Be37-1
author: Krafft, Georg Wolfgang

t

N

—

-

.

—

-

E.

—

ii

*

m i

d

d

* RC

E

X

d

3. as

E

P*f

s

z

;

d

D

2

*

"

&

i .

i

t

OM p

Es

$

MY

"

y

RC

ä

zO L AE

*

VE

T

fs

.

f

:

a 3j

Vk.r. N

z

D

2

j

m

E

*

2

«

j5

*

Is

ï*a

[5

"

E

AU

L*

»

if

*

3

j

*.

-

Yw

£

h

hd

?

LA

"YUA

E

W* pecm

7

Z

rx

3A

v

v

E

" d

i

ia

2v

N

Qu

P s RA P

E

AR

Ea

L.

n

5

?

4&

*

£

vt

*

EC

5

a

$

;«

AE

—

-

-T

[2

GÉGFDMAHENTA. — m

|

ï

/!(.t.fm

2

[-

n

N12«51171888

5

U

24

DL

I

i

LEU

uB Tübing;—:r:

atl t

B rcm

st

——

—

pHYSLICA

VNIVERSA

TRIBVS TOMIS

COMPREHENSA

C

l

À

C*

P

5latt-roolfe-oer S58dpbtnper mbfbneiben, xmü

jtenscbeilbinpem,

PRAELECTIONES

ACADEMICAE PVB8LICAE

PHTSICAM

THEORETICAM

COMMODA AVDITORIBVS

DO

CONSCRIPTAE

A

GEORGIO WOLFFGANGO

KRAFFT

PHYSICES zr MATHESEOS P P. .

ACADEÉMIAR, SCIENTIAR PETROPOLITAN.&

ET BEROLINENSIS, MEMBRO

EBITIO -AYCTÍORRE

o

L

x

*

VOR L

IÉ FWl rA La EL 2efon

TVBINGAE

Syuri5vs IOH GEORGII COTTA,

NMIDCCISXET

w-—wRS C

u v PU V OA

—

——

exc

A

&34,42 Z

[3

at

a

p

ss

E

A

,

AE

Se

AA

s

*)

)

d

13

27

A

N

2)]

R

s

A

AT

d o

Jeg

j

E

SSSS

AE

(e

a

X

SSS

r E d

NH

)

ET

AE LAf

AVDITORIBVS SVIS

þEREXIMIIS

ATQ!VE PRAESTANTISSIMIS$ |

S- PQ Dc

GEORGIVS WOLFFGANGVS

KRAREEFT,

*

-t93603-

"Nfiros poftquam accu-

ä A änimos

*

.

7

J

Q

ratiori diligentia Phyficis et-

i,.;

iam excolendos clementiffime

mandauit .Sereniffimus Dux nofter,

atque Vniuerfitatis huius INutricius In»

X2

dulgen-

PRAEFATIO.

dulgentifimus, CAROLVS: acroa;

f

fes faciende funt non interrupte , &

f

quouis anno abfoluende , in Phyfica

primum ThLeoretica, per femeftre quod-

libet hibernum ; tum, per femeftre

I

f

fübfequens zítiuum , in eiusdem par-

tibus Mecbamicis & Optids, atque fi-

f

mul in Phyfica Ebcperimehtalz' ; quam

hanc Idem immorralis glorix Princeps

munifice auget quotannis, atque tuetur,

Ad hoc falutare inftitutum . requiritur

[

l

ergo libellus commode , nec magno

pretio, parabilis, qui in omnium ma-

nibus veríari poffit; poftulatur eius-

dem ea difpofiio, quz & vna ferie

vtrique femeftri refpondeat , & pre-

Ícripto

PRAEFATIO

NU

fcripto tempore perducatur ad finem;

T

neceffaria tum quoque in eodem eft

if

frequens Experimentorum cogmemo-

quo

ratio ac intercalatio ,^ Collegii Experi-

velre

mentalis futura bafis; pofcitur denique

| p

facienda mentio recentiffimorum in hae

i f

fcientia inuentorum ; ) qurbus expri-

quim

mendis maxime fecutus füm Celeberri-

Is

mü Petri van Muffcbeubroek. In[litutio-

(

*s Pbyficas, anno füperiori 1748 edi-

Durttlt

fa , tanquam archetypum , quem imi-

nagno

tari omnes concupifcant.

Eiusmodi

1 T

voluminis , quantum in me fuit, pri-

: gl

7/4 hacce parte, quam dicatam integra

ftié

mente Vobis volo, ieci fundamenta,

m

hanc ajtera , fi vitam & vires Deus con-

ripto

X5

ceíTe-

PRAEFATIO.'

cefferit , proxime . fequetur.

Sextus

T

iam agitur annus, ex quo in opere

f

inüitutogue hoc pulcherrimo omni ani-

h

mi iei contentione verfor , neque. vI-

f

lum:eorum preterire paü"us füm, quin

li

ominià indicata, Deo ,. cuius etiam. hz

Ín

fcientiz; eximium funt munus, iuuan-

n

te peragrarem.

Addidit. mihi femper

I

docendi & ícribendi letitiam & alacri-

i

tatem . Veftra

in

Auditorüs . noftris

a

frequentia, & fru&tus vberrimus, quem

hinc cepiffe fe haud pauci funt pro-

fefli. . Pergam etiam, dum vita fup-

petit, tenere hanc viam , vt potiífi

mum. Seremiffuuo Principi noftro, Zm-

pliffünioque. Senatui. Academico pro maxi-

——

Inis

E

PRAEFATIO.

AU

mis in me collatis beneficiis, vtcunque

p

facultas fert mea, grates obedientia re-

at

feram ; tum vero ftudiis Veftris, Phy-

I

ficis pariter ac Mathematicis , ad. glo-

ia

riam Dei, tantorum. operum fapientif-

n

fimi fabricatoris, valentia, & laudanda,

iU

pro virili parte afferam incrementa.

m

Vos diligentia, & amore in me Ve-

ii

fro , hos porro conatus meos egre-

volts

gie iuuabitis. Valete. Scripíiin Aca-

quem

demia noftra Eberhardina d. XXI

pIO

Marti. MDCCL.

j f*

poulh

Cs

]

Á

-

Q2

um*

maxï'

'.ï

gl

«€08) o (882

PREFATIO

ALIERA!

u 1w01 iat borum Phyfices elemene

C

torum) editio prodeat, mom mece[fa-

1)

]

viumn. e[fe dzm'mus , ut bunc libellum co-

piofe orbi literario commuendemus , qui

/;11

i

prima iam. "oice tamto cum applau[u etiam

[

im exterorum, [cbolis veceptus reji. Ex-

ponamus paucis, quod pauca adiecerimus

W

d

priori editioni , que a Domims Zuditori-

bus, quum im explicatione borum vudimen-

torun ver[abamur, defiderari vidimus, &

que fine ommi dubio D. Amteceffor mo-

Jter. defideratifimus: $- ummmpirs ipfe fupple-

viffet , mifi ad. fublimiorem . Pbyficam ad-

difcendam. auocatus dudum fuffa. —Im

con[cribendo aliquo libro , qui tiromibus

de[-

PRJEFA TIO.

deflinatus eft., aom femper potef? prae[axire

Aucfor , quamtum vel- leuffinne. difficil-

v ehet

tates amimum difcipuli impediant , quomi-

qus d Jecientia, quam tra&at , ulterius

ii

progrediatur , meque enim) ommü gnomon

J L

, (i

Jaltem vie Jufficit, fed cum multis difce

pz)lz's Preeceptor ipfam viam enetiri debet,

;;mjam.

E

2 in aliam quam defideratam : "rbem u-

H

Tif

venes deferantur. NNulli denique dubitamus,

dcj/ïcf/äre adbuc plura, que ad ulteriorem ar-

Ál

(itte

TA

gumentorum , que w boc volumüne tra-

Ilj

élantur , expofitioemi egregie facere po-

LA

trtij]ämt , fed cum im nirüiam molem liber

Í :

n

exereuiffet, veferuabimus reliqua. publicee

i

D

eius explicationi.

li

Tubingz 1 April, 1761

TO

IOH, KIES,

ij

Philofophiz Profeffor.

^ ORDO CAPITVM.

I. De Natura Phyficz. p. 1.

II. De Corpore,. eiusque a;tributis.

——

p. 8.

IIt. De Vacuo. p. 27.

IV. De Loco , tempore , & motu.

P. 53-

V. De Corporum viribus. p. 49:

VI. De Motu compofito. p. 62.

VII. De Grauitate. p. 73.

VIII. De Viribus centralibus. p. 127. .

IX. De Corporum qualitatibus. p.139*

X. De Attra&lione. p. 163.

—

.XXI. De Cohzrentia. p. 269.

XII. De Fluido in genere. p. 222

XIII. De Aqua. p. 250.

lh

V8 (

XIV. De lgne. p.253.

D

XV. De Aére. p. 291.

&t

iv

XVI. De Msteoris. p. 351.

«(

tg]

L:

D

CAPVT

[m

J

us

at

)

:

[35

ï

2

[

»J I,.

ES

S

TILU LE

l'fl.; lj Hlä' l4slr

5

E

u

t

El

TT

fa

A

[ny 1]1)."1 v

QD?

'*

$

VEX

CO

J

« Oz

A

$

N*—X«

e3)

e

u7 i

*

7

E

CAPVT. EL

DE NATVRA PHYSICLJE.

sf

)

n

;x

m

I

A

/)N

NU

-X

1.

(i

--

e»,

N

Hyfica, fiue Philofophia natuva-

RO eZ

lis, eft fcientia corporis a na-

IH

ATRU J

A

?

(

i

tura orti; vel, quod eodem

recidit ; efít ícientia eorum ,

quz per vires naturg fieri pof-

funt.

2*

Scientia eft cognitio per cauffas: hinc Phy-

fica eorum omnium, quz de corpore naturalí

Obferuat, rationes redderetenetur. Porro fci-

entia requirit principia; quz in Phyfica duo

fünt, Rafio & Experientia.

Per hanc ea, quz

de corpore naturali fenfuum ope obferuantur;

collgimus ; per illam vero vnam propofitio-

nem ex alia legitime deducimus , nexum eae

rum perfpicientes.

3- EX-

Ca»«l

^

lt

m

Experïcntiax füb fe z—;)mprehendit Obferua-

y

iiones, quando ad illa folum attendimus , qua

fine noftra accedente opera ipía per fe natura

przftat ; quz fünt vel vulgares , in quibus fi-

ne inftrumentis, folis fenfibus, obferuamus ;

aut artificiof2 , vbi inftrumenta. & machinas

adhibemus, veluti in Aftronomia. Eadem quo-

que comple&itur Experimenta, vbi artifex ea

|

f

combinat, qu& folo ordine natur& non con-

li

veniffent , eo fine, vt intelligat , quid in his

i

circumítantiis naturz vires cíficere poffint &

f

foleant.

H

4

Corpus dicitur, quodcunque fub vnum , plu-

res, aut omnes, fenfus noftros cadit, & pre

fioni in fe faCtz refiftics veluti ftella, a& 8os;

l

pomum, &c. Subtilius autem Leibnitio quon-

dam . Corpus di&um .füit mens momenstanec.

1

Commerc. Epifl. inter. Leibu. Q Beru. Tom. 1. p.

|

é2. Naturale porro id eft, quod a fola natu-

ra producitur, neque ab arte aliqua humana

proficifcitur.

$.

Naturas corporis fcilicet , eft huius ftru&tu-

Cä

ra organica, ex qua, mediante motu, ad va-

Ü

rias fübeundas mutationes eft difpofitum. Ex

*

hac, quicquid fluit ac oritur: id corpori eft

]

uaturdle; quicquid vero ex hac non confequi-

E

tur: id eit miraculofum.

Hinc vires naiure

[

unt

ä

pE NATVRA PHYSICA,

3

ï'unt illa ftructura, ac illi motus , ex quibus

li

mutationes corporum , hoc eft , eorundem

qu

ph&enomena ; confequuntuf.

OR

6.

g f

u

T

phenomená corporum naturalium;'äüt áfa

paritiones , funt omnes eorundem mutationes ,

juo

q77

fitus, a&tiones , paffiones, quz fenfibus ob-

jone

feruantur.

|tà phznomenum :ufartiomi$ ex-

his

hibet hortus poft pluviam ; fitus , afterifmus

u

in coelo v. g. Leonis; ftrata lapidea terrz in«

fita; adionis, lapis delapfus in mollem ceram$

palfiomis, cauitas inflita huic cerg,

j

75

p

HOS;

! Cognitio rerum omnis eft triplex 5 prima

iflorica , qu fola rei alicuius phazenomena-enu-

qllOIl

fattl

merare valet; nobilis quidem , fed infima ; fe-

n

cunda pbilofopbica, que phanomenorum cauf-

ndte

fas allegare nouit, nobilior iam j tertia matbes

matica, quze & phenomenorum, & cauflarum

(f1an4

allegatarum , magnitudines dimetiri didicit $

nobiliffima omniutn:

lam vero; quis hanc fi-

bi non expetat? Hinc vt omnimoda in Phyfi-

t (

cis obtineatur certitudo , vtque veritates hic

ad n

detecte ád víus hominum pro arbitrio poffint

B

applicari, conuenit métiri tam cauffas, quam

"

phenofnena, quotiescunque facere id licet.

Quod cum doceat AMatbefis para , vtpote mes

qr

Mas

j

t

tiendi fcientia, euidentillimum eft, fine

fant

thel

Aa

4

Car. I

d

thefi pura perfe&tam de rebus naturalibus cos

Q

gnitionem non dari.

f

8.«

Cum itaque phznomena naturalia aut phi-

lofophice per cauffas generales & proximas,

aut matbematice per menfüras, explicare cona-

:I

mur : vtiliffime attendimus ad fequentes regu-

las a Nevvtono praícriptas, quarum veritatem

nemo eft, qui in dubium vocare poflit, fi mo-

t

[

do certitudini inconcu—fïæ -üudcat.

]

9.

p

Prima eft: Cauffe zerum naturalium non plu-

Q

W

ves funt admittende , quam que vere funt, earum-

que pbenomenuis explicandis fufficiunt. — Rejiciun-

tur hinc, cauffarum abundantia, in quibus plus

j

eft, quam in effedu; & cauffarum falfitas vel

non - exiftentia, quarum nempe veritas nec

ratiocinando nec experiundo poteft edoceri ;

quales cauffz dicuntur bypotbefes , qu idcir-

co ex Phyfica fünt profcribende, cum, quic-

quid ex illis cofligitur, fit inconftans, égdem-

que fcientiam impediant potius, quam promo-

veant, magisque conducat; ignorantiam füam

prpfiteri, quam in vana caufía acquiefcere,

ä

IQ!

I

Secünda eft : Effetluum ä&"iu!

[

;H

um eiusdem ge-

aeris eedem funt. caufJe. " l'oftulat hoc omnino

naturz fimplicitas ; íi enimy videam lapidem

deorfum

DE NATVRA PHYSICJA.

y

ls

deorfum deícendere apud nos ex vi grauitatis:

quis dubitet eiusdem effe&tus eandem cauffam

futuram quoque effe in America? fimiliter iu-

dicabis, de cauffa refpirationis in homine &

bruto; de reflexione lucis in terra & planetis ;

xt Dbi'

de vmbra

]mnàS;

proie&a poít corpora terrena. &

CODo

planetas.

gl*

Yr.

AC

Tertia eft: Qualitates corporum, que intendi

imy

€9 remitti nequeunt , €9 que omnibus, in. quibus

experimenta inflituere licet, corporibus competuut,

ro corporum wniuerforum qualitatibus babesi

poffuut. — Video ex. gr. in terra noftra omnia

corpora effe extenfa , habere vim refiftendi::

j plu

At

cur ergo non tribuam quoque hanc eandem

qualitatem aliis corporibus diftantibus , Soli,

jcim

]5 p]llS

a5 Ye

Lunz , àut fübterraneis , nunquam ;nihi vifis ?

12.

5 x

loctr;

Confequitur ex Phyfica alia fcientia , que

jucit

Jeleologia vocatur. Hec indagat fines, pro-

pter quos omnia in rerum natura fünt a Deo

qie

x dett

creata; fed perfici nunquam poterit, quia fco-

tOrD*

pos omnes, quos Deus (ibi propofuit, in quo-

yfüdt

libet corporum genere, eruere humanz faga-

citati conceffüm non eft.

Interim tamen ma-

( !

xime notari hic debet , quod Leibuitius afferuit

in AGis Erud. Lipf. 1695. m. Aprili.

Finales

cauffz fübinde magno cum fru&tu etiam in Phy-

nf

ficis fpecialibus adhibentur; & tenendum elt,

ynino

omnia in rebus dupliciter explicari poffe, per

jderm

3

iregnum

ufum

6

CAP; I

[

regnum Patentiä, feu cauffas efficientes; &

l

per regnum Sapientie, feu per finales.

13.

WVt omnia corpora naturalia, quotquot eo-

rum obfíeruationibus fe noftris in hac tellure

fifunt, commode ad genera quzdam reduci

offent , Phyfici ea diuiferünt in tria Regza

fic dicta ; Foffile aut Minerale , quod omnia e

terris effoffa , crefcentia ; egetabile , quod

lj

omnes plantas , crefícentes & viuentes ; 4mi-

fl

male, quod omnia animalia , crefcentia, viuen-

f

tia & fentientia, continet ; quibus addunt alii

h

Regnum Atmofpbericum, quod aérem, ignem

D

1

& meteora; & Marinum, quod omnia corpo-

xa in maribus reperiunda, comple&itur,

[

j

14.

li

ii

Denique vix dici poteft, quantum vtilitatis

li

ex genuinz Phyficz capere nobis liceat ftudio.

)

Inferuire valec ea non enumerandis vitz no-

ftre vfibus & commoditatibus ; facem nobis

!

[!

przfert in aliis fcientiis, facris etiam , maxi-

me vero in Medicina.

Liberat animum a fu-

perftitione, dum veras variarum apparitionum

cauffas nobis aperit ; vt definamus credereignes

ex. gr. in atmofphera quandoque apparentes

T

effe cacodemones, aut animas errantes, aut

[

in deuia! abducere peregrinatores ; aut tempe-

lt

ftates cieri poffe a fagis, & quz fünt aliz nu-

£*. Dire&e vero nos manu quafi ducit ad

(

COSHQ*

DE NATVRA PHYSIC £.

T

cognofcendam exiftentiam . Dei vnius , & fo-

lius, omni & potentia & fapientja eminentis.

lj.

s

Hanc Phyfice dignitatem confirmamus ali-

'ellurg

quot teftimoniis , grauiffimis certe, & primo

edud

quidem 5ezecz , qui in Natur, Quaft. lib. I. Praf.

??gli&

dicit: Equidem tuuc maturg verumi gratias ago ,

ja €

cum illam non ab.bac parte video , que publica

od

eft , fed cum fecretiora eius iutraui: cum difco,

Y

ug vuiueri materia [it, quis autkor, 9 cuftos,

(lud

quid fit Deus; mifi ad hec admitterer : non fue-

ndl

vat opere pretium nafci. . Deinde Bacomi de Ve-

igncm

rulamio ; qui de augm. fcient. lib. T, p. m. 34,

inquit: $2 animus cuiuspiam contemplatione re-

Forpü-

rum nature corruptibilis imbutus fuerit , iuxta cum

EpiGeto fentiets qui cum pridie exiens muliercu-

lam ob fradam ollam plorantem cernerets poftri-

die etiam exiens aliam , mortuum filium deflen-

ii

frodis

tem , con[piceret , dixit: beri vidi fragilem fran-

'gi, bodie vidi mortalem mori ; quare optime €$

g nv

noli

valde fapienter Virgilius cogmitionem | caufJavum

cum metus omnis profligatione copulauit:

mu

Felix , qui potuit. verum cognuofcere cauffas :

T

donin

Atque metus omues, €9 inexorabile fatum

Subiecit pedibus , frrepitumque Acberontis auari.

i

us

Tertio Pbil. Melancbtbouis,qui in Initüis dothri-

n£ Pbyfice lib. Y, fol, 17, ftatuit, Tofa natura

;cmpe'

verum. velut. tbeatrum e(t. bumami ingenii, quo

Deus vult afpiciy ideo indidit bominum mentibus

p n

cupiditatem confiderandarum rerum, 9 volupta-

j *

iem,

A 4

o

8

Car. Il DE CORPORE,

d

tém, que agnitionem comitaturs be cauffe imui-

tant fana ingenia. ad confiderationem uatura, eti-

am[i vtilitas nulla fequeretur 5 ideo Deus bas flam-

mas indidit menti, incitantes ad inquifitionem na-

iure , ut bec dotirina primum fit iter ad. agnitio-

nem Dei , deinde vt mon(lret vite prefidia.

CAPVT IL

DE CORPORE, EIVSQVE

ATTRIB V TIS.

3

c&

16.

Elufi corpora extra nos dari non nifi fen-

1

V

K

füum ope intelligimus : (4.) ita corundem

varias proprietates eodem auxilio cognoíci-

mus. Sunt aurem hz duplicis generis, quz-

dam conueniunt omnibus omuino corporibus ,

ita, vt nullo artificio tolli ex iis queant , &

vocantur Zftribuía ; quixdam vero aliquando

tantum , aut fingularibus, adíunt , & vocan-

tur Qlalitates.

17.

Attributorum quzdam hodiernis Philofophis

funt indubia, de quibus nemo litem mouet ,

qualia fünt extenfio , iuertia , impenetvabilitass

molilitas , quiefcibilitas , qua ex inertia, i. e. in-

f

differentia corporis ad motum & quietem, fe-

f

quuntur ; figzrabilitas , quz ab extenfione fini-

[

ta deducitur.

Quzdam vero funt dubia, non

Y

.omnibus agnita , vti funt grauitas, attra

dio, &

j

eledri-

l

EIVSQVE AT'TRIBV'TIS.

9

?nuf-

eléivicitzs, de quibus fingulis ordiue füo agene

tll

dum nobis erit.

j

B

3X8.

iM«

Qualitates autem corporum naturalium di-

;nitl'()j

vidi folent fecundum ordinem fenfüum noftro-

rum externorum.

lta corpus aliquod depre-

hendic Guflus fapidum , infipidum , falfum, dul-

ce, amarum , &c. Olfatius odorum, inodorum;

fovidum, &c. 4uditus (onorum, infonorum ,

T

acutum, graue, &c.

Vifus opacum , pelluci-

dum,

coloratum..

Tadus flaidum, firmum ,

calidum, frigidum, durum, elafticum; molle;

afperum, leue, &c.

De quibus füo pariter

ifete

loco erit tra&andum.

qdem

W

I9.

! qUZ

Sunt porro proprietates corporum quzedam

riDUsy

reípediue tantüm vniuerfales, quales funt Vis

-

yiotrix , diuifibilitas, figurabilitas , & eletricitas.

n

Prima enim non omnibus corporibus ineft, fed

vocan-

his folis, quz in motu fünt pofita; nemo enim

dixerit, corpus quiefcens przditum effe poten-

tia moueudi.

Reliquz autem tres competunt

fop

j

iterum non omnibus promifcue corporibus ,

fed illis folis , quze maiora (ünt, atque ex ele-

Que

TL

jii

mentis compofita, adeoque in hic iterum pof-

"

fünt refolui ; non autem elementis ipfis phy-

]j -

ficis, que corpufcula vera quidem fünt, nec

i

tamen vlterius poffunt vllis viribus naturz di-

fon

vidi, aut aliam figuram nancifci; aut atmo-

uo ele&tricitatem nanci-

/); &

fphær; ambiri, ex q

cantur.

t*

A5

IO

Car. Il nE coRPonE,

fcantur. Corpufcula autem vera dicuntur ele-

menta, quia, etiamfi füb íenfüs non cadunt

immediate, (4.) hos tamen afficiunt mediate.

— (5 £C o

20.

De attributis itaque corporis naturalis aCtu-

ri, confideramus primo exfernfioneim, quz, geo-

metrice fpeGtata, eft quantitas vnius , duarum,

vel trium dimenfionum ; Phyfice autem ex-

penía, eft pofitio elementorum extra elemen-

ta, in extenfione quauis geometrica, qua ba-

fis quafi eft Phyfice.

[

21.

f

Hinc manifeftum effe poteft, in hac exten-

fione naturam corporis non effe pofitam, velu-

t Cartefio-olim vifüm fuit.

Requirit. enim

natura cotporis ftru&turam , ad fübeundas mu-

tationes per motum, (4.) quorum neutrum

ex fola aliqua pofitione fluit.

Deinde, fi in

extenfione confifterét effentia corporis; ex hac

certe deducenda effent omnia illius. reliqua.

attributa, veluti ex effentia circuli in Geome-

tria omnes eiusdem proprietates deriuamus ;

fed quis quz(o ab extenfione deducat mihi ex.

t. inertiam corporis? vel foliditatem eius-

dem? extenfum enim intra extenfüm confide-

rant fine vllo impedimento Geometrz; atque

in idolo vel fimulacro, quod redditur a cauo

?

fpeculo , & in vmbra videmus extenfio-

nem perfede penetrabilem.

Vt taceamus ,

natu-

ElVSQYE ATTRIBVTIS.

II

de.

nammm nos corporis plane ignorare, cuius

ilunt

quippe nihil nifi externum COrticem | per-

dlel

cipimus ; quis ergo dicere poffit, in hoc vel

illo attributo, ad quod abftrahendo peruenit,

illam effe fitam ? Quod idem quoque de ex-

ten(ione folida dici poteft , quam pro effentia

d

corporis habuit Haugenius in A4dditam. ad Difcur-

ge

*

ff

Jum de caufa Grav. p. 162.

(

224

maw

R

Extenfio georhetrice fpectata diuifibilis men-

te eft in infinitum ; neque vllum admittit ter-

minum autlimitem. Nam fi poft quotcunque

fe&iones linez alicuius peruenires ad partem

Yttlte

vlterius infecabilem : hzc certe effet pun&tum,

dl

quod folum infecabile eft in linea 5 fed ita linea

enin

con(ítaret ex certo numero pun&orum,; quod

abfüurdum eft Geometris.

$ f

Idem hoc applicari

poteít ad füperficies , & corpora geometrica.

i

!

f

Neque obftat , quod obiecit quondam Epicurus,

YX hat

contineri fic infinicum in finito ; fenfü enim geo-

Jiqui

metrico hoc non eft impoffibile, fed in omni di-

menf(ionum genere fit,. vti modo demonftraui-

o

rlb

mus; ita in triangulo finito infinitus continetur

hi

pun&orum numerus ; in prifmate tríangulari

di

finito infinitus triangulorum numerus, & fic

uDMe'

orro in extenfione füperioris generis femper

eft infinitum inferioris.

Nec minus fractiones

gfqüö

hz

x

x

Li

&c.

in

(

? 495

8? 18^?

infinitum . fümtze

continentur in vnitate , eft enim illarum ad

;nfw- j

Qu5

infïni.tum VSque continuatarum fumma eq

uUa-s

lis

t

12

Car. Il nE CORPORE,

lis vnitati; aut in genere ïæïæïæ £ &c.

4 na nna nnaa

mn

:5 $ €x

L o—- quz feries generalis cum priori fpe-

a (n-1)

ciali coincidit, fi flatuas m zi 1,at 2, &

n zo2a.

Nihil quoque impedit, quod obiecit

Galileus, in Mecban. Dial. 1, dari (ic infinitum

vnum altero maius & minus ; hoc enim in.

ä

confeffo eft Geometris, infinita extenfionis, qua

aliud quid funt quam infinitum viríutis, non

p

effe :qualia.

lí

23«

[

f

. Sed an extenfio quoque phyü;:e fpe&afa fit

ntx

diuifibilis in infinitum , difficilior eft queftio. Si

qi

definitioni (20.) inhzreamus, ftatim ex illa con-

Y

fequitur negatio quzftionis ; quia enim hzc ex-

qi

tenfio eft pofitio elementi extra elementum :

corpus phyficum certe omne eít ens per ag-

)

gregationem , quod extenfiones geometrica

k

non funt. Ergo illud diuifione inftituta pote-

]

rit refolvi in füa elementa, neque viterius,

[

l

24«

2

Oftendunt deinde variz obfervationes, none

dum quidem eui&um plane, fed maxime ta-

men probabile effe, corpora naturalia neque

d

ab ipía natura , neque ab vlla artc humana,

Ü

diuidi poffe in infinitum. Nam fi ex. gr. in hac

[/

partium - infinitarum poffibilitate accideret,

l

quod facile poffet, vt in vegetatione planta-

parti-

ä

rum annua n*atura hoc anno .diuideret

culas

EIVSQVE ATTRIBVTIS.

13

« d

culas fücci in alias decies minores ; longe

t

maior firmitas plantarum oriretur ; quam in

]

alio anno ; aut longius crefcenditempus ; quod

ii

vero nullis confrmatur experimentis , neque

N

in regno vegetabili , neque in vllo alio.

Ita

Joiedt

etiam aqua, vel millies deítillata, nullam nouam

nitit

fübit formam, quia partes mininias vlterius diui-

um

fibiles non tenet. Facit huc fequens experi-

T

mentum ; Capiatur marmor ruditer tritum in

D)

ili

Ia

us tufum, aliud fübti-

puluerem ; aliud fübt

liffime ; tum zquales horum puluerum quan-

titates cum liquefadta cera feparatim comini-

Íceantur : apparebit, tres haíce maffas indu-

t t

ratas diuerfam habituras effe firmitatem. Sal

) 9

quoque, fi foluatur in fuo menftruo ad partes

|Cott-

inuifibiles , exficcato poftea hoc, idem (ane,

TSS

quod prius, redibit. Diftingui autem hic de-

qum

bet inter partes corporis actuales & poflibiles;

e d

phyficas atque metaphyficas ; reales , atque

ettd

ideales; inter vires nature aut artis & omni-

p0[€'

potentiz diuinz , quarum hzc non in partes

2

folum infinite paruas, fed in nihiluin quoque;

redigere poteft omnia corpora,

D

a

25.

ne U

Ne

quit ipitur negari , poffe fieri, vt omnis

nqu

diuifi

0; quz in corporibus maioribus contin

m

git;

fep

aret modo partes ,

quz fünt uzitates

jhuc

nature, elementa, atomi,

aut corpufcula iníe&i-

atb

lia determinatz figure

& magnitudinis , in

u

creatione rerum ipíis tri

bute a liberrima Dei

pzl'ti'

Voluntate ; vltiza Jblidq, indiuidua.

Quodíi

guläi

vnic9

14

Car. lÍ nE CoRPORE; :

vnico experimento probaretur , talem vniftas

tem frangi & difcerpi denuo poffe, conclude«

remus tum, corpora a&u diuifibilia effe in in«

finicum.

Videntur porro harum atomorum

quzdam inter fe perfedte (imiles , vti in radio

lucis rubro ex. gr. qui per refradtionem in prif-

a u o n s M n .. du

mate vitreo ortus eít ; aut in mercurio, trans$

poros corii preffo, apparet in globulis fibi fimil-

limis, nec vlla nota diftinguendis.

ü

26.

I

li

m N&ndum igitut co

mprobatum eft, diuifibili-

Ti

tatem effe attriburum corporis naturalis abfo-

Itj

lutum; (19.) competit nempe ea folis maiori-

W

. bus, & compofitis, miínime vero atomis aut ele«

k

mentis , quz czteroquin vera funt corpufcula

Y

pimirum rceliquis attributis & dotibus praedita:

AT.

Sunt corpora naturalia diuifibilia ; etíi noti

[

in infinitum , tamen in fubtilitates admirandas

quas nullo ingenio;

nulla perfpicacia. commpre-

hendere poffumus ;

id quod aliquibus tantum

Filum fericum fime

exemplis comprobabimus.

?

ä

pliciffimum , 36o pedes

longum,; pondus vniu$

rum 12

grani haber; poteft vero pollex, quo

1

pedem conficiunt, artificio geometric

o diuidi

[

in partes 6oo vifib

iles adhuc; quz fingulg la-

li

titudinemi tenent capilli tenuioris huma

ni; ad»

ifibile

l

eoque memoratum granum materiz diu

[

4060 oculo vifibiles:

á&u ipfo eft in partes 259

Artifices ex vno aüri gtan

o ducunt filum. $99

pedés

EIVSCLVE ATTRIBVTIS.

1j

us

pedes longum ; quod itaque actu potuiffet diui-

]

udes

di in partes conípicuas 3600000.

Idern gra-

num: auri, tefte Bo9leo, ita tundendo poreft

ThWUd

IOrUt

extendi, vt contineat jo pollices quadratos ; fed

ex didis pollex quadratus continet 6oo & 60o,

wdi

inpt

hoc eft 36oooo partes vifibiles 5 itaque illud

$ranum auri

continet particulas a&tuales

Ia

(tmii

ini

18000000. Pocula ex regulo Antimonii pá-

rata, infufis fepius liquoribus , virtutem eme-

ticam communicant,; fine fenfibili ponderis im-

minutione. Granulum pulueris pyrii incenfum

n

wm

li

l

refoluitur in particulas 125000. Si vnum gra-

num croci , facchari tofti , capimus , eodem

5 ahfo

magnam copiam aquz colore' flauo tingere

tiatttt

poffumus ; & qus funt alia ab Auctoribus col-

J C[C'

Qu

leQa huius rei fpecimina , petita ab Aeolipy-

Yi

lis, & famo corporum inceníorum.

vl

pï

28

(

'S'ecundo loco confi

deramus foliditàtem , vel

d

jfanoo

üupenetrabilitatem , q

uz eft illud attributum

Corporis naturalis , quo hoc cuicünque alteri

jmp*

antull

Corpori ita refiftit ; ne id fimul cum ipfo in eo«

dem loco exift

at , aut, ne detur penetratio

n r

dimenfionum.

; n

Naícitur in nobis conceptus

uius foliditatis

» quotiefcunque corpus digito

um /

noitro premimu

) d]n]dl

5 , refiftentiamque infüperabi-

[2

lem tactu fenti

mus, cuius contrarium expe-

T

rimur, in illa

j*

imagine , quz a fpeculo cauo.

redditur, atque

in aére pendula apparet , cum

alþblk

Í

s

orma ac extenfione obiecti oppofiti viuidiffi-

, f

ma , nulla tamf:n foliditas& pradita. Qu

1anaà

pdfï

Pödäg

16

CAP. II DEKCORIPORE,

d

jam quis nihil preter eiusmodi imagines vn-

h

uam vidiffet aut cetigiffet: extenfionis certe;

minime autem foliditatis, ideam in animo fuo

[

i

teneret.

29.

Experientia dcmon'[trat;, omnia corpora ha-

bere foliditatem ; adeoque noftris viribus aut

lane non comprimi poffe, veluti vitrum, filex j

l

aut vero tantum ad certum aliquem terminum

ü

víque

De firmis plurimis corporibus nemo

$i

oteft dubitare; fluida vero in vafculis inclufa

[j

& compreffa eandem re(iftentiam oftendunt ;

&

quod precipue aqua facit, quz in vitreo tubo,

il

vacuo ab aére, & hermetice occlufo , plumbi

lh

inftar ad fundum alliditur. Aér in antlia pneu-

W

matica comprimi quidem aliquantum poteft;

k

f

fed fatis compreffus eadem vi refiftit ac mar-

mor , aut metallum fíolidiffimum. — Ac certe;

nifi folida & impenetrabilia effent corpora; a

preffione quacunque poffent ad nihilam redi-

gi ; adeoque ictu oculi cítius totus huius vni-

verfi apparatus ac ornatyus in vnicum

collaberetur.

'pu—n um

3o.

ü

[

Cum vero corpora quzdam ita fint compa-

Q

rata, vt comprimi fe aliquantum patiantur no-

ftris viribus; difcimus exinde, in illis elementa

non proríus effe coniun&ta, fed diftantiz quid

i

inter fe relinquere, in qua accedere ad fe mu-

tuo poflint. Talia corpora vocantur imperf' ede

« Folida, cum e conifario ea corpora, in quibus

eie-

EIVSQVE ATTRIBVTIS

17

$ t*

elementa nihil plane diftantig inter fe tenerent,

fed exacte omoe fpatium replerent ,, dicuntur

Q6

10 i

perfede folida, ln illis fpatia, qua ab elemen-

tis vicinis vacua relinquuntur, appellari folent

ori, aut foraimina occulta3 atque ipfa etiam ta-

j

ja, corpora poro/a.

ora d

i

?

u$ a

Nuierüs elementorum ;

fi

ub extónfióhe all-

Vleng

Qqua geometrica, in córpore contentorum , vo-

um

catür illiüs corporis Quaititas inateri, vel Maffa.

s o

Siin eadem exten(ione geometrica j ex. gr. pé-

T

dis cubici, qu& baíis eft extenfionis phyficz ;

onduty

(20;) plus continetur elementoruti , quam ia

5 t

alia s&quali : turn illud corpus vocaátur, dezius,

Juni

hoc veto rarius$ vnde confequitur, quo plus

a pne

jororum hàbeat corpus aliquod; éo id effe

farius; quo ininus pororum ; eo id eífe den-

i po&e l

gc m

fius," Áccuratius autem determinande erunt

(4 CCIW!

iné

s

ifurg & denfitatis & táritatis inferius , 'vþi

por!

de Hydroftática agetur.

Ti fea

32:

jis v

, Interi 2Maferié ; Vel Maffes alicaius Corpos

um

ris accenfetur orhne id; quod cum €o mouetu£

& gráuirat, h. e. pondus ipfius auget; atque

talis rateria eft vel coaftazs, quz femper in hoc

c

Plt

Corporé mahet ; àdeoque ab elementis eius

conficitüri vel variabilis , qua& potos tantumi

m

thateriz conftantis replet, atque aliquando imi-

j

nuitur; aut plane abe(t. Exempli loco effe pof-

yut qlll

unt ligna varig denfitátis ; atque iü illis cons

'

m

i

tentus hümor autàér, vermes in cafeo ; &cs

Tl

J

j qu[büi

d

I

Qqui poncus ipfo'rumj aug(ïnc;

$3. Cots

18

Car. Il pE CORPORE,

At

[s

Corpora perfecte fS(;lida non reperiuntut,

Quamuis enim noftrz vires ad comprimendum

jus

corpus nihil quandoque valent: valebunt ta-

men maiores 5 deinde omnia quotcunque ex-

W

rpora , poris

perimentis fübiicere poffümus co

g

funt plena, adeoque imperfe&te folida, aut po-

[ó

rofa. (30.) Tenuis lamella aurea , deaurandis

Q

corporibus inferuiens, plurimos poros fpectan-

p

dos exhibet, fi microfcopio fübüciatur. Te-

t

"i

li

nues particule lignorum duriffimorum , vel

plantarum tenerarum, nouacula acutiffima àb-

[

fciffe , fecundum quamcunque pofitionem co-

Wt

piofiflimos poros oftendunt; & plures quidem;

Ht

D

quam partes regni animalis. Lux quoque non

per vitrum modo, fed per omnia corpora trans-

lr

n4

it, fi tenerz ab his abfcindantur lamellz , op-

H

ponendz dein foramini camerz obícurz, quod

du

fol ferit; vbi digitus humanus quoque pelluci-

Àb igne etiam omnia firma

dus apparet.

fluida incalefcunt , hoc eft, materiam hanc va-

j

Tij

riabilem intra poros fuos recipiunt, que non

ingreditur in fübftantiam folidam,

quippe im-

n

fl

penetrabilem , fed in foramina occulta. Mer-

curius quoque aurum penetrat, ac reliqua me-

10r

N

talla omnia, excepto ferro ; penetrat quoque

humanam cutem , corium quodcunque; aqua

lio

Ípongiam intr

at,omnes membranas animalium;

T

falia;

Ij

omnes partes vegetabilium , faccharum ;

arenas; & preíía tranfit quoque per argen-

l

Q

tum, ftanpum, plumbum5 marmor tingi pote

varis maculis ope illud ingredientium fpiri-

tuum,

EIVSQVÉ ATTRIBVTIS.

I9

tuum. Si in tubum vitreum , continentem

rionti

oleum vitrioli, infundas aqug cylindrum, cu-

1605l

jus altitudinem fcias in illo tubo, tum, fedata

Jnt v

efferuefcentia , notabis minorem vtriusque al«

N [

titudinem , quam qualem fumma harum re-

n porls

quireret. Suber, fpongia, ligna leuiora, mi-

p

crofcopio infpecta , plus pororum oftendunt ,

qprati

quam materiz folids.

Spiritus fumans ful-

du

phureus volatilis argentum , multis etiam lin-

Q Te

teis obuolutum, tingit colore fuíco ; fpiritus

g, V

quidam per poros vitri auolant; vinum per

ifim

cados ligneos. Veteribus quoque notum fuit,

onm &

Vas cineribus repletum tantum aquz fere ca-

| quidem

pere, quantum reciperet, fi effet vacuum ci-

yque N

neribus, Putauit quidem .friffoteles , hoc ad-

m a

Ícribendum effe cineribus, quia fint calidi, &

aquam foluant in vaporem ; fed quid refpon-

11 qhh

deat, fi loco cinerum adhibeatur arena?

(

"

:

e pclhï*

34

] Á*

Cum itaque ex materia folida , & poris,

yuc

conflatum eít corpus naturale omne : tentabi-

mus acquirere huius rei cognitionem mathe-

g

maticam (7.) fequenti problemate : Determi--

, W

mare in quolibet corpore vatiouem quantitaiis po»

jqua

vorum aà quantitatem materie folide in eodem.

; qui

.Ei

Confideretur corporis examinandi

J

j

pollex cus

u

, Zw

icus, qui fit z

1, fitque huius pondus rà 4

quantitas pororum t p5

lma][l]mi

eritque fic quanti-

"

Af

tas fiue extenfio foliditatis

perfe&z , collectiue

gt

Íumta, z 1 — p: Sit deinde pollex cubicus auri;

2! ïf

LU

l

j

p[)(ö

cuius adeo exteníio geometrica rurfus zi r,

uius ponduszz 4, quantitas pororum t P; ad-

j

"n

gb

A

eoque

20

Car. Il pE CORPORE,

eoque quantitas foliditatis perfe&tz in hoc cubo

aureo —

I-.F.

Quoniam igitur folum id;

EU

V

quod folidum eft in corpore , ponderat, erit

1-P: r—pum4:a, vndeper regulas Arith-

[

metice univeríalis deducitur p z 4-24aP

1

!

l

&x—-p:.a;

- Erit igitur in corpore quo-

p«

vis, refpe&tiue accepto ad aurum , quantitas

f

P

ororum ad quantitatém matetiz folide — p:

[/

yep

CMAed44P:a- APE - a(tie P

teh

a(]-—P)-

d

Qb

Applicemus hanc re'gulani vniuerfalem ad

aQ

Ponamus primo , aurum elfe

aliquot cafüus.

tm

corpus perfeGte folidum, atque pondus alterius

fol

cuiusdam corporis, íüb pollice cubico efle

r4. Erit igitür fic Pz3 0, àtque in corpore

examinando erit quántitàs pororum ad quanti-

tatem folidi z 4-— 4: d. Si ergo afirum effet

q

corpus perfecte folidum , vel fí daretur aliud

q

quoddam corpus perfecte foliditatis , atque

a

pondus po

licis cubici ipfius 4, cum pondere

h

pollicis cubici in corpore examinando a5 ex da-

T

tis his 4 & 4 poffet accurate fciri, quenam fit

p

extenfio mareric folidae & pororum in corpore

di

examinando. Talis autem materia perfecte fo-

ii

lida cum nulla inueniavür: (33.) nefcirmus in

fpe«

omni corpore quantitatem 'materig propriz.

lllug

Secundo , ponamus in auro dimidiam parteni

b

exten(ionis geometrice effe poros; atque ha-

[

bebimus P

p

-— ls

223

nec non quantitatem pororum

«

ad quantitatem folidi G — $ 4: z47 247

Qu

4: 45

2f

ELVSQVE AT'TRIBVTIS.

J i

4: 45 quoniam igitur pollicis cubici aurei &

hum j

]

aquei pondera fünt vti 193 & 15 erit 4 22

i,

à 7 1, adeoque in aqua ratio pororum ad foli-

s Ari

ditatem z 38 : I.

Eft praterea in fubere 4 Z

dul

322, 4 73 15 ergo in hoc ratio pororum ad fo-

o qu

liditatem Z 162: 1. Pro aqua igitur habemus;

pori ad folida Z 58: 1 & componendo, pori *

dadtit

folida , hoc eft, extenfio geometrica, ad foli-

æ:p:

da Z 39:1; ergo in aqua erunt folida z J ex-

(p-?Nj

tenfionis ; & fimiliter in fubere orientur foli-

da zi ;$, extenfionis.

Vides igitur in pollice

cubico aquz tantum eius partem 39^2m elfe

fln

aquam folidam ; & in fübere modo ip(ius par«

um &

tem 163?" ; pofito, auri dimidiam partem effe

alteri

folidam, qua tarpen fine dubio minor multo eft,

TE

l COIPW

] gt

Adfünt igitur in corpore naturali quocun-

uti d j

que élementa folida , adfunt pori non folidi ;

T ii

quorum vtrumque fimul fumtum corporis effi-

E

g[qllf

cit volumen , (iue extenfionem geometricam.

| Ondck

Explicabimus hzec, non autem demonftrabi-

mus, fi probabiliter afferamus, duo vel tría, aut

æmm li

plura etiam, elementa coniungi inter fe in-

TOU

diuulfo nexu , atque fic conftituere maffam

f CC/!C »

primi ordinis, diuerfarum fpecierum. Singule

n !

fpecies primi huius ordinis iterum inter fe con-

j r

iungantur omnibus modis poflibilibus :' atque

exinde orientur maffz fecundi ordinis, cum fuis

Tertius fimili modo

Tid W

fpeciebus magni numeri.

o

efficiatur ordo , aut quartus,, fi placuerit ; at-

434*

que hoc progreffu ingens particularum & nu-

i

H

3

Inerus

22

Car. II pE coRPORE;

file

merus & diuerfitas efformabitur, quz demum

in maffam fenfibilem, continuata coniunctione,

p

excrefcent.

Intelliges ita id , quod folidum eft

ph

in corpore quouis, nempe ab elementis ortum;

pi

fed poros quoque intelliges, fi elementa affu-

mnas aut fpatium fuüum replentes, aüt non;

I

n

fi hoc, . pori per fe edíünt; fi illud, tum di-

duc&ta aliquantum inter fe füppone elementa,

p

atque fimiliter poros in tali corpore non inepte

(it

ftatues.

Ti

Íi

37*

j

Facilem rationem ex his ftabilitis reddes, cur

[

chalybs igne duratus durior fit molli, fed a mi-

li q

(

nori pondere difrumpatur; cohzrent nempe in

eo magis particulz minoris ordinis, minus au-

yi

tem particulz ordinis maioris, quarum illz re-

fiftunt limz, hz vero difruptioni a pondere ap-

Wot

e

penío.

Confirmat quoque hos particularum

ordines fanguis omnium animalium, qui micro«

til

EU

fcopio fübiectus ad oculum oftendit, globum

rübicundum a fex aliis flauefcentibus ferofis

t

ii

hf

Q

componi , in quos fponte refoluitur ; tum de-

inde ferofüm quemlibet iterum conftare ex fex

li

n

Wt

aliis lymphaticis.

It

38-

(

Perfpicitur porro ex his, quzenam corpora

2

fint homogenea, qusnam Petevogenea; illa enim

DT

fünt, qua ex eiusdem ordinis particulis funt

T ag

compofita; hxc, quz ex diuerft ordinis parti-

Vg

culis fupt concreta.

Docet autem experien-

tia, omnia fere corpora naturalia fenfibilia effe

heterogenea. Nam metalla componuntur cx

Y

ale€s

EIVSQVE ATTRIBVTIS.

detm

fale, fülphure & mercurio ; animalium partes

Y Oion

rebent fpiritus fübtiles , aquas, falia volatilia ,

jundi

phofphorum, olea; terras ; nec aliter effe com-

Qttüty

parata reliqua corpora, Chemici docent.

a af

39*

u m

Clarum itaque etiam eft, cur variis & natu-

re & artis viribus corpus quodcunque maius

turm di

amentay

poffit refolui iterum in particulas minorum or-

p i

dinum , immo forían in ipfa elementa , atque

rurfüs componi." Non enim coherent vel hzc,

vel ille , inter fe neceffario ; fed vti contingen-

ter confluxerunt : ita fimiliter quoque feparan-

diey t

fedin

tur attritione, igne, fermentatione, putrera-

&ione, folutione; feparatz vero denuo in alias

nempeïn

vinus 4

particulas mira varietate coniunguntur, per

vim firutiure quibuscunque feminibus in crea-

wl re

tione rerum inditam ; vnde ex eadem terta;

n

ricalt

eademque aqua confpería, creícit Aloé ama»

riflima, arundo faccharifera dulciffima, acetoía

yi m*

, gjoi

acida, rofa gratiffima, fenna naufeofa, &c. Sed

& fola partium eiusdem ordinis varia combina-

qs at

Zio corpora efficiet diuerfiffimz ftrudturz, Hu-

;[Umf'

ius memorabile exemplum fiftit nobis aqua; qua

"TU

videtur effe maxime homogenea , quia nuius

Chemicorum vnquam quicquani aliud ex aqua

elicuit, quam aquam.

Hzc tamen in vaporem

! CDTW

eleuata exhibet nebulam, nubes; ex atmofphz-

ia

Áiti

ra autem decidens format pluuiam; congelata

CUh)

vero niuem & grandinem.

ni Pml

49.

e)FCïlcn

T

Conmcurfus particularum eiusdem ordinis ,

ii

aut diuerforum, eft gereratios decurfus

autem

i

j

fimi-

fih

B4

24

Car. II pE coRPORE,

fimilis ," eft corruptio corporis naturalis, Vnde

t

mabifeftum eft , quomodo corpora poffint aut

ln

generari, aut corrumpi, dum interea elemen-

[

ta, & fubítantiz verz eorum, non annihilan-

Q

tur, fed perítant.

4T.

;

Tertio loco fpe&tamus iueríiam. corporis na-

turalis, quz eft attributum eiusdem , quo hoc

ll

ftatum fuum aut quietis, aut motus, quantum

poteft , conferuat atque tuetur.

fü

Corporum

dl

enim quorumlibet vnumquodque , fi in quiete

verfetur , hanc perpetuo retinebit , nifi a viri-

fl

fil

bus externe admoris eandem relinquere coga-

tur ; atque pariter , fi in motu fuerit coníti-

Áim

tutum, hunc non deponet, ni(i a viribus contra-

W

riis ad quietem fuerit redaCtum.

Sit enim cor-

let

pus aut in tabula pofitum, aut e filo pendulum,

fen[

quiefcens: id perpetuo in hoc ftatu füo mane-

g

bit, nifi aliud corpus in id incurrat, motumque

lt

Tioi

ipfi conciliet; hoc vero fieri non poffe fine ali-

qua corporis mouentis vi, ad hunc motum effi-

Ti

00

ciendum, confümpta, atque adeo ad vim iner-

tiz deftruendam , exinde palam eft, quia cor-

n

us mouens celeritatis fuz quid amittit, adeo-

que prius corpus in motum concitat cum de-

Idem

t

cremento virium füarum propriarum.

plane etiam obtinet, (i corpori moto oppona-

lk

Iu

tur aliud aut quiefcens, aut contraria diredtio-

ne latum, quod illius motum fiftat, ac illud in

quietem reducat.

Vt eapropter inertia nihil

aliud (it, quam vis corpori infita refiftendi cui-

hs

libet mutationi ; ex quo fluit axioma : Ome

K

corpus

355

EIVSQVE ATTRIBVTIS,

25

Veds

eorpus, fiue motum , fiue quietum , manere in eo-

fint at

lena«

dem ftatu, in quo femel eff pofitum , uifi ab ex-

ternis viribus flatum bunc mutare cogatur ; vel,

nihilus

omuem mutationem ab qli(lua canffa externa fieri.

426

Vis inertiz refiftit tam motui, quam quieti,

(Il5 19

o hoc

corpori inducendis , & primo competit elemen-

tis $ quo itaque maior erit numerus elemento-

Rántam

rum in aliquo corpore , eo maior in eodem

Wum

erit inertia ; fed numerus elementorum cum

p quit

xiflaViIi-

corpore mouendorum & grauitantium efficiunt

eiusdem maffam. (32.) krit itaque vis inertizx

TO

femper proportionalis maff corporis; confe-

T

; CODU:

quenter hoc, fiue quiefcat, fiue moueatur, ha-

bet vnam eandemque vim inertim, Hunc in

n o

fenfum egregie dicit Cartefius in Epiftola 25,

:ndU]UM!

Part, I1, fí duo corpora inzqualia motum gqua-

jo ais

ypmq

l]em accipiant : hec eadem quantitas motus

non tantam velocitatem infert maiori, quantam

] (mc 2li'

um e»

minori; hoc fénfu corpus dici poteft quodpiam

€o plus inertiz naturalis

Participarc ; quo plus

im If

materiz continet.

u o

in Ó

D

am "

Quarto mobilitas e&4a€tributum corporis na-

[

turalis , quo hoc aptum eft transferri ex vno

0 1

loco in alium ; eftque motus ipfe translatio gor-

poris facce(fiua € loco in locum.

jjt

il

4

Quinto occurrit quïe]zcz'bz'äitas, quz eft attri-

jj o

butum corporis naturalis, quo hoc aptum eft

1

permanendi in vno eodemque loco; eftque

B 5

a

ines

26 Car. Il DE CORPORE, EIVSQ. ATTR.

uies nihil aliud, quam permanfio corporis in

eodem loco.

Quoniam vero tam de motu,

quam de quiete corporis , plurima fünt expli-

canda: ideo in fingulari Capite hzc expone-

mnus,

45-

Sexto igitur ordine prodit Figzrabilitas; que

eft attributum corporis, qua hoc aptum eft

;

affumendi quaslibet figuras, feu limites fuz

extenfionis.

Elementi quidem figura eft im-

mutabiliss maiora autem corpora figuras füas

[t

k

mutant, fi partes quzdam adiiciantur, deman-

tur, aut transponantur 5 adeoque corpus ma-

]i

li

jus figurabile eft ob id ipfum, quia diuifibile.

pl

46.

Reliqua attributa corporis funt Grauitas , 4t-

tratio & Elethricitas ; qua& in tota rerum natu-

E

ra maximz fünt amplitudinis, & confideratio-

nis mirum extenfe; atque hinc illorum cui-

que feparatum Caput deftinabimus. Enume-

ratis hucusque attributis addiderunt alii , effe i

l

loco, effe in tempore , effe finitum, effe creatum ;

q

erdurare ; (ed hec communia fünt corpori na-

3

turali cum aliis rebus exiftentibus, veluti cum

0f

fpiritibus finitis, neque adeo haberi poffunt pra

N

attributis corporum pro

priis, fed ad Metapþy-

t

ficam fuünt referenda.

n

CAPVT

l1'Rl

£ )X 4

27

Qtis t

^CAPVT II

fitty

. eut

DE.VACVO.

AO

47-

I

Vbet nos Phyficorum omnium aucboritas, iu-

bent vfüs & neceffitas, tractare quoque de

; qui

i d

vacuo fiue inani ; quod thema ita percurre-

s Q

mus, vt, quoniam celebris in eo ftabiliendo

din

aut remouendo eft controueríia, proponamus

tantum., vtriusque fententie argumenta, & li-

U]

demate

berum de vtrisque ftatuendi vnicuique relin-

quamus arbitrium.

Vocatur autem Zacutum ,

us f

fiblt.

Inane, fiue Spatitm, locus non repletus cor-

pore; fpatium nihil continens, capax tamen

alicuius continendi; vel dimenfio aliqua geo-

metrica, deftituta foliditate phyficas (20.) aut

il

edam, extenfio vniueríi, in quo corpora po-

m nit

nuntur , & libere mouentur.

ia

48.

um [lld

Tnütme

Vacuum ftatuiffe quidem olim iam Zbaletem

T

Milefium , manife(tum eft ex ipfius refponfione,

teglhy

tl

quam dedit quzrenti, quid fit maximum ? di-

| gti n

xitenim , hoc effe locum, capere enim hunc

omnia.

lqci o

Erafmi Apopbtbegm. lib. VIT, n. 3.

[

Statuerunt idem quoque omnes Epicuri & De-

ul

"ocritiaffecle ; cuius vtriusque do&trinam re-

nouauit hodie Gaffendus , affumendo duo re-

yum naturalium principia , atomos atque va-

cuum, Neceílitatem porro vacui ad obtinen-

jj

N

dum

28

Car. III

dum motum videtur agnouiffe Zriffofeles, cum

dicit: fine.loco, &9 vacuo , €9 tempore , impof-

fibile eft motum effe. , Pbyficor. 111. cap. .. Ho-

W

die vero maxime hzc difputatio inualuit inter

?

Newtonum & Leibuitium , vtramque magnum

Y

refpedtu Philofophorum omnis etatis.

j

N

M

-

p

49

Tn

Argumenta igitur vacuum flabilientia hec

us

fünt:l. In pleno, (quód perfede tale fümen-

A

l

dum eft, imperfecte enim plenum , iam inclu-

fie

dit vacuum,) nullus fieri poteft motus, De-

qi

beret enim hic fieri aut cum penetratione di-

Q

menfíionum , quz eft contra naturam corporis;

I)

(23.) aut, quod Ariffoteles putauit, cum fe-

Ó

ceffu corporum contiguorum , quz locum fibi

mutuo cedunt, veluü ex. gr. pifcis in aqua

Tnouctutr.

Sed quorfüm cedete poffunt cor-

pora fic elifa? nifi in locum 2 materia vacuum,

aut vero in circulum impellendo omnia cor-

pufcula, qus motui fünt oppofita.

At hoc

cafü nullus globus aliquot tantum diametros

füas percurrendo emetiri poffet, vti demon-

ftrauit. Newtonus in Philof. Nat. Princip. lib. II;

prop.z8. Idem hoc argumentum placuit etiam

Job. Bernoullio, vid. Commercium Pbilof. Leibu.

€9 Berm. Tom. 1, p. ó2, Huc quoque fimilitet

fpe&at illud veterum, fine vacuo non poffe

du E assl s LE h. 9 n i a

fieri condenfationem aut compreffionem cor-

porum; redit enim prior quafítio, in quemnam

locum cedant particule elifz rariores.

$0* II-

DE VACVYO.

29

4 Qum

"

$0.

L

li. Si omnia effent perfede plena, neque

| W

vacuum diffeminatum reperiundum effet in cor-

tit i

poribus : tum hzc omnià fub equali volumine;

vel füb eadem dimenfione geometricàs ex. gr.

]

magnum

pollicis cubici, idem, etiam deberent habere

X

pondus. Quod vero contra omnem eft expe-

rientiam 3 nam pollex cubicus v: g. auri vi-

h hac

cies fere ponderofior eft, quam idem pollex

fomete

aquas.

Robur huius argumenti facile patet;

m ide

Si enim in eadem dimenfione geomerrica vtrin-

u D

que omnia fint accurate repleta: tum vtrin-

tiod

D

que etiam eàdem copia erit materiz, aut ve-

go[pühii

ro idem pondus j nifi vacua fpatiola referta

fint. materia quadam interlabenté non graui ;

qum i

gt (

qualis vero materia non grauis, cüm neque

ratione neque experientia ftatui poffit: illa a

nuy

fugt

Vacui patronis reiicitur. ( 9.)

$i.

qnia d

III. Preterea ptobatur vacuum ex cometa-

Achi

rum motibus , qui pet fpatia coeleftia vndique;

iametm

& quaquauerfum, & in omnes partes ; motu

gemo

fuo diuturno ferunturj vnde liquere poteft,

) hb l

in vaftiffimis illis fpatiis dari vacuum , quod

jit tl

appellant coaceruatum , atque proin illa fpatia

'Ofb

€cleftià omnis fenfibilis refi(tentie , & confe-

(mi

quenter omnis fenfibilis materie, effe expertias

o 1

$

N

j U

IV. Sunt alia adhuc argumenta & experi-

pue re-

I!

menFa Vacuo patrocinantia ; vquæ przci

periun-

!

,

30

.Car. III

periuntur colle&a in Framc. Baylé Infütution,

Y

0l

Pbyfice, pag. 75, olim ab antiquis iam adducta

[

Philofophis. Eft inter illa etiam hoc: fit cor-

pus craffum aliquod, veluti lapis tnagnus, is

rumpatur cuneorum ope; non poteít negari;

difrumpi hoc a&tu partes quasdam accuratiffi-

me prius inter fe combinatas fuis füperficie-

culis; quz, fi feparantur, vacuum efficiunt ;

E

4l

nifi materia rapidiffime mota adfit, qus fa-

&um hoc interítitium repleat; fed in momen-

Á

u

to repletio hec abfolui non poteft, verum tem-

ufculo aliquo opus habet; vnde faltim id

[

l

confequitur, vt quotiescunque corpora maio-

ra franguntur, toties etiam vacuum aliquod

fe

i

tempore breuiffimo exiftat, adeoque vacuum

in mundo fit poffibile, quod nec ipfe Leibmi-

D

]

tius abnuit, vid. Commercium Pbilof. Leibu. 9

Bern. Tomo [, p. 429.

q!

33*

l

Excutiamus nunc etiam rationes illas, qu£

vacaum e rerum patura expellere elaborant j

quarum quzdam certe fünt leuiffimz , primo

loco in aciem producende, & Ariffoteli pre-

fertim vfitatze 5 quamuis hic fibi contradicat.

48.) In vacuo nihil poffe moueri; quia ibi

nihil fit,' quod fit fuperius, inferius, verum

omnia fimilia. Sapit füuam &tatem hzc obie-

Gio, & facilé retunditur theoria moótuum nó-

flri eui, quibus certo conftat, ibi motum ef-

fe faciliorem, vbi minima fit refiftentia , qua-

lis anino eít ín vacuo ; tum vero n

on eft

ER M NQUET ITR H MR RD DN

vacul,

DE VACVO;

5t

Nacui, motum determinare aut fürfum aut de-

ia

lia

orfüm, aut qualibetuerfum; fed hoc eft viri-

(it

um impreffarum, qux cum vacuo nihil com-

mune habent; atque contrarium potius huius

gnus,ix

Qegt

afferti obtioet , in perfecte pleno nihil poffe

moueri, Concipe enim terrz noftrz ftrata in-

üratf-

verfid

teriora perfedte (ibi contigua & repleta; at-

que tum cogita ftratum tale vnicum lapideum,

Tciutit

aut terreum, aut fabulofüm , moueri e loco

yue f

Ti

fuo: quaefo, quam immeníam fimul cogitare

ym (G«

debes motui huic oppofitam refiftentiam , fi

yin id

re&e cogitas? quam facilius volucris mouetur

in fuüblimi aére, cui tantum vacui eít inter«

4 mi-

ah'quod

fperfíum ? Alterum argumentum eít ciusdem

farine , vtres inflatos, & deinde digito com-

'aciumi

Lal

preffos, non fub(idere; ergo intus omnia effe

plena. Nihil enim aliud ex hoc confequitur,

ii d

quam locum in vtre inclufüm non effe vacaum

coaceruatum, fed diffeminatum , quod tam

leui preffione comprimi nequit; vt taceamus,

a particulari hoc ad vniueríale non valere

j q

yoranij

confequentiam.

primo

54

li p

ridi

Validiüs videtur effe argumentum Cartefit

contra vacuum, qui, naturam corporis ip ex-

ii fä[

v;'[Ll]l

tenfione collocans, & vacuum intelligens eti-

am babere füam extenfiooem , omhia corpus

»ccic

effc dixit, & perfe&e plena , quoniam in hac

fententia corpus & vacuum coincidunt. Sed

n

v

quam falfa fit hzc füppofitio de natura corpo-

D

ris, füupra iam indicauimus; (21.

))

ncü

g

fs. Va*

CA. B;

IH

$2

$$

tb

Validiffimut vero ratiocinium contrà Inane

lii

Leibuitius ex his quondam deduxit; primo , ad

Vnu

Qu

explicandam natüram. not opus effe vacuo;

neque in vlla cauffa ad illud effe regrediendum.

t t

At vero ad explicandam cauffam motus cormes

IG

tarum & planetarum,; eiusdemque diüturnitas

«

tis, nonne opus eft vacuo? ($1.) Secuido gras

Pilj

n

viffime iüdicauit idem au&or perfpicaciffimus;

vacuum in rerüm natura nihil effe aliud, quam

f

T

locurm íterilem ac incultum ; in quo aliqüi

produci adhue potuiffet; talià autem reliaqui

in muüdo locà fterilia ; pugnare omnino cum

fapientia diuina.

Sed refpondit àd hec, non

fine verifimilitudine , 70P. Bertioullius , fterilis

J

tatem hanc neceffariam fuiffe , vt motus in eà

potuerint oriri àtque continuarij fterilia, vel

vacua loca non effe (ine vfu füo; veluti apu

nos (unt pori in fpongia, feramina in reti &

cribro; atque ante mundum conditum fterilis

tatem hanc fuiffe vriuerfalem, non repugnan-

Q

te fapientia diuina.

Exftitiffe autem aliquan-

;

do vacuumi , in quo Deuds mundumi. cotidide-

bnþ

Og

rit, atque idem poft hunc conditum defiiffe;

afferit Daneus lib, 1. Pbyf. cap. 38.

E&x

7[2

$6.

fe qu

Expofitis ita rationibus vtriusque fententig

Afj

precipuis füpereft; vt fi vacaum aliquod vni-

l

verfale, quale ante mundümi conditum nobis

fty

teprefeutamüs; concipiatur, aut exftiterit» il-

M

lud.fit 1, deftitütum omni corpores 2 pene-

l

trabile

JïSE VACVO,

33

ttabile à quouis corpore; fíine omni refiften-

^

i li

tiaj

3*

vbiuis homogeneum & filà fimile; 4.

ii l

vnum;, indiuifum quippe in fe, & diuifum a

: Nact

quouis alio; $. continuum , nec pattibus in-

Qiedün

terruptum ; 6. indiuifibile a&tu ipfos 7. inde-

15 Cotte

terminatum , & íine finibus hurmana ratione

itüttit

cognofcibilibus ; 9. immobile, cum nulla pars

ii t

eius intelligibilis remoueri poífit, fine fucce-

cifrmis

dente alia perfe&e fimili 3 9. immutabile, ob

rationem precedentem; 1o. exteníio

d qui

geoma.

g aliil

trica trium dimenfionum,

j i

Ri o

COA VT - TV

Wi i

T [fgri[ii

DE LOCO, TEMPORÉ

ytis 10

EL MOTY,

adiü, V

iif

575

i

qi lt

L

Ociis et fpatii immenti , Ín quo totus mtin«

dus confitit, pars a corpore quodam oé-

cupata. "Tale fpatium an detur, nec né, nge

T

| (jl)ndlnf'

bis perinde eft; idque affumimus tantum, vt

€0 exa&tius de motu agere poífimus,

Locus

j ]

e(t vel abfolutus; quem in pofterum locum

&x ifos» dicemus , Corporis nempe vnius in

Je fpeGtati$ wel relatiuds; qui plurium locorum

f

K

i

1

abfolutorum eft inter fe fa&ta comparatio $ qua-

Jit

em locum etiam appellabimus $itim$ qui nof

iqu

li

r

]

proprie eft locus; fed affectio locorum. — 1ta

;!

* €x. gr. templum in aliqua vrbe confideto,

&f[;rit

Iu

i

illud certe occupat partem aliquam fpatii murne

i

j

-

anis

Car. IV DE LOCO,;

M

dani, atque eatenus eít in loco fuo abfolutos

L

t

fi terra moueatur, quem-

idetr

quem füubinde mutat,

que conftanter retinet , fi terra quiefcat, Si

füm

et.

vero deinde confidero etiam alia zedificia tem-

plo vicína , quorum quodlibet pariter tenet

la

€u

locum fuüum abfolutum , refpe&tus hic , quem

habent hec ad locum templi, vocatur huius

mu

Ita fi idem

[u!l

locus relatiuus, & vice verfa.

hoc templum afpicias ex hoc vel alio loco, de-

pl

rehendis id pariter fitum effe in alio atque

püa

alio loco, fed relatiuo tantum, cum abfolutus

lm

pe

femper maneat vnicus.

pis i

58.

D

Hinc patet, locum relatiuum man

ere kpofï'c

eundem , quamuis interea locus abfolutus mu-

tetur.

Concipe enim te fedentem , vna cum

1

di,

aliis perfonis pariter quiefcentibus , in aliqua

naui, quz promoueatur ; mutabitur ita qui-

per

dem continuo vniuscuiusque locus abfolutus;

fed omnium locus relatiuus manebit . idem

j

il

donec etiam hz períong circumcurfitent , at-

que tum fingularum mutetur locus & relati-

QU

tfe

vus & abfolutus,

59:

Jtin

[UE

: Locus non eft fuperficies fpatii continentis,

VCI 1

vti Ariffoteli olim - vifum fuit. Locus enim ,

UT

huic debet effe homoge-

quia eft pars fpatii ,

Dui

neus, adeoque erit quantitas rrium dim

enfio-

num, (56.) qualis nulla eft füperficies. Dein-

ntis

[

t

e, fi locus eflet fqperfïci'cs fpatii contine

aut

TEMPOR.E ET MOTY.

35

Yolato;

aut contenti, quz coincidunt inter fe; tum

j

idem corpus, aliam figuram na&tum, diuer-

ea, Y

füm occuparet a priori locum , quod abfurdum

(ia af

eít. Pone enim cubum cereum, cuius fingu-

ter vt

la latera teneant 2 poll.;. erit fic foliditas

ogqu

eius 8 poll.cub. & fuperficies 24 poll. quadr.

TT

muta poftea hunc cubum in parallelepipedum ,

( idet

cuius bafis fit 1 poll. quadr. longitudo vero g

qo, d

poll. atque erit fic foliditas eius iterum, quae

jo a

prior, nempe 8 poll. cub. fed fuüperficies mul-

sf

to maior, nempe 34 poll quadr. vnde fi fü-

perficies determinarent locum, occuparet cor-

pus hoc in pofteriori cafü locum maiorem ,

nempe 34,in priori vero minorem, nempe z24.

xte þüfk

60.

Jutusn

j mo

Tempis , quantum illud deícribi a nobis pot-

a

eft, meníura eít durationis rerum per prius

r od

& pofterius. . Eft nempe illud non ens aliquod

lb[blulïi;

per f& fübfiftens, fed fücceffiuum , atque. de-

ic 12

pendens a rebus ipfis, feu ordo & fücceffio

(tent,"

ilorum, quorum exiftentiz fe invicem con-

& m

fequuntur in ferie continua ;5 vnde, fi nihil

exifleret , nec tempus daretur.

Concipitue

proinde tempus attendendo ad ordinem iZea-

fim Íefe infequentium in mente intelligenti ;

nl

m

vel attendendo ad moftum corporis alicuius per-

"Qs Cnïm'

currentis fücceffiue varias partes cuiusdam

d

patii.

6t.

r

d[ men illd

f

pdt

Diuidifurl tempus i

n. abfelatu

üz aut 've'rum;

1

T0H

& relatiuum; illad ef &uxus zquabilis illorum;

G a

quo»

v

Car. IV nE Loco,

56

nj

m confequitur, qualis

f

quorum vnum alteru

fluxus zquabilis in exifte

ntiis aut mutationibus

[ils

han

fucceffiuis rerum habetur. Nec fücceffio idea-

rum & cogitadonum noftrarum poteft effe

ia (

C

menfüra temporis equabilis & abfoluti , quia

hxc fucceffio idearum aliquando peragitur ce-

fo|

bt

lerius , aliquando tardius, prouti füumus ala-

cres aut fatigati , fani aut. zgroti, placidi aut

inquieti.

'Tempus autem abfolutum squabili-

ter femper fluit ;

nunquam tardius, nunquam

t

celerius , fe

d absque omni relatione ad mo-

lite

'tum corporis cuiuscunque a&quo

femper labi-

pli

tur tenorc.

62.

on

Ti

'Tempus autem relatiuum cft id , quod men-

füram nobis exhibet per motum corporum quo-

Qu

rundam nobis apparentem ; íeu eft apparens

fu

ac fenfibilis. menfüra durationis per motum.

&

Cum igitur temporis abfoluti fluxus placidus

u

& zquabilis fenfus noftros non afficiat : ac-

ü

vocandus eít in fübfidium motus aliquis alius,

[

qui fenfüs noftros afficiat & moueat, & cuius

motus partes, & fpatia percuría, temporibus

elapfis femper fint proportionalia ; idem vero

motus debet e

fe maxime obferuabilis, omni-

l

bus obuius, qualis vulgo cenfentur apparen-

C

tes illz fixarum, & folis, reuolutiones, quam-

t

4

vis omni zquabilitate non procedant, fed cor-

4j

er

Iu

rectione opus habeant Aflronomis nota.

pif

has reuolutiones partimur

tempus in horas;

s, vel

WR

dies,l meníes, & annos ; diem vocante

yyx u-

zv

TEMPORE ET MOTYV.

31

vuxSuui , integrum folis circulum, quem ab-

t, (

foluit ab vno meridie in proxime fequentem ;

atb

quem deinde diem fübdiuidimus in 24 horas;

effioiee

f

hanc in 6o minuta prima, & quodlibet horum

ytel

in &o minuta fecunda, vt igitur minutum fe-

[üti,

:

S,

cundum fit pars 8640o"? illius temporis, quod,

aglmr [

fol curfüi füo. digrno impendit , horologii vi-

IDus i

brationibus indicanda.

D

lacidi

63.

æquzb.r

munqi

Cum temþus verum fit qua'ntum vniformi-

ter extenfum , & füa natura fimpliciffimum :

)

d hi

hinc commode etiam per alias quantitates fim-

pliciffimas poterít reprefentari , & imagina-

tioni noftrz proponi. Tales quantitates fuünt

linea re&a & circularis , quibus cum tempore

M

u

quedam ineft analogia. Nam temporis tam ;

o

quam linearum rectarum , partes omnes fibi

/J

g

paxö

funt fimiles; & ficut linea per flaxum punài

t m

generatur: ita etiam tempus finirum exiftit

T

tandem ex fluxu qua(i quodam momenti ali-

jct

u

cuius inftantanei.

Quamobrem in pofterum

j0 i

&

tempus- d lineam recam dgügnabimus.

i

.mpoub

64-

don

Motus in genere eft;mutatio loci; (45.) qui

Ís u

locus eft vel abfolutus, vel relatiuus, aut lo-

yd

4

cus vel fitus, (57.) itaque motus eft vel mu-

1

j

tatio loci, que vocatur 4Motus abfolutus, vel

[cd [

mutatio fitus , qug dicitur AMotus velatiuus. lta

j M

pifcis mortuus, qui vna cum flumine prouol-

uitur, mouetur abfoluto motu ; nauta quie-

1 ho[HSI

[:

tus

o

C 3

n

38

-Car. IV nE roco,

7

tus in fua naui, vento aäta, mouetur abfolu-

Pifcis veto in flu-

te , fi modo terra quiefcat.

À

1£nine viuus mouetur relatiue 5 nauta in naui

[

Male

promota ambulans mouetur relatiue.

1l

definiuit motum Carfefius ,. per. feparationem

«

corporis ab alio corpore contiguo; quis enim

no

exinde non concluderet, vtrumque corpus,

fci

facta feparatione vnius, moueri, tam rema-

Wi

nens, quam feparatum? quod obiicit. 7fcbiri-

N

bufus in Med. meutis p. 69.

65.

Sie.

Ita quoque quies, quz eft permanfio in

abfo

€odem loco ; (44.) duplex eft, dum corpus

ps (

quoddam perftat in eodem loco, que vocatur

telati

quies abfolutas aut vero in eodem fitu, qux

quid

vocatur quies relatiua.

Veluti, pofita terra

Otien

quieta, zdificia , montes, arbores, & quxli-

füs

bet terrz infixa, fünt in quiete abfoluta; nau-

fertu

ta vero fedens in naui promota eít in quiete

tief

t*antum relatiua.

M

66,

Uty

In fequentibus, quz de motu pertractanda

W

Q

erunt, femper intelligemus motum & quie-

tem abfolute tales , nifi expreffe contrarium

Vs

u

]

moneatur. De his itaque patet, quietem ab-

folutam fimul quoque effe quietem relatiuam,

Il,

hoc eft, ea quz abfolute quiefcunt, quiefce-

pum

re etiam relatiue.

Cum enim abíolute quie-

ferr

P

fcunt, neutrum eorum füum mutat locum ,

neque adeo mutant relationem, quam loca in-

Wil

ter fe tenent adeoque quiefcunt relatiue.

67. Àt

TEMPORE ET. MOTV.

39

ahfoiu-

67.

od

At vero, quz quiefcunt relatiue , non fta-

in m

tim quiefcunt abfolute. Poffunt enim feruare

. Mh

relationem locorum füorum , & fimul omnia

Ea

communi celeritate promoueri.

lta ex. gr.

Qis eim

non fequitur, fi oinnia in terra relatiue quie-

Corpi

fcunt, tota terra quiefcit ; nàm quics relatiua

| I6

poteft effe motus abfolutus.

ffii

68.

Sic etiam motus relatiuus poteít effe quies

n

abfoluta; aut vero fieri poteft, vt idem cor-

| cois

pus fimul moueatur & quiefcat, illud nempe

vocatit

relatiue, hoc autem abíolute. In terra enim

ly q&]ä

quieícente ponamus nauem promoueri verfus

a tetr;

orientem , e cuius prora egrediatur nauta ver-

füs occidentem eadem prorfus celeritate, qua

T

H f

fertur nauis: euidens eft, nautam fic motum

quiefcere abfolute ; quantum enim in fingulis

n quitiü

momentis mutat locum fuüum a naui abreptus;

tantum przcife eiusdem iterum reftituit mo-

tu fuo proprio, vt ita, abfolute loquendo, lo-

m&anda

cum füum nunquam mutet, fed tantum na-

T

vis füb pedibus fuis ipfi quafi fubducatur. Ob-

yrari

tm

jici quidem hic poffet, in eodem, cum prio-

ri, caíü globum a prora proiectum ad pup-

:bu'uäf-'b

pim , eadem celeritate, qua nauis fertur, hanc

ydt

ferire: fed dicendum eít, globum fic quiefce-

d

anc

jom

re abfolute, neque ferire puppim; íe

ipüi fübductam ad ipfum quietum allidi.

i

69. De

j

H

C 4

f

(l

40

Car. IV nE roco;

69.

g

(lig

De nullo totius vniuerfi corpore certi effe

poffumus, illud abíolute quiefcere. Si enim

qua

demonfirare velim. quietem abfolutam cuius-

dam corporis; debeo de illo oftendere, quod

in eodem femper loco permaneat; ( 6$ &57.)

£0

iam vero hic locus füb nullum fenfüm cadit,

Hl

neque adeo demonítrationem hanc aliter. ab-

t

foluere poffüm , quam vt obferuem, tale cor-

l

pus habere quietem relatiuam, quse fola fenfi-

qui

bus capi poteít : at vero ex quiete relatiua ad

l

abíolutam non valet confequentia, (67.)

/

foti

10.

hn

Motus foli corpori competit; & fpatio opus

l

h

habet, in quo exerceatur.

Primum intelligt-

Qu

tur, quia motus, qui eft mutatio loci, in a-

qi

lias res cadere non poteft, quam que locum

tel

fuum occupant, quod corporum proprium eft

d

attributum. (2c.) Alterum oftenditur, quia

gi

mutatio loci eft mutatio partis vnius in fpa-

W

tio cum altera huius ; igitur fine fpatio motus

k

comprchendi nequit.

b

y

Quies nihil eP:X pof'i?tïiili » fed fola priuatio

motus. Suffüicit enim ad «uictis abfoluendam

ideam, vt cogitemus, vno momento corpori

u

abletum effe*omnem motum, atque tum cor-

fü

pus, quamuis nihil noui acceíferit , quietem

D

habebit. Putarunt quidam, quietem confiftere

M

in aliquo pofitiuo, nempe in vi inertig. 'Sed

j

|EC competit equaliter & corpori quieto &

p

moto; (42.) quare non eft hzc inertia vis

&

guia-

TEMPORE ET MOTYV.

41

quietis. Neque hinc quies vllos admittit gra-

n efe

dus , ob id ipfum , quoniam eft mera priuatio ;

z

Sj m

quz non recipikt magis aut minus.

Y CUU

72.

tqui

Nullum corpus per fe mouetur. Omne enim

f &)')

corpus per vim inertiz vel in quiete perfeue-

m od

rat, vel motu equabili in dircctum progredi-

iter d

tur. (41.) Quoties igitur euenit, vt corpus li-

yle eot.

berum , quod quiefcebat, moueri incipiat; aut'

ii

quod mouebatur ante, vel non zquabiliter ,

;lariuz n

vel non in directum, -progrediatur vlteriusz

toties huic mutationi cauífa füfficiens eft affi-

j

$

gnanda , (ine qua nihil fieri poteft in mundo.

Mla autem vocatur Potezfia aut Fs moirix,

itío opd

inclli

quz eft omne id; quodcunque corpüs aut ex

quiete ad motum concitat, aut motum eius al-

Ci) in P

terat ; vel, potentia vocatur, quicquid corpus

u

de ftatu fao deturbare conatur.

V'nde intelli-

priund

gitur, nullum corpus moueri a fe, fed a poten-

l, qï.i

; n r

tia, Motus autem relatiuus oriri poteft in cor-

pore fine virium in id fa&a imprefliones füflicit

p m

enim, vires admotas effe corporibus illi vicinis,

vt relatio horum ad illud mutetur.

ii

43*

Nulla corporibus inducitür mutatio , cuius

yuet

caufia non fuerit motus, fiue excitatus, fiue

TU

tum [0[

füffocatus. Probat hoc tum ratio, qua co-

u,e(äm

gnofcimus omne decrementum, incrémentum,

conflü

fU

omnem generationem & corruptionem , vel

qualeméunque alterationem corporis naturalis,

hlz

Ts i

pendere a motu.

Probat vero etiam continua

€xperientia, dum ex.gr. vetu

urifz

Crm [

&acc ligaa d

fima

OE

gw:

42

Car. IV iDE Loco,

fima corrumpuntur; quod non aliunde fit, quam

Tou

licu

ab aére, & igne, poros illorum permeantibus ,

partesque minutiffimas femper auellentibus &

tll |

ab

concutientibus; dum digitis ceram agitamus ;

dum aqua turbida per quietem clarefcit; dum

VOQ

f

vinum molendini alis admotum, & diu vibra-

tum, acefcit &c. - Vnde fimul colligi poteft,

li

uam neceffaria fic Phyfico motus confideratio

[

diligentiffima, cuius regulas & leges in fequen-

[7

tibus, füo quamuis ordine, videbimus.

H

Ts

Varia fünt argumenta illa, quz ab antiquita-

o

te aliquando addudaa fuerunt contra motus exi»

temp

ftentiam ; quale eft hoc : fi ex. gr. in proiedtio-

[0

ne lapidis , per manum facta, effet motus, effet

liv

ille vel in mouente, vel in mobili; non autem

ln

eft in mouente, aut in manu, quia debet effe in

hu

mobili ; nec eít in mobili , quia motus eft exi-

din.

ftens a&io in agente, & mobile eft absque

1

aGione.

Refponfio eft, dari tertium ; nempe

fere

motus eft primo in mouente, tum deinde bic

Ym

transfertur demum in mobile; adeoque motus

a

eft in vtro

que , fed nqn fimul, verum fuc-

AC

ceífiue.

logi

7M

Qua

Diodorus Crouus fequenti.argumento motum

i

oppugnuauit. Corpus mouetur vel in loco, in quo

Wr

eft, vel in quo on eft; fi illud , tum uunquam

W

exit ex illo loco s fi boc , abfurdum eff , corpus

!

agere quid ibi, vbi nou eff. Refponíio iterum

W

Occurrit, dari tertium , nempe corpus, dum

di

moue—,

TEMPORE ET MOTYV.

43

um

mouetur, tranfire e loco, in ;;uo eft, in alterum

qtbus,

locum , in quo non füit. Sed idem hic Diodo-

ts &

rus loco non inficeto coactus eft dogmatis fui

Jumi;

abfuürditatem fateri. Nam Heropbilus medicus

jt; dn

vocatus ab ipfo, vt luxatum humerum ipfi ré-

d Vi

ftitueret ; dixit: fi bumerus tuus eff motus, mo-

potel

tus ef? vel ia loco in quo erat, vel in quo non

Vderatio

erat ; fed in ueutro potuit. moueri, ergo son eft

f

luxatus. vid. Fraucifei Baylé Iuftitutt.. Pbyfice

pag. 8f

76.

ii«

Subtilius eh fdphifma Zenonis, quod, quia eo

ytüs j

tempore füperari non poterat, vel etiam ob

totet

celeritatem Achillis a Poétis celebratam, Achil-

Q5 di

lis nomine infigniuit. Supponit ille przceden-

n a

tem teítudinem, atque hanc infequentem ipfum

hunc Achillem centies celerius currentem teftu-

x i

j ch

dine; diftantes autem inter fe primum vno millia-

: as

ri.-Hocmilliare cum abfoluitAchilles,cucurritin-

netnp:

terea teftudo ,. mill. adeoque nondum teftudi-

;'mde p

nem attigit Achilles, fed poft abfoiutum : mill.

1

adimplenda ipfi reftat adhuc

-——

Io0

mill. quod dum

um

facit , promouetur adhuc teítudo per partem

xsoss mill. quz denuo abfoluenda eft Achilli ,

qua tamen perfe&da nondum adhuc attigit te-

ftudinem; atque hic proceffus, cum progredia-

tur in infinitum , putauit Zezo futurum effe,

^ il ?"'5

vt plane nun

quam ad teftudinem peruenturus

r

fit Aclslles.

At vero, vti hoc fophifma motum

u

jl

non negat, fed füpponit; ita facile poteft often-

di, quonam fpatio abíoluto Achilles precife

J n

COne«

mguf' »;*..

44

CaA?. IV pE roco,

conuenturus fit cum teftudine.

Accidet enim

hoc eo in loco , in quo abfoluit Achilles

Y -ïä-—o- rx-ä!gg'g T ï'cï'sgö'ï"ö'ï T &C- in inünït. mil'

n

liaris.

Si nunc fumma finita huius feriei in in-

NU

finitum excurrentis affignari non poffet : vide-

r

retur certe abfürdi quid confequi ex hoc mo-

p

tu ; fed dari poteft hzc fümma finita per ea,qu&

)

dicta fünt füuperius (22)5 ponatur enim m £ 1,

a 1111 100, atque feries ibi expofita gene-

ralis abibit in hanc noftram fpecialem , cuius

t

- — Y90 £L

proinde fümma erit —

la CY d

Ij pl

tantum fpatii igitur abfoluendum erit Achilli,

u

ut in eadem plane meta confiftat cum teftudis

Qt

no, quam eft perfecutus.

t

"r

Tà

.. Corpus naturale omne ,. quod in alium lo-

p

eum transfertur, tranfit per omnia loca inter-

t

media , neque fübito aut per faltum, ex primo

in vltimum peruenit.

Hoc enim fi fieret, ne-

ceffe effet, vt corpus in loco primo annihilare-

t

tur, ftatimque in vltimo denuo produceretur ;

id quod per leges naturz fieri non poteft (40.)

nifi miraculum'accedat.

Neque adeo. aut mo-

tus aut tempus vnquam exiftunt, fi accurate

N

loquamur, quia neutrum eorum vnquam to-

h

tum exiítit, nec partes coéxiftentes habet ; ni-

li

hilque adeo in ípfis reale eft, quam momentum

K

illud, quo in vi externa vel interna, ad muta-

tionem nitente cum Leibn;'tio ftatuimu;i

L

780 SC-

W

TEMPLORE ET MOTYV.

45

t etit

78. -

hetles

Sequitur hinc etíam, motum non poffe fieri

yit m

in inítanti, fed tempore feraper illi opus effe,

i

vtcunque celer fuerit, quo ex alio loco in alium

T

aduehitur, Quia enim corpus motum fingula

n0c n

punca fpatii [üi debet percurrere, (77.) in quo-

[

rum fingulis perdurat , atque reuera exiftit :

[ Je0n

patet; occurrere hic menfuram aliquam diftin-

agne

&am durationis huius corporis , adeoque mo-

m

tum omnem fieri in tempore. (6o.)

j 3l

9.

Quicquid in vniuerfo exiftit, magna cele

vria

Achlllh

tate moueri videtur.

Si enim attendamus ad

lt

corpora maiora , que hoc vniuerfum compo-

nunt , obferuantur ea omnia circa nos moueri

rapidiffimo motu , quod patet in planetis pri-

mariis cum circa axin, tum circa folem, motis ;

j

&ut in fecundariis circa primarium fuum plane-

cuit

tam currentibus; pernici celeritate mouentur

; j

comete ; neque etiam ftellas fixas in fuis lo-

gt

cis quieícere probabile eft, Si terra moueatur:

iire

tum certe folus ipfius motus vertiginis cuique

era

corpori in ZEquatore eius fixo celeritatem tri-

f (N

buit, qua in quolibet minuto fecundo abfoluit

au m

pedes Parifinos 14275 íi-vni gradui periphe-

i

riz& terreftris cum Piccardo tribuamus $7060

u

hexapedes. In quolibet minuto fecundo Tel-

k

lus progrediendo in orbita faa circa folem con-

p

ficit $9249 pedes parifinos.

T

8o.

]

Cauffzz motus, hoc eít, potentiz , variz dane

m ex

h

tur in hac rerum vniuerüta&e; qua, vtuWw

L]

j

ipfis

46

Car. IV pE roco,

W

ipfis corporibus origines trabant fuas , hisque

fint effentiales ; an vero per fetales dentur in

quo

Statuit illud Newto-

mundó, non definimus.

por

zus,hoc vero Carte[fius,

Sufficit, potentias in

Íot

mundo exi(tere & cognitas nobis effe fcquen-

qu

tes.

Primo, motus, qui corporibus vniuerfi

Ti

fo

maioribus ineft, cauffam habuit in principio

Deum, qui videri poteft, poftquam cundaa

d

(

creauerat , ea vehementiffimo motu proiectili

commouiffe , atque fimul grauitatem ver(íus

[

folem ipfis tribuiffe ; ex quorum vtroque or-

&

bite & curfüs planetarum curvilineus circa

tani

folem omnium pulcherrime deduci poffunt.

il

EM

Secundo , infignis in mundo potentia eft ipfz

&t

grauitas, quz tam in cccleftibus, quam etiam

in terreftribus, corporibus plurimos motus pro-

ducit, quorfüm referri etiam debent homines ;

animalia queuis, quoties ponderc füo mouent

Ut

Q

quzdam.

Teríia caufía motus , apparens vel

vera, videtur re(idere in anima tam hominum;

D

quam brutorum , quz in Phyíica phenomeni

faltem loco affumi poteft ; veluti Cicero dicit;

q

V

de naf. deor, lib. Il.. Nec vero Ariffoteles non lau-

(i

dandus in eo, quod omnia , que mouentur , aut

p

natura woueri cenfuit, aut vi, aut voluntate.

f

W4rfo, ingentes motus cient vires attrahens

fi

tes, iterum phanomeni faltem loco affumtz ;

[//

quia per nullam aliam cauffam hucusque ex-

X

icari poffunt ; deinde vires magneticz , ele-

:

k

rice. Quinto inter potentias referenda quo-

li

que eft elafticitas, quz multum motus gene-

D!

rat, vti videre eít in chorda mufica tenfa &

x

pet-

TEMPORE ET MOTV.

47

ercuffa, vi elafticitatis füz diu ofc:llante;

yisqut

f ia

quod idem accidit in campanis ; in horologiis

] Nvl

portatilibus.

$exto potentiz etiam munus

tents

fubeunt omnia corpora:in motu conftituta,

jf

quz alia corpora quiefcentia percutiunt. Sepri-

; Ynitc

7 cauffa mouens eft ignis tam terreftris, quam

principh

folaris ; per illum enimi maximz mouentur ma-

y Cuncá

ching, per hunc ad minimum fücci plantarum.

poledtil

Otaue potentiz locum occupare poffent vorti-

n verls

ces, a Caríefio primum excogitati ,. (íi modo de

exiftentia eorum certi effemus.

oqt d

Neque dobi-

tandum eít, plures adhuc detegi poffe tales

ens (ioi

alias cauffas , quz motui excitando fint ac-

commodata.

l eü ipfz

am et

$1.

us Q

-Solet corpus quodcunque motum , fimplici-

lonit

tatis ergo, confiderari tanquam punctum vni-

o m

cum ; quod itaque cum mouetur , defcribet li-

yrens

neam reQam, fi motus pun&i fimplex fuerit,

ngml'mlff:?

hoc eft, ab vnica fola potentia productus ; at-

que hzc linea recta, aut via; per quam corpus

tranfit in aliquo tempore, vocatur /patium per-

r

curfum. . Eadem vero linea re&ta, in qua cor-

i,

pus progreditur, aut progredi conatur, fi cauf-

ylunt

Íx impedientes adfint, (ine relatione ad tempus

qui

füumta , vocatur eius diredio, vel motus deter-

af

minatio.

D

Statuitur corpus moueri equabiliter ,

s

vel vuiformiter, quod xqualibus temporibus

((

l

per equalia (patia currit. Motus vero izequábi-

TT

lis, vel difformis eft, qui zqualibus temporibus

«

(Uf)

Omne przterea

r

j

ingqualia fpatia percm*ritf

Ccor-

o

pf

48

Car. IV nE L0CO,

corpus, quod mouetur,; celeritatem feu velod*

tütem habere dicitur, eaque menfuratur fpatio,

15

qnod idem corpus, zquabiliter motum, in tem-

pore aliquo certo abfoluit. Scilicet, fi ex. gr.

QQty

corpus B eodem tempore duplum fpatium

D.

zquabili motu percurrit, quo corpus 44, equa-

cele

biliter quoque motum, fimplum abfoluit: tum

w

corpus B duplo maiorem dicitur habere celeri-

&t

tatem, quam corpus Z. Eítque adeo celeritas

nihil aliud, quam rdlatio fpatii percurfi ad teme-

Tit

pus illud, quo percurfum fuit. 5i itaquetempus

diujfn

aliquod affumatur deterrninatum , ex. gr. vnius

Chrit

min.fecundi, erit celeritas nibil aliud; quam fpa-

tium a corpore quodam moto tempore vnius

"i

min. fecundi equabiliter percurfum. Hoc fenfü

h

dicimus, hominis celeritatem Equatori terra in«

fitentis, plantz eidem infixz, pofito motu tetr

ERY

Tnot

circa axim füum, effe 1427 pedum pariünor.(79.)

C

82.

Duorum corporum zquabiliter motorutn

loy

celeritates. generaliter fünt dire&e vt fpatia

ln

quauis percurfa, & inuerfe vt tempora , qui-

&tià

Dbus ea fpatia fuerunt abfoluta, Sint enim duo*

cele

rum corporum 44 & a celeritates C & c; pet*

Omt

currat 4 Ípatium $, tempore 7; hoc vero 4

Ípatium s tempore /5; iam, quia in motu equa*

bili fpatia 2qualia abfoluuntur temporibus x*

qualibus;.(81.) fequitur hinc , fpatia ab initio

motus abfoluta effe temporibus proportiona:

lia, quibus abfoluuntur ; hinc poterit deter-

C«

minati fpatium ; quod corpus a efficit tempo-

r€

P

TEMPORE ET MOT'V,.

49

t n

re T, ho& modo, t THs: -;T . Mouebitur ergo

Bu

m nt

L

'.-—-.

corpus 2, tempore 7, per fpatiui*n

£ LJ

At core

ag

? [j

pus 4 mouetur eodem tempore 7 per fpatium $7

54 a

celeritates vero corporum menfürari debent

Olnft C

per fpatia eodem terpore percuría; (81.) hinc

ere eelti

$

*

—

o crlerta

eritC: c z8 St-:-ä.

*3

? hinc eft, quod com-

a at

muniter dici folet, celeritatem eífe fpatium

quctcmgïi

diuifum per tempus. Perfpicitur exinde etiam,

T

celeritatem effe quandam magnitüdinem, qua&

quanl

gte Ti

augeri poteft atque minui.

83»

Bol

Ex inuenta hac meníura celeritatis, in motur

yitaml

wquabili facile deducuntur menfurz alie , ad

o t W

motum zquabilem pertinentes.

Cum enim fit

iib

LI

; erit, fa&a mutatione huius ana-

C: -C:ï

l:,

Lsl

logiz , etiam T:

; ex quo tempora

l

[ Lj

fünt vti [patia diuifa per celeritates. Erit vero

30r4j

etiam $: $— CT: ct, hoc eft, fpatia fünc vti

enim o

celeritates multiplicatz in füa tempora. . Qux

&il

jv

omnia vero non valent nifi in rnotu æquabi?i.

notl ?.'

CAPVT V,

npOHI

2

DE C

ORPORVM VIRIBVS.

j

Yop

HW

Jotol

Oppuä natürale inüäm (ibi atque propriam

j E

vim habet inertiz, quz eít principium re»

äcimffïl

, füitene

$0

CAP; V.

.Hvüändi omni mutationi ftatus füi, ex quo no-

men cuiusdam vis meretur. (41.) Hec vis

L

cum eadem fit in corpore tam quiefícente, quam

füe

moto , vtrinque nimirum proportionalis maffze,

Vi

aut quantitati materiz, corporis: (42.) hinc

b

etiam fefe exferit illa in corpore tam quiefcen-

iní

al

te, quam moto , adeoque duplici modo con-

fideranda venit.

li

d

*

85.

In

Vis-inertie confiderata in corpore quiefcen-

te, fed animato a celetritate infinite parva, aut

ffil

tüs

elementari, illam vim conftituit, quam Leibzi-

Lius vocauit mortuam, AO. Erud. Lipf. 1695 m.

Potentia au-

Aprili; alii vero vim pre[fiouis.

tem, a qua proficifcitur hzc celeritas , an in-

ide

terna corpori fit, an vero extus tantum acce-

[

dat , quorum illud Zeibzitio magis arrifit, inde-

b

cifum relinquimus; nondum enim eo vsque

Vlr

ve

naturam corporis didicimus , ut de his certi

quid ftatuere poffimus , perfüafi interea ; cor-

MU

pori vim quandam ineffe, fed cam folam, quam

qi

vocamus inertig. *)

j

[?

&6. Eft

hi

D

*) Ex motu progreffiuo curvilineo corporis oti-

tur vis preffionis $. 190.

Datur igitur pref-

lgl

fio corporis quiefcentis & moti, & menfura

f

preffionis in vtroque corpore diuería eft. — Si

W

corpus in motu conftitutum offendat obftacu-

I

lum , quod eius celeritati opponitur, muta-

tio ftatus eius collifione facta effe dicitur 5 f1

fü

obftaculum directionem corporis faltem mutet;

e«ffectus à preffione oritur.

DE CORPORVM VIRIBVS.

$I

X

V n

86.

i Yi

Eft itaque vis mortua elementaris tantum,

um

fiue fola aliqua folicitatio ad motum, cuius

m

vnius veteres, quantum conftat, fcientiam ha-

] i

buerunt in machinis ftaticis. explicandis , quz

üiecte

inferius occurrent.

Ab his enim viribus nihil

do Q*

aliud oritur ,

quam preífio, & harum «quili-

brium , id eft, difpofitio potentiarum iftarum

elementarium, obie&to applicatárum, quz hoc

ao

in quiete feruat; quale dein zquilibrium exa-

3 d

minat Sfaticas veluti Mecbaxica eft fcientia mo-

aLb

tUs a potentiis orti.

tht

87.

ytia

Cum itaque vis mortua fit vis inertiz , eon-

fiderata in corpore quiefcente ,. fed animato a

L lu

m av

celeritate. elementari : (85.) menfüram eius

eruemus hae ratione.

il Ia

Quatenus illa continet

p

vim inertiz : eatenus proportionalis eft maffz,

j o

vel numero elementorum, ( 42. & 31.) quam

4) Q

corporis maffam exprimamius chara&tere ;;

j quam

quatenus vero eadem perpenditur effe in cor-

pore, animato a celeritate quadam elementari ;

i

t

eatenus proportioralis erit celeritati alicui infi-

nite parüz; quam denotabimus charactere de,

i

exprimente c celeritatem ipfam finitam. Erit

i P[Cï'

igitur menfura vis alicuius mortuz hzc, mdc $

mfnlhfl'

feu vires mortus erunt in ratione 'compofita

maffarum , & celeritatum i

4 3

nitialium , elcmen—

d

tarium , aut potentialium.

mu&l:

tf

l

Hzc meníüura fic fiab.ilita infigni luce per-

g

fundet totam ftaticam inferius pertractandam;

D 2

adeo -

-u

CaA»r.

V

$2

[17

luftrationis cauffa fcquäntia

adeoque plenioris il

m

adhuc addamus.

Ponamus globum materiz

(0fft

cuiusuis impofitum effe tabule , quietum, fo-

lamque vim inertiz in fe continentem ; hac ef-

3

ficitar, vt quietem fuam feruet continuo, nec

T

nifi potentia huic vi proportionali in motum

Ya

poffit concitari ; fed interim tabula non graua-

bitur, atque, hac etiam fübducta, globus tamen

lam vero in hunc

locum füum non mutabit.

ftn

numerum elementorum , globo hocce conten-

p

torum, agat potentia elaftri cuiusdam, aut ve-

fed ita tamen, vt ea potentia

D

ro grauitatis -

qu

lobo huic non conciliet nifi celeritatem

infi-

leit

nite patuam ; hsc fingulis pun&is materiz

u

applicata efficiet primo , vt iam hic globus

d

ràuaturus fit tabulam, & íecundo, vt, fub-

p

tracta hac, fit defcenfuürus vi grauitatis finita,

d

Dicimus itaque, hanc preffionem in tabulam ,

)«

aut hanc vim mortuam, vcl folicitationem pro

)

menfura habere ipfum mdc.

?

89.

Y

Neque vero hzc celeritas initialis, aut ele«

mentaris , dc vbique eft eiusdem magnitudinis.

terreftris

Quoniam enim ex. gr. grauitas noftra

It

multo maior eft grauitate lunari, qu

od infe-

fi

rius demonftrabitur : ita exinde confequitur;

celeritatem initialem a grauitate terreftri no-

ftra oriundam multo maiorem effe, quam qui-

deni eft celeritas initialis oriunda a grauitaté

K

*

lunari; maior enim & valentior potentia maio-

h!'

ae

Vi

res etiam & valentiores excitat celeritatis gr

us

AR

DE CORPORVM VIRIBVS.

$3

dus. Simile ratiocinium eft in aliis potentia-

tenti

madtig

rum generibus, veluti ex. gr. vnus elater fibi

commiffus maiorem producit celeritatem, ma-

m f

gis quippe tenfus, quam alius ; adeoque omnes

hd

ille porentixs huc fpe&ant, & excitandz vi

]00, t

Ro

mortuz aptz füunt, quas fupra (80.) enar-

rauimus,

l gl'üllä'

; Cama

9o.

Ex hac iam tradita menfüra generali pref-

in hunt

fionis, folicitationis aut vis mortuz, facillime

Contt

per Arithmeticam vniuerfalem deducuntur pro-

a

uarum ali-

portiones & regulz particulares ,

potenu'a

quz hz fünto.

Si in duabus preflionibus ce-

t nb

leritates , elementares fcilicet , fint z2:quales :

marit

erunt preffiones vti maffx.

Ponamus enim

gl

duas maffas M & m, celeritates vtrinque dc,

m

atque erunt preffiones vti Mdc, & mdc, hoc

j f

eft , diuidendo per squales dc , vti M & m.

abilt

Pari modo, (; maffe fuerint zquales, erunt

nenp

preífiones vti celeritates. 'Tum vero etizm, fi

prefliones fint equales, erunt maffz in ratione

inuería celeritatum ; eft enim generaliter P :

p — MdC : mdc ;5 ergo , i P r p, eft etiam

a

-MdC Z mdc, & M: mridc: dC; vnde fi-

mul quoque colligitur, quo modo a maffis

nl

inzqualibus zquales tamen effici poffint pref-

g

fiones.

'Equinlh

I.

frim

| Accedimus iam ad

alterum cafüm huius ne-

gotii, (84.) in quo ftatuimus fequentia. "Vis

.auiiafc

inertiz confiderata in corpore moto , in quod

amaiü* '

nimirum egit potentia , non clementarem , fed

cig glz'

D 3

ni*

Üb

M

CA»r.

V.

finitam, celeritatem excitans, vocatur cum Leib-

g

qitio vis vita, aut cum aliis vis percuffionis, quia

giza

nempe hzc non folam preffionem , aut folicita-

fült

tionem, vel conatum, fed ipfum actum alicuius

[

percuffionis efficere valet.

hes

Hzc itaque vis

motui locali adhzret, & . viciffim ad motum

s

localem porro producendum tendit; atque

cum motu, non

coniuncta.

potentiali, fed actuali j eít

92--

;

N

f

i

lic

Inter eos ; qui vim preffionis a vi percuffio-

J

nis diftinxerunt, primus eft Zriflofeles, qui Que-

tll

flionum Mecbanicar. cap. 19 , qugrit, cur fecu-

dit,

ris magna, & grauiffimo onerata pondere, mi-

Wt

nus tamen efficiat ad lignum findendum, quam

De menfura

dei

eadem leuis, at motu concita.

autem , vel cognitione mathematica, harum vi-

Id

af

rium nemo cogitauit ante 7Merfennum, qui per-

cuffionis magnitudinem explorare aggreílus

du

w

eft, dimittendo pondus ex variis altitudinibus

in lancem bilancis alterutram, cuius alteri lanci

W

Iu

pondera, ictum in zquilibrio tenentia , impo-

N

fuit, atque exinde conclufit, percuffionem hanc

D

effe in ratione. maffze & celeritatis corporum

jta demifforum.

Perftitit hec fententia vsque

ad Leibuitium, qui, huic etiam difficili quzftio-

ni perípicaciam fuam inferens , celebrem diftin:

f

&ionem virium, quam modo explicuimus, mor-

l

tuarimn ícilicet ac viuarum , adinuenit, atque il-

las effe in ratione maffz & celeritatis fimpliciss

Ü

W

has vero in ratione maffz & celeritatis duplica-

tz, ftatuit.

Diffentiunt vero ab hoc Au&ore

q

grauif-

—

DEJ CORPORVM VIRIBVS.

S'ï'

mb .

graviffimo in hunc Vsqub diem omnes fere An-

D

gliz ac Galliz Philofophis przeunte illis New-

Áülctte

Iono , his vero Carfefio; in quo igitur biuio;

ais

tantam celebritatem naCto, noftrum erit ratio-

nes vtrinque prolatas explicare , liberumque

Q v

TO

deinde cuilibet ingreffum relinquer;.

; a

23*

Ji, d

Redit autem omnis hzc controuerfia ad cone

fiderationem temporis , quam füperuacaneam

hic effe contendic Leibmitius, neceffariam vero

uercumcx-

Newtonus.

Ille, ad virium prefentium quan-

ïllf Ils

tf

titatem abfolutam refpiciens, nihil intereffe di-

cit, quocunque tempore hz exhauriantur; hic

ett n

j quam

vero relationem earundem ad tempus perpen-

dens, & merito quidem, non enim iacent vi-

ml

a

res corporis otiofz, valentiores eas effe vires

afferit atque expeditiores , que eundem effe-

u

Prior conce-

&um breuiori tempore fiftant,

] gl'fü'ö

ptus.abítradioni metaphyfice , pofterior au-

:udinih'»lf

tem communi víui loquendi, eft accommoda-

& länfï

tus.

24

Vtriusque igitur fententie argumenta

rediffime concludunt , fi modo tempus vel

m hu

porut

excludas , vel .includas.

1 w

j

94.

ul

Si rationem fequi primo velimus, huic con-

i

fentaneum eft, vim viuam efle proportiona-

1 WE('

lem ipfi MC, quoniam hzc fümma, aut inte-

t "

grale, omnium infinite multarum virium more

j ]iCiSl

tuarum 7MdC, ad viuam tendentium.

Sed

ii

quia continua hic mentio fieri debet maffz,

ma()'fe

D 4

fpätii,

gmm'

—

g

56

Car. V

at

fpätii, temporis, celeritatis, vis viuz, defi-

eic

gnabimus horum magpnitudines breuitatis cauf-

ía per literas initiales, M , 9, T, C, , aut

dire

fs

7,5,f,c, V, atque iam porro ita ratiocina-

bimur, Effe&us vis viuz eft, vt maffam per

[

q

fpatium promoueat, adeoque rite menfüratur

er M$5 A&io vis viuz maior eft pro ratione

u

jntenfitatis & durationis, ergo iterum rite -

ftimatur per 7/7; cum igitur effe&tus actioni

non impeditz debeat efle zqualis, erit ex bac

cauffa MS -s FT fedeft $— CT (83.) &b

go MCT m FT, MC - F.

)

f

95«

t

Yi

lam itaque contra hanc menfüram Newto-

N

*ianam virium viuarum Leibnifius primus hoe

t

argumentum propofüit in AGis Erad. Eipf. 1686.

Cadant duo corpora Z & B, 4 & 1 librarum,

d

j

illud per altitudinem r pedis, hoc vero per

akitudinem 4 pedum; acquiret ita vtrumque

N

i

eorum hoc lapfü vim viuam; qua, retrouer-

fa directione , przecife iterum afcendere poffent

ad priorem altitudinem ; exhaufto omni motu;

quod independenter ab his demonfltrabitur in

capite fequenti de motu proiectorum ; fed (i-

mul patebit, abfoluto vtroque hoc fpatio; fü-

turám efífe celeritatem illius vti r, huius vti

25 fcilicet vti radices quadratz harum altitu-

dinum,

Sed has vires Leibnitius dixit effe e-

quales , quia eadem vi opus fit ad attollendum

iä;

onus quadruplum pet altitudinem fimplam, qua

d

opus eft ad attollendum pondus fimplum ad

]

altitu-

""

pE CORPORVM V!RIBVS.

57

) dcfï!

altitudinem quadruplam ; at vero , fi maífz

pf

heic multiplicentur per fuas celeritates, pro-

J at

dire fa&ta 4 & 2, qu& non (int equalia; verum

tOR

fi maffz przíentes multiplicentur in quadrata

ampt

celeritatum füarum, prodite 4 « r& 1 * 4,

forstt

quz fa&a equalia virium przfentium zquali-

tatem indicent,

*

fatinni

rjte t

96.

ation

Videmus hic non attendi ad tempus, quo

ex hat

maffarum quzlibet per fpatium füum decidits

j*

^

uam confiderationem fíi omitti poffe putes :

L3

re&tiffime fe habet demonftratio Leibzitii. Con-

tendit vero Newtonuus, non negligendam effe in

Nl

virium viuarum examine temporis rationem ,

neque proinde vires corporum allegatorum in-

ys D

ter fe effe zquales , quoniam pondus attollen-

fa

dum ad altitudinem quadruplam longiori tem-

brart

ep

pore opus habeat , quam eleuandum corpus

quadruplum per altitudinem fimplam ; atque

m

etROI

hanc virium inzqualitatem legitime prodire ,

f maffz multiplicentur per fuas celeritates,

pofkm

motij

97.

itu H

kl*

In hac igitur fententia Newtoniaza, aut Car-

fefiata, pro qualibet virium viuarum zftima-

(l

ju n

tione refpici primo debet ad effedum inte-

grum,; quem vis illa edidit, & fecundo etiam

| zf[l,!u"

d

ad tempus , quo clapío effe&us hic integer

cndum

fuit produ&us ; tum ille per hoc eft diuiden-

dus , vt habeatur menfura illius vis; quz nem-

nj

TU i

gc eft in ratione effe&

us dire&a, & temporis

D;

inuer-

ii

——

58

V

inuería, vel vti —T—s; (94-) perfpicuuh enim

Chi

eft, vim effe eo maierem, quo maior eft maf-

fa M, quo longius eft fpatium $, per quod

qu

hv

illa transfertur, & quo breuius eft tempus T,

in quo effc&us ille produ'citur.

a!

98*

Quoniam magni víüs efít hoc precedens

Y

preceptum , explicabimus illud vlterius, ac

d

quidem in palmario argumento, quo Leibzitius

Q

ipfe füam virium zftimationem probare eft ag-

greffus. Cadant duo corpora grauia maffa-

Ti

d

rum 4 & B libere per fpatia z & ^, vti folent,

motu accelerato; tum, abfolutis certis qui-

W

Y

busdam temporibus, quibus acquifiuerunt ce-

leritates « & 8, fübito retineantur, & inqui-

QI

fs

ratur, quznam ín his ipfis momentis fit ratio

inter eorundem vires viuas.

Effe&us corpo-

3b

tf

ris 4 talis erit, vt, retrouería ipfius directio-

ne przcife iterum afcendere poflit ad priorem

lul

altitudinem 4, atque fic omnis ipfius vis per

impedimenta exhauriatur; vtque adeo afcen-

fus per altitudinem 4 effe&us ipíius fit plena-

rius, in quo omnes Philofophi confentiunt ;

Ti

3

fed hic effe&tus poftulat tempus, quod eft vti

«; per inferius demonítranda, & ex fententia

[

Galilei $. 138 , apud omnes pariter . Philofo-

j

N

phos recepta; erit igitur vis corporis A vti

[

A

— 7, pari modo, atque eodem plane ratio-

[

)

Cinico

—

DE CORPO,,R/VM VIRIBVS.

59

B«b

enin

cinio , eriz vis corporis B vti

—

: erunt ita-

,

Fm

que hz vires inter fe vti memorata producta

qui

æ.Bb

!

4

e

rl

Sed eft ex eodem ftatuto Galileano ,

apud omnes recepto, z: b -3 owx: BB8 S. 140,

quibus fübfítitutis , erunt dicte vires inter fe

B65

eden

iAmc.

—

-

e

- du: Bpg, vel v maílz 4 & B

$, Y

d

du&z in fimplices fuas celeritates « & g. Ex

quibus manifeftum eft ,. obtinere menfüram vi-

dap

rium viuarum Leibuitianam , ex maífa in qua«

noft-

dratum celeritaris , fi non refpiciatur ad. tem-

olent

pus, in quo effectus aliquis abfoluitur; valere

: qu

vero earundem mepfüram Cartefianam anti-

jnc

quam, ex maffa in fimplicem celeritatem ; fi

iny

refpiciatur ad tempus, in quo effe&tus aliquis

j n

abfoluitur, An itaque iam excludendum fit

n

r

tempus in hoc negotio , an vero ratio cius

habenda, quilibet per fe ftatuat.

doren

29*

s pet

(cene

Eadem hzc controuer(íia vt experimentis di-

n

rimeretur, varias ingreffi funt vias Philofophi,

iunt;

axiomatis loco affumentes omnes, vires to-

f

tas cenfendas effe effetibus fuis integris pro-

tett

T

portionales; vel , omnia impedimenta alicu-

ius motus, quz vim plane extinguunt, fimu

j

fümta huic vi effe zqualia. 'Talia impedimen-

i

ta eífe poffunt 1. Grazitas , in corpore vérti-

calicer furfum , motu retardato , afcendente ;

i

vnde

6o

CAr.

V

Qnde primus fuam probationem petiit Leibzi-

tim

T

tius , íüummam impedimentorum a corpore fu.

perandorum exponens, vti vidimus , per fa«

f

&um ex altitudine afcenfüs in corporis maí-

effe

fam. 2. Elaffra equalia , & ad squalem ten-

&

fionis gradum perducenda , quz excoluit hunc

q

in finem Job. Bernoullius, demonftrando , cor-

q

pus celeritate 2 incurrens in elaftra fucceffiue

€

6,

9

füb angulis 3o

$. 1953 3 (43

$poffe ten-

y

dere quatuor

[*

1

aftra zqualia, &^c

orpus ccele-

U

ritate 3 incurrens, in elaftra fücceffiue füb an-

D

gulis 19?28', 20^42'

2201212 2406I, 26034:!

il

30?, 35?16, 45« poffe tendere novem ela-

W

ftra equalia. donéc omnem celeritatem fuam

Qu

t

amiferit, adeoque vim effe proportionalem

uadrato celeritatis, vid. Perilluftris Dom. L.B.

$

1

£

e Holff Elem. Mech. S. 327. 3. Col/ifio cor-

porum elafficorum , quod demonfítrationis huc

pi

Yi

fpeCtantis genus maxime placuit Hermamo ,

in Commeniar. Petropol. 'Tomo Y, p. 14.

4s

ter

Penetvatio in covpora mollia, cui experimento-

Q

rum generi incubuerunt Polenius & Gravefan-

Q

de , attendendo ad foramina, qu& a corpori-

bus libere delabentibus in lutum molle impri-

muntur,

100.

Ex his claffibus experimentorum adducemus

li

Q

vnicum, quod auctorem agnofcit Iob. Polenium;

de Caffellis pag. s$6.' . Paretur ex molli ar

«

fuperficies plana & horizontalis , capianturque

duo globi eiusdem diametri, fed diuerfi

P

äïa

ü

[

deris, qui demittantur , oleo illiti in hoc flra-

tum

ao

61

DE COKRPORVM NVIRIBVS.

73

tum molle luteum , ex altitudinibus , que fint

t r

L

inuerfe vti p

ondera globorum : obferuabitur,

pl

foueas vtrinque in

fli&as exa&iffime inter fe

h mj

effe equales.

Pertinet itaque hoc experimen-

m V

tum virium viuarum a

d memoratorum claffem

jt a

quartam

(99.) fint ex. gr. pondera hzc in-

) J [

zqualia 8 & $ librarum j altitudines ergo

ceffiu

erunt vti 4 & 95 fi vires, quibus zquales fo-

fe &

veg luto imprimuntur, funt zquales inter fe :

s

tum certe hzc zxqualitas fefe non manifeftat

:[Ubän'

ex productis maffarum inceleritates ; funt enim

f

il :g & 8, hw autem 2 & 5, vnde effici-

nde

untur producta inzqualia 36 & 24. — Oriuntur

; f

autem producta zqualia ex maílis multiplica-

ondtt

tis in quadrata celeritatum 18 * 4 &8 »t 9.

i. LÀ

Sed refpondent Newtoiani , minime has vires

ifm (

effe equales, quamuis fouez tales fint; cor-

pis d

VE'

pus enim ex altitüdine maiori 9 delabens bre-

Af

viori tempore fuam fibi effodere foueam , al-

p d

terum vero longiori; adeoque fi tempus hic

imat

quoque confideretur, virium inzqualitatem in

i

hoc experimento inferri illam, quam «efti-

o

matio Cartefiana producit.

imp

tol.

Aperte porro pro zftimatione Carfefiana mi»

litat experim 4itum adhuc, quod inferius oce

j

curret, de collifione corporum mollium,; quo

j

conítat, duo corpora mollia, maffarum .M

argil j

; ibi mutuo occurrentia celeritatibus permu«

wtu(quc

oít i&tum tenere in mu«

tatis 7 & M, fefe

j p*

quales,

i ürd*

tuo æquilibrio , adeoque vires habere

vtpote

tul

62

Car. VI

vtpo.tc directe fibi contrarias; quod argumen-

fis

tum allegatur contra Leibmzitium in Comment.

DA

4cad. Petropol. 'Tomo I, p. 1195 in Illufris

an

Donm. De Mairaa Differt. Gallica de «ftimatione

h«

b

€9 men[ura viriumm motricium, G. a. atque in

Jowrnal des. Savans. d'Italie, Tomo 1, anno

1748. p. 167.

Eft enim in mutuo hoc occur-

fu celeritas communis vtrius

que corporis poft

ictum

Mm—Mm

Mtm

z1 0o, hoc eft, oritur deftru&io

n

virium; fed hz vires zquales , quz fefe de-

E

ftruunt, funt M & mM, id eft » producta

a

ex maffis in celeritates fimplices. vid. pars II

f

$. 210-213.

tX

t

CAPVT VL

(

DE MOTV COMPOSITO.

f

f;

l

Q

102,

W

e

Orpus inftar 'pun&i confideratum , ( 81.)

eft in perfe&o

quilibrio , (86.) quoties-

cuaüque in íd a

gunt duz potentiz , fibi oppof-

n

te, in direum

» & «quales.

Solemus autem

fi

hzc ex

re&ion

primere lineis re&is , quz fuo fitu di-

fi

e£m , füa magnitudine autem potentiam

tam, quam etiam celerit

atem , optime defi-

d

Fig

gnare poffunt.

i,

rint duz. poten

tie 4B, & AC

Ita fi corpori 4 applicatz fuc-

lu

; fibi oppofite ,

[

quarum nempe directiones ten

dant ab Z ver-

Yi

fus B, & C, loca oppofitas iz direum, hoc

€

» Vt vtraque hzc potentia dire&tionibus

à

fuis

:

DE MOTY COMPOSITO.

65

wen.

fuis efficiant vnam eandemque lineam re&ctam

DOf

BAC ; equales , vt nempe fit 4B — 4C: tum

lii

corpus 4 manebit in perfe&o zquilibrio. Nul-

ii

la. enim adeft ratío , cur potius huc vel illuc

t

moueatur, adeoque plaqc non mouebitur.

"n

C OCU

103..

ris i

Si vero )potentiarum in directum iacentium

& oppofitarum vna fit maior altera: tum cor-

firit

pus füblato equilibrio mouebitur in directione

ff d

otentiz maioris, & celeritate, qua debetur

aduca

exceffui maioris potentiz füpra minorem. lta

fi nauis feratur ab occafu verfus ortum , ad-

QUs l

eoque nautz ílanti in illa imprimat celerita-

tem vti 15 hic deinde contraría dire&tione in-

cedat in naui a prora ad puppim celeritate re-

Ípectiua vt 1; tum idem nauta mouebitur ab-

(

folute verfüs ortum exceffu vtriusque celeri-

tatis , nempe vti & illius celeritatis ; qua fer-

tur ipfa nauis.

(

104.

W

Oritur ex eiusmodi aliquot potentiis corpo-

Jj

riapplicatis, atque celeritatibus exinde impref-

o

autd

fis, motus compofitus di&tuss cum motus fimplex

(iti d

fit, qui ab vnica vi efficitur. 1lle nafci poteft

Fefti

a potentiis pluribus aut fibi oppofitis , vti mo-

"

do vidimus,aut vero fecum confpirantibus, qua-

le "

g

rum nempe dirediones fibi non fünt in dire-

&um oppofite; veluti cum radius circuli mo-

J

Jihy

j

veri circa centrum, atque interea fimul pun-

&um in hoc radio re&ta incedere, concipitur,

7 ht

i

Q

105,

Si

[is

—

64

Car. Vl

ho

1070

ia

Si corpori impreffz: fuüerint celeritates alí-

fus f

quot confpirantes fecum, & fimul parallelz :

tum illud agetur celeritate , quz squalis eft

ab i

p

fumme omnium harum celeritatum particula-

rium. Exempli loco effe poffunt globus decur-

p

AE

rens füper tabulam in eadem directione promos

tam; nauta currens ad proram, in naui pro-

Bl

loi

mota verfus ortum, in qua eadem diredtione

Tait

ferantur etiam mare, & fimul terra ipfa.

Il-

(ti

E

IOäo

pium

Si veto €orpori impreífz fuerint celeritates

confpirantes, inter fé non parallele : tum íe-

hi

Ims

Wn

quenti modo motus eius determinatur.

Fig preffe (int corpori 4 duz celeritates , quarum

&

* vna & fola tempore vnius minuti fecundi zqua*

Tno)

tün

biliter procedere poffet per fpatium 4B 5 altera

vero etíam fola, eodem tempore, equabiliter

u

abíolueret fpatium 4C ; tum celeritates hg

funt quidem confpirartes , fed non parallelz ;

M

angulum quippe inter fe formantes BA4C; qui

vocatur amgulus diretliomis. Cum itaque fierí

te

di

nequeat, vt vtràmque hanc directionem fequa-

4j

tur corpus Z, nifi fit difcerpendum: quxriturs

[

quoódnam iter ingreffurum fit hoc corpus. Ex

datis duabus rectís 4B & AC compleatur paral-

j

D) Y

lelogrammum A4BCD , atque huius ducatur

E

diagonalis 4D ; critque hec via, quam corpus

]

profequetur. Abfoluantur enim fpatia 4B, &

4C , generaliter tempore 75 tum poft elapfam

D

aliquod minus tempus £, corpus reperiatur if

ocQ

bE MOTV COMPOSITO.

65

loco quodam intermedio F, per quem ducatur

ite d

reQa EFG parallela ipfi 4C. — Et quoniam mo-

tl

tus fupio itur zquabilis, erunt fpatia abfoluta

ab initio motus vti tempora; (82.) adeoque

bali d

al

AE: ABz t: T5 fed eft etiam, ob eandem ra-

Is dett

tüionem, EF: EG, aut BD, Z £: 75 ergo erit

AE: 4B z OEP: BD,autvero, A4E: ERE AB:

p£omo

ii pto

BD ; quz proportio non competit nifi triangu-

tediti

lo redilineo, P4D , in quo EF bafi BD fit pa-

rallela 5 erit itaque AFD linea vnica recta., &

M

confequenter diagonalis parallelogrammi du&i.

Eadem demonftratio illuftrari poteft , (i conci-

piamus rectam AC motu fibi femper paralle-

jertat

tum t

lo, & equabili, moueri iuxta 4B, & perueni-

re in fitum EFG , dum interea muíca vel formi-

j lr

ca pariter equabiliter defcendit in hac recta

quarum

li

mota EFG, atque dum reQa AC peruenit in fi-

tum EG, formica peruenerit interea ab 4 vel E

pj

in locum F,

odl

T

107.

Idem hoc theorema ita etiam folet exprirhi .

uäfzndä

(5 qi

vt dicatur : mobile motu compofito eodem

l

tempore defcribit diagonalem 4D, quo motu

lue ft

disiuntto defcriberet latera parallelogrammi

1 (eqm

4A4B, & AC, feparatim. . Euidens enim eít ex

garil

J

demonfítratione , eodem tempore , quo defcri-

as )

beretur aut folum fpatium ,48, aut folum A4C,

f i

iil

ab vtroque motu compofito fimul exiítente de-

Ícribi fpatium diagofiale A4D.

T

108.

)

.Et .qüoniam AB

& AC füunt fpatia in vnico

j

minuto fecundo deícripta : exprimet tam illa,'

Iawr j

. quam

li

66

CAP.

VI

iuam hzc, celeritates corpori impreffas äisiütia

TU

&at

Qas. ($81). Ab his igitur disiunctis generabitur

celeritas compofita, quz aequalis erit 1pfi huic

E

diagonali 4D. Sunt porro in motu squabili

vires vti celeritates ab his produ&tz ; itaque

allegatum hoc theorema fic quoque efferr

b

poteft, vt pronuncietüt , corpus viribus con-

e

iun&is diagonalem patallelogrammi eodemi

tempore defcribere, quo latera feparatis.

p[f

QU

199.

u

Si módo hucusque expofito duabus celerita-

dit&

tibus 4B & AC , aut duabus iisdem viribus ;

liyy

inueniamus vnicam AC &quipollentem , voca-

d

tur hoc , nomine apud Philofophos vfitato j

v

Principium compofitionis virimm aut mothum. Si

vero confideremus motam aliquem fimplicem

fa&tum per 4D, eumque progenitum effe ima-

ginemur ex düobus disiundis 4B & 4C; tum

motum fimplicem refoluimus in duos laterales;

P

vti prius duos laterales coniuriximus in vnum

compofiturn, quod dicitür Prizcipimm refolutios

Vif

f(wa

il

ais virium £ motuum. — Cuius vtriusque princi-

pii quantus fit vfus in tota motuum doctrina;

lum

T

ex hoc, atque fubfequentibus capitibus; abun*

de patebit.

(

Íiio:

Am

aló ABD celeritates feparat& expo-

Ín tríang

nuntur rect

is 4B & BD, (108.) & celeritas

cum igitur in quo-

compofita per rectam A4D ;

*

libet triangulo vnicum quo

dlibet latus minus

0s

fit reliquis duobus fimul funitis : patet, in m

t

-

DE MOTV COMPOSITO.

67

Aistifà

tu compofito celeritatem refültantem femper

emtii

etiam minorem effe füumma vtriusque celerita-

if

tis, ex quibus componitur.

ol

IIi.

j

e

Continentur autem omnes hs proprietates

us cut

motus compofiti in theoremate hoc generali ;

eodar

cuius inuentio non difficilis eft, & quod pro-

i

pterea fine vlteriori demonftratione,canonis ali«

cuius loco; proponemus. Sit celeritas corporis

er 4B z C, per AC autem — cj atque anguli

ceerité

dire&tionis B AC finus t m, cofinus 2 715 eritque

Tiribus.

his pofitis, & affumpto finu toto zi 1,longitudo

; qoU

diagonalis ; feu celéritas refultans 4D -

vfiati

ec non finus anguli 4D

um i

y (CC * :z;;cCc gcc)in

o

AD

imp]kcm

hii ?(CC-i-anc?j-tt) -

t

112.

45 LX']Q

hteni

Applicemus cánones Hiofce ad vários caíus

jf

iam expofitos, & primo quidem füpponamus

f 0/1!!![3*

Vires aut celeritates 4B & .4C confpirantes

prine

effe inter fe cum parallelifmo , hoc eft, angua

od

lum direcionis effe nullum ; erit fic $ — o5

g

G& 17 1:, vnde canon pra&bec A4D — F(CCy

à CC cc ) C t c, quod di&tum fuit füpra.(10j.)

Simiz 1&nzo, erit ADei L (C3 te)

j CXPU'

E.3

113«

*) AHi 4 HDiu 4p:; ABi b 2ABABHIBHt ]

j a

i p

BD;- BH* 1 4D2; AB3 [ 24B. BD. cof, BAC

3D*, ADa, namque 1: BD zi cof, BAC : BH &&

j

[

A4D; 6u HBD ïlrci n BÁC - BDi ii BÁD:

X

68

C AP.

Vil

IIA2.

hts

Qum

; Sint vires aut celeritates 4B & AC, fibi in

lt

dire&um oppofitz , erit fic g zi o2 E — 15

COtr

vnde idem canon producit 4D z Z (CC- 2 Cc

Ya

cc) z C — c, quod ita fe habere, monuimus

at

apte. (103) Vnde per fe confequitur, fi prz-

fe

terea celeritates ha, vel vires, fint zquales

fo

inter fe, adeoque C z1 c, elfe hoc cafü 4D z C

d

—Czo, vti modo di&um fuit. (102.)

X

f

114.

(

Sequitur porro exinde etiam , quo magis

4j

confpirauerint inter fe vires, co maiorem fu-

b

zuram effe celeritatem refultantem , aut diago-

9 3

nalem AD. Facile fcilicet perfpicitur, quo ma-

p

iorem confenfum inter f& habeant vires, €o mi-

norem futurum effe angulum dire&ionis, & fi-

mul eius finum $, fed e contrario prodire hinc

pto

eo maiorem cofinum angüli directionis ^; Quo

4B

D]

aurem hic eít maior, eo maior euadit ipía

AD X r (CC * anCc t cc).

Tarr

11$.

quuj

hn

Inter prirüas vtilita

tes huius dodtrinze nume-

1

ictus alicuius oblique in pa-

A

rabimus hanc, qua

faram valemus.

Q

rietem fa&ti veram eruere men

at

3bf

Fig. Sit paries, vel murus , talis A4B , in quem

bi-

li

* j&us obliquus, qui habeat cele

ritatem 2qua

D)

(tum eft, hunc

lem expreffam per CA5 manife

W

ob füam obliquitatem non zqu

e fortem futu-

li

rum effe, ác alius effet qui ad angulum rectum

f

impingeret in hunc murum. Huius igitur ictus

debilioris vt menfuremus veram vim , refolue-

mus

—

DE MOTV COMPOSITO.

69

inus celeritàtem CA in duas laterales ; quod

cum infinitis modis fieri poffit: feligamus tales

h kxbi I

-

laterales, qui confiderationi noftre maxime fint

commodi, hoc eft in vnam CB ; perpendicula-

(

rem muro, & alteram CD , eidem parallelam;

Vonum

vnicam vim CA nihil maius prz-

; lp

atque patet ,

ftare, quam feiunctas CB &

CD; fed harum illa

aquit

fola murum ferit; hc vero eundem non l«dit,

4D z

eidem quippe parallela & innoxia. Querenda

)

igitur eft magnitudo re&z CB , vel ratio ipfius

CB ad CA ; qu& eadem eft cum ratione finus

j) mag's

anguli B.4C ad finum totum ; fi igitur angulus

Qrem i

BAC, füb quo i&us muram petit; fueric 309

y du

ex. gr. tum fola pars impetus dimidia pulfando

; quo [

parieti impendetur.

116.

a at

.OHiSJ &J

Altera vtilitas proditura fe in fequenti eft

odit

problemate. Agantin corpus Z duie potentiz, F

.i;g..'

j u

AB , AC, ponderibus ex. gr. appenfis, in ratio-

;l

ne harum linearum, zftimandz ; quzritur, quz-

nam opponenda (it potentia AE , vt ea cum his

duabus maneatin zquilibrio. Per hezc, qu&

modo explicata fünt, apparet, duas potehtias

y m

uent

r

AB & AC, feparatim agentes , nihil aliud effi-

cere, quam quod pr&ftat vnica diagonalis Z/D,

y VBIemJ,

abfoluto parallelogrammo ABCD. Nihil itaque

i?

hic agendum eft, quam vt cüretur de obtineri-

n2

quäü.

hu

do &quilibrio potentie 4D; hoc autem obtine-

tur; fi eidem AD oppozatur, in diredim, equa-

, fiti

du

lis, altera potentia Z4E, ( 102.) quod fi facturá

m

fuerit , nullum dubium eft, quin fola potenti&

jpt!

U

onalt$

«l

4E , pati pondetc? linez qh"ui'c proporti

futu-

)

2

ss

70

€ AP; VI

futura fit in equilibrio cum duabus potentiis

reliquis 4B & A4C; id quod & hoc ratiocinio,

M

neque minus expcriantis manifcftis , com-

nP,

d

probatur.

tll

fl?.

det

Huius potentiz tertiz equilibrantis AE fitus

ne

& directio in oculos per fe incurrunt; fed ma-

C

gnitudo, quamuis pariter manifefta , ad com-

moditatem aliquam calculi reuocari debet, quz

"variis viis obtinetur; inter eas autem commo-

p

diffimis hifce duabus. Potentia AE «qualis de-

bet effe ipfi 4D ; vt itaque emtatur proportio

qu

A

(

Arium virium A4B ; AC , & 4D , zquilibrium

lat

producentium, extendantur aliquantum AB in

n

F. & ACin G, vt eo melius anguli cognofcan-

«

&zur; atque erit fic 4D: AB - (inus ABD ; fi-

d

num 4DB z fin. DBF: fin. CAD z fin. CAB;

b

fin. CAE , vnde efficitur A4B z

AD n fin. CAE

$

finQ. CAB . «

Porro eft 4D : A4C i fin. 4CD: fin. ADC

b

fin. DCG: fin. BAD — fin. CAB : (in. B.AE, ex

í

AD x« fin, BAE.

Y

suo deducitur AC zj

fin. CAB,

Eft porro

r

ectiam AE z A4D z

AD & —f.ï."- CA:B!

Sunt itaque

li

70 n CAD.

tres hz potentiz 4B , A4C & AE , inter fe vti

f

fin.CAE, fin. BAE, & (in.CAB 5 hoceft, fiad (itum

&

horum angulorum bene attendatur, hg poten-

M

tiz funt inter fe vti (inus angulorum , qui for-

mantur a diredtionibus potentiarum oppofita-

f

rum; vel quayis hzc potentia eft vti finus ans

t]

guli a reliquis duabus formaci.

f

118

pE MoTY COMPOSITO.

7Kt

gotent)

118.

Subftituendo igitur loco potentiarum ponde-

Miv

Fig;

M

ra P,

, R, requiritur ad zquilibrium primo;

vt pondus P trahat in dir

e&tione diagonalis pa-

rammi A4BCD ; atque deinde , vt pon-

rallelog

ii Af

dera hac ean

dem inter fe teneant proportio-

nem , quam habent finus angulorum 'CAB,

; lm

CAE, & BAE.

E

II9.

bt

Altera via , magnitudines earundem harum

1 COC:

m commode exprimendi , eft bzc,

potentiaru

:quah's [*

quz defcrip

ta legitur in De la Hire Traité de

propt

AMecanique , prop. 23- & precipuum vfüm ha-

illiriur

bet in refoluendis difficilibus aliquot quaftio-

m /di

nibus mechanicis.

Sint tres potentiz 4B,Fig-

*

()gno[cz*.

"C, AE, in xquilibrio ; per fingulas earum

m

ducantur perpendiculares ad illas, in pun&tis

f (

ad libitum affumtis , qux fint DG , GF, DF,

1 ng?

& forment tríangulum DGF; erit tum quzli-

3 O0 !

AU

bet potentia, vti eft huius trianguli latus ipfam

fecans; hoceít, magnitudo potentiw A erit

Mi

vti latus; DG, & (ic porro.

Nam potentia AE

t pom

eft vti (inus anguli B.AC; (117.) fed in quadri-

lineo A4IFK omnes anguli efficiunt quatuor re-

t i

&os; horum illi , qui funt apud / & K, pro-

ferunt duos re&os, per conítru&t fuperfunt

gt

ïadüüm

ergo anguli apud 4 & Freliqui , & pariter &-

quales duobus rectis ; fed anguli, qui (imu

gt

fumti conftituunt duos rectos, habent eundem

: TU

( pOflM

finum, ergo fin. 4 fin. F5 cum igitur poten-

tia AE fit vti (inus BAC ; erit eadem quoque vti

(no 4

finus F, hoc eít vti latus oppofitum DG,

iU

E 4

quod

72 Car. VI nE MO TV COMPOSITO.,

quod eandem potentiam AF fecat.

Pari ratio-

ne demon(ítratur etiam , effe potentiam A4B,

vti latus ipfam fecans DF; & potentiam A4C

pariter, vti eft latus ipfam fecans GF, *)

1200

Sed vti duz pote

ntig poffunt corhponi in

vnicam: ita etiam cum tribus & quotliber aliis

dun

fimiliter res hzc peragi poteft. Sint enim pun-

Fi&. &um .4 protrahentes potebtix tres 4B, AC,

tirej

bos !

T AD, quzritur vnica hifce zquiualens. Com-

Tie,

ponantur primo duz quzlibet 4B, A4C, in

hi

vnam 44 , ope parallelogrammi 4B2C; deinde

componatur hzc refültans 44 cum reficua

i

lh di

AD in &quipollentem 45, ope parallelogram-

fie q

mi A44bD 5 eritque fic trium datarum aequiuae

fitem

lens, ipfa 4b, cui i opponatur in dire&um z-

que.

qualis, cea tres przcedentes tenebit in zquili-

Ícen:

brio. Talis vnica folicitatio , quz in cetera-

Con]

rum locum fürrogari poteft, vocatur /olicitafio

hal

media. . Atque patet fimul, quomodo plurium

ede

aliarum potentiarum , eadem methodo , obti-

neri poffit folícitatio media ; aut quomodo po-

tentiz , | ceu numeri, inter fe fint addendi.

CAPVT

It

lu

*) Potentia 4B eft vti Snus EAC H fin, HGF quia H& K

Tür

lo

r & EAC . HGF 4 H T K W 3600 finus EGF

eft.vti DF,

L

Potentia 4C eft vti finus EAB - fin HDI, quia H & I

V

redi & EAB.- HDI 4 H - 1:3 360? finus HDI ct

uti GF,

IT0,

$5 )3kC «X

773

t at

CAPVT VII.

um /B,

nim 4

DE GRAVITATE.

-]

121.

Uoniam Grauitas inter infignes mundi po-

frpoti

tentias eft referenda: (80.) neque iniucun-

[íbet

dum, neque inutile eric, legem aliquam na-

Ym put

turge przmittere huic confiderationi, quz omni-

48; ACI

bus potentiis generaliter , & grauitati fpecia-

, m

A

liter, conuenit, maximique in tota Phyfica

eft víüs.

Eít autem ante omnia diftinguen-

; (eini

ve[cüt

dum inter Potentiam abfolutam & relatiuam.

Illa dicitur talis; que in corpus fiue motum ,

logae

fiue quiefcens, zqualiter agit; qualem graui-

aqit

tatem effe videbimus,

Hzc vero vocatur ea,

g&um h

quz aliter agit in corpus motum, aliter in quie-

j æquih'-

Ícens; cuius exemplum effe poteít vis fluuii

a

corpus fecum abripientis, qux nullum amplius

lii

ylurit

habet effectum , fimul ac corpus hoc eadem

celeritaté mouetur cum fluuio.

; ol

I22.

do p*

li

Di&a lex nature hec eft, vt; ceteris pari-

Dbus, in motu inzquabili, (91.) in quo celeri-

p

tas non eadem feruatur, fed a potentia abfo-

luta accedente perpetuo mutàtur, incremen-

J

tum vel decrementum. celeritatis fit propor-

tionale tempori in vtrumque infumto. Quod

r

magni momenti theorema vt extra dubium

ponatur, concipiamus moueti corpus aliquod

j

"

4 inftar pun&li confideratum, vi fua propria,

oc

—

Car. VII

74

hoc eft, inertiz , fine vlla porentia extrorfum

&

in id agente, tempufculo infinite paruo, quod

g

figno df exprimemus , per fpatiolum pariter

p

infinite exiguum 45 huic vero corpori A ac-

cedere potentiam abfolutam , in dire&tione cum

eiusdem motu conípirante, externam , qu&

illud quietum in eodem tempuículo promoue-

)

re valeat per fpatiolum fimile e3 mouebitur

f

1j

itaque 4 in d£ primo per fpatiolum a t e. Si

nunc defineret potentia externa , effet pundi

p

f

A vis quedam infita, priore maior, quacum

ferri poffet in eodem dt perpetuo per fpatio-

h

jum a T e; fed agente conítanter potentia ab-

foluta, corpus Z4, in quolibet d£, continuo

n

per & promouente , in fecundo d£ percurret

hs

n

hocateTgemaLt2e; intertioat2etez

& T 36 in quarto 4 f 4e, atque Gic porro; cum,

[i

In

e contrario, a vi quolibet tempore infita fola

non promotum fuiffet nifi in df primo per 4

er

inc

in fecundo per a2 f e, in tertio per a f 2e, ln

quarto per a T 3€.

Qu

123.

fem

i

Ex his fluit, quod pun&um 4

-, agentibus

vi infita, & accedente potentia, fimul, abfol-

W

vat fpatiolum . in dí fimplo 4 f e, in duplo

24 t 36e, in triplo 34 t 6e, in quadruplo

44 [10€, &c. idem autem ex vi infita fola ,

N

definente quolibet tempufculo abíoluto poten-

tía, percurriffetin df fimplo z, in duplo 24 t 65

&

l

in triplo 3a t 3e, in quadruplo 4a t 6€; &c.

s effe in-

Vnde palam fit , in terxïporibus dicti

crementa

[X

m

DE GRAVITATE,

7$

torfüm

crementa fpatiolorum vti e, 26,.36, 4e, &c;

h d

guod idem quoque per lineam rectam illuftra-

h puite

ri poteft atque oftendi.

n

124-

iOnecum

m

Horum incrementorum fpatii, a potentia

TOU

ortorum , quodlibet productum fuit in tempu-

anebicut

fculo d/; deinde in motu etiam ingquabili mi-

I $

nima tamen fpatii elementa , qualià hic fup-

t pii

ponuntur, concipi debent zquabiliter percur-

3C

fa; tertio, in motu zquabili eft celeritas vti

t[pto

fpatium diuifum per tempus, (82.) & confe-

entina

quenter incrementum celeritatis vti incremen-

cortino

tum fpatii diui(um per tempus conflans.

Ex

his confequitur , effe incrementum celeritatis

)CICUW

J5

ja tempore fimplo e: d£; in duplo 2e: dt; in

triplo 3e: d£; in quadruplo 4e: d/ ; adeoque

105 0l

n

in tempore quouis zplo, ze: dt; ac effe in-

crementum celeritatis in tempore fimplao ad

0 p f)

fle:*l

incrementum celeritatis in tempore quocun-

que alio zplo, vti et

ä—

:äïc.—-- 1:2, vel vti

tempus fimplum ad tempus zplum ; quod idem

in fymbolis íta exprimi folet, dc za zd£, pofis

ent

Qav

!

ta " quantitate conftante,

d

1254

al

h

Hoc theoremate primus víus eft Galileus ad

"d

motum grauium cadentium inueftigandum,

eius tamen demonílrationem non dedit, fed

)

!

Sfl &ll

in Mecbanmice Dial. 11I refütauit folummodo

noftro

CITC j

Balianum , qui illg &tate putauit effs;

expri-

a

Car.-. VII-

76

dÀ

öxpfimendï modo, dc

—

nd:, vel effe celeria

jl

tatis incrementa inter fe, vti fünt fpauola ds

ct

percuría; quod fi verum effet , vequireretur

em

neceffarió tempus infinite magnum pto fpatio

u

finito s abfoluendo ; vid. Celeberr. Euleri Mc-

Nt

chanica 'Tom. 1, $. 135.. ReGe igitur Galileus

eí

aduerariis refpondit , pofito dc — zds nul-

E

lum corpus ex quiete vnquam ad motum pof-

p

fe perduci, quiaio inftanti motus finitus hac

ratione generari deberet, fine quo motus pro«

duci' prorfus non poffet.

126.

i

F&. Moueatur pun&um A in dire&tione AM, &

ls

W

' folicitetur dum fpatiolum Mm percurrit a po-

tentia p di&a , fecundum eandem directionem

3

trahente, eritque incrementum celeritatis,

quod interea pun&dum Z acquirit, vti poten-

1

tia folicitans p, ducta in tempufculum df, quo

elementum M percurritur, Abfoluat enim,

4» hoc tempufculo dt , fpatium M« , (i a po«

tentia non folicitaretur, fed celeritate, quam

ï

in M habuit, vniformiter progredi pergeret.

Effe&us igitur potentie in hoc confiftit , vt

pun&um ab ea vltetius per m protrahatur;

quod fpatiolum «m zquale eft illi, per quod

idem punctum, fi quiefceret , ab eadem po-

tentia, eodem tempufculo df protraheretur ,

quia potentia fupponitur abfoluta, (121.) Huic

fpatiolo itaque « , pofito tempore conftanti,

proportionale eít incrementum celeritatis ;

— M p

-

(124.) & eidem fpatiolo & ; tanquam effedtui

inte-

DE GRAVITATE.

71

ederi

integro , proportionalis eft potentia; vnde hp-c

Q di

cafu , vbi tempufcula fupponuntur &qualia;

]net

erit dc z p.

Sed vbi tempufcula fupponun-

o pat

lii Mi

tur inzqualia , eft dc 2 df, (124.) ergo vbi

vtrumque eft diuerfüm , erit dc 4 pdt; hoc

Qul

eít, erit celeritatis incrementum pro quocun-

Idj n

que tempufícnlo, & pro quauis potentia, vti

m p

potentia ducta in tempufculum.

us D

z

127.

tus p

;' Supponuntur hucusque punctorum maffe

zquales ; fi vero etiam hz affumantur inzqua-

J

les, euidens eft, incrementum ccleritatis fu-

turum effe eo migus, quo maior eft corporis

i

alicuius vis inertig , vtpote quz tota fuperari

iont:

debet a potentia ad corpus accelerandum , &

kriut

ex ftatu fuo deturbsndum ; eft autem hzc vis

j p*

inertig vti maffa (42. & 31.) vel quantitas

d

materie ; eritque adeo,

ceteris paribus ,

yt a

incrementum celeritatis in ratione inuerfa maf-

fap

f corporis.

Hinc itaque deducinius theore-

j Wm

ma hoc generale : fi pundti alicuius, quod maf-

3rg€ï0[y

fam habeat 54 , directionem fequatur poten-

u "

tia abfolura p5 hac in tempufculo d/ excitabit

yhatt'

in corpore incrementum ccleritatis ; vel dc,

*

Í

i qIIJ

— À

Fluit enim hoc ex

a

tale, quod (it zquale

7

erdtl

precedentibus. ( 126.)

Habebimus idcirco

) ht

hanc legem motus perpetuam, vt pofitis de-

j

nominationibus hucusque adhibitis, & affum-

r

etermi-

ta 7 quantütate conftante ; inf;rius d

mlfgäm

nanda,

j

Car. VIÍ

78

&X

nända » (150.) femper fit dc — Eä-t :

qué pfd-'

que

itan

pofitio comple&itur ominia motus principia ;

$5

fi modo potehtize diré&io cüm dire&tione mo-

tus confpiret; id quod fit in-Grauitdte; vnd&7

B

be

in huius explicatione legem harc vniuerfalem

m

quain vtiliffime poterimus a

pplicare ; confen-:-

f&

tiente fempet expetientia,

If

ïïgo

pl

n

Accedamus nuüné ad graüitatis explicanda

Tk

partim phanomena, partim theoremata; quo-

lor

rum illa ab experimentis , hzc autem ex ra-

tiocinio przmiffo; comprobabimus.

Corpora

f

N

autem terreftria omnia tendunt deorfüm vertie

caliter$ hoc eft, vbicunque locorum ad hori-

Zontem tertz, ii quam cadunt, pérpendicue

lariter, Oftenditur hoc experimento perfacis

li; quo aquarum , vafe ampliori contentarum;

)

fuperficiei füurimz imponimus gnomonem, cu-

Y

ius crus vnum , erectum, longius fit3 atque

obferuamius, corpus quodcunque dimiffum ex

t

apice gnomonis, & libere cadens ,. exacte (e-

t

qui viam cruris huius fürfüm erecti

Cadunt

3

ergo corpora in linea recta, perpendiculari ad

I/

fuperficiem aquz ftagnantis, hoc eft, horizore

NI

tis veri? adeoque defcendunt verticaliter;

g

129

K

ri

Sequitur exinde, corporà térreft

;ïa ferti

Q0

órnia ad centrum térrz, Íi hec perfete fit

Ífpharicá.

Hoc eünim €afu horizon verus vbi-

fa

eunqué

DE 'GRAVITA'FE.

19

eunque referer circuli peripheriam, ad quam,

yy

quz perpendicularis eft linea , illa neceffario

Tnip

tranfit per centrum eius , vti Geornetria docet.

[

Si vero tetra fpherica non fuerit exadte, vti

e m

Hugenio, New/tono, Caffino, veliquisque cele-

üetfed

berrimis Gallie Anglizque Philofophis iure

coníc

meritoque videtur, fed corpus fphzricum re-

ferat hac vel illa parte compreffum : tum cer-

te priot demonítratio locum non inuenit am-

plius, neque adeo grauia vbique locorum ad

centrum terrg tendent, fed illud vitro citro-

plicitd

que deferent aliquantum.

Induet enim tuné

aj p

odb

horizon verus perimetrum ellipticam, de qua

falfum eft, omnem lineam reGarn ipfi perpen*

t

n vetté

dicularem vergere ad illius centrum.

d hor-

130

pcndiitj"

at

Ex obferuationibus recentiffimis IJ/uflris Mag-

ncarit

periaifii, & Socioram ,.in Laponia inftitutis pa-

yem

tuit, diametrum squatoris terr& ad huius

T

axem efífe vti 178 ad 1775 vid. Degré du AMes

[um e

ridien, pag. LVI.

Vnde confirmata eft fen-

ide l

tentia magni Newtoni, & fimul conficitur, fi

eu

axt telluris tribuamus ex communi fententia

i d

1720 milliaria Germ. tum diametrum equato-

pri

ris terre(lris fore 1729 milliar. eorundem; er«

crl

go different inter fe vtraque telluris diameter;

per polos, & per &quatorem , du&ta, millia-

ribus circiter nouem ; quz certe differentia in

; ii

corpore tam vaíto non impedit, quo minus

at

fenfibiliter fpharicum affumi poflit,

Faciun£

etiam

j Vþx'

unquä

80

CA-P. VIIV ;

etäam hoc Phyficorum quidam, nec ab hac fi-

fuit

gura recedunt; adeoque ex hac palmaria pro-

Oner

prietate grauitatem definiunt per vim , qua

effe

corpora terreftria ad terfe centrum pelluntur,

ad (

Sed alii exaCtiores melius tamen eandem deft-

dat

niunt per vim, qua corpora terreítria tellu-

&X

rem veríüs, perpendiculariter ad horizontem,

dat

pelluntur. Latiffime autem eandem defcripfit

qu

[

olim Cavallerius, in. Exercitat. V. p.325, per

&

vjm ; eam habentis, abíolute deícenfiuam.

1.

LU

[

Deducere poffumus ab hac prima grauium

p

proprietate aliquot corollaria , qua fünt fe-

lii

quentia,

Primo , grauia tendunt quidem ad

n

centrum terre, minime vero ad.centrum mün-

füm

di aut vniuerfi.

lllud enim folum experien-

h;

tia nos edocet, hoc vero minime; quis enim

€on

vnquam locum indicabit, in quo fit cenirum

gt

mundi? Sine feníü & ratione igitur loquun-

hur

tur, qui cum Zrifforele dicunt, grauia petere

qua

centrum mundi, quem errorem inter alios eti-

P

am reiecit Robaultus in. Phyfice P. 1. cap. 28,

illy

S. 6. Kepplerus in. Epit. Afiron. Copern. p. 94«

ad

Secundo , corpora terreftria omnia fünt gra-

ped

via; quia nullum hucusque dari potuit exeme

atql

plum vllius minimz particule , quz fibi per-

g

miífa & libera non deorfüm defcenderet, aut

Then

corpus, fübiectum fibi, non premeret, Gra-

ath

vitatem itaque vniuerfalem corporum terre-

:

ftrium proprietatem affumere licet ; donec pro»

V

betur contrarium,

Exhalationes fubtiliffimx

[

funt

p m

DE GRAVITA'T'E.

S8t

Mif

funt graues; premunt enim, & abitu fuo ex-

onerant bilancem ; ipfüm ignem grauitate non

WW

nyy

effe deftitutum docuit Bo3/ezs 5 aéris pondus

pl

ad oculum demon(trátur.

Terfio , hinc non

n d-

datur aliqua leuitas pofitiua, cuius vi corpus

ia «

ex fua natura;, & füa fponte, fürfum afcen-

FiZota

dat; quod iterum propugnauit Zrifroteles, fed

delcryi

quam opinionem prolixe refutauit Borel/us , de

TP

motiouibus natuval. a grauitate fatlis, cap. 4, &

(arm.

experimentis deftruxit Academia Floventina del.

Cimento di&ta, vid. ipfius Tentamina P. W , pag.

ó9. Nihil hic valet afcenfüs ligni füb aqua

| graufun

d fe

pofiti ,. vel ferri füb mercurio $ quippe idem

lignum planum , & politum, fimili vafis fun-

ydem d

do ficco impofitum , & aliquamdiu huic appret-

m mu

fum , definit afcendere, fi aqua fuerit füperfu-

epeit

fa; negato nimirum aquz intra fuüperficierum

uis Clïifc

commiffuras introitu.

udrto , oritur hinc, vt

: cenmti

grauia terreftria omnia fimul fumta conftituant

t qullü!l'

hunc ipfum globum noftrum terraqueum, tan-

ja p

quam nucleum quendam fenfibiliter fphericum.

alíos &t

Pone enim, difperfa effe puncta quotcunque ,

| C.'JP« D

illorumque fingula habere conatum accedendi

il P' 9;,

ad vnicum aliquod centrum, quem nihil im«

unt g^

pediat: accedent ergo illa, cogentur inter fe;

j a

atque coaceruabuntur, donec szqualiter vbi-

(ih F(F

que omnia fint conglobata.

Neque adeo ti-

ert D

ii

mendum eít , ne antipodes terram deferant ;

(

atque deorfum in profunda cceli delabantur $

g

€que enim illi ad centrum terrz pelluntur a

n

y

vi grauitatis, ac nos.

uinto, grauitas non

je-

eít vis inertiz; hac cnim— in corporá tam qu

to

$82

Car. VIÍ

to quam moto exercetur verfus omnes dire«

E

dfce

Qiones, quibus hoc cum altero quodam pot-

eft collidi; (42.) illa autem nonni(i vnicam

des ]

yedi

fequitur direcionem. *$exfo , in fyftemate

mundi etiam Copermicamo graue delapfum ex

[

turri alta, & fimul cum terris mota, attinge-

int

re tamen debet turris pedem, non quidem ob

i5

aérem vna motum & propellentem, vt rale

w

uidam putarunt, fed ex motu compofito,

ti

lT

( 106.) dum duplici dire&ione fertur tale gra-

ve, prima cum turri & terra communi; alte-

d

Ttci

ra, quz oritura grauitate. Si enim ar abri-

piens in cauífa effet, tum graue in vacuo Gue-

ia

vikiano cadens non videretur re&ta defcendere,

lio

uia aér abripiens hic ceffat; deinde Ga[en-

i

d

Y

us in Diflert, de motu impreffo a motore traus-

lato, expertus eft, in trireme, per remiges

o

velociffime impulfa, lapidem ex fummo malo

D

demiffum re&a ad pedem mali cadere, perin-

de ac fi triremis quieuiffet; vbi certe aéri ab-

«

repto id adícribi nequit ; quod ne ventus qui-

lo

dem vehemens efficeret. Vid. Leibnitii Epifto-

ii

la ad I/luffrem Dow. Goldbachium , Epiftolarum

U

p. 238. SeptimoWlobus terrz, qui penfilis eft,

W

non cadit, vti ait Baco Perulamius, de augm.

ln

de

fcientiar. lib. P,.cap. 25 quamuis enim fingulz

partes eius fint graues, ipfe tamen grauitate

hac partium füarum non mouetur, quia in co

eft axquilibrium horum grauium.

Ino

1521

Corpus prope füperficiem terrz pofitum; ex

p

quiete libere defcendens in linea perpendicu-

æqy

ri

DE GRAVITA'TE.

93

tes din

lari ad horizontem, obferuatum fuit in Gallia

defcendere in minuto fecundo primo per pe-

m po-

f vim

des Rhenanos 14, 625, feu fcrupula eiusdem

[yltemat

4

pedis 15625 5 vid. Celeberr. Euleri AMecbanica

d

P. 15 f. 2235 in fequenti fecundo 3 & 15625$

in tertio per 5 *« 1$625; in quarto per 7 ^

|, at

quidemzïä

15625 j atque fic porro multiplicando femper

, Vrl

pet numeros impares fibi fuccedentes. Eadem

ympof

expertus eft olim Galileus, in Dialogis de mo-

iu locali, Dial. 2; demittendo pilam eneam be-

tule g

yni; d

ne politam per planum inclinatum ligneum

membrana ebdu&um 5 & Hugenius, attenden-

m atb

vacio (*

do ad ofcillationes penduli; in Horologii Ofcil-

látorii P. IV prop. 25.

Cum itaque, in conti-

defcaden

v f

nuo lapfü füo, corpus graue defcribat tempo-

re primo fpatium fimplum, fecundo triplum ,

at

tertio quintuplum , quarto feptuplum &c. ap-

er n

paret, illud aucta femper delabi celeritate, quia

m

maiora continuo defícribit fpatia.

Defcendit

eo P*hg

ergo corpus graue in fuo lapfuü motz accelera-

(

'entust

to.

Diuiditur enim motus ingquabilis , vel

difformis, (81.) in acceleratum, qui continua

ii l!

capit celeritatis incrementa , qualis eft prefens

hr

, en[ilii 6

grauium cadentium ; & in retzrdatum, qui con-

unua capit celeritatis decrementa, qualem vi«

TI4

debimus effe grauis alicuius afcerdentis.

jnit^

*

Ü

,

1351

n2

| qml

Cum igitur vis grauitatis in cotpore etiatn

Tnoto, pariter vt 1n. quiefcente , nouas fem-

per celeritates excitet, adeoque in vtrumque

tl

&qualiter agat: patet, vim grauitatis effe po-

À

teütiam

u

—

Car. VII

$4

tentiam abíolutam ; (121.) adeoque omne$

d,

ipfius leges deduci poffe ex canone generali ,

(ita

quem füpra (127.) de potentiis abfolutis de-

.

j

rpa(f

monítrauimus.

lia

134.

por

Partes corporis omnes, etiam interne qus&«

Hic ante omnia

vis, augent pondus ipíius,

declarandum eít, quid fit pondus corporis, &

y

uomodo differat a grauitate. Eft igitur poz-

Inud

$s vis grauitatis multiplicata per numerum

tid

punctorum materialium, ex quibus corpus ali-

d

quod conftat; feu, poudus eft magnitudo quz-

Euf

dam determinata grauitatis ; vnde fimul patet,

lei

quenam vtriusque fit differentia; eft nempe

d

rauitas non pondus ipfum , fed ponderis cauf-

Dy

Ía,

Sic pun&tum corporis vltimum 4, atque

þ

vis grauitatis 2 ; in hoc iam pun&o vltimo

fj

vnico erit ipfius pondus idem cum ipfía.vi gra-

qu

vitatis, aut pondus ipfius — g. Compofitum

n

deinde fit corpus B ex 1oo eiusmodi punis

tut

4; erit nunc huius compofiti pondus vis gra-

li,

vitatis centies fumta, aut roo g. Eft enim

Qu

in fingulis elementis materiz vis grauitatis fim-

Wi

plex, fibi vbique zqualis, adeoque pro vnita-

3

te corporum ponderoforum terreftrium affu-

^menda.

Sit aliud corpus C, quod contineat

100 eiusmodi elementa, atque erit huius nunc

pondus vis grauitatis millies fümta, aut 100e

Y

25 confequenter erit pondus B ad pondus C

ts

- 100 g: 1000 g£&4 100 Z:-1090 4, quz fünt

Q

quantitates materíc Viriusque corporis, hoc

€it;

T

bE GRAVITATE.

$5

- Orn

eft, maffz. (31.) Hinc igitur dicimus, pon-

i,

J de

dera corporum effe inter fe, vti fünt eorum

maí(x; fiue, pondera mafflis effe proportiona-

lia; quod femper verum manet, etiamfi cor-

poris alicuius figura mutetur,

n qie

135*

te omui

Hzc ita comparata effe difcimus ab illo ex«

us d

perimento, quo quzlibet corpora, ex. gr. num-

g

r

mus aureus & leuiffima plumula, in vacuo Gue-

rickiato ex eadem altitudine demiffa, vno eo-

ais

demque tempore ad fundum pertingunt, quod in

udo qu

aérenon fit, ob huiusrefiftentiam, quam corpori

gt

leuiori fenfibiliter opponit; hine inter ventilan-

i net

P

dum grana folidiora longius proiiciuntur, quam

leris i

palez leuiores.

Hoc in ponderofis omnibus

j H

ita fieri debere fufpicatus iam olim fuit Lucre-

lo

tius, de rerum natura lib. II, v. 2285 deinde ali-

TE

quantum confirmauit Galileus, in Mecban. Dial. I.

npom

tandem vero Newtonts experimento ipfo infti-

j p

tuto primus confecit in Princip. Pbilofopb. Nat.

Yi g

lib. IH , prop. 42.

Ab:hoc experimento fluit,

f ent

quod defideramus, íi coniungamus id cum ca-

vds

none potentiarum demonftrato ; (127.) quem

yo fl

n J

.applicari heic poffe diximus mod? áante. (153.)

con[('üfäï

136.

j

Quoniam allegatum experimentum oftendit,

a

j

vi grauitatis in corporibus magis & minus pon-

derofis, eodem tempore, eadem abfolui fpatiaz

quæ

fit

clarum eft, in iisdem zquales oriri acceleratio-

p

atis incrementa; pofitis

nes , vgl zqualia celerit

[ij ?

]

F3

tem-

Car. V

86

C

temporibus zqualibus. Cum igitur fit genera-

4l Y

109

liter dc: dC zi spdt; uPdT — pdt ; PdT ; po-

M

p

M

3

bus

qu

P r

fito dt z d7, erit dc — de ex quo Et

W

put

&i

fi nunc potentiz p & P , generaliter prius ac-

ceptz , hic defignent pondera maffarum m &

M: euidens eft, effep: m z P: M, hocelt,

tet

vnum pondus effe ad fuam maffam , vti alte-

rum quoduis pondus ad füuam maffam ; vel in

J (

enere, maffas ponderibus effe proportionales;

& pondus effe matfz indicem.

£':

I37.

t

ibus corporibus terreftri-

Ef itaque in omn

EV

bus, in auro ponderof(iffimo, & a&re leuiffimo;

t

eadem ratio inter pondus cuiusliber & maffam

fuam, feu quantitatem materie contentz. !ta

d

fi confiderem globum aureum cum pondere

fi

fuo ; & plumulam leviffimam cum fuo pa-

«

riter ponduículo , erit ibi ratio ponderis

ad numerum particularum eadem , quzx hic

exiflit. Atque ex hoc ipfo fit , ut deinde in

lapfu zqualiter accelerentur. Facile enim com-

f

[4

prehenditur, centum viros, zque robuftos ,

di

centum centenarios in eodem tempore per

di

jdem fpatium promouere poffe, per quod pot-

€eít vnicus vnum centenarium.

Reiiciendus

Q

hic etíam eft error Zriflotelis , qui in eodem

dr

aliquo medio celeritates a grauitate productas

ponderibus effe proportionales iudicauit 5 quo

N

Jderrá

opume expreflit Claud. Berigardus , de

Citcits

$7

DE GRAVITATE.

Circulo VI, p. $7, dicens: Iuxta di&um Zfriffo-

LA

telis neceffe eft, vt quando globus plumbeus

N v

109 libr. defcenderit xoo cubitis ; minor glo-

bus plumbeus 1 librz defcendat tantum 1 cub.

H

quos tamen vidimus, pergit, fimul defcendere

t-n-l

y

[

pari velocitate, vt mirum fit , Ariftotelem vi-

diffe contrarium.

priase

138.

m ii

Licebit igitur , quotiescunque de grauitate

hicd,

v at

terreftri fermo eft, in qua obtinet-—ï valorem

;; udi

in omnibus eundem ,

affumere idem hoc

tionle

P

—

&i r5 i nempe denotet p pondus corporis

terreftris , prope füperficiem telluris , & m

a

eiusdem mafífam.

Quo ;fübftituto , obtincbi-

[

mus pro lege grauitatis terreftris canonem

m

multo iam breuiorem & concinniorem, nempe

enta,

dc — zdí; vel, per Integralem calculum

r

famtis quantitatibus finitis , ob 7 quantitatem

j o p

conftantem , (127-) c i nt,

ondt

139.

x U

At vero, in motu etiam inzquabili, fi is con-

leindt !

fideretur in infinite paruo, valent leges motus

yim a

&quabilis : (124-) ergo in noftro cafu erit c z

o

orc

"

(T; (82.) aut df z -—.S; quo fübftituto in priori

3qu p

canone (138.) dc & zidí, abit hic in alium hunes

j

d

10 g

de : 55 aut cdc & ads, vel facta integratio-

xdeuää

ne icc Z ns; autc z Z2is.

j

Ea4

140.

lc fi)i]!

(s

CA?r.

VII

$8

140.

woqt

Fig.

Corporis per AP defcendentis , motu acce-

n &

: Jerato, vi grauitatis, celeritas in P tanta erit,

s

vt ea zquabiliter progrediens, eodem tempore,

temp

quo per AP eft delapfam , abfoluere poffit fpa-

jhter

tium duplo maius quam A4P. — Cadat enim cor-

etian

pus per A4P, vi grauitatis, motu accelerato ; at-

dam

que, cum ad P peruenit , cogitetur fubito mu-

celer

tare directionem füuam, & mouerti in recta ho-

quo j

rizontali PB motu zquabili, fed celeritate per

f

lapfüm acquifita; & vocatis fpatio percurfo

4P i 5, percurrendo PB Z x, erit celeritas cor-

D

poris in Pacquifita z3 P2u5, & tempus, quo hoc

V2n$

Q

f

—

e

M tl

Ípatium percurrit — 5: (139 & 138.) —

[/)

N

Pergit autem hac celeritate nacta corpus zqua-

I)

fínt

biliter per PB, eodem tempore C5 & in mo-

fit

tu zquabili eft. celeritas fpatïüm diuifüm per

&(

t:;npus : (82.) erit ergo hac celeritas 7275 z

linc

—

(C

Y2ans

) aut 275 7 nx, vel as z x.

Erit igitur

At

fpatium quzfitum PB z 25

2A4P. Hinc cor-

i

fein

pus 4, vltima celeritate continuo equabiliter

€x quiete per A4P delatum ,. hoc fpatium dimi«

itd

dio tempore abfoluiffet illius , quo idem ab-

foluit motu accelerato ex quiete promotum.

141.

i

Quoniam ín grauitate terreftri in genere eft

fug

€ -X nií; (138-) erit in diuerfis duobus corpo«

M

tibus, diuerfo tempore labentibus, finito

u

NUIO«

DE GRAVITA'TTE.

89

vtroque tempore 7 & t, celeritas illa C -

d

2T, & hecc Z nt.

Adeo habetur €: c z nT:

Untostts

nt — T: i5 vel celeritates, poft certa quedam

etpit

tempora acquifitz, in grauibus cadentibus, funt

Idem vero valet

piitie

inter fe vti ipfa illa tempora.

&RIfm Q

etiam in corpore eodem, durante tempore quo-

o

dam decidente, cuius hinc in duplo tempore

JDito m

celeritas eft dupla ; in triplo tripla, &c, & in

t lo

quo idcirco temporibus zqualibus excitantur

deue p

femper zquales gradus celeritatis.

) percur.fü

142.

tias Ut

Spatia a graui cadente ab initio motus per-

s,quohor

curía funt inter fe vti quadrata temporum, vel

p .

hw

in ratione temporum duplicata.

Con-cipiamus

wH"'

enim graue , cadens continuo, abfoluiffe ab ini-

J

tio lapfus füi duo fpatia ; vnum s, alterum $,

j

fintque tempora his fpatiis defcribendis impen-

&i

fa t & T; celeritatesque refpe&tiue acquifitz c

ilum

& C; atque eritc z /au, Cc Pan$. (139.)

,/2115-1

hinc 7225: Pa2u$ £ c: C, velans: 228 z5 ccs

CC; fed eft cc: CC & tt: TT (141) hinc etiam

j i

22i: 2H$ auts: $ — if: TT; fünt itaque fpatia

a graui cadente ab initio motus abfoluta inter

finc t!^

mbl

fe in duplicata ratione temporum , (iue etiam

in duplicata ratione celeritatum.

Qf li

d P

yocun

Hinc manife&üfh efrï l .quod füpra ab expe-

rimentis adduximus, (132.) in temporibus fibi

füccedentibus &qualibus, fpatia defcripta efle

a

; Qu

Vti 1, 3, 5, 7, &c, Sint enim ab initio mo-

frit

tus gbfo!uta

tem.

«

F5

|Cag. VH

99

tempora

Y.

25

3-

4. &c.

dl

Y.

TÓS QU .

fpatia

4

9.

Iuei

fumtis ergo differentiis temporum , quz erunt

fori

tempora fibi füccedentia z. :. r. &c. erunt

lt ]

differentie fpatiorum correfpondentium illis

turi

temporibus, fibi fuccedentibus, zqualibus re-

I2X

fpediue, 5, 5, 7, &c. fundatur itaque hxe

ch

elegans proprietas in natura numerorum qua-

n

dratorum , quorum radices füunt numeri natu-

fott

rali ferie progredientes; quorum quadratorum

d

differentiz fuccefliue exhibent omnes numes

fitil

ros impares, vti ex Arithmoetica notum eft.

Eadem vero omnia figuris quoque geometricis,

& linea recta in partes 2quales diuifa, illuftrari

offunt; vid. Keili Introd. ad veram. Phyficamy

g

Ect. X1, Theor. 16. P u

p

144.

e

l0i

Ex his itaque abunde patet, grauía cadentia

jn motu fuo accelerari.

tüi

Sed aliter olim ftatu-

füc

tum fuit, corpus quippe graue cadens tempo-

Tio

re 2 fecund. abfoluere fpatium duplum, tem-

9

pore 3 fec. triplum , & fic porro moueri mo-

Tos

tu zquabili ; vid. Celebetr. Voltaire Elemeus de

3l

la Philofopbie de Newton , p.213. Sed hoc füb

d

experimenta reuocans incomparabilis ille Ga-

qu

lileus , Ycalize Philofophus , faifum deprehendit,

veritavemque hanc a fe inuentam publice pri-

n

W

mus aperuit in Dialogo [II de motu 5 grauia

nempe cadentia deícendere motu vniformitet

accelerato , idque locum habere , fiue ea de-

&lï

iquod

Ícendant verticaliter ï-.,.üue per planum al

incli-

&

DE GRAVITATE.

9t

f

inclinatum , liberum ab omni fcabritie. .Hoc

"

jnuentum Galilei vlterius deinde excoluerunt

quz t

Toricellius lib. 2 de wmotu graum s & Hugeuius

( ennt

tium 1l

de borologio ofcillatorio. — Vt vero experimen-

tum ipfum optimo cum fucceffu poffic abíolui,

alibust

excogitauit fingulari ingenio peculiarem ma-

iQue ii

chinam Trucbefus, qux conftat longo canali

um qu

inlineam fpiralem , fubinde ampliorem , con-

&t natt

torto, & leniter defcendente, atque defcripta

jratorum

eft in Commentariis. Acad. . [cientiar. Parifine ,

5 Düme

auui 1699.

yum d

34$.

ymetr

Cauffam huius accelerationis dixerunt ali-

,i)lu!frer.i

pþ)jïc.un,

ui effe vrgentiam aéris a tergo prementis, ex-

primentisque corpora defcendentia ; . quam

fententiam fequitur quoque Zob. Magirus, Phy-

fiolog, Peripatet. l. L, c. 4» p. óg. Gajfendus fta-

cula

tuit, cauffam qusrendam effe in attractione a

im l?

facultate magnetica telluris orta ; quibus opi-

y £m

nionibus reiectis Borellus ,' de vi percuffionis

1l &t

eap. 23, eam a corpufculis fpirituofis, intra po-

jert Y

ros grauium delitefcentibus , aut ex mouente

enteli^

alio femper vna cum graui delato fimul, de-

hocl?

ducere conatur.

Rationem ab ethere petitam,

ilb

qua difficultas vix tollitur , vide apud Robault.

rchgüdï??

Pbyfice P. , cap. 28, f. 16.. Quicquid vero fit

j

de hac cauffa: oritur hoc phzenomenum a po-

tentia quadam abíoluta , quz corpori comes

i

femper eft, neque vnquam inter decidendum

ea

illud deferit.

"

j

—

ii

146.

Dd

CA».

VII

92

I46.

imitl.

ALa

Sunt porro etiam in grauium cadentium quo-

f

(1)

libet momento celeritates acquifitze vti radices

quadratz ex fpatiis percurfis , vel, in ratione

quadt

Titor

Ípatiorum percurforum fubduplicata; quz eft

ipfa Galilei propofitio , quam primus tum ex-

qua

perimentis, tum ex ratione, detexit. De(cen-

fus autem in fpatio ab aére vacuo fieri debet ,

ex gj

li

quia aer motui refiftit, hancque regulam euer-

1N

tit. Sint enim, poft duo fpatia s & $ abfoluta,

^

Q

celeritates ortz c & C, atque erit c — 7215 &

N

CA Vnj6r59.) ell ergo c: C 3052 V 308

l

m ,

Proinde celeritates erunt vti radi-

Tif

ces quadratz fpatiorum , qu& eraue percurrit ;

quam proprietatem euidenti experimento com-

probamus: cum enim vnus globus ex fimpla,

N

alter ex quadrupla altitudine cecidit, & vter-

Ítro

que- poft lapfum leniter detorqueatur in viam

quo

horizontalem , in qua, celeritate acquifita , -

hàb

quabiliter procurrant: abíoluet prior vpam lon-

COT'

gitudinem , quo tempore alter duas abfoluit ;

Qu

aperto indicio, huius duplam effe celerit;tem.

Íeu

[

147.

dag

i&

Vidimus hucusque relationes tantum in hoc

grauitatis negotio occurrentes : fed capiamus

Tno(

nunc etiam quantitates abfolutas, quz víui effe

&«

queant in variis cafibus.

Et primo quidem , 11

L

altitudo aliqua verticalis fit fcrupulorum pedis

X

Rhenani quotcunque z, quzritur, quot minuta

Iür

fecunda impendat corpus cadens, vt hanc alti-

)

tudinem percurrat. Quoniam itaque corpus in

1 mir.

—

DE GRAVITATE.

95

1 min. fec. percurrit fcrupula 156255 (132.) &

iomquo-

fpatia percuría funt vti quadrata temporum ;

! V mdes

(142.) habebitur hzc proportio; 15625: 4 2 1:

It miv

quadratum temporis quzfiti, quod igitur repe-

L

Kitur —

— ——

; & confequenter tempus ipfum

nyqu

1$625;5

Is Cünd

Affümamus

quzfitum erit ^^. fecundorum.

t. Deie

ex. gr. femidiametrum telluris noftrz 86o mil-

feri delz

.

liar. Germ. quorum quodlibet teneat numero

ylam

M

rotundo 24000. pedes Rhenanos; vel fcrupula

g abf

24000000; inueniemus fic, percurti poffe hoc

z

J f

Ípatium a graui libere cadenti, vel hoc in cen-

n vt

trum vsque telluri; delabi poffe, terhpore 1/9 9.

;percurrit:

148.-

gento Q

.a m

Secundo, data aliqua altitudine verticali a

jr, d*

Ícrapulorum Rhen. quzritur, qualem corpus;

"TU

quod hoc fpatium libero lapfu füo percurrit ,

:qui[ïuïl'

habiturum fit celeritatena ? Quoniam celeritas

y um

corporis nihil aliud eft, ; quam illud fpatium,

, aol

quod corpus xquabiliter tempore vnius min.

Jrate-

fecundi percurrit: (81.) hoc fpatium erit in-

dagandum, vt quafitam obtineamus celerita-

tem. Di&um fpatium autem 4 percurritur,

uni?

z

motu ai:celcrato, tcmpore

125

fecund. ( 147.)

[

j

luæh

& eodem hoc tempore corpus celeritate vlti-

(

T

mo*acquifita percurreret zquabiliter 225 (140-)

Ti

rP

vt itaque Íciamus , quale fpatium percurfü-

gt

rum fit hoc corpus , celeritate acquifita per

i

t hanc iM

lapfum, in tempore vnius fecundi ; dicamug:

1n

] g

]

d*

94

Car. VII

D

1

in tempore ;/—375 fec. percurrit corpus hoe qua«

QuoS

libel

biliter 22, quantum percurret in r fec? ex

quo oricu

r fpatium a corpore in vno min, fec.

us

dum, velceleritas eius, 25072 fcrup.

ercurrén

p

edis Rhen. Cadat ex. gr. corpus libere ex alti-

(v

tudine verticali 5760 ped. Rhen. vel $760000

Tà

fcrup. quzritur; quamnam in fine huius lapfus

hi

habeat celeritatem ?. Hxc fa&o calculo repe-

Hoc ita-

rietur 600090 fcrup* vel 6oo ped.

lx

ue corpus ex data hac altitudine verticali de-

lap

füm eam acquiret celeritatem , qua equa-

.

DF

biliter motum 1

n fingulis minutis fecundis ab-

foluet 6oo pedes.

il

149.

D

Quoniam itaque ex generali idea potentiz-

rum abíolutarum deduximus hucusque grau:i-

W

tatis circa nos exiftentis phanomena, in qui»

$

bus hoc etiam eft, celeritatem ex lapfu libe-

2n

ro ortam, in vacuo, effe vti eft radix quadra-

ta altitudinis percurfze : (146.) poterimus ad

celeritates menfürandas in pofterum adhibereé

has altitudines percurfas. Quzlibet enim ce-

leritas determinata propriam fibi & peculiarem

g

vindicat altitudiném verticalem , ex qua ca*

hi

dendo acquiritur. . Vocabitur hinc in fequen-

qi

tibus Altitudo celeritati cuidam delita ea alti«

In

tudo, ex qua graue, circa füperficiem terr&

ft

defcendens , eandem illam acquirit celepitätexü;

cl

1$40.

Hane. altitudinem debitam celeritati cuiui$

vocabimus porro vj & quia eít celeritas indé

órta

ä,

DE GRAVITATE.

95

Orta vti /v: (148.) ponamus femþer C v,

N

quos duos valores c, & /v, promifcue ad-

i d

hibebimus , prouti hunc vel illum commodi-

m r

tas ratiocinil fibi expoícet, In canone

:l'äO

T

potentiarum abfolutarum generali dc —

P

etead

(127.) ad grauitatem terreftrem applicato, po-

| jl

namus primo , altitudinem percuríam effe s;

jus l

huiusque elementum d;; erit fic celeritas, qua

ylo tj

Hoc

tti

hoc elementum pcrcurr?tur, C E ä;, aut ve-

qu at

ro dí - ZS ; quo fübftituto canon generalis abit

cundi d

—

P

in hunc, cdc zi

*

Ex altitudine igitur s

| potemï-'

delabendo , corpus acquiret celeritatem fup-

pofitam c, vnde eft c zi /s, aut cc z s, vel

;que gTZ.!

"m iüviw

«dc —:——-, quod fübrogatum producit ds -

hp

onpds

—

i qut

T, aut 1

——

"P5 fed in eodem hoc nego-

erimus?

tio grauitatis terreftris iam oftenfum eft, effe

| ;dhibäï

Ro

—

enitt (

m

13 (1389.) erit ergo 1

t

AW, veli u .

:oulid

[

Obtinemus igitur fic valorem conftantis n,

hucusque affumte , determinatum ; ac proinde,

.qu'

nk

n

quotiescunque fermo fit de grauitate terreftri,

ii

]

"ib

in qua E — :, & celeritas debita altitudini v

«t

(

fit - /v; femper habebimus has veritates :

uäïcm'

j

cziti(38)ca (s; (139.)

i

quh

*

j P

J

1yi. Gra-

96

CaA»P. VII

'45I.

düm 4

oufetu

Grauitas, vel eius collectio , pondus, in eo-

ülcut

dem corpore, & in eodem loco, eft immuta-

bilis. Poftulat hoc inexpugnabilis naturz con-

longi

Qs

ftantia; neque de hoc phznomeno dubitatum

culu

fuiffet, nifi fequens experimentum protuliffet

ER

Frid. Hoffmannus, in Demon[lvat. Pbyficis curio-

fiss Dem. XVIs in globo vitreo, pifis & aqua

a

repleto, atque cera probe occlufo, aliud effe

pondus elapfis octo diebus , quam erat ab ini-

lii

Sed, vti falfitatem huius

$n

tio, nempe maius.

afferti ipfi fümus experti: ita & alterum, quod

V

Tioyt

allegari folet , de cadauere animalis leuiori ,

quam animalis viui, nullius eft momenti; hoc

ditin

st

enim in auibus, accuratiffima bilance ponde-

ratis , obferuatur quidem , fed ad(cribendum

T

eft perpetuz animalium , mortuorum etiam,

T

tranfpirationi,

furg

152.

füg

lus

At vero grauitatis tamen actio minor eft;

tür

aut pondus vnius eiusdemque corporis decre-

dei

fcit, quo propius hoc adducitur ad &quatorem

qu

terreftrem.

Sufpicio huius phznomeni pri-

Qui

mum enata fuitanno 1679 , cum , Ricberio ob-

tali

feruante, pendulum Parifiis exacte figgula mi-

Cie

nuta fecunda ofcillando indicans , in Cayen-

nam infülam latitud. 4?56' B. long. à Greno-

vico 3h 51'2o" translatum , abbreuiandum fuit

1j linez Parif. vt hic quoque idem tempus vi-

tipi

brationibus fuis exprimeret; Des Hayes poftea

ens

&qu

anno f699 notauit pendulum ibidem minu

um

"

DE GRAVITATE,

97

düm 5igflin. Confirnatur etiam hodie hzc

at

obfetuatio in omnibus, in quibus re&e infti-

E m

tuitur, locis. Cum pendulum fimplex, cuius

AUUt QU

longitudo fit 2 fcrup. vel partium mille; pe-

dubiatm

dis Rhenani, & in quod agat aQio grauitatis,

cuius quantitas fit ?, pofita ratione diametri

protnïx*äer

fris r

ad peripheriam circuli vti 1 ad s, itum ynum,

x &r -

ü

L ag

aut reditum vhum,; abfoluat tempore

n

al dl

250F$

utdit

imip, fecund. Celebers, kuleri Mecbauicas P. H

em D

$. 177 ; neceffe eft, vt, fi pendulum longius

tempus indicet; aut 4 aucta fuerit, aut g im-

Iip QWd

s [eutr

miüuta. Quodfi igitur cauffam ponamus iü

yenti

diminuta g, fiue grauitatis a&ione: cauffa hu-

g pont

ius imminutionis erit detegenda; quod facilli:

vibend

mum eft illis, qui terrz motum tribuünt cira

Cà proptiüm axem.

Ex hoc enim motu ex»

m «

furgit ponderüm quorumlibet vis dicta centri»

fuga, de qua alibi agendum erit, aut cona-

tus excufforius , cuius opeta corpüs aliquans

Yi

tum a terra recedere conatur, & magis quis

is dett

dem fob equatore ipfo, minus veríus vtrume

uatorä?

que polum , & plane non ín polis ipfis, in

mem' Ph

quibus folis ergo grauitás pura exiflit hoc eft

ii

talis , Quam corpora experirentur, Íi terra

g

circa füum axem nfm conuerteretur,

r

155.

iU

Til ilïï:

Vt hec melius adumbremus , fit 40BE pe-g;

[5

äs

2 M

]

ripheria telluris , cuius axis B,4, poli B & 41

l

"i2

&quator 5Q, atque in lgticudïneïgeogra

phica

;

j

4]",

quas

j

Car. VH

98

quacunque QD exiftat p

ondus aliquod D, quod

lfaql

purum

—

, vel'a motu terrz non affe&um , fit

—

Sit vis centrifüga fub zquatore defi-

füs

gnata per QK : v, patet, hanc ponderi di-

Il

re&e, & totam effe contrariam, adeoque cor-

poris D pondus hic futurum effe p — v. Sub

e

latitudine autem QD fit vis centrifuga DF, ra-

t

dius nempe circuli paralleli, in quo mouetur

di

m04

D , porrectus ; apparet iam, hanc vim centri-

fugam DF dire&tioni grauitatis HD non plane

Vtt0

efle contrariam ; videamus itaque, quzenam

Toin

pars huius vis centrifugz DF grauitati fit di-

igdc

re&e contraria, Hoc obtinebimus per princi-

pium refolutionis viriun ; (1c9.) dum vim

Yy

centrifugam DF refoluimus in duas alias DH

«

& DG , abfoluto parallelogrammo DHFG , qua-

quq

rum illa vis DH. iam grauitatí fit dire&te con-

Íeu

traria; hec autem DG eidem perpendicularis;

ens. De-

dio

grauitatis igitur aCtionem nihil impedi

lo

monflrabitur autem inferius $. 199 efle CO:

Nk

ID z v: vim centrifugam DF, hec itaqué

lor

v*xID

.

10

amus partem eius

erit "CQ 3 atque vt reperi

Qu

DH, inftituamus in triangulo re&angulo hanc

Ye

analogiam Trigonometrix plan& , finus totus

l

? *ID

(CQ-):DF(

),—: fin. DFH (ID) : DH;

CQ

7 x«ID*

Ql

& pondus impurum

vnde fit DH zi "CQ

QUg

v «ID*

a ——À

Qüdc

, Cum

in hac lati:qdinc iam exiítet p —

cQ

u

itaque

DE GRAVITATE,

99

D.qui

itaque pondüs purum füb polo fit , qui quiefcit,

du (

z p, ab hoc fübtra&to priori minori, erit, ver-

t t

füs equatorem eundo, decrementum ponderis

otder d

QU X ID*

—

L

Qu CUT*

o

cum vero conftantes fint v , & CQ;

« f S'h

erit idem hoc decrementum ponderis propor-

1 Dl

tionale ipfi ID*, hoc eft, quadrato cofinus

moudtd

datze latitudinis.

Vnde patet, quomodo ex

im centt

motu terrz fequatur, a&ionem grauitatis füb

yn p

vtroque polo ceíle maximam , íüb squatore

| quænam

yi f d

minimam, & a polis accedendo ad hunc füb-.

iqde minor;m.

er t

I 14.

d

; d

Interim tàmen hzc diminutio grauitatis non

eft fola & vnica cauffa, fed eadem hec peti

d

quo

j t

feu

1

ue poteít ab augmento ipfius a, (152.)

ongitudinis penduli , quod in locis cali-

pdicu

dioribus , prope zquatorem , non difficulter

djens *

:

p2

u

J

locum habere poteft. Accedere deinde etiam

d

N

gt lag

videtur aéris atmofphzrici füb &quatore ma-

lor raritas; in maiori calore, & quia ibi Ba-

qm d

rometrum conftantér humiliorem gerit mer-

curium; vnde minor oritur refiftentia aéris ad-

verfüs pendulum ofcillans

,gulo W

xealibus.

; quam in locis bo-

j

155.

p;^

Aliam porro adh

Gio diminutionem

uc nancilcitur grauitatis a-

3

prout nempe corpus ali-

mpüüïm

quod idem propius

eft. centro terrg , aut ab

I

eodem remotius, In idem enim corpus actio

Erauitatis agit in recipr

plicata

2 [

roca ratione du

diftan-

j

1

G 3

io0

CA?. VIi

h

u

diftantiatum diuerfarum ab hoc centro. Cus

qmal.

ius qui

dem triplicem habemus demonftrátio-

nem.

Prima defuümitur ab ipía experientia j

If

Sit Y

nouiffime capta a Celeb, Condamine , qui ex-

pertus eft in America, pendulum , eiusdem

quo

ON

conftanter longitudinis , tempore 24 horarum;

f

in ripa fluminis Amazonum abfoluiffe 98770

ofcillationes, in inonte autem vicino ; & mul-

I

4

tum eleuato 98720 j vid. losage de la riviere

des Amazonés s p. 181.

Si €alculos iàam fubduce-

p

ré velimus, pátet, ià ionte 98720 olcillatio-

al

nica ofcil:

a

nes expleuifïc tempus 24 hor. igitur V

Pariter in

AR

latio habebat tempus ; O, 375 fec.

ripà Ynà olcillatio perá&ta fuit tempore o, $74

gr:m

den

fec. Sititaque a&ió prauitatis in monte 7 g;

f

inripaz: G; atque erunt tempora ofcillato-

a:Vga

g/2ü

Tl

nüm feípe&iue vti

,

T (lfi.)

IK

Ào

àfor/G

d

hoc eít; ob longitüdinem penduli conftantemi,

(

'Vtia.- ?

d

íed h&c témpora fune vti 875

0 ,

G

5

Hg

ad 874; ergo /G : rg e 8

j

75i 874j àut veró

X

ó euidens eft, adtios

G: g 73 875?: 874* 5 ex qu

d

nem grauitatis in iohte , 1n diítantià a cen*

lL

tro telluris maioré ; fuiffe minorem, quarii iü

Al

tipa, quz minus diftat ab illo centro,

tü

fi

ifó

Ti

Alterà demonftratio defumitue ex fequenti

Xl

"ratiocinatione.

Sit in diftantia a centro terr*

em ,

CA corpus aliquod ABED ; cuius quid

equen*

IOI

bE GRAVI—TATS.

?. (

QQucntium adhuc , fola äïïümitur bafis , quia

vl

omnia confiderantur habere eandem altitudi-

p

nem, adeoque elle inter fe vti eorundem bafes.

Sit in alia diftantia quacunque Ct corpus aliud

,E

E

quoduis ILKO. — Producantur rede CO, CL,

Jiora

CK, vsque in G, F, H; orietur ita in extima

füperficie nouum corpus, in aére pofitum

Àb gt

j & mu!-

AGHE , ip eadem cum priori ABDE diftantia

1177

a centro pofitum. . Et quoniam przterea fup-

übdace

ponimus , h&c corpora perfe&te denfa, ad fa-

gtl

cilitatem probationis , erít pondus corporis AD

ad pondus corporis AH z; AB « AE: AG «

ii

AF. Cum vero in corpus IOKL tantundem

Part

jre o

grauitatis agat , quantum agit in AFHG : eui-

dens eft, pondera horum duorum effe equalia;

jreni

v(cll

fi in vtroque zqualis contineatur particularum

numerus. .Quare erit pondus AD ad pondus

Á i (w']'b)

IJK 2 AB « AE: AG x« AF.

Eft autem ob

2

fe&ores fimiles CIO & CAG ; nec non CIL &

lts

CAF, CI: IO 2 CA; AG, aut AG z

10 * C^« & fümiliter AF -

lL « CA ,

l gt

CI

3

CI

H quare

IO « IL & CA*,

——

qu d

AG &« AFL'.:."

CI2

?

afque oritur fic pon-

df "

dus AD ad pondus IK z AB « AE* CD:: IO :«

ii

IL « CA?; eft autem AB *« AE maffa corporis

AD;,&IO x IL maffa corporis IK; vnde perípici-

qugm j

tur, quod pondera corporum quorumcunque

fint in ratione compofita, ex directa maffarum;

& inuería duplicata diftantiarum a terra.

k

«

DEU

( [

Tertia probatio petitur ex o

bferuationibus Fig.

aftronomicis.circa Lunam factis, SitenimRAE "*

j

terra,

j

G-3

102

CaAr.

VH

i f

terra, cuius centrum T5 fit VLC orbita Lung,

cuius pars LC a Luna percurritur fpatio vnius

Tuna

ver

minuti primi horarii. Quoniam hsc integrum

circulum fuum abíoluit tempore 27 dierum 7

36o:

Xem

hor. & 43 min. feutempore 39343 min. prim.

cen

erit arcus LC, qui tempore vnius min. primi

int

percurritur, equalis 33 fecundis circuli.. Ex

hir

canone finuum Laausbergiano inuenitur , affum-

to radio TL — 160000000000; cofinus 33 fec.

atl

'ID - 99999998720 ; vhde oritur LD earun-

182

dem partium z4 1280, pofíita nempe LB pet-

d

1u

pendiculari ad TL , & completo rectangulo. Si

Luna nullam haberet grauitatem | veríus tet-

tl

ram : progrederetur in linea re&ta LB ; acce-

dente autem hac grauitate defcendit per LD ,

E

& motu ex vtroque compofito fequitur diago-

nalem LC, íeu arcum fuzx orbitz. (106.) Eft

ex

igitur LD fpatium illud, per quod Luna reuera

qu

veríüs terram cadit tempore vnius minuti pti-

In,

Mi

(i; fiue eft effe&tus grauitatis noftr terreítris

extenfe vsque ad Lunam.

Videamus itaque;

lite

an hi duo effe&tus grauitatis, in Luna nimirum

Q

L, &in Terra T , habeant inter fe rationem

d

AT* : LT?.

Radius terrz, fecundum Piccarfi

Ier

dimenfionem, eft pedum Parifienfium 19615 8005

lil

ergo radius orbitz Lunaris , quz 6o femidia-

Tor

metris terrz a nobis diítat, eft 1176948000 di-

T

Gtorum pedum. Ex his per regulam trium ha-

fj

betur LD — 15, 0649 , & confequenter Luna

Ó

in quouis minuto primo temporis cadit reuera

'p«

verfus terram per fpatium 15, 0649 pedum

pt:

Pari.. At vero fpatia a grauibus pcrcurfa fü

in

DE GRAVITATE,

103

àLune,

in rätïonc duplicata temporum ; (142.) ergo

0b volus

Luna in tempore vnius minuti fecundi cadit

verfüs terram per o, 0042 ped. Parif. nam

ineyum

n

36oo": 1z3 15 0649: 0, OO42. In terra au-

tem corpus cadit in eodem tempore verfus

nin .

n ii

centrum per :5, o976 ped. Parif. & effe&tus

integri funt viribus proportionales.

Erunt

i.

, di.

hinc vires grauitatis in Luna ad vires gravi-

tatis prope terram -4 42: 1509765 vel v t:

us

Den

3524 , aut quam proxime vti : ad 60? hoc

eft, in ratione inuería duplicata diftantiarum

3 K

a terra; quia, pofito radio terra zx z diftan-

ngil. j

tia Lunz eft 6o.

rlos td

158.

; 40

U

Si t;nta igitur cert

itudine conftat , grauita-

tem noftram terreftrem. ad Lunam vsque

d

L

extendi

*

pro figmento haberi debet illud ,

Y li

h rCUC(l

quod recenfec Cartefius in Epifrolis, & Varignom

in AGis Erud. Lipf. auno 1691, p. 3005 nempe

in f*

gt

AMerfennum , maiori-tormento bellico vertica-

liter ere&o, & explofo, globum emiffüm, eius-

git

jimitun

que veftigia , fruítra in terra quefiuiffe , indi-

Cio, eum non recidiffe , fed etiamnum in aére

jdonda

picar

hgrere fufpenfum. Errorem hic etiam accufat

T2

q

Leibuitius , in. Commercio Epift. Leibn. €9. Beri.

Tomo I, epifl. 21 €9 22 5 miratus , hoc experi-

(emil

mll

8001 u

mentum inde a 7Merfenni temporibus a nemine

fuiffe repetitum. Sed captum fuit hoc ipfum

wn] þï

d LUM

periculum ab Zcademia Sciemt. Petropolitana ,

poft quidem mortem Leibzitii anno 17285 in

- f n

Wi

jj

quo tormentorum fitus omni cura ad fitum ver-

ticalem accommodatus , atque a przíentibus

jl

)t

-

Acae

[

4

s

104

CA-P'.

VU

Academicis obferuatum fuit , globos omnes

dem

emiffos iufto iterum tempore fuo decidiffe. vid.

fài

feu

Commentarii 4cad. Scient. Petrop. Tomn. II p.237 ;

Celeberr. Dau. Bernoullii Hydrodynamica , p. 236 ;

df

& Celeberr. Eulevi Neue Grund - Setze der Attilles

leui

fi&, p. 159«

füp

159.

Yi

Si. deinde in hac grauitatis diminutione, pro

Qu

diuería a cenrro celluris diftantia, velimus au-

Tici

dire Bac. erulamium , Noui orgaui lib. II $. 36,

Ti

(

p- 3735 tum ille decifiue pronunciat, poft indi-

qu

catum ingeniofüm experimentum , a duobus

(l

horologiis fumendum, fequentibus verbis: Quod-

fta

fl inueniatur virtus ponderum minui in fublimi, ag-

vt

grauari in.fübtervaneis : recipiatur pro cau[[a pons

M

deris attradio a. ma[Ja corporea terre, — Atqui re-

püï

pertum iam hoc eft & comprobatum ; quid

61

ergo defideraret amplius vir ifte profündus?

Deinde & hanc diminutionem, & eandem pro-

porüonem , ex vi omni ad centrum aliquod

lt

propagata demonftrat generaliter Gregorius in

Elemeut, Aftron. lib, Iy prop. a5 & denique ,

H

quod maximi momenti effe putamus, 7/Juftrir

[

T

Dom. De Mairan , Lumen illud Galliz Philo-

fophica , in Memoires de l'Acad. des fciences de

Tte

Paris, admto 1729, p. $, edit. Amftel. axiomatis

Ti

oco affuümit ,

grauitatem , quzcunque fit eius

EU

cauffa , decr

B

efcere in ratione duplicata diftans

Ài

Uarum a centro grauitatis,

la

160,

f

Vidimus in loco ab aére vacuo corpora

2

queuis, & leuiffimpa, & ponderofiffima, eo-

J.

dem

p

DE GRAVITATE.

105

oftne

dem tempore per idem fpatium delabi; (:35.)

Il vid

féd idem hoc in aére libero non pariter. ob-

lygni

b

4

feruatur. A&r enim refiftit corporibus per ipfum

ha

defcendentibus , magisque retardat corpora

t Atl

leuiora, quam ponderofiora , quoniam his, poft

füperatam aéris re(iftentiam, plus ponderis &

vigoris ad profequendum iter refiduum manet,

ont;

quam illis. Ita Defagulierius inftitutis. experi-

Tmis 4u

mentís in templo Paulino Londinenfi , & de-

T

mifIis corporibus ex altitudine 272 pedum, fe-

þn(tïndï-

uentia obíeruauit.

Globi eiusdem diametri,

; ob

L

[o

il. 5 poll. fed formati ex diuería materia, ve-

bis.:QWJv

fice fuille compreffz , charte contufe, &

lli T.

lii

vitri , adeoque tenentes diuerfà pondera, 99

"

dujþr

1520, & 2910, granorum , fequentibus tem-

At

oribus ex ifta altitudine ceciderunt 22, 7, &

nj

6 mia. fec.

:

ofünd

16r.

Jom t

ili

th

Noiari hic etiam debet, a&tionem grauitatis

(

ita effe comparatam , vt illa a nullo corpore

interpofito , quantumuis magno & denfo, im-

Em' lig]

hi

pediri poffit. ^ Ita (i ex. gr. globus plumbeus

T

meníz incambat : is hanc pondere fuo premet,

ntt)

neque quicquam huius preffionis auferri pote-

jon

rit, etiamfi denfifflmo auro eum aut obtegas,

aut hac manibus füpra illum teneas füfpenfum

1 6( 4l

| dj.qZEi

Annotauit hanc proprietatem Hagenius in Di-

Jfcurfu. de cauffa granitatis s & per materiz, ex

fua fententia, grauitatem corporum efficientis

admirandam fübrilitate

3

i

T

pO

liberrime ; explicuit.

m , omnia pcrmcaat;m

T)

[j

G

1624

-

106

Car. VI'I'

162.

gl

lumi

Statuimus ïtaque definitionem grauitatis. fe-

dert

quentem, quod ea fit vis corporum imfita, vel

Qu

orta, a uullo alio corpore impedieuda , que bac

füit

vvget indefiuenter, Q9 verticaliter , deovfum, fed

n6

decrefcit in variüs a centro terre diffantis.

lot

au

163.

Diena vero confideratione noftra iudicamus

[0.

adhuc duo grauitatis phzenomena rariora fe-

qua

Refert Boréllus , de motionibus natu-

aC e

quentia.

ralibus a. grauitate fadis, cap. 4, prop. ó61, hoc

f(

It

experimentum. Erat trutina tantz perfetio-

nis, vt ab £, grani hordei fledi facile poffet ,

qie

N

füfpenfa intra armariolum vitreum ; huius fi

lanci. admouebatur ferrum ighitum , absque

b

i

conta&u, illa eleuabatur ; idem contingebat ,

fiue ferrum ignitum füpra, fiue infra, lancem

au

admoueretur,

Hoc communicauit Florentiz

hu

cum Borello, Candidus Buono, qui ab aéris lan-

cem ambientis rarefadione hoc phxnomenum

deduxerunt.

Vt vero cauífam per nos erua-

el

mus, confideremus lancem hanc fufpenfam in

E

aére, adeoque fübmerfíam in aliquo fluido. O-

mne autem folidum in fluido fübmerfum tan-

«

tum ponderis füi amittit, quantum ponde-

j

rat equale volumen fluidi. Vocabimus itaque

lancis vtriuslibet, in aére fic demerfz, pon-

dus abfolutum , quod in vacuo teneret , P

volumen 7, & denfitatem aéris d. . Quoniam

itaque pondus in genere eft denfitas multipli-

cata per volumen ; quod in Hydroftaticis ex-

ä

plica-

DE '*GQFRAVITATE.

107

plicabitur, erit pondus aéreum , 'eiusdem, vo-

tis f&

luminis cum lance, — 47, quod itaque pon-

i d

deri lancis decedit, atque huius pondus refpe-

Qu u

Giuum przebet P — d/. Si nunc admotum

,

Jis i

fuit ferrum ignitum huic lanci, tenuiffimz fi-

Á

ne dubio, rarefa&ta hec valde fuit ab hoc ca-

lore ,. adeoque volumen ipfius au&tum. Aucto

autem J augetur etíiam d7; quare ab admo-

[catus

to hoc igne plus deceffit ponderi abfoluto P,

a fe

quam ante, hinc leuius illud redditum fuit

n Wil

ac eleuatum. Ab a&re rarefadto igitur profi-

(

cifci hoc non potuit. Nam diminuta , & ma-

alv

nente 7/, etiam d// imminutum fuiffet ; adeo«

] pa!'ïCQ

que lanx admoto igne debuiffet defcendere.

fs !

Neque ob a&rem vicinum, continuo affluen-

ahüqui

tem, raritas in aére lancem ambiente excita-

ri potuit: adeoque is cenfendus eft aut exacte,

ingfbïf;

jnet

aut quam proxime , denfitatem füam d reti-

nuiffe.

[

al

164.

metl

ee

Alterum horum phenomenorum rariorum

eft, quod recenfet J//uffr. Dom, de Maupertuis,

(amit

Elemens de Geograpbie art. XV, p. 49, hunc in

. o

modum: illud , quod intenderat Newtonus,

gt

confirmatum iam videtur obíerüationibus in-

y

ftitutis a Dom, Bouguer, vno illorum Acade-

Wf[gglw

micorum, qui füb zquatorem miffi fünt. Hic

! Pon.

cum effet in vicinia vaftiffimi alicuius montis,

"n

qui vocatur Chimborago, pluribus experimen-

j

tis detexit, exiftere reuera deflexionem. ali-

li

quam perpendiculi füi, e quadrante aft

rono-

119

mico

plica-

Car. VII

1o8

mico penduli ; verfus hunc montem, mino:

rem tamen, quam qualem calculus Newtonia-

Nonne ex hac obfer-

2us producere debebat.

Qiom

vatiotie nouum aliquod pondus accedit fenten-

| tOrPOJ

tie Newfomane, qua grauitatis cauffam in fo-

]dica

la vi terr& attra&tiua querit? tum vero etiam

pluro

in fola terrg füperficie leui,; non autem fca-

À

bra & montoía, grauia tendent perpendicu-

Wt i

lariter ad horizontem.,

I

165.

, Ut

| Mu

Denique fi cogitemus , pondera femper effe

maífis, aut quantitatibus materiw przfentis ,

a

box

proportionalia, (134.) adeoquein dimidia maf.

At

fa dimidium effe ponderis, in millefima parte

mafíx millefimam ponderis: certe grauitatis

pars primitiua pro vnitate affumta, (134.) tam

panda erit, vt euanefcat.

Bojlei experimen-

J

ta docent, vnicum cupri granum per artificia

lat

chemica diuidi poffe in partes vifibiles adhuc

y

22804372800; fed hz partes nondum acce-

fen

dunt ad paruitatem atomorum , aut elemen-

tm;

torum; adeoque horum fingula grauitatem ha-

W

bebu

ync' ingens quid minerem adhuc, quam

)

L

22804372809

grani; ex qua tamen tantilla poten-

h

tia, atomo fuperaddenda, maximz illz graui«

d

tatis & ponderum contentiones neceffitate geo-

l0

metrica :confequuntur, quas mole ingenti fua

3l

flupentes admiramur ; quid eft ergo , quod

D

paruum hoc, maximorum feraciffimum , non

b

agnofcamus, & potius ad prolixiora fecedamus?

[

166. Po-

DbE GRAVITATE.

109

166.

ints

lotts

Poftremo etiam hoc addimus; grauitatis à-

Aete

ionem non propottionalem effe fuperficiebus

fu.

torporum, fed maffis eorundem , veluti iam

n

indicatum fuit. (134J

Sint enim duo cubi

0 eti

'

þlüïthi 5

quorum vnius latus fit 1, alterius

m (os

à poll -

Eruntque horum füperficies inter fe

ii

wti 6 ad à4, vel vti 1 ad 45 fi

itaque ponde-

ra-effent hifce fuperficiebus proportionalia ,

tum imaior cubüs quadruplo plus deberet pon-

deràre, quaf minor; cuius vero contrarium

et eft

entis,

experientia vulgaris docet; cffe nempe hsc

ponderà vti 1 ad 8, hoc eft, vti vnamaffa ad

umf

Alteràm maioretn.

pae

167.

altati

jj tum

Nt ne veió prétereamus varias illas cauf-

ías, quas pro grauitatis explicatione excogi-

dUf

Vif

taruat Philofophi, indicabimus primo aliquas

vrzliminares, quales funt Atiffofelis , qui af-

adhut

a

feruit, corpota grauia habere appetentiam at-

[

tingendi centrum terre , quo

d idem fit cum

i hr

centro mund:, leuia vero fimilem habereé cu-

"piditatem ab lioc centro recedendi.

Sed fi

;uam

Ji«lg

liec appetentia intelligitur talis, qualis eft in

Ípiritibus & animabus noftris, tum illa admo-

jl

dum, abfürde tribuitur rebus corporeis3 Íi ve-

t

ro h&c appetentia pro cauíffa horum motuum

(oa

allegatur, tum obícurum per zque obfcurum

od

explicatur.

Nec obferuantur düo in Corpori-

107l

bus principia, vnum grauit

atis, alterum leui-

isl

*

tatis; nam leuià corpora exi

ftunt nulla. (13 :t.)

168. Dif

(

1IO

j

Car. VII

16g.

àt.

tunq

Difficilis intelle&u eft explicatio Kepleri , qui

Tam

per fpiritus quosdam,; ac emanationes imma-

teriales , effici putauit, vt cotpora ad terre

je

centrum trahantur; nec eadem nos multum

Qque

iuuare. poteft ; cum exiftentiam talium rerum

]o

b

probare nemo queat , neque etiam leges gra-

vitatis exinde deriuare,

18

Nihil porro fübfidii

T

firmi fperandum eft de fententia Gaffendi, qui

PU

materiam magneticam huc aduocauit , grauia

interrz centrum trahentetm.

Nam fi vel ma-

kt,

[

xime daretur talis materia, de quo tamen am-

din

bigi adhuc poteft , illa certe non fercur ad cen-

trum terrze , veluti ex inclinatione acus ma-

lt

gneticz perfpicitur.

Multo minus audiri ad-

la.

al

huc poffunt Ca/ztus, & Ridigerus, qui idcirco

€0I

corpora grauia effe putarunt, quoniam non

K

fint in locis propriis, que femper affectent,

& in quibus, fi ponantur, pondus omne ex-

uapt; vcluti fi aqua intra aquam, aut aliud

fluidum intta fui fimile conftitutum fuerit, non

qu

grauitet ; quod tamen contra omnem eít ex-

perimentorum fidem.

p

bi

169.

a

Sunt autem, preter antecedentes, tres ce-

a

leberrimz de grauitatis cauffa fententi& , ex

te

au&toribus tam fuis, quam foecunditate expli-

X

N

cationum , nobiles & clarz,

Harum prima

eft Cartefiana , cuius ingeniofüs auctor fingit;

«

totam terram , cum atmofphzra fua, permea-

)

:

ri fluido fubtilillïmo; in gyrum rapidiffime

acto,

III

,DE- GRAVITATE:'

&&o, quo

d & terram ipfam circa axem füum

[

& terreftria fur(üm elata verfus ter-

ts qi

torqueat;

s Ini-

Yam deprimat , eaque e

x hac caufía grauia

t t

rieddat; qualem orbem fluidum circa axem ali-

quem velocifime gyratum , vocat vorticem.

ml

T I

Porro dein füppofüit, aérem etheremque; in-

natantes huic fluido fphzrico vorticofo , aptio-

ges p

fb

res effe ad. concipiendum motum hunc vehe-

mentiffimugi , quam fünt corpora terreftria;

i, qi

adeoque idem hic accidere, quod agricolis fo-

y n

let , quando triticum a paleis purgare infti-

ve m

tuunt, ac mixtim illa cribro imponunt; quod

n i

deinde reciprocis in femigyros conuerfionibus

tadttt

agitant, eoque efciunt, vt in medium pa-

(CUS T

ydiià

lez, motui vehementi induendo ineptiores ;

ad peripheriam vero grana, motui vehementi

iil

concipiendo aptiora, tendant; quod ipfum &

jam nf

fedto

Keplerus iam dixit in Epit, Z4ftron. Coperi, p. 95*

e d

170.

t alil

Eft hxc cauffa grauitatis pbyfico -mecbanica ,

jt D0t

quz materias & motus aífignat, quibus pofitis

d

phzenomena grauitatis explicare conatur. Du-

bitari tamen multa cum verifimilitudine poteft

an grauitas admittat talem vllam caufífam me-

chanicam, quz fcilicet a motu quodam ex-

mv

ternz materie apparentias grauium producat,

jjd

Nam qualiscunque hec materia externa, gra-

T

vitatem producens, fuerit: aliter videtur effe

f

aCura in corpus quiefcens , ac motum ; ac

infh

proinde effe potentia relatiua ; (121:) cum €

eme

contrario grauitas omnino fit potentia abfolu-

jl

ta.

PU

—

CaAr.

VII

Il2

03 0134.)

Deinde; fi grauitatis cauffa effet

eett

fluidum externum, premens : ageret hoc cere

fenil

te in ratione fuüperficierum corporum, qua

time

premit 5 quàm tamen pfoportionem grauia not

fequuntur. ( 166.)

qual

deat

171;

emt

Quomodocunque autem hs priores obiectlos

^nei

nes fefe habeant: mouit certe alias adhuc cones

ad

n

tra hanc hypothefin Cartefiangm Hmgeuius mae

dod

gna ingenii fagacitate, & duas quidem. Pri-

ma eft, enormem iftum materiz circa terrati

H.uge

T

gyrantis impetum terreftria fecum effe abre-

d

prurum corpota, & telluris fuperficiem, tan-

Yort

quam fícopis, purgaturum, Altera; fequi ex

inà

ito vorticis motu impulfüm grauium non ad

qu

centrum terrz , vel totius illius fpherz vore

d&

ticofz, verum ad centrum circulorum squa-

tori parallelorum ,. vel ad axem ; quod futue

füs

aXC

rum effe, Keplerus nofter iam monuerat, & fi-

gura expreflerat, in Epit, Afrou. Cop. p. 97.

t

Huic obiedioni vim magnam conciliauit pot-

ro idem Haugemius , excogitato in hunc finem

E

experimento , quo , affumto valfe cylindrico;

&f

idem aqua; & cerzx hifpanicz particulis, re-

&ext

pleuit , vitro füperne obte&tum; & tabule li«

gnez impofitum, cuius ope in gyrum agi ce«

tis,

E

lerrime poterat.

FaQo enim motu vafis per-

niciffimo, eodemque inhibito iterum repente;

c'ipi

T

&ccidit, vt aqua diutius adhuc gyros fuos con-

tün

tinuaret , adeoque vorticem artificiofum re«

vt

prefentaret , fed cere illius particulas circa

Q

centrum

4

DE GRAVITA'TF.

11j

hf

UC COR

centtum bafeos cylindri, in tumulum quafi

femifphzricum ; colligeret:

Quod vero expe-

m qllz

rimentum, cum vorticem potius cylindricum;

qUhan

quam fphzricum; repreíentet, heque adeo vi-

deatur fententie Cartefiane directe oppofitum;

emendauit Perilluf/ris Dom. Bilfingerus in. Com-

Viede

qnentar. Acad. Scient; Petropol; tomo I5 adhibito

MM

ad hünc vfüm vortice plane fpharico; in fphz-

ia vitreà contento, atque; cuüm infigni huius

iil IÀ

r h

do&rinz augmento; penitus comprobauit; quod

Hugeuiis intenderat, nempé in vortice fphz-

Ctrat

e d

tico; circa axeth fphaér& rotato; corpu(cula ca«

dentia ; hoc eft ; ea ; quz ab impulíu fiuidi

f r

vorticofi verfus medium pelluntur, non coireé

u d

in hucleum fphzrjcum ,. fed cyliadiicum; ita-

Qon &

que ex folo eiusmiodi vortice non fatis exacte

v

ia

deduci dite&tionem corporum cadentium ver-

füs centrum vorticis ; fed illam . tendere. ad

gd Áiti

àxem gyrationis; adeoque hincgigui per vore

j &9'

ticem Carfefianum nücleum cylindricum;

N

j p

173;

findi

Soluere quidém hanc obi&&ionémi annifüs

ydrici

eft Saurinus, àfferens, ex reactione füperficiei

a

éxtimz fphgrice , vorticém fluidum atnbiene

vt

tis, genetári nifüm ad ipfius fph&re centrums

g

atque eundetmn, fi vel máxime ab initio con-

d

éipiatur cylindricus ; ipfà tamén [fui in vici-

3p€nï5!

num vorticem pre(ífione ; redigi àd figuram ro-

g

tundam.

Sed curn hec fünt idncerta adhuc ;

n

vltimam huic grauiffime do

Grinz pérfectio-

a

Dofil

nl

bem tribuit Celeberrimus atqae/PeWHulïï is

Bilfii:

114

CA P., VII

Biljingärus , excogitato nouo vortice, qui cir-

facta

ca duos axes fimul gyrationes fuas abfolueret,

prau

vno ad alterum perpendiculari 5 vt ita cylin-

que

dri verfüs polos extenfio etiam colligatur in

qua

nucleum. — Cuius vid. Differtatio , de caufa gra-

dec

vitatis pbyfica geuerali, in Academia Scientiar.

eut

Parifina przmio publice propofito honorata

anno 1728.

Quz vero difficultas fingularis ,

inexpedata , & nouiter detedta, premat hoc

faiti

quoque correctiffimum vorticis genus, videas

Vocta

in Nolleti Legous de Pbsfique experimentale , To-

fici

'mc? Il5 p. 77.

qu

]73.

lt

Altera de grauitatis cauffa fententia eft Hu-

ton

geuiana, qu& , remoto vortice fimplici Carfefia-

n

»0, pro obtinendis directionibus grauium ad

lem

horizontem perpendicularibus, & figura tellu-

fm

ris fphzrica , fubftituit gyrationi Cartefiaud

foli

fimplici aliam, qua materia fuübtilis, quam gra-

vificam vocauit celeberrimus autor, & ia qua

mag

quan

aér & stlher circa terras natare dicuntur, fu-

lia

perficiei fphzrice inclufa ; infinite variis fub

WVt

illa fuperficie direCtionibus mouetür, fecundum

lnl

Ett

arcus circulorum maximorum f[phgre.

opa

hzc quoque grauitatis cauffa mechanica; at*

ht

que, vt concedamus tales innumerabiles vor-

[

tices, feí(e mutuo permanantes, petuenturos

L

tandem ad ítatum conf(iftentem , & duraturos

efíe: recte tamen concipi nequit, qua ratione

feruaturi fint omnes idem perpetuo centrum,

n

neque abituri in circulos fphaera minores. Vt

Iu

tacca-

itg

|pE GRAVITATE,

qui i

taceamus incomprehehfibilem huius materisé

QIneret,

grauificz, circa tellurein abrept& , celeritatem,

tvl

qui; fatente ipfo Hugemo, tanta effé debets

ia

quz celeritatem terr& citca axin motz ipfani

ujint

decies & fepties füperet $; quod infra modo

Schent

honota

erit demonftrandum. (195:)

i74a

ngularäsj

mat At

Teitia de grauitatis cauffa fententia eft Newe

, Vi

íoniang, H&c, defperans de cauffa mechanica;

metaphyficam qu&fiuit, qu& corpori cuiuis

fl

fit interna, & ingenita per creationem ; àdeos

Stas

que inter attributa corporis referenda;

tuit itaque, grauitatem fiue pondus corporura

AC

f li,

non effe aduentitium inotus dut inateriz fubs

iC

tilioris effectum , fed primigeniam ac genera«

VOnum

t

lem legém vniuerfr materime a Deo impret-

gt

fam; quz Ífolidam eiüs materiam penetret, cuí

foli, nec vero fuperficiei, réfporideat; neque&

jnp

magis queri débere, cur Corpota grauitent;

" [n Qd

quam €ur ab initio moüeri cceperint; nullam

uür, d

»

aliam grauitatis cauffam effe quzrendam pra-

23

45f

tl

li

tét Dei volüntatein , atque t

i

t

inch

áat

eti€ omn£

u

inhxrentem vim intetnàm & acinam, cuius

,

operationé terreftrría omhia nitantur ad terr&

|d

1

centrutm, Huius itaque fyftematis Newtouia-

iA

&i videamüs breuiffime & leges; & rationes, &&

gt

difficultatés,

a

17 e

ao

ï-ege's hi (ünt, vt i, omnium corporum

g

particulz ad fingulás omhiurn aliorüt corpos

uitaté

«; V

tuim particulas grauifent ; hoc eft, grà

-liqüiá

[

Hz

um

Car. VII

116

aliqua reciproea ad fs inuicem impellantui,

II, Grauitas hec, vel grauitatio , mutua ge«

M:

fidtu

neraliter competit omnibus corporibus; atqueé

vniuerfalis eft, quoad locum &tempus. Omnia

hac

Tnox

fcilicet corpora, cuiuscunque f6gurz, form;

aut texturz, fiue fimplicia fint fiue compofita;

teQ

tic

fluida, firma, magna , parua , inota, aut quie-

ta, hac vi omnino afficiuntur. | Vbicunque lo-

vl

Tion

cata fint, non in terra modo , fed & in coelis,

in luna, planetis, fole, grauitate hac vniuer-

qu

fali donata fünt, qua, ceteris paribus, nullo

vt

tempore vel minuitut vel augetur. III; Quan*

ol

titas huius grauitatis in diftantiis equalibus

mag

proportionalis eft quantitati materiz in corpo-

lic

ribus grauitantibus,

Ex. gr. fi pes cubicus au-

m

ri in terrz füperficie mille libras ponderis ha*

Yim

beat, duo pedes cubici ibidem bis mille libras

de

tenebunt; & fi terra duplo , quam eft, minor

Vis

effet quoad materix quantitatem , tum idem

dt

pes cubicus auri, qui iam in terrz füperficie

lii

rnille libras ponderis habet , quingentas tantum

del

haberet.

IV, Eadem hzc grauitas in corpos

N

tibus zqualibus maior minorue fit; pro diftan-

i

tia iftorum inter fe ; veluti lapis, qui prope

qi

füperficiem terre ponderofiffimus fit , leuiffi-

v

mus foret, fi ad lunz altirudinem vsque a

Ti«

iffa remoueretur;

V, Denique hoc ipfum

decrementum huius grauitationis mutuz in ac«

E

ceffu corporum, aüt receffu inter fe, eft eius-

modi, vt vis ipfius fit reciproce in duplicáta

Vid. annotationes Clar-

ratione diftantiarum.

E

küi ad Robaulii pbyficam pag. 330.

1?6. Ma-

117

DE GRAVITATE,

dunht

176.

[

i ge

Magnam huius fyftematis Newtfoniami pre-

s alque

fidium in eo fitum eft, quod primo, pofita

s Onni

hac grauitatis natura, fequatur, planetas, fi

- m

modo fimpliciffimus motus proietilis in lineis

n

re&tis a Deo eis impreffus fuerit, iam fine vor-

ag

ticum ope in circulis vel ellipfibus circa folem

ag

volui debere, id quod eos reuera facere Aftro-

n

nomia docet.

Secundo fequitur hinc, fi ma-

du

gna aliqua materiz fluidz congeries, qua gra-

;, nili

vitationem facile fequatur, in terre fuperficie

TU

colle&a fit: eam , verfus foleni & lunam pro

zquah'bus

magnitudine ac diftantiis eorum grauitantem,

hac & illac luere & refluere debere, quo ipfo

n m

picis d

grauiffima illa queítio , de maris eítu , facil-

deri

lime & ad amuffim explicatur. "Fertio, hanc

il

de grauitate fententiam Keplerus quoque, quam-

vis nondum motuum coeleftium rationes exin-

|, nf

m wïm

de deriuare potuerit, veram effe contendit in

Iutrod. ad librum de motibus flelle Martis, vn-

ï;perliïiü

tantil

de & Angli ipfi eundem vocant Aftronomiz

Quarto vortices non

corp

Newtoniane pareatem.

diie

nifi per hypothe(in affumuntur, (9.) & talem

i p

Jj

quidem, quz ícatet innumeris difficultatibus,

Jai

li

que cum phznomenis aftronomicis pugnuat,

i ïb

nec tam ad explicandos, quam ad perturban-

lpfüm

dos motus ccleftes conducit.

De quo vide-

TU

antür Newtonus Princip. Pbilof. lib. H1, prop. s2-

j a

Gregorius in Elem. Aftrom. prop. 76. & Sam.

ID

iil

Clarke ,. in amnotatiom. ad Robaulti Pbyjcamf

as(

il

p^g- '3,. iI.

H 3

177. 9i

D

' Mä'

Car. VII

)

1I$

177-

($5/

Cüma

Si quz autem argumentis tam fpeciofis op-

adelle

poni poffunt, ea maximam partem huc rede-

uv

unt, vthuius grauitatis , omnibus corporibus

motu

1nnate , claram ideam formare nequeamus.

p

At vero , quid mirum, fi ad talia, quz fenfi-

finit

bus noílris obuia effe non poffunt , hebeícat

liq:

acies ingenii noflri ? difcendum forían adhuc

p

nobis per plurima fecula erit, quc corpora

ROt

naturalia Deus effe iuffit, & humana qua par-

für

te locata fint in re.

Si deinde quzratur, quo-

que

modo grauitas fit attributum effentiale corpo-

qu

rum; id certe fe ignorare fatentur Newtonia-

dela

zi, quoniam effeatia corporum naturalium fe-

d

re tota nobis eít incognita (ar.)

Placet no-

T

bis oratio illius Epicuri defenforis apud Cicero-

10*

gem, de nat. deorum . lib, I, dicentis: im bac

Cor;

igitur immenfitate latitudinum , longitudiuum , al-

in c

tüudinum , infinita vis innumerabilium volitat ato-

u

siorum , que imteriedo inami coberefcunt tamen

inter fe , €9. alie alias apprebendentes continuan-

iur: ex quo effciuntur ee rerum forme atque fi-

)

zur2, quas vos effici po[fe fiie follibus Q9 incudie

D

us non putatis,

(s

4

&

CAPVT. VIII.

Ya

à

DE VIRIBVS CENTRALIBVS.

fi

178.

4

orpus a fimplici & vnica potentia folicita-

C

:

-

«

^ wm motu fuo defcribit lineam. re&am.

(819

um

DE VIRIBVS CENTRALIBEVS, ,119

(8:. Siitaque idem mouetur in linea aliqua

curua, tum neceílario, & ad minimum, duz

ii p

adeffe debent potentiz, quz iMius motum in

huc r

curua hac producant.

Poteft quidem talis

w

motus curuilineus refolui in duos collatera!es,

RUR

per principium refolutionis virium , (109.) in-

yt hi

fnite multis.modis : fed inter hos vnicus re-

ho

liquos omnes vtilitate fua viacit, cum. nem-

n d

pe dicus motus refoluitur in vnum , qui eft

- u

normalis ad. curaam, & alterum, qui vería-

qui

tur in tangente eandem curuam.

Dicitur vis,

tut, Q?

qua illum producit, vis sormalis, qux adeo-

& com

que eft potentia, corpus, lineam curuam A45D Fig..

*

winlié

defcribens, folicitans in dire&ione A4C, quz

Jium f

eft perpendicularis , aut normalis, in curuz

Ce n

clementum Zb , feu tangentem AB. Hac ve-

((f

dQl

ro vocatur vis taugeutidlis, qu& eft potentia ,

117

corpus, lineam curuam defcribens , folicitans

i, P

in directione 42, quz ecft tangens clemeqti

[

curug 4b,feu pundi A.

f i

1794

1:1'11:44?-

Aqit f

Patet enim ex prihcipio refolutionis virium,

i

(109.) motum corporis per elementum curuz

4b, inter alios modos, refolui poffe in 44,

& AB, quarum illa fit perpendicularis ad cur-

vam, hzc vero fit tangens eiusdem, conftrue

&o re&tangulo 445B ; adeoque perinde effe ,

J

fiue corpus folicitetur duabus viribus 4B &

44 fimuls fiue fola 4b , quz eít diagonaljs

jict

contructi re&angqli.

H 4

18e. Vis

g&äm'

(i

I20

Car. VIII

D

180.

emp

Vis igitür normalis corporis celeritatem ne-

(s

que auget neque minuit, quia eius directio

quod

4a neque in fequentia, neque in anteceden-

pau

tia, vergit.

Effe&us autem eius in hoc vni-

looo

N

&i

co confiftit, vt corporis modo dire&ionem im-

mutet, & efficiat, vt corpus, quod per fe in

TW

Bilg

veGa effet progreührum , promoueatur in li-

nea curua,

p

I81.

autd

Vis autem . tangentialis in corpus, elemen-

vd,

tum curuz 4 percurrens, hunc effetum edit,

vt motum eius vel acceleret vel retardet, pro-

eti

vti fcilicet corpus trahit vel fecundum dire-

rf

Cionem 4B, quam eandem etiam corpus ha-

ent

bere fapponimus, vel in directione 4/d con-

traría.

Si igitur corpus in linea curua mouca-

alin

tur, vis tangentialis dire&ionem íüam perpe-

tuo mutat, & fecundum aliam femper plagam

Tl

effedum ífüum exferit.

Frequentiffimnms au-

pu

tem in natura efít motus curuilineus ; omni-

tüj

um €X.gr. corporum füpra terram pofitorum,

&

fi hxc motum vertiginis, vel circa axem fuüum,

a

habeat; deinde omnes planetz| mouentur in

pu

lineis cumgis , nempe ellipfibus, Vnde fumma

ang

| neceffitas huius confiderationis elucet.

,

182.

D

Vt itaque «triusque harum virium , & nor-

l

malis & tangentialis, eruamus menfüram, ad-

D

€oque mathematicam hic cognitionem nobis

compa-

DE VIRIBUS CÉNTRALIBVS.

I2l

comparemus; (7-) ponamus, corpus quoddam,

A&f f«

cuius maífa fic a », moueri per elemeotum

d

quoduis curuz 44b z1 ds, in tempore infinite

Yecete

paruo d£, &quidem fic, vt illud, cum eft in

hw

loco 4, habeat celeritatem finitam z c

Fa-

Ohenu

&a refolutione huius vis compofitz, vti dixi-

per f

mus, fit potentia trahens corpus in direGio-

i ini

ne normali ZC zz p5 efficiet bzc, vt corpus

percurrat fpatiolum 42 in tempufculo dr, Eft

autem ex canehe generali (127.) dc —

—

npdt.,

5

emen

vel, quia hic eft c — g—ï—, (83.) aut dt z &

3

um ed

—

npd«s

.

det,

erit hoc fubftituto dc zz

mc ?

& quia fimili-

m d

ter fpatiolum quoduis percgrfum eft dcdt; (33.)

pl

npdsds

]

—

Af t*

erit hic dcd£é z

!ü

C

Ducatur ex &

It

alia normalis ad cürüam, bcC, quz continua«

1

ta, cum produdia pariter 4a, concurrat in C.

Tales due normales, concurrentes in vnico

pae

115 dl

punQo C, vocantur in Geometria füblimiori

o

radii ofculi; hunc itaque radium ofculi JC vel

torut

AC ponamus z r.

Hinc orientur duo trian-

at

gula fimilia 44b , & baC, ob arculum infinite

r i

paruum 4b pro reGula habendum ; & quia

fiümimi

anguli 45a * abC z reQo — abC aCb5 vn-

de, ablatis zqualibus, remanet 4ba - aCb

& apuda fünt re&i, In his triangulis (imili-

.

bus nunc erit 45

.

Ab zi ba:bCs; e(t autem

t

ba - 4b, quia d

ifferunt quantitate infinite

---

j

parua; & per fe eft C — AC, ergo di&ta ana-

p

nobli

Ab

ol

4b i AC5 vel in

logia, hec Cl&-a. a ;

H 4

ym-

p

122

CaA?. Vm

fymbolis indicatis ; npdsds': dint d Qndc

mii

m

gai

fit urp z3 mcc s aut defiderata vis normalis p z

mcc

I LL

Statuamus porro altitudinem celeritati

E

Yvor

€ debitam effe v, eritfic c z. 7v, velec a v,

Lonn]

120

nec non Z

r

i» (159.) adeoque habebitur

t

2

etiam p —

&

1 e

Áiry

183.

J

i

It

Pro eruenda vis tangentialis menfüra , erit

npd

aul

iterum ex canone generali (127.) dc

P n ii

[7s

m

.

»

"

n

LU

VC] E Ob dí

du ds

(485.) db m

—— —

ofq

in

pïs n vel mfd—a

u

«

L

npds; atque ftatuta, vt ante, c zi /7/e, erit

&

ec z2 0, edc z Zdv, & n z $, qux fübftituta

p

producunt zzdv

penid

Lsl

zpds , vwel habebitur ita

&t

——

md 7)7

füt

quafita vis tangentialis p —

.

W

184«

il

Manifeftum eft ex his, vim normalem feme

Mden

itt

per vrgere corpus motum ad datum aliquod

centrum C, quod centrum virium vocatur. . Po-

Qu

(N

tentia vero talis , quag. corpora ad huiusmodi

centrum virium vrget , atque impellit, voca-

ft]

tur vis ceutripeta , & hec eadem , fi fiat nega-

[

tiua, vt corpora ab hoc centro repellat, voca-

tur vis Cenirifuga , wtreque autem communi

Hinc vis nor-

t

x;gmi.ns dicuntut 'Qiïgi ceutrales.

,malis

DE VIRIBVS CENTRALIBVS. 125

vndt

malis femper fimul eft vis centripeta; & patet,

grauitatem quoque effe vim centripetam. (162.)

,

T

185.

vleri

Hanc vim centripetam aut centrifugam in

varis lineis curuis, ope vtriusque tmenfurz

((

modo (182.) traditz ,. examinant atque inqui-

ibebtr

runt Philofophi; noftro vero inftituto füfficit

eandem indagare in folo circulo ; curuarum

3

.

fimpliciffimo

quem in finem ponamus cutm

Hugenio , qui primus calculum harum virium

4, til

iniit, corpus aliquod moueri in peripheria cir-

!l

culi motu zquabili , & celeritate conftanter

p

—À

"!

eadem c, vnde etiam altitudo debita huic ce-

leritati v conftans erit.

ls vero , qui radius

vaiti

li

ofculi dicitur in curuis generaliter , in circulo

eít radius ipfius in Geometria elementari di-

"

d

im

&us, quare in hac traCtatione virium centri-

il

Ml

petarum circuli denotabit r radium eiusdema

r

J

circuli; ex quo in tali circulo habebimus men-

furam vis centrifugz , pofita hsc zi p, L p z

mcc

:

Yr/)

p

aut II p

w 21

3 qui duo canones in

n u

idäm recidunt. (182.) Si auterh confideretur

ahquul

integra peripheria circuli, in qua corpus moue-

"u

tur, vel orbita, aut traieloria , & hzc dicatur

m

0. tempus porro , quo integra hxc orbita ab-

[

foluitur , fempus periodicum dictum, t zz £5 eris

u

W

qor

6t 2..', (32.) quo fubrögato in canone L, gri-a

,mmlml

tur p zi Iää! fed quia o r eft ratio periþhæ-

jj n

mlS

1

Yi

—

2

Car, VIH

rix ad radium,quz vbique conftantem habet va-

Vi

lorem , quem etiam tenet ipíaz; exfürget, fi

pti

ad proportionem fqlgm attendamus , canon Ill,

Ino

PE

tt

ob

186.

qu

Videmus duplici vi opus effe, vt eorpus in-

bi

cedat in linea curua generalites, aut fpecialiter

in peripheria circuli , altera'normali , altera

[

tangentiali; quarum vtralibet , ceffante reli-

füa

qua, deinde plenum füum effe&tum exferet, !ta

Y

fi ex. gr. fübito defifteret vis tangentialis AB,

lii

tum fola normalis obtineret, corpusque in cen-

4

trum C abriperet. Si ceffaret normalis fübito ,

tn

tum corpus, fecuturum effet tangentem AB füa

e.

Nit

directione

5

dum vero vtraque fimul motum

Ed

moderatur: corpus fin

o

gulas diagonales intfinite

multorum re&angulorum Ab, hoceít, petri-

pheriam curug, Pcrfequitur.

/

inn

18'7,

hia

cmEx his apertum eft , quod antiquis iam erat

fet

cognitum , corpora in gyrum acta concipere

h

conatum diícedendi ex orbita fua fecundum

N

tangentem orbitze, hoc eft, acquirere vim tan-

trq

gentialem , eandemque a&u ipfo exercere, fi-

ü

mul ac vis normalis definat.,

Cognito feme

n

hoc nifü , eodemque ad víus fünditorum bel-

W

licos translato, non potuit non obferuari , at-

que manibus fentiri, maiores effe conatus cor-

porum maiori celeritate rotatorum ; & quz

ünt alia vulgaribus fündarum experimentis

t

vbi-

um

DE VIRIBVS CENTRALIBVS, 12j

etvte

vbiquenota. Alterum, quod huc pertinet, ex-

tsf

il

perimenti genus iam exhibuimus fupr(a. (169.)

188.

Vt né igitur corpus vi fuz tabgentiali foli

Obedíat, rétrahendum fingulis momentis eft

quantitate B5 abilla dire&ione; vt in cutus ore

us

bita maneat

enit

Quatenus itaque retrahi debet

a via rectilinea , eatenus habet re(iftentiam

, At

te rel

obediendi vi normali , atque fic exercet vim

füam centrifugam ; qu& curn przcife vincatur

ret, lt

i li

a vi centripeta , neque quicquam viterius ob-

tineatu£, quam vt corpus, quod difcedere vult

at

à centro per lineam bB, per eandem hanc con*

[j

tinuo retrahatut ; & reftituatur : euidens eft;

T

vim centripetam centrifuge femper exacte effe

ml

&qualem.

j

189.

n

Sed ita corpus, in peripherià cüruà ambus

lans, hanc femper premet extrorfum:

Quo-

niam enim vi opus eít ad corpus in linea curua

m e

retinendum , atque orinis vis adhibenda füps

onit vim in contrariuni dire&e agentem : nul«

1cip€!?

undi

um dubium effe poteft, quin hzc vis, vi cene

tripetz in contrarium direQte agens, & füpera-

jmu

t

ta a vi normali, in cutuam agat, adeoque hanc

premat.

Conítat igitut, corpus in gyro cir«

) (gmeï

It lt

cumactum vi centrituga extrorfüm femper pre-

inendo agere.

ri, q

js u

1939.

ium eít, quin ex folo mo«

4

Nullum itaqtie dub

mgf][!lï

tu progreífiuo curuilineo oriri poffit vis ; au£

4

[

poteri«

--

126

Car.

VIII

potentia premens , fine vllo celeritatis damno

Wi

npit

jn corpore moto. Vtrumque idcirco in mundo

exiftere poteft, vt primo ex vi , aut potentia

v

uadam, oriatur motus; veluti in graui dela-

atqu

benti accidit ; fecundo vero etiam ex motu,

qua

curuilineo, prodire poteft potentia, talis nem-

pe ; qualis eít vis centrifuga. (89.)

19ts

HUR

Viriam fingularum , przcipué vero: centri-

i

qui

petarum, vtiliter diftinguimus tría genera, cum

Newtouo , Priucip. Pbilof. nat, matb. Def. ; il-

Q

tist

larum netmpe oim àbfolutam , acceleratricem, &

inotficem , quarum folas ddas priores hic con-

lii

fiderabimus.

Eft itaqué vis céntripetz quan-

Nl

titas abfolutá, meníura eiusdém uiaior vel mi-

not pro efficacia caufT eam propagantis a cen-

àd

tro, ltaex. gr. vis grauitatis abíoluta miaior

eft propé terràm, quam in füpérficie lunz;

2v

(157:) vis magnetica vna maior eft altéra pro

inole magnetis, velinteufione virtutis.. Porro,

l'

vis ceritripetze quantiras acceleratrix, eft ipíius

tti

inenfura velocitati proportionalis. Íta fi ex. gf

fit

con(íideremus monetam auréam; & leuiffimaim

aliquam plumulam , erit in illa vis grauitatis

abíoluta miaior, quam in.lac,; vel rüaius Illius

£ondus, quain huids; vis vero acceletatrix

&

vtriusque erit cadem , quatn apud nos, prope

li

Qu

terram, pofüirnus z i. (1;8.) Cumque de-

indé in. canone

aq*

potentiarum genelxvggli-ïït dc z

l

tipdt

fü ?

(127.) dénetat hic, in aCtione gtauitatis;

I

npdi

um

DE VIRIBVS CENTRALIBVS.

127

Ahimm

n

—

d

vim acceleratricem, quz nempe ipfi dc,

Wundy

m

ponta

vel íncremento celeritatis, eft proportionalis ;

J (

atque m denotat maífam , feu' pondus ; vel

X TU

quantitatem abfolutam.

ls t

192.

Si corpus quoddam in peripheria circuli mo«

tu vniformi inéedat, ea quidem celéritate; qua

qutt-

acquiritur per altitadinem v cadendo : etié

quantitas acceleratrix ex vi centripeta huius

opoy Qu

"1 ]

corporis crta, ad vim acceleratricem grauita-

]

tis terreftris : vti dupla altitudo illa; ad radium

um d

tie Qu

huius circuli;

Eft énim ex canone II, ( 184.)

; qu

MU

e

: vdr

vis centripetz quantitas abfoluta p —

5

TET

3 Dj

ádeoque eiusdem quantitas acceleratrix. g. -

2

7 hlï:ï;

U

—

p p

n

; que refoluitur in hanc proportionem ä:

[ïor-rr-

imops

Eft autem 1 quantitas accelera-

up

M

1e

trix grauitátis; (

fitum.

1369.) vnde confítat propo-

ifümá

j

193'.

uslvu!

Ratio hinc redditur experimenti illias, quo

calix vitreus faície latz impofitus, vel fani ale

115[7!51

;

1

j

ligatus, & aqua repletus, complicatà faícia cir-

l

[

cumagitatus , durante hac agitatione , nihil

|

P

aquz effündit, fi equabiliter , nec fübfultorie s

ä

in circulo füo circumducatür ; quod idem imi-

Q]

tantur alii ealicem repletum, aut lapillum, im-

ponens

nPdE

"

128

Car. VIII

|

ticof

ponendo circulo vimineo ; huncque poftea cir-

Oritur enim vtrinque in his

pora

Cumag*äcando.

corporibus ita agitatis vis centtifuga. Quodfi

caet

Cles

ponamus, aduam eX. gr» €a celeritate circum-

gyrari, qu&& acquiritur cadendo ex altitüdine

Qdeir

iti 1

15 pedum , & radium circuli, in quo fit gyra-

to, éffe 3 pedurn ; Orietur quantitas accelee

n

inc

ratrix vis centrifüge ad quantitatem vis acce-

leratricis in grauitate i 30: 3 —— 10o: 1j cum

T0l

Qu

itaque, hoc faltem cafu ; illa decies maior fit;

quam hzc: fatis patet, quam facile fieri poffit,

t

vt mediante hoc motu circulari; & excitata exin-

de vi centrifüga , heec ponduscorporis deorfutm

niténs multum exfüperet, & confequenter in

deti

V

omni loFo circuli aquam calicis funfio apprimat:

i94.

u

Patet hinc étiàm fimilitet, fi graue ià peri-

pheria circuli xquabiliter feratur, ea quidem

5

celeritate , quz acquiritur cadendo per altitu-

dinem dimidii radii illius peripherig: tum vis

tu

centripeti quantitateri acceleratricémi &quas

di

lem effe grauitatis tioftrs vi accelerátrici; vel

vim centrifügam abfolutam «qualem effe pone

[

deri corporis. li cargne enim priori II , p zi

m

[oinol

1j

od

z

I

—

du

1j àué

fü

L. , pohatür z i, etit(ic

n

h

etiam p: m, vnde propofitum conftati-

h

N

1955

H

- Diximus fupra (173:) in. graui

tatis explica-

li

tione Hageniana , tahtam requiri materie vore

l

tieoiz&.-

DE VIRIBVS CEN TRALIBVS. 129

f cit

ticofie, circa tellurem abreptz , cuius vi cor«

j n hts

pora verfüs hanc deprimantur, celeritatem, qua

Qiud

celeritatem terrz, circa axem fuüm motz, de-

(ftüte

cies & fepties füperet; quod afferrum hic nunc

dl

demonftrabimus. Materia hxc grauifica Hzge-

fitgi

Ótii mouetur in circulis , quorum radius ad mi-

; ao

nimum zqualis eft radio terrz noftre, gitue

15 0*

in canone vis centrifuge generali II , (184.) de:

rj a

notabit r radium terrz ; atque quzlibet parti-

viot (

cula huius materiz grauificz tenebit vim cen-

j po,

at

tripetam, p — —-.r??, aut huius quahtitatem acces

Qeofüt

[

?

yantrit

letatricem

as m

. Vt itaqu'(/:r hæ'cg vis accelera«

m

p

trix vi acceleratrici grauitatis,quie ab ifta produci:

i

n

tur tanquam effe&tus a cauffa; parfit: debet effe

r

T

l qmï;

& 1 (138) adw: :

Debet proinde alti«

or dlv

tüm v

tudo celeritati materim grauificze debita effe

| 4qu

Itl

Ti

dimidius radius terre , vel ï.. (i94:.) Verum

l

ff

celeritàs ex hac altitudine cadendo acquifita eft

]jf

à50/U £ 125 /21; (148.) ]am vero ex men-

lj

D

fura Piccardi, radius cerrz eft 1961579: pedum

Patifiporum., vide Degré du. Meridien P. II5

pag. $8. aut idem eít , affumta ratione pedis

Rhenani ad Parifinum z 100o : 10355 V. Ct-

leberr. Euleri Mechanica $.222. dom. 1: 20302343

9

rf*

pedum Ahenanorum ; cum ver9 requiratu

wæ soþ

i

in

T

e

Car. Vm

130

in-fcrupuïïs pedis Rhenani, (143.) eruetur valot

tf

ipfius 125 //21 E 25188250, qui indicat, cele-

Kep

ritatem imateriz grauifice tantam effe , vt eá

fingulis minutis fecundis percurrat 25188250

fcrupula pedis Rhenani. "Térrz autem pun-

&um quodlibet füb zquatore in minuto fecun-

do percurrit 1427 pedes Parif. (79.) vel 1477

n

pedes Rhen. aut huius fcrupula 1477000j ita-

que erit celeritas materiz grauific ad celeri-

ti'c

di

tatem motus diurni terrz L 25188250 ad

fí

1477000, Vel quam proxime vti 17 ad 1. Pre-

mit vortices alia adhuc difficultas ; nam (i ma-

tería grauifica mouetur in vorticibus, tüm eae«

Bo

dem celeríitate feretur , qua quidem planeta,

d

quem Vrget.

Sit C planete celeritas in fua or-

bita, » eius orbita, 7 tempus periodicum circa

IG

a

folem, D diftantia a fole, erit, fi duorum pla-

doadi

netarum motus inter fe conferantur C: c

L

fic

Ll

1

T

: ..'5.. & ex regula Keppleüana T1:tt 3

p«

T

Ti

Y

*

h

DDD: dddergo €: é &

FD* yàd?

c:lgrims'

lm

inde cireularis vorticis foret in ratione reci:

(

proca fuübduplicata diftantiarum a fole;

Iam

av

unius planetze curfüm circa folem $ confide-

l

remus. Sit fig. *una diftantia eiusa fole $P, &

huic infinite propinqua $p ; ex centro $ radio

n

$P delcribatur arculus Pr.

Ilam fümatur alia

gl'

a fole diftantia $Q , & planeta eodem tempu

fi

4

fculo ad 4 à' Q. perueniffe concipiatur , quo

à P ad p pertigit, deíctibatur iterum ex cene

N

u9

*

p

pE VIRIBVS CEN'TRALIBVS. 131

vt

tro $ radio $Q arculus QR , etit ex regulà

ylte

Keppleriana

ET

182')0

PSp & QS$g vel

D p«

$P * Pre SQ w QR

E

) lu

Pr: QR & $Q: SP at Pr &

- QR funt pia-—'

d u

netz celeritates circulares, ergo celeritas vor-

0j ]l

ticis foret reciproce vti diftantia. Que dug

celati

diueríe leges celeritatum vorticis in eodem

jo d

. Tre

fyftemate fecum combinati nequeunt.

196

m

Qd

Si corpus 4 in cürua quacunque ZBD circa Fi

]u

centrum C, vi qualibet centripeta ad illud ten- 14.

dente, moueatur: defcribet id femper areas

ia

Diuifa enim con-

m

temporibus proportionales.

cipiatur curua iíta in partes infinite paruas A4B,

p

& BD , quz iam pro re&tis haberi poterunt li-

Te

neis. Habeat corpus in 4 celeritatem aliquam

ia

progrediendi in tempufculo df per 44, fed fi«

mul in eodem d£ trahatur verfus centrum pe£

4« : deícribet ergo hoc tempuículo diagoná«

eriti

lem 4B, abfíoluto parallelogrammo . 42B«$

ii

(106.) aderitque ipfi in B celeritas aliquantuti

au&ta, qua in alio df ferri poffet in directum

hut

per Bb z AB; fed vis centripeta denuo aget,

r

& corpus trahet ex B. in & per B8, Vnde cor-

n

pus denuo feretur in diagonali BD parallelo-

rzdlo

grammi BbDg.

Corpus itaque in tempore

j aliz

fimplo defcripfit aream 4CB ; in duplo aream

1pi

ACB 4 BCD5 fed eft area BCD - ates ACB.

quo

Nain triangula duo 4CB , BCb habent bafes

Id

(

&quales 4B,

Bb, & communem verticem C,

vel

I &

L

*

ag

132

Capr.

VIII

hoc

vel eandem altitudinem $ ergo ACB BCb

fera

triangula autem BC5 & BCD funt intra easdem

nec

parallelas PC & bD, & habent eandem ba(in

in:

BC; etgo BCD X BCb , & coníequenter BCD

dl

r ACB ; hinc area a corpore deícripta in

tempore fimplo eft ad aream defcriptam in

Imzp

p

tempore duplo Z ACB: ACB 4 BCD z ACB:

24CB z 1:2, vVelvtitempora. Simile'ratio-

cinium cum per totam curuam extendi polfit,

fe

patet propofitum.

t

197.

te

Keplerus ex obferuarionibus aftronomicis

£

euicit fummo labore füo & ingenio, I; plane-

Q

tas omnes moueri , hon in circulis, fed in el-

lipfibus , in quarum I!, foco alterutro fol fit

9

pofitus; III, tempora, quz planetarum quili-

ber in füa orbità abfoluit ab initio motus fui;

efíe proportionalia areis, quas vertir, radius

velor di&tus AC vel BC; aut diftantia mobilis

h(

a centro virium ;5 & IV,tempora integra perio-

!

dica duorum planeétarum effe in ratione fefqui-

h

plicáta díftantiarum mediarum a fole; hoc

W

eft, vti D* 2 ad d;

295

?

vel etiam V , quadrata tem-

Y

porum periodicorum effe inter fe, vti fünr cubi

K

diftantiarum. — Vewtonus poítea hanc arearutm

zquabilem defcriptionem , in omni curua exi-

ftentem ; a priori demonfílrauit , in princip.

Philof. Nat. $e&. I1, prop. 1, ex qua deinde fe-

;ï

quentia fuüa fere omnia deducit. Idem quoque

euicit a priori, vt corpus reuoluatur in ellipfi,

requiri vim centripetam ad focum tendentem

um ab

in racif)ne inuería cjuplicata diftántiar

. hoc

DE VIRIBVS5 CENTRALIBVS. 133

hoc foco ; ex quo poftea, cum Kepleri ob-

.00

t

feruadionibus combinato , patuit, omnes pla-

m d

netas ia folem graues elle eadem plane ratione,

in qua corpora in terram fünt grauia vsque

t

ad lunam ; (157.) vnde intelligitur, quid Nev-

j

tono (ic grauitas torius fyftematis noftri folaris

ptam n

-« J

Ub

vuiuerfalis , aut grauitas cælejïis.,

198.

lehiti

Deducamus ex gencrälibus (185.) premiffis

| püdï[l

regulis cafüs aliquot fpeciales, vt canonum ibi

traditorum latiffimus pateat vfus.

Primo, vi«

res centrales duoruüm corporum zque velo-

noma

cium, & in diftantia equali'a centro , fünt in-

, p

ter fe in ratione maffarum.

Fluit hoc ftatim

d

mcc

) fU;J

mBiuwxes

. Erit enim fic

ex canone I, qui eft, p —

i qniïf-

us

U UMCO: . ce

——

d

nR

3l

nr

äelf ob Czré, R z f

Hä

*

habebitur , diuidendo per eq

ualia ,( P:p

n

jptti

M a.

Hinc fi duo fluida diueríz grauitatis

fl

fpecifice, veluti mercurius viuus & aqua, vel

pondus folidum fluido, inclufa fint eidem cubo

; hii

eu

vitreo, ad horizontem inclinato, & circumgy-

nt m

rentur , afcendet grauius, magisque recedet a

e

centro, quam leuius. Hinc etíam inter cribran-

dum grana-fólidiora ad peripheriam cribri ex-

"u

;

-pelluntur, palez leuiores ad centrum colligun-

p,df fc

tur, vti fupra iam monuimus. (169.)

199.

ïugquc

3

li

Secundo, fi corpora zqualia, quorum idem

u

efl Cm

eít tempus periodicum. íint in diuerfis diftan-

- tiis

jn^

l 5

Wi

2

134

Car.

Vi

tiis a centro: erunt. vires centrales vti diftan-

ti* a centro.

Conf(equitur hoc ex canone III,

dj

e

fed hoc cafu funt

(185.) in quo eft p zz 2tt—

?

quo

11 & f conftantes quantítates ; ergo p vtios at

orbitz, vel peripheriz, fünt vti radii: ergo

erit vti 7, diftantia a centro.

Hoc illud ipíüm

p

eft, quod füpra (155.) affumfimus. Ex eodem

pla;

hoc etiam canone deriuatur íequens corolla-

rium: fi mafTz (int in ratione Inuería diftantia-

ptti

rüs

rum, vires centrales effe equales. Cum enim

2241

j

fit generaliter p — us aque hic füupponatur

[

—

MW

;:: I, aut 7o — r, & f conítans 5 erit

his fdppofïtis p z 1, vel vis centripeta vtrin-

)

que &qualis.

p

260,

"'Tertio, fi duo corpora equalia, in eadem

diflantia a centro , ferantur diuería celeritate:

l

erunt eorum vires centrales vti quadrata ce-

leritaturn.

Patet hoc abunde ex canone [,

"

u

852 p

a

tt

—

h

201.

Quarto, fi q »^7ata temporum periodico-

j

vum fuerint inter fe vti cubi diftantiarum : erunt

l

vires centrales in ratione compofita, ex dire-

a maffarum , & inuería duplicata diftantia-

Tumacenuo. Fluit hoc ex canone IIl, in quo

$

E.

[2

|

p

DE VIRIBVS €ENTRALIBVS. 13j

tll

nl

eft p — *Pï?- (ISs.)kE& enim fic £? z " s 015

Q f

quo fübftituto fitp z — — —» ob r z o.

TT

:

t

Ex $ 199 facillimo calculo ponderum in fü-

dj

erficiebus folis ac planerarum ratio eruitur.

ipfün

Codert

Sit fig. T folis centrum in 5, Veneris in 7

701

planetz alius primarii in P, Veneris tempus

periodicum círca Solem : 9, & planet alte-

at

rius — T, erit

1 enim

Vis folis in Venerem ad vim folis in plauetam P

)natur

qti . ad B

60 TT

jd

Si iam planeta primarius operetur in fatelli-

iv

tem L, cuius tempus perjopl.icqm circa planetam

rimarium fit £, erit

Vis Solis in Fenerem ad vim primarii planete ia

t

$.

p

fatell"item vti

"

adPt

Í

ritte

[ (

Sed cum Sol operetur in diftantia 57 & pla-

lj f:

neta primarius in diftantia PL , & vires cen-

trdles fint reciproce vt quadrata diítantiarum;

babebimus

L

:

1

i

i WL PL

e m

ergo in diftantiis a qua-

Spi;' PL2 , 4

Í

j

Yi

libus :

i

yis Solis eft a;l vini planete frimarii vti 1 ad

PL

qia

qu

SV? it

d

$ Pona-

Syu,:

er

£RÓCEDe

29^-

BC

-*L-—f

156

Car, VIII

i

Ponatur radius corporis folaris & D , & pla-

netzx primarii zi d, & fol operari in fua füper-

lat

Y

I

tütoi

ficie, & planeta pariter in füa , erit

CUP OM

petwt

3

EIS

$P

ergo grauitäs' in füperficie Solis

eft ad grauitatem in fu

4 - PL5.4.DD

perficie planete primarii

vt 1a

hinc

3/5 tt.4d

V K

Ex.

I

peti

Sumatur tellus noftra,

N

6 z2 2241 14h 49' 20^

E 37 7 4j

i

Dz :oooo

1Yon

qu

d z

109

PL

g

-65, $ rad. Tellurís

H

$F z414460

—

[ d

$/

- gfït ratio

ponderum in füperficiebus Solis &

Telluris vti 1000 ad 417.

il

Ex

I

Ratio þonderum

p

in fi uperhciebus Solis & Jouis

q

€x comparatione quarti fatellicis

lu

SF: PLz3443, 723: 5201

D

f 36 16b ga* p'

d- 996 treliquzquantitates manent vt in

exemplo praecedenti, & euoluta füperiori for-

mula, ratio ponderum in füperficicbus Solis &

jouis eft vti 10000 ad 782.

Ex.

4

$BOM

a

U L

ii

DE VIRIBVS CENTRALIBVS,

137

Ex.

If

?

! & ph-

nfuper-

Ratio ponderum in fuperficiebus Solis & $a

turni ex comparatione fatellitis Hugeniani.

--

-

p

PL - 8525

(ie li

$P 23723

£ 15932h 41* 14*

: primarii

——

799

hinc ratio ponderum in di&is fuperficiebus erit

vti r0000 ad 472. Cum igitur grauitas in fu-

perficie folis fit ad grauitatem in fuperficie pla-

2

PL3

rl

ad

——

& vis centri-

netg primarii vti

D

£d*..

fuga ZEquatoris alicuius fideris, ex eodem theo-

remate Hugeniano, fit proportionalis radio -

quatoris diuifo per quadratum temporis verti-

ginis , erit grauitas in fuperficie folis ad vim

D

centrifugam æquatoxfis foklaris. i

p

T

P

Jis !

SPE3T72

——

*

Die

1. fi T defignet tempus cbnuc;rtïo...

nis folis circa axem fuum : & in quouis alio

planeta primario, quem fàatelles circumit, qui-

d

que circa axem fuum mobilis eft , grauitas in

fuperficie planetz eft ad vim ccntrifugam -

PL? T*

quatoris —

TTEP N

: fi T denotet tempus

]

xotationis &quatoris planetarii.

frr

Ex.

I

Quæri—tur ratio g

rauitatis in. fuperficie fohirï

A

ad vim ZEquatoris eius centrifugam.

J/

Es

SV

N

158

CaAv. VIII

SV - 157. 614. ràd.

T — o2jd i$h r6' relique quantitates

funt ezdem, qux in calculis füperioribus , &

k app

Tellur

grauitas in füperficie Solis erit $1094 vicibus

maior, quam vis centrifu

ga xquatoris ; hinc

qum

DW

figura folis þl"t perquam fphzrica,

xl eet

Ex. II.

citas.

De Tellure

lus p

Dir

PL 6o.5 rad. &

ettrl

Tom a a

fitot

t 9274 3h 4

(

hinc ratio grauitatis in füperficie Telluris eft

Votun

ad vim centrifugam squatoris terreftris

—

t

ts ;

394 : r.

if

Ex. II de Jove.

het

Ex comparatione quarti Satellitis

I

PL — 25, 299 rad. 2l

Quat

T.

p

od 9 h 56' 9"

den

t

v

—

m

16 16 32 9

m

Ratio grauitatis in füperficie Jovis elt ad

vim centrifugam squatoris Jovialis — 10: r

vel accuratius 9. 95o: z. hinc figura Jovis a

fphzrica multum recedit.

Ü

Inveftigemus íam cafüm , quo grauitas in

füperficie planetz & zquatoris eius vis cen-

trifuga zquantur , & habebimus , ponendo

(

celeritatem rotatoriam e&quatoris incognitam

t

PLi

DE VIRIBVS CENTRALIBVS. '139

PL3

d

i? da

—

e x

g ——

ltate

.tzdzþ'l-'

XX

D3

jns,

& applicando ad Tellurem eruitur, fi rotatio

|vinba

Telluris circa axem foret 17 vicibus celeriorg

j t

quam nunc eít, vel i Terra intra :5 287' circa

axem fuum conuerteretur, vim grauitatis fore

vi centrifuga squatoris equalem ; & fi velo-

citas huius rotationis foret adhuc maior, Tel-

lus plane diffiparetur.

Pari ratiocinio colligitur, vim grauitatis &

centrifugam in Equatore Jouis fore squales,

fi rotatio circa axem fuerit triplo celerior.

Cum quantitates materiz in planetis fint vt

lus«d

corum vires attrahentes in squalibus diítan-

o

tiis ab eorum centris , erit quantitas materíd

in fole ad quantitatem materix in quolibet pla-

SP3

PL3

neta primario fatellite ffipzto vt

—

ad

i?

Et cum denfitates folis & planetarum fint vti

quantitates materiz diuife per volumina, erit

SE3

denfitas Solis ad denfitatem

planetz primarii vti

PL3

( D*

i dà *

di

y!

yi

CAPVT IX,

DE CORPORVM QVALITATIBVS,

1

y n

202.,

a

Q

valitates corporum definiuimus füpra, (16.)

w

| €lie proprietates , quz his aliquando tan-

(l

tum;autíingularibus, adíunt, lta ex gr. du-

li

rum

IX

140

CAP.

rum effe, aque non femper , fed quando con.

Tünt i

dim

gelata eft tantum, competit ; falfum effe, aquis

non omnibus, fed fingularibus conuenit , ma-

Dttip

tedu

rinz nimirum , & mineralibus fontibus.

Tünt

203.

U5

Generaliter diuidi folent hz qualitates in

craf

adiuas & pa[fiuas s veluti in igne eft qualitas

tor,

a&iua liquandi metalla, in his vero paffiva per

Tnatt

ignem diffluendi. Deinde notanda eft antiquo-

itque

rum diftin&io in qualitates materiales aut imma«

Qu

leriales ; vel reales & inteutionales ; illas dixe-

hu

d

rünt effe , qux operantur & fentiuntur aut im-

mediate , aut interuentu materie cuiusdam

continuz ; hanc vero , quz operatur in diftans,

nulla intercedente materia intermedia.

Veluti

fol luminofus fentitur, in tanta quidem diítantias

fed ut lumen egrediatur ex eo, & mundum in-

f

ill

feriorem illuminet , ope radiorum ad nos vsque

pt

extenforum ; eft igitur hoc qualitas materialis

foliss ferri atvractio fimilis eft qualitas magne-

le

tis, fi detur materia magnetica , cuius ope

ifta peragatur. QCum vero fol dicitur circum-

p

le

ducere omnes planetas circa fé, eosdemque

vi centripeta ad fe allicere , nullaintercurren-

T

Ye

te materia, vti Keplero & Newtono vifüm eft:

;

erit hzc qüalitäs immaterialis , vel intentionalis.

W

204.

Q

[

Celebres etíam fünt Ariflotelicorum diuifiones

qualitatum in primas , & fecundas ; illas ftatue-

runfc

*

PA

DE CORPORVM QVALITATIBVé. i4i

NT

rünt effe quatuor, calidum, frigidum , humi-

f aqi

düm , & íiccum , ex nümero elementorum

Qit hj

Peripateticorum ortas, ac ad. quas omnes alias

lsl

reduci poffe putarunt ; harum vero numeravee

rünt quatuordecim, quz fünt, denfitas , rari-

tas, grauitas , leuitas, durities , mollities ,

ht d

craífiies , fübtilitas, ariditas, lubricitas , len-

qualt

tor, friabilitas, afperitas, leuitas, quz ex pri-

ffra pt

marum temperatüra & mixtione profiuant $

antiquo

atque cum hz allegatz tacu potiffimum ob«

TT

feruentüt, vocari etiam folent tangibiles ; qui-

A di

bus deinde adduntur ceterorum fenfuum ob«

ii

ie&ta, fapores, odores, fonus, & colores.

i

£0j

( diäöm:

Yi

Deïnd& diftin&ionem quoque igduxit Aii-

dilni

n

ftoteles inter qualitates wanifeffas €9 occultas j

illas effe dixit, que a fenfibus euidenter de-

( VSC:JC

]

prehenduntur;

has vero effe tales latentes

at

& abíconditas poteftates , quibus res natura-

ma

les agunt vel patiuntur aliquíd, cuius ratio ex

üs-qf

Citt

primis, atque inde ortis, qualitatibus non faci-

le reddi poffit.

Heg vero qualitates occulta

deny!

merito hodie deridentur; quía nihil aliud apud

um

veteres illz erant, quam modeftum ignorantiz

[imt

Referuntur huc ;

afylum & obuelamentum.

t

quarum nomina tamen, apud varios auctores

occurrentía, notari debent, Sympatbia , mu-

tua quedam confpiratio rerum , ex occulia

yfont

cognatione orta ;

veluti lacerta animal dici-

tur homini natura amicum j ruta ad ficum fa;

fue

tà

[uj

*

144

C0 51X

fenfi

ta lxtiffime proüenire; vlmus gäudere viti-

Corpo

bus propinquis ; vel cum ofcitante vno ofci-

*

Teqai

tat alter

?

cum quis faliuam in ignem ex-

Conft

fpuens puftulas inde in lingua fentire creditut.

Cuig:

Antipatbia, naturalisrerum inimicitia quedam;

brici

& repugnantia; qualis effe vulgo creditur

tür à

inter leonem & gallum cantantem ;

oues &

$

brafficam & vitem.

Q .

lupum

»

Autiperiftafis ,

deb

intenfio qualitatis propter qualitatem contra-

hi

t

tiam; vt quando cellas, & fpeluncás terre,

fisio

zítate frigidiores crediderunt quam hyeme ;

Yi

uod vero falfiffigum effe hodie repertum

O

eft. JMagietifmus, vbi corpora quedam facile

íe vniunt, & congrediuntur, veluti mercu-

Dn q

dety

rius auro, fülphuris fümus argento, arripitur,

N

Idiofyacrafia, cum. quidam res innoxias ferre

LR

nequeuht, autres noxias appetunt; veluti(i

hominum quis vinum , cafeum , cepas

c.

dec

refugiat, ad confpe&tum gladii ftri&i, phlebo-

lis

tomiz , expauefcat, áut animo deficiat ; vel

qu

araneas, carbones, calcem, cum appetitu & fi-

qui

ne noxa, devoret.. Quarum omnium qualita-

Ht

tum occultarum cognitione ; ab experientia

füs

haufta , olim Magiain namrqlcm conftare affe-

vo]

ruerunt;

anit

506;

W

"'Tentabimus 805; maiori cum fru&tü , evol-

lt

Vere diftin&as ideas precipuarum qualitatum,

»e

in

Qu£ in corporibus deprehenduntur ; atque

curn illz fenfüum externorum ope debeant ob-

H

feruari: videamus ante, quidagendum fit, vt

Ísn-

DE CORPORVM QYALITATIBVS.

143

te vit

fenfüum fallacias euitemus — Ad qualïtäfem

p a(

corporis naturalis aliquam fenfürite capiendam,

j *

requiritur Primo; ut organum fenfus bene fit

qredit

conftitutum,; integrum , vigens , & illzfum;

quia)

cuius cum contrarium obtineat ex. gr. in fe-

bricitantibus , illis, quz& dulcia funt , viden-

credti

ous d

tur amara; autoculo Izío ; vel. diftorto obie-

tl

&a apparent multiplicia. ^Secundo , medium

Contta

debet effe conueniens, nec aliena qualitate im-

s (ertds

butum; ita in tenebris, in quibus medium vie

fusnon eft illuminatum, de coloribus iudicare

hyeti

atf

nequimus 5 fic per vitrum rubrum res vifz

omnes apparent rubrz, propter medium alies

ul facüs

muo

na qualitate imbutum.,

Teriio ; iufta & moe

derata fit diftantia inter fenforium & fenfile j

uipit

hinc monemur, montes, e longinquo continu-

i t

vditi

0s vifos, tales reuera non effe. Quarto, fitus

& motus fint a&ui fentiendi conuenientes ;

s U

phlcbl'

decipitur enim vifüus, fi quid obiiciatur ocü-

lis non fecundum lineam re&am ; — nec ignis,

at ) Y

n &

qui eft a latere manus; hanc ita afficit ac is,

qui manui eft fübie&tus;

uinto,mora requis

| uahkg-

erjenti

tfitur aliqua ;

quia quzcunque fübito in fens

füs incurrunt, & in momento quaíi przter-

r

volant, nihil admodum eos afficiunt,

Sexío,

animus non fit diftra&us, fed omnino ,totus

Occupatus in percipiendo fenfibili. - Generali-

ter itaque attendi hic debet ad ícientiam ex-

! gVO]-

perimenta capiendi, quam prolixe expofuimus

ii

m

in differtatione phyfica , de vera experimentorum

pbyficorum co?/titutione;

u

ff

A07,

L

Z

CaAr.

IX

T

tump

207:

efiec

Qualitates guftabiles primum , fiae fapotes,

Corpi

euatenus in corporibus confiderantur , quz

atu

hinc fapida vel infipida dicimus , confiftunt in

que

partium . folubilium fpeciali textura , ita vta

tilis

faliua in ore diffolui , neruorum apicibus , in

1n or

lingaa protuberantibus , applicari, hofque velli

vide

care poflfint,

Senforium huic negotio defti-

tectd

nacum eft lingua , eiusque tunica papillaris ner-

tinon

voía, quz fubrililime diuifos neruos magno

teoi

numero continet , definentes in papillas tenues;

n

frequentiffimas in apice linguz, unde ex ea

t

etiam parte fubuliffime fapores fentimus. . De-

du

bentigitur corpora fapida conftare ex particu-

qu

lis facile folubilibus; vt a liquore faliuali in mi-

nutias difcerpi, atque papillis aduehi poffint j

vnde a Chemicis dicitur , falia non falire , ni-

fi intfolua. . Itaque metalla , vitrum, filices;

T

ab

faporis fünt expertia, quia nullz in íis particu-

udz

lz feparari poflunt , qua fe in occultos ling

hii

meatus immergaut ,

& nervorum capilla-

de

menta concutiant.

Hinc etiam deficiente (ali*

ii

ali

va, aut craífiore eadem , ad foluendum mi-

nus apta, vt in ariditate faucium ab zrftu exor»

Ur

u

ta, vel poft füdores in febribus, nullus fapor,

r

aut d€biljis , producitur.

20$8:

Cum falia elusdem fint indolis , vtab aqua

Qualis faliuà maximam eft partem , facile fol-

vantur: ea fundamentum erunt faporum ; ve

fola, vel ajterius-generis partiurà interuentu

2 V^ s

tem-

DE CORPORVM QYALITATIEVS.

143

temperata.

Contendunt enim alii, fola falia

effe cauffas omnium faporum ; alii vero falia

dv

ag

corporum particulis admifta fapores producere

ftatuunt ; vid. Clericus in Pbyfice lib. $, cap.12 5

vt

;

qua quidem altera fententía maxime eft verifi-

anilis, cum non in tanta copia deprehendatur fal

jcibus t

in omnibus corporibus , quz ad fapores requiri

jit "i

videtur, Vtrumlibet vero fi fuerit, res eodem

jo dl

hrismer

recidit; nam ad iftarum particularum craffitu-

dinem , motum , ac figuram vltimo recurratur.

j magno

$ tenut

neceffe eft. Bellinus quidem in traBatu de guftus

orgauo , folis falibus hunc effe&um adícribit,

je erd

s. J*

€x ea ratione, quia, fi falia corporibus arte

chemica extrahantur , hxc fant in(pida, v.

L p

ul

jau«rna? 485 fav.1666, p. z17.-

i poflrin;i

209.

rälilevml

Variant fapores maxime, & priäo quidem

n

Jts

ratione organi fenforii , in quod agunt, non

j

pä

abíolute, fed pro ratione difpofitionis , tenfio-

Til

nis, inillo; vnde rede dicunt etiam Philofophi,

ii

Guítus

p

de guítibus non effe difputandum.

nte

ii

enim organum ex morbis , ex confuetudinc,

aliisque cauffis, ex idiofyncrafia quadam , mu-

um v

&u &

tari poffe , multis exemplis conítat; diuerfx

l fgpüfl

tizm ztates in eodem homine mutationem pro-

ducunt faporum.

210.

b4qul'

Rcduxerü'np etiam przecipuas faporum fpecies

i f

ad certa ger ^ra, poft gbeopbrafium Ere[ium ,

j

[*]

I

Fernelius , aliique Medici , quorum tandem

nd

enu

crém, amarum, falfum,

con&i.ctlaerum: nemps a

K

[

aädum;

146

Cab. IX

icidum, aufterum; acerbum, dulcem , oleo:

a

r

m.

Optime autém przcipui fapores docen-

p

tur per exempla , vti fecit Grewius , Anglüs,

fola.

quoniam ideis claris tantum , non vero diftin-

dem

Qis, comprelienduntur.

Ita ergo fapor ama-

ftann

rus eft in- ab(ynthio ; d«lcis in faccharo ; acidits

PU

in aceto ; /alfus in fale- ordinario 'cülinari;

ij

calidus'in cariophyllis ; frigiZus in. nitto, fale

la

prunellz 5 'zromaticus, qui diftinctas eít a cali-

Tf

do , in'cinamómo 5 maufeofus in Rhabarbaro 5

[

vapidus in albüinine ouorüm ?zduofzs in oleos

qu

adjiringens in'gallis ; vt taceamus reliquos; de

fi

quibus vid, Zerdri

efii "Pbyfica artis gcncrali;

fin

Cap- VII) gi 2.

lu

*r

m

Conati denique fünt quidam diverfitatem (a:

[

porum omnem explicare per varias particula-

]U

rum figuras. 1ta Democriius iam & 'Lucretius

ü

dulcedinem adfcripferunt particularum rotun-

p

ditati, quod idem fecit quoque Ozrtefivs ; fed

f

eandem attribuic ZZedeliusinixtioni fulphuris &

D

acidi; Journ. des fav. 17045 p. 670. W'ilifius cap.

f

b

12 . de amima Dyutor. precipue opero(üs eft in

his, atque faporem acrem deriuat a. particulis

[

teretíbus & aculeatis ; amarum a particulis fur-

l

catis , quz fenforium non alte , fed füperficie-

tenus tantum vellicent ; &c.

Sed omnia hzc

vltra conie&uras probabiles minime affurgunt.

212;,

Certiora vero fünt multa experimenta, qu*

uorum

de faqi;i fa porum mutatione teftantur, q

aliqua

DE CORPORVM (;VALITATIBVS. 147

; la

In fruCtibus immaturis fa-

A

áliqua referamus.

por fücci aufterus primo , & quafi corrofiuus;

Andis

o diir

fola interiorum partium digeftione mitefcit tan-

dem & dulcefcit.

Acetum cum plumbo &

tb

ftanno in liquorem dulcis, fed noxii, faporis

; i

abit; & ferrum aceto iniectum acorem huius

ll

in parem dulcedinem vertit.

Saccharum con-

9, li

trafola vítione dulcedinem füam perdit, & ama-

4 Gl

rum redditur.

Vinum, phiala claufa con-

rbto j

nolet

tentum , agitationibus molendini alati per ali-

quot dies concuffum , ant in tepido igne fepo-

xj

fitum , in acre acetum abiit.

Nicotiang herbx

entr

fumus, preguítato vitriolo, ore acceptus , in-

ftar mellis dulcefcit; quod experimentum alle-

gat Le Grand in Hifloria Nature, P. VII, art.3,

u

$.7. Cibaria coCta, ficubi acciderit vt adu-

jl

rantur, amara fiunt, quod in 'cruffa panis ,

at

& carre nimis tofta, euidenter patet. Vinum

per puriffimam arenam percolatum colorem &

yoiy

;

r

faporem exuiffe, Robaultus eft expertus ; in

Phylice "P. , cap. 245 $. 37.

ürsl

Alias denique

itts G

faporum mutationes miras ; corpora varie com-

di

binando pericelis füis fubiecit Bogleus , quas re-

1 Y

UNH

cenfet Clarkius in doGiffimis a

-

locum modo citatum,

nnotation;bus ad

b; lr

l

(

213;

i

ifv

Qualitates olfactiles fecundo, fiue odores,

quatenus in corporibus confiderantur , quz

hinc odora , vel inodora , dicimus, confiftunt

N

(l*

in eo , vt effluuia fübftantialia, fub a&tu infpi-

jl

rationis animalis ; nares fübeant, & harum f-

(f

:

K2

brillas

€.

—

CaA?.

IX

14$

brillas nerueas commoueant. Senforium huic

Yi

fenfationi deftinatum eft cuticula interior na-

Wit

rium, neruorum extremitatibus repleta, in quas

det,

currunt, V nde,

particulz odoratum excitantes in

Vi

qui rheuma contraxerunt ; quod hoc -olfadus

doi

ftruit, nullos prope-

organum occupat atque ob

et

modum:- odores fentiunt.

Nec male Jat. Le

2j

Grand in Hiftoria Nature P. 11, art. ó , atque alii,

übl]l

affinitatem faporis ac odoris in eo quzrunt, quia

olfa

iisdem ferme modis generantur & organa fti-

Yote

mulant; tum quia animalia olfa&u cibos eos

Nl

venantur , quos gratos ipforum fapori natura

du

seddidit.

Tatn

214

t

m

Eifluuia odoratum excitantia , etíi fubtiliffi-

fp

ma, corporea tamen effe, plurima euincunt

Q

rationes. Primo enim odores vento adverío

[n

aduehuntur ad nares, fíecundo autem vento

abiguntur. Deinde corpora odorifera, effluuiis

el

odoratis privata, fucceflu temporis, redduntur

in

leuiora; velutiex. gr. camphorz aliquod fru-

ftulum fücceffiue totum abit in odores, vt nihil

f

ipfius remaneat, & tota ipfiusmaffa in cffluuia

E

odorifera refoluatur, Eadem porro exhalatio-

nes odorem ípargentes videntur effe naturz

[

D

falino-oleofz ; quoniam Chemia docet, omnia

fortiter redolerua multum aaut falis , aut olei ,

aut vtriusque in fe contineie 3 hz igitur par-

ticule radices odorum poffunt dici, quzia aftu

aliquo zfítiuo copiofius exfudant , vnde fit; vt

illo tempore omhia magis oleant.

415*

D

BE CORPORVM erAerATxB;rs. 149

215.

hu

Wt D

Vt igitur omne id odores corporibus expri-

mit, quicquid exhalationes promouet atque

a

A

ciet , de quibus peculiari differtatione tracta-

vimus, de vaporum 9 balituum generatioue ac

al

eleuatione : ita vehiculum eorundem odorum

spnye

eft aér, continuoinfpiratus a nobis , per nares

Aif, l

eque ac per os ; qui a&r moleculas iftas, infen-

Iqll"lül

fibiles fere, rapit, propellit. atque fic organo

nf u

olfactus admouet.

i fl

Sine refpiratione enim per

nares nullos odores percipi ; experimento Lo-

yos &i

weri, a Needbamio de form. foet. allegato,

f

abunde confirmatur ;

qui , cum cani afpe-

ram arteriam caute przefcidiffet, atque ita, ex

trauería trachea , vulnus perfanaffet , vt non

iif

amplius per os naresue, fed per folum guttur ,

fpiritum ducere poffet, deprehendit , canem

aincu

j

cum voce etiam olfadum, quamuis teterrimis

odoribus folicitatum , amififfe.

Prouidiffime

van

fui

hinc fatum eft , olfa&us organum ibi locatum

effe, vbi aér refpiratione ductus impetu nares

Juntit

d f

ingreditur, qui, cum odoratis particulis re-

fertus efít, has ad fibrillas nerveas impingïe-,

t nlhk'

3fHUlo'fI

easdemque exftimulat. Vade quo quis fortius

adduxerit aérem , éo magis exquifite odores

al

t

percipit ; qui fpiritum cohibet ; aut aérem per

narcs expellit, nullum fentit odorem,

gmnfl

[ Oki )

216,

n

Plurima hic quoque memorati poffunt ex-

l yli

perimenta notatu digna, maximam partem a

j "

rum referamus aliqua , ex

Bojleo jqüituta, quo

Clarkil

K ;

Al

l

x

X

i

Car. IX

150

Clarkii annotationibus adiectis Robaulti: Pbyfice

p

PT. cap.. 25 ; JH

Ex duobus corporibus

&4

comimixtis , quorum vtrumque inodorum fit ,

puet

odor pozeft elici ; .fit hoc, fi calx viua cum fale

(0p

ammoniaco conteratur.

Pertinet huc etiam,

tete

quod legitur in Commezntar. Acad. fcient.. Parif.

tüe

1730, p. 281, farinam cum aqua mixtam, &

p2

fubactam , fortem odorem expellere; & pari-

ter, quod occurrit in 7ournal des Sav. 1220, p.

vel

$05 , fal ammoniacum, & fàl tartari , vtrumque

at

nihil olens , fed contufa fimul in mortario, for-

adi

tem exfpirare odorem.

Idem quoque faciunt

N j

piper, & fal culinare, inter fe permifta. Porro

lt

camphora, in oleo vitrioli diffoluta , inodora

P

eft ; admiíta autem aqua , gravem, vt folet ,

lic

odorem illico emittit. Frid.Hoffmanuus in Demon-

ftrat. Pbyf.. curiofis , Dem. XLII , vefert , fpiri-

tum íalis ammoniaci, penetrantiffimi odoris ,

affüfo acido omnem odorem amittere ; eun-

&

dem vero redire, fi mixturz addatur calx viua,

vel fal tartari,

Permulta corpora , vt vitrum,

Ti

lapides , &c, quz etiam calefacta nullum odo-

rem exípirant , motu tamen agitata & contrita,

grauem odorem emittunt; ex ligno fagino;

dum tornatur, odor afflatur quafi rofeus ; fic

cera fignatoria cum incenditur ; & ferrum fer-

fo, vitrum vitro , ac filices (ilicibus , affricta ;

odorem haud ante perceptum emittunt, Foe-

minz plerumque mofchi odorem minime ferre

poffunt.

Sic reperti funt, qui pomorum , ro-

farum , fragorum, &c. percepto odere animi

deliquia,patfi füunt. |Nota quoque fünt exempla

*

apu

7

z

pE CORPORVM CLV zXLITATlBVS. Ig!

Bj

apud Lemnium de, occult. nat, mir. L. II cap. 9,

yonbu

& Salmutbum cap. HI, obf. 71 , eorum, qui vn-

tin (

guentorum pretioforum fragrantia, in pharma-

cunlie

copolio , lipothymia correpti fuerunt, necnifi

Cem,

teterrimis odoribus , coeao , &c.reftitui po-

i ij

tuerunt, Refertur in Touraal des Sav. 16675

mm, t

p. 1175 Negritas in infulis Antillis ita odorari

p

fagaciter , vt diftinguere folo odoratu poflint

pj

veftigia Negritze alicuius , & Galli, divería lo-

ca transgrefforum.

Neício vero, an fidem

TU

rf f

adiicere debeamus huic paradoxo , quod affe-

facir

rit 7. C. Wagenfeil , in Differt. de re mouetali ve-

, Dort

terum. Romanorum , numos nempe genuinos &

dnodi

adulterino.: folo odoratu poffe diftingui, fi. fatis

(t t

hic fueric fubtilis ; fag',ax-& purus.

Dontr

217.

, rP"'

Succedunt nunc ordine füo qualitates audi-

Q

biles tertio , five foni; quarto deinde qualita-

j

tes vifibiles, fivelux & colores, quarum ve-

J i

ro tradtatio non ita eft angufta , vt hoc capite

Vittu

poffit abfolvi ; quare ad fingularia capita vtras-

n0n

quexrc.mittimus.

yntri)

218.

fagingr

. Quintoiam itaque füperfünt qualitates tadi-

T

les didz, quorfum referuntur calor & frigus 5

m

f

firmitas & fluiditas , denfitas &raritas, humi-

ditas & f(iccitas ; de quibus feparatim agemus

] Fæl

( fett

in capitibus diftinctis,

Porro huc fpectat gra-

vitas & leuitas, de quarum vtraque iame

m,W,

traCtatum.

qnit

Superftites itaque qualitates , hic

explicandz , erunt. durities 69 mollities 5 ac. ab

"

K 4

vtrOoe

zp"d

:

152

CA»r. IX

vtraque pendentes àliz, tum imprimis elaffici-

4a5; deinde craffities €9 — tenuitas ;

L

&

levor.

aj]/;eïita-i es

ti ad

219.

talei

Ta&us itaque fenforium per corporis anima-

9tj

lis omnes & fingulas fere partes eft diffufüm.

per

nul

Corpora nempe externa cum noftrum attin-

gunt, papillas cutis nerueas , per totam hanc

Int]

difperfas , afficiunt.

Àc propterea cutis tactus

Íea

eft organum, non primo , aut per fe , fed fe-

cundario , & propter aliud , quia fcil. ex ner-

vis conftat. Senfus enim hic magis exquifitus

"1

Ü

ibi deprehenditur ,. ubi papilla copiofiores exie

ftunt, velüti in. volis manuum, peduim , api-

Qun

MX

cibus digitoram; atque in hac papillarum ner-

vearum titillatione fenfus ifte c

i

onüQit » quem

&

tactum vocamus.

in

z20.

l

Durum corpus vocare folemus illud, quod;

pl

dum palpamus , tactui refiftit, partiumque fe-

ti

parationi valde renititur ; vel cuius figura no-

l

ftris viribus vix eft mutabilis ; veluti vitrum;

metallum, lignum &c. — Aolle vero eft corpus,

quod digito prementi non difficulter cedit , &

preífionis veftigia feruat ; veluti butyrum,

1

!

mel, lutum humido maceratum &c, Quodfi

|

autem fine refpe&tu ad vires noflras hazc defi-

nire velimus : erit perfé&te durum id , cuius

partes nulla vi, vtcunque magna ,

preffe ce-

ï

dunt vel feparantur ;

vel cuius figura eft im-

mutabilis, Talia autem Corpora perfedte du-

X

"

--

m:— cönPORVM QVALITATIBVS. 154

dj

ra , fenfibilia, nulla nouimus, cum duriffima

t g

etiam nobis cognita atteri faltempoffiat ; velu-

ti adamas , filices , metalla ; & fola duritiem

talem perfe&am videntur poflidere elementa

risahima-

corporum vltima.

Pariter quoque corpora

dififin,

perfecte mollia non exiftunt , fiue talia, quz,

[ d

nulla vi externa adhibita , quam illa, quz

m hr

inertiam naturalem füperare debeat, ea inter

s tadi

fe diuidat.

fed fe.

V

221.

Gu

quiütu

Durorum porro corporum , fcilicet imper-

Yteodt

feGe talium, varix dantur fpecies.

Eorum

im4r

quoddam eft fragile , quod a leui percuffio-

W

ne in partes diffilit 5 veluti chalybs igne

J qm

indaratus , vitrum , vafà porcellanica, fi-

ilia.

Horum partes coherent quidem

inter fe , fed foluuntur, fimul ac vel tantil-

lum a fé inuicem remoueantur ; hinc a levi

quodu

percuffione , tremorem inducente , frangun-

ul

tur, quod a fortiori ictu fzpe non efficitur.

2 nv

ta filex, exceptus puluinari molli, facile

ttül

- malleo frangitur ; incudi autem impofitus ,

]

Y

malleo percuffus ; difficulter. difrumpitur.

jl

Ij

Durum quoddam effe poteft friabile, (i mi-

j

nores molecule firmiter cohzreant, craffio-

2uodü

Ies vero , ex iis compofitz , leviter; quale

d

Corpus deinde haud difficulter teritur; vti

d

apis arenaríus; puluis ex diftuptis lacry-

j

mis Hollandicis ortus. Durum aliquando eft

Lt

iile , quod ex lamellis

fibi impofitis conftat,

(

cohzrent fecundum

, Cuuvls partes. magis

I)

$

atiz

:

Lgt.

Qup.: FX

letitudinem , quam fecandum. long?tu'diryxem;;

vt |

atque fic plus diuiditur , quam quousque acies.

Jita,

dem

diuidentis porrigitur; tale eft talcum Mofcoui-

ticum; lapis ardofius; lignum.

Durum quane-.

min

den!

doque eft tezax, quod conftat ex partibus, qu-

multum. a fe recedere poffünt , vnione tamen

Con

ali

earum non foluta; vti corium. . Molle corpus,

quandoque. eft duile ,. fi molecule bhabeant fü-

u)

od

perficies complanatas ,. quz- fübire. innumeras,

figurz. mutationes poífint, cohzrentia tamen:

fatr

vd

femper. manente eadem , qua fit, vt moleculz. .

femper fibi adhzrefcant, quocunque fitu po-

du

.nantur; ceu fe habet argilla. humida.,

Pendet

p

autem hzc duGiilitas, non a partium fübtilitate ;

l

fabulum quippe, vitrum &c. maxime. commi-

r

nuta, & aquz mixta; maffas duGiles nor«fot-

W

mant. 'Terre vel argille du&ilitas pendet ab.

Y

aqua, non modo interualla partium,, fed & ha-.

!

rum poros intrante ac infante ; quod experi-

g

mentis probauit Cel. Reaumur im Conmentar,

It

cad. fcient. Parif. 1730, p. 243.. Metalla, que

ductilia & malleabilia funt , hanc füam du&ili-

Df

tatem oleo partibus interfufo debent; quo fi

Orbata fuerint, fragilia fiunt ; eandem quoque

amittunt, fi heterogenea ipfis admifceantur 3

veluti (i auro admifceatur zincum, aut argento

flannum. — Si corpus fuerit porofum & molle;

vtad minores terminos redigi queat , vocatur

comprefübile , ceu fpongia.

Si fübftantia qu-

dam mollior exteriori fuperficiei corporis ad-

beret, quz contactum eius immediatum cum

[5

alio corpore prohibeat, id. vocatur lubric

vti

DE CORPORVM QfALITATIBVS.

15'5

Q

vti pifces, anguilïæ, glacies, corpora oleo il-

Va

lita, Si parres füperficiei contiguz, fint in ea-

OR

dem planitie fitz ,. nec vna vltra alteram pro-

Iu

mineat, corpus dicitur /eze , velpolitum , vti

J (

dentes aaimalium , vitra polita & meralla ;

y um

contra vero afperum , (i partes quedam vltra

e t

alias emineant, quod fit in ferro rubiginofo ,

yat l

corticibus arborum, ferra, lima.

Nudo autem

J

oculo apparent polita, & ta&u lzuia , quz.

[tmm6n

tamen per microfcopia valde videntur afpera,

Jecul

veluti cufpis, in acu , acies ín nouacula; fic

u

etiam in vitris politiTimis fcabritiem adhuc fü-

Qent

pereffe, mufcze & infe&a nos docent , quz illa

]i

ad perpendiculum erecta, aut inuería , facile

m

tamen perreptant, cruículis füis infixis. Cor-

i(]ïrfüï

pus porro tadtu etiam cognofci poteft craffun:

d d

vel tenue; illud eft, quod conftat partibus maio-

j

ribus, notabilem impreffionem exerentibus,

n

pil'

qualia funt: olea, aqua, corpora terrea, me-

il

talla. &c.

j

Hoc vero eft, quod moleculis con-

bW

ftat rarioribus , minoribus , fenfüm quaíi elu-

uälh*

dentibus, ceu aér, fpiritus chemici.

u1

222.

)u

Corpus durum eft vel flexile, vel rigidum ;

Qicity

(sl

fl

hoc nobis eftillud, quod, cum conamur id fle-

Gere, valde refiftit; & accedente vi frangitur,

0"61

at

vti vitrum , lapis; illud vero , quod nobis in-

curuare licet, veluti filum metallicum, vimen;

j

T

funes, membranz animalium.

Si vero corpus

flexile , fublata cauffa figuram eius mutante,

(

(f

propria füa vi fe in priftinam figuram reftituat,

VOCA-

[

I

N

156

. Car. IX

vocatur elaficm. 5 & hec proprietas corporis

Ua

. dicitur eius elafficitas ; qualis obferuatur in enfe

fivd

'incuruato , in arcu aliquo tenfo , in lamina te-

nui metallica. &c.

tom|

Atque fi corpus accurate

iteram redeat ad priorem füam figuram, tuma

pue

tats

eft perfete elaficum ; imperfetie vero elafticum

mlb

nominatur corpus, quod vi minori fe reftituis,

Vac

quam qua mutatum fuit.

eo

223.

QIM

Inetft elafticitas imperfe&ta quzdam in-omni-

tene

bus fere corporibus cognitis , in metallis, femi-

i

metallis , lapidibus , gemmis , in animaliunr

Ut

membranis , oífibus ; vti etiam in folidis par-

t

tibus omnium vegetabilium. — Varii eius danu-

din

lt

tur gradus , perfecta autem exiftere nequit 5:

quia, dum corporís figura mutatur;. partes fu»

£X

Tia

pra fe motz attritum patiuntur, quo vis refti-

tuens aliquantum minuitur ; ideo chordz ten-

3Q

ac

Ífr, in vacuo etiam , poft paucas quasdam vi-

brationes ad quietem redeunt. Deprehenditur

ft

tamen elafticitas vtcunque ad' p"crfc&am accee

p

dens, in vnguibus , cartilaginibus , offibus;.

ebore; balzna, chalybe indurato; vitro; gem-

mis, & ipía etiam glacie..

'224-

Tà

u

Caterz elafticitatis dotes fünt fequentes.

b

Primo , videtur ca vtcunque fequi proportio-

m

nem denfitatis corporum ; veluti chalybis ma-

Qu

xime elaftici ad'alium chalybem minore clafti-

l

citate prxditum ratio deprehenditur in denfi-

V

taté; vtl 7809 ad 7738. — Secundo , accidic ali-

f

quan-

DE CORPORVMV QVALITATISEVS.

157

OR

rinenfe

quando ,. vt in quibu

sdam corporibus elafticis,

fi vel nimis infleCantur ,

vel diutius in ftat

mminte

compreífionis retineantur, vis fe reftituendi

d

m t

pereat. dta lignum viride multo plus elaftici-

tatis habet, quam aridum aut antiquum vet-

dj

Tertio , elafticitas eadem eft in

reflii

mibus exefüm.

wacuo Guerikiamo , quz in a&re ipfo , modo

corpora neque calefícant , neque humefiant.

uarto , quo plus frigent corpora, eo maiorem

mrümme

tenent vim fefe reflituendi; & quo plus calent,

€o minus funt.elaftica. Ex quo denuo proba-

i

mallüt

tur , elafticitatem fequi aliquo modo denlita-

ls p

tem ; idem enim corpus frigidum denfius eft co-

y; d

dem calído, quoniam frigus conftringit, & ca-

gt

lor dilatat pleraque corpora. !deo etiam globi

ex tormentis-bellicis explofi ad maiorem diftan-

t Iu:

if

tiam proiiciuntur, fi tormenta fint frigida ; vti

annotat Belidorius, in Bombardier Fraugois p. 28 z

p

ff

ac exinde explicari etiam poteft, cur fides in-

ftrumentorum muficorum mcelius refonent term-

dl

A

pore hybcrgo frigido, quam z:ftiuo & calido,

(ib

225

qu

Sed videamus nunc. quid de caufífa memo-

rabilis huius qualitatis. corporum , elaftici-

tatis fcilicer , fit flatuendum.

Hc veteri-

gt

bus ita viífa füit abícondita , vt de ea vn-

d

quam inuenienda defperauerint, atque hanc

n

qualitatem idcirco occultis adfcripferint. Phi-

jl

lofophorum recentiorum plerique cauffam hanc

il

tribuerunt materiz cuidam fluidiffimze, tenuif-

ft ma-

T

fime, maxima celeritate mot ; qualis €

teria

luü'

158

CaApr.

IX

teria ztherea. — Cum nempe corpus ela&ïcuä

(

tia H

infle&itur deorfum: certum efl, poros eiusdem,

ex qua parte furfum verfi fünt , fieri patentio-

quid

hüc !

res; qua vero fpe&tant deorfüm, fieri anguftio-

res, Iam itaque exiftimarunt, stherem in ofcu-

(itas

ta

la furfum patentia velociffime irruere, adque

parietes obliquos pororum ita allidi , vt illos

€o it

extendat in directione horizontali, ex natura

elüsG

motus compofiti 5 adeoque hac potentia fua

itofp

corpus inflexum reftituat in priorem figuram

itet

tb

& fitum. . Hanc explicationem pluribus perfe-

quitur Zerdries, in Pbyfice Parte Generali, cap. 1

[

$.6. Sed, vt taceamus , hypothetice tantutü

'Corpl

fingi hic materiam ztheream.(9.) etiamfi con-

x

cedamus éam dari: tamen exinde phznome-

*mgn

num hoc non explicabitur in omnibus füis cir-

Tib

cumfítantiis experientia flabilitis. Hec enim

materia in perniciffimo fluxu vnam aliquam

babere poterit directionem, ex. gr. verfüs cen-

in

trum terrz : (i igitur lamina elaftica infie&tatur

furfüm ; tum certe pori angufliores verfi erunt

du

n

furfum , ampliores deorfüm , neque proin ra-

tiocinium prius, vtut fpeciofum, vllum inve-

nire poterit locum.

Adeoque. a nullo fluido

q

explicari poffunt chordsz alicuius agitationes

Ài

(0

reciproce ab elafticitate eius oriunde. — Neque

[

quicquam magis fperandum eft ex fuppofitione,

&therem ipfum effe elafticum ; redit enim fic

|

N

|

ot

prior quzftio, & hypothefis fingitur in hypo-

thefi ; vel ftatuendo , ignem efle clafticitatis

N

f

cauffam ; plurima enim corpora, quo plus ignis

continent, eo minus (ünt claftica , vti vidimus.

(224)

DE CORPORVM QVALITATIBVS, I$9

idicym

(224.) Nihil quoque hic efficere pote'&' fenten-

du

tia Hartfoekeri in. Cours de. Pbyfique, pag. 61,

quiflaidu m xwthereum & atmofphzricum fimul

t

pl

huc aduocat, ex quorum combinatione elafti-

d

Citas oriatur; putauitque conftrui poffe corpo-

m

ra elaflica artíficialia , fi flexili facco cylindri-

vtl

€o inferantur plures diíci vitrei, politi, madidi,

g

'eiusdem 'diametri ; nihil'enim huc facit aér ac-

ntia (ü

inofphzxricus , (224.) conceffa etiam materia

etherea. Nec denique a grauiflimis difficul-

fgarug

b p

tatibus libera eft profundiffima fententia ilia,

qux elafticiratem ab innumeris vorticulis, (169.)

aj

t

'Corpori elaíftico infitis , & propriis, deriuat,

Sunt vero eximia , que de elafticitate expcri-

iO

ia

"mentis confirmat Gravefaude , Element. Pby[ices

fiit

lib. M; þa.p;- 12,

qt at

226.

du

fis

1

Duritiei etiam cauffas quafiuerunt Cartefiani

in partium quiete, ita ratiocinantes : corpus

j

edus

durum finibus fe fuis continet ; hoc autem eft,

fen

non moueri, fed in quiéte effe ; ergó durum

(l

elfe idem eft , ac partibus conftare inter fe

m i

"

of

quiefcentibus, Robaalti Pbyfica P. 1, c. 22, f. 9.

Amplius autem quid requiritur ad duritiem

t

corporum, quam fola quies; nempe cohzren-

N

tia firma partium, a vi quadam produdia; are-

f

nv enim tenuiffimz aceruus, cuius particule

"m

omnes quiefcunt, non conficit corpus durum.

J

Neque duritiei cauffa reperitur in audia den-

jru

fitate

corporis

?

*

glacies enim bene con-

j igmi

im

(s

&ri&a corpus durum fiftit , cum tamen inter

ex

(:21-)

160

Car.

IX

h d

eX priori füua àqua rarefiat, minime autem

btor

ftp

gonden fetur.

Do9g.

pref

Reliqua adhuc q

uzdam ad ta&ibiles quali

mal

tates fpectantia quzftionibus includere conabi-

t

mur. Cur crus, nobili foeminz amputatum,

tanj

fed ita folerter, vt cruris amiífio ne in füfpi-

fat

cionem quidem illi venerit, fallente eam crure

p

ligneo pannis inuoluto, diu tamen poft abfcif-

[47]]

fionem acerbos cruciatus excitauit ? vid. Le

bost

Graud in Hifloria Nature, P. IX, 4rt. 1. quia nerui,

T

in crure amputato terminati , dolore affedti,

d

motus ex confuetudine olim integro cruri fa-

gl

miliares, denuo produxerunt in cerebro ; ima-

ginationi viuz igitur hoc adícribendum eft,

3

nonimmediatz fenfationi. Cur, fi quis ex im-

has

prouifo, & animo ad alia diftra&us , fübito

H

contingitur ab alio , ftatim contremifcit, &

hi

horrore corripitur? quia repentino hoc conta-

fti

&u malum fibi inferri putans, hoc refügere

hg

conatur.

Quid eft titillatio? tactus cuiusdam

t6

inconfüeti fpecies , quz animam turbat dolore

Qu

modo, modo lztitia; & quz; ex confuetudi-

p

ne diminuta, tandem plane definit. Cur ma-

Ta

niaci ita tactum aliquando perdunt, vt neque

ql]

cultros, neque aculeos, in corpus adactos fen-

ap

tiant, fed interim tamen incedant & mouean-

tin

tur? quia non ezdem funt fibrz fenfüs, & or-

IN

gana motus.

Cur, detradta alicubi ex corpotre

t

nofiro cuticula, acutiori obieQa ta&u fenti«

Y

mus ? quia nerui fic afficiuntur in illis partibus,

que tencriores funt, neque longa confüetudi-

he

p

4

-

DE CORPORVM Q*ALIT.&TIBVS.- 161

ne aliquantum occalluerunt. Quid eft mem-

autem

brorum ; quibus diu aliquando inrixi fümus,

ftupor, vel obdormifcentia ? quáàndo a com-

preffione fluidum nerueum , vel fpiritus ani-

5 qui

males, aliquahtum fiftuntur. Cur aranea nos

e qije

ta&u viucere dicitur ? quoniam fila fübriliffima

Yutatim,

tangendo perficit, & mufcas, tela fuüa irretítas;

iil

ftatím fentit, cum motus exinde, undequaque

n i

per re&tas filorum lineas propagatus, ad ipfam in

Labíc

centro herentem pertingit: Cur globus; duo-

vid, L

bus digitis decuffatis contrectatus , inftar duo-

ia metu

rum fentitur? hoc a fola coafuetüdine; & mo-

l 256&?1

do nobis femper familiari eos attingendi, de-

d

riuamusf

oj It

358.

im d

$1 Newíonum àudire velimus , i$ certe omnes

a

has allegatas corporum qualitatesmodo fequen-

, ibl

ti explicat, interprete Clárkio ím motii ad Ro-

fs l

baulti Pbyficam P. I cap. 22, f. 9. Liquet, pri-

( C

migenias & exiguiffimas materiz particulas co-

dipi

hzrere inter fe, & conglutinatas effe; non quie-

yiustt

te, quod prorfüs nihil eft, fed attradtione. . At-

d

que ex huiusmoui particulis , folidis plane, ac

erfe&e duris, manifeftum eít , omnia Corpo-

fueti^

AT

ra, fluida ac dura, «que effe compofita. lta»

j

tn

W

que cuius corporis particulx ita inter fe fünt

d

M

n

ij

apte, vt magnis fe inuicem fuperficiebus con-

d

M

tingant ; id corpus, fortiffima partium attra-

Ti

u

&ione mutua, duriffmum erit 5 & prouti par-

Coïn()lv

tes iftz deinceps fe vel contingant folummodo;

u

vel implicate (int infüper in

ter fe: ita rnagis

& facilius, diffi-

atb

cilius-

(ref

u

migusuc fragile erit corpus ,

W

Ms

162 Car. IX DE CORPOR. QYALYTA'TIE.

ciliusue calore liquefiet. Cuius corporis par-

gait

ticule fe inter fe minoribus fuperficiebus con-

ipnk

tingunt, ac proinde ad duritiem minus valent:

ref

poterunt tamen ez ipfz folidiores effe ; vnde

n

aurum grauius eft adamante, quamuis minus

durum.

fng

Cuius corporis particulz, cüm appri-

quà

mantur; ad feinuicem accedunt, non tamen

par

inter fe füblabuntur , id corpus elafficum eft;

gni

reuertens ad figuram füam vi ea, qua ex mu-

d

tua partium füarum lattractione oritur, — Cuius

yvti

vero corporis partes inter fe fublabuntur , id

x

corpus molle eft, & maliei ictibus cedens. Cuius

corporis particule Íe inter fe paruis admo-

dum f(üperficieculis contingunt , id corpus

fiiabile eít , vel facile admodum in partes

fuas feparabile , vt bina marmora polita, qu&

etiam in vacuo cohzrent ; fuccuffu autem ve

minimo diuelluntur.

Si partes corporis vel f&

inuicem non contingant omnino, vel faltem fa-

E

cillime füblabantur ; & magnitudine fint ea;

du

qua calore facile agitati queant, calorque íà-

hi

tü:

tis (it rnagnus ad eas agitandas, licet is mul-

tofit minor, quam ad id opus cít, ne aqua

[

congeletur: vel etiam , fi non quidem mot

u

agitate , fed tantum tenues , volubiles, lubri-

u

c& , figuaraque & magnitudine ad cedendum

der

fint. paratiffimz

.

.

iam corpus illud fluidum

lt

eft.

Et tamen etiam huiusmodi córporum

(

fluidiffimorum particule inter fe quodam-

N

modo cohzrenr.

Hzc quidem corpora flui-

n

da ; fíi particulas habeant, quz facile inter

f

ís implicentur , vt oleum , aut quz fri-

Í

gore

TU.

163

Car. X DE ATTRACTIONE.

ts p

gore rigidari ,

& quafi interie&tis cuneis fibi

COT

inuicem affigi poffint, vt.aqua,

ipfa facile du-

S ln

refcunt. Sin eiusmodi habeant particulas, quz

TU

jh o

neque inter fe implicari queant, vt aér, neque

,

frigore rigid

ari, vt argentum vinum, tum ne-

m

quaquam concrefcunr. Denique qu& corpora

Jf tAt

partes habent aut inter fe implicatas , aut ma-

ii d

nis fe fupcrficiebus contingentes , aut disiun-

ex mv

&as & facile fublabentes , ea vel flexilia fünt,

Cuii

vti corium , vel lezta admodum , vt vimina,

n d

vifcus, pix, &c.

s Cuii

u

CATVL X

| i

n piti

DE ATTRACT;ONE.

i[a, W;

229.

game

jj i

nter attributa corporis naturalis numeraui-

j

mus quoque Attra&tionem, (17.) fed inter

f à

dubia, neque ab omnibus Philofophis agnita :

videamus igitur hoc capite, quid de hac fit fta-

u

Ante omnia autem declarandum

jom?

tuendum.

eft, quid per eam intelligatur. — Attradio igi-

ne d

tur eft cauffa motus alicuius , per experimen-

MW

ta ftabiliti, qui a viribus corporum ordinariis

deriuari nequit. Vel, eft principium aliquod

d

f,'uiiw

internum corpori ; a&uofum, vi cuius omnia

corpora ad fe mutuo tendunt , aut íe mutuo

)]'P[ïmm

repellunt.

Ordinarias externas, & maxime

ul

nobis familiares, corporum vires €

xplicuimus

j li

fupra (85, 91.) prefiione

m neémpc

& percuf-

d

motus aliquis intel-

u Itl

fionem; per quas itaque fi

A

-

ligi

gOI j

GAr.

X

164

otdit

ligi nequeat, confugiendum erit ad 6xtraor;

dinariae cauffas, fiue ad Attractionem.

Yao

CA

$30.

proi

Ponamus, corpus aliquod motum incurrere

in quiefcens ; trudet illud hoc, vique corporis

if

tas

ordinaria aget in hoc prémendo , pellendo.

Imaginemur nuné; Corpus aliquod quiefcens

[ust

NE|

A allicere ad fe aliud quiefcens B5 accedet B. —

vd

ad A ; operabiturque À in B vi corporis extra-

otd.

ordinaria, attrahendo ad íe ipfüm B; in quo

i

confi(tit vis attra&ionis; quam vocare etiam li- -

cet acce[ffüm mutuura, vel adberentiam s vel cum

Q

ib

AMariotto , dé vegetat. plantar. p. 123 , 130 mo-

um vnionis, adt cum Cel. Turino , congruita-

X

tem , cobéfionemi , propeufiouem.

:

V id.. Conm.

Acad. Petrop. Tom. I1, p. 232. — Hxc. deindé

porro attractio fümatur négatiua,ita vt À ipfum

p

B, diftans a fe, repellat atque fuget; orietur fic

cal

Repulfio, quz nihil aliud eft, quàm attractio ne-

Ini

gatiué fümta ; vnde & Attractio & Repul(io fub

0f

communi nomine Atttactionis famuntur,

fir

Z2

(

Ti

Poftulat autem omnino neceffitas explicatio-

E

num phyficarum magno numero; vt ad eiusmo-

di vires extraordinarias corporum confugiamus.

3

Ingens copia obferuatur eiüsmodi phaenomeno-

rum , quz per vires Corporum ordinarias, prel-

fionem fcilicet & percuffionem , explicari aut

ä

nullo modo poflunt, aut ramen per hypothefes

In folis hifce cafibus vtiliter ad-

tantum. (9.)

wocari ad víus poterunt vires corporum extra-

ordi -

x& it

DX ATTRACTIONE.

165

GMEROE

ordinariz , attractio nempe & repulfios in aliis

h

veroca(ibus, in quibus vires ordinarie expli-

candis phznomenis, fufficiunt , ridiculum elfet

Iortet

prouocare ad extraordinarias, [ta ex. gr. cer-

tiffimis obfervationibus. conftat, omnes plane-

Ti

peei

tas fingulis momentis aliquantum ad folem ac-

cedere, vi fua centripeta, (184.) atque fic cogi,

guiefcenï

ccedez]

vt ne extra orbitas füas diuagentur; hoc itaque

vel folum, phznomenum , quo. toti vniuerío

tl eytrà

ordo feruatur füus , a quanam preflione erit de-

n

etim

riuandum ?: quxnam. fuípicio effe poteft cuius-

velat

dam preffionis aut percuffionis, cum pendulum

p

fubtile propius ad in

gentem aliquem r:nontem

accedit? (164.)

TU

(

IH

jj

233«

c

- Ita Galenus iam vim herbarüm quarundam

l

]

purgandi pofüit in attrationé, De fimplic. lib.3,

1.

:

yieut

cap. 24.

Grauitatio materiz vniueríalis nullo

modo ex corporum mutuo impulfü oriri poteft ;

r

xilíoi

omnis enim impulíüs, ex fluidi etiam fubtilif-

fimi à&tione ortus, fit pro ratione fuperficierum

üf,

(170.) grauitas autem femper refpondet mate-

ol

rie quantitati folide ; (166.) ideoque necelfario

'attribuenda eft cauffze alicui, quz per intimam

|dit

ipfam materie folida fubítantiam fit diffufa.

ügfgf[]üï.

Cum itaque corpora agant in fe per attra&tio-

n

-nes grauitatis, virtutis magnetice , & cle&ri-

m— Pff j

'cz, hzc exempla na'urz ordinem & rationem

ii v

oftendunt, vt adeo verifimiliimum fit , alias

etiam adhuc effe poffe vires attrahentes j €te-

jj

nim natura valde confimilis & conféntanea eft

us

Giones ad fatis magna fe

i

Hþ;; illz quidem attra

exten-

L 3

166

Cxr. X

«

extendunt interualla, adeoque etiam füb vulgi

Bttro]

hoc f

fenfüm ceciderunt; at vero fieri poteft, vt fint

praterea aliz quoque alique, qua tam angu-

(f

ftis finibus contineantur, vt hucusque omnem

obferuationem fügerint. Vid. Newtonus in Opti-

Àl

c£ pag. 322, €9 344. Qui igitur attraCtione in

YOX ]

Phyficis offenduntur: illis demonftrandum in-

cumbit , corpora omnia femper impulfu exter-

Mtta

nf

no ad fe ferri, non quidem per hypothefes, fed

per experimenta ; quod vero cum hucusque a

&t

nemine fa&um fuerit , voce a:tradionis in-

Wt

p

terim vtemur.

bol

2

Diuiduntur autem in

duas claffes illi Philo-

Y

fophi, qui ad explicationes naturz attra&ionem

W

admouent. Alii hanc cum Newtoxo matbema-

b

fice tantum affümunt , neque punctis aut cen-

tris vires veras & phyficas tribuunt , fi illa tra-

here dicunt, Hi vocem attra&tionis gencrali-

gt

ter vífürpant pro corporum copatu quocunque

l

accedendi ad fe inuicem , fiue conatus ifte fiat

&f

2b a&ione corporum vel fe mutuo petentium,

q

vel per fpiritus emiffos (e inuicem agitantium;

n

fiue is ab actione a£ris, aut etheris , aut alte-

ü

rius medii, oriatur, corpora ad fe impellentis.

Jidem fpectant attractionem tanquam bbenome-

5um, cuius non cauffa quaritur , fed quanti-

tas; vnde perinde eft, quocunque nomine vtan-

tur, modo menfüras teneant; nec illud, quic-

quid eft, nominis diligeatiz obeft eorum, qui

generalis phznomeni originem phyficam vlte-

Vid. Comment, Acaá.

g T Wuee m — Gu 7 Suip

rius inquirere ftudent.

Peiras

p

DE ATTRACTIONE.

167

bnlj ^

Petropol. Tom. IH, p. 283. Hanc attraGionem ,

Vi

hoc fenfu acceptam , liceat appellare Empbati-

a

du

€41 ,. fimilitudine a, meteoris dcfumtg,

T

234-

(lioe

Àlii vero , ipfo. Ne

wtono., quo principe hzc

dom

vox in Philofophiam. recepta eft, audentiores,

(u eu i

AttraCtionem ftatuunt effe vim pbyfice realem 5

confiderant illam tanquam caZz[fa] veram &

exiftentem , adeoque affumunt & tribuunt

u1

z

onis i

corporibus attractionem Pbypoflaticam 5 ex quo

accidit, vc vox hzc fa&a fit quafi queedam Schib-

boleth inter philofophantes, iudice Cel. 74rino

in l. c. Si itaque in priori attractionis fenfu nos

u

(iont

xetineamus : non. videmus, quid incommodi vel

vt

fi&itii exinde fequatur.

a r

235«

m

Premunt quippe folam hanc pofteriorem fi-

euA.

l

l

gnificationem omnes illz obie&tiones , quz con-

j

tta 2ttractionem afferri folenc.

Dicitar enime

iei

effe eam obfcuram , effe qualitatem occultam,

entil

quz nihil explicet. Non cadit hzc difficultas

at

in attra&ionem matbematice confideratam aut

"m

empbaticam , qua pbenomeuunz conttans, & re-

a

&e obíeruatum , fupponit, ac intra hos can-

d

j

cellos fubfiftit.

Nam principia quidem talia

Qu

reuera exiftere, oftendunt phenomena natu-

eu

re, licet ipforum cauffe nondum fint expli-

j

qmo

catz. Quodfi füpra obferuationes ad cauífas

; qül

altius affurgere velimus

.

.

tum certe etiam

i

I

j

preffiones &

percuffiones eadem laborant ob-

p

La4

fcuri-

hi

-CAP'. X

168

Ícuritate. nec melius intelligimus operationes

pli

fei

corporum in fe ruentium, & extrinfecus fe tan-

gentium; latet enim, quid fit vis,quomodo exeat

I

&

ek vno corpore in aliud , quomodo' corpus

transferat, quomodo ei inhzreat ; vt adeoque

t

PUR

pariter cecutiant homines refpectu principio-

yum, extrinfecus quam intrinfecus operantium;

Yal

le

refpe&u virium ordinariarum quam extraordi-

nariarum.

d.

:

leri

236.

Similis refponfio recurrit, cum obiicitur: at-

qui

fet

tractionem efífe a&ionem in diftans ; non poffe

autem fieri, vt aliquid agat in diftans, hoc eft,

Ti

n

vt ibi vim vllam in agendo exerceat ; vbi non

exiftit.

Eft enim attra&io actio non in diítans,

he

«

fed actio cauffz cuiusdam inui(ibilis , intangi-

bilis, & a mechanifmo nobis cognito diueríz,

ü

que materiam perpetuo certis legibus mouet

& regit. Vid. Recueil de diverfes pieces, Tom. !,

g

. 79. & Robaulti Phyjcg in annotat, ad. P. 1

od

cdpo l-.ll .,6'. lj:'e

237.

Si, quz obferuationes & experimenta hucus-

que docuerunt , fequi velimus : non aliter fta-

N

n

tui poteft, quam vires attractionum effe in ra-

N

tione inuer(ía duplicara diftantiarum a corpore

e

attrahente. "Talis enim proportio ftabilita elt

in grauitate, (155.) quz nihil aliud eft, quam

attractio terre exercita in corpus aliquod ab

I:j

ipía diftans. Sed vniuerfalis hzc proportio non

eft ; quia dedu&a cft a corporibus fenfibilem

inter fe diftantiam tenentibus, neque ad

€o ap-

plic?.u

DE/ATTRACTIONE.

169

A

plicari poteft ad alia corpufcula, minimo inter

shun

fe interuallo remota ; tum etiam ». quia Corpo-

doetedt

ra naturalia fumme fünt heterogenea, (38.)

ayi

& confequenter pro diuerfitate partium confti-

dent

tuentium ita diuerías quoque variz attracio-

indy

nis leges feruant, qusz nulla experientia, nulla

Itl

ratione, cognoíci poffunt. Interea tamen faci-

le hoc patet, corpus aliquod attractum moueri

T40LU

adattrahens motu accelerato. Augetur enim ce-

leritas corporis ita moti a cauffa duplici; primo,

WORO

quia attractio eft potentia abfoluta; (121,144-)

v p

fecundo, quia ipfà quantitas abfolura attractio-

vcd,

nis increfcit, vti modo di&tum fuit, in ratione

UDOU

inuería duplicata diftantiarum a corpore attra-

hente. Quibus addendum etiam erit hoc: fi

diüms')

Qp

corpus A attractum iam fit a corpore B, atque

tum accedat tertium corpus C, quod fortius

j

m

ad fe trahat A ; tum futurum effe, vt corpus.

A hunc attractionis nutum fequatur, & corpus

fin/

] M

B deferat ; preualet enim potentia maior. (103-)

238.

Examinabimus iam itaque waria exempla, in

hics

quibus attractionem in fub(íidium vocare debe-

rl

T

mus. Piimo igitur omniam. corporum firmo-

rum partes minimz fe mutuo attrahunt, atque

r

jid

exinde maffas maiores componunt. Cape enim

metalli, vel ligni, vel alterius corporis, fruftum

ii

aliquod ; eius certe partes ita cohzrent inter

"E

fe, vt non nifi cultro, vel lima , poffint fepa-

j

rari ; qua feparatione faCa partes dein facilli-

(2

ntur.

Quidnam eft il-

o

me hinc & inde dimoue

lud,

h3

g[ic?il

CAr.

X

170

coni

lud, quod particulas has antea tanta firmitate

fibi mutuo agglutinauerit, qua nunc facili ope-

pat

lian

ra feparantur? aéris preífio nibil plane huc fa-

cit; nam cohzrent, dum integra fünt , etiam

fe«

in vacuo ; neque zther legitime huc, fed per

qu

Ni

hypothe(in, aduocatur, (9.) neque quies pat-

tium, a Carfefio affumpta, vim vllam habet,

ll

fed id fupponit , quod eít in quarftione ; nihil

igitur hic füpereft , quam vt ftatuamus tanti-

pa

Trel

fper , minimas particulas corporis firmi omnis

inter fe cohzrere attractione vniuerfali,

M

&

239.*

pl

Porro plurimis experimentis aliis euincitur

8

hi

hec attractio, qua firmorum corporum partes

quzlibet przdicz fünt. Imponantur fibi mutuo

duo vitra plana, polita, munda, & ficca, at-

b

que tum apparebit , quanta vi opus fit, vt ea

V

iterum a fe remoueantur eleuando , vt nempe

illa vis, qua omnes particule (ibi ita proxime

Yi

applicatz fefe mutuo attrahunt ,. füperetur.

p

ldem (üccedit quoque, fi füperficies planidime

metallicz , aut marmora polita plana; fibi mu-

tuo imponantur.

Cohzrent hzc corpora ita

fibi iun&a etiam in loco ab aére vacuo , vnde

[

nulla fufpicio remanet, illa ab aére (ibi mutuo ap-

primi. Defagulierius coniunxit inter fe duos glo-

f

bos vitri puriffimi, atque vnum alteri apprimen-

do effecit, vt fe mutuo illi contingerent füperti-

ciecula rotunda, cuius diameter effet £, pollicis;

tum conglutinatos ita eos obferuauit, vt non nifi

idem

æ

pondere 19 vnþiarum diuelli potuerint.

cones

.

DE ATTRACTIONE.

l7R

itate

contingit , fiin duobus globis plumbeis dux

dipe

paruz , rotundz füperficies abradantur & po-

hicf

liantur cultello , ia quibus deinde fortiter inter

tf

fe cohzrent , fi apprimantur fibi mutuo , & ali-

gt

quantum circumrotentur durante appreffione.

Vid. Celeberr. Mu[Jcbenbroek in Effai de Pbyfique

l-

| hi

p.275-

Memorat Sturmius in Colleg. Curiofi P.

: n

Ilp. 46 , Rykium , Profefforem Leydenfem ,

i (ant

paraffe duo marmora polita , quz , cum dia-

Qmn

metrum ,haberent 22 dig.'a |pondere demum

J

«90 libr. fuerunt diuulfa, Hugerizs duo metalla,

& duo marmora nigra , polita fibi mutuo im-

pofuit immediate , & fuperficies, quibus fibi

T

applicabantur , erant circiter pollicis quadrati;

hz cohzrebant, in a&re tam, quam in vacuo, vi

p

muty

3 librarum. 7ournal des $4v.1672 , p. 12C. Sed

eadem hzc corpora attrahunt fe, quamuis de-

a

bilius , non in immediato tantum contadu,

YU

verum in aliqua etiam diftantia ; quod obfer-

n

waX*;TBf

vatur, cum fila bombycina fübriliffima vitreis

cro jl

j

planis modo didiís interponuntur.

!

n

xf

)

pl

240.

u

Nec minus quoque fluidorum particule at-

j

(

tra&tionem inter íe exercent.

Quod patet ex

p

omnium fluidorum tenacitate ;

ex eloboía

y0

j5?

fuarum guttarum figura; ex duobus charte fo-

»rmw'

liis, oleo illitis, fibique admotis; ex confluxu

uper.

fuübitaneo duarum guttatrum fefe contingea-

jl

tium ; atque ex variis operationibus chemicis.

,(][] fi

Rotunditas quidem guttarum , mundz (üper-

f

tatur ali-

ficici alicui Planæ infiffentium ; mu

or

quantum

s

CAr.

X

h

Quur

quantum, partim a pondere guttulz ïp(ïuS,

artim. vero etiam a vi attrahente maiori aut

DO

minori füperficiei , cui infiftunt ; vnde fit, vt

Xt

lta

aquz guttule füper plantarum nonnullarum

foliis fint fpherice ; eandemque hanc figuram

di&

affumant mercurii viai particule papyro impo-

pio

fitx , quz vitro aut metallo. incumbentes pa-

&

hit

rum, funt fpherice ; hec omnia phznomena

qu

male preffioni aéris adfcripfit Hartfoekerus , in

(s

Curfu pbyfico y p-25 » nec ab ztheris aCtione ex-

T0

plicari poflünt , qui has partes potius a fe qua-

quauerfum, disiiceret , quam in fghqæ,rulam(

Qe

i

gol,lig«ere;&c,

S41.

!

fic

hi

Nihil vero de fluidorum variis attraCtionibus.

Bi

& repulfionibus conuincere nos validius poteft,

3l

Videas hic coa-

Q

quam operationes, chemicze.

ulationem , cum, a diverfis, fluidis fibi affufis

it

corpus firmum oritur , a particulis minimis at-

à

trahentibus fe, & tandem cohzrentibus fuccef-

fiue, ufque dum maiorem maífam firmam coa-

ftituant; quale coagulum exempli gratia confti-

tuit alcohol vini miftum cum albumine oui. Vi-

deas cryftallifationem , qua falia , in aquis foluta,

p

his per vapores abeuntibus , propius fibi admo-

Y

ventur, attrahuntur;atque fic tandem cryftallos

formant, quarum in vnaquaque falium fpecie

l

propria eft figura, que in Chemia docetur. 'Vt

tv

hzc cryftallifatio bene fuüccedat, requiritur lo-

cus frigidus & quietus , quoniam fic particulz

nequea calore, neque a motu externo, dispellun-

tur,.adeoque propius vi fuz attraGtivz relin-

quuntut.

-

DE ATTRACTIONE.

173

füs,

quuntur. - Videas hicabforptionem , velati cuii

TET

ex. gr. aér ab aqua attrahitur & abforbetur,

e n

vt difficillime poftea ab hac extricetur rurfus.

ul

Ita etiam corporibus afperis ; fradtis , cretz

Áiun

diffra&z fruttulo, aqui fubmerfis; multo co-

piofius adhzeret aér, quam corporibus politis

( ij

lts

& planis; quoniam ibi a pluribus pundlis attra-

Videas hic efferuefcentias in

od

hitur, quam hic.

t i

quibus a fluidis fecüm permiftis oriüntur mo-

tus inteítini," vehementes; calorem fnodo;

(Onegr-

modo frigus, poftfe trahentes. — Videas deni-

Lt

Ri

que folutiones & pracipitationes ; quz omnia,

cumlongum effet explicate;àd nobili(limamPhy-

fice particularis fcientiam , Chemiam , remitti-

inus. Sed intetim ànnotamus cum Celeberr.Dan.

Ts

Berioullio , Hydrodynamice p. 16 , infinita effe

j

j 90[6'

àlia corporum phznomena,qui mire admodum

fic

cum principio mutüz grauitationis conueniunt,

j d

itay vt doléendum fit , principium ipfum tam

pj

alté füpra mentem humanam pofitumeffe;

: f

m

245,

i

Fluida attrahuntur quoque à corporibus fr-

o

mis ; quod multis probari poteft experimentis.

Primo enim luida quzcunque infufa vafis puris

jut

vitreis , porcellanicis , aut aliis etiam , attra-

wrï[iä]iüi

huntur ad horum latera , ad quz affurgunt, &

jf

in medio cauitatem alíquam relinquunt 5 con-

g V

trarium tamien accidit in mercurio viuo, qui

Hunc

j

prope latera vafis vitrei eft depreffior.

o

fluidorum afíceníum in margine vitri, inaniter

j C"Un'

deducita preílione minori aétis circa latera

] [f!m'

vitri ,

g

174

Car. X

]j

Tapi

vïtfi, ob maiorem conuénientiam aqu, quam

lder

acris, cum vitro, Francifcus Baylé in Iuffitut.

Tl

Pbhyfice , p. 152 &g 220. Secundo corpus foli-

bib

doduis, purum, non pingue, fluido im-

dum q

att

meríum , & deinde leniter e

xtractum , poft fe

&i

uam columnam illius fluidi.

tenet füfpenfam par

0p

Taylorus in Trazfat.

Pbilofoph. N. 368 , paralle-

hii

lepipedum abietinum ,. cuius bafis erat pollicis

p

quadrari; probe prius hume&tatum ; ex bilance

[

fufpenfum, & in equilibrio coníticurum , aque

«

füperficiei admifit , a qua reuelli non potuit ;

NU

nifi pondere zquilibrante 5o granis aucto; ac

hil

in maiori faperficie ligni , aquam attingente,

tul

obíeruatum füit, pondus eam ab aqua eleuans

T

'Jertio , gutta

Fig.proportionale fuiffe füperficiei.

h

35 fluidi C apponatur vitro plano 4B , hoc dein-

n

de incligetur , vt gutta inferiorem füperficiem

teneat: apparebit, cam deícendere adharendo

planitiei 4B , donec totam habc percurrit,

vna gï'ä-l-

[

Agitur enim guttula hzc vi duplici;

Vl

vitatis CE , altera attractionis CD 5 perpendi-

culari illa in horizontem (128.)

& hac normali

fim

do

in vitrum. gitur guttula feretur per diago-

lk

nalem CF, abfoluti parallelogrammi CDEF;

(107.) hoc eft, feretur in planitie vitri. Quar-

K

f

to, alia quoque exempla idem hoc magno bt*

K

mero eloquuntur.

Laterés recenter cocu

Fiftule ta-

U

aquam magno impetu attrahunt.

bacarix recentes idem faciunt , & hinc fügen-

f

'Tubus vno ex-

tium labris funt incommodz.

tremo apertus , in altero linteamine obdu&tus,

arena repleatur, & ere&us aquo immerga

tu'[',

ra-

DF AT'TRACTIONÉ

U75

rapietut aqua in hanc ad infignem altitudinem.

yqum

Wtl

Idém cineribus impletus aquam rapitad altitudi-

'pushï-

nem 52 pollicum,& vltra.Idem repletus charta

ao i

bibula intorta, vix dimidium tubi occupante;

pl

attrahit aquam ad altitudinem :55; linearum ,

us

& multo altius, fi tubus accurate tali charta

parallc-

oppleatur. Lampadis ellychnium oleum attra-

hit, vt flamme lampadis inferviat.

Aqua in

pl

du

pannos laneos imultum affurgit, in loco ab aére

etiam vacuo. Sal tartari ficciffimum aquam

i ,qu'læ

ex aére ad fe trahit ;; quod idem faciunt oleum

potm:,

vitrioli , butyrum antimonii , cineres clauellati,

Qj

enti)

bilanci impofita, & zquilibrata. Metallanon-

elenu

nulla , veluti ferrum & cuprum , fünt. quafi

magnetes falium in aere volitantium , qua ad

j g:'m

y r

fe trahunt, ab iisdem foluuntur , atque fic

rubiginem contrahunt,

a

243.

;æ:en(i

r

Statuit Celeberr. Hambergerus , in Element.

Pby-

Jices , cap. II, $. 157, 152 , fluida fpecifice gra-

n p

j

uiora non adhzrere folido fpecifice leuiori ; vbi

fimul $. 169. corpora cohzrere dicuntur, quan-

r

d

do ea fine motu in fe inuicem agunt. Ratio-

nem huius afferti adiungit fpeciofam fane, nem-

D

t

pe fluida denfiora in folido rariori non inuenire

fufficientem copiam pun&torum , quibus adhz-

31l

)

CO(«[

reícere, atque vniri, pofíiat ;

ex quo efficia-

j u

tur , vtfortius fluida denfiora a fe, quam a

[)

i

Itl

folido rariori ,' attrahantur.

Sed nondum

m

ab omnibus obie&ionibus liberari potuit fen

äüil

tentia hec ingeniofa & profunda.

Sequitur

jl

Ti

enim ex addu&ta h?'c ratione attractio non

plane

:

J

nulla,

CQaP. X

*176

?

*

nulla, fed debilitata tantum

quem fenfum fi

d

&

ifimus , quod innuere videtur,

Turm

fequitur Vir do

nihil fane contr

a ipfüm moneri poteft. Aliter

€or

autem obftant fententiz: huic experimenta non

pX

auca, quz recenfet Celeberr.

Mu[[cbenbroek in

NG

& qua probant,

11

Inftitutionibus Phyfice s $. 6925

non obítanté hac denfitatum

differentia , fieri

fei

folido rariori

támen p

offe, vt fluidum deafius

G

adhzreat fen(ibiliter.

Veluti curh oleum vi-

At

tioli adhzret lignis , fuber

i, chartz ; cum

u

mercurius attrahitur à vitro,

magna copia fetri

Ror

a magnete leuiori ; & quz fqnt alia.

244

rit de repul(io-

Sed agendum nunc quoque €

b

ua.

(i3o.) Conf-

X

ne, quz attraGtio eft negati

ftit igitur in eo , Vt particulz

corporum tenui(-

)

dio quafi aliquo

fimz f& repellant, fugent, & o

fimul ac fphzra

m attractionis

profequantut ,

'Ta

lis mucuz repul-

f

mutuz fünt tráns grcff b

(üunt in fübere, quod

fionis exempla manifefta

transmittit, quamuis

nec aquam;

nec vinum

f

t(350M

eftimenta ex pilis ca-

f

fit poronïïmum

ta non made-

melorum , equorum ,

&c. contex

t

os formata eandem non

1

fiunt ab aqua ; in facc

effluere finunt ; nec tinQtura

s colorum reci-

bombycum;

piunt, vti etiam tele aranearum ,

Charta

nifíi in acri lixiuio coct« antea füerint.

fed. oleo

tenuiffima lucem vix transmittit ;

inunc&ta facillime.

Olea & aqua, aut acetum»

ï

non nifi diu inter

fe concuffa commifcentur »

pings»i-

& quieti reftituta feparant fe rarfus.

tudo

z

um

M

DE .A'TTRACTIONE.

r77

Ym (

tudo omnis , in pedibus infectorum nonnullo-

ietuts

rum , in plumis auium , in feminibus liliorum,

Mitet

n

coryli, lycopodii, aquam reípuit; vt preci-

pue in hoc gutta aquz fpherica confervetur 5

hod

vteodemlinteum confperfum-aquam non transe

n

anittat ,. vt.aquz, calici infufae , & eodem hoe

j nl

femine obreGtz, immerfüs digitus non madefiat,

) t

C)Cuprum fufüm, & aquis iniectum, maximo

um v

ümpetu ab his dispellitur.& disiicitur cum peri-

j quim

culo adítantium.; quod plumbum & ftannum

i fati

non faciun&

245.

In*iïgne & -apertufx; attractionis exemplum

ft

epa! l

cernere licet in magnete, cuius vi cum connc-

Con

xos plures annulos ferreos , catend inflar,con-

t

fpiceret-D. ;ngafiigus, in futamarm admiratio»

l

j

j al

nem raptum fe efle ceftatur. in Jibris de citritate

du

j

Dei, E(ítautem Magzes lapis durus , aut vero

J

n

femitmetallum , in pluribus ferri fodinis vbi-

ij

q

cunque terrarum obuius , coloris plerumque

Q

ferrug

inei, attrahens ad fe, & tenens iundtum

ilisd

fibi alterum magnetem , vel ferrum. Magne-

j m

tis albi mentio fit in Tourn. des Savans 16775 p-

g

100. ' In Macedonia reperiuntur magnetes ni-

q

",

(

gri; in Arabia rubicundi. Ib.ad rógp , p. v**

hr

J

Videtur nihil aliud effe, quam ditior vena iet-

(

C

ri, cum intermifiis parriculis verre , lapidis,

T

olei, falis, aliisque forfan ,. in quz avalyfi che-

(

]

1nica refolvivur; vnde ex magnete fufo ferrum

optimum przpararipoteft, Antiq

uiffimis tem-

j

u

nl

poribus dictus fuit Magne

tes ; quod nomen

M

0gcurris

[udü

" CQar.X

178

occurrit in carminibus Ozomacriti , viucixtis in

6o Olympiade.

Hippocrates eundem defignat

periphrafi lapidis, qui ferrum rapit; non enim

certo conftat , quod füb lapidis magnefii , cu-

ius mentionem facit, nomine intellexerit ma-

tan

netem.,

Eundem .Sopbocles vocat lapidem

ali

Lydium; Plafo lapidem Heracleum ; 2riffoteles

Vi

lapidem per excellentiam. . Alii veterum duo

eius genera faciebant , quorum vnum ferrum

p

di

attraheret , Magnetes di&um ; alterum vero

lic

ferrum repelleret, füb "Theamedisnomine, v.

In

gourual des. Sav. 1724 m. gul. p. 2?.

i

I

246,

n

Dicitur hic pribr magnes naturzlis ; fed fiunt

0

uoque alii , vocati artificiales.

Maffiliz , in

P

Gallia , campana,,

fufpenfa ab axe ferreo, qui

in molliori lapide a

o

[^)

itabatur tempore, quantum

i

coniici potuit , 42

o annorum, ex longo hoc

affrictu ferri ad la

pidem , produxit rubiginem

It

aliquam firmam ,

quz diffradia , & ablata,

egregiam vim ma

AMem. de P

gneticam pofílidebat, vid.

4cad, des Sciences de Paris 1731.. Si

parallelepi

peda aliquot. chalybea in meridiano

magnetico collocentur, fecundum dire&tionem

ad boream ,

& inclinationem acus magnetice;

j

folo affrictu

alterius 'chalybis magnetes illa

fiunt;

tum & fulmins

vis magnetica in ferro

€xcitata fuit. vid. Celeb

err. Muj[cbenbroekii In-

flitutt, Pb

yfice p. 227

Alius modus occurret

infra. (26

39

ï

4

DE AT TRACTIONE

179

1Us n

dgmt

147.

um

ll t

Prima magnetis proprietas eft Sittractio, quam

f t

tam inferrum exercet, quam in magnetem

apla

alium. Imponantur enim duo magnetes par-

if

vis duabus fcaphis ligneis, libere innatantibus

m d

aquz ftagnanti: obferuabitur , in certa aliqua

fetrut

diflantia has fcaphas fe mutuo petere , & in

WMintU

1

loco interualli aliquo medio (ibi occurrere.

lImQQ h

Inuería vna fcapha, vt iam pundum priori

eppofitum alteram fcapham refpiciat : fit, vt

fua fponte inter fe recedant ; feéque mutuo fu-

giant. Eadem hzc obferuari poffunt, fi magnes

elfut

a bilance füfpenfus in zquilibrio pendeat ;

j

admotus enim huic a parte inferiori alius

00

magnes , vno fuüi extremo illum allicit ; alte-

u

ro autem repellic; vt manifeftum fit , dari

magnetum mutuam attractionem ; mutuamque

p

ipnt

repulfionem.

|

Y

248.

j Y

In fcobe ferrea circumuoluatur magnes, to-

ii

i

tunda aut alia figura przditus , videbitur , il-

lam magneti adhzrere , ita quidem , vt in

xii

duobus locis fibi oppofitis particulz fcobis ma-

5 l

gneti adhzreant ere&te & copio(iores ; in locís

m

verointermediis proftrate &rariores. Ex quo

j

manifeftum eft, ferrum quoque a magnete attra-

at

hi. Locaautem illa fibi oppofita, quibus fcobs

ferrea copiofior & ere&a adhxret ; vocantur

poli magnetis ; linea recta. polos coniungeus ,

1

2

mente

CaAr. | N

180

Siiente 'äu&a : 'äïdïcur axis eiusdem 3 planurà

tat

axem huncbifecans ad angulos re&os, nomina-

den

a

tur éQuafor maugnetis; linew reliquz 'omnes

'ex vno polo in alterum du&e füpra fuperficiem

maghetis, vocantur eius meridigzi, ;Adhibene

turhec nomina ex eo, quiamagnes terre mo-

ftrz fimilitudinem referte videtur, ita, vt a qui-

busdam terra nihil :4liud effe ftatuatur ; quam

À

3magnus 'quidam magues ; quam *ob cauffam

d)

'etiádm magnes , cui foria globofa indu&ta eft,

Ti

peculiari nomine terre//a vocatur ; 'qualem pree-

'cipua cura, circulis fuis di(tributam , confecit

l

de la Hire, cuias pondus erat 100 "ibr. & dia«

t

meter 14 pedis. "Comigent. Acad. Scient, T-Pari'j;

iv

u70j, D..8.

249.

Düos ordinarie tenet polos magnes; inve-

niuntur vero alii anomali , qui plures oftendunt

ufque ad nouem 5 & reperiuntur cubi magnue-

tici, quorem latera fingula polum habent. Ce-

leberr, Mujfébeubr. Inflitutt, 4$.639 5 qualia cote

pora non vnicum effe magnetem , led plures

eidem cCorpoti alicui heterogéneo accretos , re-

&e iudicat Hartfekerus in Cours de Pbyfique , p.

214. Dein magnes ; preter fe, foium attra-

hit ferrum , fiue hoc apertum & maturum fit

fiue latens & immaturum, in váriis atenis ; &

cineribus plaotarum , cum ferri mate rispet

totum terrarum orbem ladífime fit. difperfa

Eadem porro ferri attrahendi facultas depre-

impo. .

henditur? fi vni didarum fcaphularum

natu£

D

t

DE ATTRACTIONE.

ISI

.

Ym

npatur ferrum , alteri magnes

,

'ita enim eo-

Ia

dem., quo prius , modo. ad fc aut accedent ,

n

m

aux f& rcg;ll.cn!:;.

2,5 0.

S

j

2

Vt quantitatem. attrationis, a magnete fa-

T

&am. in. ferrum, aut magnetem , metiri poffi-

us ,. bilancem adhibere docuit 7. B. Porta, in

Quf

if

AMagie uaturalis. Lib. FH , cap. :9, Qua metho-

'Cü,

do ín. vfüm. vocata ab. Hauksbeio ,, emendata a

p

Tayloro, & denuo magis perfedta a. ZLi[louo ,

fedt

in Tranfat. Anglic. N. 368 ,. fequentia fuere de-

teQa. Ubiflonus reperiffe vilus fibi e&, fequi

x d

hrj

attradionem magnetis & ferri quam. proxime

rationem. inueríam. fefquiduplicatam

5

.

VCI 5

pofita magnetis & ferri diftantia. — , effe vti ::

d5:2. Ta5lorus vero. füis innixus tentaminibus de-

w

prehendit, easdem attra&ionesnon effe vti — ,

I

qdur

neque vti i

dd*

fcd medium, inter vtrumque

agnt'

tenere locum. — Jew'tonus autem ex , captis qui-

t Ü*

0R

busdam. a f& experimentis. ftatuit , decreícere

attraCrionem hanc in. rarione. fere triplicata di-

dlurd

)

f

fantix , vel effe eam vti. ;*

Princip. Pbil.

'f)PI

AMatb. p. 368.

Sed. omnium horum- fedulita-

jita

tem vicit Celeberr, — Muffcbenbroek , atque. ex-

15[)

a&tiffimis obferuationibus tandem deprehendit,

Wi

H)

magnetem cylindzicum, & ferrum cylindricum

D

eiusdem magnitudinis ,, attraxiffe fe mutuo in

)cïf?»

ratione inuería di(tantiarum.; tum deinde ma-

M

gaetem (phzricum & globum ferreum eiusdem

)

magnitudinis ; fs attraxiffe in ratione inuerfa

jl

M. 3

quas

182

Cip. X

quadruplicata fpatii cylindrici inter mrumqü&

&

eorpus intercepti.-

et

Y

Zsr.

V,

net

Deductum ab his cxperi*mclentïs itaque fuit,

duos magnetes diuerfis fe viribus attrahere in

qu

diveríis diftantiis , & in contactu immediato

in fe agere fortiffime, Detexic etiam Celebery.

hl

AMujfcbenbroek, menfe Iulio ad. divellendos duos

magnetes opus ipfi fuiffe 3oo granis , qui i

Eu

li

fübíequente menfe Decembri 340 poftulabant ;

vnde actionem magnetum in hyeme foxtiorem

effe concludit, quam in zílate. Plus quoque

fcrri magnetem fuftinere in loco ab a&re vacuo,

[)

quam eiusdem pleno , aíferuit Hartfoeker in

Curfu Phyfice p. 197.

Similibus experimentis

xeperta quoque fuerunt fequentia ; I, magne-

tem fortius multo attraliere ferrum ,. quam

magnetem alterum ; quod ex eo oripinem tra-

ï

here videtur, quia in attra&ione magnetum

femper fimul. adeft repulfio , quz attractioni

eft contraría, adeoque eandem diminuit ; in

ferro autem , antequam a. magnete eft impra-

gnatum , nulla datur repulfio.

l, dati detet-

l;;

minatam quandam maffam ferri , que ab co-

dem magpnete maxime attrahatur ; qua fi af-

fumatur maior vel minor , a&ionem &que

imminui.

iIIE, dari quoque füperficiemali-

quam determinatam ferri, in quam magnes

ToaXima vi agat, in maiorem vero , aut mi-

norem , zque minus apat.

IV , magnetem

denique multo kfortius attrahe.

re ferrum pgrum

*

DE ATTRACTIONE.

3183

IN

& politum, quam rubiginofum; quia rubigo

eft fpecies falis, quod vires magnetis cozrcet.

V , fequitur ex antecedentibus omnibus , actio-

nes magnetum Aon extendi in diftantiam ,

[it,

w

quamcunque , fed ad aliquam determinatam ,

& certo quodam termino , qui cuicunque

Ed

magneti proprius eft , inclufam 5 qui termi-

jb

ni, magnetis operationem comprehendentes

s dit

ac limitantes

qi

attiuitatis.-

, eiusdem vocari folept jþbfemk

j

252

10

Affricetur magneti ferrum aliquod , atque

10Qh

obferuabitur, hoc quoque iam virtutem habe-

CU

re attrahendi ferrum , adeoque magnetica vi

u d

eífe imprzgnatum.

Dantur vero magnetes;

at

qui hac ratione plus virtutis ferro largiuntur,

aagnc'

quam alii; atque ob hanc cauffam vocantut

Qu

libevales.

Hinc enata eít occaíío magnetum

m

vtrique polo iungendi laminam ferream , vnde

netul

ipforum virtus multum adiuuatur; & quz fer-

(Qin

Ya ipfi adiun&ta vocantur

armatwra magnetis ;

T

atque iidem ita muniti , magnetes armati. Ma-

npfï'

gnetes quippe eruti ex fodinis ferreis ; & fuge

dett

naturg reli&i, parum ferri attrahunt & geftant,

po

hinc eis hzc armatura ferrea addi folet, vt €o

T

maiorem virtutem attrahendi exferant. In ma-

d

enete igitur inermi adhuc & naturali, primo

Wli*

detegantur poli; (248.) qui detegi etiam pof-

qo

funt admouendo acum chalybeam & breuem

Wfig

magneti ; tentandoque; quisnam fit ille

locus;

; in fo-

Pt

cui acus. hzc perpendiculariter infiftat

j

lis hoc efficitur , in reliquis locis

lis. enim po

pro-

M 4

184.

Car.

X

-

proflrats acus;,. vel inclinata (altem, magneti ad-

hzret. DeteGis ita his duobus locis, lapis i

iisdem lguigatur, eidemque 'ibidem inducuntur

duo plana, ad axin magnetis, quantum fieri

poteft, perpendicularia ;.quibus peractis qux-

libet forma tribui poteft reliquo magnetis cor-

pori ; fi caneatur folum , ne axis abbreuietur,

|

quia exinde magnes virtutis fux quid amittit.

l:

Deinde ex fer-o non indurato , fed mollilimo,

!

formentur duz laminz politz , quibus a parte

inferiore inflexus edhzreat pes cubiformis , in-

1

ferius optime lauigatus , qui pes armaturg vo-

catur; qua laming lareribus magnetis firmirer

alligentur; atque fic habebicur magnes armacuss

qui ita comparatus actionem exercet longe ma-

jorem, & cuius pedes, omni czteroquin polo-

rum naturalium officio füngentes ,. iam vocan-

tur poli artificiales, | Solent artifices laminz fer-

rex iam applicate afpergere aliquid fcobis fer-

rez ; qua fi valde attrahatur atque erigatur,

»imis tenuem laminam effe flatuunr, & proin«

dc denfiorem applicant, donec aliquid fcobis

tàn'um attrahat. Magnetes etiam a quibusdam

ita atmantur, vt ii fecundam axem perforentur,

atque hic canalis deinde virga ferrea perfecte

expleatur, Sed, praterid, quod polt, & pe-

des armature , hoc modo &&i , non fimul ad

attrahendum. & geftandum ferrum concurrere

pottinr : multum

partis przeflantiffimz hoc ma-

do e magnete ex(culpitur. . In fequentibus ita-

que loco polorum naturalium adhibcbimus ar-

tifi-

DE 'A.TTþRACT'IþO.N E.

185

H

tificiales ; & loco magnetis rudis at

i5

imis, adhibebimus armatum.

:

qu&g ingr—

N

v fer

253Q

Qu

Caxterum notari hic adhuc debent fequentia.

$ Q«

Maggnes attrahit quidem ferrum etiam ienitum,

Iet,

fed. minus fortiter; ita ex. gr. ferrum frigidum,

in diftantia vnius pollicis a magnete.locatum,

Lt

o

attractum fuit vi 61 granorum ; fed igne füum-

prtt

mo.candefactum non nifi 26 granis ; .nec adeo

acio magnetis in ferrum frigidum & ignitum

S)[m'

LY

eadem eít , prouti. Kircberus ftatuit. .Explicari

hinc poteft , cur magnetes in hyeme maiores

JRCE

li5

edant vires, quam in ftate.

Conflitit porro

adhuc obfíeruationibus aliis, magnetem fortif-

m

fimum quinque horarum fpatio in igne vehe-

ylr

QCUt

menti detentum, & .candefactum, aliquid. pon-

1

[

deris fui perdidiffe, atque ita debilem redditum

1 d

fuiffe , vt frigefactus fcobem ferream non-com-

mouerit , at vero in verforium, aut acum ma-

if

ronm

gneticam , agillimam fuperftitis adhuc füe vir-

tutis edidit quzdam fpecimina.

lmmo obfer-

(

^

u

vatum fuit a Celeb. Muffcbeubroek , magnetem ,

/arte chemica in vitrum mutatum , aeque forti-

n

(

-ter attraxiffe verforium, quam ante. Statuen-

.dum itaque eft cum celeberr. Viro modo me-

)

(s

morato , magnetem quomodocunque, chemice

]] ad

q

etiam , tractatum manere magnetem , neque vá

ignis, vel menftruorum foluentium, vel falium,

m

j

ita deftrui poffe, vt vim penitus-amittat , nun-

quam amplius recuperandam.

Dicitur-etiam

! 2rl

Doa Francifco fadiffe 6 libras maggetis.optimi,

Uj

atquc

p

L

186

CaA»r.

X

em

atque na&um fuiffe exinde metalli librám dimi-

Ut

diam, quod etiamnum bene virtutem füam re-

t

tinuit. Zourm. des Sav. 1704. p- 574. Lamina

40

autem ferrea; fi ducatur füpra polum magne-

tis dextrorfum , tüm vero ftatim retroducatur

finiftrorfüum , maximam peartem virtutis prius

t

acquifit iterum amittit ; idem fit, fi lamella

t

ferrea, bene magnete imbuta , malleo füper in-

n

cudé pertundatur ; aut candefiat ; aut fortiter

Tn

inflé&atur; vel in circulum ruditer contorquea-

i

tur. Eít igitur magaetifmus eius indolis, vt fer-

(

vatum illum fitum partium poftulet in ferro;

[

quem tenuit hoc, cum iungeretur magnþtxf.

b

D

2j4.

f

)j

Tenuiffima acicula chalybea, gracili filo an-

nexa, tabulz iufiftat, in verticalem fitum coa-

a a magnete füpra eam admoto, fed a filo

3

impedita, vt ne plane magneti aduolare pof-

fit. Inter magnetem & aciculam ita fufpenfam

admoueatur poftea alia acus transuerfim , &

obferuabitur , priorem illico cadere, & a ma-

gnete deferi, Patet exinde , quam facilea via

fua detorqueri poffit vis magnetica; quia hoc

caíü acus horizontalis omnem vim abripit , &

in alium curfüm defledit.

Pertinet huc quo-

.i

que fequens experimentum.

Si magnes cx

vno polorum füorum füípenfos tenere pote

D. COT TE Q P SEESESEMIES -

aliquot annulos ferreos fibi libere appenfos ,

vnus vero ex iis ita füfpendatur, vt ambos ma-

ï

gnetis polos fimul tangat; tum hic vnus tan-

ntibus

t&fm fuftineri poteft a magnete, decide

omnis

DE ATTRACTIONFE.

187

emnibus reliquis.

Vel fi vtrique pedi arma-

(it

nIt

turz adhzferit lamina ferrea, magnes ad mul-

to minorem diítantiam agere obíeruabitur in

mina

acum nauticam , quam fi liber effet.

pe

Zs s'.

IC&KIKII

j

Tribuat magnes generofus aliquis vim at-

tractiuam pluribus ferramentis pro lubitu ;

ni

i

tum obferuari poterit , nihil. exinde ; ponde-

ris neque magneti decefiiffe, neque ferra-

[

mentis acceffiíIe.

Prima huius experimenti

U

inflitutio deberur Normanno ; folus vero 475i-

[ehe

Itoy

flouus dubium id reddidit, leuiusque fieri pu-

tauit ferrum magneti affridtum , ciusque viri-

bus imbutum ; fed experimenta ipfius nec ipfa

fibi conftant, nec, toties repetita, ad verita-

)u

tem adduci potuerunt.

In affridu itaque ferri

ad magpetem nihil huic decedit , fed ille vim

[

hanc iam ante in ferro latentem excirat tan-

ij

Y

tum vt vigeat ; quz prius quieta erat.

J

256.

Y

lj&

: Non impeditur magnetis a&io a corporibus

oleofis ; cuius quippe ope acus ex ipío oleo

n

poteft extrahi , quos fecit Frid. Hoffmaunus in

;

Demon(tratt. pbyficis curiofis, Dem. XLIF. Ne-

d

E)&

que vim füam perdit in vicinia adamantis po-

fitus , quod putauit D. Auguflinw , v. Jouru.

qüö*

L

des Sav. 1686, p. 22. Magneti e bilance fufpen-

fo admoueatur ferrum, vel alter magnes, tam

ud

nfOS !

prope, vt vtriusque actio mutua fentiri queat,

quo faQo, ponderibus alteri lanci impofitis, -

n

g

quilibrium reftituatur , atque obferuabitur :

nullum dati corpus inter omnia folida vel flui-

jj

t

*

188";

'CAPQ X

p

da hucufque cognita, excepto folo ferro, quod

illi magneti & ferco interpofitum. turbare pof-

U

ille

fit &quilibrium modo. obtentum., Aduerfatur-

Yet

hoc valde illorum fententiz , qut ftatuunt, exi-

Cot

re ex magnete continuo. talia effluuia, que ef-.

In

fluendo rcpulíionis, & infiuendo attrationis;.

fuf

cauffa (int,

Si enim vera eft hzec fententia ,

u

cencedenda erit tanta fübtiliras materiz magnes

ticz, qux nec a corporibus maxime denfis im-

Ti

Yi

pediatur. Sed nullam allegare licet, omnium.

fii

materiarum fübülium cognitarum , quz ad

Q

hunc fübtilitatis eradum accedat, Odores enim;

Eu

per quos ferrum a magnete trahi putauit Tache-

Wius, non tranfeunt per metalla, vitra , faxa..

Q

B

Thermometrum. mutationis omnis expers, ma-

net, fi inter ipfum ac ignem vehemeutem affer

l

modicz craffitiei interponatur,aut charta etiam.

Spiritus , omni arte cognita, volatiles redditi

vitro tamen ita coércentur, vt aut plane non,

aut lente admodum, trans illud penetrent. Lux

ipfa vitro certe minujtur, & plane intercipitur

t

ab aliis corporibus,

Quare ctíamíi omnia ma-

t

gnetis phznomena perfe&te per eiusmodi efllu-

b

via cxplicari poifent : vix tamen huic cauffz-

tuto confidere liceret.

Idem hoc phenome-

K

fy

num euidencrius adhuc oftendi poteft, (i adhi-

n

beatur verforium, quod quippe facilius ab a&io-.

li

ne magnatis, & ad maiorem ab eo diítantiam;

V

mouetur, quam bilanx attritui axis obnoxia.

b

Auxilio enim talis verforii cerni poteft, magne-

li

tem aCtione füa penetrare ormnia corpora craf-

D

fffima , 24 orbes ordinarios ftanncos , aut 5o

pau

N

DE ATTRACTIONRÉE.

189

qui

patinas aureas (ibi impofitas; immo, generali-

qof

tet rem exprimendo, detecta diftantia, in qua

hu-

fine omni interie&to corpore magnes agat in

od

verforium , plane nihil intereífe, quocunque

'corporüm genere illüd intéruallum repleatur.

u-

dU

In ipfo etiam loco ab aére vacuo acus chaiybea

feti

fufpenfa magnetis ope moueri poteft pro Tubi-

at

tu; vnde certum eít, a&rem nequicquam fub-

(s

fidii afferre ad magnetis actiones explicandas,

wti Sturifius quondam putauit.

Atque ne fu-

Iim.

z

fpicio aliqua oriri poffit , materiam masgneri-

oniny

*cam ad latus cedere , atque fic per ambages

Mþf A

agere, opera data fuit, vt magnes metallo vbi-

fa.

*'cunque ferrutninato claufus ferro exponereturg

y m

meque' etiatn inde vlla obíeruari potuit attra-

;

€tionis mutatio; nec fi includatur vafis

Qofcgl-

etit.

lanicis, vitro, aut aliis corporibus.

reiti

257.

du

"Pugnat quoque contra exiftentiam materiz

. [

Wnagnetice experimentum hoc. n tabula fta-

pl

Óa n

tuatur Verforíum, & ab admoto magnete de-

torqueatur in firum aliquem a meridiano ma-

i

cii

gnetico diuerfum :& violentum , in quo deti-

neatur. Hoc obtento; inter magnetem & ver-

j

forium excitecür ventus ope follis , aut aeris

D

| z(äo*

in vafe :neo condenfati, aut fclopeti pneuma-

tici; vel accendatur magna copia fpiritus vinig

gt

vel excitetur ignis ope lampadis; quibus-omni-

m

bus inftitutis obferuabitur, verforium non re-

u

linquere fitum ipfi datum, neque vel cantillum

T

Seturbari ex co ftatu, in quem a msguetetüit re-

1j)

üa&mm

pe

&

Y

Igo

CaAP.

X

ho

da&tum. Cum enim in tota rerum natura nihil

TnU

fciamus, quod magis intima corporum quo-

I

rumcunque vifcera penetret , fiue, intactum

at

quicquam relinquat , quam ignem : fequitur

tür

certe, vt hic etiam effluuia a magnete ad ver-

s

forium emanantia effet penetraturus & rare-

Aal

facturus, vnde aliqua relaxatio fitus violenti,

in quo verforium hzret , fequeretur , (i talis

n

materia magnetica exifteret,

Caterum quo-

que idem effedtus confequitur, vt acus ma-

gnetica verforii quieta maneat, fi magnes cir-

ca axem fuum , verticaliter tabulz infiften-

tem, rapidiffime rotetur, fi ex. gr. fufpenfüus

hareat ex filo longo & contorto.

Y

2598»

Tandem adducemus exempla magnetum

I

quorundam fortiorum & infigniorum, qua fünt

lequentia. Gilbertus quidem, qui alias, ob egre-

ia de magnete fcripta & inuenta , pater Phi-

lofophiz magneticz dicitur, fcribit, nunquam

w

-

fe inaenire potuiffe magnetem , qui accefferit

ad proprii ponderis quadruplum füftinendumg

vid. Galileus im Syftem. Cojmici Dial. 1II, p. 3€7.

Ín jom*mzl des $av. 168 35 p- 316, memoratur ar-

B&ese yepo dQ

tifcx fingularis quidam, Porilly di&tus , quiita

fciuerit armare magnetes, vt ferrum ducen-

ties ponderofius potuerint geftrare,In Commen-

tarüs Acad, Scient, Pavif. 2702 , p. 12 , mentio

ft magnetis , vendibilis pretio 20oo for. no*

fir monetew ; qui pondus tenebat :: vncia-

gt r w M mv

cum , ferri vero geftabat pondus 28 librarumg

hee

p

DE ATTRACTIONE.

,1'9 i

hoc eft, füum pondus quadragies. Ipfi vidi-

hi

inus magnetem , in Noruagia repertum , inez-

q-

mem , ponderis 8o libr. qui eftimabatur ab

d

artifice expertiffimo , poít adiun&am arma-

jtit

turam ; geftaturus effe 1oo libras , & qui vi-

V

res fuas extendebat, aut fpheram adiuitatis

f

habebat, 10 pedum.

Vidimus alios , maxi-

Iemï,

&na induflrria armatos , quorum erant ponde-

ts

ra in -Lotþonïbus :

jU0-

[1d«

propria

gefta

fphzgra aciuitatis

Cit*

L m

Esl

ij

96

i pedum

l-

2

as

us

P2

amseenreu

Íus

128

—

——

Q u

48

VWnde id fimul patet, fpheram actiuitatis in

magnete eíffe eo magis extenfam , quo maio-

j

rem ipíe tenet extenfionem.

fit

*

259..

d

p

Secunda magnetis proprietas eft admiranda

tAt

ápíius direüio , fiue verticitas ; qua nempe fit,

fer

wt vnus ipfius polorum, libere fibi permiffus ;

[

conitanter dirigatur ad feptencriones, alter ve-

Hanc Phoeniciis

y

ro oppofitus ad auftrum.

T

iam fuiffe cognitam olim, & Chriflianis inno-

jit

tuiffe in expeditionibus cruciatis, fed fere fine

u

ratione vlla, quidam crediderunt ; v, Jourza!

il

Quamuis enim veteres

des Sav. 1687, p. rj1.

3mi0

non latuerit prima illa magnetis proprietas;

ml

nempe attradio, ita, vt etiam Galeuus ferro e

Yi

vulneribus extrahendo fuaferi adhibenda em-

il

plaftra

W

—

192

CA,P' X

f

plaflra ex contufo magnere confeda: certum

TX

tamen eft, eos ignorafle hanc, qua magnes & fe,

& acus chalybeas ipfi affridias , boream verfus

fpi

Tut

circumuertit ; quod naturz miraculum circa

fiaem demum feculi tredecimi primo fuit ob-

pe

t£à

feruatum. 1, €. üd 3667 , p. 1336 Creduntali-

li

qui, Paulum Fenetum , cum ad Sinenfes profe-

&us fuiffet, in redimu fuo hanc qualitatem ,.

LUv

eiusque víum, a Sinis ad nos transportaffe

L

circa annum ri26o

Communis autem opinio

u

eft, Tobunuem. Goia, Neapolitanum , verfo-

riuti, fiue acum magnericam , inueniffe circa

Vi

fit

annum 13005 aut, quod veri(imilius eft, ma-

Ya

neris ip(ius, nauicule impofiti, víus, qualis

vfque ad finem fecali 16 in Chipa viguiffe di-

Ü

t

cicur, per Paulum Verennn allatus , & a Goiz

h

inacus chalybez, &ífridu me

fe)

[6)

nttuco excitan,

3

i

H

í

n

formam mutarus e

ts cuius deinde'ope fequen-

ti demum feculo magoz & celebres ilJe maui-

gationes inflirate fuerunt , a C olimbo quidem

anno 14925 a efpuiio & Magellane anno 35 19

vid. 1. c. 1676 , p. 137.

360.

;;;;

Tam icaque hzc dire&tio confpicua eft aut in

Tnagnete ipfo, autin ferro ipfi affridto. ille

Pl

*enim imponatur parug cymbz ex ligno, aut

charta fpilliori, confeGe, ita vt axis ipfius cum

horizonte coincidats iünaret fic aqua ftagnan-

ti, arque obferuabitur, vnum polorum fuorum

Girigi conftanter boream veríüs, alteram vero

ggnctis

Girigi ad-auftrum. ldgm ceraivur, fi m

fruftue

i)F. AT'TRACTIONE.

193

u

fruftulum in formam acus effingatur, in fui

nxedio capitello cauo donetur, atque fic cu-

NU

rf

fpidi acurz imponatur.

Hanc ob cauffam duo-

(Iftà

rum polorum , qui infunt magneti, quilibet

t d

peculiare nomen fortitur ; is fcilicet, qui Bo-

ial

ream verfüs dirigitur, eft polus magnetis borea-

lis; alter vero, Auftrum refpiciens ; eft polus

h

a

magnetis azfiralis ; hanc eandem denominatio-

nem adhibet quoque Sfurmius in Colleg. Cur.

J

pinin

P. 1L p. 2255 quam quidem alii auctores inuer-

tunt, ex fitu, quem magnes tenuit in fodina;

eifo

ca

vbi illum polum vocant borealem , qui in-hoc

D

fitu boream refpexit; auftralem , qui auftrum;

vid. Regnault. eniretieus pbyfiques tomo I, p. 215

guziz's

fede

€9 2175 qui deinde poli ita fiti in füperficie ex-

tra terram inuertuntur,

Hinc etiam artifices

ii

302

hac altera ratione nomina polis magnetum fuo-

rum infcalpere folent. In duobus diuerfis ma-

:qECB:

gnetibus, ob phznomenum mox memorandum,

Tl

vocantur pojus vnius-borealis , & alterius au-

g

ftralis , & vice verfía, poli amicis vnius vero

15 ]

borealis & alterius etiam borealis ; aut vnius

auftralis & alterius quoque auftralis, vocantur

poli inimici adeoque poli duorum magnecum

diuería nomina gerentes fünt amici; eadem

a

autem nomina Feqentes funt inimici.

d

, al

4

28612

;cut

Deinde eadem diredio cum ferro quoque

lcnnäü'

communicatur. -Si enim accipiatur acus cha-

;(;mm

lybea, quz in medio fui inftru&ta fit capitello

.

orichalceo , intus excauato, vt cufpidi cuprez

vel

fuüU'

C AT X

194

vel chalybez irhponi ; & füpra eam circum-

20

verti queat; deinde zffricetur hec acus ali-

qu

quoties ad.polos magnetis , obferuabitur, eam

hi

nunc etiam conftanter uno füo extremo boream

bur

verfus, altero.autem ad au-färum,»dirigi. Quod

ádem fit, fi acus vulgaris magneti affricta char-

qi

Wi

tulz transuerfim infigatur, & aquz fic innatet.

«

'Talis acus dire&tione magnetis imbuta "wocari

folet verforium ,-wel acus maguetica; vel acus

Ü

nauticas atque fi eadem , ad auertendum yen-

tum , includatur pyxidi vitro obtectz , tum

In

Nocatur tale inftrumentum compa(us nauticuss

atque extremitas acus boream ipectans dicitur

fi

etiam cu

H

pis , auftrum vero refpicieas cauda

eiusdem.

fi

t

262.

Qu ad fabricam talis compaffi requiruntur,

precipue huc redeunt.

Conficiatur acus ex

chalybe puriffimo, temperato, ita vt ea colo-

rem teneat eleganter coeruleum, neque in illa

coní

piciantur partes heterogenez , rimz , aut

fiffurz.. Chalybs quippe talis multo maiores

nanciícitur a magnete vires, quam fimplex fer-

rum. QCircalongitadinem acus experientia do-

Pe4- $49 )P CAe p um ( — B P

cuit, hanc effe optimam, fi 6 pollices non ex-

t

-t

cedat. Pondus earum difficile determinatü eít,

f

& curam reguirit ; (i enim fint nimis leues

[

non tarm facile mobiles funt , neque conflanter

ti

ad eundem locum reuertuntur; ponderofiores

q

autem flylum nimis grauant. ^ Prcinde opti-

mum id effe deprehenfüm fuit, vt, (i acuslon-

Ba fit 6 pollices ; pondus eius fit inter 50 &

29

W

DE A'T TR.&C'TIONE.

I95

A

Iffl

ili-

200 grana; ex quo de craffitie iudicare licet,

quz, fi nimis parua fit, maxime acubus nocet.

AT

Fieura acuum fimpliciffima optima eft ; hinc

m

male inftar fagittzc formantur , aut ornamentis

ld

quibusdam inftruuntur, velinciduntur. Refe-

I

rat acus lineam rectam , quz vtrinque in api-

a[e[l

cem definat fiue rotundum fiue planum.

Ca-

OC

D)

pitulum zneum conice excauatum effe de-

bet, quz cauitas leuiffime oleo illinitur, auc

Q]l«

um

plumbagine, ex quo notabilis affertur lubrici-

tas verforio.

Cufpis ftyli znei, aut chalybei,

I

fupra quam mouctur acus , non fit valde te-

itur

nuis, & lente in füummam aciem exiens, fed

7

fiat ex obtufo cito acuta, rotunda, & lzuiga-

tiffima.

Parata fic acus, vt directione magne-

tis imbuatur, imponitur tabulz lignez; atque

j

füpra eam medietatem , quz boream fpectare

A

debet, ducitur magnetis armati polus auftralis

COb

fic, vt dudus, incipiendo a medio, cufpidem

T

verfus lente protrahatur, magnes ipíe leniter

, Al

apprimatur, abfoluto du&u magnes per arcum

jor

magnum circumducatur, atque hec operatio

L

aliquoties repetatur. Plurimi melius effe putaut,

ad

fi vna tantum medietas acus hac radone imbua-

ne

tut, altera autem relinquatur intaQa; alii vero

i

fecus ftatuunt. Sin igitur alteram etiam medie-

6

tatem magnetifmo donare velis : ea polo magne-

T

tis boreali , eodem, vti dictum eít, modo affri-

Ri

cari debet.

[xpti'

$635

1 10«'"'

Cuilibet quoque cylindro ferreo, puro, te-

T

iin momento temporis

10

nui, & longiori, duo lpol

2

con:-

CaAr.

X

196 |

conciliari poffünt, fi verticaliter aliquantifper

teneatur , & leniter folo allidatur ; inferius

enim extremum femper , quotiescunque inuer-

tatur fitus virgz ferreg, attrahet verforii po-

ma

lum auftralem ; ipfum itaque induet naturam

[

fin

poli borealis. vid. Réguault, 1.-c. Tomo 1, P 236.—

Q

264

d

Tertia magn/et'is proprietas eft ipfius Zeclina-

M

tio, variatio, aut deuiatio, vel chalyboclifis a

li

al

quibusdam vocata; qua fit, vt directione füa

non exacte feptentrionem demonfítret, fed ab

f

di

eo declinet, variabiliter refpe&tu tam loci, quam

temporis.

Apponatur enim linez meridianz,

di

aítronomice

ducte

r

?

verforium 5

atque

patebit, hoc in nonnullis terrz locis cum illa

congruere, in pluribus autem ab ea recedere.

Si declinatio hec fiat verfüs ortum , dicitur

f

acus magnetica grecifhre 5 fi vero fiat verfus

—*

occafum , eadem dicitur magifiviflare, denomi-

natione ab Italicis plagarum nominibus defüm-

ta. Ex multis obferuationibus detectum fuit,

mutationem huias declinationis , vel , vt alii

vocant , declinationem declinationis , non in

de——— — — — —« P

omnibus annis &qualiter variare aut. mutari j

Cfc "73

fed effe acum magneticam aliquando ftationa-

Em

—

riam , aliquando progredientem, aliquando re:

—

redientem. Motus tamen aliquis cius medius

deteQtus eft, qui pro fingulis annis zítimatur

ab aliis 14 minutorum

primorum , ab aliis ve-

to aliter.

165.

E - EE CHASS — WES O

um

DE ATTRACTIONE.

197

fret

lus

265.

lo

In manufcripto quodam, quod Tevenoto in

lw

manus incidit, legitur, declinationem magne-

RU

tis anno 1269 fuifle 5 graduum verfüs ortum,

u

fine mentione loci, in quo. hzc obferdatio fa-

&afuerit. Titulus illius manufcripti eft: Pe-

tri Adfigerii epiftola infuper vatiouibus nature ma-

7

getis s vid.Tournal des $2.1688 ; p.561. Ex quo

lr

patet, declinationem magnetis iam inde ab

e fi

anno r269 fuiffe cognitam. Facile autem re-

AE

fellitur opinio Cardzmi , qui putauit, tot gra-

duum effe declinationem ac

;uam

us.magneticz, quot

TET

diftat ftella

polaris a polo mundi; vid. Boyle

t

de infido exp

erimentorum fucceffa , p. 116.

n lll

266..

odett

J

Putant quidam, declinationis .phænömenum

deriuari poffe a variis mutationibus , genera-

veti

rnomi'

tionibus, aut corruptionibus, ferri, illius, quod

per totum terrarum orbem in huius finu latet;

efut

| Fuitl

nec minus etiam. ab aquis & ignibus fübterra-

neis ; quz omnia variationem inducere pof-

V 2hi

n

fint uxui materie magneticz. Mutatur quip-

pe eadem per ingentes tempeftates , per ful-

Qu

gura & tonitrua ; quod obferuatum fuit Vltra-

t

ieGi Batav. anno 1736, lulii 24 , cum poft

T0

tempeftatem & egrandinem vehementem decli-

lcdiLIS

natio acus au&a inuenta fuit ro min. vid. AMe-

gt

moires de l'Acad. de Paris a. 1726.. Quod ipfum

gY

a nobis etiam deprehenfüm fuit hic Tubingz

anno r745 , Auguíti 3r, quo die fere toto au-

?

iebantur tonitrua vehementia, videbantur-

N.3

que

Cawm X

198

fem

que fulgura frequentiffima , & declinatio di-

minuta fuic 15 min. vid. AMermoires. de, L Acad.

ap

dem

de Berlin Tomo. 11 p. 256. Conuftat porro de ea-

dem hac mutatione ex 7"om'n,al des Sav. tomo L.

p: 74

, ex Celeberr. Müffcbenbroeki, Differt. de

6. ex TraufAt. Anglic. N. 383-

magneie , Exper. o

d

1

Immo teftatur Boyle , de infido exper. fucc. p»

p

1$ , poít Vefüvii. conflagrarionem. acus ma-

- bt

gneticz declinationem magnopere aliquando im

]

regno Neapolitano fuiffe mnutatam.

den

267-

Á/

qit,

ra

Ingeníofe declinationem hànc explicat Hal-

Zr

^ leius, (tatüens, ipfüm globum terre effe ingen-

T

tem maguetem, qui habeat quatuor latentes it

Y

fce polos, lente mobiles, duos in hemifphzrio

d

boreali, & totilem in auftrali; quorum quem-

fi

libet eum putat maxime agere in acum. tna-

gneticam, qui acui fit propior ; debilius vero

n

illum, qui ab acu fir remotior ; ex quorum

vtriusque a&ione compofita dein declinatio

3

exfürgat.

Duxit porro in globo terreftri per

U

hos polos lineam curuam , expertem declina-

tionis ; cum aliis , quz obferuationibus reli-

quis effent conformes ; ex cuius illius latere

vno declinatio effer orientalis , ex altero au-

E

f

tem occidenralis ; qua reptefentatione decli-

[/

natones magnetis vbiuis terrarum hucufque

adhuc optime explicari poffunt, prouti videre

licet in rabula totius orbis Halleiagua , quz Ce-

li

Y

leberr. Muffzbeubroekii Inflitutt. pbyficis eft adie-

-

a, atque conformata ad annum 1744-

erua-

'"bPE AT'TRACTIONE.

199

d«

feruatz. poftea ali adhuc duz fünt tales linez,

T

exper:es declinationis, ab aliis auctoribus , ei-

p

demque tabulze inferte..

ii

268.

i 1]

Mi

Quarto d&nïque magneti competit etiam Z/-

clinatio, dum acus chalybea, libera adhuc a ma-

7)

If

gnete zquilibrium tenens, huic affrida zquili-

brium perdit, ac ver(us horizonrem inclinatur.

lo

Henc primus reperit Ro^. Normanmuus; & ea-

dem acui nautic& nouam veluti grauitatem ad-

dit, cufpidi quidem in hemifphzrio terre bo-

reali, cauda autem in auftrali ; quare vt hori-

[

zontalis. maneat acus nautica. poft magnetifatio-

g

t

nem, folent attifices illam in eius me«ietate bo-

reali paullo leuiorem reddere. Huicautem in-

r

clinationi examinanda acus horizontales non

pcm'

funt accommodatz , fed ad.hunc víum confi-

y ff

Ya

ciuntur & peculiares acus, axem fcilicet in ip(a-

rum centro grauitatis tenentes transverfüm 5. &

rüm

peculiares pyxides , quibus includuntur , vt ab

ia

aéris motu fint tutz 5 qualia inftrumenta vocan-

; pEf

tur Iuclinatoria magnetica.

'falem machinam

clini

gl

primus conftruxit Normannus; qua& vero cum

prematur vitiis quibusdam , excogitatum fuit

hat

Q A

aliud eius genus a Leotaud ;; al'udque adhuc

fümmo ftudio & perfpicacia a Celeberr. MuJcbeu-

ud

broek , quod, quo difficilius eft elaboratu , &o

Á

mogis etiam palmam omnibus aliis przripit. Hu-

jtnd

ius inflrumenti ope dete&tum fuit , inclinacio-

u (b

nem acus magneticz , quatuor pedes longz ,

d

nno. 1728 fuifíe graduum

v l;raic&i B:ftauorum a

N 4

67 in-

n

200

CA ?.

X

67 infra horizontem in cufpide boreali ; ean-

"i,

dem intra breue tempus aliquod mutari ; acus

t

inclinaxorias diuerfz longitudinis diuerías etiam

[

!

prodere inclinationes ; denique obferuatum

fea

fuit, acum inclinatoriam quatuor pedum, te-

&

nentem pondus éros gran. rediiffe ad xqui-

Vte

librium appenfo in medietate auftrali: pondu-

n

fculo ii grani. Pofitum autem effe debet in- .

ftrumentum in meri

j

diano magnetico , hoc eft, in $

€o, quem & dire&io , & inclinatio, fibi pofcit;

£0 |

jn aliis enim meridianis alia etiam prodit incli-

kj

natio, maior fcilicet, Quoniam acus, aut fcobs

all

ferrea, folis magnetum polis perpendiculari-

lor

ter infiftunt : (248. 252. ) atque idem hoc per

fte

acum inclinatoriam obferuatum füit, vt nempe

s

hzc inclinationem haberet 9o grad. in duobus

tur

M

locis; ab Hudfoso , in latitudine boreali 762

t

grad. & longitudine 3o grad. ad ortum meri-

Va

diani Londinen(is; annis 1607 & 1608; a Noil/io

10

autem in latitudine auftrali 357 grad. & longi-

tudine 6o grad. ad ortum meridiani Londinen- -

t0:

VC

fis: -hinc duos terre , tanquam magnes confi- -

deratz , polos ibi fitos eífe non fine verifimili-

de

tudine hinc concluditur; dum loca duorum re-

Qu

liquorum polorum , quos Halleius terrz affi

gna—r

Ie

vit, (1.67) incognita adhuc funt.

x

Wt

269.

)

Cauflz en;rratorum hucufque phznomeno-

rum magnetis eo breuius abfolui poffunt, quo

1

magis fatendum eít, nullam hucufque theo-

& vel

tiam publicís expofitam eife fcriptis , qu

, vni

201

DE .ATTR'.&CTIONE.

j

vni plene fatisfaciat eiusdem proprietati. vid.

iC

Sermoues in primo 4cad. Petrop. folemui con-

s«

ventu 17255 p. 90.

Thales cauffam hanc phy-

RAU

ficam pofüit certa in quadam magnetis anima,

10 ) [

.

& qualitate attractiua; Pytbagoras, priucipiis

du

vtens mechanicis, pulfionem circularem a&ris

pon»

in fubfidium quafiuit. Zournal des Sav. 1724,

bet i.

eliit

p.23*. Cartefius ftatuit, formam magnetis in

co fitam-eífe, quod infinita meatuum inter

po(cir,'

: ind-

fe parallelorum multitudine pateat, quorum

x o

alii ad' particularum materie magnetice e polo

jl

boreo , alii ad particularum e polo auftrino ,

hgt

fluentium ftrias, habeant accommodatas ftri-

Lt

ges. Robault. Pbyfica pag. 390. Supponit igi-

dub

tur materiam vorticofam , (169.) e ccclo de:

at

fcendentem ; cuius particule in modum par-,

n n

1 Naääiï

varum cochlearum fint formate , qux in po-

ros & terre & magnetis , (imiliter excaua-

271

yditt

tos ingreffz , vtrumque permeent, atque fic -

vtriusque diredionem regant. - Hugenius iis-

; t

dem particulis aliam paullo figuram tribuit ,

rl

ruitil

que nempe fpicarum in modum fit hifpida ,

neque ea parte, qua poris egreffa eft , fubi-

amgïi' 1

re rurfus eosdem queat. Sed quibus difficul-

tatibus premantur omnia eiusmodi effluuia;

partim iam vidimus; (256..257.) partim

yno

vero accedit adhuc, quod ab iis corpora ,

m

in quz incurrunt, repelli tantum a magne-

i

te, non vero attrahi polffint.

uæ fí

w

N .

270, Fa-

202

Car.

X

,

270.

fent.

Doi

Fauere quidem his efftuuiis magneticis viden-

tur duo experimenta; vnum;, quo oriuntur

EU

arcus illi vorticofi , qui confpici poffunt , cum

magneti , chartz fpifliori impofito , leniter

Ícobs ferrea & rara cireumífpergitur ; qui iidem

M

arcus melius adhuc apparent, fi infra chartam,

al

bl

cui talis limatüra ferri rara afperfa eft, magnes.

Vs

8rmatus circumducatur.

Ti

In quo negotio ob-

feruauir. Clar. le Monnier , immobilem fere ma-

gue

nere fcobem , fi loco charte adhibeatur bra-

WV

&ea ferrea ; vnde cencludit , a ferro difficilius

Vá

transmitti cfüuuia magnetica, quam ab. vllo

gne

alio corpore; atque alias deinde obiediones

l

M

conira vortices magneticos deducit, in Mem. de

mag

f

l'Acad. de Poris 1732 , p.18:

Alterum experi-

mentum, quodftabiliendz materiz magneticz

Ott

aptum effe videtur, eft hoc: magnetis armati;.

u

aut inermis , axi admoueatur acus chalybea

ni

fic, vt hc illum ad angulos re&tos fecet ; tum

acus fibi relicta non quiefcet, fed rapide cir-

cumiagetur , donec axi magnetis fiat parallela.

Simile argumentum przbet quoque ilie effe-

i2

Gus , quo acus chalybea, filo cenui füfpenfa,

Vi

fl

ab alterutro polorum a:trahitur , fugatur vero

ab altero, eodem fereinodo, quo eademacus

i

fluido moto immiffa ab hoc protruditur. Per-

A«

tinet huc quoque illud. quo duz claues fer-

&

re* , vel duo ffilamenta ferrea parua , fupra

slt

polüm magnetis füfpea(à , adhzrent fibimutuo,

at

$tiamfi magnetem non attingant. Sed optan.

Yj

dum effet, vt ex his reliqua phznomena pof-

f

Íens

[

$

DE ATTRACTIONE.

203

fent explicari omnia; quod cum fecus e(t, phe-

nomenis hzc annumeramus, nondum vero phae«

vder-

Ynot

nomena per ea explicamus.

It QUi

z7xl

ln

um

Magnam veri fpeciem prz fe fert explicatio

ho

Halleit , (267-) petita ab aCtione ingentis magne-

tis in gremio terre conclufi , & conuerfi alio

magnö

£0 0

motu quam terra; fed quomodo agit hic ma-

gnes in tantam diftantiam ? ad füumamos mon-

fe f

r hn

tes zque ac ad profundiífimas terrz cauernas?

Ril

Viíüm fuit nonnullis, cauffas effcctuum ma-

p vll

gneticorum pendere ab effluuiis , que fimilia

fint illis, quibus electricitas producitur.

Sed

Qrones

u d

magna vtrorumque eít differentia; illa enim

egpcïi'

folum ferrum attrahunt , hec vero corpulcula

omnis generis; illa non turbantur vlla vi co-

;netic?

at

gnita, hzc vero facile vento , igne, aut vapo-

xibus , disiiciuntur aut debilitantur.

n

p

272.

d

rl

Supereft alterum adhuc . attractionis infigne

j &

exemplum in fa^ulis capillaribus, qui funt tubi

vitrei, aut ex alia materia conflati , ita angu-

fpenh

ld W

fti, vt aliquando vix capillum humanum , aut

Íctam equinam, capiant. Horum tubulorum fi

p

[ lt

accipiantur frufta cuiuscunque longitudinis,

,eaque alterutro orificio immergantur aquz, aut

at

(j

alteri fluido ; abripietur ftatim illud' fluidum ,

atque in altum attrahetur fupra horizontem ;

f

u

vel fupra libellam , &uidi reliqui ftagnantis in va-

q

Ículo,

Mercurius autem viuus tali tubulo

)

ad-

i

204

Car. X

fpen

admotus depreffior eft in tebulo , quam extra

if

hunc, neque adeo libellamvattingil'. Hzc ex-

perimenta ut bene füccedant, adhiberi debent

tubuli ex vitro puriífimo. recenter conflati ;

nam in vetuítos , qui diu aéri aperto expofiti

iacuerunt,, aut in capíülis etiam feruati fue-

que

runt , nihil

» aut parum, aquz affürgit. Pof-

p

fünt tamen

vetufliores emendari ,

T

& purgari

ab inquinamentis conceptis ,

fi aqua pura pri-

pul

mum, & dein fpiritu vini ca

lefacto , eluantur.

C

Reliqua phzznomena horum

tübulorum, & íe-

Teit

lediffima quidem , .

in fequentibus confi(tunt.

bo

Primo , exuacto tu

bulo fluidum in eo ad cer-

D

fte

tam aliquam altitudinem heret fufpenfüm.

Secuido , altitüdines a(cendentis eiusdem fluidi,

Yà

in-tubulos diuerfe diametri » fünt in ratione

P

inuerfa diametrorum , quas hi tenent.

Tertio ,,

T

idem tubus a

Vi

quam feruentem ad paullo mino«

rem altitudinem rec

ipit, quam frigidam. Quar-

j

10 , fi gutta aquz e

xterne defluens ad infimam

«

tubi oram perueniat, rapitur ea introrfum.

fu

dc

Quinto , in tubulum füperius bermetice figillatum,

hoc eft, ope lampadis vitro liquefacto occlu-

Íh

fum , nihil aquz aícendit, .Sexto , aíceníüus

qu

po

fluidorum diueríorum non £unt in ratione in-

Dl

verfa grauitatum fpeci&carum fluidi; fpiritus

fi

vini puriffimus ad' minimam omnium afcendit

altitudinem, vrina, & fpiritus falis ammoniaci,

DI

ad maximam. Seprimo, tubulus, per quem oleum

lt

wanfiit, definit aquam eleuare.

OBavo , quod

L

, hoS deteximus, Haquæ in extra&to tubulo fü-

fpenfa

DE ATTRACTIONE.

205

Qui

Tpen& immittatur tübulus alius gracilior, aqua

illa (tatim omnis per hunc effluit.

X Oe

d

275.

o

Ad hzc phznomena extricanda nulla hucvf-

i

t

que cauíffa, quz magis fuffieiat ,. excogitari

.M

potuit, quam hec, aquam in cauitatem tubuli

rapiab attracuónc vitri. Aér enim, quod aliqui

mrgzrl.

4 pfe

putarunt, nihil huc facit, cam eadem , que

Antut.

enumerauimus, in vacuo etiam fiant. Allicit

&fe

igitur vitrum ad fe , atque eleuat in füa caui-

itunt.

tate, aquam , vel alia fiuida , vi füz attra-

jd t

€ionis, deprimit vero mercurium viuum vi

fuz repulíüonis.

Aquam autem fücceffiue ele-

fa.

f

vatam fuftentat tandem vi attractiua fua folus

ao

annulus vitri füpremus, eleoatz aquz proxi.-

f

mus, & exigua quidem , (ed

aliqua tamen al-

titudine preditus,

Quz íententia eft Celeberr,

y n

. Qu

uriniin Differt. Pbyfico- Matbem. pag.y. Sit

enim tubuli xalis diameter — D

Yimis

; altitudo aque

fufpeníag - 4

» altitudo annuli füftentantis in-

orfit

lia

definite exigua — e, fed in. eodem tubo con-

ftans hxc, & libi femper squalis; erunt ita-

od

que , vis füftentans proportionalis ipfi De, &

(eni

pondus fluidi füftentatum

proporiionale ipíi

p

D*4. Que duo cum debean

t efíe z qualia, cauf-

(piritus

fa (cilicet.fuo effe&tui , habebitu.r De z D'A,

.[cendif

Qd

aut 4 — D' Si igitur quantitas e , altitudo

lat

nempe annuli füflentantis, hoc eít, fphzra

attractionis in vitro, conftans (it; & eadem in

,qucd

j; f

omni-

oet

pCU

206

C AP.

X

omnibus vitri generibus : tum altitudo capil-

H

laris erit in ratione inuería diametrorum, fie

vlla exceptiones fi vero eadem quantitas e fit

Qu

Yati

aliquantum variabilis in :«diuerís vitris , aut

alis materiis: tum dicta hec proptietas vera

[

erit cum aliqua exceptione. 'Ex quo principio

lg

eadem facilitate fequitur etiam experimentum

Qu

ün

aquz, intra duo plana vitrea diuergentia , ad

figuram Hyperbolx affurgentis, in qua, afym-

Ípo

od

toto pro axe fuita,abfciffa eft reciproce uti fe-

miordinava. 'Grauefande Elem. Pbyfices. mathe-

[U

v

anatica lib L. cap.-F.

TA

lr

[

Yx eadem 'hac demonftrata tubulorum ca-

W

pillarium proprietate fequitur etiam hoc , effe

i

in his:-omnibus , quotquot eorum dari poffunt,

u

füperficiem cylindricam fluidi, vitro adheren-

f

'tis., -conftantis vbique-maguitudinis. Sitenim

án tali tubulo altitudo aguz eleuate t 44 , &

I

pr

-— 9

(2732

H

«diameter.-eius . D atque erit A —

D?

Nt

adeoque.4D — 1; fed:elt.ZD füperficies modo

ta

di&a:: ergo palam:eft, eandem hanc effe con-

ftantem.

$t

Plura qui hic defiderat , atque a

pi

fümmis ingeniis reperta , corifulaz Periluftrem

fc

4Dom. Bilfingerum , in Differt. - Experimeutali de

po

tubulis capillavibus., ánferta Gommentar. Acad.

g

Scient. Imper. Petropol. "Tom. 11 ; Celeberrimum

d

Petrim van Mujfcheubroek in differtatt. experimen-

Qu

talibus QS-geometricis 5 & noftram

qu-ogue-dgiü?ït-

Te

le tubulis capillaribus,

Q

$.

27

-

DE ATTRACTIONE.

207

275.

p

"

"El'cgantïfïïma tandem phenomena,

huc fpe-

j tf

€antia,

obícrvari poffünt in globulis parvis

ts d

YP

varixmaterig, — Calici vitreo , aqua non peni-

ius repleto, imponatur leniter fpharula pura

pricà

lignea, aut bullula tenuis vitrea, fed pura, ne-

d

que vlla pinguedine obducta, & limbo aliquan-

nti d

tum admota ; obíeruabitur , illam ad limbum

al

Íponte accedere , atque ibi affixam.teneri ; ab

euti

'eodem vero calicis limbo refugere globoium

alb

cereum , velfebaceum , aut al

ium pinguedine

'obdu&um. Quodíivero calix eo víque replea-

tur, vt füperoe conuexitatem induat

aqua :

um t

obferuabuntur effe&us hifce i

am indicatis pla-

ne contrarii,

"Obferuarunt hzc AMarioftus ,

(; d

72.?

Sraité du inouvement des eaux , P-3

Z9

Sturmius

| poffum

in Coleg Cur. A4u&ario p. $3

yhart

Scbi!!ifzg in Mi-

Wfcell. Berol. 1727 , p.3405

& varias dederunt

gt

explicatiónes,

:A;U

Hic füam deducere conatur ex

pretiione materiz fübtilis, & atmofphera aqua

.(M)

1íte aduocat huc preffionem aris; (ed infeliciter

,M'-'

vterque. Ilievero optime cx generali proprie-

m

tate aqu& , quibusdam corporibus fefe adiun-

fet*

gentis , 2 quibusdz

H

item , qualia funt omnia

pinguia, refügienti

! enim globulus cereus,

atq":

febaceus , vel bul

lajviuea febo obdu&a , im-

at*

ponatur fuperfcigi aquz quietg ; vel etiam

l A

globulus ferreus mercurio ; cauitas horum fiui-

farit

dorum quidam circa hac cotporas efformaturs

f

F

i

quz in aliis ceffat ; & quorum illud repulfio-

el

ij

rem arguit, hoc attractionem.

(230.) Ex quo

codem fundamæm deriuantur quoque reliqua

m

L]

phxno-

»

X

208

CAP.

phænom&na huc referenda ; dum nempe duo

grim

globi puri , aut duo pingues, in quacunque

bitut

aquz fuperficie fefe mutuo appetunt ; purus

YC at

autem pinguem femper refugit.

Quz JMariotti

tam

explicatio fenfibilis fit , fi adhibeatur globus

& fic

ferreus mercurio infiftens &,limbo vitri admo-

Aqqe

tus ; vel (i duo tales globi adfint fibi mutuoad-

moti.

Q

Eodem etiam modo videmus, fpumam,

ex infufione fluidi in aliud vas exortam, lim-

bum huius vafis appetere , fi nondum penitus

fuerit repletum , ita vt fluidum formet con-

vexitatem füper oras vafis continentis. Effici

etiam poteíl, vt tenuis guttula mercurii aquz

fic innatet , fi dextre imponatur; atque ea qui-

dem globulos pingues imitatur. (311.

Ca:

7

276.

Aity

£or

Repulfio variorum f£uidorum aliis preterea

tén

adhuc ob oculos fifti poteft (peciminibus. Aquz

dil

purz ftagnanti affundatur oleuin oliuarum pu-

cu|

rum, vt exinde fiat ftratum aliquod. füpra

0

aquam; huic ftrato füperaffundatur gutta olei

qu

terebinthinz 5 orietur repulfio circularis , ele-

[u)

gantiflimis coloribus pr

ita; idem facit petro-

lcum ; quia fcilicet eo.

em filamenta tenuif-

fima prilrmatica fiunt ;.y-

em. de l Acad. des Sci-

€liCO5 , 1715 , p. 17-

Calix vitzeus purus im-

10l

mergaturaquz, vt hzc eius parietibus adhz-

(

reat Vbique; infundatur deinde huic calici fpi-

It

ritus vini, aut vinum: fepelletur aqua furfum

«l

in parietibus, etfi.ad notabilem diítantiam dise

fün

iuncta fint Huida, . Caput clani ferrei puri de-

^

qi

S 'primatur

La

"

Car. XI, DE COHERENTIA. 209

p d

primatur leniter intra füperficiem aquz: forma-

(üngi

bitur exinde cauitas notabilis ; ex quo fit etiam,

n

z

vt acus chalybea , aqua multo grauior , huic

Mif

tamen innatet, fi leniffime imponatur, puraque

r d

&íicca fit , nec aqua calefcat.

Duz guttz

Ti dl

aquez femini lycopodii infiftentes non in vnam

ututa

cenfuunt. (244.)'

puntn,

n, lt

GXPvT xn-

pcm'rm

KE CUf

, Wi

DE COHJERENTIA.

riiqu

2775

& i

oeberentia corporum , vel eorum firmitas»

C

eft refiftentia ab ipfis exercita, quam fen-

timus, cum illa aut di(rumpere , aut frangere

conamur.

Exempli loco effe poffunt, flum

u

tenue, quod vtraque manu preheníum facile

s À

difrumpo ; vimen vero tenax minime 5 & ba-

Hum PH-

culus , quem füpra genu haud difficulter fran-

d

j

go; trabem vero minime.

Illud, quod vtri-

Qu

que huic feparationi partium refiftit , vocatur

[1$ j

cohzrentia horum corporum.

E

fUR

au

278.

j

lo

Atque eft hzc quidem cohzrentia aut zaiu-

U

J

j

Talis, quam poftea examinabimus ; aut artifi-

J

cialis, quz ab arte aliqua proficifcitur , neque

a

n

regulis cognitis poteft includi. Cuius generis

J

fl

!

cohzrentia fünt , cum.clauis ferréis ; cochleis;

l

o afüiguntur;

(m "

funibus, duo corpora fibi mutu

yit

quorfüm referri forían debent aq

ua in gl aciem

yim

i

Q

verías

210

CaA». VXE

verfa; carnes fale & fuümo induratz 3 fructus

chalu

faccharo conditis cum vi magnetica fe inuicem

qupt

Attrahunt; cum pondere aéris externi verfus

Tato.

fe mutuo apprimuntur , quod fit in hemifphz-

Iïv

riis illis , quz Guerikiand , aut Magdebargica,

ifo

vocantur; cum leuigata per attra&tionem vni-

eti

verfalem fibi combinantur ; cum interpofito

1en

glutine, vel ferrumine , fibi affixa manent; in

20

quo nempe cafü gluten adiunctum valles , po-

tali

ros, & afperitates implet , vt co pluribus

atj

pun&is attrahere fe poflint partes ; quod vt eo

tha

imelius füccedat, puriffima etiam debent efífe

metalla ferruminis ope fibi committenda. Ex-

perientia in his optima eít magiftra , qua ex.

h

gr. docuit, oleo & pice magis conglutinari

tm

corpora,; quam aqua ; ligna duriora & folidio-

'&qu

ra folidius etiam requirere gluten, quam ordi-

qdui

narium 5 veluti eft ichtyocolla.

Oleo fpiffiori

XX

quodam cohzrent partes terreftres plantarum;

quod feparatur ab 1is, cam comburuntur, vnde

fdm

tum in cineres collabuntur.

lucunda fünt ex-

uv

in

perimenta, quz in(tituit Celeberr. Muffcbeubrokh,

Mirs

Juffitutionum. Pbyf. p. 227, dum fequentes cye

tnt

lindros, diametri 1, 916 poll. Rhen. calefa-

T

€tos in ebulliente aqua, (ebo conglutipauit, eos«

der

que fequentibus ponderibus cohzrere depre-

Cor

hendit; vitrum 130 libr. orichalcum 1$0;mar«

3ni

mor album 225 ; ferrum 500; cuprum rubrum

ol

200;argentum 12 5. Eosdem vero cylindros mul-

0f

to magis calefa&tos, vt; magis apertis poris, pro-

T

fundius febum intraret , multo magis cobzrere

f

obíeruauit; & quidem vitrum 30oo libr. ori-

chalcum

ïqu.

um

21I

DE COH ERENTIA,

us

chalcum $oo ; marmor album 6005 ferrum 95;

iem

vl

cuprum rubrum $50; argentum 2«o. - Memo-

ratos cylindros coherentes reddidit aqua vi

ifit

12 vnc. oleum raparum z8 vnc. colophonium

*urgifa,

850 libr. febum 8oo libr. pix 14oo, Cauendum

m

eft in his experimentis, ne aer intra füperficies

pol

remancat, qui attritu & valida appreflione

nt;in

excludendus eít; deinde-etiam ab obferuata

S,Po'

tali cohsrentia fübtrahenda eft c

ompreffio

uribus

acris atmofphzrici , quz erit cir

Citer 41 libr,

|vel

r d

WF pateat, quartta fola fit corporum attractio.

Ir

279.

o

Ffigore etiam parte

s Huidz abeunt in maffas

g

Tirmas in omnibus metallis liquefactis, & ipía

'olidiq

aqua; cum auolante igne propius ad f& acce-

o

dunt particulz , vt.«eo fortiorem attractionem

'Pi[üorï

*€Xercere poflint,

Igne corpora redduntur

A0

duriora, quz aquas

continent , qua abeunte

| g:pdö

maior partium attra

Gio oritur, veluti accidic

n. a

in luto molli , albu

jhit

mine ouorum , caíeo, panc,

creta, & aliis ; quod Firgilits annotauit, li-

s

Tnus vt hic dureícit , & hzc vt cera :

lo

liquefcit,

vno eodemque igni. Ecl 7IHI, so.

* Fluida

m

demum quedam fibi permifta in cohzrentia

[

l

f?zc

corpora mutantur. Ita tefte Henkelio , Floru

o rf

Sattrniz. p. 316

oleum anifi

--

i

» oleum vitrioli & partium, &

m

part, mixta refíinam fiftuüt.

$ mul'

Oleum tartari per deliquium, & oleum virrioli

$ PFD'

Taixta efficiunt tartarum vitriolatum.

Iidem

u

faciunt albumen oui & fpiritus falis ; oleum &

"s

aqua; ac cum acido quodam in ca(eum mutatur.

j

Q 2

zkb,o.

CAr.

XI

212

GOIUJ

;80.

Dig]

"Partes corporis naturalis minimz cohzrent

inter fe attraCione generali , (233.) atque fic

$

maiores efficiunt'moleculas'; neque réquiritur,

tnen

vt partes cohzrentes in quiete fint pofite, quod

[

multis exeriplis patet 5. veluti in chordis tenfis,

dito

vellicatis,& fonantibus; quarum partescontinuo

Ti

motu fuper fe füblabuntur '& :contremifcunt ;

veluti etiam in filismetallicis per angufta fora-

10

tibu

mina tractis ab artificibus; in omnibus corpo-

füam

ribus ab igue calentibus.

295

-

4

4!

"& 9.

Por

'Cum igittir 'cofporum '*natUïäliüm 'cohzrete

üy

'tiam fupponimus: patet ex definitione data ,

N

(277.) eath effe duplicis generis , abfolutam y

*q

Dx

quz refilit "difruptioni 5 "& efpeGiuam , aut

transuerfam , quz refilit fractioni. In illa vis

eu

cohzrentiam víncens applicatur iuxta longitu-

Tüt

dinem corporis in dire&tum ; inliac vero vis ap-

aln

n

plicatur perpendiculariter ad longitudinem cor-

poris. Vtriusque igitur tradendz erunt menfurz,

ad mathematicam cognitionem neceffariz. Hxc

uidem hocin genere folis hucufque eruditis

he

fuit familiaris j artificibus vero ,. architectis

Py

precipue, magno eorum detrimento , occul-

Tiei

ta. Vnde fzxpius accidit, vtparua machinz ;

&&

aut zdificii, prototypa omnem fucceffum pro-

P

miferint ; elaborata deinceps iufta magnitudine

Y

)

fpem fefellerint ; vt fornices fübito concideripnt.

T

Memorabile damni.talis alicuius exemplum in

Cco-

D

—

DE COHJ/ERENTIA.

213

eolumna fracta memorat Galileus, in AMecbanice

Dialogo 1, p. ;..

Qrirent

282.

telt

Sed ante omníia ad

ducemus quadam experie

quria

menta, ab incomparabili Muf benbrockio inftitue

ii

js s

ta , & publicata in tractatu plane eximio & eru-

dito, Infrodutlio ad cobzreutiam corporum firmo-

Vntn

YU.

nifcinh

Fila, metallica .. Cylindrica , diametri

ts poll. Rhen. ab. appenfis. fequentibus ponde-

[ frre

; Quj

ribus rupta fuüerunt, adeoque cohzrentiam

füam abfolutam, oftenderunt. Ex cupro rübro

2991 libr. orichalco 3605 auro foo ; ftanno

4923 plumbo, 29*; argent& 370;. ferro 450.

Porro fünis cannabinus , diametri,

E

T

$. poll. dif-

herete

ruptus fuit a, 47 libr. filum laneum zque craf-

2 Q

fum a 21 libt. fericum eiusdem diam. a 71 libr.

,fo!utamz

zqualis chorda mufica inteftinorum a 402 libr,

(j

Deinde fumta fuerunt. parallelepipeda lignea

cuiuslibet lateris

27

-

1200

ilv

poll. Rhen. quz rupta fue-

jon

glül

runt a fequentibus ponderibus , tiliz 10oo libr.

Q VIST

alni tooo ; abietis 6005 quercus 1150 ; vlmi

emt

92105 fagi 12505 fraxini 12505 picez s5o.

xl

283«

(2

Alia porro quzdam experimenta , circa co-

C[U J

hzrentiam refpe&iuam fa&ta , funt fequentia.

(

d

Parallelepipeda lignea przcedentia , firmo pa-

| [it

rieti infixa, fracta fuerunt a pondere P in Crig, :

j

füfpenfo , ita vt BC effet ro poll. fequenti. 16

j)

,',

jm]

m n

Picea 4o vnciar. quercus 43 ; vlmus 445 abies

x f

3625 alnus 48 ; fagus 561; in quibus ponde-

ribus intelligi debet , libram continere 16 vn-

(

cias , aut 7680 grana.

nphlm n

(

3

284«

N

214

Car. XI

284.

Dui

türa

Vt iam regulas tradamus, quibus fündatur

h&c fcientia coherentiz , de fünibus primo fe-

tüt

-

intr

quentia oeccurrunt notanda.

Fibrz, ex quibus

ttor

conficiuntur fila, qua deinde fanibus compo-

cef

nendis apta fint, plerumque breues fünt , ve-

tus

luti in goffypio , lana , pilis equorum,

nb

camelorum, lino, cannabi, neque facile in hac

firj

Ífex pedes excedunt. Sole fibrz fericz longio-

res a bombycibus efformantur.

Requirituz

ky

adeoque neceffario, vt illz fibra breuiores nen-

Tl

do contorqueantur in fila , quoniam illz , ita

tif

]

fibi mutuo intorfe , ex afperitate füa naturali

cohzrentiam & firmitatem nancifcuntur. Cum

f

deinde ex hiíce filis funes efficiuntur: melius

fyn

certe eflet illa hic non contorquere.

Funis

N

€nim ex contorfione filorum ortus debilior

]aq

multo eft, quam alius, in quo fila non fünt

p

€01

fibi intor(a; quod experimentis comprobarunt

olim JAMerfenmus , & hodie Celeberr. Reaumur.

eft

€ta

Funis enim contortus ex tribus filis difruptus

fuit a 72 libris ; cum tamen deinde explicito-

C

rum filorum primum cohzrentiam abíolutam

Don

oftenderit 27 libr. fecundum 33 . tertium. 35

fly

ibr. vt itaque funis conítans ex hiíce filis non

n

contortis potuiffet habere cohzrentiam abío-

lx

utam 95 libr.

Deinde funes in fole dealbati

lu

debiliores funt non dealbatis, & rudibus. Ita

pe

la

€x. gr. funis dealbatus, cuius peripheria erat

poll. cohzrentiam abíolutam' oftendit 210

DT

i

br. alius vero non dealbatus , eiusdem peri-

p

Pherie , difruptus demum füuit a »96 libris.

ü

Dum

H

p —

x

PE COHJERENTIA.

2

Dum enim fünes apricatione candefiant , na-

thtür

turalis afperitas fibrillarum multum imminui-

rim -

tur atque abraditur , vt hz fibi mutuo minus

intricentur; ex quo fit etiam , vt lina aprica-

( qiis

Qu

tione dealbata, aut íxpius lota, magnam fuc-

ceíliue partem. cohzrentig perdant, & peni-

tv

guosum,

tus tandem dilacerentur.

Maxima igitur fu-

nibus tribuitur firmitas , fi fila, quam minime

É In d

fieri poteft , fint contorta ; atque ex his iuxta

[ong

;uirimr

Íe pofitis, fine contor(íione, colligantur funes

esmde

tenui fafcia circumligati, vt ne fila inter fe

!æ) iü.

diffoluantutj.

stutal

2854

Cun

Funis, filum, lignum, ex laqueari aliquo fü-

melius

fpenfum , & squalis vbique cohzrentiz , ibi

Tuui

femper difrumpitur , vbi in parte fui (ümma

deblt

laqueari eft affixum. — Ad pondus enim tali cor-

pn f

pori inferius appenfüm accedit adhuc pondus

Qhant

corporis ipfius , quod in fummitate maximum

Va

eft; adeoque ibi difruptionem efficir.

Facili

(rupt

etiam calculo inueniri poteft longitudo fili ali-

plicit

cuius, quod alicubi füfpenfüm proprio íuo

olutul

pondere rumperetur.

Oftenfüm fuit ex. gr.

um j

filum fericum difruptum fuiffe a 7: libr. (382.)

ii

fi ponamus pondus huius fili fuiffe 2 eran. &

j J

longitudinem 1 pedis ; deprehendetur longitudo

huius fili , a proprio füo pondere füperne rum-

j li

pendi ; 372640 pedum. — Eft deinde cohzren-

tia hzc abfoluta eadem in corporibus longiori-

j

j i

bus, quz in breuiflfimis , fi a proprio eorum

pondere, difrüptionem iuuante, abftrahamus.

j d

Jir

Creditum olim fuit, longius filum füfpenfum

O 4

j

maigs

216

C.A.Pf XI

tiett

maius requirere ad füi difruprionem pondus,

quam breue; fed errorem hunc experimentis

lius

teiecerunt Gzlileus Q8 Mariottus,

Ím p

286.

- Cohxrentiz abfolute , duorum cotporum

Mer

fe ha

homogeneorum, funt inter (e in ratione bafium.

Si igitur bzec corpora fuerint cylindrica: erunt

tem |

eorum cobzrentiz abíolute in ratione dupli-

4B,

cata díametrorum , quoniam arez circulorum

t Y

ita fe habent ; atque fic porro ex . dimen(ione

erim

geometrica arez illius , quam tenet corporis

Tin (

bafis;

Facile enim patet, coherentiam hanc

proportionalem effe numero fibrarum fpatio

qud.

cuidam inclufarum ;. fed hic numerus efficit

U

Corporis ba(n. Hinc facile iam ab experimen-

wl

tis ante allatis. varíe cobzrentie abíolutz

O

Funis ex.

cuius.

poffunt füpputari.

gr.

que

diameter eft r poll, difrumpitur a 24500 libr.

Tnen

a quonam pondere ergo difrumpetur fünis

alius, huic homogeneus , féd diametris poll?

gul

Inftituta proportione 1 : 25 — 24$500: pondus

n

quzfitum, inuenietur hoc 6:2500 libr. Huic

itaque funi tuto appendi poffunt 5ooo cente-

üc iq(

narii.

Porro, parallelepipedum abietinum,

I

lop

cuius quodlibet latus ïï:o poll. difrumpitur a 6

trab

centenariis , a quonam pondere 'difrumpcturx

li,

trabs homogenea , cuiüs bafeos latera fünt 6 & -

Qite

Wz»-n—u...

27/.

$ poll? proporüo hzc erit

IOO s IOO'

6

$

g

Ted

repe-.

E- 6 centen. gd pondqs quxfitum , quod

rietur

$6

p n

DE COHJERENTTIA.

217

idus,

fietur 2469 centenarior.

Sine proprio trabis

natis

huius pondere; ab hac igitur trabe quam tuüif-

fime poterunt füfpendi 10oo centenarii.

2870

um

Men(ura autem cohzrentiz refpe&iuz aliter

Abl

fe habet.

Sit enim in trabefixa , extra parie-Fig.

; n

tem prominente , eius altitudo 4D , latitudo uD

dupl

AB , & diítantia ponderis frangentis P a parie--

llorum

te, velfülero, D, fit BC; atque fic variis ex-

nfforte

périmentis comprobatum füit , effe magnitudi-

' AD2

x AB

rporis

hant

nem cohzrentim refpediuz vti C MBQ OY

[patio

quod theorema eít Galilei in Mechan. Dial. ,

efftit

D. 104-

Veluti fi trabis querng fit altitudo 27

vimete

'poll. latitudo 9 poll. longitudo 160 poll. e cuius

biolut

extremo appendatur pondus frangens ipfam ;

Qu

quzritur magnitudo huius ponderis, Experi-

oHM

menta doc/ent ; trabeculam quernam, cuius fin-

rmä

gula latera Tgo" poll. in diftantia ro poll. fra-

SWW

pondas

£am füiffea48 vnciis. (283.) Igitur' proportio

. E

*

»

-

.

217. 27. YT. —

u

27

9

eenie

fic iqflituatur,

. 160. l'oo. 1 OO. IO-:

160

xl

- 48 : pondus quafitum , quod reperitur

Sed ifta

iuri

,3000090 vnciarum , vel 6250o libr.

trabs ipfa habebit etiam pondus circiter 1359

ype

libr. quoniam ligni querni pes cubicus ponderat

i

circa 6o libras ; hoc pondus fufpenfum intelli-

gitur e centro grauitatis in trabe , adeoque e

(j

medio eius; (ed ex (laticis patebit fuo tempo-

d

re, dimidium huius ponderis in extremitate

j

O 5

tra-

218

CAP. XI

trabis locatum idem effcere ac integrum. in

d 4l

ine

dio; pondus proprium ítaque trabis perin-

de aget, ac fii

quant

pfius dimidium appenfam effet

0.

extremitati.

taque a

pondere írangente in-

üt d

vento fübtrahendz fün

tó75 libre , quo facto

(uam .

remanent 61825 libr.

a quibus, vna cum pro-

bricen

prio pondere fuo, trab

Sfrangetur. Ferre igitur

d&

NetO

commode poterit, & fecure, $90 ccnteparios.

'288.

. gitug

Cdnf&:quitur ex hac premiífa menfüra cohz-

rentig reípcctiug , poffe trabis e pariete firmo

S'l (

prominentis longitudinem augeri eo víque, do-

Theti

Oftendi

nec aproprio füo ponderé fragatur.

den f

hinc etiam poteft, cur trabes multo fint for-

f

tiores, fi incumbant lateri fuo minori , quam fi

g

impofite fuerint maiori.

Síta enim fit trabs

firm

füper latere minori 4B, atque erit eius cohz-

It

D* $« AB.

rentia refpectiua

Sita deinde eá-

BC ;

M

dem fit -fuper latere ma

iori A4D; erit ngnc trabis

AB* w AD

poy]

cohzrentia refpectiua

12 vhde.ebt

BC

&nt|

illa ad hanc, vd 4D ad AB , hoc eft, uti ma-

jus ad. minus.

tb

Deducitur exinde , quomodo

Qüo

ex arbore aliqua data exfícindi debeat trabs qua-

drangularis maximz firmitatis , cuius fcilicet

altit

altitudo * ad

Iefp(

latitudinem teneac rationem

1414 ad 1000, vel vti 7 z ad r.

Sit BACD

his

peripheria arboris.

BÜEaS-CEGÀOxXUUE

ffan

4B z (a -—ax)s AC* Eax firmitas trabis

eft

N

p

DE COHJEREN'TIA.

210

w

i

eft AB. AC — ax Z (a —ax) & pofito huius

j

p

quantitatis differentiàli & 0, erit x z z a,

Q

elier

ergo 4B : AC tz 1: / 2. Perfpici quoque poteft,

J

cur detur trabs, que minus contineat ligni

to f

quam alia, hac tamen fit fortior; fi ex. gr. £a-

bricentur dug trabes , cuius vnius fint altitu-

p

T

do & latitudo quales , nempe 12 poll. alterius

(

vero fit altitudo 16 poll. & latitudo 8 poll. lon-

gitucip autem vtriufque eadem,

4 a

289.

te m

Si corpus impofitum fuerit vnico fulcro , inFig.

Jue, U

medio ipfius pofito, B, tum euidens eft, pon-

d

Oftend

dera frangentia P &

ebere efle zqualia inter

at Áit-

fc; & quodlibet zqu

-

e illi, quod corpus fran-

gam f

geret , fihoc a puncto Z, tanquam ex pariete "

(i d

firmo , promineret di(tanua BA aut BC ; per

y (

regulam precedentem. (2 8 B.-)

290.

inded

Si vero cor;*us incumbat duobus falcris ,«&

tl

pondus frangeás P in medio fit pofitum: tum

AB* w BC

TT

erit hoc P ——

——

.

D

Sequitur hinb, dua;Fig:

v

tabulas quadratas , materix cuiuscunque , vel

j

duo reCangula fimilia, fed vtrinque etusdem

at

altitudinis , aut craffitiei , habere cohzrentiam

;

fefpectiuam eandem & zqualem. Eít enim in

3

BC

p

D

his 4B* conflans , per hypothefin ; &

CD

2

etiam conflans, ob fimilitudinem rectangulo-

rum.

Magna autem differentia intercedit in

T

f

-

corpo-

220

Car. XI

corporibus , qux duobus fulcris innituntur,

frang

fiue illa in ytroque fulcro firmiter (int inclufa;

(mul 1

vt fledii in medio nequeant; íiue non. In

autali

illo enim cafü duplo , vel triplo etiam , plus

fipond

ferre poffunt, aate

quam frangantur , quam in

fhntia

. hoc.

fütuty

29!.

plom.

Quodíi tandem corpori prifmatico quadran-

tis te

Tume

rig.gulari, ere&to , pondus P imponatur , donec

:5 illud ab hoc rumpatur: erit ponderis magni-

T0

lic vi

AB? 9

2

E

BC,

tudo proportionalis huicþquantitatï,

Ll

Ji;

Yij e

fi longitudo huius columnz fuerit L. Vnde

m d

manifeftum eft , columnas , aut pilas , effe eo

lm

debiliores, quo funt longiores ; quod ipfum

Q

etiam experimentis fuit comprobatum.

Virga

ttian

enim quadrangularis , cuius fingula latera

E

3

el j

€rant

k

o5 poll picea, longitudinis r2 polli-

taux

cum , diífracta fuit a pondere 79 libr, alia ve-

frad

ro fimilis, fed longa xo poll. c«tra&ta fuit ab.

city

$3 ljbris.

[-]

e(fc

292.

que

Videtur Zriffoteles primus fuiffe , qui hane

Lij

Tnat

cohzrentíam ícruratus fuerit, cum in Qgæ]ï.

Mecbanicar. cap. 14, qu&rit , cur lignum faci-

£mo

lil

lius genu frangatur longe diductis manibus ;

*

quam iuxta genu pofiris

3

& cap. 16 , cut;

Doy

quanto longiora funt ligna ; tanto imbecilliora

Cümz

fiant, Hzc tenuia initia (ümma perfpicacitate

PEïru

déinde excoluit Galileus in dialogis de AMecba-

LT

dum

lifin

"ica, Hic füppofuüit , fibras corporum ,

fran»

LU

m

DE COHJEREN TIA.

e2l

nitin

franguntur , non extendi, fed fübito omnes

ütidif

fimul rumpi , vti fit in aliquo vitro , lapide,

n d

autalio corpore duro. Hinc legitime deduxit,

hm t

fi pondus frangens appendatur corpori in di-rig.

; quai

ftantia BC, quz zqualis fit altivudini 4D, tum 16.

futuram effe cohzrentiam relþe&iuam fubdu-

plam ipíius abfolutz ; quod tamen experimen-

tis repugnat.

Idem etiam minus recte corpo-

quada

rum excauatorum firmitates cum folidis zque

í dong:

magnhis coroparat.

Eleganter vero eruit idem

Tagti

TM

hic vir profundiffimi iogenii folidum «qualis refi-

fleutie ; caius nempe pars fiue longa , fiue bre-

Ll

vis, e muro promineret horizoptaliter , vtra-

, Vi

que ab eodem pondere rumperetur 3 quale fo-

,ded

lidum eft cuneus parabolicus; cui deinde ad-

jd i

didit cuneum re&ilineum arigmom, baíi fua

l Vini

triaagulari horizontaliter pofita. Secutus hunc

j

]l

eft Marioite, qui in Traité du mouvement des

pnp

Wi

eaux , Part. V, D fc. 2, ftavait , in ruptura, aut

/ n

al

fra&tura, corporis fibras extendi; vnde dedu-

; fl

citur , cohzrentiam refpe&tiuam ip(ius abfolutz

effe (ubtriplam; quam fententiam Leibaifius quo-

que calculo approbauit fuo, in 4Gis Erudifor.

Si profundiora quis de hac

"t

JiN

Lipf. 168 4» p- 325-

l

materia requirat, confülat is cum fummo fuo

in

l

ance des fo-

emolumento , Parignouium de la vefifr

um i

lides , in- .:Meinoires de. Paris 1702.

Perillufrem

mamuüi !

Dom. Bilfingerum-, de folidorum vefifentia , in

j/,

IV. . Celeberr.

(

M

Comment. Acad.. Petropol. Tomo ;

jl

Peirum van Muffchenbroek in. mnt

voduti. ad. co-

j

uofiram differ-

plcafl

(

berentiam corporum firmovum 5 9

; )

tationem academicam de corpovim n

turalium cobe-

CAPVT

hp

reutia, auno 17 2, conferiptam.

fit

222

CaAP.

XII

CAPVT XIL

ffhQüeti

tenmiff

DE FLVIDO IN GENERRE.

tigitis

Aütem

293—

Vit in

eculiare fibi pofce

re caput fluiditatem & hu-

füti, )

P

miditatem, ante monuimus ,

( 218.) quod

omnia

nunc pertractandum fümimus.

Igitar, veluti

gu 2 hM

du f&

corpus durum, vel firmum, eft illud, cuius par-

tes nulla vi, vtcunque magna , preffe cedunt,

in;ta d

vel feparantur ; aut cuius figura eft immutabi-

lis; & corpus molle id, quod parua vi adhi-

Wa

bita cedit , aut &guram mutat: (220.) ita pa-

tet quoque , fuiditatem nihil aliud effe , quam

&rnde

magnum , & fübinde maiorem vel minorem,

Qp H)a

gradum molliiei; quo gradu fluida inter fe

d

Valey

differant , vt vnum altero magis dici queat

fluidum.

Fluidum ergo , generaliter tale , eft

a

congeries partium , in feníus noftros fzepiffimg

Vtraqx

tiali facile cedentium,

non cadentium , fed impreffioni cuicunque par-

Hauius itaque partes

N

minimz , fine magna aliqua refiftentia a viex-

Quidu

terna adhibita, inter fe mouentur, dum non

il [

zr&e inter fe cohzrent, nec fortiter fe mutuo

nempe

attrahunt, nec afperitatibus fuis in motu im-

fint

pediuntur, vtihoc fit in arena , pulueribus,

r

cinere , polline, quz , quamuis minutis par-

tibus conflent , fuida tamen minime fünt. lir-

guidum

hwfe

ma corpora quidem non minus fünt congeries

(liUs

particularum minimarum, fed valium , quz fe

Ment

"uruo maxime attranunt; (239.) ita vt nec

!Ne

acus aliquando illis inc;u,di » inulto yero minus

fny

moueri

j

p —

^

DE COHJERENTIA.

22

3

jmhoueri hinc & inde in illis , poffit.

Farina

tenuiffima fluidum non eft, quia partes eius

|

Y

j

i

digitis adhucdum fentire poffumus : (imul ac

autem illa fit infinities fübtilior, vti in chylo,

abit in fluidum. Sturmius in Epift. ad Heur. Mo-

ent

TUm; p. 13, dicit, aérem, aquam , & fluida

)l

omnia, effe corpora non contioua , fed conti-

gua, hoc eft, coaceruata ex paiticulis tenuibus,

, Veli

lts a

aQu feparatís, & motu quodam perpetuo;aliis

cedunt,

iuxj:a alias agitatis.

mutabis

294.

vt adh-

Eft autem dupl&x de fluidis (cientia , vna de

Jinp.

eorundem ftagnantium preffione & equilibrio,

f qui

ninym,

qua Hydroftatica , vel Statica fluidorum, dicitur ;

altera de eorundem motu, cum e vafis , prge-

j i

ia qu

valente preffione , efluunt, qux vocatur H3-

draulica , aut Mecbanica fluidorum , quarum

[v

vtraque feparata traCtatione abfoluetur.

faplis

295.

quep

Non magni momenti eft diftin&tio inter li-

e païlö

ia vid

quidum , fluidum , ac. bumidum 5 quorum hoc

um t

id eft, quod digitos noftros humefacit, quibus

Sic humida

[c ul

nempe illius particulz: adhzrenc.

nod i

fünt aqua, vinum, &c. humida vero non fünt

ln

aér, ignis , mercurius , metalla liquefacta. Li-

quidum dicunt, quod in plano inclinato defluit,

gt p

in vafe autem fitum horizontalem affumit , &

d

cuius partes fenfibilem aliquam cohaereptiam

,uæö

tenent , vti aqua ; oleum, febum liquefactum.

Vnde perfpicitur, omne liquidum effe Ruidum,

iV n

() minüï

fed non'þvice verías veluti flamma

» fumus, aér,

funt

pl "

Car. XII

224

funt fluida, fed non funt lïquïda, quia non a

tarum

liquefaciendo facta funt xHuida.

Wt e

108 1

296.

perfe

Quoniam multis obferuationibus conftat,

abit i

fluida mutari poffe in firma, & hzc in illa,

tem,

córpora, quod in glacie, in mertallis fufis, cer-

otdir

nitur, particulis minimis interea non mutatis z

dem |

palam eft, omnium fluidorum particulas mi-

nimas effe illa ipfs corpufcula fólida, vel ali-

poíto

& [

quando eascem illas atomos , ex quibus cor-

pora firma funt contexta.

Hinc quamuis non

t li

u

femper fint elementa ipía , fed particule va-

riorum ordinum (36.) vnde diuería craffitudo

g

AUE QD

fluidorum exiftit: ompibus tamen preditz funt

attributis, quaz fupra (17.) enarrauimus. Dan-

tur autem fluida diueríz craflitudinis , veluti

N

patet in ladie, fanguine; aqua , olcis, fpiritibus

&tof

deítillatis.

tilill

2973

fübi

"Vix definiri poteft ,

an corpora fint in ftatu

fl

naturali,cum finida fünt , auc cum tenent fir-

ferm

mitatem : videtur tamen probabilius effe, ver-

fpir

fari eain ftatu praeternaturali, cum fünt fiuida,

ftill;

quia dantur corpora in fluidum vix mutabilia,

licet

vti lignum, quod in fumos & flammam abit

We

quidem, fed cineres relínquit , adeoque non

totum mutatur in fluorem.

Turn,

Ita in planetarum

fhid

a Sole remotiífimo Saturno quicquid aquarum

h

eft, ibi perpetuo firmum erit, & fuüb lapidis

Int r

forma apparebit ; nec vero glaciei facile ideam

beg

plane-

t

acquirent'Zonæ torride incole ; & in

carum

DE FLVIDO IN GENERE.

«22$

40

tarum Soli proximo , Mercurio , aurum I'em-

per eric fluidum.

Videtur porro etíam apud

nos mercurius viuus eífe fluidi cuiusdam im-

Qotuty

perfedi genus.

Nam per magnum calorem

abit quidem in vaporem tenuem mox reciden-

vt ily

fils od*

]

tem , fed eft valde coherens , neque in calore

ordinario euaporat. Teftatur 7ariotte , fe eun-

m

eulact

dem per duos annos in vafe.aperto, & foli ex-

pofito, tenuiffe, fine vllo ponderis decremen-

,vb

to. Deinde non madefacit, neque adhzret vi-

ibos 0

Vs t

tro, ligno, ferro, lapidi, fed folis auro, ar-

gento, ftanno, cupro, plumbo; in quibus amal-

fcult Y

ffiud

gama producit. Neque etiam pellucidus eft,

l

vdicx u

aut congelatur.

298.

us D

j;, 7

Poffunt fluida varias fübire mutationes.

Ita

ii

craíliora fluida attenuari fe patiuntur ad fub-

tiliffima , veluti albumen oui fola incubatione

fubtilitatem:aquz tandem acquirit ; olea di-

n

ftillatione euadunt tenuiora ; muftum craffum

gt

fermentatione abit in vinum, hoc deinde in

ii

[piritam re&tificatum , & tandem , repetita di-

ynt hb

ftillatione, in Alcohol fubtiliffimum ; quia fci-

mumb*lïz:

licet in his & aliis particulz altiorum ordinum

vi externa foluuntur ín alias ordinum inferio-

w

g

rum. Porro corpora firma verti poffunt in

j

fluida, dum partes inter fe feparantur, & fi-

j t

mul lubricitatem acquirunt, qua fupra fe pof-

rllb lzpdü

fint moueri ; fic falia, arte chemica tractata,

abeunt in fluidum tenue , acidum , & corro-

»,cile i

d Plane'

dens; fal ammoniacum , fulphur, & calx viua-

I;[Lmn

1)

&qua;

226

Car. XII

itol

equali copia mixta, & igne acta, 'abeur/xt in

fpiritum rubrum, fumantem , qui argentum

facit

Vi

nigredine inficit. Laagelotfus folo tritu in mor-

tario, per fex menfes continuo, aurum in aquam

Cutt

utatu

1

ARA

deprehendit ; vid. Celeberr. Mu[cben-

üli

broekii Ejjai de Pby[ique , p. 365. ^ Partes ani-

malium. putrefactione in fluidum rediguntur;

& cibi firmi, ab animalibus comefti, in chy-

Fw

UO

lum, lac, fanguinem; &c. glacies vertitur in

aquam. Omnes plantz, ligna etiam, deftilla-

d

fphe

tione mutantur in fluida , fed parum fàlis ac

terrz rclinquunt.

Iterum quoque fluida con-

Ti

crefcunt in corpora firma, vti aqua in glaciem;

jnuicu

quz eadem milleüies deftillata di&a fuit muta-

d.

ta effe in terram , quod vero falfum depre-

[ogi

hendit Boerbavius. Chylus animalium vertitur

Qs

[

tandem in offa & reliquas firmas partes; liqui-

dum, bofhbycibus aut araneis egreffum, ftatim

Que

induratur, & fericum efficit, aut telam ara-

fph

nea.

In omnibus. tamen hifce mutationibus

tam

fite

& metamorphofibus, (i nihil particularum de-

cedat vel accedat, pondus manet idem ; adeo-

itü

que quzlibet maflula minima grauitatem fuain

tj

figi

feruat inuariabile'm.

[

299.

b

Notari etiam meretur;' fluida omnia facilli-

hian

me penetrare in poros aliorum corporum, nifi

plen

peculiares adfint circumftantiz repulfionis, quas

tQ

füpra indicauimus. (244.276.) lta aér tranfire

adh

obfíeruatur, cum ílrepitu quodam, per omnia

amp

ligna; aqua, intrando in varia corpora , hec

1ln

mollia

um

DE FLVIDO IN GENERE. 255

ont t

mollia & tuimida rcddit; quod oleum quoque

um

facit, penetrando étiam lapides ; & mercutíius

|umor-

viuus , infinuando fe in plurimá metalla, & ii

gt

cutem animalium. Quz omnia a pattium flui»

Ij

di fübrilitate facile exPIicantE:r;

T a

ipuntn

300;

in dr

Figutam pártiurfi minimiatui aque Curefius

"titut

uondam ftatuit anguillularum tenere formame

deftill

1

e€

d verifimilius eft , eam in plerisque fluidis

(ilis àc

Ípheticam effe, aut ad hanc proxime accedere.

d Qu

Tales enim figurz leuiffime füpra & intra fe

t

inuicem fuüblabuntur, & mouentur j atque ez«

1i[ mWZ'

dem etiam forme in aliquibus fluidis micro-

fcopio poffunt deprehendi; vti in lacte, fane

y dre

ventit

guine , oleo, mercurio viuos füumo carbonum

excepto a fuüperficie plana. Itas Derbamus quo-

s l

NU

que vapores aquz calentis in camera obícura

fam d

fphzricos effe deprehendit oculo armato. Non

tamen omnia fluida partes habere- fphzricas ;

rionbb

l

fi nempe mixta fint heterogeneis, ex eo colli«

itur, quoniam in aqua, cui multum falis fo«

T

J

1

n [

ti inhzret, hoe microfcopio infpectüm inftar

fagittularum apparet. "Vid. Celeberr, Mufcbene

Hinc itaqué

broekii Effai de Pbyfique , p. 368.

fluida multum vacui iü íe continént; quo-

niam fphzrulz colle&tz fpatium fuum non re-

l [äf!"l'

rih n

lent; ex quo fit ; vt ex: gr; aqua ,. fale fo-

uto pehitus faturata; recipiat deiade in vacuá

miäaa.qä

adhue interftitiola faccharum 3. &; i huius nihil

, mnllr:

zl

amplius recipiàt ; admittat tamen pretered

u

alumen.

!

[4:

,

-

mouil

P

A

3015

228

«»C Ar. XIl

3o0h

z

yilte

An partes minimez flu

idorum in c*ohtinub

v5 e

motu íint pofitz , in vtrámque partem difpu-

cxcit

tatur, Qui negaánt hunc motum., argumenti

moti

loco afferutit prigio,'eundem:'a Cartefio de«

rium

mum fuiffe 'ftatütum: vt hypóthiein faluaret

quan

fuam de cadífa'duritiei Corporum, quam quieti

tes,

partium adfcripfit ; (226.) vnde, vi contratio-

linq:

rum, déiride ;cauffam fluiditatis in motu par-

temp

tium fundatam effe, afferere'debuit. vid. ozj-

tranl

nal des füv. 3723, p. Y02. — "Secundo, aquam;

fenti

quz; éxperimentis teftantibus, condenfari nul-

od

lis artis viribus fe patitur, in fümina tamen tali

t

comprefftone manet fluida, 'etiam(i ob ingen-

Yiole

tém compréllionem particularum motus fifte-

pra

retur. Zeriio, imotum» fi quis adfuerit, breui

tY

extinQüin iri, cum particulz, quamuis valde

fl

polite , aliquám tamen femper adhuc habeant

tua[

afperitàtem , qua motus hic itteftinus conti-

breo

nuo diminueretut ; ob attritum 'continuum.

77

uarto. myotum hunc non effe conípicaum in

.

vilo fiuido , quod tamen neceffario fieri debe-

dyzm

ret ab iniectis fcobibus ligneis , arenis, &c.

veluti in aqua feruente hoc apparet; aut vero

faltem per microfcopia hunc motum vifibilem

H

futurum fore, quod tamen non fit.. Illi autem,

ajt |

qui motum hunc ftabilire conantur, eum vel

mor(

definitioni füidorum includunt; quod fecerunt

æthei

Sturmis, (293.) & Regnault in Entretiens Ply-

Hqua

Jiques , pàrte 1, p. 283, contra regulas genuinz

dm

Logicze; aut vero calorem in fübfidium aduo-

t

cant, íine cuius certo aliquo gradu nullam dari

Wi

N

pofie

1

DE FLVIDO IN GENERE. 229

poffe fiuiditatem affirmant.

At vero, quam-

n

vis extra dubium fit , calorem vehementem

D

excitare ingentem etiam, particularum fluidi

fütot

motum inteftinum: mediocrem atque ordina-

Z

rium tamen calorem nihil aliud agere videmus;

f

quam vt partes , magis aut minus fe attrahen-

i qii

tes, paullo.feparet, & feparatas in quiete re-

t

linquat, cum valde rara ipfius materia breui

Yf pt

tempore fatis pororum. fibi aperuit, per quos

transuolet, particulis fluidi interea libere quie-

1j

Qu

Ícentibus.

Exemtus autem. ab. hac fluiditate

m

ordinaria cenferi debet fluor metallorum, qu

wet t

non fine vehementi vi ignis ad hunc ftatunt

violentum deduci poffunt.

Diftinguendum

i

36 ll

prgterea hic eft , inter motum fluidi coztinzums

i, bt

de quo quaftio agitur, & temporarium , qui in

iivl

folutione , aut efferuefcentia , oboritur a mu-

; ho

tua particularum attractione & repulfione, fed

(is

breui fedatur. Videantur de hoc problemate

Ttitui

Celeberr.. Muffcbenbroekius , — Inftitut. — Pbyficar.

pag. 3o$; & Celeberr. Daniel Ber.

icuum?

(zoulli, Hydro,f-

i d

dynamice pag, 14.

1lby Ü

302

a r

Fluida. interim omnia diuiduntur in magis

vifli

lia

aut minus talia, hoc eft, in fezzia & vifco/a.

lllorum exempla fünt ignis , aét, fpiritus vini

4

] fgæ[um

&thereus ; horum véro idem fpiritus vulgaris,

aqua, vinum , fyrupi , olea.

Et maior qui-

d

dem fluido ineft fluiditas, quo minor eft par-

j p

ticularum id conítituentium magnitudo ; aut

i

magis diuifa parüitas , & minus propterea pon-

TL

us

$

K

p

CaA*x.

XIII

259

dus; quo tmagis polita earundem füperficies ;

quà :

quo minor partium attracio mutua ; accura-

bribus

tior fphzricitas , & magis refi(tens durities;

i

quibus aliz adhuc cauffa poffunt accedere,

poffu

jn ter

vel gt

CAP VT - XIT,

vel fo

DE AQYA,

quam

/

p

393-

T

E

"xpofita natnra fluidorum gene:ali, fequitur,

palui

E

bus &

| vt de fluidis quibusdam maxime commu-

fimi

nibus & vtilibus feparatim agamus; qualia funt

4Aqua, Jguis, & Ar.

De aquz autem vtili-

tatibus nemo eít , qui dubitet , easdem vero

lt

difficile eft enumerare omnes. Hanc dicimus

ii

effe tale fluidum, quod fit liquidum, humidum;

vely

infipidum , pellucidum , & inodorum, quod in

pon

igne non ardeat, (ed hunc plerumque extin-

quit

guat. Ex eadem, tanquam folo aliquo elemen-

fpit

to; conftare omnia corpora, 75ales quor.lam fta-

t& !

tuit. Per aquas fupra- cocleftes , in fcriptüra

aut

facra commemoratas , nubes intelligi debere ,

tipi

pluribus deducit Verdriés in Pbyfice p. 4095 &

grir

quomodo ex terra humida, lignis concifis, vaff

adu

figulino. inie&tis , per deftillationem lenti ignis

bur

ope fadam , vbicunque terrarum aqua obti-

tel

l

neri pofit , docet Cardanus de rer. var. libr. L,

Opti

€ap. ó.

[

304

btf

Aquam puram , virgineam dici folitam, na«

it;.r..a nobis haud fubminiftrat. Naturalis enim

!

aqua

&f

RRX

*

p m

pE AQVA.

251

(5

aqua variis inquinamentis & mixtüris ,

falu-

AWIas

bribus modo , modo noxiis , inficitur. "Tales

aquz naturales ad fex claffes commode reduci

ut'xäcs,j

hr

poffunt. Eít enim illa pluuiatilis , quz ex aére

in terram decidit füb forma pluuiz, vel niuis,

vel grandinis ;

fontama , qu& in (caturigine,

vel fonte viuo, e terra prorumpit ;

fiuuiatilis ,

quam

flumina prouehunt; pztealis , qux ex

profundis puteis hauritur; paludofz, quz in

paludibus ftagnat ;

& marina, qualis in mari-

plmff]

bus & oceano deprehenditur , & (alía eft , ac

TOtmde

)

fimul etiam amara.

ja t

n vil

395*

m

Impurz hx aqux omnes purgari tamen ab

(s

inquinamentis poffunt artibus chemicis variis 5

m

«eluti percolatione , per arenam puram, lapides

Wb

porofos, ceram ; corfglaciatione , in qua , quic-

e a

quid fere in aqua eít heterogenei,falium ; aut

l

CU

fpirituum, feparatur; emaporatione , hinc nau-

hum l

tx maris falfi, ebullientis, vapores , fpongiis

aut linteis exceptos , dulces experiuntur; pre-

riptt

lebat

cipitatione , qua efficitur, vt particule pere-

ring ad fundum fübfidant; clarificatioue , per

pj

m

[

admifta glutinofa, qualia funt albumen oui, lac;

yi p

buryrum ; quz forditiem omnem ad fe trahunt ;

m

teltante Cardauo, L. c. pag. s 5 & tandem omnium

l':ld'l*

optime deflillatione , qua fola, fzpius repetita ;

€ffici poffunt a

riffimz.

quz ompium reliquarum pu-

306.

i

- Param aquam , & (alubrem

propterea, co-

l a

pe

qü

gnofcimus ex indiciis fequentibus: fi illa pcm

it

Pa4

252

Car.

XIII

fit pellucida; omni colore , fapore , ac odore

i.

hinc -

deftituta; cibis coquendis , linteis dealbandis,

& (aponi xquabiliter diffoluendo, idonea; tum

trufo

etiam , fi ab infufo oleo tartari per deliquium

Qomr

non affümat colorem & fpifIitudinem la&is; &

menj

fi per affafam folutionem argenti, in aqua forti

quof

fadtam, colorem non mutet ; qug mutatio fi ac-

nqus.

cidat , ferri delitefcentis in aqua dat indicium.

niker

Vid. Hoffmamuus, Operum Tomo V, p. 203, in

Aquat

&m

Difertat. de aqua , medicina vniueirjäzlz'.

307-

ope i

n

Comprimi in miaus volumen nullis viribus

PI 129

externis aqua fe hucufíque paffa fuit.

Com-

probauit hoc experimentis Academia Florentina,

U

in quibus aqua aut preli vi coacta, at mallei

ely

i&ibus percuffa , per globorum. metallicorum

ür.

fubriles meatus trans(üdauit potius, quam fe

Quo

ad minorem anguítiam redigi tolerauit. Vnde

Tiani

concludere licer, minimas aquz particulas con-

libr.

ftituriuas effe duriffimas , & fe inuicem pro-

xime contingentes , quod (tatuit Newtonus in

aqu

Iu

Juírodut. ad Lexicon Tecbsicum Harrifii, Fol. II.

Cf

Hinc non fine infigni dolore percutimus vola

manus aquam ftagnantem ; hinc afferem aquz

A

terd

innatantem eadem ficilitate fecuri diffindimus,

ac fi fulcro duro is incumberet; hinc globi

DT

plumbei, oblique in aquam e bombarda emiffi,

plani ab hoc i&u efficiuntur ; aut lapides ita

Y

iniedi ab ea refiliunt; vid. Mem. de l Acad. de

m

Paris 170g. Camus, les forces mouvantes p. 2665

fed

reo in-

atj

hinc etiam modica 2qua portig-, tubo vit

KClu&:

à

um

233

DE AQVA.

(dote

cluà , plumbi inftar ad fundum allidi auditur ;

Ils

hinc tandem phiala vitrea , aqua repleta, in-

z

trufo fubere diffringitur.

Aliquantum tamen

dijm

comprimi poffe aquam ab externa vi, potius ta-

(;

men refpe&u a&ris contenti, quam particularum

qu r

aquofarum , exinde apparet , quod globus ftan-

TOE

neus, aqua repletus, & circumcirca malleo le-.

pj

niter percuffus , deinde tenui ftylo perforatus ,

4

aquam fonticuli inflar eiicit, Verdries Pbyf. p.376;,

& machina excogitata fuit a Pommeraie , cuius

ope in aqua, yehementer compreffa pifces eidem

innatantes nforiuntur. . Journal des $av. 1729;

vitibu

p. 129.

Con-

.398.

Qutftty

Superat tamen in aqua vires externas omnes

: mald

calor, qui folus efficit, vt illa zftate expanda-

[iconym

tur, hyeme autem conflringatur aliquantum ;

iam &

quod experientia probat, dum pes cubicus Rhe-

; W

nanus aquz illo tempore pondus tenet circa 64

Jas t

libr. hoc autem 7olibr. Ex hoc denuo pater,

m p!ü

aquam porofam effe, dum materiam ignis in fe

TT

n

recipere poteft , quod idem füpra iam (35.) fuit

[/)

!A

confirmatum ; atque adhuc ftabiliri poteft. ex

u "

aquz fümma pellucidirate , ob quam nautz. in-

ma

terdum in oceano tranquillo & limpido fundum

[ndimBSJ

( p

J

ipfius ad centum pedes profundum confpicigpþ.

if

309.

jqn

Jl

il i

Figuram fphzricam tenere partes fluidorum

!

fi.

plerorumque minimas, füpra afferuimus 5 (300.)

J

fed in.aqua idem hoc fpecialius oftenditvr hifce

rationibus , quia eadem fibrillas nerueas nullius

p

dih

P

organi

| 4

234

Car. XIII

organi fenforii afficit aut Iedit , fí modo pura

& iif

fit, & tepida, quz oculís inflillari tuto, &

etinde

vulneribus infundi fine dolore, poteft ; tum

fipta

deinde, quia partes maiores, equabiliter fe

ris füi.

tauitat

attrahendo , guttas globofas formant , verifi-

mile eft, idem ita etiam in particulis inferio-

kaba

rum ordinum fe habiturum effe. Minüus autem

pond

huc facit cauffa, quam allegat Camus in forces

n

mouvantes , p. 266 , dicendo: fi a&ris & venti

à5q

m

particulz fünt globofz , tales etiam erunt aquz

particula ; quia aqua in ventum mutatur. Fru-

gur

fira enim hoc füpponi, videbimus infra. (315.)

DT

Nihil itaque efficiunt, qui aquz particulas ob-

10 at

longas , teretes, inftar anguillularum fibi in-

fuperä«

cumbentium , aut vndatim flexuofas , fingunt$

QUE

quod faciunt Perdries in Pbyfice p. 35755 & Ro-

fl«

bault, p. 362.

üq

310.

ipfis

Certiores effemus de figura particularum

brsd

aquz, nifi ita fubtiles illa effent,' vt omnem

guiul

oculi, armati etiam, aciem effugiant. "Tranfeunt

Otity

itaque per poros tenuiffimos plantarum & ani-

fifn

malium , immo merallorum 3 (3o7.) fed reti-

A.

nentur a porís vitri, per quos fpatio multorum

annorum nihil prorfüs aquz inclufz auolauit ,

obfíeruante Scbotto in Mecb. Phydr. Pnevm. P. 5

(

claffe 1. vid. Rob. Bogle toun experimenta pbyfi-

äm

V

cquccbanica D. m. 140. edit, 1669.

3

tíc,

aI.

&t

Attrahunt fe tamen vi notabili partcs hz in

| Ri

ciliant,

3»1€'1;uaï minimz , vnde vifcofiratem ipfi con

' :j

& dif-

l

um

235

DE AQVA.

p

& difficulter inter fe difgregantur.

Accidit

w, t

exinde, vtacus chalybea, tenuis, ficca, natet

um

füpra aquam , neque fübfidat , quod vi ponde-

lii (e

ris füi alias facere deberet 5 efficit enim paruam

j VCE'&-

cauitatem; in qua tanquam in fcaphulja iacet ,

T

& ab adhzrente ipíi aére adiuuatur, vt exiguo

$ a

pondufculo füo cohz(ionem particularum vin-

n fit

cere nequeat. Non füccedit hoc in aqua cali-

t vend

da; quoniam in hac particulz minus fe trahunt,

naut

ob motum, quem ab igne accipiunt ; fübmer-

n

itur etiam acicula madida ,

quia parti-

(15)

cule aquofz , ipfi adhzrentes, a reliquis fubi-

hsde -

to attrahuntu? , atque omnis aér circa ipfius

ibi I

fuperficiem ita excluditur.

Innatant pariter

UP

aquz tenues guttula mercurii, (275.) tenuia

&v

folia cupri ,

anni, argenti, auti , ponduícu-

lis quoque grauata; id quod ab adhzrente

ipfis aliqua pinguedine , (latificantur nempe a

bra&teariis tundendo ea inter pelles ouinas pin-

vlirt

J

guiufculas, ) nec non ab aére ipíis circumfufo,

oritur; hinc oleo impofita non tantum oneris

nfeut

i a

füftinent , ob maiorem hic attradionem. vid.

Mem. de Patis , 1731

j

drotu

312.

ol

Continet in fe aqua copioftim aérem ; quem

1.

)

4

^

in porís fuis (398.) receptum feruat ; nec nifi

di

þ;bï j

vehementi ebullitione, aut füb antlia pneuma-

tíca, ex fe iterum expellit. Vifum faic Mariotto,

aérem folui in aqua, uti falia; creditum ab aliis,

Jl

aérem conuerti in aquam , dum hdnc intrat ;

fed ita difficile intelle&p fit, quare tam fub

ito.

[Cihllf»*

ad

E

256

Cxr. XIII

delnde

ad priorem füam. formam , caloris aut vacui

ope , iterum reuertatur a&r ille folutus ; proba-

folatas

dalui

bilius eft ; ab aére reCipi aquam veluti a fpon-

gia; adeoque quamlibet aéris particulam fpon-

aqua'c

giolam quafi effe in refp

foftq,

c&tu ad particulas aqua

vid. 7Mem. de Paris 1731, p. 286.

Aqua pura

tüm p

purgetur ; igne , aut antlia pneumatica, ab

in füa

Potro

omni aére ; hac deinde aqua repleatür phiala;

quz, relida exigua aéris bulla', inuertatur,

Ttri f

fiitu

atque. orificio füo aquz , alio vaíe contentz ,

immergatur. Afcendet hzc bulla relicta aéris

in locum füperiorem , fed poft aliquot dies ab-

Yà

forpta apparebit ab aqua , vt penitus euanuerit;

alir

fücceffu temporis eadem aqua alias adhuc in'fe.

Jrea

recipiet aéris büllas, fed lentius femper, víque

diq

ad plenam faturationem. Obferuatum vero fuit,

g

aquz denfitatem non mutari, fiue aér ipfi infit,

que

fiuenon, cuíus quippe hic fola interftitia ingre-

vald

ditur, nec particulas a fe inuicem remouet,

dent

Aérem in aquas abforberi negauit Guerikius, qui

Xum

in Exper. Nov. Magdeb. p. 72, dicit: aér, etiamfi

premat a

lapi

quas , non tamen ita premit, vt intret,

aqu

quia leuior eft,

j

$31

289.

por

Soluuntur ab aqua omnia flia, foffilia, vegeta-

bilia, & animalia , quod exactilimis experimen-

ipfe

Qul

tis demonftrat Boerbauius, ChemiaP. I, D 76;

Ti

Vbi ob(eruauit , calente aére ad 38 gradus Ther-

lie

mometri Fahrenheitiani , in aqug.drachmis 51

CQ

folutas fuiffe drachmas. 16 falis marini ; in 26

"que drachmis g dráchimas (ilis gemmz , &

Vant

cin-,

APE

"

DE AQVA.

237

Q vact

deinde falis ammoniaci; in aquz drachmis 48

: od

folutas effe drachmas 9 nitri 5 in 112, drachmas

$aluminis, Plus falium foluitur, quo magis

d a

hm p

aqua concutitur , & quo calidior etiam eft ; &

poítquam tanrum vnius falis foluit aqua quan-

lo

Ri p

tum poruit: tum aliud adhuc fl foluit , atque

in fua interflitia recipit, vtifupra dictum. (300)

at d

r phiü

Porro ab aqua etiam foluuntur fapones & terre-

firiafere omnia , qui prius abforpferunt in fe

lertitil

fitente,

fpiritus acidos;

314

(l adts

dics d

Veluti lluida omnia facile penetrant in poros

n

aliorum corporum : (299.) ita etiam aquam

huc i

precipue imbibunt omnia vegetabilia ; atque

s

alia quzedam adhuc corpora, quorum aqua in-

v h

grefía auget pondus, partes a fe remouet , ea-

d

À

i

que tumefacit atque iní

at quaquauerfüm vi

valde magna, fic vt funes , ficci prius,. acce-

ii

remi

dente madefactione magnum onus ipfis anne-

xum attollere poflfint.

Cunei. quoque lignei

ibius t

, etit

lapidi molari infixi , dum ficcifünt, atque tum

aqua affufa madefa&ti, ita tumefiunt, vt lapi-

( intt

dem diffringant. vid. Hart/oekeri curf. pbyf.. p.

289. Maiori quoque facilitate aqua tranfic per

poros partium quarundam animalium , quam

ipfe aér : foluit enim illa particulas glutinofas,

l Vfgfu'

d

quibus obftrudli funt pori, atque viam fibi ape-

L

rit.

Ita aér, in veficam inflatus ligatam . ex

gt

hac. non egreditur , etiamfi magno pondere

comprimatur; fed eadem infra aquas (imiliter

jnis

j;

compreffa aéri tandem exitum concedit ; obfer-

Jf

i

vante Hartfoekeroy Curfus pbyfici p. 151«

I5e

$38

Ca»£. /XI'II

3I5.

deley

Tif te

Aqua in Vapores refoluta nón mutatur vne

verib

quam in aérem. — Gaudet enim áqua peculiari

fündi

partium conftituentium texturà, quz ab aéreé

diueríà eft; dum hic elafticus eft , illa autem

non j atque iidem vapores,; qui auolarunt ab

Du

aqua; in priorem aquám facile iterum coale-

dum

fÍcunt, quod &olipylarum experimento doceri

gitut

poteít. Quia veto ex his vapores vehementer.

Concr

rorumpunt , & calorem carbonum accenforum

Tota

tu adaugent, quod ab aqua ptoficifci nequit:

mit

hinc vifum eft aliquibus , illud, quod zolipy-

vour

lis egreditur, aquam non effe ; fed rmerum aé-

lt

rem , atque hinc huius inftrumenti ope aquam

deind

commutari in aétem , quod Trauselementationem

ls ,'m

vVocarunt;

Eít autem aér inclufüus , & calore

i.

expulfüs,qui carbones flatu magis accendit, ne«

acte

que hic quicquam noeent vapores aquofi a

Md

aére Vecti, cum fint fübriliffimi , atque ftatim

fiun

poft acceffum. füum ad ignem rurfas auolent j

&

neque magis mirandus eít hic effedtus , quam

cum flatu oris ignemaugemus, cum & hic nihil

aliud (it quam a&r; copiofis; fed fübtilibus, va-

oribus refertus.

Neque etiam crebris deftil-

&t

j

a

Gl

tionibus aqua conuertipoteítin materiam tere

renam ; vti Boyleo quondam viíam fuit; aut

bih

hali

quia eadem aqua quotannis in herbas; frumens

ta , & ligna mutari videtur.

Hocenim eéx eo

füj

aqu

fit , quia omnis aqua naturalis eft impura j

(304.) adeoque diftinguendum eft inter contie

fxfu]

nhens

contentum , inter vehiculum & alimens

Iom

tum iplum. Ex quo ipfo etiam errorem Böjlei

Qtof

c-

p

DE AQVA.

239

detexit Boerbatius, Quicquid enim hic màte-

At Vi

riz terreftris reperit, illud ortum fuit ex pul-

veribus aquz commiftis , & tandem ad vaíis

pisdari

T

fundum colleis.

] at

2t6.

li à

Duas infignes mutationes fübire poteft aqua;

r d

dum aut ab infigni 'calore ad ebullitionem co-

o du

gitur , autab infigni frigore in duram glaciem

ermettt

Concrefícit, Aqua igitur in vafe aliquo ighi ad-

nfort

mota poít breue tempus calorem concipit,

*

'

neqi

maiorem in molem expanditur , quz ab illo

aol

volumine, quod aqua conglaciationi proxima te-

vott

net, increícit ad V. voluminis prioris ; incipit

deinde fonum edere , diverfum pro natura va«

ag

iatontt

fis , in quo coquitur, & cuiparticulz vehemen-

V o

ter ab igne commotz alliduntur 5 tum bullas

gt*

aéreas copioías expellit, & tandem zftu ebullit

ad modum vndarum maris commoti ; dum hzc

aquürl äb

ye f

fiunt , eleuzntur particula fuübtiles in alcam,

qoolet!

& vaporem conítimuunt,

n

317

x

hicii

Sed emittit aqua vapores non in folo hoe

bus,

&ítu violento ebullitionis , verum in quouis

T

calore aéris ambientis mediocri & ordiaario ;

m

bilancis ope zítimandos. Copiofiores fünt hi

uj2

halitus tempore zítiuo, quam hyberno; fi aqua

f[umfn'

fuerit (tagnans ; minus enim vaporum eiiciunt

i?

aquz currentes; quod Perulamius dexexit 5 &

j

fi f(üperficies aquzx aéri patens fit maior. ld ve-

T

ro mirum vidctur, plures halitus eiicere aquam

4iitt

profundiorem ; quam quz humilior fit, fi ve-

d

iqua

: []

240

Ca*r. Xlil

liqua fuerint paria. Deinde aqua prius cocta,

ertm

minori exhalationi fübieda eft , quam non co-

Temp.

&a; & aqus calide vapores penetrant corpo-

díne 1

ra duriífima.

Hinc a&r naturalis, quandomul.

pm í

tum teporis & humiditatis continet , adeo in-

millia

tandel

feftus & noxius eft hominum pecudumque fa-

nitati.

Hinc adhibent artifices quoque halitus

üga, |

aquarum ebullientium ad trabes incuruandas

pam

nauium zdificationi deftinatas.

Emittit etiam

halitus áqua Íalfa., fed' parcius paullo quam

Ani

dulcis.

Halitus aquz marinz, leni calore in

-

altum eleuati, falia fua relin

tine

quunt, vnde, te-

D

fte Plizio , Hifl. Nat. lib. XXX1,cap. 6 , nauigan-

hm q

tes, defedu aqua dulcis laborantes , vellera

ptimi

circa naues expandunt , quz madeícunt acce-

ticg E

pto halitu maris, &

quibus humor dulcis ex-

inyj

primitur.

aC à

318.

eft d

tio

Detegitur quoque in aqua mat^ria quezdam

fulminans, fiue cum Hazfenio , Confiderationes

adhi

circa incalefcentiam corporum , guttam aquz , in

fia

tubulo capillari vitreo , flammx admoueas;

aqu

fiue cum Aariotto, du mouvement des eaux p- 3305

tür,

fundo vafis metallici apponas guttam aqu£,

hii

huic füperfundas oleum ad altitudinem pollicis,

iam

atque tum eidem fundo fupponas candelam ac-

fpa

ceníam.

Obferuabitur enim vtroque in cafu,

Cllp;

vt ex hae aquz gutta multum aéris egrediatur,

gt

& poftea crepitationes & fulminationes in ea

iden

exoriantur, Porro deinde aqua, perfolum la«

fer.u

pfum ex infigni quadam altitudine in corpus

e

durum ; refoluitur in halitus tenuiffimos; cuius

i2

exem-

p

DE AQVA.

241

500

exemplum memorant Tranfatd. Angl. uum. 3715

Y (

nempe fluuium in Canada quendam, ex altitu-

TU

dine 156 pedum przcipitem delapfüm in ru-

UT

pem fübiacentem , nubem formare ad quinque

Til

milliarium diftantiam confpiciendam.

Atque

ingt l

tandem aqua etiam in loco ab aére vacuo po-

fita, eandem fere , quam alias , vaporum co-

Jctt

"Qtont

piam emittit.

N

tit &i

319.

lo qui

Aquz vapor, quamdiu calet adhuc, eft ma-

caloreit

xime elafticus. Colligitur hoc potiffimum ex

'Hdel) Id

fpharula vítrea, aére euacuata, &, poít inclu-

nnptt

fam aquz guttulam , hermetice figillata ; quales

y valer

primus excogitaffe videtur Schottus in Mecba-

t a

mice Hydraul, Pueumat.. p. 63.

Hz enim igni

lost

impofite cum magno fragore diililiunt , fimul

ac aquz gutta per calorem in vapores elafticos

eft difperfa; qualem effedum nec equalis por-

tio pulueris pyrii, nec modicus aér inclufus

il

adhuc, praftare poffunt. vid. Cel. Krügeri Pby-

aquæ15

fica» P. I, pag. 320.

Talis exfpirationis , ah

Imout

aqua profecte , ope ingentcs machinz mouen-

u p

tur, quales defcribit Leupoldus in Tbeatro Ma-

cbinarum generali p.. s.

His indu&us ftatuit

m aquh

n pUlhn

iam olim Cartefius, Tournal des Sav. 1718, p. 4495

fparium ab aquz gutta. in halitus refoluta oc-

o

"

[ f

(

cupatum , effe 3500 vicibus maius fpatiolo

guttz ante hanc fa&am refolutionem 5 quo

u

u

idem recentiores 140o0 vicibus maius efle al-

ferunt ; cum tamen , ex obferuationibus Haukse

r f )

"T

beii, puluis pyrius ineenfus in fpatium: non nifi

322 vicibus maius, aut (ecundum fmonfons ,

ws;mus

in

g

Q.

242

Car. XIII

in Afem. de Paris 1707 , 40oo vicibus maius, f&

fit4c

expandat.

Vnde etiam non defünt Chemici

corar

peritiffimi, qui omnem vim pulueris pyrii de-

erat ]

riuant a fola aqua , quz naturaliter in nitro re-

fonis

fidet, ab igne poftmodum accedente refoluta

TetQt

in vaporem. De quibus omnibus plura vide in

Qu

Differtatione noftra , de vaporum €9 balituum

geueratione ac eleuatione.

ii Í

J

Vini

32

Qe

M

hitrj

Írhmergatur thermometrum fenfim fenfim-

p

que aquz in aperto vafe feruenti , apparebit;

Vite

mercurium in eo contentum celeriter afcende-

re in altum , fed poftquam certum quendam

terminum altitudinis attigic , ob(eruabitur, ab

aucto etiam poftea igne aquam hanc ebullien-

À

bul

tem tamen non altius attollere mercurium ;

VCe

fed hunc immotum in termino füo, quem fe-

offa

mcel na&us eft, perfiftere.

Quod infigne ex«

tu.

peérimentum debetur Halleio , magis amplifica-

quo

tum deinde ab- 4monztozs , & "Thermometro-

Ya

rum emendationi applicatum. Docemur illo, in

ocd|

aqua ebulliente determinatum tantum caloris

tenti

gradum effe , qui augeri amplius , audta vi ignis,

nequeat, & qui terminus in fcala Thermometri

T ]

Qe :

Fabrenbeitigni indicatur per 212 gradus, quorum

aQ

aqua iamiam in glaciem abitura tenet 32. Iu-

Cly

ventum tamen eft, gradum hunc aqux ebulli-

aüt

entis conftantem paullo mutari , prouti Baro-

dej

metri altitudo mutatur , aut prouti aqua,, aéri

M

ex

i j

aperto

pofita, ab aére magis aut minus pre-

mitur.

Ita ex. gr. cum Barometri altitudo ef*

et

p

DE AQVA.

243

vits, f

fet 30, 34 poll. Londin; duodecim. & »$, 95

Cemici

eorund. illo tempore gradus aquz ebullientis

. ide-

erat partium 3039 , hoc autem |3022, diut-

n

fionis arbitrarie fac* in Thermometro aliquoó

» tl

mercuriali.

Vt autem in aquà, ita pàáriter

ra vide

quoque in aliis fluidis , hec proprietas obti-

*

du

net, vt determinatum tantum -caloris maxi-

mi füi gradum affumant; qui eft in fpiritü

vini rectificatiffimo graduum 1805 in fpiritu

nitriebulliente 242; in oleo vitrioli feruente

feníitt

5465 in oleo feruido 6oo, di&i Thermomecri

arebïh

thren eitiani.

cende

Y

'3??:*

]uendzm

jtut, 4

Apparet ex his ; cur aquz portio inclufa t«

gbumen-

bufto Digeffori Papimri, tumque expofita ignis

gïCHïiUml

vt ebulliat , tantopere calefieri queat ; vt nom

poe

ofía duüra folum ; dentem apri , ebur, cor-*

j v

nu cerui, emolliat ; fed (íannum & plumburni

mplifï(ï"

quoque liquefaciat.

Eft enim dic&ta machina

omette

vas forte metallicum , quod , operculo firmitee

r IUO,I

occlufo , nihil amplius aéris , iuxta aquam coh-

1 ca[oþi

tenti, emittit. Ex calore igitür ignis fubiecti

viit?

a&r hic inclufüs vehementer expanditur, fuas-

30

que vires elafticas ita intendit, vt fortiffinre

u

(

aquam fibi contiguam premendo tantüm huius

L'

l«

calorem augeat ; düi ad gradus aflurgat 4205

m

aut 550 , quales hempe ad dicta metalla fun-

j D

denda requiruntur, Plura de hac machina vide

ii

lu

ib Jourü, des Sav. 1691; pf DI

j

3l

(v

EE

à,

lh

244

CA.P. Xl

igum

322.

tilus

Explicari hinc etiam po

ffunt alia varia expe-

inpec

rimenta iam diu cognita, . Jta notum eft, vas

prohi

ftanneum , aqua repletum, & igni impofitum,

lim .

teffari

non liqueferi, oleo autem infufo mox fundi

Aqua enim aperta in

Vefo -

füpra eundem ignem.

hoc vafe ebulliens non acquirit maiorem caloris

fyery

Culüs

radum, quam 212, neque adeo maiorem

calorem vafi füo continenti largitur; fed hic

quod

gradus mul

to minor eít, quam vt fítannum

imist

ad quod nempe neceffarii funtgra-

gued

liquefaciat ;

oleum ebulliens continet

[Urn

dus 420; at Vero

eradus caloris 600 ,.

atque hos etiam cum ftan-

T0 (

Bo communicat, a quibus ergo naturaliter fün-

Ti p

Aqua

ditur. Si itaque vas conftruatur ex metallo

compo

fito , cóntinente nimirum plumbi partes

0CQQ

hac:

d,lflas 5

íftanni tres, & bifinuthi quinque , tum

hzc mixtura per aquam e

bullientem vix a fu-

lat a

fione impediri po

flet; conftat enim de metallo

Capa

ita mixto , illud fundi a calore22o graduum;

picu

qui a 212 gradibus non multum abfunt.

Allol

323*

Al

Hinc comprehendi quoque poteft;

cur aqua:

fi his co-

Qütan

ignes ex lignise

xcitatos extinguat ;

D

Docuerunt enim experi-

piofe infundatur.

iüte

menta, ad talem igne

m accenfum requiri ad

ltaqu

cum tamen aqua ebul-

minimum gradus 1000

T.

liens non plures habet

quam 2

125 (320) vnde,

qu

permifcendo hzc duo

fluida , ignium calor iia

Que.

diminuitur, vt perdurare nequeant.

Aqua

Wi

eorum

igitur, ardentibus corporibus affufa;

-

ignem

/

Z

DE AQVA.

245

ignein in fe räpit , expellit , & diffipat, par-

tibus ardentibus interpofita earum attritum

f ye

impedit , adeoque pouam ignis collectionem

|el, 6

prohibet , & praeterea quoque aéri accef-

npoiimn!

füum -obftruit, qui corporibus ardentibus ne-

o f

ceffarius eft, atque fic 1gnem fuffocat.

Cum

apemä

vero fummo aliquo impetu quaquauerfüm di-

n od

fpergitur, vno momento flammas incenfi ali-

maiori

cuius conclauis extinguit , adeoque idem efficit,

fed l

quod rapidiffimnus ventus, qui omnes partes

(lanmut

ignis propellit. Inepta autem eft aqua extin-

üntgt

guendis ardentibus fülphuri, oleo, pici, igni

contit

Grzco, dete&to anno 68o , & fpiritui vini ethe-

w t

reo , quoniam intra horum poros infinuare fe

Jier

non poteft. . Hinc denique patet etiam , cur

t

aqua fu(is metallis inie&ta , aut mador quidam

pi p

occurrens- iisdem in forma terrea fluentibus ;

hzc cum ftrepitu & periculo adftantium difpel-

W w

"i

lat atque disiiciat; aqua enim tanti caloris in-

] mCïlþ

capax in minuti(fimas fuas particulas difrum-

« duu

pitur ac diffringitur, qug tanta cum vi deinde

Q

auolant, particulasque metalli fecum abripiunt,

324.

Altera infignis aqu

v€ mutatio eft, cum ea in

a

duram glaciem abit.

Fit hoc , quando non

(i hi )

maiorem calorem in fe continet , quam qui a

i

n d

Fabrenbeitio indicatur per numerum 32 5 cuius

CUM 3

itaque noui corporis naturam paucis explicabi-

u

u

mus, 'falis ergo glacies aqua fua eft leuior 5;

W)WM

quia omnis illa aquz füx priftinz innatat , at-

glit !

quecum hac deuehirur ; qua in re aqua fimili-

)j

tudinem habet cum fetro , biinutho , & anti-

í

moaio;

]güfm

a

246

Car. Xl

Q

moníos; hxc enim fola corpora fibi fafis. etiam

innatant, cum aurum , argentum , & metal-

Toiltis

Tiormei

la reliqua . fufionibus fuis impofita fubrmergan-

tur ; obferuante J//ufrri. Reaumur , Memoires de

ttque

tuilfe

Paris 1726 , p. 273, cuius contrarium male af-

Honil

feruit Hartfoekerus , Cuyfus Pbyf. p. 150 , dicene

do : aurum fixum natat in auro fufo , plumbum

lerii

Dui.

fixum natat ia plumbo fufo. Experimenta ca-

pta docuerunt, effe deníitatem aqua ad denfi-

multi

forter

tatem fuüz glaciei vti 1000 ad 905, vel circiter

ts hr

vü 9 ad g..

qm.

325.

eoltm

^ Aqua igitur, dum in glaciem abit , expan-

ditur in niaius volumen , & glacies ipfa eftaqua

Qiem|

allert

rarefacta.

Id Academici Florentini comproba-

Aqur

runt implendo aqua auteum globum , qui ma-

eot

gnum tumorem contraxit, poftquam illa con-

fal(a

gelata fuiffet. Expanditór autem glacies tanto

d j

cum impetu, vt vafa omnia rumpat , arbores-

ue findat.

gidi

Ab eadem vi difruptum tubum

erreum, bombardis adhiberi folitum, viderunt

enim

potd

Hugenius, Buotius, & Conradi : referente Fer-

frigof

dries in Pby[ice p. 1295 & nos idem etiam ex«

perti füumus Petropoli in Ruflia anno 1737

Atque inter primos Philofophos, qui glaciem

G

effe aquam rarefactam , non condenfatam, fta-

&lb

tuerunt, referendus effe videtur Galileus ,. cui

aui

hzc fententia adfcribiur in Experimeutis del

tuo

Cimeato , p. 127.

26.

àmi

Glaciem, quz formatur ab aqua omni aére

teftatur

»

erbata, leuiorem àdhuc effe ipfa aqua,

Celeberr,

DE AQVA.

247

at

Celeberr.. Muffebenbroek. Tnfitut. Pbyfic. p. 399»

Lmel-

multis experimentis comprobatum ; quod phz-

nomenum & nos ipfi aliquoties experti fumus;

Id

n d

neque adeo fatis exa&te experimenta fua infti-

mit

tuiffe videntur, qui co

ntrarium huius ftatuunt,

1693 ; Hartfoe-

» d

Hombergius, Mem. de P Acad.

Juur

kerus Cours de Pbyfique , p« 1495 & Celeberr.

Dan. Bermoulli , in. Hydrodynamice p. 1. Aqua

Jeiira

d di

multum ante coda tenuem glaciei cruftam, fed

fortem , induxit poft ro min. prima ; & poft

Citclt

tres horas integra in glaciem abiit paullo pellu-

cidam. Idem plane accidit aquz Huuiz, &in

eodem etiam tempore , fed hzec produxit gla-

ept

ciem magis opacam. Dubito igitur de co, quod

elai

afferit Hartfoekerus in Pbyfice curfu p. 150;

;mprvbä-

aquam co&am citius congelari , quam non

i t

co&am, ob aéris in illa abfentiam ; & plane

i

falfum effe vidi, quod ftatuit Noquez, Jourm.

o

des Sav. 1723 , p. 102, in regionibus valde fri-

g

gidis glaciem magnopere effefpongiofàm; nihil

; t

enim fülidius & magis pellucidum confpici

videti

poteft glacie in borealibus terris ,. feuiente

n J

frigore , gencrata , que ctiam valde elaftica eft.

tiamd

[

p Yj

357«

i glacif

Glaciem quoque continuas ex fe emittere

t

exípirationes , facile obferuari datur bilancis

jn

auxilio , veluti Pervazltus fruftam glaciale qua-

i

tuor librarum intra 18 dies pondus vnius librz

amififfe deprehendit,

Idem obferuauit etiam

Boyleus, v. Noie de atmofpb. corporum confi-

yi

fleutium p. 4 $& iam olim annotauit Plinius, Hift.

Nat.

]

u

Q 4

2

-

248

CA ». XIII

th; lib. 21 -cap. 35 noftra quo'qu&' huc ca-

inped

pta experimenta videas in Differtat. de vaporum

figid

€9 balituum. geueratioue ac. eleuationé , pag. 17.

qiam

Varios quoque frigoris gradus fübinde affumere

WUnt ,

laciem ; Thermometro Fahrenheitiano , quod

frufto glaciali immiffum erat., experti fümus.

vid. Diert. modo cit. p. y$; & obferuauit quo-

Ya

que de la Hiré Mem. de Paris xzir.

pan

imm

3218.

niti|

In orbibüs vitreis feneftrarum hiberno tem-

Atl

pore oriri folentfigure glaciales, non (ine admi«

tUs nj

ratione afpiciendz , & herbarum plerumque

[ T

formam referentes , quas optime explicauit

Yét0

Georg. Alb, Hambergerus in Differtat. de Frigore ,

[taef

D42. 82, hunc in modum.

Aér conclauium

tiom

plenus eft vaporibus, partim ab aére ipfo illuc

füm

translatis, partim a corporibus hominum ex-

itte

pulíis; hi vapores adharent vitris feneftrarum

qori

ab externo frigore frigefactis , atque ibi conge-

ficia

lantur.

Figurg, quas defcribunt ita, variw

qui

fünt , prout orbes vitrei.habent loca quzdam

ins

aut politiora, aut afperiora , quibus hifce va-

€nin

pores circumflui prius adharent, affociatis dein

lien

ab omni latere aliis, ex quibus fit tandem , vt

Til

ita fruticofam formam iaoduant, donec reple-

Tefr

tis interítitiis toti orbes obducantur tali glacie

tis

nivali.

Quod autem circa rimas nullus vapor

fi

latm

concrefcat , inde eft , quod per has apertu-

ras aér impetuofius ingreditur , vel expelli-

DN

Additur

tur, qui omnes vapores abripit.

ïüïv,

ibidem, feneftrarum obfcurationes a vaporibus

lr

m-

P

249

DE AQVA.

MC

impediri , fi vnum, vel plura vafa ampla, aqua

| WJUTM

frigidiffima repleta, in conclaui collocentur, in

) plg.xy.

quam humores , qui femper loca frigidiora pe-

aflnet

tunt, fe poflint przcipitare.

m,n

t fu.

C od

at qe

Patinz tenui ftannez. imponatur aliqua co-

pia niuis, aut glaciei rafze, atque illa fundo fuo

immittatur aquz füpra rabulam effüfx. Tum

niui permifceatur fal commune , nitrum , fal

no &un.

ammoniacum, aut, quod optimum eft , fpiri-

ye Ut

tus nitri, atque vtrumque bacillo bene agite-

lum

tur; obferuabitur , niuem fic regelari, frigus

vero oboriri ita intenfum, vt aqua, cui impo-

pl

Rs

fita eft patina, congeletur; etiamfi hzc opera-

tio media in zítate , aut prope focum accen-

pcim

od

fum , peragatur.

Talis mixtura, frigus tam

jnum &

intenfum producens , vocari folet maieria fri-

gorifioa, & qus exinde oritur, cougelatio arti-

veltnct

ficialis.

Cauffam huius phznomeni adícribunt

"m

j V

quidam acioni falium pofitiue , tranfeüntium

*

uedi

in aquam effufam

?

fed irrito conatu ; guftus

hile ?

enim in hac aqua congelata nihil falfi depre-

hendit. Nihil amplius hic dici poteft , quam

(adsi

gt

niuem a fpiritu nitri, aut nitro ipfo , maxime

refrigerari ; atque illuc, ad «quilibrium calo-

ycn

ris obuinendum , abire omnem calorem. aqu£€

[all WL(E

n

fuübftrate , quo amiffo deinde hzc ipfa conge-

latur; (i vero neque nix neque glacies ad ma-

$1

«

nus fint, tum aquz immiíceatur tertia pars

] exp?

f

. falis ammoniaci 5 vnde, nifi aqua fit calidior ,

ii

iam tantum frigus oboritur, quod ex

gradu

priori

P

E

ué

—

250

CaAP.

XIII

priori aque $o, gradum 22 affümit, atque adeo

ptui

glaciem producit.

Quo p

330.

pini.

V v

An aqua ex fola caloris priuatione in glaciem

alore

abeat, an vero in hac infigni mutatione aliquid

Qdus ; .

materiz peregring, nitri ex. gr. per totum a&«

afufu

rem difperfi, accedat ipfi , quod ignem expel-

divet

lat, & partes figat , clauorum inílar ; (275$.)

fcrep

difficilis quzftio eft, neque fatis adhucdum de-

TCCUf

cifa,

Affert vero pro hac vlüma fententia ra-

Jttent

tiones grauiffimas Celeberr. Muffcbenbroekius In-

füitutt, Phyf. p. 401, quarum potiores huc re-

Tl

deunt, Si a folo ignis abitu glacies concrefce-

ret, tum eílet ea aqua condeníata, non rare-

alitu

emitt

faQa, cuius tamen obtinet contrarium. (224.)

Obferuationes euincunt, gelationem dari, licet

A

hoc

Thermometrum , quod folam ignis priuatio-

nem indicat, füpra 32 gradus adhuc fit eleua-

&G

quo

tum , modo dentur in aére particulz congla-

ciantes ; regelat his abfentibus , licet plus fri-

bat;

il

geat atmofphzra.

Venti quandoque zftiui,

mt

nec frigidi, glaciem leuem aliquam ín rure pro-

Cüm

generant preter omnem expeGationem , &

[

9

herbas pruina corripiunt; fine dubio exinde,

quia nitri quid fecum aduehunt , quod aqux

admiftum hanc in glaciem cogit. Optime hinc

etiam explicare licet, cur in nonnullis regio-

itq

nibus aliquando maxime fzuiat gelu , cum ta«

filf

men intermedic , aut vicinz , moderatum aé-

Yty

rem experiantur; & tandem glaciei refolutz

T

squa inepta cft emolliendis tenerioribus cibis,

p3

potu

ET

P

DE AQVA.

231

4

potuique Thez aut Coffé, nifi diu cbullierit, ex

quo pariter conftat , acceíliffe ipfi quid pere-

grini. Cui hoc adbuc iungimus, aquam calen-

tem víque ad gradus 33 ab affufo fpiritu nitri

r

calorem infignem concipere, víque ad 41 gra-

gl

dus ; Íed is glaciei rafe calenti ad 32 gradus

Ym d

affufus enorme frigus excitat ; cur ergo adeo

1 ay

diuer(us effeCtus huius fpiritus in aqua vix di-

(57t)

fcrepantis caloris ? nifi in glacie quid reperi-

um de

retur, quod tantopere a fpiritu nitri poteft

Ya I2*

intendi.

Hs [

331

dcte

Fluuii hiberno tempore iamiam in glaciem

vrte

abituri vifibilljum halituum magnam copiam

Qd

emittunt, ita vt eo tempore riuos , & loca

na]

paludofa , fumantia confpiciamus.

Indicant

j l

hoc phznomenum 7erdries in. Pb

yitat

yfice pag. 138 s

& G. A. Hamberger in Differt. de

Frigore.

Idem

tdr

quoque ctiam contingere in aqua ab aére or-

m

bata teflantur Experimenta A4cademie del Ci-

l[us frl'

mento, pag.171. Videtur hoc oriri ab egreffu

æfüui:

materiz ignis, aque minutiffimas particulas fe-

p

:m:&

cum abripientis. vid. Differt. zoftra de vaporum

La

€9 balituum generatione, $. XVI.

xiti

22«

?

]

i [

Mare multis eruditis non creditur congelari

3 1'(*520'

in oceano feptentrionali ; vbi completam fuam

u

falfedinem tenet, ab aquis dulcibus fluuiorum

irrumpentium eít liberum ; & fortiori vento-

nj

'g[.[)lll[ï

rum actioni expofitum.

Quzlibet enim aqua

j Cibl'fl

paullo- tantum falfa difficilius ftatim con

gelaq

j

tur.

252

Car. XIII x AQVA.

tur.

Tentata eft dudum per oceanum borea-

lem via in Indiam orientalem ,' fed irrito huc-

víque

quei

ufque conatu , dum itinera hec femper in-

lilii ;

terrupta fuerunt per ingentem glaciem , qu

mori.

Novam Semblam , in zítate etiam, cingit;

Cong

fuerunt tamen , qui propius ad polum conten-

terrat

dere aufi , poftquam 79 füuperarunt gradus, de-

lods

lati füunt in mare vacuum glacie, & nauiga-

w

tioni valde commodum: 7ournal des Sav. 1676,

al

p- 9r, €9 107.

Inde orta eft füfpicio , aquam

3b v

.maris non conglaciari, nifi prope litora; re-

Türm «

motiorem ab his defendi a glacie falfedine, mi-

RU

nus per incurrentes fluuios diluta, & motu ex

ventorum agitatione maiori. vid. Sermones in

primo A4cad. Petrop. Conuentu , pag.37. Ex al

legatis itaque cauffis patet , cur mare Balthi-

cum, Album, & alia quzdam, quorannis con-

gelentur, & glacies circa Groenlandiam ad de-

cem pedes incre(cat.

Vnde etiam montes illi

glaciales, ibi confpicui ; generantur , & quot-

annis noui accumulantur, ad altitudinem , in-

fta & füpra mare fimul, 250 pedum.

lg

U

qii

333*

für

Seeulo iam füperiori agitata fuit quaftio, ad

eff

quam profünditatem gelu penetret terram in

Qu

regionibus borealibus. Propofita ea eft Heuelio

(

t

bis

ex Apglia , ínter diuerfas alias ad frigus fpe--

Gantes , que infertz funt omnes gourn. des

€ot

Sav. 1667 , p. 25.

Refpondit ad hanc qu&-

flionem Heuelius ex obíeruatione Schefferi, Pro-

n

fefï*oris-— Vpfalienfis, terram in Suecía co

ngcjlari

H

víque

R,

3253

Car. XIV nE IGNE.

dores-

Refertur quo-

o ht

víque ad duas vlnas Suecicas.

Paulum Bior-

que in l. c.

ad aunim 1675. p- 1385

a

Islandiam peregrinatus eft, me-

uium, qui in

n

morie prodidiffe , terr

am ibi ad 4 pedes víque

Cint

os Petropo

li , anno 1749 & 1741;

[

congelari, IN

terram conge

latam deprehendimus , variis. in

(üsy d

nditatem 3, 7, 8, aut etiam 12

n

locis , ad profu

ii

0

polli

cum duodec. Lond

inenf. prouti nempe lo-

MU

ca h

&c intra vrbem ,. & calidiora , aut vero

Cate-

um

ab vrbe diflita ; & frigidiora , eflent.

rum adhuc de víü glaciei in refrigerando potu

T

g, t

nou d

confuli poteft jouruab des $a, 1073; P. 265.

n

Iul

CAPVT XIV,

Jit

nis u

DE IGNE.

334

ii

nuest

terum fluidum vniuerfale , totius quidem

y que

vniuerfi neceffarium conferuationi , eft

Al

ff j in'

Ignis ; elementum fecundum

Ariftoteli ditus ,

& leui(fimum,

quod fit caliditfimum, ficcum,

füperius circa lunam in fphxra p

ofitam , cuius

& diígre-

effe&us fit congrega

re homogenea,

,MO, )

gare heterogenea ;

diftin&tus porro in fimpli-

m

fc ille füperior fit, no-

ceim , elementarem , qui ip

i

bis inuifibilis,, cuius calor ad nos extenditur ;

,& corpora

Q W

& compofitum , qui nobis víai eft

j "

confumit. EX eodem infüper prou

enire omnia,

y

ftacuit olim

tanquam ex elemento communi ;

J

. Heraclitus.

)nüc

]i

830

[ Iqac

OQARE

XIV

254

$

It

Tenis defcriptionem condimus fequentem

?

U p

loc .

Quod fit materia fluida, in omnibus corporibus

pore

preíens , expandens fe in alia corpora, tenuif-

fimas eorundem particulas aut lente diftendens;

Exhi

W0$ C

aut rapidiflime mouens , eaque ipfa modo luci-

da, modo calida, efficiens. Quas fingulas pro-

ficit

ToUs

prietates breuiter percurremus.

336.

em

Preter Exienfionem igitur , qua à fluidis

quod

etiam oriri potelt, (299.) duo przcipui exiftunt

fj

hu

ienis effe&tus , & characteres , Calor nempe, &

Lux, quorum alteruter femper ab ignis copia

üra.rm

confequitur, vterque fimul autem rarius; vn-

D)

ort.

de etiam ignes diuidi folent in vrentes & lucen-

fes, . Datur enim Íxpiffime, primo , calor fine

Venta

Qu

lucé; quod accidit in. aqua feruente ; in calce

viua, qu& cum aqua coquitur; in oleo & aliis

B

W

liquoribus feruentibus, in ferro & aliis me-

tallis calidis ,

nec tamen candentibus ; in

C

calore fubterraneo, vitali animalium.

Obfer-

Yum

alir

vári etiám poteft fecundo, lux fine calore, qua.

lis eft lung per vitrum caufticum in focum

atqt

coaCz, qux nec mobili(fimum Thermometrum

Ípe

mouet; qualis eft lampyridum , ligni putridi;

ten

ignium fatuorum & lambentium , fudorum 1iü

animalibus per frictionem in Biammulas exper-

giícentium.

Car

337*

Petfequamur itaque proprietates ignis in de-

dil

4

fcriptione (335.) traditas , quarum principalis

Cor

eít, ignem effe materiam , aut corpus , quóc

-

nega-

E

. bE IGNE.

255

negauit olim 7/f. Foffius, in tractatu , de uatu?a

j

Q9 proprietate lucis , 1663 edito.

Perfpicitur

hoc exinde, quia ignis mouetur ex vno cor-

Qu

2, t

pore in aliud , & quia a fpeculis repercutitur.

|lendes

Ex hoc ignis motu confequitur , vt etíam ner-

mitlc-

vos corporis noftri mouere poífit quod dum

facit in tota cute noftra , caloris fenfum accipi-

OU

mus ; dum idem przftat in oculo noftro ; lu-

cem eXperimur.

Deinde ignis etiam eft grauis;

à fnidi

quod eft corporis attributum. (17.) Demon-

exiftünt

íftrauit hoc. Bosleus per plurima experimenta ,

in tractatu de ponderabilitate flamme ; demon-

n

n

ftrarunt deinde Dz Clos , Hombergius , & alii ,

tiuj; t

& inuenerunt,; ftanni rafüram 5 vnciar. in re-

T2

torta vitrea claufa tempore aliquot horarum de-

tentam in flamma fíülphuris, abiiffe in calcem

eor t

Idem fi-

TL

cum augmento ponderis 4f gran.

Gum eít cum regulo Antimonii, plumbo, &

jeo d

dliis

51

mercurio; qu& augmentatio prodiit ab igne in-

carcerato ; qui vincula, quibus continetur,

U$ s

o

rumpere nequit. Sed vt ceffet fufpicio, ignem

alimenti (üi aliquid fecum corporibus intüliffe ,

j Q

] fOCU

atque fic pondus auxiffe , eadem experimenta

n

Ípeculi vítorii, & folaris igais , ope füerunt

Qme

tentata fimili cum fucccffu.

l pmf ]

goru

j

L

338

[

IH

Varig obieCtiones , contra talem ignem in-

carceratum, & graüitàntem , formate , facile

dilui poffunt, quod fecit Lemei , in Commentar.

mls IB D

Acad. Parif. 1709, p. 400.. Primo , naturam ignis

yitt

Ti

atus

5

confiftere in motu, qmlig, dum incarcer

eit,

»

N

256

Car. XIV

eft, non datur.

Sed ignis etiam non motus

conferuat füam naturam, veluti aqua fuüam

Ter,t

fluiditatem , quamuis hereat in ligni poris, aut

prafen

congelata fit ; nec falia faporem excitant , nifi

tcata

fint foluta. . Secundo , igaem non poffe incar-

qollum

cerari, fed auolare iterum per eosdem poros,

wffti

per quos aduenit. At vero ignis, dum in cal-

lute, -

cinatione minimas corporis particulas perua-

lgnis

fit; his adhzret , per attractionem naturalem

getdo

parium minutiffimarum , neque adeo facile

ttrit)

auellitur.

Tertio , ferrum ignitum non plus

efemp

ponderare, quam frigidum, oritur exinde, quia

at

bilances noftre hoc tenue difcrimen indicare

Vil

nequeunr.

Quarto , flammam inceníi corpo-

füpir

ris áícendere ; non deícendere , fit ab aére

* [ami

ambicnte, in quo natat illa, atque vna cum

Qul

particulis corporeis , quas continet, conítituit

Conc

corpus fpecifice leuius ; vnde in aére multum

cend

tenel

rgrefa&o tandem defícendit.

t

Secundo , ignis eít Huiïus. Eft. enim ckon-

|e |

geries particularum minutiflimarum, facile in-

gem

ter fe feparabilium , & parum cohzrentium ,

moi

(293-) quoniam per poros corporum omnium

adh

ad intima horum meditullia penetrat.

Hinc

Ph

partibus conftare videtur globofis , non pyra-

fr

inc

midalibus , quibus hifce penetrationem iguis

iuuare quidam volunt.

Pyramidum quippe

at

L

colle&tio fluiditati obftat magis , quam globu-

lorum ; atque hi zque intrare poffunt poros;

ad

ac ille, fi. modo fint miními

Ve

* öc politifïïmi ,

:

u

nulla prgedini Ícabritie.

- $49.

p —

T

DE IGNE.

211

A ftot

340.

Qu f

'I;er'tïö, ignis eft

in omnibus" corporibus

Dorisaz

prefens , elementaris nempe ,. & fimplex , aut

ttt ul

incarceratus, . Hoc exinde manifcftum eft, quia

Yfe i.

nullum hucufque corpus nouimus , quod non

T n

poffit incalefcere, vel quod effet fine omni ca-

imhc

lore, aut perfedte frigidum. . Excitatur .enim

a p

ignis . incarceratus , aut. torpens , & ad viuum

atürdi

perducitur, particulas corporum commouendo

e0 f

attritu aliquo aut aperto ;* aut occulto.

Illius

non pl

exempla funt hzc. . Clauus ferreus ii afferem

d i

ada&Qus, vbi vlterius propelli nequit, repetitis

y indict

validis concuflionibus calefit.

Virgula ferri

ii r

fepius inflexa . & reducta. fimiliter. incalefcit.

Est

L.

Lamina ferrea ab ictibus repetitis ,. przcipue

vt ei

obliquo mallei du&u incuflis., tantum feruorenx

ul

concipit, vt fülphur & puluerem pyrium. in-

j mukum .

cendat. Funis truncum arboris complexu fuo

tenens , continua reciprocatione aliquamdiu

tractus & retradus ; flammam tandem aper-

tam producit;. Hinc Indi etiam ligni quoddamx

jm c

ocdle !

enus duriffimi, Bambou., non ad armorum

modo víum, fed ad ignem quoque fufcitandum;,

entill

of

adhibere didicerunt.

gourn. des S$av; 1686.

Phofphorus Anglicus cultri attritu in viuam

"

onp

flammam erumpit, Dicuntur quoque fyluarum

incendia oriria ramis arborum; per ventos agi-

v

tatis, fe terentibus.

"Atrifloteles de calo lib.25

f guw;f

Lucretius lib.1. . 'Terebra in ligaum durum ad-

aGa; ferra, aut lima, celerrime reciprocata,

Yvehementer incalefcunt.

Saccharum in, mot-

lü[imä

u.

Duz arundines, Hi-

|tario tufam lucet no&t

R

Ípanice

h

CaP. XIV

ïss

fpanicz di&z , nulla lacca obduäæ, nodQu fe«

cundam longitüdinem íüam oblique .percuffz ,

Tria

fcintillas edunt.

Axes omnium rotarum in

Q attr

cürribus ; & machinis aliis ,. celeriter atuiti ,

Werto

tandem incenduntur , vnde ad diminuendum

at o

hunc attrirum vehementem oleo , aut aqua

AUcac

etíam , illinuntur.

Ferrum füpra - cotem rota-

Tis 373

tilem appreffam ignem copiofiffimum edit. In

propo

omni tali actritu partes corporum minimg for-

Vloa

titer concutiuntur, vnde & partes quoque in-

Cs

fenfibilesignis elementaris, in illis incarceratz,

Cuifs V

ad pregrandem motum incitantur , atque fic

Vg

calorem augent.

Habemus ita duos modos

ftopio

phyficos ignem producendi ,. attritum nempe

fif, (

mutuum, & aCionem folis refra&tione vel

g i

reüexione folis; auctam.

Augetur veto

Qu

n

talis calor ab attritu. produ&tus , ex co,

quo corpora funt duriora, quo magis fibi mu-

fttui

Cele

tuo apprimuntur , & quo celerius agitanturg

veluti funis, lente per manum tractus ; nullum

quo

excitat calorem , fed rapide pzr. volam come

Gile

preífam du&us , hanc plane comburit & ledit,

Vix «

Pertinet huc etiam calorexplofi globi bellici, ex

fe f

folo vehementi eius attritu ad aérem oriundus;

i[aqu

excurrit enim talis globus pet aérem in minuto

oht

fec. ad 6oo pedes, cum ventus fortiílimus eo-

linqu;

dem tempore non abfoluatnifi22 pedes; huac

Wa

vero calorem ab accenfo puluere pyrio oriri non

tl

poffe , ex momento perexiguo temporis iudicari

fiiga

poteft, quo puluis accenfus & globus manen£

Inq

lOCl

coniundti, v. Jourual des Sav. 1568 » p.4nj-

ti

34[.

—

pE IGNA

259

wiu f

441

pf

""Tria adhuc fünt exempla memorabilia ignis

t lr'n

ab attritu eXcitati, primum , quo chalybs , in

r at

aperto aére filicem percutiens , viuidií[imas

Quend

edit fcintillas. ...Hoc phanomenum explicuit

-accuratius Celeberr. de.Reaumur , in Mem. de Pa-

qu d

EeIn u

rvis 1736 , Occafione problematis huius ipíius

edit. à

propofiti a Clar. Kemp de:Kerckwyk , Chemico

m

Vitraie&tino ; qui. credidit , fcintillas has ex-

u

ceptas charta munda a magnete non attrahi,;

tl

cuius vero contrarium deprehendit 1fte, in l. c.

imt l

Di& autem fcintille papyro exceptg , micro-

T

fcopio afpeCte , oftendunt globulos ferri, non

1 hnj

fufi, fed impuri, & fcorias ferri; quod eo ma-

y Y

gis mirum eft, in momento temporis ferrum ,

p w

quod alias vehementiffimum ignem ad fui fufio-

q a

nem requirit ; non fundi hic folum , fed de-

; t

ftrui etiam & in fcoriam verti.

Explicuit hoc

gitinu

Celeberr. de Reaumur per:fülphur copiofüm,

guli

uod in omni ferro continetur , cuius ope du-

m o

&ile hoc eft, & quo amiffo in fcorias mutatur;

&lol

vix enim ferrum candefit , & ftatim .colligunt

Clh(hä

fe fcorim , vti in ligno accenío cineres ; füblata

itaque per filicem particula ferri , fulphur in ea

joni:

' mili«"

contentum iricenditur , & fuo abitu fcoriam re-

mi?

linquit. Scobs chalybea flatu tranfiens per flam-

j M

mam candelz incenditur ex eadem caufía ; & (i

flatu orislento flamma in fitum horizontalem re-

10[3!1532

j

digatur , tum per hanc delabentes exdem [Ícobes

in chartam puram fcorias fimiliter exhibent. Ia

nud

loco ab aére vacuo non lucent quidem hz fcin-

ii

iles.

tille,fed fünt nihilominus glgbi prioribus fim

A

342

5*[0

260

tüt j

3423.

grtit

Secundum, quod referendum hue quoque eft,

offerunt' nobis duo^frufta cryftalli montanz ,

Qptin

fit;

quz fi in tenebris fortiter iuxta fe mutuo agi-

téne

tantur, lucida tota fiunt , fine calore fenfibili.

165j

Idem faciunt , obferuante quondami Job; Ber-

Ton

aoull, in Mem. de. Paris 1707 , plurima alia

corpora, fed vnum faltem eorum debet effe

pellucidum , vtapparere lux ineo poffit ; vtrius-

que füperficies debet effe plana , polita, munda,

at

& cotpora debent effe dura. ^ Ita lumen fpar-

git mercurii amalgama cum tanno affrictum

W

T

vitro ; aurum; & omnia: metalla veliqua , affri-

Ga vitro; adamas idem praftat, quod valde

u

fts

miratus eft Boyleus in fuo Zdamante Lucido, cui

us

.foli h'gc proprium effe putauit.

tl)

À

343*

fl

Iho

"Tertio memorandi hic funt illi phofphori ;

qui mercuriales dicuntur.

Capiatur enim Ba-

T

romettum ordinarium , fed in hunc vfüm con-

D

Oti

ftructum; agitetur illud modice , vt mercurius

contentus reciprocos afcenfüs & defcenfus per-

Vti

agat: obíeruabitur , mercurium lucem fparge-

Ttu

re in tenebris ; quod primus obferuauit Picar

1e

circa annum 16765 vid. Meim. de Paris 1694;

»

P. 202. ldem hoc phenomenum fpectari quo*

f

que poteít in globulo vitreo, ab aére vacuo ,

cui mercurius eft immiffus.

Mercurius itaque

N

P(

etiam ignem in fe continet, qui attriru ad parie-

tes vitri facto, in loco ab aére vacuo , vbi

.Cdi-.-.

&

nempe-motus ignis vib?atorius minus imp

tur,

p

pE IGNE.

26t

tür, erumpit, &v;inculis fuis fe liberat. Purs«

gatur au

tem mercurims ab omnibus fordibus

qed,

Q

optime ; fi in aceto deftillato & feruente lauc-

tur ; ni(i ftannum aut plumbum fibi admixtum

W

ff

teneat, quibus adulterare eum folent vendito-

ij

res, &qusx deftillatione fünt remouenda, Da-

rometra talia vocantur luceatia.

n d

k d

344

vttie

qUndy

Attritu occulto (340-) partium , qui immee

diate ad feníus no

ftros non peruenit, .effici

[pt-

ffe&tus modo maiores;

um

poffunt ignis incarcerati e

, af

modo minores, prouti

(equentibus. conftat

vi

li

exemplis. Aqua & fpiritus vini, &que calen-

tes , mifceantur xquali pondere in fcypho vi-

h, cüi

treo, vini fpiritum lente affundendo . & mix-

tionem agitando , apparebit, fieri folutionem;

fluidum turbari, & calorem oriri, qui Ther-

mometrum immeríum moueat; quod experi-

rphüh ]

m J

mentum exhibet Geoffroy in. Mem.. de Paris

Hezc notabilis caloris produ&tio

j Q

1713. p. 69.

*

cüti

j

oritur fine dubi

o ab occulto partium minimarum

as p

vtriusque fluidi permixtiattritu , exorto ab ea-

i

rundem mutua attractione , & mox infequenti

h

j

bili inteftino

p

repulfiones quz fi cum motu fenfi

partium coniun&ta fuerit , vocatur €

feruefcentias

]

NT

fi vero viuas lammas producat, explofio. Si-

j

milia experimenta quam plurima apu

d Auctores

/ Ü

200)

ünt mixta,

i

reperiuntur; calorem quippe produc

j

aqua & vinum generofum , aut oleu

m vitrioli.

PQU

c:

lefcunt.

)

Aqua & acetum deílillatum non inca

Sed. aqua fortis &fpiri

tus falis. ammoniaci; aut

npid'

oieum

h

2

i

z

262

CaAr.

XIV

oleum tartari per deliquium , magnam produ-

ag

n&l

cunt efferueícentiam , hinc vltimum hoc non

nifi per guttas priori debet affundi.

Oleum vi-

(«

y al

trioli calorem efficit cum vino Rhenano , cum

0s ,

fpiritua falis ammoniaci , & cum multis aliis

Viuan

fluidis. Ratio reddi poteft ex his, cur membra

&xcit

corporis humani, ex aquoíó madore frigida,

frictionibus cum fpiritu vini factis ad calorem

giw

nit

naturalem redeant ; & cum probabile fit, oleum

vitrioli in: omnibus fluidis excitare calorem :

qui.

poterit hoc . fuadente Perilluftri I7olffo, Expe-

vünentor. Tom. 10 , $. 111 y forfan vtiliter adhi-

h

beri ad copiam ignis, in quocunque fluido con-

tenti ,. menfíurandam.

* Statuit autem . olim

ii

ob. Bernoulli, in qualibet corporis. particula

Gl

N

inetfe aliquid aéris valde compreffi , diverfo-

rumque fluidoruntparticulas ita effe compara-

tf

Vgl

tas , vt alim (int in cuneos formatz , alie

autem cauitatibus przdite , quas illi intrant,

ad (

mic

difrumpuntque, vt aéri compreflo porta detur;

qua rgat, ex quo deinde motu;& bullz aérez

fpir

& vehementior calor, exfürgant.

Sed & corpora folida fäuidis inie&ta ignem in

pura

corporibus femper przfentem excitare poffunt.

Aquz fortis o&to drachmis iniiciatur cretze albz

COR

C

dràchma vüa ; orietur efferueícentia cum ma-

üm

gno calore. Simile phenomenum prebent ter-

tüt

ta humida , nigra , & aliquot aquz guttulz ;

mif

faccharum faturni & fpiritus nitri ; fal tartari

.

im

& aqua, aut fpiritus vini

?

oculi cancrorum

fün

& aqua fortis ; marmor album & aqua foytis;

ate

m

DE IGNE.

263

ptod

argentum limatum & aqua fortis; limatura ftan-

ni & fpiritus nitri, quz vltima mixtio metuen-

NU

lum

dam & periculofam efficitefferuefcen iam. Sed

vt alia fimilia experimenta chemica pr2terea-

)o, G

lis d

mus , nihil amplius addimus, quam , calcem

viuam cum aqua fimplici magnam & calidam

menin

excitare efferuefcentiam ; nec non foenum fri-

ho

idum, in denfos aceruos compreffum , & pe-

cioa

nitus madefactum , excitare calorem fummum»

; ol

[oreit:

qui in flammas erumpat.

d

346.

t adii

o Q)n

Poffunt denique etiam corpora fibi permifta

ul OMIH

ignis incarcerati aliqu

id expellere, atque adeo

calorem imminuere.

Hoc £it, fi zquales portio-

atl

nes olei terebinthinz & fpiritus vini re&tifica-

d

pmple

tiffimi , que calentia , permiíceantur fibi.

Vel, fioleum foeniculi , aut ani(i , affundantur

1y j

j

ad fpiritum vini; ob(ervatum eaim fuit a Che-

micis, omnia fere olea plantarum , mifta cum

4 did

»

fpiritu vini , frigus producere.

cr us

Quartox ignis expandit fe in alia omnia cor-

gl

pora; hoc eft, corpus ignem continens hunc

)

communicat cum omnibus aliis minus ignis

qu

continentibus, aut frigidioribus, quaquaver-

p

:.

fum,donecomnia zqualiter caleant.Nam implea-

j

tur vas aqua tepente, cuíThermometrum fit im^

at

miffum, quod calorem aqu& oftendat ; tum

)

l wü*ï

immittatur aquz lapis ipía frigidi

or; aut in-

"n

Ititudine

fundatur ipfi alia aqua frigidior ex a

j

4

qgadauf, d

L

I

x

264

Car. XIV

uadam, vt bene permifceantuf, quia aqua ca-

r

lida leuior eft frigida; obíeruabitur ; aquam ;

tum

prius tepidam , reddi nunc frigidiorem , &

ade

'Thcrmometrum depreffum tandem confiftere.

Expandit enim fe ignis, in aqua tepida pre-

fis

fens, in corpus frigidius, donec in vtroque

M9

teneat zquilibrium ; ex collifione quippe par-

lo

ticularam, celerius & tardius motarum. na-

fu

Ycitur tandem motüus inter vtrumque medius,

«

hoc eít, remiffjior, quàm erat in aqua calida,

li

fie

& concitatior, quam fuit in frigido corpore ;

vnde mixtum concipit calorem inter vtrum-

q

b

que priorem medium. . Motus itaque ignis ele-

mentaris in corpore calidiori maior, in frigi-

l

diori minor, tamdiu nititur ad zqualitatem ,

I

donec in vtroque eadem ipfius oriatur & co-

9t

Ita ferri calidi «liminuitur ca-

pia & celeritas.

lor continuo , materia ignis tranfeunte ex ipfo

in acrem, a

M

frigidius.

quam , aut aliud corpus vjcinum,-

348. .

Quomodo inuenienda fit temperies, vel ca-

loris gradus ; duorum fluidorum diverfi calo-

ris fibi permixtorum , primus propofuit 4/o-

finus, in Afirologia Gallica, p. 1523 fed obfcu-

ram, nee veritati conformem, dedit folutio-

ï

Multis autem inftitu-

nem huius quzflionis.

tis hanc in rem experimentis inuenimus tan-

dem, fi ingredientis vnius fluidi fripidioris fit

caloris, ex Thermometro Fahrenheitiano zfti-

mati, gradus z, maffa 45 alterius vero fluidi

caloris gradus , maffa ^5 fore gradum calo-

ri$

DE

IGNE.

265

T1am»kRsbn

Qu t

ris fluidi mixti —

; cuius incremen-

1r1arxkbsb

tqum

— Sb(.n—mö.

M

tum a calore minori z proinde eft

E —ilzi)-fgl) ?.

Ol

adeoque di&tum hoc incrementum , pofitis maf-

i p

fis vtriusque fiuidi equalibus, aut a z b, erit

8

vtttüe

u9

(n—m), vel proportionale differentiz ca-

p

lorum vtriusque. ingredientis.

Ita ex.grodi

üm, t

fumpantur aquz portiones duz zquales, vna

mredi

.Selafcens ,' caloris 32 graduum, altera ebul-

a cili

liens 212 grad. (320.) atque hz probe permi-

fceantur , producent ez in mixtione 107j

ia

NT

gradus, quod ipfum experientia reiterata con-

firmauit; aliter ac Boerbauius ftatuit, Elemen-

pQ d

"m

in f

Lor. Cbemie T0mo 1, de igne Exper. XX. corolj.

itatel

11, . 269. mixti nempe gradum futurum eífe

T

90.

^

giturte

349«

a

Cum itaque breui tempore, aliquot hora-

Ti

rum interuallo, «qualis vbique fiat ignis ex-

panfio, nifi nouus aliquis accedat. ex. inopi-

nato calor; hinc patet, in eodem aliquo aére

vdi

omnia corpora, cuiuscunque. generis , , eequa-

liter etiam effe calida ,. vel zqualem ignis co-

[ü g

j

piam'in fe continerc.

Hinc itaque "Thermo-

metrum ex filo longo fufpenfum , ac per aé-

|o

fii

n

rem in ofcillationes actum , gradus fuos non

mutat; eít enim in omni loco, in quem ita

if

defertur, eadem iguis copia. Hinc idem quo-

714

T

que inftrumentum , oppofitum ori follis, vt

ita ventus excitetur in illud irruens, immo-

m*

"

tum perfiftit;: quod experimentum inftituit de

la Hire, in Memoires de. Paris 1701, p- 115 ob-

;

K 5

; ?ruau'

266

Car.

XIV

feruauit autem poftea Caffius Jmmior im l. "

pin

1710. p. 719 , fi idem inítituatur magnis folli-

fnot

bus, mutari inftrumentum , quia omnis mo-

ttib

tu$ vehemens generat calorem, Si preterea

ta).

bulla inftrumenti madefiat, & ventus ope fol-

lis ipfi affietur , iterum mutatur , & quidem

ad frigus fenfibile; vnde explicatur nautarum

confuetudo, potum refrigerantium , cum ma-

p

didas extus lagenas vitreas inter vela, etiam

Íu

madefacta, füfpendunt, atque fic vento expo-

f

nunt. vid. Celeberr. Muffcbenbroekii EJJai - de

l

p

Pbyfique , p. 476.

n

[

1

350*

d

Ex hac quoque ignis in corpora frïgidiorä

Y

zquabili expanfione varia alia explicantur phz-

a

nomena. QCur ex. gr. oleum lini, petroleum,

fpiritus vini, mercurius viuus, in acerbo fri-

gore tantum affumant frigoris gradum, vt di-

ä

iti exinde rigeant ; quamuis enim hec fluida

d

ifficulter abeant in glaciem , affumunt ta-

8ui, in

men gradum a£ris frigidiffimi circum

quo alii liquores diu fünt congelati. Cur, fi

manuum altera, frigore torpens, altera vero

calore affe&a , tum (imul vtraque aquis tem-

peratis immiffa, illa hanc aquam fentiat cali-

ä;

dam, hzc vero frigidam. Cur, fi quis ex a&

ie libero & frigido intret in conclaue non ca-

lefa&um , hoc eidem videatur calidum , quod

tamen illis, qui adfuerunt prius, frigidum et-

fe fenticur.

Cur ferri fruftum, aque ebulli-

nu ca-

gnti iniectum , retractum deinde & ma

ptum,

DE': IGNE.

267

LL

huic frigidum primo appareat, & poft

s l-

ptüm ,

moram aliqua

m demum eidem calorem fuum

Ts I

tribuat. vid. Celeb. Krügeri Pbyfica, Tomo l,

Fa

p

WP', 6, p. 296.

351*

yuda

WE

Porro eadem ignis expanfio fuípicionem

J

quoqu

e create poteít, ignis materiam elie

etiü

fumme e

la(ticam. (222.) Obftat autem huic af-

p

fertioni illud , quo

d dictum eft fupra, (337)

b

/

jgnem dari aliquando incarceratum , herentem

in quiete , aut preditum faltem minori rapidi-

tate, neque effe expandentem fui, aut, non

effe elafticum ; veluti ex. gr. in calce lapidum

fti-

ioti

vulgari, in qua magna pars ignis, non cla

ci, nifi aqua accedat, hzret incarcerata ; &

p

mml

maior etiam pars ignis haret in eiusmodi la-

y)llr

pide, qui vnico die in forpace plus coctus eft,

u

quoniam hic aquam , cui iniicitur, calidiorem

f

feddit, quam ille. Sed in tali cafu particulz

-

ignez forían fuam elafticitatem cito perdunt,

[/

v

& cito recuperant; aut per attractionem fepa-

g, d

rantur inter fe, ut vim füam exercere neque-

v

ant, donec denuo colligantur & excitentür ;

[

quod ipfürn etiam particulz aérez, (umme ca-

Ca[

Y M

tcroq.-u'm elaftice , facere videntgr.

352*

d

Id vero adhuc notandum eít de hac ignis

qUO

mCF

expanfione , copiofius eam fieri ip corpora den-

)U"P

fiora, quam rariora. Hinc enim ferrum can-

|*

dens citíus -frig..Et in mercurio, quam.in a&-

Tes

il

268

Car. XIV

re, aut aqua. Hinc metallum citius & mapis

tatiot

tüt

incalefcit, quam lignum eiusdem. magnitudie

nis & coloris, cum vtrumque eidem calori fo-

TH, à

lis exponitur.

lo .

Hinc etiam pulvis pyrius ci-

tius incenditur chartz aut ligno impofitus,

Qbedi

folut

quam lapidi aut metallo. Hinc denique odo-

ratum incenfümi fuüper metallo frigido non

peut

fien

totum igne abfumitur; & aqua frigidior md-

nui noflrz videtur quam a&r, quamuis vter-

en

teuji

que, Thermometri teftimonio, squaliter ca-

leat; quod idem etiam in marmore, fetro, &

Hj

t5

ligno, vel lana, zque calidis, fed manu atta-

Cs , fieri folet.

pian

93*

lx

Diti

.. Quinto competit igni, vt tenuifïïrhas corpé-

rum plurimorum particulas lente diftendat.

f

I

Capiatur enim virga ferrea, aut alia metaili-

Ca, tres circiter pedes longa ; deinde parata

ini

fit tabula ex ligno firmiffimo confeda, quz in

planitie fua- gerat affixa duo obftacula immo-

l

bilia, paullo vltra tres pedes inter fe diftan-

tià, quibus interponatur illa virga, & hiatus,

Oy

qui füpereft, repleatur cuneo metallico intru-

qu

fo, Exemta dein virga cale&at, & denuo ob-

'nei

(i

ftaculis interponatur, atque obferuabitur , cu-

neum non amplius ad locum priorem notatum

Ql

intrudi poffe; adeoque a calore metallum fuif-

t

Íe dilatatum.

Eft hoc experimentum Grave-

iU

ad

fandiü Pbyf. Elem. Matbem. P. Il , p. 14. edit.

17325." Similiter dilatantur ab igne plurima alia

do

fu

Corpora, etiam adamas, Boerbave Cbemia P.

ac dila-

ü

( * D.346,. Neque vitrum etíam ab h

tatione

DE IGNÉE.

269

frapi

tatione & cont—fa&ione liberum effé , manifeíto,

ii

tum cernitur, cum phiala, fpiritu vini reple-

d«

ta, aquz feruenti fübito immergitur; nam in

Til

hoc caíü fpiritus vini , dilatationi vitri prius

Ytu,

ebediens, füb(idet aliquantum; antequam,.ab-

je od

foluta vitri dilatatione, altum, a calore actus;

i

perat; cuius phznomeni contrarium obtinet,;

Qt D

fi eadem phiala aquz frigide immérgatur, Hoc

; Vi

experimentum dete&um elít ab A4cademicis Flo-

er C

ventinis, & confirmatum per- Borellum , & If.

10 &

Fo[fium. : Geoffroy credidit cum 7offio, liquos

LU

res hac ratione prius condenfari, quam inci-

piant rarefieri, per antiperiftafin quandam; fed

hanc cauffami reiecit 4montoms , in JMem.-de

)

Paris 1705, & in vitri dilatatione. veram con-

Y

ul

fiftere huius phznomeni rationem ingeniofiffi-

me detexit Peril. atque Celeberr.. Bilfingerus,

i

h

1

pami

in Commeut. 4cad. Pefrop. .Ti öþzo IlI, p. 242.

T

*

354-

"

ia

Idem vero variis aliis modis cerni p

Gtell;

dil

híatll

Optime quidem per ingeniofiffimam machinam,

quam Celeberr. Mu[Jcbenbroek inuenit, & Pyro-

vintru'

u (

metri nomine infigaiuit in Experimeut. Acad. del

Cimento ; P. II, p. 12, cuius ope minimi etíam

JT; (j

caloris aucti, & ab igne acceníi fpiritus vini

u

Áile

i^

rodu&i, gradus détegi poffunt , quorum qui-

Dd

lmf

(

l

bet eft 1455 pars pollicis Rhen.

Secundo-

adhiberi folent annuli metallici, qui calidi mo-

Á ;dlfl

j i

do, modo frigidi, inferti cono metallico pro-

fundius, aut minus profunde; in hoc defcen-

j

poteft

j (i'ij'

dunt, Tcrtio idem effe&tus obíeruari

ques

j

D

Ca». ! XIV

470

quoque aurium iudicio, dum nempe chorda

[77

&nea tenditur inter arcum metallicum, atque

qui

dein ex murato fono huius chorde iudicium

hipe

fertur de coptracto! aut dilatato corpore foli-

(dtàt:

do in arcum curuato, quod fecit Leutmammus,

i

in Commentar. 4cad.' Petrop. Tomo IV p. 216.

ditam

lgnis itaque elementaris ex aucto calore ad

lo

maiorém motus rapiditatem concitatur ; qua

1

fit, vt partes corporis minimz fingule magis

m-j

a fe remoueantur, atque fic corpus integrum

fecundum omnes dimenfiones extendatur.

N

pal

*

fa.

Inter metalla autem inuentum fuit, ope Py-

omn

rometri modo di&i, ab eadem ignis copia ci-

ARitm

tiffime extendi ftannum, hoc fequi plumbum ;

chot

tum argentum, orichalcum , cuprum rubrum;

qui

tardiffime vero ferrum.

Ab eodem etiam ali-

le,

quo igne rarefcebat cuprum rubrum 89 gra-

Que

dibus; orichalcum 11o; ferrum 805 plumbum

fem]

1555 flannum 155 ; argentum 78 5 qui rare-

p

factionum gradus in nulla cognita adhuc funt

ratione.

Compertum quoque fuit, virgam

ferream vnius pedis, calefa&dam mediocriter,

gm

longiorem redditam fuiffe parte £. fui; cylin-

Tne

drum vitreum fpithamz longitudine parte 453

D

annulum metallicum candefactum diametrum

a

auxiffe partibus .2..; vitreum globum folo ca-

hl

lore manus diftendi ad ..1.. diametri.

1090

Porto

qu

4Auzout obferüauit, tubum ferreum 12 pedes

te

longum in vehementi frigore contractum fuiffe

fl

2 lineis. joara. des Sav, 1667, p. 177. Der-

K

bamus

bE IGNE.

271

hordi

bamus expertus eft, virgam ferream talem,

AQue

quales adhibentur ad horologia ofcillatoria ;

Qium

fufpenfam in flamma a foco fabri ferrarii ex-

tel

citata , extenfam fuife 4 poll. extin&tam de-

1111

inde in. aqua frigida contractiorem fuiffe red-

N

ditam

E

z

lo

s poll. quam in ftatu naturali; a ca-

ore d

lore hominis natural

i elongatam fuiffe ,. poll.

2

m

a

a calore folis: autem

399

Ti

m. Mart.

poll. vid. l(. 6,.37385

n

- 356-

l,

Non autem omnibus corporibus

firmis com;

petit hzc ab igne exten(io, fed dantur pluri-

ma, quix ab eodem contrahüntur. Talia funt

ep

omnia ligna arborum, fruticum ; tum pattes

pia Cl«

animalium , veluti offa, ebur, membranz,

Qu

chorde ex inteftinis fa&te ; quod exinde fir,

m

quia vi ignis humores, & alix in iis particu-

"

lz , expelluntur, quz cum igne auolant, at-

[b

que particularum reliquarum , ad. vnionem

J

mbit

femper nitentium ,. attra&tioni. propiori- locum

Bri

'aperi,unt.

yc t

357*

j

vit

Extenduntür porro ab igne etiam flnida omnis

oclh( J

generis, de quo fequenu potiffimum experi-

T

mento conftat, Intra globum vitreum, cuí an-

I

nexus fit tubulus exiguus , contineatur fluidum;

s

calefiat deinde globus ex modico calore, vapo-

) Qu

rum ex. gr. ab aqua feruida afcendentium , at-

que obferuabitur, hoc calore fluidum ad maio-

)

Q

rem altitudinem attolli, adeoque extendi; quia

l

; li

fluidum, cuius eadem copia manet in phiala,

/ [,ï

aícendere in tubo annexo nequit ; nifi dilatetur,

7

&

aut

li

ütuges

272

Car. XIV

aut in maiuä volumen extendätur. Ab eodem

biün

igne maximam extenfionem na&tus eft aér , dein-.

itüet

de àlia fluida fequenti ordine ,. Alcohol , Petro-

$5

leum, Oleum terebinthinz , acetum, deftilla-

hu

tum , aquapura, aqua falfa, aqua fortis, oleum

4

vitrioli, fpititus nitri , mercurius.

À fümmo

infet

frigore artificiali; ope fpiritus nitri excitato,

àpet

extenduntur fluida fequentia, dum ebulliunt ;

Qito.

adeoque in maximo dilatationis fuz gradu'funt;

fetio

volüminis fui prioris Alcohol $ ; aqua gk ;

j

mercurius 41.

Áoltt

Tüpi

Patet igitur ex his, iä g.lobulus vitreus angu-

tel

fto tubulo annexus , feu phiala, fluido quocun-

iif

que repleatur, atque tabulz, cui, fcaia. quz«

Lt

dam inícripta fit, iungatur: fore vt huius fcale

pe

ope aícenfus & defceníns fluidi in tubulo obfer-

dàti

Vidimus enim, fluida multo ma-

vari- poflit.

Con|

gis ab eodem calore extendi ; quam . folida,

adti

1ta vero obtinetur inftrumentum ; quod calo-

ii

rem auctum vel diminutum corporum , illud

i,

tangentium , indicat , & Zbermometrum voca-

hx

tur, vel potius Z/ermo/copium , .quia caloris in-

Cün

crementum quidem , fed minime adhuc ipfius

i

menfüram, nobis exhibet.

Huius inftrumenti

Tert

præcipgas Ípecies explicabimus.

P

Gd

359*

t

Primum quidem 'Thermometrum , quoä fe»

&

quentibus ominibus inueniendis anfam dedit, eft

ini

Drebbelianum , ab inuentore Cornel. Drebbelio ,

tati

Batauo, fic didtum, quod idem vero alii attti-

Nj

uunt

bDE IGNE.

275

Mder

büünt SanBorio, celebti talia Medico, qui illud

dn-

inueniffe.dicitur , àd febriam eftus cognofcen-

u-

dos; in 7Mem, de Paris 1706 p. 5633 alii vero

li

adhuc Rob. Fluddio ; vid. Stur

ii Colleg. C

olea

ZuG. p. $9. Conftat hoc tubo vitreo gracili;

Qmrt

inferius incuruato fürfüm in fphzrulam ; &

Qf0,

aperto, fuperne autem fphzra capaciore pree-

Il n

fion

dito; Pars huius tubi, vna cuin fpherula irz

ff

feriori apertà, imiplentur aqua communi, fed

1

P

j

$8

permixta cum 'aqua regis., in qua orichalcurmi

folutum éft; vt viredo.illi concilietur ; & cor-

rüptio, vel conglaciatio ; euitetur.

'Tubus ità

p

tepletus affigitur tabule in gradus arbitratios

iM

diui(ie, in qua fcala afcenfüs & defcenfus li-

| qH[Z'

Quoris poffint obférüari; Aér itaque , id fu-

du

periori fphierula contentus , (i a calore exteri-

T

f

datur, liquorem deprimit; fi vero a frigore

l

o n

Contrahatur, preffioni a&ris externz, ad ele-

(]i

Qd

vandum liqüorém ; fpatium concedit; vnde

d ol

in hoc Thermofcopio liquor. 4 calore defcen-

Jli

y

dit; à frigoré autem afcendir.

Sed premitur

j YO

hoc inftrumeritum vitio haud. contemnendo.

lr

|oti

um enini; ob fphzrulam inferiorem apertàm

$?

C 1 ]

áér liber preffione füa in liquorem intus con-

AUR

j

tentum agat; & fnanente calore eodeni prefz

fio aéris maior aüt mirior euadere poffit: ac«

Cidit; vt in hàc máthina eíffecdtus preffionis

aérez; & caloris; perinifcéantur, neque ad-

i

€o ea fidus index fit caloris foliis : quanquami

j

avc

EH

gd]f»c'

in témpore; quo nulla in

ri$ gráuitate fnü-

xbb

[L4]

h

tatio fit; vtiliteradliiberi qucac; ob infignes trius

itüfs

L

tl

tationes ; quibus a pár

üo etiam calore affic

S

368;

hn

a74

Car. XIV

36o.

v

Ad emendandum igitut precedens Ther:

ifi,

titla

moícopium Academici Florentini , circa mediurm

recedentis feculi, phialam fpiritu vini re&ti-

hs |

hec.

ficatiffrmpo colorato repleuerunt , & tubum,

fuperne figillatum hermetice, fcale affixerunt.

a Fi

vid. Experümenta Acad. del Cimento. — Ex quo

Cgleb

fa&um eft, vt tale inftrumentum, a prcflio-

Ti

fii

ne aéris liberum , folius caloris mutationi ob.

noxium redderetur, atque a prioris vitio li-

dro

nucg

beraretur ; quale ZPermofcopium. fecundum ,

fpiritu vini repletum , & dico modo confe-

yani

Tl

Qum , Florentinum appellari fole.. Sed neque

tülti

hoc ab omni errore liberum cft. Obíeruatum

enim fuit fücceffu temporis, & primum qui-

hg

a (

dem ab Zalleio, quod fpiritus vini, reGifica-

tiffimus etiam , poft aliquot annos ceffet ab

g

lien

eodem calore extendi in idem fpatium; qua-

re etiam hec Thermofcopia Florentina infida

(

funt, neque plurium annorum durante fpatio

Q

fine periculo erroris adhiberi poffunt 5 nec

ür

el

etiam ad conftantem , & vbiuis locorum co-

gnitum , aliquem caloris gradum fünt accome

du

dic

modata, nifi ad vagum quendam aéris tem-

lam

perati; nec etiam inte; fe concordant.

at

561.

fra

Hinc tertia fpecies excogitata fuit, quz fe-

-

In

cundz (imilis eft, fed loco fpiritus vini met-

curium viuum purgatiffimum continet, qui;

Th

quamuis non tantum dilacetur ac fpiritus vini

:

"

m

(35 7.') nulli tamen huius dilatationis mutati

ni

-

DE IGNE.

275

ni eft obnoxius, quod primus obferuauit Hal/e-

iuss, anno 1680.

Talia Thermofcopia. Mercu-

Ther:

ii

ridlia vocantur, atque ab omnibus fere errori-

bus fünt immunia.

Variis autem modis etiam

ni r

tb

hzc fabricantur, inter quos eminet ille, qui

a Fabrenbeitio eft introductus , & defcriptus a

yeno

Celeberr.. Muffebeubroek , in Experimentis Acade-

hq

mie del Cimento , p. 10.

Scilicet tubus mercu-

preüw

ioni d

rio repletus, vna cum annexo inferius cylin-

itio )

dro ampliori, imponitur in hyeme, cum ftre-

ndilty

nue gelat, glaciei rafz cum fale ammoniaco

permiftz, a quo termino initiumi divifionis in

cotít

| neqi

Ícala incipit, cyphra o notandum; poftea im-

mittitur inftrumentum aque iamiam abeunti

ovoatut

u qll*þ

in glaciem , atque ibi notatur gradus 32 ; fa-

&a fic diuifione fpatii obtenti in totidem par-

ii

T

tes zquales; tum idem immitticur aquz ebul-

lienti, qui etiam conftans gradus caloris efts

y

j i

(320.) atque diuiíione continuata terminus hic

acquirit gradus 2125 qui deinde gradus porro

7 [pa!f)

fürfüm continuantur ad 6o0o, in quo nempe

P [j

calore mercurius ebullit, & qui fummus gra-

m v

x

dus eft caloris, quem hzc machina poteft in-

dicare; iidem porro gradus transferantur ete

ris

iam infra o ad 200 víque, quoniam Celeberr.

D. Gmelinus noffercale ingens frigus notauit in

E

L6

aére Sibirienfi, quod effet 120

100

graduum in-

fra os vid. Eiusdem Flora Sibirica, Pr4f. p.72-

r

In frigore fíxuiffimo anni 1709 in Yslandia

j*

'Thermometrum tale Fahrepheitianum in aére

l) qur'

m, vl-

defcendit ad gradum o, ex quo creditu

j

timum hunc gradum futurum cffe frig

oris a

T

2

natus

)l

N

216

CA P. XIV

nl

naturà producendi; ars autempröduk& malué

( B

adhuc, & quidem ad gradus 4o infra 0. Vid.

T te

Boerbaue Chemia , Tom. 1, de Igne ; ;oroll; 4

tne

100C

363;

lucet

Afcendunt itaque hzc Thermometra Fahrerie

Qno

heitiana a calore. magis au&to ,. defcendunt d

i

calore imminuto, & fünt cozcordantia , ita vt

Tib

vnum eorum comparari femper pofIit cum al-

Vj

tero loci remotioris ; omnia énim in eodem

gl

calore vnum eundemque gradum . oftendunt ;

Vitün

quod. in precedenptibus non fit.

Huius prz«

hm

terea inftrumenti gradus quidam precipui funt

Q

hi fequentes.

Oftendit nempe gradum o in

glacie rafa cum fale ammoniaco , xquali co-

N

pia» permifta. 32 in aquá abeunte in glaciem.

elic

48 in a&re temperato. 96 in fanguine calido,

s

aut vrina etiam, animalis viui & fani.

123,

qui

in calore aquz calide , quz manus tamen non-

dum ladit.

140 in calore diffluentis cerz.

at

mnh

18o in fpiritu vini ebulliente.

212 in aqua

ebulliente.

((

220, quo gradu mixtum ex par-

[

tibus plumbi 2, ftanni 3 , & bismuthi 5 in-

Vilas

cipit liquefieri. 242 iu ípiritu nitri ebulliente:

Ws

250, quo gradu mixtum ex partibus plumbi 1;

Mi

ftanni 4, & bismuthi «, incipit liquefieri. 3405

H

lib

quo gradu fluit mixtura ex partibus ftauni 35

[us

& plumbi 2. 420, quo gradu ftannum purum

du

liquefit. 546 in oleo vitrioli ebulliente. 550

ls

in plumbo: puro liquefcente. 6oo in mercurio

aut oleo ebulliente.

Per reductionem deinde

fcr

Th

alii gradus reperti fuerunt , qui immediate ab

inftrue

DE IGNE.

271

rhaïuö

inftrumento hoc oftendi nequeunt ,. vid. Mem.

de Paíis 1702. p. 206. Nempe 650 ferri, quod

Vil

in tenebris definit lucere. 770 ferri, quod in

J

tenebris lucet. 89o ferri in crepufculo lucentis.

1900, quo gradu ferrum calefactum interdiü

lucet, qui gradus etiam eft ignis mediocris li-

hr

gno excitati. 1200, qui gradus eft caloris in

TU

igne ligni accenfi magno, nondum tamen fol-

T

libus aucto. vid. Boerbavii Cbemia P. YT, p. 416.

cum i*

Vbi mirum apparet, ftannum folum fundi füb

eodenn

gradu 420, plumbum vero (üb gradu 550,

yunt;

vtrumque tamen permixtum fundi in gradu

s p

multo minori vtroque precedentium , nempe

g ünt

L

349

moin

361-

al t

De vtilitate infigni "Thermometrorum non

gïac'sem-

eft quod dubitemus.

Corrigunt illa fenfatio-

ais

nes noftras, vt fcire poffimus ; an calor ali-

j 1

quis reuera auctus adíit, an vero talis appa-

en n*

reat modo.

Ita celle, & cauerng profundz,

; C

multis dicuntur hyeme calide, & zftate fri-

f aqüï

gide, qui fenfibus fidem habent; cum tamen

a

certo: conftet, "Thermometrorum teftimonio ,

ib Y

vtrasque in omni tempeflate anni eundem fo-

yliert

vere caloris gradum , aéris nempe temperati.

lumh l

AMein. de Paris 1720. p 452. . Deinde' vtiliter ad-

ji. o

hibentur in moderandis caloribus fornacum

du

chemicarum ; in reperiendo certo caloris gra-

l Pufüm

du, quem requirunt furni ad excludendos pul-

i

u

0

los , ZEgyptiorum more parandi , & ad prz-

ol

fcriptum modum Magni Ducis quondam Flo-

el

d

:;ntini ; quod idem i

nuentum noftra ztate ab-

i

j

$3

foluit

j

Atl

Ó

278

CA?. XIV.'

foluit in Gallia Celeberrimus Reaumur; vt plu-

yrit

at

res alios víus pretereamus, in re culinaria ,

rl

in viridariis botanicis , in obferuandis muta-

tionibus aéris, in rebus Medicis ad obferuan-

ofit

phial

hia

da corporis fani & sgroti incrementa aut de-

crementa xftuum fanguinis. Vid. Sturmii Col-

tisy

tuby

leg. Cur. p. $6. Halefii Statica vegetabil. cap. 1,

&b

experim.. 20.

Ita nos vidimus ex. gr. in duo-

büll

rum pifcium, qui lucii dicuntur, primo; a-

Tani

quz, cui innatabat, calorem fuiffe 53 grad. ipfi-

dl

us vero fübito aperti internum calorem ani-

malem fuiffe graduum 40o. Apud alterum a-

tD

bu

qua calebat ad gradus 49; in ipfius vero vi-

Tf

Íceribus calorerat so£ graduum; vnde patet,

&d

calorem pifcium internum , animalem , maio-

nu

rem eífe , quam aquz , cui innatant. Vid. Boet-

y

iM

bave Cbemia, p. 415. T. I.

364.

At ab igne multum extenditur ; nempe ab

àC

€o caloris gradu , quem aqua gelafcens habet;

tür

ad illum , qui aque ebullieati ineft, extendi-

f

tur i parte voluminis füi ; Boerbave Cbhemie

€Igi

Jomo !, p. 1j4. Cernitur id in vefica agnina,

s

aut alia, madefacta & molli , cui parum aéris

d

ineft, & orificium probe occlufüm ; hzc fi

i

carbonibus accenfis prope admoueatur, fem-

Iu

perque conuertatur ad euitandam combuftio-

fb

nem , magis magisque inflatur, tumefcit , &

tandem fpius cum. vehementi fonitu diffilit.

Calor itaque vim elafticam aéris inclüfi valde

auget; quod exinde etiam patet, Ííi vefica

p

prior

P

pE IGNFE.

27

prior tumida perforetür acu , quo facto a&t per

: pli

^tfitj

aperturam fenfibiliter erumpit. Idem quoque

j

cerni poteft, fi phiale vitrex horizontaliter

pofite mercurii quid fit infüfum , & bulbus

f

Qv

a

phialz manu fola , aut vapore aque ebullien-

tis, calefiat, vt mercurius expellatur ; vel, fi

11

N

, u

tubulus phialz orificio fuo fübmergatur aquz,

jp dr

& buibus fimiliter calefiat, vt magno numero

bullulz ex aqua egrediantur ; quod ipfum et-

Ifff;

i

jam ex diurno folis calore fit. Non pretereun-

1t l)

da hic et regula, quam dedit

ob. Beraoullt

J ant

mma

in Difcours fur le mouvement , Oper. Tomo Ill

p 1075 cuius vi elafticitates duorum volumi-

R

num aéreorum , loco tuto incluforum , qu&

] parc

/

& den(itate & calore differunt , (unt inter fe

L:

in ratione directa, duplicata calorum ; & fim-

n

plici dénfitatum.

365.

Curh itáque fluida increfcant volumine fuo

ampcäb

a calore , & decrefcant a frigore ; confequi-

j hao

tur hinc, ea omnia zftate effeleuiora , hyeme

r

rauiora.

Confirmauit hoc experimentis Hom-

(

ergius in.Mem. de París 1699 , p. 72, cum, ime

| agllïüi

plendo idem vafculum variis fluidis, deprehen-

dit eorundem pondera in zftate , mercurii 5287

] hiu J

[

4ran. olei tartari per deliquium 66o gr. olei vi-

Il

trioli 718 gr. pondera autem in hyme erant re-

.mbü[l

[V

fpediue 5312, 691, &723gran.

df

366.

j di

lü y:fdc

. fexto ignis quandoque tenuiffimas corporum

í g

particulas rapidiffime mouet, (55 ) atque in il-

pnor

4

280

Car. XIV

lis aut lucem , aut infignem calorem , exci£at,l

(crya

aut vtrumque fimul.De Luce agendum erit fepa-

cillim

ratim ; deinfigni autem calore notanda veniunt

& fo

fequentia.Hic partes corporum folidorum;veluti

(itius

metallorum , femimetallorum, cerz , picis ; ful-

tüius

phuris,& aliorum; ita feparat, & a communi at-

«ih:

tràctione mutua inter feliberat, vt omnes in

fte;

materia ignis natent quafi, adcoque fluidum

labot

conftituan: ; quz ignis aCtio F2fio vocatur; velu-

Honi

ti in gradu caloris 429 ftannum fündi vidimus

qui*j

ante. (162.) Alia vero corpora ita funt compa-

Copi

rata, vt Vehementi calore partes fübtiliffimz

tüm.

ex illis expellantur , & reliquz , igne deftitutze,

du

vix fe adhuc contingant 5 qualis adio ignis in

que ]

lapidibus, offibus, lignis, aliisque corporibus;

tmi

confpicua vocatur Calcimatio aut Incinevatio.

48

Ex eodem etiam calore intenfo accidit, vt vi-

tiüs

tra quandoque diffiliant, cum nempe valde cà-

talla

lida attinguntur a corpore frigido 5 hoc enim

defe

partes contrahit ; (55 3.) calor autem conceptus

easdem dilatat , e

Qj

:

x alia parte , vnde difruptio

NI

coníequi. debet,

citi

citi

Til

Ila corpora.calorem diutius in fe retinere

fs

obferuantur , ..quz lanz; plumis , pellibus ani-

malium., inuoluuntur; cuius rei cauffam exin-

d

de pétit Celeberr. Muffcbenbroek , Effai de Pbyfi-

qu6, D. 474 , quia- horum particule ab igne

facile in tremorem concitari poffunt , atque

deinde olei quid in fe continent, quod alimen-

[

to calori cedere poffit, Hinc aqua calorem a io-.

n corns

N

fum corporum, quibqg circumdatur, no

-

feruat;

p

DE lGNE

281

iï:ün

feruát ; necaér hoc praftat, quia tremores fa-

itl

cillime recipit quidem ; fed-& citoperdit ; vti

Yalunt

ex fono conítat ; &, quia aqua non eft oleofa;

n

1

citius calorem amittit in vacuo , quam in aére;

s;

cuius contrarium accidit in. ferro.

In vacuo ;

nitii

& ih aére libero , zquales portiones glaciei po-

s

fite , i aquam zqualiter tepidam , illa rege-

fuitn

labat in 4 min. hzc. in 6 min. 24. (c. teftante

; v

Howmberg in Mem. de Paris, tomo X , p. 2615

jdimus

qui hanc rationem allegat, materiam caloris

Qrmpas

copiofiorem effe in vacuo , ab aére vero mul-

(l

tum eius excludi.

Sed, vti modo dictum eft,

j

aquain vacuo citius calorem füum perdit, adeo-

pols i

que huius plurimum in glaciem vacuo impofi-

orbusy

tam intrauit,Quo denfiora & duriora füunt corpo-.

TTR

ra , adeoque difficilius ignem recipiunt ; eo diu-

WW

tius etiam plerumque illum retinent ; veluti me-

jl d

talla, faxa ; creta tamen difficillime ignitur, ob

Mm

defectum alimenti pro igne , fed tamen fatis ci-

to ignem arnittit,

Quo leuiora & rariora funt

T

frupuä

corpora , eo citius ignem perdunt; hinc aót

citius calorem amittit, quam fpiritus vini; hic

citius quam aqua, & hec citius quam mercu-

lil

rius; calor ingens , qui eft in foco vitri cau-

etii

ftici, in momento difïipatü.r, fi fol nube ob-

n2

ducatur, vel vitrum charta obtegatur,

207

n

Ji

)5

äd&ä

[

Duorum corporum homogeneorum , & eius-

j*

dem foliditatis, zque calidorum , id etiam ci-

m^

FC-

n

us calorem füum depon

it " quod ma,ioggm

net

n^

$

"

fu

282

CaA»r.

XIV

netfüperficiem. Nam in di&is hís conditioniz

üt

bus in vtroque eft eadem ignis copias hic vero

lit.

per füperficies exit quaquauerfüm in corpora

Qat

frigidiora, vnde patet , plus ignis abire per fu-

nigt

perficiem maiorem, quam per minorem , quod

tíett

preceptum magni víus eft in conftruendis for-

Tacn

nacibus. Ita ex. gr. inter omnia parallelepipeda

fiic

eiusdem foliditatis minimam omnium íü

perfie

lat

ciem tenet cubus,

Bo

[u!

369.

p

Agit calor etiam per locum ab aére vacuurh,

D

quod obferuari póteft, (i intra recipiens vi-

treum füfpendatur Thermometrum , atque

aére euacuato illud deinde linteis calidis, vel

admotis folicite prunis , calefiat ; afcendet

q

enim ab hoc calore fpiritus , aut mercurius ,

lt

inftrumento contentus.

Vnde ad caloris pro -

pagationem aére opus non eft, neque adeo

pt

materia calorifica , aut ignis elementaris ; vehi-

li

culo aris indiget.

hi

qu

370«

il

Corpora eiusdem materie diuería copïa

f

ignem recipiunt pro diuerfo eorum colore.

(j

Eidem quippe foli expofita nigra citiffime inca-

ï&s

lefcunt ; alba tardiffime. In illis enim illapfus

W

ignis parciffime refleditur, adeoque porosco-

piofius ingreditur , inter partes irretitur ,

Y

iisque inhzret; in his autem ignis fere omnis

ftatim iterum refledtitur , vt non ni(i leuiter in

f

e

poros penetret, Quo magis ad nigrum acce-

at

R,

DE IGNE.

283

TO

dat alius coler, eo citius etiam ignem imbi-

I wl

bit. Hinc vitro cauftico difficulter incenditur

Panni

Qor

charta alba, citiffime autem nigra.

jl

nigri madidi citius exficcantur, quam albi. Pa-

,0

rietes nigri in hortis, aut terrz nigr , vehe-

(s i

Scintille ex chalybe &

menter incalefcunt.

gipeà

filice excuffz citiffime incendunt nigrum vftu-

lii

Jatumque linteamen , aut atrum carbonem.

Bosleus ex marmore nigro amplum fpeculum

caüfticum confecit , quo vero nihil accendere

potuit, quoniam omnem fere acceptum q fole

o

ignem in f& retinuit.

ens T

31I.

a

jj, d

Mirum videtur, ignem , cito per tenue ali-

(eenit

. quod corpus tranfeuntem , hoc non ledere,

QU

1ta globus plumbeus , charta tenui obductus,

np

& ignis flammz appofitus , liquefit , neque

1] J

;

prius chartam adurit , quam plumbum fuerit

;

"n

.liquefa&dum. Tranf(ititaque ignis per chartam,

hac illz(a; in corpus denfius plumbi, (352.) at-

que, dum in hoc f:/fficienti copia eft colle&us,

id liquefacit, tum vero demum in charta etiam

-

e

colligitur, hancque comburit. . Idem fit, fi cum

Celeb. Krügero, Pbyfice p. 328 , calicem aqua

n

nel'üa'

repletum, & vefica obligatum , inuerfüm fü-

"

pra flammamteneas ; aut chartam fimiliter flam-

]

ii

4

mzx admoueas, fed illam flatu oris continuo

Worosw'

refrigeres ; dum flatu difpelluntur ignis parti-

rg[i[l"vl

culz , impediunturque , ut nunquam colligi

'

fufficienter poflint. Quorfum referenda etiam

TU

]

fje.

eft ratio , cur flatus oris , manus dorfo immif-

L

fas,

[

284

Car... XIV.

füs, frigidus nbbis fentiatur, halitus lenis au-

nj

tem calorem afferat.

Pal

:

3774

^

tfim

Calor, mediocris etiam , fed multo

rüagïs;

emit

intenfus , ia&uram fen(ibilem efficit materiae

üUte

corporum conftantis, & variabilis (32.) quz vo-

Jidä [

catur Ex/piratio ; cui minime acceníeri debent

Ton

effluuia , quz confíiftunt in liberrimo egreffu

u

& ingreffu materix interlabentis , qualia efflu-

ii

via funt magnetica, calorifica, electrica. Cum

li

igitur diminutio fit materie conftantis , vti in

l

P

fumo ligniaccenfi , vocatur hoc Exbalatio ; fi

j

]

vero diminutio fiat materie variabilis , veluti

ii

aquz in fpongia, & ligno , madefaGis, no-

minatur id Ezapovatio ; atque.ex adione hac

ignis e corporibus exeuntis, & particulas fe«

sl

cum abripientis, priori oriuntur balitus , ex po-

Vel

fleriori vapores; vtraque autem exfpiratio bi-

Tie

lancis ope facile cognofci & menfürari poteft,

8b

nifi füb afpe&um cadat , quod fit in aqua ebul-

dií

liente per vap

5

tun

ores , in ligna accenfü pet

lfumum-..

b

: 373*

li

ttí

De aquz quidem exípiratione iam füp,ra di-

D

Gum fuit ; (317.) adiiciendum itaque hic eft, ex-

fpirare etiam amercurium viuum , vegetabilia;

[

oua , animalia, corpora olentía , & alia ; nihil

t

vero exfpirare in calore temperato corpora ficcay

K

metallica, aut quoque olea, butyrum, & fimilia.

Vocari folent exinde corporaFixa,qus in tempe-

8

ol

arum

k

IZFO quodam caloris gradu nihil partium fu

amit-

p

$E I6NÉ

285

ls d

Atittünts fed Polütilia ; qua in eodem' cáloris

"eradu aliquid füz materie perdunt. In violen-

tiffimo etiam igneterreftri plane nihil halituum

Ti

eimnittit auruti , & fere nihil argentum ; reliqua

WH

aütem metalla quain' plürimum. 'Quedam fo-

u Y

ida & fluida; aperto aéri expofita ; pondere

j ent

non minuuntur,; féd augefcunt, adeoquepar-

cgreïïu

ticulas ex aére, ad f& trahunt , qualia funt fal

3 dl

eulinare igne toftum , fal tartari , &alia alca-

, Cütt

lina ; oleum vitrioli ,& reliqua ; de quibus

i i

phanomenis & cauffatum expofitione, videatur

fs f

iffertatio noftra ; De vaporumje9 balituum ge-

dieratione dc eleuatioues

jveit

jj,

374

n hi

jas l

. $1 ignem diutius in éodem loco conferuare

p

1

velimus, omnino fübminiftrandum ipíi eft ali-

i

mentum vel pabulum , hoc eft, tale corpus eít

0

apponendum, cuius partes in locum priorum

] ebuï-

diffipatarum fubire poífint. "Tale igois alimen-

"s

:

tum effe poffunt omnia oleofa e terra producta,

vegerabilium , & animalium, veluti petroleum ,

naphtha; füccinum ; fulphura ,' lithiántraces,

reíinz , carbones, ligna arida, adeps, febum;

a

phofphori. vid. Robault Pbyfica , P. HI, cap.

d

9. f.7. Hsxc pabula cum ignem alünt; ab eo-

3[5[) J

dem acquirunt partes rapidifIime motas,fefeé mu-

T

tuo atterentes , & hoc attritu eo magis nouurri

[

fiiv)

perpetuo calorem producentes; (344.-) quo ma-

í

mlha-

is funt elaftice ; hinc aqua , falia; & térfe ;

ratp"

ob defe&um elafticitatis ,, alimentum igni ptz-

[

bere nequeunt, La quaric Hartfoeker ii

Cutfü

)

Pbyf.

-

Carp. XIV

286

Pbyf. p. $2 , cur fol & fixe continuo luceant?

ent

& re(pondet, quia cingantur atmofphzra, ex

at

qua omnia, per modum fümi eleuata, iterum

ide

decidunt, & nouum pabulum fübminiftrant ;

/eny

vti fumus ; qui noftris caminis adhzret, & craf-

(de

fior faligo , denuo ardet, fi igni iniiciatur,

hm

315-

DN

"T2lis pabuli partes craffiores per ignem co-

D

piofiffime eie&tz: , aqua , fale, terra , conftan-

C

fln

tes , fluidum deinde illud conftituunt , quod

fidi

Fumum vocamus , valde elafticum , atque; ob

falia acria contentà, oculos lzdens ;5 a cuius vi

p

RU

& claíticitate machinz etiam quedam in culinis

Y

moueri poffunt.

(j

376.

Ti

Ezdem vero partes , cum maiorem adhuc in

Tnor

fe continent ignis copiam, Flammain efficiunt,

alin

quz nihil aliud eft, quam fumus ardens, & fu*

al

mus eft extincta flamma , vt dicic Zarcelius

Squarcialupus , de Cometis p. $6, edit. 1590 ; affee

rit quoque Newtonus in Jutrod. ad Harrifii Lexic.

Techa. Vol. IT, lammam effe füumum candentem,

[

quz differat a fumo ipfo , vti ferrum rubens

aCt

ab ignito , fed nondum rubente. Flamma igi-

]

tur eít fümus accenfüs , magis rarefa&tus , qui

Qm

ab aére ambiente velociffime fürfum exprimi-

C

tur , vti ait Borellus , de motion. naf, cap- 4s

DX

prop. 67.

&t

377

d

fph

perïmentis 3

Confequuntur hec a variis ex

& fümum

Tigy

vt cum candela flatu extinguitur,

H [itüc

DE ONE.

287

tetti

emittit afcendentem , cui fuperne admoueatur

1

alia candela ardens , que füumum hunc fübito

um

in flammam conuertit, & extin&dam candelam

jfats

denuo accendit. Fieri quoque folet, vt can-

X d

delz extinctz ellychnium , prunam tamen ad-

in

huc gerens; flatu oris remotis cineribus , &

ealore aucto , flammam iterum concipiat. Hinc

Ya

elegans ille focus & caminus acapnus Boerbavii,

Cbemie P. I, p. 302 , in quo fumus omnis in

uf

flammam conuertitur,

Petroleum in vafe cale-

,gi

fadium attrahit lammam ab altitudine aliquot

lIt 1

gv

pedum , quia vapor fübtilis eoufque afcendit

atque aceenditur. Mem. de Paris 1715, p. 17.

lii

Vbi quidem per fympathiam id fieri putauit

Cardanus, de rer. var. lib. I,cap. 4, dicens , lam-

mam , quamuis non viuat, viuentium in for-

;ähucïn

mam fledti tamen videmus ad partem , vbi eft

alimentum, atque mirum in modum extendi

(friuny

151&' pl

adillam , ob fympathiam.

jl

378.

j; *

Recipienti ampliffimo vitreo antliz pneuma-

i Lo

denti

ticz includatür cereus ardens, aut vafculum

accenfo fpiritu vini repletum , & protinus ex-

qué

hauriatur aér, obferuabitur, flammam (íimul

wnal

a

Ü

cum carbone ellychnii quam citiffime extingui'?

o

ani

ante tamen, quod hoc fit, flammz figura ex cu-

Ípidata fit rotunda , & fumus, re&to primum

aícendens itinere, continuata exhauftione tan-

dem delabitur. Vnde apparet, aérem atmo-

fphzricum flammz alendz fumme effe neceffa-

aci-

gt

rium , quod pr&cipus in conftraendis forn

] rümu

bus

g[nlilli

288

Ca». XIV

jder

bus &: caminis obferuari debet; vt nempe flarria

frili

mis in tali foco accenfis liber aeris aditus, pa-

na

teat. ludicauit Bo5Jeus id'exinde requiri , quià

tüt.

in aére contineatur aliquid , quod pertinere

raref

poffit ad pabulum igtii continuo fübminiftran-

&tlai

dum.

ourh. des Sav, 1675, p. 206.

Si cat-

fuge

bouem accenfum ligni,' aut funis incendiarii ;

'vacuo includamus , ignis eo contentus fübi-

lnte

nus

'to einoritür. Idem Boyleus lignum putridum

ifo

lucens vacuo immiífum diminui, & plane ex-

tingui , obféruauit ; féd aéri reftitutum lucemi

recuperauit hoc, & auxit àdhuc; vnde dedu-

cit lammas ex feépulcris apertis aliquando e-

li

rümpentes vifas, ob admiffum in hzc a&rem:

Bipo

ouri, des Sav. 16685 p. 342. Celeberr. Muf*

tiqui

Jchenbroek autem reperit, lignum hoc; femel

tfdg]

lt A

igne orbatum in vacuo , lucem non recuperas

re. Lampjyris in vacuo lucere definit, admil-

lat

Del

fo aére lucet iterum.

Infitutt. Pbyf. p. 430:

Verum quidem eít; carboneni ardentem ;

Guj

bUS |

candelam accénfam , extingui quoque; fi mos

do vafi includantur; cui infit aér: fed multo

þollh

'citius hoc fit ; fi aér extrahatur ; ac illud ex«

A0 T

inde accidit; quoniam in tali aéré inclufo par-

p

tes huius igüemi nutriéntes in parua rnord

RUT

Confümuntur; vt deinde inütilis fit igni vlte-

ape

tius nüttiendo, & quia fumus etiam cohtinet

üs

obf

plurés particulas igni ardenti noxias, veluti

aquam;, falia, terrás; vndé remouendo has

fos

partes flatu oris, vel follis , ignis éo magis

for:

etiam excitatur. Afcendit autem flamma fur-

al

fum inaéreé, quia eft corpus aére leuius; quo

lia

idqm

$

DEdQGNÉ

289

!

ïdefrixätïai'ïi dé fumo dicendum; adeo

uE ex

J:äamï

j

fimili ratione in aére afcendunt; qua

gaum

$ Dh

in aqua; quod fine hac in eodem vafe delabi-

U

ettlls

tur. Quoniam denique aer a fole calidus ; &

rarefactus ; neque partes füas proprias; neque

iirte

i cu

etiam nutrimentum réliquum; igni tam bene

xf

fuggeérit quam frigidus, qui magis elafticus eftz

intelligimus; Cur 1grils iri tempeftate calida mi-

5

Utridi

nus lete ardeat; quamiin frigida j immo , cu£

lane d

ii (olé ipfo pruna qug[i opprimatur fübito:

TM

i

k d

iücünda atque vtilia experimenta de igne cá-

j t

C atl

pi poffunt inftrumento quodam zneo, quod an-

tiquis iam cognitüm fuity & a Zitrzuio ; Arcbi-

r. Mi

G femel

ted; lib; 15 cap. 6, Vocatur Ateolipyle; velpor-

p

ie Acoli 3 quod vétetes credebant ;, ventorumi

haturam & originem pet eas poffe explicari

m

De his étiam videre licet Sturmium iU Colleg:

m

Curiofi AuGario , p. $6;

Capiatur nempe glo-

tem "

j Hmþ

bu$ cauu$ &neus; diametri circiter quatuor

pollicum ; manubrio ligneo inftrü&tus; & glo-

( iil

ilüd &

bo iun&us fit tubulus zneus gracilis ; exigua

!

ápertura praditus;

Calefiat hic globus me-

[f ,

diocriter ; atque tum 5 4aqüz . impofita ipfius

u m

apertura , mülcuin huius in ipfum intrabit. Glo-

lgm ï[*

bus ità impletus denug igni imponatur , atqué

l co[]fm

obferuabitur; pér angüftam apeérturam copio-

ls T

hpl

fos egredi vàpores aquofos;

Vapor; qui.é

g

, f

n

foraminé protrüditür ; prope inftrumentüti

calorém tenet digitis non. tolerabilem , quos

n

latz $

m

hiam ibi particule valde funt Concumu

j

(

290 .CAP. XIV DE IGNE.

uo longius vero ab Orifïcib recefferis , eo

mag

is calor remittitur. Expelluntur autem hi

vapores a

b aére inclufo valde elaftico , eo ce«

lerius, quo maior eft hzxc elaíticitas ; & quo

minor eít orificii apertura.

C

. $8o.

T

tholi

Vapores ita ex xolipylis erumpentes fi

npri

hiala quadam excipiantur, aut charta, ni-

fs (

hil aliud. effe deteguntur, quam aqua ordi-

n 4

naria.

Ventus tamen inde fimul excitatur ;

IT

quia aét inclufüs una

prorumpit, & vi qua-

NOCQY

dam foras egreditur. Sed. vix reperire licet

& Qj

modum fimilem, quo in natura, & aére aper-

BN

to , ventus hac ratione generari poffit, vtl

ifb

Vitruuius putauit.

Czterum fi exdem zoli-

Jilcin

iritu vini camphorato repleantur ; at-

yle fp

pour

que ad

orificium candela accenfa admoueatur,

ts j

ventüs inde oritur igneus ,

cum ftrepitu; ft

tefcri

aquis odoratis impleantur , totum conclaue

lici

ratis odoribus implent ; quod nouum indi-

COU

ffos naturam. prifti-

cium efít, vapores ita emi

Alio modo

aque

nam füam plane non mutatre.

V (

venti ignei oculis fifti poffant, fi puluis Ben-

Yinci

zóes, maftiches, vel feminis lycopodii , tubo

file

vitreo receptus, in cand

elz flammam inflatur ;

fti f

vid. Frid. Hoffinaum Demo

VII, num. 6.

(' nfrrat, Pbf. Cur. —Dem.

h

d yy

Qlit

CAPVT

m

291

äes*(o)seo*

(is, d

C AXPVPuXVI

um d

) Q

DE AERE.

147

..381.

ertio inter luida vniuerfalia loco ponimus

Aérem, qui eft quafi iaftrumentum ca-

tholicum , neceffarium, efficaciffimum , quo

»entcs l

inprimis naturá vtitur ubique in omnibus fere

i *

füis operibus ; tefte Boerbauio, Chemie P. I,

2 od

Illum pro fpiritu habuerunt vete-

p4g- 425

CIatil

res quidam , veluti Cicero , de zai. Deor. eam

v qu

vocans , animabilem, fpirabilemque naturam;

i t

& Quiniiliauus ; circamfufüm | nobis fpiritum.

qeay

Eundem pro alimento omnium animalium in

fit, *

ipfo 'degentium habet Bogleus , vti aqua eft

qm at

pifcium, quo attenuato male fe habent illo-

j i

m corpora, ob pabuli defe&tum , v. fourm,

goued

J

des Sàv. 1666$, p.408. Nos autem eundem

'epiLi)

defcribimus per fluidum graue, inuifibile, pel-

Conch*'

ljucidum , elafticum ; varia heterogenea in fe

mys

continens , totum terrarum orbem ambiens;

m anl'

atque in omnibus ferecorporibus aliis przfens.

j

jjo 7

De exiftentia eius leuiffima experientia Cone

Vs

vincimur, cum modo manum apertaám verfüs

me

faciem celeriter mouemus , aüt vento expoe

j

fiti ftamus.

li D'al

385.

. Ac primo quidem , Qluidurn effe acrerm, exin-

de patet ; quia impreffioni cuicunque facillime

rüm pro-*

cedit j (293.) & relïquas.adhuc fluido

À

prietates

g

CaAPr.

XV

292

(itut

prietates feruat

, inter quas przcipua eft , vt

er multa corpora tranfeat. (299.)

Ligoum

Qorm[

ttiatt

quippe facile penetrat, fi infra vas cauum li«

neum contentus aér , antliz pneumatice ope»

quod

fuübducatur; vnde perfpicuum fit , cur in Ba-

E

fpenf

rometrum , inferius pyxide lignea donatum ,

vque agat aC in vafícula aperta. Celeberr. Reau-

cum

briut

quur in Mem. - de Paris, 1714 , pag.,js, vt exe

periretur., per quznam corpora tranfeat - a€rs

giu :

vel non , fecit tubum Toricellianum mox me-

qua:

lunce

morandum, fuüperne materia examinanda, ac-

curate agglutinata, obte&tum ; vbi deinde ex

vt

de(cenfu, vel perfeuerantia, mercurii cogno",

vit: aérem tranfire per chartam omnis gene-

ris. difficilius per craffam , facilius per tenuem;

n

a

per madet:

:

&am tardius , ex quo praxis. nau-

[

tarum intelligitur ; qui vela humectant, vt

fite

ventos fortius & perfeuerantius illa excipiant;

Citci

charta autem oleo imbuta àerem non transe

hem

fnittit:

Charta pergamen

a (icca áere penetra-

imeg

Veficam

bilis eft, non autem madefadia.

türei

füillam ita pofitam, vt füperficies , quz velice

Qipi

naturaliter interna e(t , extrorfum vería fit,

titm

lentiffimé aérem transmittere idem obíeruauit ;

Obfen

quz.eadem vero vefica, cum aqua obtegere-

Tere

tur, & hanc transmifit facilius , & áerem huic

inal

contentum. (314.)

Indicat porro Celeberr.

neqr

Mü[fchenbroekius in Effai de Pbyfique p. 696 ; non

I

fiei

tranfire aérem per metalla

4

U E

poll. tenuia 5 ne«

tür,

que per vitrum, lapides duros , ceram» picem,

tali

re(inam , febüm , & pinguedinem ; fed trans-

" feti

püen-

tifi.

ire per omnia ligna , coria ficca ; vbi

dicur

fäï

DE AERÉ.

-

293

d t

ditur quoque , diametrum particule aérez

m

P

In eo

gt

compreffe non effé nifi

205:00

:I

poll.

um l

etiam fequitur aér leges omnium fluidorum,

j

quod in eo fufpenía corpora folida ponderis

pinde

fui .quid amittunt ; vnde ex bilance parua. fu-

od

fpenfa vefica paruula, wquilibrata prius cum

r R

cum granis plumbeis , in vacuo dein zquili-

ere

,

U

brium perdit, & fimul inflatur ;- quod Hornb

(at li

vius fecit in Mem. de Paris , 1693, p.377 5 &

x m

quod: idem fic cerhitur in fübere & auro e bi-

Jance zquilibratis , .& deinde vacuo impofitis;

nda 4c

inde d

vbi corpus metallicum femper fic leuius.

| eogu,

&

393.

ys gt

qentt

Ante omnia reliqua vero. demonflranda fe-

axii. n

cundo eít a&ris grauitas ,, quod commodiífime

danti D

fit experimento fequen:i. "Tubus vitreus, tres

ii

circiter pedes longus , cuius vna extremitas fit

d

hermetice figillata , impleatur mercurio viuo

pent?

integer ; orificium. deinde apertum digito ob-

Vdit

turetur, tubus inuertatur , atque (ic una cum

i

digito immergatur verticaliter vafculo mercu-

M

rium viuum denuo continenti ; remoto digito

Yerui

obferuabitut , poft aliquot factas ofcillationes

oblCU

ii

mercurii, hunc tandem quiefcere, & fuftineri

a

in altitudine circiter 28 pollicum Londinenfium;

(ii

(Li]

h!

neque hanc altitudinem mutari, fi tubus incli-

(l

n

netur ;; dummodo hzc verticalis femper capia-

f

tur.

Mercurius , fuftentatus ita ad 28 pollices;

P

n

d

talis effe nequit, ni(i preffione aliqua contraria

M

7)

Ó

gd [

retineatur , vt ne deícendat ; nihil vero, adeft

I)Cn

curii- in

q

nifi aér externus , gui fuperficiem mer

dl

3

yafculo

294

CQAT. XV :

vafculo ftagnantis premit ;' ergo hic prauis eft,

vti reliqua tluida omnia, quotquot eorum expe-

Met

yimentis fübiicere poffumus; & terram quidem

wreffio

nfeftu

ita premit , ac fi hzc vbique mercurio viuo 28

g

poll. aut aqua 32 pedum, circumdata effet.

QY

1

hr

384

Atls

Tubus talis mercurio repletus & inuerfü

hoc

mercurio ftagnanti impofitus , vocatur ubus

Toricellianus , a Toricellio , Mathematico Italo

briur

Lit

pracedentis feculi, qui primus hoc experimen-

tum . inflituit; cuius inuentionis preclariffimz

tum

p

primam laudem attribuere fibi voluit Paleria

pl

aus Magiits , Capucinus, vid. Schottus in Ma«

gia Nat P. II/, lib. 7, p. 580 , 5275 vbi addi-

fünia

Thto

tur, certo conftare, hoc experimentum iam

D

ánno :643 in Ítalia fuiffe vulgatum, fed Vale-

rianum id demut anno 1647 Varfauiz in Polo-

celi

6l

mia inftituifTe.

Quorum omnium füccindam

hiftoriam dedit Sturmiws in Colleg. Curiofi P. T,

coni

tel/ig

AU. p.12. Cumterum idem hic Scbottus , egre-

vid,

gie cxteroquin eruditus , nondum credidit,

mercurium íufpenfüm, herere a grauitatione

L

Avf

vafi

üeris, fed hoc fieri putauit ob metum natur£

a vacuo, vid. l c.p. 592 €9. 596. Poffet qui-

pot

dem effe&us idem obtineri tubo aqua repleto,

Ced

0it

quod ingenti opera fecit Sturmius in Collegio

Curiofo p. 40 ; fed quoniam aqua decies quater

per

atq

leuior eft mercurio viuo : neceffe eft, vt ea

Tno

etiatn toties altior fit in tubo, quam eft mercu«

rius , hoc eft, 32 pedum, pro aquilibrio preffio-

Qu

num aquz & a£ris obtinendo..

38f«

p —

d

E AE

295

DE AERÉ.

385*

at el

nape

Mercurium in precedenti cafü vnice ab aéris

Maifem

preffione contraria eleuatum teneri, ex eo ma-

) vih j

J

nifeftum eft, qüia; fi Tubus Toricelliauus obtee

df

gatur vitro longo, .campaniformi, ex quo act

euacuari poífit: mercurius definit fufpenfus

herere, fed fücceffiue deícendit pro rátione

Á

aéris exhaufti ipfüm prementis.. Reicit veto

hoc aéris externi & mercurii inclufi xquili-

w f

ico t

brium , a mutua grauitatione ortutm , P'Znce

Linus , qui fuppofüit , füperficiem mercurii fum-

etíma

atf

mam , quz prius vertici tubi adbzferat, ita a

pondere reliqui mercurii effe extenfam, vt am-

Val

OUU

plius non poffit, adeoque ex fe, tanquam ex

funiculo, fafpenfam teneat omnem reliquam

Y Ti

ia

mercurii columnam , quz opinio hinc fumiculus

um u

]

Lini appellatur.

Idem hoc porro Tubi Tori«

|

celliani phxnomenum adícripfit principio Hylar-

"n

V

éhico cuidam Heur. Morus, quod nempe certo

g

conlilio & fine omnem naturam regat, & m-

ij

telligeutiarum Ariftotelicarum munere fungatur,

Iy eg

vid. Sturmii Coll. Cur. Aud.p. 34.

Hlud vero

crei

mimims

.infirumentum phyfíicum , cuius ope aér ex

vafealiquo exhauriri , vel in eo comprimi

at

J

od

poteít, vocatur Zntlia pueumatica s quod pr-

cedentis demum feculí anno j4 inventum ab

Ottoue Guericke, Confüle Magdeburgico ; in ex-

1 M

i

j

perimentis aérometricis perpetui fere eít vfus,

Ó

atque etiam poft (uam inuentionem toti prope-

(, d

modum fcientiz naturali aliam induxit faciem 5

(

j fdäc*

quod vt dgfcribamxfxs neceffe eft.

T4

l

,/386.

-

Car. XV

295

386.

dite

Conílat ergo antlia pneumatica fequenti-

Al Y

0b f

bus paártibus przcipuis.

Cyliudro cauo ori-

Cam;

tbalcico , fàtis capaci , & interius perfede

LivI

polito. . Embolo , qui ex orbibus coriaceis.

tubu

firmiter fibi appreffis , componitur; hic , oleo

bene illinitus, cauicatem cylindri quam ardif-

p

10r

fime vbique debet attingere , ne vlli particulz

aéris. in aliquo jinterftitio locus concedatur.

€0

Extrahitur & intruditur hic embolus , virge

qu

ferrez dentat& affixus, ope rotule dentatz ;

cui manubrium addirum eft, — Epiffomio , cuius

epe ingreffus aéri in vafa exhaurienda vel

j

concedi , vel prohiberi , poteft. Orbe orichal-

bl

cico, cui vafa exhaurienda. commode admo-

X

veri poffunt; quz vaía adhibentur vitrea , fu-

Jtt

perius, fotnicis in modum , rotunda , vt varia

p

obieQa, his va(is inclufa ; afpeQtui pateant;

den

& preffioni aéris externi eo. fortius refiftant,

hur

atque tuta fint a difruptione. Vacuum vero,

fi

exhaufto aére füb recipiente fa&tum , appellari

Wet

füm

folet vacuum . Guerikiaumm , ab Anglis vacuum

Boyleanum, quia hi, (i non inuentignem, per-

Tem

li.

fe&tionem tamen , antliz pneumaticz Bogleo

maximam partem adfcribunt.

Illud vero va-

fl

cuum, quod efüici folet in füperiori parte tubi

Qc

Toricelliani, (185.) ab inuentore vocari etiam

Ws

("919;. vacuum Toricellianum.

387.

lor

Quoniam itaque aére fublato mercurius in

efcen-

At

tubo Toricclliago omnis in vafculum d

ii

DE AERE.

297

dit: hinc adhibetur idem ad cognofcendum j

an vas aliquod exhauriendum aére, quz vafa

pentïe

i w

ob fórmam, quam reprefentant, vocari folent

Campane , vel Vafa recipientia , accurate ab

arat

dl

aére fit euacuatam. . Huic fini accommodatus

tubus Toricellianus ; quod variis modis fieri

s d

x

poteft, appellatur /udex mercurialis, vel Elate-

vometrum , antliz pneumatice ; cuius víus in

rtcit

eo confifit, vt eius ope determinari poflit

ecatt

r

quantitas aéris ex vafe aliquo exhaufti,

142

388.

Quius

Si iam ex antlia pneumatica extrahatur em-

H «

j

bolus, atque, occlufo epiftomio, ita, vt nihil

admo-

aéris ex cylindro cauo egredi queat, is denuo

a, li

intrudatur cauitati cylindri, tum fentietur fem-

u

per maior maiorque refiftentia, quz eum tan-

dem in modum increfcit, vt embolus nulla vi

atea

(ltris

humana ad antlie füundum víque protrudi pof-

íit

Quamuis itaque aér fit inuifibilis , eft ta-

ven

i

I

men fubftantia corporea, quz füb ta&tus fen-

fum cadit ; & corporibus aliis refiftit. (4.) A&-

t

(

rem corpus effe, haud obícure innuit Zitruuius,

), pff'

lib. V, cap. 2, vbi vocem dicit , aéris ictu, fen-

Bo)'lü

fibilem auditui.

Sed quis dubitare queat, de

o T

j U

hoc? cum videamus ab aére moto grauiffi-

mas naues magna cum celeritate propelli.

389.

Quarto péllucidus quidem aér eft, fed co-

lore coeruleo tin&us effe aut videtur tantum,

yit

d

aut reuera eft. Prius tuetur Celeberr. Muffcben-

. broekius;

ii

T 5

—

*

Car. XV

298

broekius ,. Tuflitut. Pbyf. f. 1403, dicendo, fi

pzna

oculos fürfüm tollamus , coelum videmus coe-

ts

ruleum , quia fpatia coeleftia füupra aérem fünt

pant

inania ; idcirco apparent nigra ; verum aér

&t

refle&tic lucem folis, quz albet; proinde ni-

fat

gredinem, cum alba luce permixtam , contem-

editi

plantes colorem coeruleum percipimus , eo-

cm

dem tmodo ac.pi&tores ex albo nigroque pig-

Ícer

mento coeruleum conficiunt.

Alterum ftatuit

a

AMariotte, de la uature de l'air, p. 1$r, quia

Tm

montes eleuati & remoti coerulei apparent ;

quij

vifi fcilicer per tale medium diaphanum, velu-

Tutu

ti per vitrum colore tin&tum omnia colorata

imit

apparent; in ferenitate apparet hic color in

IT

fummo aére, quia tum per magnam huius co-

T

piam tranfpicimus 3 vicinus autem aér cceru-

prer

leus non apparct, quía non füfficiens eius co-

[

ia adeít, veluti vini intenfe rubri parua gut-

tlür

ta infenfibiliter tantum rubra eft. Deinde; fi

Yar

in noGe ferena per duo foramina propinqua;

Q5

chartz denfiori inflidia, transmittatur lux lu-

d

nz & candele accenfi füpra chartam albam:

lot

illa videbitur fübcoerulea, hec rubra, quoni-

A

am nempe illa per magnam a&

u

ris copiam trans4-

it, hec vero per paruam.

ee

«

820.

l

Quinto peculiaris hac eft aéris proprietas;

vt fit elafticus. (222.) "Vefica enim, quz pat-

vam aeris quantitatem contineat, filo circum-

torto exa&e claufa, obtegatur campana vi-

0n

trea; & aér circumambiens veficam fub cam-

pana

K

p

DE AERE.

299

m

þana exhauriatur ; obferuabitur , parum illud

od

aéris, in vefica contentum , fucceffiue fe ex-

i

nt

andere, vt veíica tandem integra infletur ,

ün t

& tumida recdatur; quod experimentum re-

W

Y

fert iam Zranc. Baylé, in Juftitut. Pbyfice ,. 1703

OQtate

editis, p. 81, additque, rumpi interdum vefi-

5, d

cam ; pomum vetuflate corrugatum intume-

i

J

Ícere, aére fublato. Simul ac vero aer iterum

; ial

admittatur, vefica collabitur rurfüs in prio-

r qui

rem formam.

Idem hoc experimentum fic

Daf ll

quoque inftitui poteft , vt aér e vefica expri-

, vdi

matur omnis, & collunr deinde eius alligetur

olotatt

firmiter lagenule vitree, qua fola modica a€-

olor il

ris portione tota vefica poltmodum rurfus in-

15 C

flatur ac tumefit. Patet itaque ex his, aérem

qu

reditum effe füa z«Xerou«, quam vocants ac

eust*

€fíe fldidum elafticum , quod fc in maius fpa-

j p

tium expandat; vbi vis, qua comprimebatur,

ln 1

remota fit;.vnde etiam non defuerunt artifi-

p ij

ces , qui molles culcitras confecerunt ex fac-

lux i

cis coriaceis aére inflatis ,. qui vero polt 24.

lbt

at

horas per adaptatum epiftomium iterum re-

uy

ftaurari debuerunt. vid. Leibuitius in epiftolis

us

ad diuevfos, p. 73. Hanc elafticitatem a&ti con-

cedere noluit quondam Pareztius, omnes hos

effedus etheri, aéri intermixto , adícribens.

AMem, de Paiis lxzas, p

opri

321«

u

Sexto, aér varia heterogeriea in fe contitiet,

y at

"

omnia nempe illa. corpuícula infenfibilia, quze

p

per exhalationes continuas in iptu

m abeunt.

fi

p

.Talifæ

400

CaAPF.

XV

'Talia fünt odores plantarum, vapores aqu;

$

fpirítus ardentes a. fole 'excoGti, ólea, falia ;

füdores animalium , quicquid arre. chemica 0-

fatu

r

e fermentationis, putrefaQionis, folutionis ;

gra

efferuefcentiz , produci potéft, & volatile red-

quil

di: illud omne perficitur quoque a natura ,

fic

tün

tanquam in magno & perfectiffimo aliquo pa-

borátorio chemico, atque in aévrem emittitur j

Tut

natant quoque in illo plurimx plantulz, qua-

f

les fünt muíci ; deinde femina plantarum in-

fun

vifibilia, diuería animalcula, atque eorundem

f

ouula; ingens copià fluidi ele&rici. Notabilg

p

eft, quod hic dicit Boerbauius , Cbemie T. i,

p- 4$9, omnem materiam corpoream , qU&

quondam conílituebat corpora animantum , in

aérem raptam effe & rapi, fi cadauera vreren-

tlb

Wat

tur, illico; fi in. campis deferta iaceant, len-

tius; fi fepeliantur , adhuc tardius; attamen

p

omnia eo éxhalare ; nihil ergo miri effe , fi aéc

Tür

ti

pabula prebeat corporibus inde rurfum nafci-

turis. bPlura vide id l. c. p. 4615 atque in Ce-

1lS |

leberr. Mu[fcbenbroekü: nflitut. Pbyf. $. 1481

AU

Aquam in qüalibet parte aéris prfentem often-

t

dunt campanz vitrez, quarum intetiora ; edu-

I6

G&o acre, vel rarefacto tantum, vt aquam fer-

fit

re amplius nequeat, nebula aquofa obnubilan-

[

tur. Aéritaque habendus eft verum Chaos re-

€)

rum omnium permiftarum , ac in €o volitan-

U

tium ; qui talis a&r, his exhalationibus inqui-

D

bi

natus, vocatur Ztziofpbera, atque altitudo eius;

füpra terrz füperficiem eleuata, dicitur altitz-

ad

»

do: atmofpb«ra. -

m

392«

301

DE AERI;-

398

lquæj

[aliï J

Septimo , aér; aut atmofphzra, totum ter-

Cum enim fluidus &

at

tarum orbem ambit.

dotby

rauis eft, (383.) confiflere nequit, nec z-

lo

quilibrium feruare füum ; ni(i confluat;. atque

AT

fic omnia inundet, qua terrz globus patet;

ü0 lH

tum etiam vbicusque vnuquam homines fue-

ttitrg

runt , in. nauigationibus Circà totam terram

; qua-

fzpius jam abíolutis , femper aérem infpira-

If i

runt & exfpirarunt, nubes in eo füfpenfías ob-

indenm

feruarunt , .aues volitantes ;-atque naues ab

xb

€o.propulías , mare incitatum in Hu&us, & alia.

LT

:

395.

J

qllfi

iffly i

Od&auo denique aér in omnibus fere corpo-

u

ribus aliis eft prefens. Demon(tratur boc in

variis fluidis, recipienti antliz pneumacticz füp-

d ]fü'

um

pofitis, quae innumierabilem bulluJarum aérea-

E:üzf

rum copiam fürfüm emittunt, minorum ab ini-

j

ale

tio, poftea femper maiorum, (i euacuatio ac-

cint

ris continuetur, " Cernitur hoc. pr&cipue in

.aqua frigida, melius autem in tepida; quz

[. 1l

n o[ku

multum aéris in fe continet; ( 312.) hic, a&

,

re füb campapa remoto ,. vt riihil atiplius ad-

fit ipfüm intra aquami coércens ; fefe vi ela-

j

)nl!b ,

J

flicitatis fuz (390.) expandit, in particulas

colligit, & bullularum füb forma altum petit:

hu^

quidt

Cum vero.continuata exhaaftione aér fub Cam-

j

P

pana femper fiat debilior, patet, cur exdem

ei

bullulz afcendentes fiant fücceffiue maiores;

il

I

i

aére inclufo in aqua magis fe.extendente. Qng

j .11

T. 4f5

omnia nefciui; agihud Scbottus , AMag. Nat;

N

t

402

Car. XV

ag. 41 dicens, aquam & alias res liquidas

p

vndique in fs collabi, & omnes fuos meatus

Is (

implere, omnemque aérem excludere, Eadem

pl

operatione deprehenditur quoque , contineri

Qitur

multum aéris in vrina, quz dum naturaliter

ligis

adhuc calet, eundem dimittit; in fanguine

huiy

calido ; in fpiritu vini, qui tantum a£ris emit-

dte

&I

tit, vt ebullire videatur ; in lacte, quod;, fi

frigidum fuerit, nullum aérem dimittit, fi ve-

Con

ro tepidüum teddatur, multum; in cereuifia s

Vr

qui, fi recens fit, copiofiffimo àeris exitu fpu-

li ;

mam format; in vino Campanenfi , quod ce-

Wt

reuifiam imitatur ; in aceto, quod ebullitio-

r

nem menticur. Oleum tartari per. deliquium

Íti

veto nihil àeris dac, licet in ipfo áere fit geni-

tdln

tum.

Boerbaue , Cbemie T. I, p. j &9 528

la

Hec & alia fluida in vacuo volumen fuum mi-

Con

nuere, obferuauit Homberg , ope phiala angu-

s

fto collo przditz, & fluido repletz , quod in

ia |

collo fübfidit àere extra&to. 7Mem. de Paris 1697 »

&

.294. Deinde üerem aquz inclufum non ef-

fe áerem vt ante , neque etiam áüeris in mo-

i

dum agere, viresque fuas perdidiffe, probat

tan

Boerbauius , Chemie Tomo 15 p. 522

Quil

Àq

324«

.

n cofporibu's folidis etiam pluribus &er in*

&i

eft magna copia 5 qui vt vifibilis reddatur, im-

fit

ab omni fuo àe-

ponenda ea funt aquz, prius

f

re exaCtiflime purgatz, vt, d

um bullze afcen-

pl

dunt, e& non ab aqua, fed a corpore impolt-

Hac ratione de-

to proueniffe cenferi quint.

prehen—

DE AERE.

303

s

prehenditur áer in farina, qui, fi hzc in pa-

D

nes coquatur, a fürni calore expanditur, &

Eont

patulos poros illos in pane efficir, Deprchen-

nrine

ditur ità quoque àer in plantis omnibus; in

ylit

ignis, qux, dum àer poros deferit , atque

nguine

huius loco aqua ingreditur , admiffo iterum

; n

&ere füb recipiens , grauiora tandem fiunt aqua,

jod, !

& fübmerguntur; quod idem fit in fübere; in

[ ve

corio, in fpongia; vnde patet, hxc & talia

Af

corpora non efle leuiora aquis ratione materig

T

fuz proprie, fed modo ratione àeris intra ea

d

content, Oa integra, in vacuo cxiítentia ,

yito-

vi àeris inclu(i fponte tandem difliliunt ; &;

Qul

fi tefta alicubi perforetur, tum albumen & vi-

t

tellus extruduntur. Fermentum ex farina pa-

p

ratum fimili opera multum fübito inflatur.

m rti

Continetur itaque áer in illis corporibus omni-

p

bus, in quorum poros penetrare poteít, qua-

ul

lia füpra (382.)indicauimus. — Metalla; lapides,

j

& alia corpora folida , aquis in vacuo impofi-

0n

ta, emittunt etiam bullulas a&ris, non vero

n m

in ipfis contenti ; verum ipíis adhzrentis

tantum , atque ab ipíis prius attradi ; de

P[Obaf

quibus vid. Boerbaue , Chemie P. l, p. 5o2.

Aqua autem ab omni aére optime purgatur,

talis

fi primo vehementer & diu ebulliat ;

U In

enim zftus maximam partem aéris ex ea abi-

tl

git; deinde tepida, adhuc fiflatur in. vacuo;

[io

& tamdiu ibi relinquatur , donec nihil ame

1

pliusu þullularum-emic'tat. (312.)

lmpülr

i

395:

preni ,

Basn XV

304

395:

2

lii

E& ïtäqüe áef fluidum fui gen

éris ; & diftine

ia

é&um ab aliis ; neque is per frigus; Conden-

fitz

fationem ; aut alías cauffas; vnquarmi mutari

D j

poreft in aquam. ( 315.) . Robaultus enim ; Pby-

(eis d

tüs,

ficé p. 364 5

ampullam vitream ; capacem ; àe-

ris plenam,

& hérmetice figillaram ; :dolio a-

narie

quz pleno; & in intima cellà collocato; fubs

be n

Carid

merfar: per integrumi triennium tenuit, né-

que vllam áeris mutationem, vel vllius guttus

atQi

lil

lx aquofi produ&tionem ; obferuauit; | Diuer-

fus plane eft áer naturalis , purus; virgineus

Vil

di&us, à Vaporibus etiam & variis exhalatio-

ü

duf

nibus , ii ipfüm afcendentibus; vti variis ra-

tionibus poteft euinci

Aér enim viueo vafí

fteil

inclufüs nullam. mütationem íubit ; vapores

mati(p

vero frigefcentes elafticitatem fuam perdunt ;

319 € lateribus vaforum defluunt, & col-

liguntar ; vt vàss elaftico tali vapore anteà

D

repletüm ; poftea qua(i vacuum fit: Aér ignem

de a

in alimentis füis. conferuat ; -fed vapores

DT

& exhalátiones ipfum extinguunt? quod acci-

lo'ïgu

dit in jfodinis lithantracüm 5 in antro Italiz

l, ;

caniao' di&o, fülphuréo; in vinó fermeotan-

tbejf

te, quod noxias euaporationes ex gula dolit

ïCC]p

emittens candelam acceéníam extinguit, At

Vabh

ab omnibus animalibus refpiratus eít (anitatis

pf

eorum cauffai fed vice eoründem maxime-&

quén

fübitiffne nocent. exhalationes Copiofiores ;

düng

nec venenum magis lethiferum his datut ; cu-

bull

ius exempla fünt' noui parietes calce obda-

Wj à

cenfi ful-

&1, noua forna.;e; 3 exhalationes in

Y

. phuris ;

P m

bE AERE.

30j

phüris fpiritus vini ardens$ exhalátiones cári-

lls

defadli eris ; carbonum accenforum , & ce-

od

fpitum Hollandicorum 3 tumi vini; aut ceres

mit

vi(ie ; fermehtantis vaporj aut in ahtiquis pu-

il

teis aér diu quiefcentibus vaporibus inquina»

nj

tus, Hinc etiam fit; vt; fi corio , cui otdie

dolz

narie infiftunt campahz aére exhauriendz; pro«

ün [i

be madefacto imponantur cárbones aliqüot

i[, ld

candentes; quibus vapor humidus excitatur;

;gun

atque huic füperponatur campana capax ; fed

[faet-

fimul incládatur auicula; aut aliud àniimal vi-

rgins

vum, hoc ftatii conuulfionibus corripiatür 4

hulato

&

e

anime procidat ;

Quod experimentum ex-

s

:

14

a

arili 1

uif

»ti adhüc modo inftituit 7ob; van Muf-

& Val

J

Jobeibroek , in. Defcription. des macbines pueu-

Vaþ()ïöi

imaütiqüéss €9 experiences, exper. Ll -

erdut)

!

)

a

2

j n

Ex his przriffis facile iam explicantur alià

r i

de aére experimentá, quorum celebriora ad-

vapüïil*'»

ducamus. Phiala vitrea; collo angufto; fed

longiorí predita; imponatür fcypho vitreo al«

to, aqua repletos fic vt collum aqua fit füb-

n

inerfum j Ícyphüs ità pr&páratus obtegátu£

téciplente Vitreo, & àér exhautiatur; obfer-

;ula

dJP'l

h

ült

vabitur ; ftatim quaim plurithas bullulas aéreas

i

[j

egredi ex orificio colli ténuis ; celeriter íe in(z«

j :

quentes ; Quaruti nümerus deinde ininuitürs

iüigorfil

donec ; continüáta exhauflione ; ^nulla aéris

N-

j

bullà ampliüs egrediaturj admiffo autem rüte

ala r&s

o

lüs aére; füb campanam j tota fere phi

d

»

pletu£

Phuri:'i

XV

506

CaAr.

! »l. I

pletur aqua, & fübmergitur; renougt& exhaus

ftione, iterum afcendit in altum.

Cum enim

fuit

aér füb campana contentus euacuatur, nihil

qito

adeft, quod vi elaftic& aéris in phiala conten-

reftitt

ti refiftat amplius ; quare hic aér obftaculis

Omni

füis liberatus vehementer fe expandit, orifi-

Cum -

cium phialz egreditur, &, cum aquis leuior

ab aé

fíit, in forma bullülarum afcendit.

Admiffus

tur, ;

vero rurfus füb campanam aér, elafticitate

tepla

iam ex hac parte fortiori, loco aéris ex phia-

el q

la egreífi, aquam intrudit , a qua pondero-

pondas

fior reddita phiala fubmergitur.

Oftendit ita-

1 wl

que prafens experimentum ad oculum , qua

mf

ratione euacuatio vaforum perapatur; olten-

lbun]

dit; quomodo phiala, tenuiífimi licet colli, a-

Qw

qua aut alio fluido commode repleri poffit ;

fogt (

oftendit, qua ratione fciendum fit, an aliquid

pondy

aéris in recipiens euacuatum fübintrauerit, ad-

etiam

eoque nouum elaterometrum exhibet; (3$7-)

tlcum

oftendit, fieri non poffe, vt omnis aér vafe ali-

&ior

quo educatur, quia hec phiala admiffo rurfus

d il

aóre. non penitus aqua repletur, fed femper

X) ipü

aliquid aéris reli&ti monftrat adhuc, pifi etiam

quo |

magnitadinem xquantis. Plura de hoc experi-

inenn

mento habent Starmits , Colleg. Cur. Aud. p. 507

ponq

"Fabrys & Poliniere.

V

tanti

39 T»

'Dih"s il

Pondus a&ris agnouit iam Zriftoteles, de C-

Nulle

lo lib. 4, cap. 45 fed in vfus phyficos hanc

veritatem .non conuettit.

Galileus ,. Mechan.

Pv 19[

Diak.

p

bE AERE.

307

Lerts

Diál. I p. 71, in vitrealagena aérem coriden-

m eniti

fauit fyringe, eamque poriderauit; aperto dein

ur, il

epiftomio , vt aér compreffus in naturalem f&

à CORIN

reftitueret ; lagenam leuiorem depreheadit.

oufacus

Omnium autem optimé pondas hoc detegimus;

jt, u-

cum vas fphericum, cuius capacitas fciatur;

Ti fet

ab aéré omni , quantum fieri poteft, euacuas

Adrila

tur, atque fic vacuum , tum vero iterum a&«

allícit

re plenum, ponderatur, ex quo cognofci pot«

ex phiz-

eft, quantum fit a&ris, in dato hoc volumine;

pndero

pondus.

Hac ratione deprehénfüm fuit, a&

vdic t

ris pollices cubicos Rhenanos 283 pondus te-

ff qu

nuiffe 100 granorum,. qualium 7680 efficiant

: oltt

libram Hollandicam ; vnde pollex cubicus aó-

ol t

ris vnus erit

l00

253

gr. aut fere J gr. vel pes in«

[

teger cübicus aé&ris erit 610

283

170

gr. idem vera

n aïiqülï

pondus pro varia aéris conftitutione paullo

g

etiam varium inuenitur. Vt ne vero vas fphz-

b t

ricum maiufculum nimis grauet bilancem; & fe-

valce

gniorem reddat: confultum eft in vtroque fta«

o ruIF'J

tu illud ponderare fübmerfüm in aqua, ánnes

] (emy

xo ipfi aliquo pondere, vt fübmergi poffit , ex

quo leuius fit. Liberauit autem hoc experis

T

mentum ab infigni difficultate; aérem, ipfüm

pondus nullum habere , fed omne illi acce-

Hü- ! h

dere ab aquis & aliis heterogeneis ini eo nàs

tantibus, ( in quam fententiam etiám Boerbas

vins inclinauit, Chemie 7: 1, p. jo:.) Celebert

Nolletus , .Le

iU

S

gous de Pbyf. Exger.- Tomo 1115

"

P g

as !

l

(A,:I,iü-

j

NV à

39gi

308

;CAP- XV

398:

qum,

if

Similiter porro aéris pondus detepitur; fi

Mi vj

cylindri metallici, vtrinque aperti, vnum ori-

diame

ficium imponatur difco. antliz pneumaticz , al-

ib eqt

terum vero, fürfum vergens, obtegatur orbe

ttaher

vitreo; hic enim, extracto aóre, cum frago-

jisden

re in frufla exigua diírümipitur.

Vel, fi ca-

drang

lix vitreus, aqua repletüs, chartà obtegatur,

difta

manu aperta; cum percuflione aliqua, ad mar-

QO. ]

ines calicis apprimenda ; vt a&r pro aliqua

tfe9 (

arte explodatur; atque tum calix inuettatur;

fuit r

obíeruabitur , fübdu&ta manu a charta , nihil

f

aquz effluere, dum nempe charta ab aére ca-

atto

lici femper appreifa adhzret; decidit vero a-

fantür

ua , cum remouetur charta, quia illa (ic fa-

ttea,.

cile in guttas difcerpitur, & aó&rem fübito ia

Vode

íe admixtit.

Neque füccedit hoc experimen-

ftron

tum, fi adhibeatur charta , quz ceta (it obdu-

cxfug

&a, quia fcilicet cera , ab i&u dextre fado

margini flatim agglutinatür, vt. nihil acris

egredi queat.

Idem hoc experimentum alle-

ly

gant Swenterus, Delic. Matbem. P. XIII, props

31 dcboitus in. .:Mag.. Nátuve , P. Hl, p. 6u

fiif

Yitte

Siurmius ,. Colleg. Cur. P. II ; p. 40. qui . cali-

p«

cem füpra mediüm tantum implere iubet.

i

d

399.-

us llh

(X

Iterum fpe&ari poteft infigne àéris pondus;

eiusque preífio , in duobus hemifphzriis cu-

tam

bity

preis cauis, fibi impofitis; quz a Guerikio in«

ventore AMagdeburgica vocantur; (278.) h«e

*qu

enim ,

.

pÉ

AERÉ.

,309

enim, aóre interno orbata, ab aére externo

fortiffime ad fe mutuo apprimuntur ; vt non

j

; l

nifi vi magna diuelli poffint ; atque horum

hm qr

diametrum ita auxit Guerikius, vt aliquando

tiony t

ab equis 30, quorum 15 ex qualibet parte

r o

Sturmius

traherent, non potuerint feparari.

a

jisdem hemifphariis inclufit vafcula vitrea qua-

] lt

drangularia, probe & firmiter obturata, quz

»tegatur "

diffra&ta fuerunt ab aére in fe contento. Co/.

ad m

Cur. P. H p. 185.. Idem apparet, fi calice vi-

) il

treo tenui , e cuius cauitate prius a&r abactus

ejtatuty

fuit per flammam acceníi fpiritus vini ; maffa

;ll

farinaria circumdato , ponderofum mortarium

a

attollimus inuerfum 5 quod experimenturm imi-

yen ?

tantur fcarificatores cucurbitula enea aut vi-

]i if

trea, cuius aér lampadis ope fuit rarefactus;

ibio 1

vnde & explicatur omnis fu&tio , & illud in-

gt

ftrumentum, quo natrices ipfz füuas mammas

W

"

fit

gxfugere folent, Sturmii Colleg. Cur. Autl. p. $6.

1 1

M

«

hil 8

499«

!

um]n

Pondus dénique a&ris manifeftum adhuc eft

ll;

n

! p

li

fi füfpendatur e lance bilancis alterutra tubus

vitreus, fuperne claufüs, longitudinis circiter

qül a

3 pedum, repletus mercurio, cuius extremi-

j

tas aperta mercurio , in vafe quodam ftagnan-

ti, infiftat, fiue tubus Toricellianus; (584-) fü-

ftinebitur enim mercurius in tubo' ad confue-

; PondH

tam altitudinem 28 pollicum , atque obferua-

g

bitur, lanci oppofitz imponendum effe , pro

[s

j

E ) ,üc

squilibrio obtinendo , pondus ; quod aqua

ib

a

MA

CA».

XV

310

fit ponderí tubi vitrei, & fimul mercurii in eo

tün p

contenti.

Mercurius enim in tubo hzrens bi«

fiponai

um f

lancera quidem non grauat ; fed adeft alia quz-

dam actio, huius mercurii actioni zqualis ;

ïpfum 4

premitur nempe fuperior tubi excremitas clau-

replct

ía ab a&re incumbente deorfüm , neque hac

admodi

re(fio deftruitur ab alia in contrarium niten-

0

te, at vzqualis eft ponderi mercurii in tubo

derion

hzrentis; vid. Gravefaudii Pbyfices Elem. Matb.

preli

confti

edit. 172£, P. 298.

pori

401.

ftn,

Preflfio aéris

onderofi zquiualet preffioni

fu.

eolumnz mercurialis 2 $ poll. Lond. alte ; (383.)

T Y

& quoniam aqua 14 leuior eft mercurio; ea-

Brdfi

dem preífio aéris zquiparabitur preffioni co«

lumnz aquofz, quz alta fit 32 pedes. (383.) Ex-

ercet itaque a&r omnis , totam terram ambiens,

C

tantam in hanc preffionem, ac fi hxc tota &

poo

vbicunque cindta effet aquis ad altitudinem

gent

32 pedum ; quz certe eft preffio infignis ; &

mr,l

fi ponamus integram adulti hominis cutem

r':cafy

continere 20 pedes quadratos, pedemque cu-

bicum aque tenere pondus 64 libr. tum pon-

Qu

dus a&reum, hominem premens, non minus

Cümp

erit, quam 42240 libr.

Cur igitur tantum

füm

nobis femper impofitum onus non fentimus?

penet

fit hoc ex eo , quod acr, vti cxtera fluida,

u'äüw

verfus omnes partes sxqualiter premit ,. ob

quam preflionem, vbicunque & vndicunque

ecto-

&qualem in Hnggla garporum acri fubi

rum

ahgit

RRR

31I

DE .&ERE..

iif ob

rüm pun&a, corpora mollifiima , ipfe bullz

tns Di«

faponacez, libero aéri expoíita, neque figu-

lt«

ram füam mutant , neque difrumpuntur. Quod

iquiiy

ipfüm experimento cognofcitur, fi vefice, aqua

as Cl

repletz , immittatur ouum , & fphzrula vitrea

yte ht

admodum fragilis, tum vefica hac firmiter liga-

2 fitt

ta , cylindro ligneo cauo immiffa, fuperne pon-

.

a

ín tib

deribus impofitis fortiffime comprimatur

5

, Àil

reffione enim hac vndecunque zquali nihil

confringitur ; quelibet nempe in'punctum cor-

poris aliquod directa equalem habet & oppo-

fitam, vnde nulla particula ab altera poteft

e(fiov

feparari. NNeque hinc etiam piíces a grauiffi-

"i

)!

M

mo nauigii in aqua ipfis fupranatantis onere

O

0 &

preffionem fentiunt aiiquatþ..

Qnt (

402.

2

Cur vero vaía recipientia , difco antlic

ybicts

t0

nl

pneumatice impofita, fubdu&to aére , .ab in-

uditet

genti aéris externi pondere non confringan-

tur , caufía hec eft, quoniam ea füperius fphz-

TM

cutdm

ricafünt, tum latera quoque tenent rotunda

& cylindrica, vnde quaquauerfüm fornicis fi-

u

n p

guram referunt , cujiüs craffities ex meris quafi

compofita eft cuneis, qui a preflione intror-

j mnit

tantil

fum cedere nequeunt, neque etiam, ob im-

Yi

penetrabilitatern materix, (28.) ad latus au-

j

f

fugere.

jt;

4093.

a

Quo altior eft aéris präm'er;tis columna, eo

altjus etiam mercuri

um in tubo Toricelliano

Va4

tenet

n

a

312

CA?.

XV

tenet füfpenfum, Hinc Ht., vt talis tubus in

ii

turrim, montem, .aut alia loca eleuata , trans-

&t

latus, mercurium fuum teneat depreffiorem ,

Tant

quoniam in hoc ftatu minor iam aéris colu-

no

mna eandem mercurii bafin premit.

Innu-

ao

meris hoc confirmatum eft experimentis, qux

cülg

longum effet recenfere.

Dela Hire ad litus

Ynd

maris mediterranei, prope Tolozium in Gallia ,

tret

altitudinem. tubi Toticelliani reperit 28 poll.

qui

2 lin. pedis Parifini, in vertice autem vicini

Ht

montis, 257 hexapedas eleuati, eandem non

fion

vidit maiorem quam 26 poll. 41 lin; qus dif-

tl,q

ferentia hinc füit 211 lin. Hzc miercurii quan-

t

titas cum zqualis fuerit preífioni a&ris 257

Dur

hexap. alti: deducitur exinde pondus aéris ad

p

pondus mercurii vti 212 lin. ad 277 hexap.

lil

vel, vti 1 ad 1o327; cum porro fit grauitas

ts

mercurii ad grauitatem aquz - gig ad 5j

f&

erunt pondera aéris & aquz veluti 1 ad 770.

Ton

vid. Mem. de . Paris 1696, p. 262. De altero

d

vfu huius experimenti, Geodxtico nempe &

Lojt

Geographico, qui fiftulz Toricellianz ope al-

lm

titudines montium dimetiri docet , vid. Differ-

tatio noflra , de Obferuatiouibus meteorologicis

generatim ,

&9 Jpeciatim. quibusdam Tubingenf-

Tus, f. XPI.-

Cür

404«

40

Cum tubus "Toricellianus libero aéri cxþo:

füm

fitas , & quietus, relinqueretur , obferuatum

fcd

fuit, ftatim poft i&uentionem ipfius, altitudi-

TOIX(

F

hes mercurii in eo fübinde mutari, & modo

p

infra ,

DE AERE.

513

6 1

infra, modo füpra, 28 poll. conftitui ; vnde

ATS

conclufüm füit, atmofphaere preffionem effe

IQ

yariabilem ; quz, vt fingulis temporibus co-

s ol

gnofcatur, adaptatus fuit tubus 'Toricellianus

Ini

ad commodiorem víum quotidianum , afler-

$ q

cülo nempe cum defignata fcala alligatus ,

d litos

vnde inftrumentum enatum eít, quod Baro-

Gaï n

l

metrum, vel Barofcopium , vocatur, & hoc

28 Pülkl

quidem fimplex ; cum poftea temporis alia füe-

] vict

rint excogitata, qui minutiores a&ris muta-

1 mo

tiones indicarent, compofita di&ta , & inclina-

04 dlf

ta , quz omnia optime defcrip(it, nzvos eorum

] quan

indicauit, & nouam fpeciem addidit , Peril/ufiris

1 17

Dom. Bilfngerus, in Coimentarüs Acad. Petro-

TE

pol.Tomo 1, p. 2317. Cum przterea eadem hzc

hen

po

inftrumenta obferuationibus in naui mota infti-

od

tuendis inutilia effent: ex hac etiam parte re-

al f

medium ipfis fuit allatum , & inuenta funt Ba-

a?

"

rometra 7Ma?iga di&a , ab 4montons , in Mem.

: gt

de Paris 1705 p. 525 & Rob. Hook, in Tranfad.

m

Lond. 1701 , p. 789.

De Barometro lacente

t

fuprg iam dictum fuit. (343)

pi

495:

[ü

log- j

li

j

tl

Primz tales obferuationes Barometrice oc*

currunt in Jourual des Sav. 1666 , m. Aprili, p.

406, fadx a Boyleo ; vbi additur (imul. hàs

0a

tum obferuationes in Gallia nouas non fuiffe,

fed easdem inftitutas effe iam inde fere ab ipío

o

afll'üldï'

Toricellii inuento, quod in Gallia primum re«

Vid. Sturmii

T

Pg;itum fit a P;tito ; anno 1646.

"h

j

Coxtlleg,.,"

-

Ca?£.

XV

m

C

Colleg. Curiäf. Aut. p.22. Cauffz harum isur-

tationum aliunde peti vixpoffunt, quam prino;

fimpl

ab auctafluidi aérei prementis altitudine , quz

cndc

exfurgere poteft a ventis in contraria fimul fpi-

mus

rantibus, atque ftaaérem accumulantibus; quem

iue

a&ris tumultuantis ftatum ex ipfis nubibus, in di-

1ttip

verías directiones lati$ , obferuare aliquando

licet.

Hinc maior Barometriobíeruatur muta-

femy

tio in terrís borealibus, maiori ventorum licen-

eust

tie expofitis, quam in auftralibus, quse mitio-

&lv

res ventos experiuntur. Hinc in Ruffia , nouen-

dj

decim 2nnorum fpatio, deprehendimus, varia-

&tiam

tionis Baromerricx interuallum totale fuiffe a,

]

77 poll. Londinenf, duodec. hic autem Tubin-

Qu

gx non nifi z, 72 ; exiftente apud nos , tem-

tetuil

pore fex annorum , altitudine Barometri maxi-

Multo mino-.

RTV

ma 29, 45, & minima 27, 73.

xi adhuc interuallo mutatio Baromatri. totalis

fha

nity

comprehenditur prope ipfüm aequatorem ter-

reftrem, aut in zona torrida , quod obíeruatio-

plu

nes docuerunt.

&pl

406.

Secundo fiftula mercurialis altius in fe recipit

f

fluidum. füum , fi denfitas aéris augefcat , ma-

fiite

nente tamen eadem columnz aérez altitudine ;

al

ab affluente fcilicet füperius nouo femper aére,

mul

& contraCtionem explente ; quod quidem a

tion

duabus cauffis proficiíci poteft , frigore fcilicets.

Tote

atque natantibus in atmofphzra copiofis vapo-

m

ribus & exhalationibus; & hanc quidém vni-

i

J

l

-

canm

P w

"

DEÉ

AERE.

: 3157

1 e

cam fere mutationis Barometrice cauffam af-

jriny

füumpfit Hartfoekevus , Cuzfus Pbyfici p. 123, di-

oqe

cendo, fi (üb aquis viueremus : deprehendere-

u fe

mus

fimiles Barometri variationes , prout

quaa

aquz effent magis aut minus turbidz.

Hinc,

n d

wandd

a frigore fcilicet, altius afcendi: mercurius fere

femperingruente borea;& mutationes menftrue

TR

Micee

eiusdem maiores in menfibus hybernis quàm

mitit

e&ítivis; vid. Differtatio noftra, 1747 edita , de

Quct

Obferuationibus meieorologicis , $. XI.

Hinc

vatit

etiam , a vaporibus nempe , füblimiorem fitum

ü(e h

acquirit mercurius plerumque in ferenitate, in

Tubie

qua quidem fcatet aer variis exhalationibus, fed

t

tenuibus & in altum feparatis , ipfüum gravan-

mur

tibus , ita vt nunquam plus aque fit in atmo-

mitte

t

fohera, quamillo tempore , quo omnium mi-

nimum adeffe putatur.' Qus , eum deinde per

otm

pluuiam delabuntur ; leuiorem reddunt aérem

n

& puriorcme

7.

Teríio quoque dire&io ventorum aut deorfum

fccipï(

Wi Ti

nitens, aut furfum vería, quod fzepius accidit,

Barometrum aut attollit aut deprimit. Quarto

padit

multum deícendit mercurius, íi aér ab exhala-

er d

tionibus in eo efferuefcentibus cito & multum

yien

(clit

rarefiat, vnde impetuofi oriuntur venti , qui

femper infignem' mercurii lapfum efficiunt.

j t

Caterum altitudines mercurii in tubulis eius-

nv

dem

[

N

318

Car. XV

dem diametri diuerfz effe poffunt pro diuerfi-

Al

tate vitri , ex quibus conflati funt illi, &

EIoUE

omnium minimz deprehenfze ille fuerunt in

adl

tubo ferreo, obferuante Amontons, vid. Regaault,

pre

Entretieus Pby(iques Tomo I1, p. 335. , Quo mi-

àda

nores etiam funt tubulorum diametri , &o pro-

ge

fundius in illis mercurius fubfiftit ; ob. ratios

alii

nem fupra (272.) allegatam.

tes

498:

alii

1G

l

Qioniam aér gaudet elafticitate:

(39e)) hinc

m

comprimi fubinde poteft in fpatium minus ,at-

t

queita quidem, vt fpatia diuer(a, in quz a

long

Cf

ponderibus diuer(is comprimitur, fint in ratio-

Hoc

neinuerfa ponderum comprimentium.

ov

li

ipfum experimentis confirmarünt Boyle , coutra

Linum, p.42: & Mariotte, Oeuvres Tom. I , p.

la

IQ

1j2, aérem in tubi recurui parte breuiori, &

hermetice figillata , inclufum comprimendo pet

Tig

tigi

mercurium viuum cruüri alteri multum longiori,

fed parallelo, & verticaliter ere&o , fucceffiue

Yi

&

infüfüm ; vbi obferuari poteft, (i aer inclufus

primo fit naturalis, hoc eft , ita comparatus , vt

h

mercurius in neutra tübi parte fit altior, & hic

aér fpatium teneat altitudinis, pro 12 partibus

atbitrariis accepte , tum infufo mercurio fuc-

ceffiue:ad altitudines füpra libellam ipfius 145

Q

28, 84» pollices,aérem redigt in fpatia mino-

W

ra, quorum altitudines refpectiue fint vti 85

e

6; & 5 partium.

Erunt igitur altitudines mer-

hi

curii

p

'DEÉ - AERE.

:5rT

Querí

eurii fupra libellam hz , o, 14, 28, 843 &

i&

áéris compreffi altitudines 12, 8 6, 3; fzd

m i

ad hane compre(fionem mercurii accedit adhuc

Eegn:;ii*«.x

preífio atmofpharz, que 28 pollices mercutii

Qu) nj

adzquat, vnde altitudines priores fingulz au-

g p

gendz erunt 23 pollicibus ; ex quo exfurgunt

) n

altitudinés mercurii totales 285 425 565 112;

& longitudines aérís compreffi his refponden-

tes 12, 8, 6, 3. quz fünt in ratione inuerfa

altitudinum illarum ; hoceft; ponderum; aérem

inclufüm comprimentiumi; eft enim ex. gr. 28:

Vt vero concludere liceat ;

y t

IT2 03102

Ws,

Ípatía aéris compreffi proportionalia effe ipfius

j quæl

longitudinibus : hinc requiritur ; vt tubi re-

nrato

curui crus minus, in quo aér comprimitur, ít

M

exa&te cylindricum , ac vt ne per calorem a&r

inclufuüs mutetur ; ex quo deinde ftabilitur, fpa-

j coiiil

[l I)F'

tia, in qui aér comprimitur , elfe in ratione

Et quo-

ïl:Ofi n

inueríà ponderum coniprimentiutm.

niam denfitares a?ris inclu(íi funt etiam in ra-

o p

.

*

hinc

ygi"t

tione inuería fpatiorum occupatorum

modo indicata hxc aéris proprietas etiam fic

cceie

ingluf*u

efferri poteft : denfitates aéris effe directe vti

pondera eum comprimentia.

ts

,&

P

4096

a

Docemur itzque his, non modo aérem poffe

xl

fits

Comprimi , fed etiam,in quanam menfüra &

proportione comprimatur.

Difcimus porro

j n

p

exinde, quanta fit , in quocunque compreffio-

l

nis ftatu, aéris elafticitas, — Eft enim hac tanta»

ul

Qquantá

Car XV

318

quanta vi aér eonatur fe expanderé; cum au-

(utt

tem a pondére ipfum comprimente in sgquili-

dem;

brio teneatur , & readio fempet equalis fit

affer

a&tioni : fequitur , elaíticitates aéris effe in ea«

Vltta

dem ratione , in qua fünt pondera comprimen-

CO2

tía ipfum, aut ipfius denfitates. Ponamus ex.

Puris

r. in füperficie maris Barometri altitudinem

3 rl

obfíeruari 28 pollicum ; eodem autem momen-

tteun

to inloco valde eleuato illam altitudinem ob«

um |

feruarí 20 poll. erit elafticitas aéris illa ad hanc

gl

vti 28 ad 20, vel vti 7 ad 55 & ir eadem hac

ln

ratione eruüt quoque- vtriusque huius aéris

Wm ]

denfitates. - Sed probe notandum eft , regulam

"a

hanc Mariottianam non effe exa&te veram , fed

qudi

quam proxime tantum 5 eandem valere tamen

tttea

fatis accurate, fi aér nondum fit valde conden-

la u

fatus, hic eaim tum ab aucta multum mercurii

R,

copia parum amplius comprimetur, quia non

pue

nifi ad certum aliquem terminum comprimi &

geiul

pautur , nec in infinitum 5. cum fic particula

eius effent annihilandæ.-

Oi

fCl u

41IO;

olim

Varie fünt Phyficorum fententiz in defi-

hibi;

niendo vltimo limite, ad quem condenfari aór

1e )

poffi. Hic enim , naturalis primum , redigi

Nt Í

poteft ad prioris fui fpatii. ;; ex mente Bojléi;

buit

fls

vid. Tob. van. Aujfchenbroek Deftriptio Antlia-

l

YU ,

i

!

p. 19

Eandem condenfationem fieri pob-

tf

fe ad ; prioris fpatii , ftatuitur in Mem: de Pa-

1j

yi

irts v;,736, P. 48.

Ad gg putauit. Hartfocker;

Ut

€outs

DE AERE,

319

tiitaj

ERE

Cours de Pbyfique , p. 16. . Ad

Io00

redigi eun-

1 «

dem poffte fpatii prioris in fclopeto pneumatico;

quií

afferit Regnault , Fntretiens Pbyf. tomolI, p. 29.

ffe i

Vltra partem 42, fpatii przcedentis . aérem

yprite

coarQari nulla vi poffe , occurrit in. 7Mem. de

dmuso

Paris 1703 , D. 1or.

Omnium vero maxime

jtudii

aérem compreífit Halefius , qui tubulum vi-

froti

nem o

treum , a£&re naturali plenum , füperne figilla-

tum hermetice , inferiori ora aperta immifit

ad hi

phialz , mercurium continenti, cui aliquid co-

den l

lorati fpiritus füperfufum erat. Hunc appara-

üs d

tum immifit bombz ferrez aqua penitus reple-

repid

tz , cuius orificio intrufit obturaculum ligneum,

am ; 4

quod torcularis ope famma vi impreffit & prz-

e tuma

terea frigore artificiali aquam & aérem tubi

c(mdc'l"

ita condeníauit ; vt, calculo dein fuübdu&o,

o

aér , naturalis prius, iam in partem 4

qui Y

precedentis fuerit reda&us. Vid. Statica ve-

gprini!

getabilium p. 259, veif, Germ,

niic

411.

Sed altera iam oritur queílio , quanturmn

fcilicetaér naturalisrarefieri poffit. — Merfenmis

olim zolipylarum ope , ingenti vi caloris ad-

i&

hibita , quantam einsmodi vafà fine füfione fer-

vt

re poffunt, aérem íe ita dilataffe affirmavit ,

n,ïe

vt fpatium fexagecuplum illius

» quod prius ha-

te D

buit; occupauerit,

Bosyleus vero, absque ca-

loris ope;

j "

fola vi fua elaftica àerem f2 dila-

pC

taffe expertus eit, vt locum iam occuparet

at

vm,e'

[

13769 vicibus maiorem , quam in ftatu füuo

naturali ; vnde appáret; aérem hunc commu-

1 (f/w j

i

z

nem ;

R

N

320

: Car. XV

nem, quem fpiritu ducimus, prope teríz fus

tiiont

Vid.

perficiem folo füi pondere compreffum effe it

3776

fpatii, quod libere in vacuo occuparet:

h690

vid. Annuotatioues Cl

arckii ad Pbyficam Robaulii ;

p48- 358-

Multo minorem aéri dilatationem

tribuit Hartfoekerus, in Curfu Pbyficé p. 135 $ euni

L

Mit

fcilicet ab omni compreflione liberum occupa-

i

fum g

turum effe fpatium 4000 vicibus maitis, quaui

qima

in ftatu circa terram natürali:

Cuim itaqué

hn

aér nofter naturalis condenfari poffit in. 22,;

At

tüs )

fpatii füi : & expandi in fpatium 13769 maius?

euidens eft; fpacium; in quod aér conderifari

Abl

i (t

poífit, fe habere ad fpatium , in quod omni

preffione liber fefe effet explicaturus , vti

a

I

4

I

pl

155X

ad 3769 ; vel vti; 1 ad 21355719 5 quani

rationem ftatuit Celeberr. Turimus , in Appeud

,

toehi

ád Varemü Geographiam , 1712 editaim , p. 193

vt

i

E

ad $260o0 . credens feinpe; aérem

preff

apett

Ccomprimi non poffe nifi ad £; fpatii füi; | Ean

dem rationem ftatuit vti t ád j4oooo Boerbá-

t€ elu

m

dcin Chemie Tosio 1, p.460. Interim docue-

rünt ali& obferuationes; aérém ab illo caloris

£radu; qüo áqua in glacietm abit ; ad calorem

aquz ebullientis ; expanfionem fuam mutare

N

Tadoy

in ratiohe z.ad 3; quod cognofci poteft ope tübi

Vitrei , vno extremo claufi fed; altero aperti &

porii

n

verticaliter furfüm verfi ; cui rmercurii portio

ongitudinis i poll. infufa eft j fiin cali tübo

praft

Otle

patium |aéris obferuetur €o teimpore ; quo

2

hu; [j

thermometrrum imonftrat gradus 32 , (3624

& deinde idem fpatium obferaetur tubo ho-

üet, ;

riZontà-*

DE AERE,

321

ai t

rizontaliter in aquas ebullientés lfubmerfo,

nf

Vid. Celeberr, AMu[fcbeubroekü Effai de Pbof.

"

A

P. 690;

holiti;

"o

?

Eotiue

Miräbile porro €

ft, aérem valde coimpret-

jjj; &

[

Íam nihil elafticitatis füz perdere poft plures

etiam annos ; cum alia omnia corpora, diutius

15 U

in fitu indebito detenta ;. rigorem paullatim

| ftiji

I

amittant ; & languorem concipiant.

Exper-

[ zi

j Ral

tus hoc eft Bosleus, vid. tunotatt. . Clarkil ad

sdedfr

Robaulti Pbyf.p. 359.. Expertus eft Robervallius ,

l omy

in fclopeto pneumatico ; cui per 16 annos idem

g, Yl

aér compreffus inhzeíerat , eundém tamcn

poítea effe&um edens. vid. Mem. de Paris;

19,'(]52[11

1695, D. 224.. Expertus eft Celeberr. Muffcbea -

j AWH;

broekius , qui aérem mercurii ope (408.) com-

i 2

preffum , hermetice figillato 'crure longiori

7 g

aperto, per Z/tannos feruauit, nulla oboriens

g M

te eius mutatione , nifi cum calor aéris extet*

Bo

hi mutaretur:

d

lo CQ[OIS

EL

| odf

. Nihil vero in hac elafticitate aóris tnagis pa-

j m

tl

radoxum ignaris vidétur, quam quod parvá

portio atmorphar& ; à tora eius quantitate fe-

al

clufa & fegregata , eundeii tamen effeQrurü

ji[

praftet, quam integra.

Includaátur'énim tubus

i

| [all f

'Toricellianus vitro oblongo, ita vt àér excec

t

r

hus cum inclufó; qui mercüriam eleuatum

£C

2

z

TR

j

net, nullam þabea; có

mmunicatiobem j

tqué

u

Es

idanebit

Cax XV

y

322

manebit eadem fiftule mercurialis. altitudo

]i

CUU

uamuis nunc a tam exigua aéris inclufi por-

Sed hoc attentius confide»

tem

tione prematur,

Cltet

ranti patet , a&rem illum , qui füb vitro inclu-

&0 If

füs continetur , priusquam a reliquo aére

exterüo fegregaretur , elaíticitatem habuiffe

quo ;

- | igtüt

prefioni totius atmofphere re(fpondentem,

&l

cuius, cum vitro includitur, nihil perdit, quia

ais

nihil adeft, quo rarior efficiatur , fed przce-

dentem íüam denfitatem retinet; hec autem

prel

flam

elafticitas confiftit in vi fe expandendi, qua in

orificium barometri apertum agit ea pracife

fo,ä?

ld verum

l]

quantitate, ac fi aérliber adhuc effet.

j

quidem eít barometrum , quod diu füb talí

vitro perfe&e occlufo contineretur, nullas

lrl

Tils:

habiturum effe altitudinum füarum mutationes

nifi aér fiat calidior; quia nimirum aeri , quo

Quoi

bet;

tale barometrum inclufüm regitur ; communi«

catio cum externo , in quo mutationes quoti-

diang accidunt, denegatur. Vid. Sfurmi Coll.

Qur. 4u&. D. 3o-

Ni

414

d

Vi

Scyphus vitreus maior, cuius otificio lignunt

i hi

transuerfüm fit infixaum , cui infiftere queat

Vitj

cereus ardens , intra cauitatem porrectus, hoc

orificio fuo immergatur aquz in vafe maiori

Ba,cc

l4

Ccontentz , quofa&o obferuabitur , aquam in-

Pi*na

gredi in hunc fcyphum non ni(i ad certam ali-

«tpe

4

quam altitudinem , eó maiorem , quo profun-

n re-

: Cnt

dius fübmergitur fcyphus, femper tame

b3

inquí

DE AEREÉ

523

titado

linqui fpatium aliquod fuperius ab àquà và-

i o

cuum; in quo flamma cerei conferuetur per

uiite

tempus quoddam. Comprimit itdque aquá

10 I

circumfüfa aérem ia fcypho contentum ; & ad

u d

€o minus quidem fpatium eündem comprimit;

hii

quo altius illa füpra orificium ftagnat.

Dénuo

igitut & hoc expetimento probarur aéris vis

ndenta

rdit g

elaftica ; cum fieri non poffit; vt modicumi

aéris inclufi pondus müulto maiori aquarum

ed pri

gc at

preffioni refiftat.

Simul' quoque clarefcit ;

ji, i

flammaim in.aére ad certurn gradum compref-

Ío , & precipue exhalationibus cerei accenli ; &

3 p

diu ali nór

Mi

fumi inde naícentis ; inquinato;

poffe: quge vero paullo diutius fuftinetur ; fi

E

n QU

Ícyphus interne obducatur pànrio, qui lixiuiumi

falis tartari imbiberit ;'& exficcatus dein fuerit;

gt

Qquoüiam fal tartari vapores fuliginofos abfor-

aet'x j 95

conm

bet; Halefii jtatigd vegetàb p. f';;; veif. Géttit:

j5

*

ii

áij:

Mutüantur à pricédenti experimento furi-

damentum fuum ille machinz ; qua Campané

V'rnatorie vocántur, quibus vtitiatores obtecti

qio lt

in maris profunda démittuntür ; quod indica-

lt

vit iam Aiifloteles ; Set: XXX1L ; probl. j. &

teU a

Baco Verilamius ; organi noui lib; 11, apbor. £5

mfe j

D. 408. Referunt tales riachinz fpeciem cám-

4mn

panz., conficiüntütque éx quacunque materiá

at

&ére non penetiabili ; nami fi in fcypho prace-

Ü prOIi

jj

dente alicubi foraimen ii loco fuperiori dét

ür;

um

X i

asf

Wll

N

Car. XV-

324

aét per illud euolabit, & aqux ingreffum in

totam cauitatem concedet. [ta parari poffunt

u

e plumbo ponderante 260 libr. quod tamen

cum aére füo contento infra aquas non fübmergi

freg

otuit, nifi adiuncto adhuc fcabello 130 libr.

petin

Huic fcabello vel pedimento , campanz ori-

pitti

ficio affixo, infiftit vrinator eum in modum,

drupes

vt caput eius fere verticem campanz attingats

ferah

quo fit, vt aqua , etiamfi ad magnam profurr

duf

ditatem demittatur, ipfius ori appropinquare

agitar

nequeat , fed ipfe haud longe vltra pe&tus aquis

pliner

offit ,

Vr

cingatur , & demeríüs egredi machina p

ac opere füo peracto regredi iterum füb illam.

a

Quoníam vero aér capiti vrinatoris circumfluus

Yteti

i

eo magis compreffus euadit, quo profundius

däm, [

fi

übmergitur machina: cuidens eft, affici debere

Q dN

talem vrinatorem variis incommodis , quibus

qu Y

animalia 'cun&ta in aére compreffo degentia

nibus

fubiiciuntur , vt auribus naribusque fanguis

&te Y

erumpat, immo tmors confequatur , fi exceffus

Qu q

in fübmerfione committatur; cui incommodo

*'itam 4

variis aliquot: modis mederi ftudent, aérem ve-

d. a

fpirationi aptiorem reddentibus, veluti veficis

dezm

aére naturali repletis, quibus apertis vrinator

Dbj

xeficere fe aliquantum poffit. Talis quidam vri-

aïte) [

nator robuftus demerfus in aére füo compretio

Viüty

cornu venatorium fecum deportatum inHauit,

Obtgd

titih

fed ab intenfitate foni obftupefa&tus, & vertigi-

ne correptus, in aquas fere collapfus eft. Vid.

tete ii

$t urmil Coll, Cur. P. Iy pag. 1, €9 P. 11 p.2, aíque

&t f

in Auariis 5 nec non Jourm, des $av. 16785 p- 49

Em

4[60

p

DE AERE.

325

fiuto 1

416.

iyfünt

Q u

Quam neceffarius a&r fit omni animantium

fübnes

fere generi ad producendam vitam, variis ex-

Includatur enim reci-

lii

perimentis euincitur.

n d*

pienti vitreo animal viuum volatile, aut qua-

xhodit

drupes,aut vermis, atque aér exhauriatur, ob-

attinp

ferüabitur , illud , poft factam aliquam aéris

1 pmfm

inclufi rarefaCionem , ftatim violento motu

agitari, &, nifi fubito iterum aér admittatur ,

pinqur

hus ag

plane mori. ltaaues, quz altius volant , acri

rariori affuctz , moriuntur tamen, fi ? acris fint

1 9055!

jb Ya

exhauftz.

Hirundines tamen fatis diu viuunt,

rl

vti etiam ranz , anguille, viperz, infedaqua-

]wründfus

dam, & animalia recens nata.

Mufícz in va-

j

cuo inflantur primo; & moriuntur deinde, ne-

que volatum exercere poffunt ; quod papilio-

h quwï"

dl

nibus quoque accidit ; neque pifces etiam fine

aére viuere poffunt, moriuntur in lacu vndi-

t fün?

í eXCCIi'ïJ

que congelato füb glacie ob a&ris defectum, &

vitam cito amittunt in aqua, vnde aér eductus

o

eft. Boerbave, Cbemie P. 1, p. 499. Alia vi-

r

u[i VS[?C'J'

deantur apud Bogleum , in uwomis experimentis

pbyfico -mechan. Exp. 40, féq.. Nequeetiàm in

j Vl'.lmï?'l

aére; fed inclufo & exhalationibus infecto, diu.

jdun?

viuunt animalia; mus ex. gr. magno recipiente

n

!

obteGus, in aére boc naturali poft 7 horas ex-

tin&us eft, Hinc Medici quidam ftatuunt , la-

gut

4

tere in acrelibero & puro occultum vit& cibums

r

ud

2ut fubftantiam vitalem, in nitro volatili for-

l,.

oylei fujit fententia in

frij

fan conüftcntfïzn , que B

jaum

p

3

Car.

XV

326

eamen

Animalia

Jours. des Sav. 1671 , pag. 207.

x d

etiam ab ineunte ztate aéri huic noftro com-

Jill, j

preffo adfueta , qui connato fuo elatere tanto

&ceff

promptius in ipforum pulmones deícendit, eos-

Tetit |

que validius inflat, fi commorentur in rariori ,

panuls

refpirationem , vnde vita pendet , amittunt.

Sturmius Coll. Cur. p. 115, . Cum igitur iam in-

tamen

preffo i

dicatum fit, (403.) in montibus valde excelíis

aérem fenfibiliter effe rarefadtum : mirum non

Cuïu P (

eít, homines ibi veríantes anxietate przcor-

diorum , & difficultate refpirandi, torqueri ;

idem enim fic patiuntur, ac fi recipienti ant-

n

liz pneumaticz , cui aliquid aéris exhauftum

fit, effent inclufi.

fifa

Thorüm

fttà «

417.

at

Salutaris, & neceffarius. quoque, liber acris

frat

vel y

&cceffus eft vegerationi plantarum, quarum fe-

mina nec in vacuo rite germinant , & quz

fcribi

fitig

ipfe emoriuntur etiam, vbi aér non ad(it, aut

vbi idem affiduo ftagnet.

In feminis enim

Vatil

granulo quouis adeítaéris aliquid , qui in va-

Qog

cuo citius dilaratur, vaícula difrumpit , atque

Quot,

ficle-

hoc modo germinationem impedit, vid. Hom-

Cum1

berg. in Mem. de Paris 1693, pag. 187. Con-

fsl

feruari autem in vacuo ab aére loco fru&us ,

MM !

flores, & fimilia diutiffime integra, quz in

Ciun

aére cito folent corrumpi , teftatur. Pramcifc.

C]ifco

Basle Inftitut. Pby[ice p. $2. — Oua in deftru&tio-

ttoch

ne antiquiffimi muri, interleteres exadiffime

-

camento

p

DE AERFE.

3271

bitli

exmento iunGos , reperta fuerunt incorrupta ,

ac

fíi modo a ga

lina exclufà fuiffent. vid.

I QU«

t 0

Bibl. Ital. T. $, p. 141, quia nempe ab aéris

acceffu libera erant.

Quid $furmius obferua-

Vity d

farilf

verit in variis efculentis & plantis, fub cam-

panula vrinatoria infra aquas fübmerfis , vt ne

A

]i

tamen ab his attingerentur « fed in aére com-

preffo & quieto hxrerent., legi poteft in Co/J.

T

um v

Cur. P. I1, p. 1.,

i pïæm-

418*

ii

jent t

Cum multum aquz femperin aére hereat

ghaulil

fufpenfum, (391.) atque h&c in poros pluri-

morum corporum penetret : (314-) occafio

nata eít excogitandi inflrumentum , quo

aquz inaére latentis copiam oftendat , & 7-

grometrum , Hygrofcopium , Hygroftatbmicum ,

f

vel Notiometrum dicitur , cuius inuentio ad-

yatum *

fcribitar Maignazo , vid. huius. Perfpeiua bo-

Hoc ex

&

varia ,- Rom& edita 1648 , pag. 89.

dít, 7

variis confirui poteft materiis , & multiplici

ys u

quoque modo , quorum explicabimus ali-

yi iV

quot. Primo aqua in poros reítis cannabinz

ffe-

,

facile intrat , duplicemque in hac edit e

"

lem

ün.

uüm, vt neimpe breuiorem eam reddat , &

fimul etiam contorqueat.

Hoc inductus Fon-

d

il W

tan4 quondam celebre illad excogitauit arti-

" [

ficium , neceffitate coa&us , in eleuando ob-

L

'11-

elifco Romz ad templum D. Petri ; cum enim

Wi

trochleg adhibite iamiam tangerent fe mutuo,

X 4

nec

qui

CaAr. XV.

3251

nec funes officio füuo ïungi amplius poffent ,

nec tamen obelifcus in fitu debito verticali

confifteret : con(ilium fübito cepit madefaci-

Sec

thord

endi funes , qui hinc breuiores redditi molem

illam ia fitum rectum adduxerunt ; quod idem

ib hi

factum quoque ita effe dicitur in erigendo alio

cgntr;

ram

obelifco, qui in. Hippodromo eft urbis Con-

p

ftantinopolis. vid. Hartfoekerus , Curfus. Pbyf.

p4g. 289.

Funes ab humiditate contrahi ob-

fünt,

:eorogm

feruauit quoque Scbwenterus , Geom. Prad.

tüt fl

Trad. II ,p. iz. cui talis, 16 pedes longus, per

tüttayl

pruinam integro fere pede breuior redditus

eft.

Si igitur hcrizontalis extendatur fünis

il

guen

in pariete aliquot pedes longus, a firmo cla-

AUL

vo protenfüs füpra trochleam volubilem , &

ponderi annexus, is ab aqua minori modo,

Tels

D

modo maiori , copia prwfente in aére elon-

gabitur vel contrahetur vifibiliter , fi ponderí

iuce

tatn

defcendenti & afcendenti fcala quedam 'ad-

fcribatur.

Idem deinde funis verticaliter de-

pendens , & iníra pondus annexum cum in-

diculo tenens, contoríione fua aéris maiorem

Ti

vel minorem maàdorem indicabit ;5 quale in-

f&

firumentum in arce Taurineníi olim viden«

dum, cui inferius annexa erant cornua cerui«

nifa].

tit,

na, memorat Síurmius Coll Cur: P. I, p. 1.

Huius alterius modi inuentorem íe dixit effe

& x

&ütm

-Molyneux , (ed decem iam annos antea Dreído

I'Eddu

erat is cognitus. vid. 4Ga Erud. Lipjï 1686;

C et

Pa

?Gg- 390«

[ 0rai

e

DE AERE.

329

H

wf

419*

vettl

Secundo in auxilium vocat:;e funtvhic 6tiam

m

jd n

chordz inteftinorum muficz contortz , quz

ab humiditate pariter.& .conaoluuntur , &

od

contrahuntur, vti füunes, cuius tamen contra-

gendoieï)

rium ftatuit Dalencé, in Traité des Barom. Tber-

tbls (j

mom. 9 Hygrom. p. 94. Senfibiles maxime ha

jfin

fiunt, fi ex confilio Leutmanni, Iufirum. me-

Yal v'

ieorognofie inferuieniia, p. 112, prius imbuan-

i. 2

tur folutione cinerum clauellatorum , aut oleo

ngu K

"

tartari per deliquium. (373.) Simili modo

: pelit

tür f

adhiberi poffunt cutes animalium , chartz, per-

gamenum , fruftula ligni, pondere grauata ;

fmmo d

jlam, d

additis etiam, fi placet, rotulis leuioribus, vt

melius pateat effe&us madoris in aére, qui

j mot

Vtiliter

i d

hec corpora aliquantum extendit.

huc etiam trahuntur fpica ariftz , caules plan-

p*

um P

tarum ; vid. Siurmii Coll. Cur. P. I, p- u4.

aliter

420,

m

g

'Tertio folent etiam ad hunc vfíum e bilance

u

tenui fufpendi fpongia, lana, aut lanci impo-

j vt

ni fà] quoddam, quorum prius inuenit Cz/a-

us u*

au5, alterum Laua, vid. Coll. Cur. P. I, p. 122

I, L

Ji

& Prodromo del arte maeffra, cap. $.. Dum

l

dini

enim hxc corpora aéris madorem imbibunt ,

D

redduntur grauiora , & bilancem mouent. Vn-

1?[ t

de etiam Cardanus , de. ver. vav. lib. 1, cap. VIIIL

D- 46. dicit: aérem, qualis fit, (i volueris ex-

plorare , fpongiam ficcam füb diuo per notem

Ml

|

j

expo-

CaA»r.

XV

299

ne, fi ficcam inueneris, aér quo-

exponito; ma

ue talis eft; fi madidam, nimbofus; fi vdam,

Iüe

roridus.

Denique Academici Florentini liuc

guncul

vocarunt vafculum conicum, intus pice , extus

m &

lamina ferrea ftanno obduda, veftitum, cum

tto j

tenuiiapice inferiori , cui calix viueus erat

dunty

füppofitus; dum enim iniicerent niuem , aut

Dom

glaciem contufam , cauitati , vt frigefieret vas

huic í

vapores aéris aquei adhzfcrunt ftatim füper-

premia

ficiei externz , in guttulas confluxerunt , at-

fwt]

que fic colledi in calicem deftillarunt. Pel-

Qui,

luntur enim eiusmodi vapores in locum frigi-

&t

dum , (328.) quia huius aér a frigore con-

Vnty

denfíatur, (357.) atque fic ob vicinum acérem

pdir,

calidiorem continuus quafi ventulus ad hunc

fült, Y

locum exoritur, qui vapores fecum aduchit,

Y

vid. Exper. Academie del Cimento, p. 14. Pre-

muntur tamen omnia hxc inítrumenta vitio

hoc, vt fucceffu temporis effe&u fuo orben-

tur, excepto vltimo Florenti

no, quod o ti-

Conf(tat interim

mum omnium efíle videtur.

eorum fide, aérem oriente fole feri humidio-

rem, vti eodem tempore etiam paullo frigi-

dior redditur; atque etiam ventorum quosdam

eff2 humidiores , alios ficciores; vnde flante

Mm

quodam vento dolia vini plena apparent, alio

Wil

autem minus plena , dum ligna corum a ven-

tonit

to ficco contrahuntur, ab humido autem ex-

Qu

tenduntur , quod etiam ianuz lignez aliquan-

Q

d.

do docent.

Intg l

42 lvo

um

pE AERE.

—

33f

M qUO'

421.

dv

Xini du

Tucundum fpéctaculum przbent ille ima-

gunculz vitrez, cau&, tenui foramine przdi-

$, qui

m J

te, & vulgo Diaboli Cartefiani vocatges hi vi-

tro cylindrico longiori, aquis repleto , inclu-

'eus &t

duntur , quod fuperne vefica eft obligatum.

a, d

Dum enim hi virunculi aqua leuiores funt,

r

huic fürfum innatant; cum vero poftea digito

n fu?ö[

premitur vefica, atque inde fimul etiam aqua;

t

fit, vt huius aliquid intret in cauitatem virun-

QU

i

culi, quo ipfo is grauior redditur quam aqua,

um d

& deícendit ; remiffa autem preffione aér con-

d u

wentus & compreffus aquam ex cauitate pro-

m dl

pellit , imaginemque füz priori leuitati refti-

ai hu

tuit, vt iterum afcendat; quare hi homuncio-

adüäükc

nes vitrei nutum obferuatoris fequi videntur,

l 4. VIC'

CAPVI XVI,

yp o*

od (*

DE METEORIS.

cintt

homi

1

422.

DÀ

ylo £

:05 f

Eteorum denotat aliquid , quod füblime

de Hiff"

fit, inter ceelum & terram verfíans, vti

tent j

nubila, imbres, niues , & humanas motura

ii

tonitrua mentes, quz omnia füblimia dicimus;

n

quia editiora imis fünt, teíte Semeca, natural.

] aliquïh

queft. lib. M , cap. I.

Cum igitur hzc fübli-

mia in atmofphzram continuo afcendant per

ingentem copiam variarum exípirationum ,

H

cuapq-

337

Car. XVI

euaporationum , exhalationum : (591.) vapo-

c:rcorl

litàs «

res atque halitus ibi hzrentes varia etiam ex-

citabunt phznomena, in Phyficis confideran-

lum q

as ef

da; atque tale phznomenum in atmofphzra

ortum, & in confpectum nofítrum veniens ,

lm ex

vocatur /ZMeíeorum.

In hunc finem tota at-

Inotus

mofíphzra diuidi folet in regiones tres ; infi-

munqu

1iQu2 |

wiam, quz a füperficie terreftri pertingit ad

eum locum , in quo radii reflexi folares fini-

O antt

eim d

untur; mediam, quz pertingit a fine prioris ad

montium altiffimorum cacumina, vel quz nu«

exhdlr

bes capit; füpremam, quz hinc fe. extendit

qiendi

vfque ad fphzram ignis, ex riffotelis mente.

terre l

Hinc quia lon

iflime ab atmofphsra noftra re-

dq

mouentur Galaxia , aut via lactea coeli, &

I0m g

Cometz : peffime ab Zríflotele quondam inter

meteora hzxc fünt relata ; eft enim illa nihil

aliud, quam immenfa ftellarum fixarum , ocu-

lis noftris inuifibilium , & fola arundine dio-

Sfat

ptrica confpicuarum , congeries; hi vero pla-

Atmof

nerarum quedam fpecies ; & inter corpora

ulli fecu

mundi totalia rcfex*endi-

Atl

i,

n t

E

QU& «

Natant igitur in atmofphzra ingentes tractus

Citant

corpufculorum minutiffimorum, qui a ventis

Dolte

propulfi cum aliis permifcentur, ex quo íidens

Braph

effe&tus deinde naturali operatione confequun-

Vtüja

tur, qui in mixtione aliqua artificiali chemi-

Ti t

€a oriri folent ; & cum Chemia hucusque pau-

f

D]

[97]

P

DE. METEORIS,

35;3

p

ea corpora diffoluere potuerit , partesque o«

um ex

lutas cum aliis combinare : patet, meteoro-

if

rum quoründam cauffas femper nobis manfu-

vofia

ras efle abíconditas. Poterunt quandoque et-

Venia

lam ex cauernis, fübito per vehementes terrz

U i[

motus apertis, erumpere nouz exhalationes,

, D

nunquam ante in atmofph&ra prefentes , &

tingitliï

noua hinc, inauditaque, nec vnquam confpe-

ytes d

Qa ante , excitare phxnomena.

Quo magis

xiorid

etiam denía eft atmofphzra , eo aptior illa erit

qus

exhalationibus & vaporibus gerendis & reci«

ext

piendis, quod cum in hyeme , & climatibus

5 a

terrz borealibus , ob frigus contingat: euideus

eft, cur in his circumftantiis

oftat

.frcquentiora me-

Zælf; j

teora vobferqentur.

m i

lh ni

414. :

p C*T:'

jinc &

Statuunt quidam duas met&.ororum fedes ;

atmofpheram , ac terram etiam ipfam ; hinc

illi fecundum diuifionem quatuor elementorum

Ariítotelicorum meteora diuidunt in aquea,

ignea, aérea, & terreílria , atque his accen-

fent terre motus, aquas, fluuios, & fimilia,

quz ex halitu partim generantur, partim ex-

citantur. vid. Zimpleri Pbyfica, p. 333. Sed hec

gt

poftrema phznomena terreftria potius ad Geo-

i

w

graphíam phyficam funt referenda, quam huc

T üd»,m

inuita natura trahenda.

Erunt itaque metco-

yi

ra omnia folum diuidenda in aquea , ignea;

j d

35qu6 j

& aäreq, atque hoc ordine exponenda.

iä

425:

Carp,. XVI

384

425;

aliqual

p a

Ab aqueis igiturj qux nempe ab aquá ori-

]s adí

untür; & in hanc rur(us refoluuntur; initium

QUE

capiendo , referuntür huc L. JVebula, quseft

etiam .

flentia

congeries vaporum; vel balituum ; craffiorum;

prope füperficiem terrz in aéris regione infi-

w

màá,; colle&orum , & aétem opacumi efficien-

tiuin.

Ortum hzc ducete poteft vel à vapo-

ribus, vel ab halitibus ; (372.) in illo cafü

nebule innoxig funt, & humectant tantum;

lii

terramque irrigant; in hoc vero fzpius noxiz;

ii

imimo lethiferz ; foetentes ; ac àquarum fuper-

fio

ficiebus tenuem innatantem pellicülam; pin-

li

guem; & rubicundam , imponentes.

Oriun:

&f

tür porro nunquam nebülz, niíi aére tranquil-

luit X

loi;a.vento enim paullo fortiori difpelluri:

nu

tur & disiiciuntur.

Plerumque cerni poffunt

Cete

vefperi; cum poft magnum folis eftum; hoc

[

hinc |

óccidente ; aér fübito refrigeratur; fiunt et

iie"igil

jam tnane; cumi aér Citius a Calore folis ra-

fts;

teícit; quam huimiores in eo contenti ; vndé

procd

tuim hi fpecifice grauiores redduntur, & len-

ii

té defcéndunti partim vero etiam a folis ra-

fimyy:

diis deorfum pelluntur.

Frequentius hyeme

emþe

cerüuntur; ob frigus aérem condeníans, &

fiic (

vapores propius fibi adimouens; vnde in hye-

pai

ie

u

uoque nebulam ex ore prodeubtem cer-

nimus; fi fpiritum efflamus , hinc eciatm in tet-

à

ghq

-fumo

t regionibus frigidis pluribus diebus conti-

A€c tàndem nebulx

Al«

buis nebule perdurant:

lum

aliquan-

—

DE METEORIS.

-835

aliquando altius fünt fufpenfz , rafïores', &

per acrem extenfz, per quas fol liberis ocu-

quie

lis adfpicitur , pallidus, & fere difci ftannei

^ ln

aut argentei formari referens; aut aliquando

, qud

etiam , pro diuería talium nebularum confi-

vifionis

ftentia, fanguineus; quod accidit omni luci-

do per fumos cganfparcnti.

€

g'm"; f

] e

]iw

426;

k 1"0 ü

i t

li. Nubes eft nebula in füblime, & mediati

ins ia

&éris regionem ,. elata.

Suftentatur hzc in

m Áf

füo loco, quóniam fingule partes eam con-

hi p

ftituentes aére funt leuiores, non vero quod

, Orur

aíole, vi magnetica, (205.) retinetur, vt vo-

Ti

luit Scaliger Exercit. 97 , nam fic noctu omnes

gidt

in terram reciderent. Hinc fzpiffime confpi-

s p

cere licet, ex nebula afcendente nubes fierij

tum; y

'hinc figuram nubium tam mutabilem effe in-

f t

telligimus , ob ventos in fürnmo aére conti-

1

fuos; vnde fit; vt nonnunquam fxuientibus

ji; *

procellis coclum fit ferenum , difpulfis nubi-

, kl

bus; hinc etiam peregrinatores, qui in altif-

4 ls

"fimos montes, nubibus cinctos , afcenderunt;

g If

femper ibi nihil aliud nifi nebulas offenderunt;

a*

nec quicquam firmz alicuius molis aut ex-

lde ifl "'

panfionis. Ita vrbes queque magnz, e lon-

d

ginquo vife, nube aliqua te&z apparent, ob

m

fumos perpetuo afcendentes, propius autem

afpecdtz. nihil nubilofi tenent.

Diuerfam nus

i *

^bium a terra diftantiam euidenter cernimus ;

em f iA

a

n

u

CAPF.

XVI

356

dum . eatum àldores a fole poft occafüm ad-

aligam

i f

huc illuminantur; dum inferiores tegunt fü-

aliquando in coh-

periores, ac dum diuerfz

lif. )

trarias plagas mouentur.

Altitudo, ad quam

tefüdari

füfpenduntur in a&re , vix excelfilima monti-

fatte d

um cacumina equare videtur, quz certe ple-

s exflantia procul intuen*

tam a

rumque füpra nube

aliud eí

tibus apparent ;

& muli, in hos montium

nubes infra f& pendulas

plantan

apices aícendentes ,

nebulp

alpexerunt. Ricciolus inftit

uta dimenfione gea-

metrica altiffimas nubes ad $o

oo paffus euehi

Honc &

i Ug

inuenit ; hoc eít, ad $ milliaria Italica, aut

1: mill Germ. vid. Varemüi Geograpbia gene-

U i

tilta

ralis, lib. I p. 125 quam altitudin

em Keple-

Ad multo

rus tantum £ mill, Germ. ftatuit.

maiorem altitudinem cleuari nubes putarunt

1t quis

Vitellio ad 13 mill, Germ.

lm

veterés , €X. gr.

lo a

Tycho Brabe ad 125 vid. $9ft. Pbyfici

"i Gotbas

CXOriti

uum ,p. 345 Cel Monunier obfíeruauit , Ca»

cumen montis Canigou plerumque füpra nue

lib pre

3 d

bes eminere, his tantum ad $ eius aflurgene

tibüs, hoc eft, ad altitudinem 5766

edum 5

a.[aï W

d

fj

À

enbroes

Qu s]

aut 05 252 mill. Germ. Celeberr. Mu

kii Inftitut. Pbyf. p. 649. M

agnitudo nubiüm

pates

lptr

diuerfiffirqa eft; füunt enim a

li exigug , fünt

aliz , quas AMariotte ; mouvement des.eaux , cap.

10g Qr

Quand

3. milliari longiores deprehendit ; & cra't-

ties vltra 100 pedes

affurgere poteft, quo

àos ]

li nube effüfie colligitur:

ex copia pluuim a ta

Víüs denique nubium eft, vt pluuias a

d va-

33 hj

0 W

tias terr& regione

s deferant ; terrasque tegant

aliquan-

D—Ek METEORIS,

337

ln d

aliquàndo , & muniant contra vehementiffi-

mum folis ardorem.

qi f

) ia

275

udqa

li. Roi, qui creditus -olim fuüit ex aítris

Y r

defudari, & coelo delabi; aut a luna; roris

cete

matre di&ta , generari; vel ad imilliaris diftan-

j i

tiam a terra gigni, vti Joffus ftatuir ; nihil

mont

aliud eft, quam halitus & vápor terre , aut

plantarum, paullo furfüm afcendens, tenuis

pend*üæi

one

nebule inftar ; atqué dein iterum delabens.

düs at

Hunc ex terris egredi indicatur iam in AMem.

]ica, 2

de l Academie des fciences 1627 , & poftea 1736-

Eít itaque (üdor quidam terre , quz etiamfíi

yin g

n A

a fole calefacta femper halitus & vapores emit-

tat, copiofiores tamen exfüdat noctu, in ace

( o

rantm

re quieto & frigefcente, ab igne concepto ,

& iam euolante , abreptos ; vnde etiam ir

N À

loco a fole interdiu non illuminato nullus ros

j

-

exoritur; & colles etiam nihil aut parüm ro-

qit; *

ris prebent, quia plerumque (icci funt, àqua

(ipra t*

ab eis in valles defluente:

Vafa vitrea, aut

ag'uyg(ü'

; gt

alia, no&u in variis altitudinibus a terra vf-

It

que ad 31 pedes íüfpenfa; ab ioferiori füx

jout

parté rorem recipiunt, humiliora citius & plusa

0 nubïü:

fuperiora tardius & minus;

Differt itaque

d ; W

)

;

^

] fq]

]

ros ommis pro vario loco íuo natali, vt ali«

Q^

"

quando aquas; olea,; íalia , ípiritus,, atqué

g P

W

j

alios halitus, contineat; hine varià edam die

g,v

verfi rores exhibent producta chemice extras

coli

u

aj hinc etiam alicubi adharet metallo polis

i5 2 x

to; aut vitris; alicubi vero ab iisdem re

fügifs

gt

Jl

338

C Ar.

XVI

428.

Idem plantis, guttularum forma , infidens

V

earundem quoque eft fudor ; vnde quzlibet

tüm,

planta proprio füo rorat modo, pro natura

lben

Plantz enim ca-

ftructurgz fuz & pororum.

decid

lore folis diurno calefadw perpetuo quidem

ordin

hunc füadorem exhalant, fed is a vento & ca-

hube,

lore diurno abripitur & eleuatur ; noctu au-

pioü [i

tem ingruente frigore , & aé&re tranquillo ,

p

maiori copia egreditur, atque in foliis colli-

Áipnt

gitur, vnde etiam plantz noGtu obtedzx co-

i fl

piofiorem tenent rorem , quam alix apertz;

Toinoy

neque is apparet in tota folii füperficie, fed

| e

ibi tantum, vbi pori fünt patuli & frequen-

fnt,

tes.

Noxius itaque effe poteft, ob diuerfiffi-

0. (

mas, quas continet, partes3. vnde prudenter o-

graui

piliones non fümmo ftatim mane per rofcida

C

educunt gregem , fed expectant , donec fol ro-

feni

rem reforbuerit.

Ab hac varietate roris fa-

fyli

&um eft, vt veteres tres eius fpecies fece*

lis

rint; Manuam, qug fit ros temperatilfimus &

I q

puriffimus ; 7el, cum ros fuerit dulcis ; Lada-

Cl

"um, quod fit refüdatione foliorum permix-

um

tum, - oriundum in locis calidioribus Arabiz;

älleg;

auQtore Plimio lib. 125 cum nempe ex ingenti

calore folis ab arboribus & herbis etiam olea

n

!lü!)iüa

eleuantur, quz decidua in terram conftituunt

Thtind

talem rorem oleofüm & melleum , qui aquis

& di

illapfus in earundem füperficie natat, tanquam

Yetís

aliqua pinguedo.

ter x

419.

"-

DE METEORIS.

339

419.

if

IV. Pluuia, eft multitudo guttarum aquea-

qualt

rum, ex nube fcecunda, in aére fufpenfa, de-

) flatul

labentium.

Quamuis aliquando guttz aquez

m

decidant ex puro aére in zítu folis diuturno,

) quiem

ordinarium tamen eft, vt pluuia defícendat e

to 0

nube, & faecunda quidem , cuius humores co-

od d

piofi confluant ; nec flerili tantum , cuius va-

anqill

pores rariores & fübtiliores a vento facile dif-

Jiis d

fipantur.

Caufía pluuiarum , quam veteres

d t

in folo calore vaporum modo maiori , modo

apt

minori, quz(íiuerunt , przcipua funt venti.

fce,

Hi enim flatu füo nubem foscundam conden-

freqie

fant, vt particule vaporis, propiores fibi fa-

dl

Qx, fe(e magis attrahant, & in guttas aére

ydentdto

grauiores confluant ; atque fic e nube quafi

er IOW]

exprimantur.

Fieri quoque. poteft , vt nubes

ec il

foecunda per ventorum a&ionem monti, vel

fyluis denfis , apprimatur, & tum humores

qrisi

Cl f

fuos demittat.

Quin etiam duo venti contra-

ilinot

ria directione fpirantes nubem eiusmodi foe-

cundam comprimere poffunt, & magnam aqua-

d5

rum vim in terras effundere.

eu

Quz duo hzc

allegata, fi a. ventis valde impetuofis pera-

; A

y i^

gantur, producunt ExPydriam, aut Praduram

mubium, cum nempe immodico imbre omnia

etian

vt

inundantur ab aquarum agmine.

Si przter-

ea duo venti directionibus parallelis , fed ad-

qui

if

U

verfis , & parum a fe diftantibus , nubem in-

j n

termediam comprimant, & fimul circumtor-

p

5 Ya

queants

Car. XVI

340

queant, vt vortex quidam aqueus oriatur,

fuifera

(j ali

(169.) .qui defícendat füo pondere ex nube,

vocari hoc folet Columua:;, Prefier, vel Turbo

uqueti; hic intus aqua vacuus eft, partibus

z

quippe per vim centrifugam a centro rece-

Gutt

dentibus; videtur ex fua nube füfpenfus effe

$-

attralx

aliquando ad altitudinem 3o0 pedum ; decur-

i M

rit is fupra mare & terram, omnia profternit,

vid, jj

zedificia, arbores, naues, cum fonitu , & di-

ttr f

luuio quafi omnia inuudat. vid. Celeberr. Muf-

tmon j

Jébenbroekü tuftitut. Pbyf- p. 662.

) .

lum |

439«

f

&t

Differentia pluutarum oritur a loco, in quo

fiubes fcecunda primum in pluuiam refoluitur.

tür f

Si enirh hoc accidat in eius parte füperiori,

m

tum vapores fuperiores decidentes per omnes

ylis f

Yatam

inferiores has fibi adiungunt, & guttule fem-

per maiores formantur, quod Zarioffus ipfum

Tatura

íe sliquando obferuaffe teftatur, in Traité du

Ti (s

suowvement des eaux , P. 1, Difc. 2, p. 334»

bCHlC] [

cum nempe in valle magnas güttas, in mon-

Obferua

tefemper minores, videret, quo magis afcen-

ütdg

|

deret. Talis pluuia, in qua guttz paullo gran-

Pibiy

!

diores cum impetu cadunt, vocatur Nimbi.

At

Si vero nubes incipiat a parte inferiori in gut-

&tb

tas confluere , qua mutatio lente afcendat

,ædam

in partes füperiores, guttule etiam exiles tan-

tum formantur, qui /mber vocatur, vel ófil-

licidium.

Tum vero, quoties per integram

Fs

nubem confluxus in guttas fimul fiat, pluuia

an

rori-

m

UPE METEORIS.

341

S Wt

forifera inde oritur, vel puluerulenta , aut, bfe-

CL

cas aliquibus dida, :

vd frà

431.

patis

EO I5

Gutte pluuie fphzrice fünt, ex vl aque

f Ü

attrahente , (240.) non autem , quod Alber-

n; d

tus M. putauit, ex volutatione per aérem j

Diame-

pro(icm'm

vid. Magiri Pbyfiol. Peripat. p. 290.

u té

ter ipfarum eít circa 1 poll. Rhen. aliquando

3bmu MKJ'

tamen integri pollicis , 4G. Lipf. Suppl. 9. 1,

D- 425-

Maiores in azítate eas effe, ob ca-

lorem folis, quam in hyeme, iudicat Hart-

Joecker, Curfus Pbyf. p. 291.

Dum vero per

T n QW

a6rem delabitur talis guttula, non accelera-

veltu.

tur fecundum leges grauitatis , neque proinde

eam celeritatem acquirit, quz altitudini la-

fupeï'wrï-

yet om

fus fit conformis. Nam ponamus, nubera ele-

vatam effe 6ooo pedes, (426.) inueniretur ex

T

ffüt ip!i'-?

natura grauitatis celeritas in fine huius fpa-

tii 612 pedum , (143-) &qualis celeritati globi

fiait ^

j

bellici e tormento explofi , qualis certe non

Obferuatur, fed ea tantum , qua in minuto fe-

; i

yis t

cundo percurrunt 424 pedes; quod teftatur

Pitotus , in .Mem. de l'Acad. 1728 , p. 376.

ulop

r M

Tantum itaque minuitur hac celeritas a rei-

ftentia aéris, vt ne partes plantarum tenues

u [! »/t

28

['ggndl

ledantur & difcerpantur a. pluuia,

ao

«

u

Facile cogitari poteft, quam fmpura debeat

It

"a

effc aqua pluuia, qu& a&rem, tot inquinamen-

ii

3

tis

342

Car. XVI

tis refertum , (391.) lauat quafi & purgat.

Deuehit itaque íecum falia , fpiritus , olea,

Dioi

terras , metalla, íemina plantarum, iníecta

gifas.

etiam; & verum efít aéris lixiuium; impurior

tulis at

eft poft diuturnam ficcitatem ; impuriffimam

Sed pl

illam effe deprehendit Boerbauius , qux tempe-

in veri

ftate zítuante, ventofa, in locis vrbanis hu-

Qum, r

milibus cadit. Chemie P. 1, p. 602, €9 j97. Ra-

dehabrog

ro pluit vento vehementer flante ; quia hic

quit

deícenfüm guttularum vertit in motum hori-

dum

zontalem. Vix pluuia ; dum in terram decidit;

exeufi

eám vltra 19 pedes penetrat , docente Seneca

Qs n

queft. nat. l. 3, c. 7. fed inuenit De la Hire,

Mulrfbe

eam non profundius intrare, quam 16 polli-

ces, vid. Mem. de l' Acad. 1702, p. 68. . Ad 10

magna !

la Lj

paffus hoc fieri ftatuit Cardanus de rer. var. p.

lii

44. Wíüs porro pluuiarum maximus eft, dum

ftotis,

terram aridam & exíiccatam emolliunt , &

üi hg

fertilem. reddunt; aérem purgant, & refpi-

3

? Itj

rationi vitzque animalium aptiorem reddunt;

0 n

aéris etiam calorem temperant in regione

aligs,

infma ; atque dum origo fontium fünt &

ac) fe

fluminum , vna cum vaporibus, qui nodu

Ql (

frigefcentes in aquam quoque conuertuntur ,

tj |

vnde etiam in collium verticibus fontes re-

Mi

periuntur.

Ex obferuationibus denique fex

lnpeni

fere annorum colligo , hic apud nos Tubin-

mþdtl

ge effe dies pluuiofos quolibet anno ad ficcos,

veluti 1 gd 4» 86 , yel proxime vti x ad 5.

V

Vl

43

z.

DE MET TEOCRIS.

22

433*

L u

, u

), i&

Diuidi folent pluuix in Naturoles & Prodi-

giofas , quarum iil vocantur , cum pluit gut-

impo

tulis aquarum ; hz vero, cum pluit aliis rebus.

;uriüiman

Sed pluuie prodigiofz iterum diftingui debent

m

in veras & fabulofas.

Illarüm exempla fiunt;

nbans t

cum, przter vapores, halitus quoque ex aére

il

delabuntur.

Veluti , cum fülphure pluit ,

qui b

quod tamen dete&tum poftea fuit, nihil aliud

vom lt

effe, quam puluerem ex pinorum floribus vento

m df

excuffum ; cum fanguine pluit, quod ab infe-

nte J

&€is rubicundis

rofe&tum eft ; vid. Celeberr,

77

Mufcbenbroekii Imflitut. Pbyf. p. 659.Harum vero

16 p()h?

magna copia occurrit apud varios fcriptores.

, At

Ita Liuius memorat lib. ?', carnibus, & lib. 7,

i. nf

lapidibus, pluiffe , quod Gaffendus libro de me-

s ehod

feoris, cap. 4, vento vehementiffimo ad(cribit ,

[jont, *

qui hzc corpora in altum extulerit; Cardanus,

T

de rer. var. p. ;4; au&tor eft , decidiffe aliquan-

ï I'Cddum

do in pluuia lapidem :a20 libr. inter plures

n rggion;

alios. Taceamus alias pluuias , quibus lana;

f [unl1

lac, ferrum, immo ranz , & vitulus etiam;

ui n

ccclo decidiffe dicuntur, de quibus vide $9-

lcr[unfïq

ftema. Pbyficum Gotbauum , pag. 356 s Ferdries,

onti *

Pbyfice pag. 43; ; & , qui hxc omnia nugaci

x *

ingenio explicare conatur , Magirum , Pbyfiol.

y 1

Peripatet, p. 296.

434.

il

V. Pruima eft ros vtriusque generis, (427.)

aciem

vel plantatum , vel terlræ, füdor in gl

trans-

l

Cab. NVI

$44

transmutatus , ab aére frigido , & particulas

] nine

conglaciantes ferente 5 eX quo, [üb forma

quum -

exilis alicuius niuis ; & terra & plantis

tit C0

edhzret.

Eadern fepius etiam confpicitur iri

tibus f

parietibus &dificiorum , ad quos, valde fri-

5 t

efactos ante , humores aérís, a fubita rege-

tis itàq

:

a

/

tione enati , adferuntür , (420.) atque ibi ;

lum

ob frigus retentum adhuc , conglaciantür

ele p

Confpicitur etiam fxpius hyeme , cuius fri-

acerelo

us barbas virorum, & capillos, cana veftit

adípergine ; dum ab intenfitate frigoris cxha-

Tiem a

hu (

lationes hominüm & pecudum ab aére ftatim

Q (l

in glaciém coguntur.

Idem accidit vitris fene:

Crdy.

ftrarum , quz aquam fortiter, attrahunt , at

ue intus in conclaui, non extus , pruina ob-

Yatip

ducuntür,

I áques

Cum nuüllus, aut parcus, fit ros

AR Y

ín collibus: (427.) hinc fit, vt fiepius in loco

gehton

humili, aquofo ; vbi . multum roris genetatur;

g à

vinez perdantur a ptuinà, in locis vero al-

| tendo,

tioribus falu& maheant. ^Nihil vrilitatis prui-

ànimol

na videtür habere, nifi forfan, quod autums

£a

ho fru&uuxp quorundarh miaturitati inferuiat«

L D

435*

"Xi. Gráüdo eít multtudo gattarumi plus

Suí

Viarum in glaciem verfarum, ob frigus & co-

piam particularum conglaciantium. — Nucleutri

Pt v

U Q

aliquando tenet niuofüum , obféruante Sfurmio;

Pbyf. Hyp. Tom. 2,p. 12355

& Decbhales , in

QU dei

Tyad. de meteor. prop. 18 ,

ac Hart

tfoekero Cuif.

LY

lfs

B

Pbyf. p. 292

Vapores tenues itaque nubis;

1

n

]i

?

DE METEORIS.

345

grtcilà

in niuem prius verfi , decidentes per relí-

fb umi

j

u

at

i

j

quum humorem aqua ambiuntur , quz fta-

tim congelatur, atque dum hoc repetitis vi-

fpiciura

U

z

cibus fit, veflitur grando ex variis cruftis fi-

bi mutuo fuperadditis.

Magnitudo grandi-

J t

nis itaque a magnitudine guttarum pluuiarum

agl

plerumque dependet , (431.) adeoque exigua

plicits

effe poteíft aliquando ; fed cum' multz ipfi

u

od Y

accrefcunt cruíte , ad in(gnem magnitudis

nem augeri poteft, ad pondus : librz, Boers

oris t

ére du

bave Chemia T. 1, p. 278 ; ad extenfionem

oui columbini , anferini ; ad pondus 6 libr.

ieis f

Celeberr.. Mu[fcbeubroekii Inftitut. Pbyf. p. 665 $

hn 2

venti proinde hic nubes ita condenfarünt, vt

jina 0v

in aqueam veríz fint maffam , füb forma fra«

Ü (c u

Gure nübium (429.) mox cafüram , fed cone

n

gelatam.

Huiusmodi grando maximam ftra«

petctuti

tas ftert«

gem /& calamitatem edit, omnes plan

j u

nendo, zdium te&ta , feneílras , frang

.

ndo$

(ratis pf*

animalia & homines occidendo.

FLacile obs

gt at

feruari poteft, aliquando vnum grandinis gras

od

num ex pluribus aliis effe compadtum,

436.

n-um Fï'

:n

Suftentatur grando in- aére aliquantüm irm-

g

"

petu venti , quo in transuerfüm fertur, atque

Nuc

g

€ex compofitione motus ( 166.) in linea obli-

ie d

qua deiicitiür ; hinc láterà corporum » & fe»

dul ]5

neftras , tantà vi ferire poteft ; i vero ventus

j

jan

celfet, verricaliter deiicitur , idque &o foftius,

j n

igu-

fi a vento deorfüm Haþte propellatun F

ram

346

.Car. XVI

ram tenet non rotundam , fed angulofam, &

| VIL

pyramidalem aliquando , vid. 55ft. Pbyf. Goth.

l

p:371, qu& referre nonnunquam videtur vul-

forfim,

tus humanos , aut alias fpecies , fi imaginatio

|

j

fongreg:

accedat , ob fortuitum partium glacialium

lecideng

concurfum. Tempore fere 6 annorum in Tu-

iicantur

binga noftra grandines non plures obferuaui;

fentuis

quam vndecim , omnes vero coniunctas cum

obfetuai

tempeftate (ulminante ; fed, vt optime dicit

Fipure d

Celeberr, Muffcbeubroekius , Inftitut. Pbyf. p. 6óg,

| atl adft

fülmina ab incenfis nitrofis & fülphureis exha-

! fl

lationibus oriunda, aérem fpiritu nitri im-

B UT

plent ; qui materiz glaciali, in fümmo aére

OCOl

femper hzrenti, permixtus, tale frigus huic

lls trib

inducere poteft , (529.) quale ad formandam

eltopts

grandinem requiritur.

Hzc in hyeme quoque

ttis m

fl t

generari poteft ; vti obfíeruaui anno 1749

lanuarii 21, quo die grando piforum magni-

fib imp

tudin

tils trad

cecidit , flante fortiffimo SW/; affir-

mat tamen Hartfoekerus Curfus Pbyf. p. 292,

fotmyri

Comt-

1is cuid

nunquám in hyeme grandinem oriri.

tatur hoc meteorum femper fragor & ftrepi-

Ts

|

tus in aére exortus, ante etiam quam ipfüm

|

11 quiy

adueniat, quia grana duriffima hzc ab actione

W n

l

venti in fe mutuo propelluntur , & fonum

R& x

venti augent,

Grandinem liquefadam prz-

j ltut' P !

bere aquam omnium fere puriffimam , afferit

!

Boerbave Cbemie T. 1 , p. 740.

Eandem ali-

Mi

quando extenfam fuiffe per 5o milliaria Gallica,

l'ecente,

hoc eft, 30 Germanica, obíeruauit AMarioífe;

(ater;

TIOUV. dés €aUX , p. 234-

Totet j

437

—

*

DE METEORIS,

347

Y

437*

ä

a, d

Tj d

VIL Nix eft vapor aqueus congelatus

videtu

feorfim, ac prius, quam particule potuerint

| m

congregari in guttas pluuias , atque fic e nube

decidens in forma filamentorum , quz flocci

| pl

ym r

dicuntur, varie (ibi impofitorum.

Hi flocci

; obfen

tenuis aliquando puluis tantum fünr, quod

unda t

obferuauit ZJ/uffris Maupertuis in Lapponia, vid.

il

Figure de la terre, p. 49, quod frigoris acerbi-

tati adícribendum erit, quia apud nos etiim

Pbyf, ! :l**

hurcisf;*i-

maiores aut minores flocci niuis cadunt, pro-

ub

uti aér eft calidior aut frigidior.

Eadem hzc

fümm £

floccorum filamenta niueis particulis figuras

illas tribuunt, quas charta pura in libero aére

drgui hi

formantt

exceptas cernere licet oculo aut folo, aut vi-

tris armato. Regularis hec figura maxime eft

qeque

am

ftelle hexagonx , cum tria fpicula ordinate

W

fibi imponuntur, de qua miue bexangula Keple-

rüm m

UR

aW

[

THs tracatum conícripfit ; & quam exa&am

"

formationem Gaffendus adícripfit animz tellu-

y1

»^]

ris cuidam, yewueew edoQtz 5 de meteor. c. 3-

í U

Plures vero regulares aliz, & asomale etiam,

" &[m

uam f

in quibus flocci inordinato fitu iacent , figu-

re in onfpeQum prodire folent, quas accu-

odb

& (

rate expreffit Celeberr. AMu[Jcbenbroekius, Iu-

ftitut.. Pbyfic. pag. 668,

du ]

438-

nam»

Reliqua ad niuem fpe&tantia funt, vt,cum

Tandt

[*

"

n

vecenter cecidit, valde rara fit , & vigefies

inra U

i

quateraliquando rarior aqua ; vt multum eua-

i"

m

poret in folg , aére etiam frigido ; & tande

iC

2

D

348

Car. XVI:

l

üclplane confumatur; vt frigore acri vrgen-

! nodes

te ningere tamen poflit 5 vt ea-eriam in mari-

lta p

bus.cadat , quod.ipfi experti. furpnus: in mari

g

Balthico nauigantes meníe-. Decembri : anni

17255 Vt in fummis fafligiis montium altiffi-

V

morum niues nunquam diffugiant ,. quoniam a

a fole

fole attenuantur quidem ; .fed., ob frigus aeris

Vlas ,

ita eleuati , nóuz femper: füccedunt , vnde

dicitu

frequentiffima experientia docet ,. niues cade:

he- vi

re in locis eleuatis, & eodem tempore pluuias

du

in humilioribus , immo | vtramque . interdum

fimul deícendere.

Deinde, vti. vidinus, nubis

rel'mqu

qios e

fractura (429.) ingenti' copia aquarum terras

Bof

inundari : itafimili etiam in caíü ingens niuium

Dueot

agmen. & zdiculas , & incolas ,.& pecudes ;

Tàm P

poteft fépelire , quod. non raro»accidit... Nix

ol

denique, quam (ingulari commeato axram effe

—

Miqr

dixit 4naxagoras , quoniam. ex.aqua , fluido.

Hül!')??;

fufci coloris, generetur ; alba tamen eft, &

hgl f

lucem fortiffime reíleGit, vnde fapius oculos

etiam ledit.

difcip]

Statuit híne Fabuü , in Sysopfi

attni

Optica , p. 69 , uiuem vapotis effe. fpumam,

demgs

quia fcilicet omnium ligüorum coloratorum,

A

fanguinis , & atramenti quoque , fpumz fo-

leant effe albm. | Vtilitates tandem niuis egre-

iw funt , quia plantas hyeme ab aéris. fri-

:igore defendit, & foecunditatem terris affert ;

Pplinius. Hiff. nat. lib. XVII, cap. 2. cum lique-

faQa aquam fontibus , fluuiis, largitur ; ha-

itus terre noxios coércet atque retinet;

ucem in terris borealibus , quibus diuturng.

noGes

um

DE METEORIS.

349

lgt

nodes fünt, fübminiftrrat; atque carnes con-

1 i

tra putredinem munit ;

; nau

vid. jourm. def $Sav.

107; D. 133.

)

nbri ul

439-

jum d-

VIHIL. Zirge appellari folent fafcie lucide ,

quonat

a fole ipfo víque ad terram , per nubes plu-

r P«

vias, nigras ,. porreQtz vifz , quibus vulgo

nt, "

dicitur fol aquam ad fe trabere.

Oriuntur

jues od

ha. virgz , íi fol fpeCtatori obtegatur nube

r p]uu?;s

aliqua nigra , qug tamen interftitia quzdam

interdug

relinquat , in quibus vapores afcendentes ra-

jus; t

dios e fole .acceptos ad oculum fpe&atoris

m t

poffiat remittere ; quz adeo (imili modo comi-

ens jiüita

pareut , ac radius íolaris in cameram . obfcu-

- pecudos

ram per foramen immiffus: & luce a corpu-

i M

fculis in aére volitantibus reflexa perceptus.

! m'lï ?"i

Reliqua meteora aquea , !rides, Parbelios,

d

Vil

Halowes, quia Gine cognita lucis natura intel-

en &

ligi nequeunt, referuamus ad tractationem de

yus (2

w

difciplinis Opticis inftitue&dam , quibus ob

j $

tb

affinitatem lucis intenfioris deinde fimul ad-

; f pumd'

demus recenfionem meteororum ignueorum.

otatone

A£rea vero meteora , qux ventis abfol-

(pum

vuntur omnia , includemus capiti

nius

de íono ac vento.

|àá

totb

ri d

um

i

"T

ct(ll s

'FINIS.

[ £al

; du

fl

Errata.

P. 7 lineà ultima dele ultimum $-

A — amap

p. 2o.lin. $. p —

A

. 43 lin. 5 locolege ioco.

. 60 lin. 9 & :5 poft 45? adde 9o*.

. 66 $. tog. lin. 3 4C lege AD

. 67 not.*a2 A4B - BH lege 2 4B (BB)

.117 lin. r magnam le

ge magnurn.

p. 137 lin. 5 à fine * Z lege t^ 45

1

p. 163 lin. 5 lege frigore ordinario

p. 211 lin. ult. ac lege lac,

p. 225 lin. 14 aut congelatur leg. aut facil

congelatur.

:

p.v 26—6 $.5 jolin. 7 vix unquam leg. difficulter.

p

G

W

) i

g

Blj

E

R Mbl d M

-- tT -*'D

at i

——

Gs

üffculs

|

Di

——

&

:

Clg,:l

;g

hiE

lg

od

——D

n

.

5

Q

o

T

pE Md

guyve CRRA g.

P

EO

T

---

tT .

at

"

f

G. h

RE

Z

QS.

M o

i

—

—

:;',::

—^

--

z

-

"Es d. dul AC

Q

b

dosdetuieu dR pidons du Go APU EE UE SEMAN, APE LUE B

? w

— À

uD

st

^T

.i!

?

——

u

-B

:

m d

——

X

---

* p

H

gsTtTI

m—

p

It2s

a Es

$

&

-

12

h n

gä |

ho N

RL

$ 7-

"

:j

/—"'-V'x

Gg)m

ln

z.

—

-

—

E

bee

*

—

À.

-—

—

—

d

i

-7

p od

f

&

S

w

g

Y /

um N

——

NS

M

!

^

z

Z

N

r —À—À 10

m

m

R

?]

"2

-

$

E

IN

Z 2

z MC

( n

T;—

R

5

ï

&i

RR

T

N

j l

;

)*Q Q

M UDUROENET

——

E

I.-..—

ä

z

T

Xfc

|

AT

Z

TR

|

ol L ERE Va

——

— —

——

—

—ÀÀÀÀÀ

— n

— —

— Ó

s.

——

—— —

a

n

- u*

— —

-

T

p ELAT r o o

——

T

z.

u

,€

D.

WE

n

-

r RH

x5

^

L^

»A

P

p

*

p fox

r

4.

»

Ts

p

e

g

-

*

E

*

rw.

*

d

z

Y

w

um

-

D

T*

^ -

$4

*

:üm

".

Ms

"3

t,

:X

P

r É

L i

s 2f

20

&2

PRAELECTIONES

1

e2

ACADEMICAE PV8LICAE

5

VierFarbSelector Standard* - Euroskala Offset

|

us

Balance Q

O

o

PHYSICAM

E

Focus

äää

THEORETICAM,

N

M

COMMODA AVDITORIBVS MEXHODO

CONSCRIPTAE

L

«

T

A

K

x

v,:?qm.«

[

J

e

GEORGIO WOLFFGANGO

KRAFFT,

[

l

PHVSICES tr MATHESEOS L. D. O,

[

H

ACADEMIAR, SCIENTIAR.

PETROPOLITANL.£;

|

EI BEROLINENSTS, MEMBRO.

G

EDBITIO--AVCTÍORE

I5

F

R

*

i

eoME

MORb

wX

*

Kj

*

E

w ARR4SS X* AA

[

" M MM

TVBINGAE

D

SVMrmvsHDH.GEORGH COTTA,

RDCCISXTI.

*3/ Copyright 4/1999 YxyMaster GmbH www.yxymaster.com

——