eam reddat , & fimul etiam contorqueat. Hoc inductus Fon- d il W tan4 quondam celebre illad excogitauit arti- " [ ficium , neceffitate coa&us , in eleuando ob- L '11- elifco Romz ad templum D. Petri ; cum enim Wi trochleg adhibite iamiam tangerent fe mutuo, X 4 nec qui CaAr. XV. 3251 nec funes officio füuo ïungi amplius poffent , nec tamen obelifcus in fitu debito verticali confifteret : con(ilium fübito cepit madefaci- Sec thord endi funes , qui hinc breuiores redditi molem illam ia fitum rectum adduxerunt ; quod idem ib hi factum quoque ita effe dicitur in erigendo alio cgntr; ram obelifco, qui in. Hippodromo eft urbis Con- p ftantinopolis. vid. Hartfoekerus , Curfus. Pbyf. p4g. 289. Funes ab humiditate contrahi ob- fünt, :eorogm feruauit quoque Scbwenterus , Geom. Prad. tüt fl Trad. II ,p. iz. cui talis, 16 pedes longus, per tüttayl pruinam integro fere pede breuior redditus eft. Si igitur hcrizontalis extendatur fünis il guen in pariete aliquot pedes longus, a firmo cla- AUL vo protenfüs füpra trochleam volubilem , & ponderi annexus, is ab aqua minori modo, Tels D modo maiori , copia prwfente in aére elon- gabitur vel contrahetur vifibiliter , fi ponderí iuce tatn defcendenti & afcendenti fcala quedam 'ad- fcribatur. Idem deinde funis verticaliter de- pendens , & iníra pondus annexum cum in- diculo tenens, contoríione fua aéris maiorem Ti vel minorem maàdorem indicabit ;5 quale in- f& firumentum in arce Taurineníi olim viden« dum, cui inferius annexa erant cornua cerui« nifa]. tit, na, memorat Síurmius Coll Cur: P. I, p. 1. Huius alterius modi inuentorem íe dixit effe & x &ütm -Molyneux , (ed decem iam annos antea Dreído I'Eddu erat is cognitus. vid. 4Ga Erud. Lipjï 1686; C et Pa ?Gg- 390« [ 0rai e DE AERE. 329 H wf 419* vettl Secundo in auxilium vocat:;e funtvhic 6tiam m jd n chordz inteftinorum muficz contortz , quz ab humiditate pariter.& .conaoluuntur , & od contrahuntur, vti füunes, cuius tamen contra- gendoieï) rium ftatuit Dalencé, in Traité des Barom. Tber- tbls (j mom. 9 Hygrom. p. 94. Senfibiles maxime ha jfin fiunt, fi ex confilio Leutmanni, Iufirum. me- Yal v' ieorognofie inferuieniia, p. 112, prius imbuan- i. 2 tur folutione cinerum clauellatorum , aut oleo ngu K " tartari per deliquium. (373.) Simili modo : pelit tür f adhiberi poffunt cutes animalium , chartz, per- gamenum , fruftula ligni, pondere grauata ; fmmo d jlam, d additis etiam, fi placet, rotulis leuioribus, vt melius pateat effe&us madoris in aére, qui j mot Vtiliter i d hec corpora aliquantum extendit. huc etiam trahuntur fpica ariftz , caules plan- p* um P tarum ; vid. Siurmii Coll. Cur. P. I, p- u4. aliter 420, m g 'Tertio folent etiam ad hunc vfíum e bilance u tenui fufpendi fpongia, lana, aut lanci impo- j vt ni fà] quoddam, quorum prius inuenit Cz/a- us u* au5, alterum Laua, vid. Coll. Cur. P. I, p. 122 I, L Ji & Prodromo del arte maeffra, cap. $.. Dum l dini enim hxc corpora aéris madorem imbibunt , D redduntur grauiora , & bilancem mouent. Vn- 1?[ t de etiam Cardanus , de. ver. vav. lib. 1, cap. VIIIL D- 46. dicit: aérem, qualis fit, (i volueris ex- plorare , fpongiam ficcam füb diuo per notem Ml | j expo- CaA»r. XV 299 ne, fi ficcam inueneris, aér quo- exponito; ma ue talis eft; fi madidam, nimbofus; fi vdam, Iüe roridus. Denique Academici Florentini liuc guncul vocarunt vafculum conicum, intus pice , extus m & lamina ferrea ftanno obduda, veftitum, cum tto j tenuiiapice inferiori , cui calix viueus erat dunty füppofitus; dum enim iniicerent niuem , aut Dom glaciem contufam , cauitati , vt frigefieret vas huic í vapores aéris aquei adhzfcrunt ftatim füper- premia ficiei externz , in guttulas confluxerunt , at- fwt] que fic colledi in calicem deftillarunt. Pel- Qui, luntur enim eiusmodi vapores in locum frigi- &t dum , (328.) quia huius aér a frigore con- Vnty denfíatur, (357.) atque fic ob vicinum acérem pdir, calidiorem continuus quafi ventulus ad hunc fült, Y locum exoritur, qui vapores fecum aduchit, Y vid. Exper. Academie del Cimento, p. 14. Pre- muntur tamen omnia hxc inítrumenta vitio hoc, vt fucceffu temporis effe&u fuo orben- tur, excepto vltimo Florenti no, quod o ti- Conf(tat interim mum omnium efíle videtur. eorum fide, aérem oriente fole feri humidio- rem, vti eodem tempore etiam paullo frigi- dior redditur; atque etiam ventorum quosdam eff2 humidiores , alios ficciores; vnde flante Mm quodam vento dolia vini plena apparent, alio Wil autem minus plena , dum ligna corum a ven- tonit to ficco contrahuntur, ab humido autem ex- Qu tenduntur , quod etiam ianuz lignez aliquan- Q d. do docent. Intg l 42 lvo um pE AERE. — 33f M qUO' 421. dv Xini du Tucundum fpéctaculum przbent ille ima- gunculz vitrez, cau&, tenui foramine przdi- $, qui m J te, & vulgo Diaboli Cartefiani vocatges hi vi- tro cylindrico longiori, aquis repleto , inclu- 'eus &t duntur , quod fuperne vefica eft obligatum. a, d Dum enim hi virunculi aqua leuiores funt, r huic fürfum innatant; cum vero poftea digito n fu?ö[ premitur vefica, atque inde fimul etiam aqua; t fit, vt huius aliquid intret in cauitatem virun- QU i culi, quo ipfo is grauior redditur quam aqua, um d & deícendit ; remiffa autem preffione aér con- d u wentus & compreffus aquam ex cauitate pro- m dl pellit , imaginemque füz priori leuitati refti- ai hu tuit, vt iterum afcendat; quare hi homuncio- adüäükc nes vitrei nutum obferuatoris fequi videntur, l 4. VIC' CAPVI XVI, yp o* od (* DE METEORIS. cintt homi 1 422. DÀ ylo £ :05 f Eteorum denotat aliquid , quod füblime de Hiff" fit, inter ceelum & terram verfíans, vti tent j nubila, imbres, niues , & humanas motura ii tonitrua mentes, quz omnia füblimia dicimus; n quia editiora imis fünt, teíte Semeca, natural. ] aliquïh queft. lib. M , cap. I. Cum igitur hzc fübli- mia in atmofphzram continuo afcendant per ingentem copiam variarum exípirationum , H cuapq- 337 Car. XVI euaporationum , exhalationum : (591.) vapo- c:rcorl litàs « res atque halitus ibi hzrentes varia etiam ex- citabunt phznomena, in Phyficis confideran- lum q as ef da; atque tale phznomenum in atmofphzra ortum, & in confpectum nofítrum veniens , lm ex vocatur /ZMeíeorum. In hunc finem tota at- Inotus mofíphzra diuidi folet in regiones tres ; infi- munqu 1iQu2 | wiam, quz a füperficie terreftri pertingit ad eum locum , in quo radii reflexi folares fini- O antt eim d untur; mediam, quz pertingit a fine prioris ad montium altiffimorum cacumina, vel quz nu« exhdlr bes capit; füpremam, quz hinc fe. extendit qiendi vfque ad fphzram ignis, ex riffotelis mente. terre l Hinc quia lon iflime ab atmofphsra noftra re- dq mouentur Galaxia , aut via lactea coeli, & I0m g Cometz : peffime ab Zríflotele quondam inter meteora hzxc fünt relata ; eft enim illa nihil aliud, quam immenfa ftellarum fixarum , ocu- lis noftris inuifibilium , & fola arundine dio- Sfat ptrica confpicuarum , congeries; hi vero pla- Atmof nerarum quedam fpecies ; & inter corpora ulli fecu mundi totalia rcfex*endi- Atl i, n t E QU& « Natant igitur in atmofphzra ingentes tractus Citant corpufculorum minutiffimorum, qui a ventis Dolte propulfi cum aliis permifcentur, ex quo íidens Braph effe&tus deinde naturali operatione confequun- Vtüja tur, qui in mixtione aliqua artificiali chemi- Ti t €a oriri folent ; & cum Chemia hucusque pau- f D] [97] P DE. METEORIS, 35;3 p ea corpora diffoluere potuerit , partesque o« um ex lutas cum aliis combinare : patet, meteoro- if rum quoründam cauffas femper nobis manfu- vofia ras efle abíconditas. Poterunt quandoque et- Venia lam ex cauernis, fübito per vehementes terrz U i[ motus apertis, erumpere nouz exhalationes, , D nunquam ante in atmofph&ra prefentes , & tingitliï noua hinc, inauditaque, nec vnquam confpe- ytes d Qa ante , excitare phxnomena. Quo magis xiorid etiam denía eft atmofphzra , eo aptior illa erit qus exhalationibus & vaporibus gerendis & reci« ext piendis, quod cum in hyeme , & climatibus 5 a terrz borealibus , ob frigus contingat: euideus eft, cur in his circumftantiis oftat .frcquentiora me- Zælf; j teora vobferqentur. m i lh ni 414. : p C*T:' jinc & Statuunt quidam duas met&.ororum fedes ; atmofpheram , ac terram etiam ipfam ; hinc illi fecundum diuifionem quatuor elementorum Ariítotelicorum meteora diuidunt in aquea, ignea, aérea, & terreílria , atque his accen- fent terre motus, aquas, fluuios, & fimilia, quz ex halitu partim generantur, partim ex- citantur. vid. Zimpleri Pbyfica, p. 333. Sed hec gt poftrema phznomena terreftria potius ad Geo- i w graphíam phyficam funt referenda, quam huc T üd»,m inuita natura trahenda. Erunt itaque metco- yi ra omnia folum diuidenda in aquea , ignea; j d 35qu6 j & aäreq, atque hoc ordine exponenda. iä 425: Carp,. XVI 384 425; aliqual p a Ab aqueis igiturj qux nempe ab aquá ori- ]s adí untür; & in hanc rur(us refoluuntur; initium QUE capiendo , referuntür huc L. JVebula, quseft etiam . flentia congeries vaporum; vel balituum ; craffiorum; prope füperficiem terrz in aéris regione infi- w màá,; colle&orum , & aétem opacumi efficien- tiuin. Ortum hzc ducete poteft vel à vapo- ribus, vel ab halitibus ; (372.) in illo cafü nebule innoxig funt, & humectant tantum; lii terramque irrigant; in hoc vero fzpius noxiz; ii imimo lethiferz ; foetentes ; ac àquarum fuper- fio ficiebus tenuem innatantem pellicülam; pin- li guem; & rubicundam , imponentes. Oriun: &f tür porro nunquam nebülz, niíi aére tranquil- luit X loi;a.vento enim paullo fortiori difpelluri: nu tur & disiiciuntur. Plerumque cerni poffunt Cete vefperi; cum poft magnum folis eftum; hoc [ hinc | óccidente ; aér fübito refrigeratur; fiunt et iie"igil jam tnane; cumi aér Citius a Calore folis ra- fts; teícit; quam huimiores in eo contenti ; vndé procd tuim hi fpecifice grauiores redduntur, & len- ii té defcéndunti partim vero etiam a folis ra- fimyy: diis deorfum pelluntur. Frequentius hyeme emþe cerüuntur; ob frigus aérem condeníans, & fiic ( vapores propius fibi adimouens; vnde in hye- pai ie u uoque nebulam ex ore prodeubtem cer- nimus; fi fpiritum efflamus , hinc eciatm in tet- à ghq -fumo t regionibus frigidis pluribus diebus conti- A€c tàndem nebulx Al« buis nebule perdurant: lum aliquan- — DE METEORIS. -835 aliquando altius fünt fufpenfz , rafïores', & per acrem extenfz, per quas fol liberis ocu- quie lis adfpicitur , pallidus, & fere difci ftannei ^ ln aut argentei formari referens; aut aliquando , qud etiam , pro diuería talium nebularum confi- vifionis ftentia, fanguineus; quod accidit omni luci- do per fumos cganfparcnti. € g'm"; f ] e ]iw 426; k 1"0 ü i t li. Nubes eft nebula in füblime, & mediati ins ia &éris regionem ,. elata. Suftentatur hzc in m Áf füo loco, quóniam fingule partes eam con- hi p ftituentes aére funt leuiores, non vero quod , Orur aíole, vi magnetica, (205.) retinetur, vt vo- Ti luit Scaliger Exercit. 97 , nam fic noctu omnes gidt in terram reciderent. Hinc fzpiffime confpi- s p cere licet, ex nebula afcendente nubes fierij tum; y 'hinc figuram nubium tam mutabilem effe in- f t telligimus , ob ventos in fürnmo aére conti- 1 fuos; vnde fit; vt nonnunquam fxuientibus ji; * procellis coclum fit ferenum , difpulfis nubi- , kl bus; hinc etiam peregrinatores, qui in altif- 4 ls "fimos montes, nubibus cinctos , afcenderunt; g If femper ibi nihil aliud nifi nebulas offenderunt; a* nec quicquam firmz alicuius molis aut ex- lde ifl "' panfionis. Ita vrbes queque magnz, e lon- d ginquo vife, nube aliqua te&z apparent, ob m fumos perpetuo afcendentes, propius autem afpecdtz. nihil nubilofi tenent. Diuerfam nus i * ^bium a terra diftantiam euidenter cernimus ; em f iA a n u CAPF. XVI 356 dum . eatum àldores a fole poft occafüm ad- aligam i f huc illuminantur; dum inferiores tegunt fü- aliquando in coh- periores, ac dum diuerfz lif. ) trarias plagas mouentur. Altitudo, ad quam tefüdari füfpenduntur in a&re , vix excelfilima monti- fatte d um cacumina equare videtur, quz certe ple- s exflantia procul intuen* tam a rumque füpra nube aliud eí tibus apparent ; & muli, in hos montium nubes infra f& pendulas plantan apices aícendentes , nebulp alpexerunt. Ricciolus inftit uta dimenfione gea- metrica altiffimas nubes ad $o oo paffus euehi Honc & i Ug inuenit ; hoc eít, ad $ milliaria Italica, aut 1: mill Germ. vid. Varemüi Geograpbia gene- U i tilta ralis, lib. I p. 125 quam altitudin em Keple- Ad multo rus tantum £ mill, Germ. ftatuit. maiorem altitudinem cleuari nubes putarunt 1t quis Vitellio ad 13 mill, Germ. lm veterés , €X. gr. lo a Tycho Brabe ad 125 vid. $9ft. Pbyfici "i Gotbas CXOriti uum ,p. 345 Cel Monunier obfíeruauit , Ca» cumen montis Canigou plerumque füpra nue lib pre 3 d bes eminere, his tantum ad $ eius aflurgene tibüs, hoc eft, ad altitudinem 5766 edum 5 a.[aï W d fj À enbroes Qu s] aut 05 252 mill. Germ. Celeberr. Mu kii Inftitut. Pbyf. p. 649. M agnitudo nubiüm pates lptr diuerfiffirqa eft; füunt enim a li exigug , fünt aliz , quas AMariotte ; mouvement des.eaux , cap. 10g Qr Quand 3. milliari longiores deprehendit ; & cra't- ties vltra 100 pedes affurgere poteft, quo àos ] li nube effüfie colligitur: ex copia pluuim a ta Víüs denique nubium eft, vt pluuias a d va- 33 hj 0 W tias terr& regione s deferant ; terrasque tegant aliquan- D—Ek METEORIS, 337 ln d aliquàndo , & muniant contra vehementiffi- mum folis ardorem. qi f ) ia 275 udqa li. Roi, qui creditus -olim fuüit ex aítris Y r defudari, & coelo delabi; aut a luna; roris cete matre di&ta , generari; vel ad imilliaris diftan- j i tiam a terra gigni, vti Joffus ftatuir ; nihil mont aliud eft, quam halitus & vápor terre , aut plantarum, paullo furfüm afcendens, tenuis pend*üæi one nebule inftar ; atqué dein iterum delabens. düs at Hunc ex terris egredi indicatur iam in AMem. ]ica, 2 de l Academie des fciences 1627 , & poftea 1736- Eít itaque (üdor quidam terre , quz etiamfíi yin g n A a fole calefacta femper halitus & vapores emit- tat, copiofiores tamen exfüdat noctu, in ace ( o rantm re quieto & frigefcente, ab igne concepto , & iam euolante , abreptos ; vnde etiam ir N À loco a fole interdiu non illuminato nullus ros j - exoritur; & colles etiam nihil aut parüm ro- qit; * ris prebent, quia plerumque (icci funt, àqua (ipra t* ab eis in valles defluente: Vafa vitrea, aut ag'uyg(ü' ; gt alia, no&u in variis altitudinibus a terra vf- It que ad 31 pedes íüfpenfa; ab ioferiori füx jout parté rorem recipiunt, humiliora citius & plusa 0 nubïü: fuperiora tardius & minus; Differt itaque d ; W ) ; ^ ] fq] ] ros ommis pro vario loco íuo natali, vt ali« Q^ " quando aquas; olea,; íalia , ípiritus,, atqué g P W j alios halitus, contineat; hine varià edam die g,v verfi rores exhibent producta chemice extras coli u aj hinc etiam alicubi adharet metallo polis i5 2 x to; aut vitris; alicubi vero ab iisdem re fügifs gt Jl 338 C Ar. XVI 428. Idem plantis, guttularum forma , infidens V earundem quoque eft fudor ; vnde quzlibet tüm, planta proprio füo rorat modo, pro natura lben Plantz enim ca- ftructurgz fuz & pororum. decid lore folis diurno calefadw perpetuo quidem ordin hunc füadorem exhalant, fed is a vento & ca- hube, lore diurno abripitur & eleuatur ; noctu au- pioü [i tem ingruente frigore , & aé&re tranquillo , p maiori copia egreditur, atque in foliis colli- Áipnt gitur, vnde etiam plantz noGtu obtedzx co- i fl piofiorem tenent rorem , quam alix apertz; Toinoy neque is apparet in tota folii füperficie, fed | e ibi tantum, vbi pori fünt patuli & frequen- fnt, tes. Noxius itaque effe poteft, ob diuerfiffi- 0. ( mas, quas continet, partes3. vnde prudenter o- graui piliones non fümmo ftatim mane per rofcida C educunt gregem , fed expectant , donec fol ro- feni rem reforbuerit. Ab hac varietate roris fa- fyli &um eft, vt veteres tres eius fpecies fece* lis rint; Manuam, qug fit ros temperatilfimus & I q puriffimus ; 7el, cum ros fuerit dulcis ; Lada- Cl "um, quod fit refüdatione foliorum permix- um tum, - oriundum in locis calidioribus Arabiz; älleg; auQtore Plimio lib. 125 cum nempe ex ingenti calore folis ab arboribus & herbis etiam olea n !lü!)iüa eleuantur, quz decidua in terram conftituunt Thtind talem rorem oleofüm & melleum , qui aquis & di illapfus in earundem füperficie natat, tanquam Yetís aliqua pinguedo. ter x 419. "- DE METEORIS. 339 419. if IV. Pluuia, eft multitudo guttarum aquea- qualt rum, ex nube fcecunda, in aére fufpenfa, de- ) flatul labentium. Quamuis aliquando guttz aquez m decidant ex puro aére in zítu folis diuturno, ) quiem ordinarium tamen eft, vt pluuia defícendat e to 0 nube, & faecunda quidem , cuius humores co- od d piofi confluant ; nec flerili tantum , cuius va- anqill pores rariores & fübtiliores a vento facile dif- Jiis d fipantur. Caufía pluuiarum , quam veteres d t in folo calore vaporum modo maiori , modo apt minori, quz(íiuerunt , przcipua funt venti. fce, Hi enim flatu füo nubem foscundam conden- freqie fant, vt particule vaporis, propiores fibi fa- dl Qx, fe(e magis attrahant, & in guttas aére ydentdto grauiores confluant ; atque fic e nube quafi er IOW] exprimantur. Fieri quoque. poteft , vt nubes ec il foecunda per ventorum a&ionem monti, vel fyluis denfis , apprimatur, & tum humores qrisi Cl f fuos demittat. Quin etiam duo venti contra- ilinot ria directione fpirantes nubem eiusmodi foe- cundam comprimere poffunt, & magnam aqua- d5 rum vim in terras effundere. eu Quz duo hzc allegata, fi a. ventis valde impetuofis pera- ; A y i^ gantur, producunt ExPydriam, aut Praduram mubium, cum nempe immodico imbre omnia etian vt inundantur ab aquarum agmine. Si przter- ea duo venti directionibus parallelis , fed ad- qui if U verfis , & parum a fe diftantibus , nubem in- j n termediam comprimant, & fimul circumtor- p 5 Ya queants Car. XVI 340 queant, vt vortex quidam aqueus oriatur, fuifera (j ali (169.) .qui defícendat füo pondere ex nube, vocari hoc folet Columua:;, Prefier, vel Turbo uqueti; hic intus aqua vacuus eft, partibus z quippe per vim centrifugam a centro rece- Gutt dentibus; videtur ex fua nube füfpenfus effe $- attralx aliquando ad altitudinem 3o0 pedum ; decur- i M rit is fupra mare & terram, omnia profternit, vid, jj zedificia, arbores, naues, cum fonitu , & di- ttr f luuio quafi omnia inuudat. vid. Celeberr. Muf- tmon j Jébenbroekü tuftitut. Pbyf- p. 662. ) . lum | 439« f &t Differentia pluutarum oritur a loco, in quo fiubes fcecunda primum in pluuiam refoluitur. tür f Si enirh hoc accidat in eius parte füperiori, m tum vapores fuperiores decidentes per omnes ylis f Yatam inferiores has fibi adiungunt, & guttule fem- per maiores formantur, quod Zarioffus ipfum Tatura íe sliquando obferuaffe teftatur, in Traité du Ti (s suowvement des eaux , P. 1, Difc. 2, p. 334» bCHlC] [ cum nempe in valle magnas güttas, in mon- Obferua tefemper minores, videret, quo magis afcen- ütdg | deret. Talis pluuia, in qua guttz paullo gran- Pibiy ! diores cum impetu cadunt, vocatur Nimbi. At Si vero nubes incipiat a parte inferiori in gut- &tb tas confluere , qua mutatio lente afcendat ,ædam in partes füperiores, guttule etiam exiles tan- tum formantur, qui /mber vocatur, vel ófil- licidium. Tum vero, quoties per integram Fs nubem confluxus in guttas fimul fiat, pluuia an rori- m UPE METEORIS. 341 S Wt forifera inde oritur, vel puluerulenta , aut, bfe- CL cas aliquibus dida, : vd frà 431. patis EO I5 Gutte pluuie fphzrice fünt, ex vl aque f Ü attrahente , (240.) non autem , quod Alber- n; d tus M. putauit, ex volutatione per aérem j Diame- pro(icm'm vid. Magiri Pbyfiol. Peripat. p. 290. u té ter ipfarum eít circa 1 poll. Rhen. aliquando 3bmu MKJ' tamen integri pollicis , 4G. Lipf. Suppl. 9. 1, D- 425- Maiores in azítate eas effe, ob ca- lorem folis, quam in hyeme, iudicat Hart- Joecker, Curfus Pbyf. p. 291. Dum vero per T n QW a6rem delabitur talis guttula, non accelera- veltu. tur fecundum leges grauitatis , neque proinde eam celeritatem acquirit, quz altitudini la- fupeï'wrï- yet om fus fit conformis. Nam ponamus, nubera ele- vatam effe 6ooo pedes, (426.) inueniretur ex T ffüt ip!i'-? natura grauitatis celeritas in fine huius fpa- tii 612 pedum , (143-) &qualis celeritati globi fiait ^ j bellici e tormento explofi , qualis certe non Obferuatur, fed ea tantum , qua in minuto fe- ; i yis t cundo percurrunt 424 pedes; quod teftatur Pitotus , in .Mem. de l'Acad. 1728 , p. 376. ulop r M Tantum itaque minuitur hac celeritas a rei- ftentia aéris, vt ne partes plantarum tenues u [! »/t 28 ['ggndl ledantur & difcerpantur a. pluuia, ao « u Facile cogitari poteft, quam fmpura debeat It "a effc aqua pluuia, qu& a&rem, tot inquinamen- ii 3 tis 342 Car. XVI tis refertum , (391.) lauat quafi & purgat. Deuehit itaque íecum falia , fpiritus , olea, Dioi terras , metalla, íemina plantarum, iníecta gifas. etiam; & verum efít aéris lixiuium; impurior tulis at eft poft diuturnam ficcitatem ; impuriffimam Sed pl illam effe deprehendit Boerbauius , qux tempe- in veri ftate zítuante, ventofa, in locis vrbanis hu- Qum, r milibus cadit. Chemie P. 1, p. 602, €9 j97. Ra- dehabrog ro pluit vento vehementer flante ; quia hic quit deícenfüm guttularum vertit in motum hori- dum zontalem. Vix pluuia ; dum in terram decidit; exeufi eám vltra 19 pedes penetrat , docente Seneca Qs n queft. nat. l. 3, c. 7. fed inuenit De la Hire, Mulrfbe eam non profundius intrare, quam 16 polli- ces, vid. Mem. de l' Acad. 1702, p. 68. . Ad 10 magna ! la Lj paffus hoc fieri ftatuit Cardanus de rer. var. p. lii 44. Wíüs porro pluuiarum maximus eft, dum ftotis, terram aridam & exíiccatam emolliunt , & üi hg fertilem. reddunt; aérem purgant, & refpi- 3 ? Itj rationi vitzque animalium aptiorem reddunt; 0 n aéris etiam calorem temperant in regione aligs, infma ; atque dum origo fontium fünt & ac) fe fluminum , vna cum vaporibus, qui nodu Ql ( frigefcentes in aquam quoque conuertuntur , tj | vnde etiam in collium verticibus fontes re- Mi periuntur. Ex obferuationibus denique fex lnpeni fere annorum colligo , hic apud nos Tubin- mþdtl ge effe dies pluuiofos quolibet anno ad ficcos, veluti 1 gd 4» 86 , yel proxime vti x ad 5. V Vl 43 z. DE MET TEOCRIS. 22 433* L u , u ), i& Diuidi folent pluuix in Naturoles & Prodi- giofas , quarum iil vocantur , cum pluit gut- impo tulis aquarum ; hz vero, cum pluit aliis rebus. ;uriüiman Sed pluuie prodigiofz iterum diftingui debent m in veras & fabulofas. Illarüm exempla fiunt; nbans t cum, przter vapores, halitus quoque ex aére il delabuntur. Veluti , cum fülphure pluit , qui b quod tamen dete&tum poftea fuit, nihil aliud vom lt effe, quam puluerem ex pinorum floribus vento m df excuffum ; cum fanguine pluit, quod ab infe- nte J &€is rubicundis rofe&tum eft ; vid. Celeberr, 77 Mufcbenbroekii Imflitut. Pbyf. p. 659.Harum vero 16 p()h? magna copia occurrit apud varios fcriptores. , At Ita Liuius memorat lib. ?', carnibus, & lib. 7, i. nf lapidibus, pluiffe , quod Gaffendus libro de me- s ehod feoris, cap. 4, vento vehementiffimo ad(cribit , [jont, * qui hzc corpora in altum extulerit; Cardanus, T de rer. var. p. ;4; au&tor eft , decidiffe aliquan- ï I'Cddum do in pluuia lapidem :a20 libr. inter plures n rggion; alios. Taceamus alias pluuias , quibus lana; f [unl1 lac, ferrum, immo ranz , & vitulus etiam; ui n ccclo decidiffe dicuntur, de quibus vide $9- lcr[unfïq ftema. Pbyficum Gotbauum , pag. 356 s Ferdries, onti * Pbyfice pag. 43; ; & , qui hxc omnia nugaci x * ingenio explicare conatur , Magirum , Pbyfiol. y 1 Peripatet, p. 296. 434. il V. Pruima eft ros vtriusque generis, (427.) aciem vel plantatum , vel terlræ, füdor in gl trans- l Cab. NVI $44 transmutatus , ab aére frigido , & particulas ] nine conglaciantes ferente 5 eX quo, [üb forma quum - exilis alicuius niuis ; & terra & plantis tit C0 edhzret. Eadern fepius etiam confpicitur iri tibus f parietibus &dificiorum , ad quos, valde fri- 5 t efactos ante , humores aérís, a fubita rege- tis itàq : a / tione enati , adferuntür , (420.) atque ibi ; lum ob frigus retentum adhuc , conglaciantür ele p Confpicitur etiam fxpius hyeme , cuius fri- acerelo us barbas virorum, & capillos, cana veftit adípergine ; dum ab intenfitate frigoris cxha- Tiem a hu ( lationes hominüm & pecudum ab aére ftatim Q (l in glaciém coguntur. Idem accidit vitris fene: Crdy. ftrarum , quz aquam fortiter, attrahunt , at ue intus in conclaui, non extus , pruina ob- Yatip ducuntür, I áques Cum nuüllus, aut parcus, fit ros AR Y ín collibus: (427.) hinc fit, vt fiepius in loco gehton humili, aquofo ; vbi . multum roris genetatur; g à vinez perdantur a ptuinà, in locis vero al- | tendo, tioribus falu& maheant. ^Nihil vrilitatis prui- ànimol na videtür habere, nifi forfan, quod autums £a ho fru&uuxp quorundarh miaturitati inferuiat« L D 435* "Xi. Gráüdo eít multtudo gattarumi plus Suí Viarum in glaciem verfarum, ob frigus & co- piam particularum conglaciantium. — Nucleutri Pt v U Q aliquando tenet niuofüum , obféruante Sfurmio; Pbyf. Hyp. Tom. 2,p. 12355 & Decbhales , in QU dei Tyad. de meteor. prop. 18 , ac Hart tfoekero Cuif. LY lfs B Pbyf. p. 292 Vapores tenues itaque nubis; 1 n ]i ? DE METEORIS. 345 grtcilà in niuem prius verfi , decidentes per relí- fb umi j u at i j quum humorem aqua ambiuntur , quz fta- tim congelatur, atque dum hoc repetitis vi- fpiciura U z cibus fit, veflitur grando ex variis cruftis fi- bi mutuo fuperadditis. Magnitudo grandi- J t nis itaque a magnitudine guttarum pluuiarum agl plerumque dependet , (431.) adeoque exigua plicits effe poteíft aliquando ; fed cum' multz ipfi u od Y accrefcunt cruíte , ad in(gnem magnitudis nem augeri poteft, ad pondus : librz, Boers oris t ére du bave Chemia T. 1, p. 278 ; ad extenfionem oui columbini , anferini ; ad pondus 6 libr. ieis f Celeberr.. Mu[fcbeubroekii Inftitut. Pbyf. p. 665 $ hn 2 venti proinde hic nubes ita condenfarünt, vt jina 0v in aqueam veríz fint maffam , füb forma fra« Ü (c u Gure nübium (429.) mox cafüram , fed cone n gelatam. Huiusmodi grando maximam ftra« petctuti tas ftert« gem /& calamitatem edit, omnes plan j u nendo, zdium te&ta , feneílras , frang . ndo$ (ratis pf* animalia & homines occidendo. FLacile obs gt at feruari poteft, aliquando vnum grandinis gras od num ex pluribus aliis effe compadtum, 436. n-um Fï' :n Suftentatur grando in- aére aliquantüm irm- g " petu venti , quo in transuerfüm fertur, atque Nuc g €ex compofitione motus ( 166.) in linea obli- ie d qua deiicitiür ; hinc láterà corporum » & fe» dul ]5 neftras , tantà vi ferire poteft ; i vero ventus j jan celfet, verricaliter deiicitur , idque &o foftius, j n igu- fi a vento deorfüm Haþte propellatun F ram 346 .Car. XVI ram tenet non rotundam , fed angulofam, & | VIL pyramidalem aliquando , vid. 55ft. Pbyf. Goth. l p:371, qu& referre nonnunquam videtur vul- forfim, tus humanos , aut alias fpecies , fi imaginatio | j fongreg: accedat , ob fortuitum partium glacialium lecideng concurfum. Tempore fere 6 annorum in Tu- iicantur binga noftra grandines non plures obferuaui; fentuis quam vndecim , omnes vero coniunctas cum obfetuai tempeftate (ulminante ; fed, vt optime dicit Fipure d Celeberr, Muffcbeubroekius , Inftitut. Pbyf. p. 6óg, | atl adft fülmina ab incenfis nitrofis & fülphureis exha- ! fl lationibus oriunda, aérem fpiritu nitri im- B UT plent ; qui materiz glaciali, in fümmo aére OCOl femper hzrenti, permixtus, tale frigus huic lls trib inducere poteft , (529.) quale ad formandam eltopts grandinem requiritur. Hzc in hyeme quoque ttis m fl t generari poteft ; vti obfíeruaui anno 1749 lanuarii 21, quo die grando piforum magni- fib imp tudin tils trad cecidit , flante fortiffimo SW/; affir- mat tamen Hartfoekerus Curfus Pbyf. p. 292, fotmyri Comt- 1is cuid nunquám in hyeme grandinem oriri. tatur hoc meteorum femper fragor & ftrepi- Ts | tus in aére exortus, ante etiam quam ipfüm | 11 quiy adueniat, quia grana duriffima hzc ab actione W n l venti in fe mutuo propelluntur , & fonum R& x venti augent, Grandinem liquefadam prz- j ltut' P ! bere aquam omnium fere puriffimam , afferit ! Boerbave Cbemie T. 1 , p. 740. Eandem ali- Mi quando extenfam fuiffe per 5o milliaria Gallica, l'ecente, hoc eft, 30 Germanica, obíeruauit AMarioífe; (ater; TIOUV. dés €aUX , p. 234- Totet j 437 — * DE METEORIS, 347 Y 437* ä a, d Tj d VIL Nix eft vapor aqueus congelatus videtu feorfim, ac prius, quam particule potuerint | m congregari in guttas pluuias , atque fic e nube decidens in forma filamentorum , quz flocci | pl ym r dicuntur, varie (ibi impofitorum. Hi flocci ; obfen tenuis aliquando puluis tantum fünr, quod unda t obferuauit ZJ/uffris Maupertuis in Lapponia, vid. il Figure de la terre, p. 49, quod frigoris acerbi- tati adícribendum erit, quia apud nos etiim Pbyf, ! :l** hurcisf;*i- maiores aut minores flocci niuis cadunt, pro- ub uti aér eft calidior aut frigidior. Eadem hzc fümm £ floccorum filamenta niueis particulis figuras illas tribuunt, quas charta pura in libero aére drgui hi formantt exceptas cernere licet oculo aut folo, aut vi- tris armato. Regularis hec figura maxime eft qeque am ftelle hexagonx , cum tria fpicula ordinate W fibi imponuntur, de qua miue bexangula Keple- rüm m UR aW [ THs tracatum conícripfit ; & quam exa&am " formationem Gaffendus adícripfit animz tellu- y1 »^] ris cuidam, yewueew edoQtz 5 de meteor. c. 3- í U Plures vero regulares aliz, & asomale etiam, " &[m uam f in quibus flocci inordinato fitu iacent , figu- re in onfpeQum prodire folent, quas accu- odb & ( rate expreffit Celeberr. AMu[Jcbenbroekius, Iu- ftitut.. Pbyfic. pag. 668, du ] 438- nam» Reliqua ad niuem fpe&tantia funt, vt,cum Tandt [* " n vecenter cecidit, valde rara fit , & vigefies inra U i quateraliquando rarior aqua ; vt multum eua- i" m poret in folg , aére etiam frigido ; & tande iC 2 D 348 Car. XVI: l üclplane confumatur; vt frigore acri vrgen- ! nodes te ningere tamen poflit 5 vt ea-eriam in mari- lta p bus.cadat , quod.ipfi experti. furpnus: in mari g Balthico nauigantes meníe-. Decembri : anni 17255 Vt in fummis fafligiis montium altiffi- V morum niues nunquam diffugiant ,. quoniam a a fole fole attenuantur quidem ; .fed., ob frigus aeris Vlas , ita eleuati , nóuz femper: füccedunt , vnde dicitu frequentiffima experientia docet ,. niues cade: he- vi re in locis eleuatis, & eodem tempore pluuias du in humilioribus , immo | vtramque . interdum fimul deícendere. Deinde, vti. vidinus, nubis rel'mqu qios e fractura (429.) ingenti' copia aquarum terras Bof inundari : itafimili etiam in caíü ingens niuium Dueot agmen. & zdiculas , & incolas ,.& pecudes ; Tàm P poteft fépelire , quod. non raro»accidit... Nix ol denique, quam (ingulari commeato axram effe — Miqr dixit 4naxagoras , quoniam. ex.aqua , fluido. Hül!')??; fufci coloris, generetur ; alba tamen eft, & hgl f lucem fortiffime reíleGit, vnde fapius oculos etiam ledit. difcip] Statuit híne Fabuü , in Sysopfi attni Optica , p. 69 , uiuem vapotis effe. fpumam, demgs quia fcilicet omnium ligüorum coloratorum, A fanguinis , & atramenti quoque , fpumz fo- leant effe albm. | Vtilitates tandem niuis egre- iw funt , quia plantas hyeme ab aéris. fri- :igore defendit, & foecunditatem terris affert ; Pplinius. Hiff. nat. lib. XVII, cap. 2. cum lique- faQa aquam fontibus , fluuiis, largitur ; ha- itus terre noxios coércet atque retinet; ucem in terris borealibus , quibus diuturng. noGes um DE METEORIS. 349 lgt nodes fünt, fübminiftrrat; atque carnes con- 1 i tra putredinem munit ; ; nau vid. jourm. def $Sav. 107; D. 133. ) nbri ul 439- jum d- VIHIL. Zirge appellari folent fafcie lucide , quonat a fole ipfo víque ad terram , per nubes plu- r P« vias, nigras ,. porreQtz vifz , quibus vulgo nt, " dicitur fol aquam ad fe trabere. Oriuntur jues od ha. virgz , íi fol fpeCtatori obtegatur nube r p]uu?;s aliqua nigra , qug tamen interftitia quzdam interdug relinquat , in quibus vapores afcendentes ra- jus; t dios e fole .acceptos ad oculum fpe&atoris m t poffiat remittere ; quz adeo (imili modo comi- ens jiüita pareut , ac radius íolaris in cameram . obfcu- - pecudos ram per foramen immiffus: & luce a corpu- i M fculis in aére volitantibus reflexa perceptus. ! m'lï ?"i Reliqua meteora aquea , !rides, Parbelios, d Vil Halowes, quia Gine cognita lucis natura intel- en & ligi nequeunt, referuamus ad tractationem de yus (2 w difciplinis Opticis inftitue&dam , quibus ob j $ tb affinitatem lucis intenfioris deinde fimul ad- ; f pumd' demus recenfionem meteororum ignueorum. otatone A£rea vero meteora , qux ventis abfol- (pum vuntur omnia , includemus capiti nius de íono ac vento. |àá totb ri d um i "T ct(ll s 'FINIS. [ £al ; du fl Errata. P. 7 lineà ultima dele ultimum $- A — amap p. 2o.lin. $. p — A . 43 lin. 5 locolege ioco. . 60 lin. 9 & :5 poft 45? adde 9o*. . 66 $. tog. lin. 3 4C lege AD . 67 not.*a2 A4B - BH lege 2 4B (BB) .117 lin. r magnam le ge magnurn. p. 137 lin. 5 à fine * Z lege t^ 45 1 p. 163 lin. 5 lege frigore ordinario p. 211 lin. ult. ac lege lac, p. 225 lin. 14 aut congelatur leg. aut facil congelatur. : p.v 26—6 $.5 jolin. 7 vix unquam leg. difficulter. p G W ) i g Blj E R Mbl d M -- tT -*'D at i —— Gs üffculs | Di —— & : Clg,:l ;g hiE lg od ——D n . 5 Q o T pE Md guyve CRRA g. P EO T --- tT . at " f G. h RE Z QS. M o i — — :;',:: —^ -- z - "Es d. dul AC Q b dosdetuieu dR pidons du Go APU EE UE SEMAN, APE LUE B ? w — À uD st ^T .i! ? —— u -B : m d —— X --- * p H gsTtTI m— p It2s a Es $ & - 12 h n gä | ho N RL $ 7- " :j /—"'-V'x Gg)m ln z. — - — E bee * — À. -— — — d i -7 p od f & S w g Y / um N —— NS M ! ^ z Z N r —À—À 10 m m R ?] "2 - $ E IN Z 2 z MC ( n T;— R 5 ï &i RR T N j l ; )*Q Q M UDUROENET —— E I.-..— ä z T Xfc | AT Z TR | ol L ERE Va —— — — —— — —ÀÀÀÀÀ — n — — — Ó s. —— —— — a n - u* — — - T p ELAT r o o —— T z. u ,€ D. WE n - r RH x5 ^ L^ »A P p * p fox r 4. » Ts p e g - * E * rw. * d z Y w um - D T* ^ - $4 * :üm ". Ms "3 t, :X P r É L i s 2f 20 &2 PRAELECTIONES 1 e2 ACADEMICAE PV8LICAE 5 VierFarbSelector Standard* - Euroskala Offset | us Balance Q O o PHYSICAM E Focus äää THEORETICAM, N M COMMODA AVDITORIBVS MEXHODO CONSCRIPTAE L « T A K x v,:?qm.« [ J e GEORGIO WOLFFGANGO KRAFFT, [ l PHVSICES tr MATHESEOS L. D. O, [ H ACADEMIAR, SCIENTIAR. PETROPOLITANL.£; | EI BEROLINENSTS, MEMBRO. G EDBITIO--AVCTÍORE I5 F R * i eoME MORb wX * Kj * E w ARR4SS X* AA [ " M MM TVBINGAE D SVMrmvsHDH.GEORGH COTTA, RDCCISXTI. *3/ Copyright 4/1999 YxyMaster GmbH www.yxymaster.com ——