Ag8_qt
author: Rösler, Johann Eberhard

N 125 11488403 021

IIIIIIMTnI.

B. JOH. EBERHARDI ROESLERI

PHILOS. PRACT. QVONDAM PROF. PVBL-
ORD. ET DvVCALIS STIPENDII
EPHORI

THEMATA

JVRISPRVDENTLE
NATVRALIS

OLIM
AD DISPVTANDVM PROPOSITA
NVNCG
IN VSVM COLLEGIORVYM
RECVSA AVCTAQE NONNVLLIS IN
LOCIS VEL EMENDATA,

CVMPREFATIONE

CHRISTOPH. FRID. SCHOTT.,

PHILOS. PRACT. EKLOQV. AC POES.
PROF. PVBL. ORD.

T V B J N GC £,
AFVD. JO H. GEORG. COTTAM,

MDCCLVI.

Lectori Benevolo

J.. L. D.
CHRISTOPH. FRIDER. SCHOTT,

PHILOS. PRACT. ELOQV. AC POES.
PROF. PVBL. ORD.

(. . .
uodſi prima vice cum eru-
dito communicaretur orbe,
quem rurſus publici juris
facimus, libellus, prolixiori forſan in-

K 2 digeret

PREF ATIO.

digeret præfämine. Quum verò d mul.
tis retro annis in plurimorum mani-
bus ſit, & multoties recuſus ſemper de-
nuò deſideretur, quod cim ejus præ-
Ktantiam, tum inſignem, quo exceptus
eſt, applauſum, Jatis Juperque compro-
bat; tantum abeſt, ut ex nova quadam
præfatione ipſi praſidium ſit quæren-
dum, ut vel prima illa, quä ab ipſo
Auctore, ecum in Iucem emitteretur,
auéctus eſt, jam carere poſſe videatur.
Neque etiam id agimus, cum ab Edi-
tore rogati novam veteri præfutionem
adjungimus, ut in bujus libelli laudi-
yus commemorandis occupati Leæctori

eum commendare vel ejus aucupari ap-
plau-

PREFATIO.

plauſum ſtudeamus, quippe qui ſua &
brevitate & perſpicuitate & rerum ad
Jurisprudentiam naturalem omnem per-
tinentium ſelecta ubertate adeò omnibus
Jſe commendat, ut, quod & in prover-
bium abiit, nec bic vino vendibili opus
ſit ſuſpenſa hedera; ſed indicandum po-
tius eſſe cenſuimus, quid in nova hac,
quam adornavimus, editione præſtitum
à nobis ſit, & qua in re præcedentibus

ſit anteferenda.

Fuerunt quidem viri nonnulli erudi-
ti, quorum ſumma apud nos eſt aucto-

K 3 ritas

PRXEFATIO.

ritas, qui, quum libellum hbunc, cujus

præſtantium probe habebant cognitam, no-
Rræ tamen ætatis methodo hanc diſcipli-
nam tradendi minus exacte accommoda-
tum eſſe perſpicerent, auctores ſuaſoresque
nobis fuerunt, ut illum ad novam, quam
præ ſe jam fert hæc ſcientia, fuciem ef-
Fingeremus, atque, ubi opus eſſet, no-
vis quoque acceſſionibus locupletaremus.
Quod conſilium uti longè erat pruden-
tiſſimum: ita morem quoque nos geſ-
ſiſſemus lubentes, niſi animadvertiſſe-
mus, inſigniores ad id eficiendum mu-
tationes requiri, quam jura, duæ alicui

CoI-

PREFATIO.

competere poſſunt in alterius licet de-
Juncti ſeripta, admittere videbantur.
Satius igitur duximus „ omnibus
omiſſis interpolationibus, ex interna
bujus libelli ſtructura nibil vel demere
vel transponere, & ne nihil operæ no-

ſræ in illum conferre voluiſſe videremur,

alia ratione, quæ externum tantùm ipſius
babitum cancerneret, novam aliquam
prærogativam ipſi conciliare voluimus;
guatn tamen ipſi potius Auctori, quam

nobis acceptam eſſe ferendam, haud in-

viti profitemur.

Viſum

PREFATIO.

Viſum ſcilicet nobis eſt, haud parum
utilitatem bujus libelli, magis quidem in
diſcentium, quam docentium commodum,
auctum iri atque promotum, quodſi ſin-
gulis caupitibus conſpectum eorum præpo-
neremus, quæ in illis continentur & per-
tractantur. Qua ratione duplexæ compen-
dium procurari exiſtimavimus, cum, ut
ſic patent, Themata bæc nequaquam ut
ſcopas diſolutas eſſe conſideranda, Jed ju-
ſto atque apto cobærere ordine, tüum, ut
haberent Jurisprudentic naturalis Studio-
ſi, quod repetitioni eorum, quc e&X Præ-
ceptorum Juorum inſtitutione hauſiſſent,

poſſet

PRETATIO.

poſſet inſervire. Ne vero methodum à B.
Auctore adhibitam oſtenſuri ab ejus men-
te in nonnullis recederemus, à &uis obtinui-
mus, ut quas ſoripto reliquiſſet annota-
tiones ad hoc inſtitutum facientes benevo-
le nobiscum comnmunicarent, quas tan-
guam typum & ducem aliquent ſecuti
conſpectum, qui ſingulis capitibus præ-
ſixus eſt, adornavimus. Quodſi igitur
vel huic etiam inſtituto aliqua laus tri-
buenda eſſe videatur, integram eam ad
B. Auctorem pertinere nobis fatentibus
perſpicitur. Quæ præterea d nobis inſer-
tæ ſunt poſitiones, tam paucæ ſunt, ut

XK X ex-

PREFATIO.

eponendis rationibus, quibus permoti

cas addidimiis, B. L. ulterius morari

ommnino judicemus ſuperfluum.

Scripſi Tubingæ a. d. III. Non. Dec.

elo LccLV.
„ S *
* 4
EN E
5 NS

PRE

Arr „ 4
5 G 2 0
E F- S èðð
B. 2 o 2

L. B. 5. D. A.

yomplures jam præterlapſi ſunt
“ anni, ex quo in uſum Audi-
torum, qui Collegium diſputatorium
a nobis petierant, Themata quædam

XM 2 ſum-

P REFATYIO.

—

ſummam Jurisprudentiæ Naturalis com-
plexa, ad ductum & ſecundum ordi-
nem Pufendorfiani de Officio Hominis
& Civis Compendii, conſcripſimus,
& ad calamum dictavimus, in quibus
maximam partem IIluſtris illius Aucto-
ris ſententias, quotiescunque ſcilicet ad
principia rite poſita eollatæ veritati
conformes nobis viſæ ſunt, ſecuti ſu-
mus: interdum tamen ab ejus ſcitis re-
cedere non dubitavimus: idque pro ea
philoſophandi libertate, quam nemo
prudens ægre tulerit, aut vitio cui-
quam verterit, quamque in Republi-
ca literaria, quamdiu in pernicioſam
licentiam non degenerat, ſartam te-

tam-

ctamque conſervari veritatis plurimum

intereſt.

Poſtea vero cum publica ſtudiorum
ſpecimina edere deſiderarent quidam
laureæ ſecundæ philoſphicæ Candidati⸗
neque per alias occupationes vacaret⸗
more ceteroquin ſolito ſelecta ex no-
ſtræ diſciplinæ penu depromta argu-
menta elaborare: viſum eſt ea ipfſa
Themata typis imprimenda curare &
pro materia publicarum diſputationum⸗
quibus ſuos in ſtudio Juris Naturæ pro-
fectus illi ex cathedra demonſtrare poſ-

ſent, proponere.

Quoniam autem ita comparata ſunt,

X 3 ut

P N E,Æ F A TIO.

ut præcipua Jurisprudentiæ Naturalis
capita contineant, & ſuccinctam diſci-
plinæ tam utilis tamque neceſſariæ de-
ſignationem paucis Pagellis exhibeant,
memoriæ diſcentium non ſine fructu in-
ſervientem, aliquoties jam in Collegiis
privatis ea explicare inſtituimus, ipſaque
re experti ſumus, haud infeliciter pri-
mis hiſce elementis præparari tironum

animos ad uberiorem inſtitutionem.

Cui inſtituto quanquam & clariſſimi
Omeiſii Epitome Jurisprudentiæ Natu-
ralis ex parte inſerviat, qua de cauſa &
nos ſæpius pro fundamento Collegio-
rum in uſum incipientium privatim in-

ſtituto-

P R g F 4 T 1 0,

—

ſtitutorum eam ſubſtravimus: doctri-

nam tamen de Civitate Architectonicam
& Juri Naturæ & Politicæ neceſſariam
ſteriliorem ibi inveniri, quam ut tironi-
bus ſufficere poſſit, haud immerito di-
xeris ſed nec illis, qui jam aliquas fecerunt
in diſciplina Juris Naturæ progreſſus,
inutilem horum Thematum tractationem
deprehendimus, ſi quidem ea, quæ
prolixiori commentatione vel audiverant
vel legerant, breviter ac facili opera ſe
repetere illorum perlectione, atque ani⸗
mo firmius imprimere poſſe nobis aſſe-
ruerunt. L
Vbi ergo exemplaria Diſſertationum,

quibus dicta jam Themata contineban-
tur;

P R F A T1O.

tur, penitus defecerunt: e re Audito-
rum noſtrorum fore exiſtimavimus, ſi
ca recudi curaremus, aucta nonnullis in

locis, vel emendata.

Si quid emolumenti & poſthac per-
cepturi ex hoc inſtituto ſunt vel illi, vel
ali; non eſt cur ejus nos poœrnitere de-
beat. Ad hunc enim ſcopum omnia

noſtra conſilia omnesque labores

noſtri unice tendunt.

PROLEGOMENA-

NATURA & INDOLE JURISPRUI-
DENTIE NATVRALIS.

CONSPECTVS.
I. Diſciplinæ Deſcriptio. th. 1.
II. Definitio. th. 2.
III. Exiſtentia. th. 3. quæ probatur
A. ab objecto. th. 4.
B. ab utilitate,
a. in vita communi. th. F.
b. in theologia. th. 6.
c. in jurisprud. civili. th. 7.
d. in Jure publ. & eceles. th. 8.
e. in jure gentium. th. 9.
W. Differentia à Jure Civili & Theol. morali. th. 10.
A. quæ aſfſeritur & petitur
a. à fontibus officiorum. th. 1I1.
b. ab officiis ipſis. th. 12.
c. à modo probandi. th. 13.
B. limitatur. th. 14. 15.

C. negatur, quatenus à Pufend. ulterius petitur
a. à fine, ubi

«. Verus finis exponitur. th. 16. 17.
B. falſus refutatur. th. 18. 19.
b. ab applicatione ſcitorum J. N. th. 20.
c. ab objecto. th. 21. 22.
V. Duæ quæſtiones deciſæ: .
A. an L. N. à ſtatu integritatis ſit derivanda? th.
23 — 25.
B. an, quæ hodie eſt, cum L. N. in ſtatu integrita-
tis ſit eadem? th. 26 — 28.

NQèᷣ Tn. L.

2 PFrolegomena.

G D Krina de Officio Hominis & Civis
E,, 25 juxta le em naturalem, in compen-
E uxta legem narurlem incomp
WS dio Pufendorfiano tradita, dici ſo-
let Jurisprudentia Naturalis, ſive Vniverſa-
lis: quæ non abſolvit univerſam Philoſo-
Phiam Practicam, Kd cju §8 pars eſt.

Jurisprudentia Naturalis eſt prudentia ho-
minem actiones ſuas ad legem naturæ com-
ponere docens-

Dari talem diſciplinam probatur ex obje-
Qo; itemque ex ejus utilitate-

Objectum ejus ſunt actiones hominum ad
legem naturalem componendæ-
Vtilis eſt hæc diſciplina in vita communi:
dum homines in quovis ſtatu viventes officii
ſui vitæque recte inſtituendæ ſcientia inſtruit,
& difficillimorum caſuum, qui in omni vitæ
enere ſolent occurrere, explicandorum fun-

amenta monſtrat. .
Habet quoque ſuam utilitatem in ſtudio
Theologiæ: dum revelationis divinæ verita-
em confirmat; voces explicat in Theologia
Morali

De Natura && Indole Furispr. Nat. 3

Morali quoque occurrentes; homines pravis
ſuis cupiditatibus indulgentes miſeriæ ſuæ
convincit; vitia reprehenſuris argumenta ab
ipſo naturali lumine depromta ſuppeditat;
legum denique in ſacris literis enarratarum
diſcrimen oſtendit.

VII.
Jurisprudentiæ Civili inſervit: dum inter-
pretationis legum fundamenta ponit, æqui-
tatis & diſpenſationis fontes aperit, nomo-
theticam dirigit.
VIII.

Principia ipſa univerſalia Juris Publici &
Eccleſiaſtici non aliunde, quam ex hac diſci-
Plina, repetenda ſunt.

Jus Gentium nobis quidem nihil aliud eſt,
quam ipſum jus naturæ ad actiones gentium
inter ſe accommodatum.
Jurisprudentia Naturalis, Jurisprudentia
Civilis & Theologia Moralis differunt fonri-
bus officiorum, officiis, & modo demon-
ſtrandi dogmata. .

Illa ex lumine rationis, iſta ex legibus ci-
vilibus, hæc ex peculiari revelatione divina,
uid agendum, quidve omittendum ſit, de-
ducit. .—Rr
A 2 XII.

Prolegomena.

XII.
Illa officia hominis communiſſima in na-
turali & adventitiis ſtacibus obeunda, ifſta
officia civis, quatenus peculiari & definitæ
civitati ſubjectus eſt, hæc officia Chriſtiani
tractat.
XIII.

Illa aliud faciendum aſſerit, quia per re-
tam rationem idem ad cultum DEl, confer-
vationem ſui, ſocialitatem neceſſarium colli-
kit⸗ iſta ultimam rationem inde petit, quia
Legislator ita conſtituit: hæc in eo acquieſtit,
quia DEVS in Scriptura ſacra juſſit.
Hæ tamen diſciplinæ invicem non pu-
gnant: quanquam Jus Civile & Theologia
Moralis Juri Naturali quædam addunt, & in
diſciplina Juris Naturæ quædam per fictio-
nem quandam, abſtrahendo a revelatione,
concipiuntur, quæ in ſacris literis liquidius
expoſita deprehendimus.
XV.
Norma actionum in Jurisprudentia Natu-
rali eſt lex naturæ, in Theologia morali lex
moralis. Hæc latior eſt illa, & præter legem
naturæ perfectius exhibitam, etiam legem
Dei poſitivam unive ſalem complectitur.

—

Finis Jurisprudentiæ Naruralis duplex eſt:
primarius alter, qui ad veram internam æter-

De Natura & Indole Jurispr. WNatur. F.

namque hominis felicitatem tendit; alter ſe-
cundarius, in externa generis humani felici-
tate conſiſtens.
XVII.

Etſi autem prior ille finis in Philoſophia
morali intendatur: obtineri tamen per ecam
nequit, ſed ad Theologiam ducit; unde uſus
illius pœdagogicus elucet.
XxvyIII.
Illorum igitur ſententiæ non poſſumus ſub-
ſcribere, qui finem hujus diſciplinæ etiam
intentum ſolius hujus vitæ ambitu includunt.
Licet enim animæ immortalitas mathemati-
ce demonſtrari nequeat: tam validis tamen
ea nititur argumentis, ut contraria ſententia
rationi merito videri debeat abſurda. Adde,
quod, poſita ſola ejus probabilitate, certis-
ſimæ demonſtrationes de agendis elici pos-

ſint.
XIXX.
Qui hujus tantum vitæ felicitatem in Phi-
loſophia morali intendi, immortalitatisque
animæ conſiderationem ſeponi volunt, ja-
nuam aperiunt Epicureiſmo, fundamenta
moralitatis ſubruunt, uſum pædagogicum
tollunt, ipſique fini ſecundario obtinendo
obicem ponunt.

Scita Jurisprudentiæ naturalis non dunta-
Xat ad forum humanum, ſed primariò ad
A 3 forun

6 Prolegomena.

forum conſcientiæ, in quo DEVS auctor
legis naturæ tribunal ſuum habet, accom-
modanda arbitramur.
XXI.
Neque hæc diſciplina circa exteriores tan-
tum adctiones hominis formandas, ſed pri-
mario circa actus interiores verſatur, quippe
a quorum moralitate moralitas actionum ex-
ternarum dependetr.
XXII.
Primos tamen motus quoque una cum
ſua radice homini ad culpam & pœnamäm-
putari, ſola nos Theologia docet.
Recte aſſerit Pufendorfius, in Jurispru-
dentia naturali hominem nunc conſiderari
debere,; prout natura ipſius eſt corrupta,
adeoque prout animal multis pravis cupidi-
nibus ſcatens, neque ex ſtatu integritatis de-
rivandas eſſe leges naturæ. Addendum ta-
men, habere hominem etiam corruptum ra-
tionem ſuo modo adhuc rectam.
Prior ratio, qua ſuam aſſertionem pro-
bat, quod nimirum de conditione ſtatus in-
tegri lapfuque primævo ratio ſibi relicta ni-
Rit ſciac ſatis bene ſeſe habet: modo obſer-
vetur, ex lumine rationis quoque colligi
poſſe, hominem talem a DEO non eſſe crea-
tum, qualis nunc eſt.
14 4 4 XXV.

De Natura & Indole Jurispr. Natur. 7

Altera vero ratio aà præceptis negativis de-
ſumta non æque firma eſt: cum præceptum
negativum non neceſſario præſupponat po-
ſitivam ad peccatum proclivitatem, ſed qua-
lemcunque peccandi potentiam, vel non re-
pugnantiam.
Ad quæſtionem: An lex naturæ hodie
eadem ſit, quæ fuerit in ſtatu integritatis?
rectè reſpondetut: ſumma legis capita im
utroque ſtatu eſſe eadem, ſed applicatio-
nem per præcepta particularia, pro diver-
ſitate conditionis humanæ, variare.
Prius ex eo probatur, quod in utroque
ſtaru tota lex naturæ ad amorem Dei, ſui &
aliorum hominum reduci poteſt.
. XXVIII.
Poſterius inde patet, quia multa in præ-
ſenti ſtatu locum habent, de quibus non con-
ſtat „ num & in feliciſſima illa conditione
locum fuiſſent habitura: nonnulla verò cer-
& in eam non cadunt.

*

LIB.

Lib. I. Cap. I.

LIB. I.

CAP. I.
DE ACTIONE HVMANA.
CONSPECTVS.

I. Præmittitur definitio officii. th. 1I.
II. Sequitur Actionis humanæ
A. Definitio th. 2.
B. Differentia th. 3. 4.
C. Principia.
a. in genere th. F.
b. in ſpecie,
. intellectus, cujus conſideratur
N definitio th. 6.
rectitudo. th. 7.
J actus practici
A) in Fenere th. 7. .
B) in ſpecie conſcientia th. 9. quæ ſu-
mitur
a) ſubjectivè. th. 10.
b) objectivè, cujus occurrit
*) definitio. th. 11.
S) diviſio
1. reſp. objecti th. 12 — 14.
2. reſp. normæ th. 15.
3. reſp. principiorum th. 16.
4. reſp. formæ. th. 17— 19.
7) Effectus
I, in genere th. 20.
2. in ſpecie
Rρσ) reſp. Conſcientiæ rectæ
th. 21.

) reſp⸗

De Actione Humana 9

reſp. errantis th. 22- 25.
3) reſp. probabil. th. 26.27.
) reſp. dubiæ 28.
N reſp. Scrupuloſæ. th. 29
* Impedimenta th. 30
A) Error th. 31 — 32.
B) Ignorantia th. 33.
S) Voluntas, ubi
g) Definitio th. 34
₰) affectiones
A) in genere th. 35. .
B) in ſpecie libertas, cujus oſtendi-
tur
a) exiſtentia th. 36.
by) natura th. 37. 38.
c) obſtacula th. 39 — 44.
D. Diviſio. th. 45ꝗ — 4⁸.
E. Affectio præcipua th. 49 — §1.

I.

mcium eſt actio humana pro ratione
obligationis ad præſcriptum legum re-
Ge attemperata.

II.

Actio humana eſt motus hominis, prælu-
cente intellectu, & decernente voluntate
ſuſceptus. “
Non erge omnis actio hominis etiam eſt
humana. .

8) IV,

16 Libh. I. Cap. I.

IV.
Quicquid de actionibus dicitur, id ſuo
modo etiam ad omiſſiones applicari debet.
Principia actionum humanarum ſunt in-
tellectus & voluntas.
VI.
Intellectus eſt facultas anime rationalis,
qua res ſibi objectas comprehendit ac diju-
Qicat.
VII.

Datur in homine reéta ratio non modo
circa theoretica, ſed & circa practica, h. e.
cuilibet homini, matura ætate, & mente
integra, tantum ſupereſt luminis naturalis,
ut, adhibita cultura, ac debita meditatione,
Poſſit recte comprehendere ſaltem genera-
Tia præcepta & principia honeſte vivendi.
VIII.
Intellectus practici actus ſunt conſcientia
& conſultatio: illa circa honeſtatem, hæc
circa utilitatem verſatur.
IX.
Conſcientiæ vocabulum interdum pro fa-
cultate, imo pro ipſa anima cum fſuis facul-
tatibus, interdum pro habitu, interdum pro
actu ſumitur. X

Pro habitu judicandi de actionum ſua-
rum

De Adione Enmana. 1IE

rum moralitate ſumpta dividitur in tene-
ram, laxam, & ſcrupuloſam. IIla de actio-
nibus recte, iſta parum, hæc nimium ſolli⸗
cita eſt.
XI.

Pro actu ſumpta generatim eſt judicium
hominis de ſe ipſo ſuisque actionibus ſecun-
dum leges inſtitutum.
XII.
Reſpectu objecti conſcientia, hoc modo
ſumpta, dividitur in Antecedentem & Con-
ſequentem, & Conſequens in Bonam &
Malam.
XIII.

Antecedens eſt judicium de actionibus ſu-
ſcipiendis: Conſequens de perpetratis.

Conſcientia Bona eſt, quæ ob reéte facta
delectat: Mala, quæ ob male facta contri-
ſtat.
XV.
Reſpectu normæ eſt vel Recta, vel Erro-
nea. Illa eſt, quæ legi conformiter, hæc,
que legi difformiter judicat.
D XVI.
Ratione principiorum & modi afſentien-
di diſtinguitur in Certam & Probabilem.
Certa eſt, quæ ex principiis certis & evi-
dentibus concluſionem elicit, cui firmiter
adheæret: Probabilis, quæ ex principiis ve-
B riſim

12 Lib. I. Cap. I.

riſimilibus concluſionem elicit non ab omni
formidine oppoſiti alienam.

in XVII.
Quando in Decidentem & Suſpenſam ſeu
Dubliam diſpeſcitur, magis eſt diſtinctio
æqu'voci in æquivocata, quam diviſio ge-
neris in ſpecies.
XVIII.

Decidens eſt, quæ de actus moralitate ali-
quid affirmat vel negat: Dubia, quæ inter
utramque contradictionis partem fluctuans
neutri adhæret.
XIX.

Media inter utramque, magis tamen ad
Decidentem vergens, eſt Scrupuloſa (alio
ſenſu quam ſupra accepta) quippe quæ actu
uni parti aſſentitur, ſed in alteram Partem
levibus argumentis cum vexatione quadam
ſollicitatur. .
XX.

Conſcientia vim obligandi habet, non
ex ſe, ſed ex lege, quam dictitat, cujus
Ppræco eſt.
XXI.

Conſcientia recta, quæ ſimul certa eſt,
graviſſine obligat, cum ad ſuſcipiendam
actionem illius dictamini convenientem,
tum ad omittendum contrarium.
XXII.
Conſcientia erronca negative obligare di-
eitur,

De Altione Humana. 13

citur, h. e. non quidem ad faciendum,
quod ea dictitat, ſed tamen ad omittendum
contrarium.
XXIII.
Si error eſt invincibilis & involuntarius,
atque adeo inculpabilis: peccat, qui con-
tra eam, non peccat, qui ſecundum eam
agit.

XXIV.
Si error vincibilis verſatur circa actionem
lege præceptam aut vetitam: tam peccat,
qui ſecundum, quam qui contra conſcien-

tiam agit.
XXV.

Si error eſt de re indifferenti: peccat,
qui contra, non item qui ſecundum eam agit.
XXVI.
Probabiliſimum Jeſuiticum deteſtamur
quidem: aſſerimus tamen, poſſe hominem
etiam conſcientiam probabilem ſequi.
XXVII. .
Inter plures probabiles ſententias ſemper
ſequenda eſt probabilior & tutior. .
XXVIII.
Dubia conſcientia nihil eſt agendum: ſed
dubio liberandus animus.
XXIX.
Dum ſcrupulus notet dubium leve & irra-
tionale: eum violenter ejiciendum, aut, ſi
deponi nequeat, contra eum agendum, re-
cte præcipiunt Theologi & Phlloſophi.
B 32 Intel-

14 Lib. J. Cab. T.

XXX.
Intellectus impedimenta ſunt ignorantia &
error. Illa eſt cognitionis abſentia, hic fal-
ſi pro vero apprehenſio.
XXXI.
Error eſt vel vincibilis vel invincibilis,
itemque vel juris vel facti, & ille vel juris
univerſalis vel particularis.
XXXII.
Error invincibilis juris univerſalis in ho-
mine ſanæ mentis non datur: juris particu-
laris dari poteſt, ſed regulariter non præ-

ſumitur.
XXXIII.
Ignorantia ratione influxus in actionem
eſt vel efficax, vel concomitans. * Ratione
Originis vel voluntaria, vel involuntaria: il-
la vel ſimplex ** vel affectata *, hæc vel in
ſe tantum, vel in ſe & ſua cauſa ſimul.
XXXIV.
Voluntas eſt altera hominis facultas, per
quam velut intrinſeco impulſu ad agendum
ſeſe homo movet, & eligit, quod ſibi maxi-
me arridet, averſatur, quod ſibi non conve-
.⸗ nire

* Efficax eſt, quæ ſi abfuiſſet, præſens actio non fuiſ-
ſet ſuſcepta. Concomitans, quæ licet abfuiſſet,
nihilominus actio ſuſcepta fuiſſet.
** Quam quis debita diligentia non adhibita obrepe-
re ſibi paſſus eſt.
½N* Quam quis ultro affectavit, rejectis veri cogno-
ſeendi mecdiis.

De Aclone Humana. 15

nire videtur: vel; eſt facultas animæ ratio-
nalis, qua bonum ab intellectu cognitum ap-
petit, malum averſatur.
XXXV.
Affectiones voluntati duæ tribui ſolent,
ſpontaneitas * & libertas * *½: qquas alii
uno libertatis vocabulo exprimunt, eam-
que tribus his partibus abſolvi contendunt;
pontaneitate, indifferentia & vi ſe deter-

minandi.
XXXVI. .⸗
Libertas voluntatis probatur r. ex propria
cujusque conſcientia & experientia. 2. legi-
bus. 3. pPœnis. 4. conſultationibus. 5. pœ-

nitentia.
XXXVII.
Libertas hominis non conſiſtit in indiffe-
rentia ad bonum & malum in genere; nam
bonum in genere & qua tale neceſſario ap-
petit, malum neceſſario averſatur: ſed ad
Objecta particularia, circa quæ magna eft
appetituum varietas, eaque vel ex diverſa
repræſentatione objectorum, vel ex homi-
num

* Spontaneitas eſt affectio voluntatis, qua heæc citra
ecoactionem ad agendum ſe determinat.
** Libertas eſt affectio voluntatis, qua hæc, po-
fitis omnibus ad agendum requiſitis, poteſt agere
vel non agere, aut ex pluribus objectis unum eli-
gere, cætera reſpuere. IIIa libertas contradictio-
nis ſive exercitii, hæc contrarietatis ſ. ſpecificationis
dieituxr.

16 Tib. I. Cap. I.

num diverſis propenſionibus diverſisque ju-

diciis oriunda.
XXXVIII.
Neque illa indifferentia eſt æquilibrii, ſed
exercitii tantum, ſive activitatis. .

XXXIX.
quilibrium enim tollunt corruptio uni-
vVerſalis, peculiaris ingenii diſpoſitio ex tem-
peramento pendens, conſuetudo, affectus
& certi morbi, ad quos inprimis etiam per-
tinet modica ebrietas.
XL.
Quantacunque ſit vis temperamenti, ho-
minem non rapit neceſſario in violationem
legis naturalis, ſaltem quoad actus exterio-

Tres.
XLI.
Neque conſuetudo actiones facit abſolute
neceſſarias: hypothetica autem neceſſitas
imputabilitatem non tollit.
XLII.
Homo debito rationis uſu affectus ita
compeſcere poteſt, ne in actus exteriores
legibus adverſos pœnisque civilibus coer-
cendos erumpanunt.
XILIII. .
Affectus ſpecie mali excitatos merito plus
favoris comitatur, quam eos, qui ad acqui-
rendum aliquod gratum ſtimulant.

De Actione Humana. 17

XLIV.

Modica ebrietas ſicuti uſum rationis non
penitus ſequeſtrat, ita nec libertatem plane

tollit.
XLV.
Actio hominis in reſpectu ad ſua princi-
pia dividi ſolet in ſpontaneam ſeu volunta-
riam, invitam & mixtam.
Actio voluntaria ſeu ſpontanea eſt, quam
quis ſciens ac volens ſuſcipit.
XLVII.
Actio invita eſt, quæ ab ignorante vel
nolente proficiſcitur: eſtque vel per igno-
rantiam, vel per vim, talis; illa impru-
dens, hæc violenta dicitur.
XLVIII.
Actio mixta eſt, quam quis, incumben-
te graviore neceſſitate, tanquam minus ma-
lum ſuſcipit, licet alias extra neceſſitatem
conſtitutus vehementer ab ea abhorreat. Ac-
cedit tamen magis ad ſpontaneas, quam ad

invitas.
XLIX.
Affectio actionum humanarum præcipua
imputabilitas, ſeu imputativitas, per
quam homo pro earum auctore recte poteſt
haberi, ad reddendam de iis rationem ad-
ſtringi, effectusque ex iſtis provenientes in
ipfum derxivari,

18 Lib. I. Cap. I.
L.
Regula generalis de imputativitate hæc
eſt: Quæcunque penes hominem ſunt, ut fant
vel non fiant, ea ipſi poſſunt imputari. Quod
autem neque in ſe, neque in ſua cauſa, penes
aliquem fuit, non poteſt ipſi ex debito imputari,
redte tamen ex gratia.
LI.
Hinc fluunt regulæ ſpeciales:
I. Actiones ab alio patratæ, ut & ope-
rationes quarumvis aliarum rerum, nec non
quivis eventus non poſſunt alteri imputari,
niſi quatenus ille poreſt & tenetur iſta mo-
derari, atque adeo culpam contrahit.
2. Quæcunque in quolibert homine ſunt,
vel non ſunt, quæ penes ipfum non fuit ut
abeſſent vel adeſſent, non poſſunt ipſi im-
putari, niſi quatenus per induſtriam defe-
Gum, cum potuiſſet, non ſupplevit, aut
nativas vires non adjuvit.
3. Quæ per ignorantiam efficacem ac cir-
cumſtantiæ eſſentialis, aut errorem invinci-
bilem patrantur, imputari non poſſunt.
4. Ignorantia, ut & error, circa leges &
officium cuique injunctum ab imputatione
non liberat.
5y. Qui occaſio agendi citra ſuam culpam
deeſt, illi non imputatur, quod non egerit.
6. Non poteſt alicui imputari, quod non
Præſtiterit ea, quæ vires ipfſius excedunt,
niſi quis ſua culpa vires amiſerit.

7. Non poteſt imputari quod quis per
VI0⸗

De Acione Humana. 19

violentiam coactus patitur, poſſunt tamen
imputari actiones mixtæ.
8. Eorum, qui rationis uſu deſtituuntur,
actiones non imputantur.
9. Denique non imputari poſſunt ſomnia,
nec actiones in ſomno patratæ, niſi quate-
nus quis vel diurnis cogitationibus illis oc-
caſionem dedit, vel debitas poſſibilesque cau-
telas non adhibuit.

NXNHXNNNNN. ..NN.K
CAP. II.
NORMA ACTIONVM HVMA-
NARVM,

SEV

DE LEGE IN GENERE.

CONSPECTVS.
I. Legis neceſſitas th. r.
II. Definitio thi. 2.
III. Effectus, Obligatio. th. 3, eujus occurrit
A. Definitio th. 4. “
B. Differentia th. §.
C. Subjectum th. 6.
D. Cauſa efficiens th. 7.
E. Conditio ſine qua non th. g.
IV. Partes th. 9.
V. Vis propria th. 10.
VI. Materia th. II. 12.

C2 VII

6 Lih. I. Cap. II.

VII. Limitatio th. 13. 14.
VIII. Influxus in actiones humanas, quæ conſiderantur
A. in relatione ad Legem ſolam th. 15 — 17.
B. in relatione ad perſonas ſimul th. 18. ubi agitur
a. de Juſtitia, cujus datur
ℳW definitio th. 19. 20.
£$ diviſio th. 21.
„ Oppoſitum th. 22.
b. de culpa & caſu th. 23:
N. Diviſio th. 24. 2 5. .

Th. I.
Qdiones hominum ad normam aliquam
componendas eſſe, probatur. I. ex fa-
cultatum præſtantia, z. inclinationum va-
rietate, 3., hominum pravitate, 4. imbecil-
litate, & hinc orta indigentia ſocietatis, quæ
ſine ordine & lege ſtare nequit.

Ea igitur norma eſt Lex, quæ eſt decre-
tum, quo ſuperior ſibi ſubjectum obligat, ue
ad iſtius præſcriptum actiones ſuas compo-

nat.
Effectus legis eſt obligatio: nam lex per-
miſſiva proprie non eſ. lex.
Obligatio eſt vinculum juris, quo neceſ-
fitate adſtringimur rei alicujus præſtandæ;
ſive: eſt qualitas moralis paſſiva, qua quis
Præſtare aut pati quid tenetur.

V.

Be Norma Actionum Humanarum. 2r
V.
Differt obligatio a coactione, quia hæc
extrinſecus movet voluntatem, illa intrin-
ſece conſcientiam afficit.
Ad id, ut quis poſſit recipere obligatio⸗
nem, tria requiruntur, ut habeat I. ſupe-
riorem. 2. intellectum. 3. voluntatem li-
beram.
VII.

Superior hic intelligitur, qui in alterum
habetimperium: ad quod non modo vires,
ſed inprimis juſtæ cauſæ requiruntur. Ju-
ſtæ Imperii Divini cauſæ ſunt Creatio &
Conſervatio, humani autem vel voluntas
DEl per legem naturæ*, aut poſitivam uni-
verſalem *ι, aut ſpeciale præceptum * pa-
tefacta, vel ipſorum hominum inter ſe con-
ſenſus *, cujus firmitas itidem a lege na-
zuræ pendet-
VIII.

Lex non obligat niſi promulgata; ſive
promulgationem ultimum eſſentiale legis
complementum, ſive conditionem ſine qua
non, appelles.

GC 2 IX.

* Quo fundamento nititur imperium parentum in li-
beros. . .
** Qua imperium maritale conſtitutum eſt.
** In Theocratia Ifraelitarum.
vyr Quo imperium herile & civile conſtituuntur-

22 Lib. J. Cap. II.

IX.

Legis perfectæ duæ ſunt partes: edi-
Ktum *, & ſanctio pœnalis *. Neque vero
lex alternative obligat.
X.
Vis legis proprie eſt ſignificativa. Sed &
vis obligandi ei tribuitur, quæ principaliter
& originaliter eſt in legislatore, inſtrumen-
taliter ſeu notionaliter in lege, miniſteriali-
ter in conſcientia.

XI.
Materia legis debet eſſe poſſibilis & utilis.
Poſterioris tamen requiſiti defectus non tol-
lit obligationem.

XII.

Nec juſtitia, quatenus ſe habet ex parte
Imperantis, eſt de eſſentia legis.
XIII.
Diſpenſatio eſt exemtio peculiaris perſonæ
ab obligatione legis ad ipſam alias pertinen-
IIS.
XIV.
Cum diſpenſatione perperam confun-
ditur æquitas, quæ pro diverſa definitio-
ne

* Edictum eſt prior pars legis, qua ſignificatur quid
ſit agendum vel omittendum.
*y Sanctio pœnalis eſt poſterior pars legis, qua ſignifica-
tur, quid ſit patiendum ei, qui edictum violaverit;,

De Norma Acionum Humanarum. 2 ⁹5

ne * vel cadit in legem naturæ, vel non ca-

dit.
XV.
A relatione ad legem actiones ſunt vel li-
citæ vel neceſſariæ, vel bonæ vel malæ.

XVI.
Non omnia, quæ licita dicuntur, etiam
honeſta ſunt.
XVII.

Ad actionem bonam requiritur, ut ex
omni parte cum lege congruat: ad malam
ſufficit, ſi in una parte deficiat.

XVIII.

Si præter relationem ad legem etiam re-
ſpectus involvitur ad perſonas, in quas exer-
centur actiones: hæ funt vel juſtæ vel inju-

ſtæ.
Sumitur tamen interdum juſtitia etiam
Pro attributo perſonarum, & tum eſt con-
ſtans & perpetua voluntas ſuum cuique tri-
buendi.
XX.

Aſt quando actionibus tribuitur, defini-
tur

* Secundum alteram definitionem Æ quitas eſt corre-
ctio ejus, in quo lex deficit ob univerſalitatem: Se-
cundum alteram eſt dextra legis interpretatio, qua
ex naturali ratione oſtenditur, caſum aliquem pe-
culiarem ſub lege univerſali non comprehendi, eo
quod alias abſurdi quid inde foret ſecuturum.

24 Lib. L. LCap. II.

tur recta adplicatio earundem ad perlſo-

nas.
XXI.
Juſtitia recte a Grotio in attributricem &
expletricem diſtinguitur, expletrix denuo
commode dividitur in rectoriam & æquato-
riam. Hujus, quatenus circa contractus
verſatur, nobiliſſimæ ſpecies ſunt diſtributi-
va & commutativa.
XXII. .
Injuſtitia, quæ juſtitiæ expletrici opponi-
cur, injuria agpellutur, ad quam * requiri-
tur, ut jus perfectum lædatur, ut adtio ex
Proæreſi ſit ſuſcepta, ut invito inferatur.
XXIII.
Si propoſitum abſit, nec agens per negli-
gentiam peccaverit, infortunium Iſ. caſus for-
tuitus, aſt ſi negligentia acceſſerit, culpa ad-
Pellatur, quæ pro diverſitate graduum ne-
gligentiæ in latam, levem & leviſſimam di-

ſpeſcitur. .
XXIY.

Lex reſpectu auctoris dividitur in divinam
& humanam: illa in naturalem & poſitivam;
Poſitiva in univerſalem & particularem; quæ
vel ceremonialis eſt vel forenſis.
XXV.

Cum hac diviſione commode conciliari
poteſt

* Stricte & proprie dictam.

De Lege Naturali. 2 5

poteſt Theologis recepta diviſio legis divinæ
in moralem, ceremonialem & forenſem.

CA P. III.
DE LEGE NATVRALI.

CONSPECTVS.

Legis Naturalis
I. Definitio th. I. .
II. Exiſtentia th. 2.
III. Certitudo th. 3. 4.
IV. Principia .
A. remotivè
s. in genere th. §. 6.
. in ſpecie Pufendorffu, cujus ſententia
QN. exponitur th. 7. 8.
Q. dijudicatur th. 9. 10.
B. poſitivè, ubi
æ tria principia enumerantur th. 11.
. objectioni occurritur th. 12.
7. eadem ſtabiliuntur th. 13. & quidem
N. primum th. 14.
ſccundum th. 15.
J. tertium th. 16 — 18.
V. Natura & indoles th. 19. 20.
VI. Naturalis Notitia
A. Remotivè th. 21. 22.
B. Poſitive th. 23.
VII. Differentia à LL. poſitivis th. 24.
VIII. Adjungitur diviſio Officiorum th. 25.

TH. I.
ex naturæ eſt lex divina, per rationem
L hominibus innoteſcens, immutabiliter
D Ohliz

26 Lib. I. Cap. III.

obligans eos ad faciendum vel omittendum,
quod cum natura divina & humana neceſſa-
rio eonvenit vel pugnat.
II.
Hæc ex ipſa natura humana cum relatione
ad DEVM finemque ab eo intentum ſpecta-
ta cognoſci poteſt. Vnde & exiſtentia legis
naturæ luculenter patet.
III. .
Methodus autem & inveſtigandi & de-
monſtrandi varia eſt: quæ varietas tamen
ipſius diſciplinæ certitudinem non tollit.
IV. 4
Neque vero neceſſum eſt, ut omnes ex
iisdem principiis deducant concluſiones: mo-
do alioquin vera ſint, & illis, qui utuntur,
aut quibuscum agitur, ſatis evidentia.
Multa etiam ita comparata ſunt, ut quam-
vis diverſa videantur, conciliari tamen haud
difficulter queant.
VI.
Sunt autem & alia poſita a quibusdam uti
falſa, ita periculoſa ſimul & intolerabilia.

VII.
Pufendorfius pro principio legis naturæ
habet ſocialitatem, & hanc fundamentalem
legem naturalem conſtituit: Cuilibet homini,
uantum in ſe, colendam & ſervandam eſſe ſocia-
ltaten ſeu, bominem debere eſſe ſpcialexe. r.

De Lege Waturali. 2

VIII.
Hanc vero ex hominis natura ita demon-
ſtrare conatur, ut ex eo, quod homo I. ſe
ipſum amat & conſervare ſtudet, 2. citra alio-
rum auxilium vel conſervari nequit, vel ſal-
tem miſerrimus eſt, 3. ad mutua commoda
promovenda aptus, 4. ad nocendum procli-
vis non modo, ſed & 5. idoneus, 6. in in-
clinationibus varius & mutabilis, colligat ſo-
cietatis colendæ neceſſitatem.

IX.

Nos ſocialitatem pro adæquato principio
hactenus habemus, quatenus ipſe Pufendor-
fius haberi voluit L. II. c. 3. J. 19. ut nempe
non ſit ullum præceptum juris naturalis alios
homines ſpectans, cujus ratio non ultimo in-
de petatur.
X

Si vero pro adæquato totius juris naturæ
principio habeatur, id potiſſimum incom-
modi habet, quod religio hoc modo ſubor-
dinetur ſocialitati, vel ſaltem præcipua offi-
cia inde non niſi indirecte poſſint probari.
Adde, quod, abſtrahendo ab omni ad co-
lendam ſocialitatem obligatione, ratio homi-
ni & cultum DEI & conſervationem ſui in-

jungat.
XI.

Vnde illorum ſententia nobis quidem ma-
Xime probatur, qui ex cultu DEl, conſerva-
2 tione

tione ſui & ſocialitate omnia juris naturæ offi-
cia derivant. Idemque ſentiunt, qui in
amore DEI, ſui & proximi, vel in amore
ſupra nos, in nos, & juxta nos adæquatum
juris naturæ principium conſtituunt.

XII.
Neque enim neceſſarium requiſitum eſt,
ut principium omnium officiorum unicum
fit. Nam & ipſe Servator ſummam legis
non ad unum, ſed ad duo præcepta gene-
raliſſima redegit: quorum alterum ſecundum
& tertium ex noſtris, implicite quidem, ſed
tamen ſatis manifeſte, comprehendit.
XIII.
Illa ipſa autem principia homo ex inſpe-
Rione naturæ ſuæ facili negotio colligit.
XIV.
Deprehendit nempe homo in originem
ſuam reflectens, ſe totum dependere ab al-
tiori principio, quod DEVM appellamus,
ſe nihil habere a ſe ipſo, neque ſe ipſum
conſervare poſſe, intellectum & voluntatem
à DEO accepiſſe non ſane fruſtra, ſed ut
Creatorem ſuum agnitum omni veneratione
colat. .

XV.
Sed & in ſe ipſo deprehendit efficaciſſi-
mum ſui conſervandi ſtudium, & media
quoque ſuæ conſervationis ſibi ſuppeditata
videt. Vnde, cum neque hæc fruſtranea,
neque

De Lege Naturall. 29

neque tam artificioſum opus a DEO creatum
eſſe, ut ſtatim interiret, ſapientiæ divinæ
conveniat, concludit, DEVM velle, ut ſe
ipſe conſervet, & conſèêrvationis mediis re-
te utatur.
XVI.

Cum vero eandem in aliis quoque homi-
nibus naturam eſſe videat, eundem inſtin-
ctum, eadem conſervandi media illis quo-
que data deprehendat, illos etiam a DEO
conſervari velle rectiſſime judicat, atque hinc
infert, ſe non modo non impedire, ſed &
Promovere debere aliorum conſervationem;
quod ſibi non vult fieri, aliis quoque non
faciendum, & quod ſibi vult fieri, aliis
etiam faciendum, hoc eſt, ſocialiter viven-

dum.
XVII.
Nec minus reéte ſocialiter vivendum eſſe
demonſtratur a Pufendorfio ex ſocialitatis ad
ſingulorum non modo, ſed & univerſi ge-
neris humani, conſervationem neceſſitate.
XVIII.
Quin etiam ex dotibus & facultatibus ho-
minis ad ſocietatem ſpectantibus, & extra
hanc uſum vix ullum habentibus, nec non
ex naturali ejus appetitu liquido colligitur,
quod DEVS velit hominem ſocialem.
XIX.
Patet hinc, præcepta legum naturalium
2 3 non

30 Liv. I. Cap. II.

non ideo tantum eſſe obſervanda, quia ma-
nifeſtam habent utilitatem, ſed quia a DEO
Pro imperio ſunt injuncta.
XX.
Imperium enim DEO in homines vi crea-
tionis & conſervationis competere ſupra aſ-
ſertum eſt: voluntas autem imperantis de
actionibus ſubditorum hoc & non alio mo-
do inſtituendis quocunque modo ſignificata
indolem & vim legis habet.

XXI.
Quando lex naturæ natura nota & cordi-
bus hominum inſeripta dicitur, id non ita
intelligendum, quaſi in animis hominum
naſcentium inhæreant actuales & diſtinctæ
Propoſitiones circa agenda & fugienda.
XXII.
Neque tamen ſufficit dicere: ideo hanc
legem cordibus inſcriptam dici, quia, cum
recordari non poſſimus, quando primum
naturalia præcepta hauſerimus, non aliter
de ea cognitione cogitemus, ac ſi illa nobis
naſcentibus jam adfuiſſet, id quod cuilibet
etiam circa linguam ipfi vernaculam con-
tingat.
XXIII.
Sed re7ctius dicitur: denotari illa phraſi
notitiam habitualem aut habitui analogam,
quam alii potentiam proximam appellant,
quæ conjuncta eſt cum naturali quadam pro-
Pen-

De Lege Naturali. 31

penſione, qua intellectus ad aſſentiendum

fertur.
XXIV.
Habet lex naturæ ultimam ſuam originem
non in libera voluntate, ſed ſanctiſſima per-
fectiſſimaque natura divina, & pro objecto
habet actus neceſſario præcipiendos ac vetan-
dos: quamobrem & immutabilis eſt & in-
diſpenſabilis. Quibus ſi promulgandi mo-
dum addas, differentiam ejus a legibus divi-
nis poſitivis haud obſcure intelliges.
XXV.
Diviſio officiorum tripartita in ea,; quæ
erga DEVM, ſe ipſum & alios præſtare de-
bet homo, adæquata eſt.

CAP. IV.
DE
OFFICIIS HOMINIS ERGA

DEVM,
SEV DE

RELIGIONENATVRALI.

CONSPECTVS.

I. Ordo hujus Officii th. 1.
II. Partes ipſius th. 2.
A. Pars theeretica, cujus propoſitiones
„. recenſentur th. 3.
6. demonſtrantur, & quidem

N. Exi-

22 Lih. I. Cap. W.

N. Exiſtentia Dei, cujus
a. aſſertio petitur
I. ex notitia inſita th. 4.
2. ex notitia acquiſita th. 5. argumentie
A) metaphyſicis th. 6.
B) phyficis th. 7.
C) hiſtoricis th. 8.
D) moralibus th. 9.
b. negationisnoxa & pœna indicantur th. 1s,
Q. Creatio th. II.
J. Providentia th. 12.
. Perfectio th. 13.
B. Pars practica, cujus occurrit
ℳα. diviſio th. 14.
K. diviſorum explicatio, & quidem
N. cultus interni th. 15.
Q. cultus externi, cujus conſiderantur
a. Neceſſitas th. 16.
b. partes, & hæ
I. poſitivè th. 17.
2. remotivè th. 18.
III. Effectus hujus officii
A. Remotivè th. 19.
B. Poſitivè th. 20.

Tn. I.
Primum Præcipuumque hominis officium
1 eſt officium erga DEVM, cujus tracta-
tionem, quatenus ex naturæ lumine innote-
ſcit, merito ſibi vindicat Jurisprudentia Na-
turalis.
II.
Abſolvitur illud duabus partibus: recta
DEI cognitione, rectoque ejus cultu.
III.=

De Offcio Hominis erga Deum. 2

III.
Quicquid cognoſci de DEO ex rationis
lumine poteſt, commode ad quatuor haſce
Ppropoſitiones reducitur. I. DEVM exiſte-
re. 2. DEVM eſſe conditorem hujus uni-
verſi. 3. Illum regimen exercere cum in
univerſum mundum, tum præcipue in ge-
nus humanum. 4. Ei nihil imperfeéti tri-
buendum.

IV.
De exiſtentia DEl homo non modo per
notitiam inſitam convincitur, ſed illa etiam
variis argumentis demonſtrari poteſt.
V.
Revocari ſolent argumenta hæc ad certas
claſſes, quarum prima Metaphyſica, altera
Phyſica, tertia Hiſtorica, quarta Moralia
complectitur: ex quibus omnibus aliquid de-
Promit Pufendorffius.
7
Argumentum Metaphyſicum deſumitur a
ſubordinatione cauſarum contingentium, in
quarum progreſſu deveniendum tandem ad
aliquam primam neceſſariò exiſtentem, quam
DEI nomine indigitamus.
VII.
Argumenta Phyſica deducuntur partim a
motu, qui in hoc mundo conſpicuus eſt, &
primum motorem indicat; partim a contem-
Platione machinæ hujus mundi, quæ ſive
im-

34 Lib. I. Cab. W.

immenſam ejus magnitudinem, ſive rerum
ex quibus componitur numerum innumera-
bilem, five admirandum ordinem aptifli-
mamque diſpoſitionem, ſive omnium ad cer-
tos uſus finesque directionem conſideres, ar-
tificis potentiſſimi ac ſapientiſſimi exiſtentiam
luculenter demonſtrat.
VIII.
Ex hiſtoria conſtat, perpetuam eſſe hanc
generis humani perſuaſionem, quod non
exiguum pro veritate argumentum eſt. Ac-
cedit, quod paucorum millium annorum mo-
do hiſtoriam habeamus, quæ & ipfſa regno-
rum, populorum, artium atque ſcientiarum
Origines atque incrementa tradit. Vnde col-
ligitur mundum hunc habuiſſe initium, hoc
eſt, a DEO eſſe creatum.

IX.
Argumentum morale hinc petitur, quod
tranquillitas & ſalus generis humani contine-
tur religione: quis autem credat, humanam
ſocietatem conſiſtere non poſſe niſi per uni-
verſalem generis humani errorem?
X.
Poſſunt & debent Athei tanquam turbato-
res ſocietatis humanæ etiam pœnis civilibus
coërceri.
XI.

uando ex contemplatione machinæ hu-

jus univerſi DEVM eſle probatur, ſimul pro-
batur

De Oftcio Hominis erga Deum. 3 5

batur eum eſſe mundi conditorem, qui ne-
que a ſeipſo eſſe, neque fortuito atomorum
concurſu conflari potuit.
XII.
Regimen & providentia DEl probatur ex
effectu cum phyſico, conſtanti nempe ordi-
ne, tum morali: quandoquidem negata
DEI providentia non minus omnis tollitur
religio, quam negata ejus exiſtentia.

XIII.
Cum DEVS ſit omnium rerum & perfe-
Gionum prima cauſa atque independens:
Patet, nihil ei tribuendum, quod imperfectio-
nem involvat. Vnde infinitus, immenſus, in-
comprehenſibilis „omnipotens, omniſcius,
optimus, maximus, quin & unus eſt. Et
ſi quid de DEO dicitur, quod ipſi cum
rebus creatis commune eſſe videtur, id re-
mota omni imperfectione vel improprie eſt
intelligendum.
XIV.
Cultus DEl in internum & externum di-
ſpeſcitur, ſenſu non excluſivo, ſed cumula-
tivo.
XV.
Cultus DEl internus conſiſtit præcipue in
ejus bonore ac veneratione ob majeſtatem &
imperium ejus: in amore ob bonitatem: in
ſpe & acquieſcentia ob eandem bonitatem cum
omniſcientia, ſapientia N potentia conjunctam:
2 in

36 Tib. I. Cap. I.

in timore ob omniſcentiam, potentiam, ju-
ſtitiam & bonitatem: in obſequio, quod jure
Creationis & conſervationis regimen exercen-
ti merito debetur.
XVI.

Cultum etiam externum DEO deberi ipſa
naturalis ratio diéctitat. Sive enim DEVM
reſpiciamus, cum ab eo non minus externæ
noſtræ facultates quam internæ dependeant;
illas quoque in gloriam creatoris impen-
dendas efle intelligimus: ſive ad nosmet
ipſos attendamus; interior animi ad DEVM
elevatio per externum cultum excitatur, fo-
vetur & alitur: ſive alios homines conſide-
remus; non modo noſtro exemplo illos ex-
citare ad colendum DEVM debemus, ſed &
religionis noſtræ documenta dare, ut pro
idoneis humanæ ſocietatis membris, quibus-
cum tuto agi poſſit, reputemur.

XVII.

Conſiſtit cultus externus potiſſimum in
precibus & gratiis agendis, celebratione perfe-
Cionum & beneficiorum divinorum, jurejurando
religioſo, conſiderato de DEO rebusque divinis
loquendi modo, rerum eximiurum oblatione, &&
obedientia imprimis erga leges naturales.
XVIII.
Sacrificia vero & ſeptimi diei ſanctificatio

eEx lumine naturæ non poſſunt deduci.
XIX.

De Ocio Hominis erge DEyrN. z-

XIX.
Ad ſalutem æternam conſequendam reli-
gio naturalis minime ſufficit.
XX.
Religio eſt ultimum & firmiſſimum non
modo ſocietatis humanæ univerſalis, ſed &
Particularium ſocietatum vinculum.

CAP. V.
D E
OFFICIO HOMINIS ERGA
SE IPSVM.

CONSPECTVS.

Officium hominis erga ſe
I. Probatur & quidem
A. directe th. I.
B. indirecte th. 2.
II. Exponitur
A. in genere th. 3.
B. in ſpecie
Teſpectu animæ th. 4. ubi
R. regula prima th. 5§. quèò pertinent
a. cognitio Dei practica th. 6. 7.
b. cognitio ſui,
I. in genere th. 8.
2. in ſpecie
A) reſp. intellectus th. 9-
B) reſp. voluntatis th. 10.
C) reſp. cæterarum virium th. II.
regula ſecunda th. 12. ubi

E 3 a. de

28 Lib. I. Cap. V.

a. de exiſtimatione th. 17.
b. de opibus th. 14.
c. de voluptatibus th. 1I5.
J. regula tertia th. 16. 17.
J. regula quarta th. 18.
Ss. reſpectu corporis
QN. in genere th. 19.
2. in ſpecie de conſervatione vitæ th. 20.
a. remotive th. 21. 22.
b. poſitive th. 23.

TII. Jura indicantur ex hoc offieio fluentia, th. 24⸗

A. Jus violentæ defenſionis
. contra aggreſſorem
N. pro vita, ubi agitur de juris hujus
a. exiſtentia th. 25.
b. limitatione th. 26.
c. differentia th. 27.
d. objecto perſonali th. 22.
e. modo th. 29.
f. exceptione th. 30.
Q. pro membris th. 31.
J. pro pudicitia th. 32.
. pro rebus th. 33. 34.
. contra invaſum th. 3 5.
B. Jus neceſſitatis,
. in genere, ejus
N. explicatio th. 36.
Q. exiſtentia th. 37.
J. differentia th. 38.
ISs. in ſpecie
N. pro conſervatione vitæ th. 39 — 42.
Q. pro conſervatione rerum. th. 43-

TH. I.

Dii officium hominis erga ſe ipſum inde
potifſimum demonſtratur, quod actio-
nes noſtræ etiam circa noſmnet ipios occupa-
tæ

De Offcio Hominis erga ſe inſum. 39

tæ directionis per legem cum capaces tum
indigentes ſunt.

II.
Sed & indirecte idem ex cultu DEl & ſo-
cialitate probatur: cum ideo quoque homo
circa ſe ipſum non omnia pro lubitu diſpo-
nere pofſſit, partim ut cultor idoneus divi-
ni Numinis, partim ut commodum & uti-
e membrum Geictan luinana eſſe queat.
Ad curam animæ & corporis habendam
obligatus eſt homo: ita tarnen ut 1 illa huic
Præferenda ſit.
IV.
Animus excolitur I. Recte ſentiendo de
rebus ad officium pertinentibus. 2. Dextre
judicando de rebus appetitum ſtimulantibus
3. Affectus moderando. 4. Honeſtis arti-
bus atque ſcientiis operam dando.
V.
Ad recte ſentiendum de rebus ad officium
pertinentibus requiritur, ut homo recte co-
gnoſcat DEVM & ſe ipſum.
VI.
Notitia DEI practica, h. e. cum cultu
conjuncta; ad officium hominis erga ſeipſum
eatenus pertinet, quatenus eſt fundamentum
illius acquieſcentiæ, qua hominum animi in-
trinſece perfunduntur.
VII.
Repugnant ei Atheiſmus, Epicurciltnus!
toi-

40⁰ Lib. J. Cap. V.

Stoiciſmus, Aſtrologia judiciaria circa actio-
nes hominum, doctrina de immutabili re-
rum omnium neceſſitate, doctrina indulgen-
tiarum, cultus DElI arbitrarius ſocietati &
ſanæ rationi adverſus, pietatis a probitate
ſeparatio, operum ſupererogationis vendi-
tatio, peccatorum extenuatio, preces pro
malis aliorum immeritis &c.

VIII.
Qui ſe ipſum noſſe ſtudet, deprehendit
I. ſe originem habere a DEO ejusque im-
perio ſubjectum, 2. facultatibus nobiliori-
bus, quam bruta, inſtructum: has ipſas ta-
men emendatione opus habere, 3. non ſibi
ſoli, ſed ſocietati ,natum, 4. vires ſuas-eſſe
finitas, nihilque tam in poteſtate ſua eſſe,
quam quæ a libero arbitrio profciſcuntur.
Hinc colligit, facultates emendatas viresque
a DEO conceſſas, in quantum illarum uſus
a libero arbitrio dependet, recte & pruden-
ter impendendas.
IX.
Recte homo utitur intellectu 1I. legitimum
finem ſibi proponendo, 2. actiones & me-
dia recte ad illum attemperando, 3. conſtan-
tiam in judiciis ſervando.
. X.
Recte utitur voluntate, ſi caveat ne I. re-
ctum judicium Præcurrat, nec 2. decretis
ejus obluctetur.
XI.

De Oficio Hominis erga ſe ipſum. 41

XI.
Cum quædam viribus hominis ſint abſo-
lute impoſſibilia, quædam aliunde impediri
Poffint, quædam adhibita dexteritate expe-
diantur: viribus recte utitur, ſi eas in im-
Poſſibilibus non fruſtra conſumat, in cete-
ris, ſi tanti videantur, propoſitum recte for-
matum urgeat, nec tamen contra torrentem
nitatur, provide agat; ſed eventum provi-
dentiæ divinæ committat, ſecuritatem &
anxietatem, inſolentiam & deſperationem

fugiat.
XII.

Res appetitum ſtimulantes ſunt exiſtima-
tio, opes & voluptates.
XIII.
Exiſtimationem ſimplicem famamque bo-
ni viri acquirere quivis & tueri, intenſivam
atque honorem non niſi recte factis ambire
ſtudeat: ſi deſit occaſio, æquo animo ferat,
arrogantiam fugiat, de inanibus ne glorie-
tur, multo minus per ſcelera ad honores
graſſetur.
XIV.

Opes reſpiciendæ ut inſtrumenta conſer-
vationis noſtræ & liberalitatis in alios: Pa⸗
randæ, pofſidendæ & erogandæ juſte, mo-
derate & honeſte: animusque ita aſſuefacien-
dus, ne amiſſis opibus concidat.
XVy.
Voluptates non ablotte damnandæ, ſed

42 Lib. J. Cap. V.

innocentes modice deguſtandæ ſunt: neque
enim omnes rationi repugnant; ſed illæ de-
mum, quæ cum delictis conjunctæ pericu-
lum, damnum, dedecus, dolorem poſt ſe
trahunt.
XVI.

Affectuum exceſſus animi vigorem profli-
gat, judicium intellectus obnubilat, in de-
via ab officio inclinat.
XVII.
Temperandi itaque affectus ſunt, non ta-
men eradicandi, niſi quatenus malitiam con-
notant, ut invidia. Sed metum & iram in
horum numerum referendos non arbitra-
mur.

XVIII.
Ad ſtudia literarum tractanda non quili-
bet eſt obligatus: tenetur tamen quivis ali-
quid addiſcere honeſtumque vitæ genus eli-
gere, quo vel ſe ſuosque alat, vel humano
generi inſerviat.

XIX.

Cura corporis in eo conſiſtit, ut valetu-
do & vires conſerventur ac confirmentur
congruentibus alimentis ac laboribus. Hine
fugienda intemperantia in cibo, potu, ve-
nere, labore, affectuum exceſſus, & nimia
mollities.
XX.

Ad officium circa corpus refertur etiam
col⸗

De Offoio Hominis erga ſe ipſum. 43

conſervatio vitæ, quam homo ſibi pro lu-
bitu non poteſt abrumpere.
XXI.
Aursveges tamen non ſunt, qui vitæ ge-
nus eligunt probabilem maturiori fato occa-
ſionem daturum, nec qui juſſu imperantis aut
ex muneris ratione, aut officio charitatis,
pro aliis probabili vitæ periculo ſe expo-

nunt.
XXII.
Neque illicitum putamus mortem ſibi con-
ſciſcere juſta judicis ſententia ad id con-
demnatum.
XXIII.

Non licet tamen ſpontanea morte præve-
nire mortem aliunde cum cruciatu aut igno-
minia ſibi imminentem, aut declinare vio-
lationem pudicitiæ.
XXIV.
Ex officio hominis erga ſe ipſum jus vio-
lentæ defenſionis & jus neceſſitatis fluunt.
Defenſio ſui violenta regulariter licita, in-
terdum præcepta, irerdum Prohibita eſt.
V

Tentanda tamen prius ſunt leniora & tu-
tiora remedia.
XXVII.
In ſtatu civili arctiores ſunt defenſionis vio-
lentæ limites, quam in naturali, cum ratio-
ne cauſæ, tum ratione termini a quo, & ad
Mem, F 2 KXXVIII.

44 Lib. I. Cap. V.

XXVIII.
Licita eſt defenſio etiam adverſus erran-
tem, furioſum, ebrium „ noctambulum?:
quippe cum non ex delicto invadentis, ſed
ex invaſi jure ſe conſervandi derivetur.
XXIX.
Ad fugam non obligatur', qui tutum in
propinquo ſuffugium non habet.
XXX.
Favore defenſionis non fruitur, qui in
duellum provocatus, ubi comparuerit, ita
premitur, ut, ni provocantem transfodiat,
ipſi ſit pereundum.
Quod pro defenſione vitæ, idem & prœ
defenſione membrorum conceditur: nec di-
ſtinctio inter membra nobiliora & minus no-
bilia in praxi uſum habet.
XXXII.
An idem liceat pro pudicitia, magis con-
troverſum eſt. Nos, ſi homines viverent in
ſtatu naturali, affirmandum cenſemus, neque
per ſtatum civilem illam licentiam ſublatam
eſſe arbitramur.
XXXIII.
Defenſio rerum in ſtatu naturali licita eſt
cum cæde aggreſſoris, modo res non ſit exi-
ui momenti: non item in ſtatu civili, ubi
Birecte propter res ſervandas neminem licet
occidere, niſi in quantum ſine his vita con-

Ervari nequit-
rd e DXIW.

—

De Offcio Hominis erga ſe ipfum. 4 57
XXXIV.
PFurem nocturnum occidere licitum eſt ob
præſumptum vitæ periculum.
Interdum favor violentæ defenſionis in
aggreſſorem recidit, ubi hic pœnitentia du-
us ſatisfactionem & cautionem obtulit.
XXXVI. 5
Neceſſitas lege carere dicitur, non quod
jus tribuat violandi legem, ſed quod ex fine
legis, & hinc præſumta Legislatoris volun-
tate, oſtendat caſus illos neceſſitatis ſub le-
ge non contineri.
XXXVII.
Neque id tantum pertinet ad leges huma-
nas, ſed etiam divinas, imo & naturales»
non affirmativas modo, ſed & negativas.

XXXVIII.
Interdum ubi neceffitas jus non tribuit-
favor tamen necefſfitatis quodammodo ex-

cuſat. .
XXXIX.
Licitum ergo eſt membrum aliquod ſibi
abſcindere ad conſeêrvandam vitam.
XL.
Licitum quoque eſt in fuga pontem reſcin-
dere, quanquam unus alterve hoſti hoc mo-
do objiciatur: item adnatantem in naufra-
gio ad tabulam duorum non capacem jam-
que ogcupatam repellere.
P 2 XII.

46 Lib. I. Cap. V. De Offcio Hom. erga &o. .

XLI.

Non autem licet in via interpoſitum inno-
centem, qui decedere nequit, directe occi-
dere: etſi qui proſternit aut ſaltum ſuper
ipſum molitur, etiam cum aliquo ejus Pperi-
culo, excuſationem mereatur. uod ſi
tamen innocens hoc modo lædatur, læſio,
quantum fieri poteſt, reparanda erit.

XLII.

Licet quoque res alterius non æque indi-
gentis in ſumma neceſſitate, in quam citra
culpam noſtram pervenimus, aliis mediis
fruſtra tentatis vi aut clam auferre, cum ani-
mo tamen reſtituendi.

XLIII.

Denique in ſumma neceſſitate rem alterius
viliorem pro conſervanda noſtra pretioſiori
licebit perdere, cum obligatione præ-
ſtandi æſtimationem, niſi ea una
fuiſſet peritura.

C W X
4 † à

CAP.

CAP. VI.
DE
NON LEZDENDIS ALIIS.

CONSPECTVS.

1. Diviſio Officiorum erga alios, quæ
A. proponitur th. 1.
B. explicatur th. 2. 3.
II. Offieium primum abſolutum, & quidem
A. Principale th. 4. cujus
«M. Neceſſitas adſtruitur th. §.
g. indoles explicatur, quoad
N. modos & actus th. 6.
objecta th. 7.
J. effectum th. 8.
B. Subnaſcens, cujus itidem
æ. Neceſſitas adſeritur th. 9.
B. indoles explicatur, ubi agitur
QN. de iis, quæ ad damnum referuntur
9. remotivè th. 10.
b. poſitivè th. 11.
2. de i's qui ad reſtitutionem tenentur th. 12.
J. de modo reſtituendi, ſi plures læſerint
th. 13 — 15.
J. de damno culpa & caſu dato th. 16. 17.
de dammo à ſervis & animalibus dato
th. 18. 19.
. de muta læſi & lædentis obligatione
t * 20.

TH. I.

Oa erga alios homines dividi ſolent in
Abſoluta & Hypothetica. II. ah

48 Lib. I. Cap. VI.

II.
Abſoluta ſunt, quæ omnes homines qua
tales, antecedenter ad omne inſtitutum, pa-
ctum, aut factum humanum obligant.
III.
Hypothetica ſunt, quæ vel inſtitutum ali-
quod ab hominibus introductum aut rece-
Ptum;, vel ſtatum adventitium ſupponunt.

IV.
Inter abſoluta primum præcipuumque,
utpote latiſſimum, facillimum & maxime
neceſſarium eſt: Neminem læde.
V.
Absque hoc pax & tranquillitas generis
humani conſiſtere nequit: &, vi æqualitatis
naturæ humanæ, quod quisque ſibi non vult
fieri, id aliis quoque ne faciat, obſtrictus
eſt.

VI.
Læſio fit per ablationem, denegationem,
ſubtractionem vel corruptionem bonorum,
jure connato vel acquiſito nobis competen-
tium.
VII.
Lædere homo hominem poteſt, in mente,
corpore, vita,; fama, opibus & juribus.
VIII.
Ex læſione damnum oritur: quod hic la-
tiſſime ſumitur pro privatione boni cujus-
vis ob factum alterius jure deſtitutum. R.

De non lædendis aliis. 49

IX.
Quacunque in re facka fuerit læſio, da-
mnum datum (quantum fieri poteſt) ℳ reſti-
tuendum. Nam reſtitutionis denegatio eſt
continuata læſio: & vana alioquin lex eſſet
de nemine lædendo.
Damni nomine non venit denegatio eo-
rum, quæ bigation unperletta ebentur.

Non modo res ipſa principalis reſtituenda
eſt, ſed & fructus, qui juſte ſperari pote-
rTant: imo quicquid ex aliqua læſione velut
naturali neceſſitate deinceps profluxit.
XI.

Non omnes qui occaſione alicujus actus
noxii peccato obſtringuntur, ad reſtituen-
dum obligantur: ſed illi demum, qui reve-
ra damni cauſa fuerunt, vel immediate per
ſe, vel per alios, & momentum aliquod ad
id contulerunt faciendo vel omittendo.
XIII.
Patrator facinoris primario tenetur ad re-
ſtitutionem, niſi ab alio pro imperio juſſus
aut coactus fuerit; tum enim jubens & co-
gens primario obligatur.
XIV.
In actibus individuis, & iis qui ex plu-
rium conſpiratione proveniunt, omnes pro
ſingulis & finguli pro omnibus in ſolidum
tenen-

70 Lib. I. Cap. VI. De non lædendis aliis.

tenentur: in dividuis vero citra conſpira-
tionem ſuſceptis quilibet pro parte damni a
ſe data.
XV.

Reparatione ab uno facta, reliqui liberan-
tur: quod in pœnis ſecus eſt.
XVI.
Non ſolum qui dolo, ſed & qui culpa
qualicunque læſit, damnum reparare debet.

XVII.
Caſum fortuitum non præſtat lædens, niſi
ultro in ſe ſuſceperit, aut culpa præceſſerit.
XVIII.
Si ſervus damnum dederit citra culpam do-
mini, obligatur hic, ut vel ſervum læſo de-
dat, vel damnum reſarciat: cum ſervus na-
turaliter obligatus ſit ad damnum a ſe datum
reparandum, nec dominus læſum in jure ſuo
proſequendo impedire debeat.
XIX.
De animalibus, quæ ſine culpa domini no-
Xam intulerunt, dedendis, vel damno reſar-
ciendo, præceptum juris naturalis non ex-
tat: conſtat tamen ſua legi civili ex rationi-
bus idoneis æquitas.
XX.
Vti lædens reparationem offerre, & vel
teſtari malitiam abfuiſſe, vel pœnitentiam
oſtendere, cautionemque in futurum præſta-
re, ita læſus cum eo in gratiam redire .
. . el⸗

Ee 51

bet. Vindicta enim, voluptatem tantum ex
alterius dolore quærens, legi naturæ adverſa
eſt.

è
CAL. VII.

DE
AGNOSCENDA NATVRALI

HOMINVM EQVALI-
TATE.

CONSPECTVS.

I. Officium hoc potius ad principia referendum eſſe
A. indicatur tli. 1.
B. probatur th- 2 — 4.
II. qualitatis conceptus explicatur th. F.
III. Conſectaria ex æqualitate à Pufendorffio deductas
ad officia abſoluta reducuntur th. 7 — 10.
IV. Oppoſitum æqualitatis ſuperbia indicatur
A. in genere, th. II.
B. in ſpecie
æ. ſuperbia ſimplex, de qua agitur
N. Ppoſitivè th. 12.
—. remotive th. 13. 14.
B8. ſuperbia injurioſa. th. 15.

PII. I.

Non tam ſpeciale officium, quam funda-
mentum officiorum hominis erga alios
homines eſt: Vt quisque alterum hominem æſti-
met atque tractet, tanquam naturaliter ſibi æqua-
lem, ſeu ut æque hominem. .

G 2 II.

72 Li. L. Cap. VII..

II.
Eſt enim hoc ipfum illud univerſale de
euſtodienda ſocialitate præceptum, aliis ver-
bis propoſitum. Nam uti ſocialitas com-
mode in dilectionem proximi reſolvi poteſt;
ita eundem plane ſenſum habent hæc præ-
cepta: Alios ut æque homines tratta, &, dilige
proximum ſicut teipſum; quo poſteriori Ser-
vator ſummam officiorum erga alios comple-
Xus eſt.
III.

Fluunt ex hoc principio duo officia ab-
ſoluta: Quod tibi non vis feri, alteri ne fece-
ris, h. e. Neminem læde, & , Quogd tibi vis
feeri, alteri etiam feceris, h. e. Aliorum com-
moda promove.

Idem re ipſa docent, qui per ſocialitatem
homines ad pacem &⁊ amicitiam cum aliis co-
lendam obligari aſſerunt.

Attenditur hic non ad æqualitatem virium
aut malitiæ: ſed ad æqqualitatem naturæ hu-
manæ, in qua æqualitas juris & obligationis
fundatur; vi cujus quilibet erga alterum na-
turæ leges obſervare debet, & hoc ipſum ab
altero exigere poteſt.
Atque hanc æqualitatem non tollit inæ-
qualitas libertatis ac porteſtatis, per ſtatus ack-

ventitios introducka.
Ken Eer VII.

De agnoſcenda nat. hom. æqualitate. 53

VII.
qualitas hæc exigit: Vt qui aliorum
opera uti vult, viciſſim quoque in eorundem
uſus ſeſe diſpenſare debeat. Quod Auctoris
tertium officium abſolutum eſt.
VIII.
Poſtulat quoque æqualitas: Vt ne quis,
cui peculiare jus non eſt quæſitum, plus
ſibi, quam reliquis, arroget, ſed illos æquo
ſecum jure frui permittat. Hoc enim qui
non obſervat, allos in jure ſuo lædit.

Per eundem canalem ex hoc fonte dedu-
citur: Vbi jus inter alios ſit diſtribuendum,
æquales æqualiter tractandos, & neutri
Ppræter merita cauſæ quid præ altero indul-
gendum. Contrarium qui facit, contume-
hia & injuria afficit adeoque lædit alios.
Obſervatur hæc æqualitas per diviſionem
in partes æquales, uſum communem vel al-
ternum præſtationem rei æquipollentis, vel
ſortem, quæ contumelia & injuria vacat.

Peccatur contra æqualitatem per ſuper-
biam, quæ vitium eſt, quo quis nulla de
cauſa, aut non ſufficiente, aliis ſe præfert;,
& velut inæquales eosdem præ ſe deſpicit,
Vel etiam exiſtimationem eorum lædit.,
XII.
Non ſufficiente cauſa aliis ſe præferre ſu-
6² Per.

54 Lib. I. Cap. VII. De agnoſc. nat. &.

perbiam ſimpliciter, nulla de cauſa id facere
ſuperbiam ſtultam haud immerito vocaveris.
XIII.
Honorem tamen ſibi debitum tueri, citra
inanem faſtum, aut aliorum contemtum,
non ſuperbia, ſed Aneroiitas eſt.
XIV.

Superbiæ opponuntur modeſtia & humi-
litas, quarum illa propter æqualitatem ne-
mini ſe præfert, hæc ex infirmitatum con-
ſcientia alios ſibi præfert.
XV.
Superbia aliorum exiſtimationem lædens
contumelia dicitur, quæ contemtum exter-
nis ſignis prodit, & manifeſtam continet in-
juriam.

CAP. VIII.

D E

PROMISCVIS OFFICIIS HVMA-
NITATIS ENERCENDIS.

CONSPECTVS.

Officium ſecundum abſolutum
I. proponitur th. 1.
II. probatur th. 2.
III. dividitur th. 3. dum oſtenditur commoda aliorum

promovenda efſſe
A. inl⸗

GQ₰.. 86

A. indefinitè, ubi indicantur
ℳ. HModus th. 4.
3. vitia oppoſita thi. 5.
7. officia aliorum mutua th. 6.
B. definitè, th. 7. quo pertinent
. Officia humanitatis ſimplicis th. 8.
8. beneficia, quorum traduntur
QN. indoles th. 9.
. ratio conferendi
a. reſp. dantis & accipientis th. 10 — 16.
b. reſp. modi th. 17.
J. effectus, gratitudo, ubi occurrit
a. ejus deſcriptio th. 18.
b. explicatio th. 19. 20.
c. probatio th. 21.
d. contrarium, ingratitudo, de qua
I. in genere oſtenditur
A) quale ſit vitium th. 22.
B) qualis obligatio violetur th. 23.
2. in ſpecie agitur
A) de ingratitudine ſimplici th. 24.
B) de ingrat. prægnanti th. 25.

T IH. I.

Triee officia abſoluta quorumlibet erga quos-
libet eſt etiam hoc: vVt quilibet alterius
utilitatem, quantum commode poteſt, promoveat.
II

Requirit hoc æqualitas, requirit ſociali-
tas, quæ non pacem modo inter homines
ſervari, ſed & amicitiam coli mutuamque
benevolentiam ali vult.
III.
Commoda aliorum promovemus vel defi-
nite, vel indefinite.

56 Lib. I. Cap. VIII.

IV.
Indefinite aliis proſumus I. animum cor-
Pusque ad uſum ſocietatis excolendo, 2. præ-
clara atque utilia inveniendo.
V.
Peccant contra hoc officium qui I. nul-
lam honeſtam artem addiſcunt vitamque per
ſilentium tranſigunt, nemini utiles. 2. qui
opes a majoribus relictas conſumentes, igna-
viæ litant. 3. qui bona ſua per avaritiam
aliis invident &c.
VI.

Iis, qui bene de humano genere meren-
tur, nec invidendum, nec remora injicien-
da; ſed fama illorum potius celebranda, &
ſtudium imitandum.
VII.
Definite aliis inſervimus vel per officia hu-
manitatis ſimplicis, vel per beneficia.

Illa verſantur circa res innoxiæ tilitatis,
quæ accipienti proſunt, præſtantem non gra-
vant. Vnde ea denegare deteſtanda maligni-
tas & inhumanitas eſt.
IX.
Beneficia ex ſingulari benevolentia profi-
ciſcuntur, & impenſa quadam, aut opera
laborioſa, conſtant.

In beneficiis tribuendis reſpiciendum 1. ad
conditionem dantis & accipientis, 2. ad mo-
dum.

De promiſcuis offciis humanlt. exert. 57
XI

Reſpeétu dantis & accipientis cavendum
eſt, ne beneficentia noſtra ſit I. noxia. 2.
nimia. 32. iniqua. 4. inordinata. 5. intem-

eſtiva.
XII.

Noxia eſt, ſi vel illi ipfi, cui benefacere
volumus, damno potius quam uſui ſimus,
vel aliis benefaciendo noceamus aliis.
XIII.

Nimia eſt, ſi modum facultatum noſtra-
rum excedat,
XIV.

Iniqua eſt, ſi digniores & bene meritos
indignis poſtponamus.

Inordinata eſt, ubi qui arctiori vinculo
nobis conjuncti ſunt, alüs, ſi cetera paria
ſint, poſthabentur.
XVI.
Intempeſtiva eſt, quando illi præferuntur,
qui minus indigent, & quibus ſine ope no-
ſtra aliunde proſpici poteſt.

Reſpectu modi beneficia conferri debent

hilari fronte, promte, & cum conteſtatione
benevolentiæ.

XVIII.
Beneficiis in accipiente reſpondere debet
gratitudo, quæ conſiſtit in gratia habenda,
gratiis agendis, & gratia reddenda.
H

58 Lib. I. Cap. VIII.

XIX.
Non neceſſe eſt, ut præciſe tantum red-
damus, quantum accepimus. Interdum am-
plius reddendum, interdum conatus & ſtu-
dium obligationem explent.
XX.
Nihil ei debeo, qui me tantum non afficit
injuria, aut a lædendo deſiſtit, aut ex
malo, in quod me conjicerat, eripit, aut da-
mnum datum reparat, aut præter inten-
tionem profuit, aut etiam nocendi propo-
ſitum habuit. .
XXI.

Gratitudinem præcipit lex naturæ, quia
I. hac ſublata tollitur omnis inter homines
beneficentia, fiducia & benevolentia. 2. qui
beneficia acceptat, ſimul obligationem, in-
tentioni dantis convenientem, in ſe ſuſcipe-

re cenſetur.
XXII.

Turpius quidem habetur ingratum eſſe,
quam injuſtum; cum degeneris animi illud
atque infra brutorum conditionem ſe deji-
cientis ſit: ingratitudo tamen per ſe injuria
non eſt. XXIII.
Ad gratiam enim referendam non minus,
quam ad beneficia & officia humanitatis, im-
Perfecta tantum obligatio, illa tamen ar-
ctior quam hæc eſt.
XXIV.

Hinc & in foro humano ob ſimplicem in-
Lrati-

1 *

De promiſcuis offciis human. exere. 59

gratitudinem actionem dari minus congru-
um videtur: quia I. optima pars beneficii
Periret. 2. non tam ſplendidum eſt, quod eſt
neceſſarium. 3. huic uni legi vix omnia fora
eſſent ſuffectura, ob difficillimam circumſtan-
tiarum æſtimationem. 4. intentioni benefi-
cium dantis repugnat coacta compenſatio.

XXV.

Ingratitudo autem prægnans, qua benefa-
cientes etiam læduntur, actionem injuriarum
non tam parit, quam aggravat.

ð

CAPD. IX.
DE

OFFICIIS PACISCENTIVM.

CONSPECTVS.

I. Præmittitur Judicium de Pufendorffii ordine th. I.
II. Agitur de Pactis, ubi occurrunt eorum
A. definitio th. 2.
B. neceſfſitas th. 3.
C. Officium generale th. 4. 5.
D. Differentia ab officiis humanitatis th. 6.
E. Diviſio th. 7. 8.
F. Requiſita
s., ex parte paciſcentium, conſenſus, th. 9. 10.
qui debet eſſe
N. declaratus th. 1I — 13.
—. verus, th. 14. eujus obſtacula ſunt
a, defectus uſus rationis th. 15. 16.

H 2] b. error

60 Lib. I. Cap. IX.

b. error th. 17 — 19.
c. dolus. th. 20. 21.
d. metus th. 22 — 26.
J. mutuus th. 27.
S. ex parte materiæ, quæ debet eſſe
N. poſſibilis th. 28 — 3 1.
—. licita th. 32 -— 34.
J. noſtræ poteſtati ſubjecta th. 3 5 — 3 8.
G. Modi, quorum reſpectu pPacta fiunt
«. vel pure, vel conditionatè, th. 39 — 43.
688. vel per nos ipſos, vel per alios. th. 44. 4 5.

T. I.

LDiviio officiorum in abſoluta & hypotheti-
ca adæquata eſt; neque neceſſum eſt;
ut conſtituantur intermedia; nec omnia offi-
cia hypothetica pactum præſupponunt, &
Officia paciſcentium ad officia ſermocinan-
tium haud incommode referuntur.
II.
Pactum eſt mutuus duorum pluriumve
in idem placitum de transferendo & acqui-
rendo jure conſenſus.
III.
Pacta iniri neceſſum fuit, quia ſola huma-
nitatis officia ad mutua commoda promo-
venda non ſufficiebant: partim ob homi-
num indolem ad iſta exhibenda non ſatis
Proclivium; partim ob rerum & operarum
magnitudinem; partim ob perſonarum con-
ditionem; partim etiam ob ignorantiam eo-

rum;, quibus alii indigent, W

De Ofſſciis Paciſcentium. 61

IV.
Officium paciſcentium generale eſt: Vt
quilibet cuilibet fidem datam ſervet; Nam alio-
quin pacta inutilia forent: & in pactis trans-
fertur jus quod invito auferre injuria eſt;
unde pactorum violatio juſta querelarum &
bellorum cauſa eſt.
V.
Fides etiam ſervanda eſt hoſtibus, hæ-
reticis, perduellibus, latronibus, ſi nullum
de cetero impedimentum adſit.
VI.
Ad ea, quæ ex officio humanitatis de-
bentur, prœæſtanda imperfecte; ad ea, quæ
ex pacto & promiſſio perfecto, perfecte
obligamur.

VII.
Pacta ſunt vel gratuita, in quibus per
actum ſolitarium fides datur, & unus dun-
taxat ad aliquid præſtandum ſe obſtringit:
vel mutua, in quibus fides datur per actum
reciprocum, & duo pluresve ad præſtandum
quid mutuo ſe obligant. Illa promiſſa, hæc
pPacta in ſpecie vocantur.
VIII.
Promiſſio eſt vel imperfecta, vel perfecta.
Illa obligationem imperfectam, hæc perfe-
ctam gignit. Ab utraque differt ſimplex aſ-
ſertio: differunt etiam verba honoris, quæ
obligatoria non ſunt.

H 32 N,

62 Lib. I. Cap. IX.

IX.
Vt promiſſa & pacta obligent, requiri-
tur conſenſus.
X

Conſenſus autem debet eſſe I. declaratus.
2. verus. 3. mutuus.

XI.
Declaratur conſenſus per ſigna, quæ ſunt
vel verba, vel facta. Illis declaratus con-
ſenſus expreſſus, his tacitus vocatur. Ad
verba pertinent etiam literæ & nutus verbo-
rum vice fungentes: ſub factis etiam non
facta comprehenduntur. Præcipue vero, ſi-
lentium cum certis circumſtantiis conſidera-
tum conſenſum indicare cenſetur.

XII.
Conſenſus tacitus & præſumtus interdum
idem valent, interdum diſtinguuntur: ſtylo
quidem juris Romani conſenſus præſumtus
idem eſt ac fictus.

XIII.
Ex conſenſu tacito oriuntur pacta tacita,
cum principalia, tum acceſſoria. Quorſum
etiam referuntur conditiones & exceptiones

tacitæ.
. XIV.
Quo minus pro vero haberi poſſit conſen-
ſus, obſtare dicuntur defectus uſus rationis,
error, dols & metus. De quibus tamen ſi-
tillatim diſpiciendum.
8 1 xV.

.

De Offcüs Paciſcentium. 62

XV.
Ob defectum uſus rationis promiſſa & pa-
Ga infantum, amentium & furioſorum,
enormiter ebriorum, qua talium, nulla ſunt.
XVI. .
Quousque in pueris duret rationis imbe-
cillitas, ex cujusvis actionibus quotidianis ju-
dicandum eſt. Hoc vero cum nimis ſit am-
biguum: leges civiles ſuccurrunt determi-
natione ætatis, & curatorum conſtitutione.
XVII.
Error circa conditionem, qua ad promiſ-
ſionem quis fuit inductus, hanc irritam red-
dit: ſi quidem conditio vel aperte expreſſa
fuerit, vel ex natura & circumſtantiis nego-
tü liquido pofſſit colligi.
XVIII.
Error vero, quo quis ad paciſcendum
fuit permotus, niſi conditio expreſſe addi-
ta fuerit, pactum non reddit invalidum,
nec intereſt, integra adhuc res ſit, nec ne.
XIX.
Error circa rem ipſam ejusque ſubſtantia-
lia, moraliter conſiderata, ob defectum con-
ſenſus pactum reddit nullum.
. XX.
Dolus a tertio adhibitus, non colludente
eo, quo cum paciſcimur, pactum irritum
non reddit. Obligatur tamen ad penſandum
damnum, qui dolum adhibuit.
XXI.

64 Lib. I. Cap. IX.

XXI.
Dolus paciſcentis, ſive cauſam dans, ſive
incidens fuerit, obligationem impedit. Si
tamen ad eſſentiam negotii nihil faciat, actus
ſubſiſtit.

XXII.
Metus ſuſpicax pactum cum homine no-
torie perfido initum, nullis novis emergen-
tibus indiciis perfidiæ, non reddit irritum.
XXIII.
Vbi vero poſt pactum initum certa ſe pro-
dunt futuræ perfidiæ indicia, ſuſpendere li-
cebit præſtationem, donec contra deceptio-
nem cautum ſit.
XXIV.
Pacta propter metum terrentem a tertio
incuſſum inita valent, ſiquidem metus non
tam cauſam, quam occaſionem, præbuerit
Pacto.

XXV.
Pacta per metum juſtum expreſſa valida
ſunt.
XXVI.

Invalida autem ſunt per metum injuſtum
ab altera paciſcentium parte extorta. Pactis
tamen de pace inter gentes exceptio metus
regulariter non poteſt opponi.
XXVII.
Conſenſus non modo in pactis debet eſſe
mutuus, ſed etiam in promiſſis requiritur
Promiſſarii acceptatio, cujus vim habet an-
Iece

De Offcis Paciſcentium. 2 5

cecedens rogatio, ſi ei promiſſio reſpon-
deat.
XXVIII.
Materia pactorum debet eſſe in noſtris vi-
ribus atque in noſtra poteſtate.
XXIX.
Ergo (1) nemo obligare ſe poteſt ad im-
poſſibilia. Si tamen poſſibilitatem præ ſe
ferat paciſcens, tenetur ad damnum reſar-
ciendum.
XXX.

Si poſt pactum res citra culpam paciſcen-
tis fiat impoſſibilis, re integra pactum eſt nul-
lum: quod præſtitum jam eſt, aut reſtituen-
dum, aut compenſandum, aut ſaltem ſum-
mus conatus adhibendus.
XXXI. —
Si dolo, vel culpa ſua, paciſcens vires
amiſêerit, ad id quod intereſt tenetur, imo
& malo affici poteſt.
XXXII.
(2) Qui illicita promiſit, non obligatur:
quæ enim legibus prohibita ſunt, non ſunt
in noſtra poteſtate.
XXXIII.
Neque merces debetur pro turpi facto per-
petrato, aut perpetrando, promiſſa.
XXXIV.
Data quoque pro re rurpi merces in foro
conſcientiæ reſtituenda eſt: merito tamen
favore legum civilium indignus judicatur
I qui

66 Tib. J. Cap. IX.

qui alterum ad ſcelus perpetrandum merce-
de conduxit, eamque perlolvit.
XXXV.
(3) Pacta ſuper rebus & actionibus alienis,
imo & propriis directioni noſtræ non ſub-
jectis irrita ſunt. Dolus autem commiſſus,
imo & culpa admiſſa ad penſationem damni

obligat.
XXXVI.
Qui promiſit, ſe operam daturum, ut al-
ter præſtet, tenetur iſtum omni modo mo-
raliter poſſibili eo permovere.
XXXVII.
Qui plane ſe effecturum promiſit in one-
roſis obligatur, ut alterum indemnem præ-
ſtet, non vero in beneficis.
XXXVIII.
Ad aliena etiam pertinent, in quæ alteri
lam jus quæfitum eſt. Vnde nec de his vali-
de paciſci poſſumus, niſi in eum caſum „
quo jus alterius exſpiraverit.
XXXIX.
Promittimus vel pure & abſolute, vel
conditionate, adde: vel in diem.
Conditiones* ſunt vel poſſibiles, vel im-
Pofſſibiles: Illæ vel caſuales, vel poteſtati-
væ,

* Conditio eſt adjectio aliqua ad actus jus vel obli-
gationem parituros, qua eorundem vis & effica-
cia confertur in aliquem cventum a cçaſu aut arbi=
trio humano pendentem,

De Offciis Paciſcentium. 67

væ, vel mixtæ: Hæ vel phyſice vel mora-
liter tales.
XLI.

Vbi conditio poſſibilis adjicitur, obligatio
in ſuſpenſo eſt, donec exiſtat, vel conſtet
non extituram.
XLII.

Impoſſibiles conditiones ſecundum natu-
ralem interpretandi ſimplicitatem orationem
promittentem faciunt negativam: ſi quibus
in negotiis pro non adjectis habentur, id ex
lege civili eſt.
XLIII.

Die adjecta obligatio contracta eſt, ſed
ante præfinitam diem præſtatio exigi nequit.
XLIV.
Per alios quoque valide poſſumus promit-
tere: quos internuncios, vel etiam manda-
tarios, aut procuratores appellamus.

Mala fides internuncii aut mandatarii non
ſemper obſtat, quo minus per eum oblige-
mur: inprimis ſi is, quoecum nomine noſtro
Pactus eſt, damnum pateretur, nec malam
illius fidem facile perſpicere potuiſſet.

I 2 CAP.

68 Lib. J Cab. X.
CAP. X.

DE
OFrFICIIS8 SERMOCINAN-
TIVM. j

CONSPECTVsS.

I. Agitur de Inſtitutis Vniverſalibus in genere th. 1.
II. De Sermone in ſpecie, cujus exponuntur
A. Natura & uſus th. 2.
B. Officium ex eo fluens, & quidem
ℳ. generale th. 3.
6s. Specialia, th. 4. quorum explicatur
N. primum th. y.
J. ſecundum th. 6.
J. tertium th. 7. ubi de ſermone ficto agſe⸗
tur, quem licitum efſſe
a. indicatur th. 8. .
b. probatur th. 9. ubi agitur
I. de veritatis notionibus th. 10.
2. de falſiloquii & mendacii definitione
th. II.
3· de mendacio in ſpecie
A) remotivè th. 12. 13.
B) poſitivè th. 14. I5.

THI. I.

nſtituta Vniverſalia, ex quibus fluunt of-
ficia hypothetica, tria recenſeri ſolent:
Sermo, Dominium & Pretium. Redtius
quatuor conſtituuntur: duo principalia; Ser-
mo & Dominium; & duo acceſſoria; Jusju-
randum & Pretium.
II.

De Offciis Sermocinantium. 69
II.

Sermo eſt vox hominis articulata, qua al-
ter alteri animi ſui ſenſa ſignificare poteſt.
Eſtque is utiliſſimum & plane neceflarium
ſocietatis humanæ inſtrumentum.
III.
Officium ſermocinantium generale erga
alios homines eſt: Vt ne quis ſermone, aut
alüs ſignis, ad exprimenda animi ſenſa inſtitu-
tis, alterum lædat, ſed potius aliorum commo-
da promoveat.

IV.
Officia ſpecialia partim ſignificationem vo-
cum, partim loquendi actum, partim con-
venientiam verborum cum animo reſpiciunt.
V.
Primum eſt: vYocabula non in alia ſigniſi-
eatione adhibenda eſe, quam fert uſus, aut
conventum eſt. Nulla enim alioquin ſermo-
nis foret utilitas. Hæc verior ratio eſt,
quam quæ a pacto tacito petitur.
VI.
Secundum: Loquendum vel tacendum, quo-
ties lex aliqua naturalis, aut peculiare pactum,
boc vel illud expoſcit. Non enim quod quis
in animo volvit, coram quibusvis aperire
ſemper tenetur.
VII.
Tertium: Ea loquenda eſe, quæ cum ani-
mo conveniunt, quoties alter illa ex nobis co-
gnoſcendi jus vel Herfeifan⸗ vel imperfectum “M
3 et

70 Tib. I. Cap. X.

bet, & nobis incumbit obligatio animi noſtri

ſenſa patefaciendi.
VIII.

Licet ergo ficto ſermone uti, quoties no-
ſtra, vel aliorum utilitas id exigit, neque
tertii jus læditur.
IX.

Sicut enim veritas Logica, Ethica & Mo-
ralis, ſive Legalis, non debent confundi; ita
nec falſiloquium & mendacium.

X.

Veritas Logica conſiſtit in convenientia
ſermonis cum re; Ethica in convenientia
ſermonis cum mente; Moralis, ſeu Lega-
lis, in convenientia cum lege. Vbi igitur
lex obligationem non imponit ſenſa animi
patefaciendi, & illa & iſta indifferens erit.

XI.

Falſiloquium veritati Logicæ oppoſitum
conſiſtit in diſconvenientia orationis cum
re, Ethicæ oppoſitum in diſconvenientia
orationis cum mente, Morali oppoſitum
denique mendacium eſt, cum fſcilicet illa
diſconvenientia juri alterius vel obligationi
noſtræ contraria eſt.

XII.
Mendacii notam itaque non contrahunt:-

qui vel curioſas aliorum quæſtiones k l
er-

De Offeiis Sermocinantium. 71

ſermonibus eludunt, vel ad hoſtes deci-
Piendos falſos rumores ſpargunt, vel pue-
ris fabulas narrant, vel ad melancholicos,
iratos, mœſtos demulcendos figmentis ve-
ritatem obvelant.

XIII.

Nam cum ſermo inſtitutus ſit ad noſtram
aliorumque utilitatem promovendam: me-
dium ita adhibendum eſt, ut obtineatur,
non ut evertatur finis.

XIV.

E contrario a mendacii culpa immunes
non ſunt, qui partem veri reticent, & qui
æquivocationibus aut reſervationibus menta-
libus utuntur, ubi alter animi noſtri ſenſa
liquido cognoſcendi jus habet.

XV. „

ec reo igitur nec ejus advocato licet
vel directe negare delictum judici in verita-
tem inquirenti, vel commentis ejus-
modi illudere.

.
à W

B

CAbP.

72 Lib. J. Cap. XI.
CAP. XI.

DE

OFFICIO IVRANTIVM.

CONSPECTVsS.

I. Definitio Jurisjurandi th. 1.
II. Licentia th. 2.
III. Officium ex juramento fluens th. 3.
IV. Finis & uſus th. 4.
V. Forma, ubi occurrit .
A. ejus explicatio th. 5. 6.
B. ejus applicatio th. 7 — 9.
VI. Requiſitum ex parte jurantis th. 10.
VII. Effectus, & quidem
A. Obligatio,
ℳ. poſitivè th. II. 12.
8. remotive th. 13. 14.
B. Cavillationum excluſio th. I5.
IIX. Interpretatio th. 16 — 19.
IX. Diviſio. th. 20.

TH. I.
Abus, quibus ſermo intervenit, firma-

mentum accedit per Jusjuraundum, quod
eſt Religioſaà DElI tanquam teſtis & vindi-
cis invocatio, in aſſertionis, aut promiſſio-
nis confirmationem.
II.
Licitum eſt jurare, quia neque naturali,
neque divina poſitiva lege prohibitum.

Officium jurantium eſt: Ad jurandum cum
reve-

De Offcio Zurantium. 73

Teverentia accedere, & quod juratum eſt religio-
ſe obſervare.

IV.
Finis eit firmior ad enunciandum verum
& ſervandam fidem adſtrictio; reſpectu il-
lius ad terminationem litium, reſpectu hu-
jus ad majorem hominum inter ſe confiden-
tiam, in univerſum, ad ſocietatis firma-
mentum ordinatur.

V.
Non niſi per DEVM jurandum eſt: unde
juramenta per res opinione divinitatis deſti-
tutas impia ſunt & abſurda.
Aliud tamen eſt jurare per creaturas, aliud
creaturarum in jurejurando mentionem fa-
cere.
VII.
Effectum ſuum non producit juramen-
tum, niſi formula ejus accommodetur ad
Perſuaſionem ſeu religionem jurantis.
VIII.
Vnde & ab eo, qui falla de DEO per-
ſuaſione imbutus eſt, licebit jusjurandum
acceptare & exigere.

Etiam per falſos Deos, quos ipſe pro ve-
ris haber, jurans obligatur, &, ſi fefellerit,
revera perjurium committit.

Ad obligationem jurisjurandi non requiri-
. K tur

74 Lib. L. Cap. XI..

tur intentio: ſed ſüfficit, ſi quis faciat»
quod ſerio jurantes facere folent. Sola igi-
tur recifatio aut preælectio juramenti obli-
gationem non producit

Juramenta-, noſtro judicio, novam & pe-
euliarem producunt obligationem, non qui-
dem ex promiſſione DEO facta, ſed ex le-
ge narurali, nomen DEI in vanum adhibere
wetante.

Hinc pactum juratum, etiam injuſta vi
extortum, ſervandum eſt.
Non obligat tamen juramentum de re
impoflibili & illicita præſtitum.
XIV.
Error & dolus circa ſübſtantialia obliga⸗.
tionem etiam in juramentis impediunt.
XV.
Id efficiunt juramenta, ut omnes omnino-
Cavwillationes & reſervationes mentales abeſſe:
debeant; neque ad falſiloquia eadem adhibe-

Ie licet.
Juramenta ſtrictæ ſunt interpretationis,
co quidem ſenſu, ut juramenti ſententia;,
ubi ea ex verbis ſatis manifeſta eſt, omni-

⏑ fit tenenda-.
XVIL.

De Offcio Jurantium. „5
Cavendum igitur, ne, ſtricte verbis in-
lhærendo, cavillationi locus detur.
XVIII.
Juramenta non minus, ac ceteræ promil-
ſiones, includunt tacitas condition es & limi-
tationes, quæ ex negotiüi natura fluunt.
Verba jurisjurandi ex mente deferentis va-
lent: quia alias finis jurisjurandi non obti-
netur. Si quis vero juraverit ultro, mens
jurantis erit reſpicienda.
Ex fine fluit diviſio juramentorum in aſſer-
toria & promiſſoria: Illa ad præterita, hæc
ad futura pertinent.

CAP. XII.
DE

DOMINIO RERVM EIVSQVE
ACQVIRENDI MODIS.
CONSPECTVS.
I. Fundamentum Dominii th. T.
II. Origo, & quidem

A. ratione modi th. 2.
B. ratione temporis th. 3.

K 2 III. Na-

76 Lib. I. Cap. XII.

III. Natura;, ubi occurrit dominii
A. Definitio th. 4.
B. Effectus th. §.
C. Differentia à proprietate th. 6.
D. Oppoſitum th. 7.
E. Objectum th. 8.
F. Modi, quibus acquiritur, & quidem
„ Originarii th. 9. ubi notatur
G. prineipalis, occupatio, cujus occurrit
1I. definitio th. 10.
2. regula th. I1.
3. fundamentum th. 12.
4. objecta & modi th. 13 — 155.
5. mutabilitas th. 16.
Q₰. minus principales
I. acquiſitio acceſſionum th. 17.
2. acquiſitio jurium in res alienas th. 18.
S. derivativi, qui deducuntur
&. ex diſpoſitione legis
I. in genere th. 19. 20.
2. in ſpecie, ubi
A) Suecceſſio ab inteſtato th. 21 — 2¾.
B) Vſueapio ſeu Præſeriptio th. 24 — 26,
Q. ex facto prioris domini
I. inter vivos th. 27.
2, mortis cauſa th. 28 — 30.

TH. I.

X naturalibus etiam rationibus recte col-
ligimus, datam a DEO eſſe humano
generi facultatem utendi rebus creatis, non
modo inanimatis, ſed & animatis ſen-
ſuque præditis, easque ad conſervationem
& commoditatem ſuam conſumendi atque
deſtruendi: cum, qui vult finem, jus etiam
concedat ad media.

De Dominio rer. eiusq. acquir. modis. 77

Ii.
Hæc facultas non incongrue dominium
univerſale appellari poteſt, cujus origo a di-
vina conceflſione repetenda eſt. Dominium
vero particulare ab occupatione cœpit. Pa-
ctum enim diviſorium, adjectamque con-
ventionem, de facultate occupandi res non-
dum diviſas, fruſtra confingi arbitramur.
III.
Communio, quæ dominium anteceſſiſſe
intelligitur, univerſalis neque locum diu
habuit, neque habere potuit. Nec modo
fructus ab initio, ſed & ipſa corpora ſta-
tim dominium ſubire neceſſum fuit. Quo
tamen magis multiplicatum eſt genus huma-
num, eo magis a communione eſt receſſum.
IV.
Dominium particulare eſt jus, quo alicu-
jus rei velut ſubſtantia ita ad aliquem perti-
net, ut eodem modo in ſolidum non perti-
neat ad alios. 7

V.
Excluſio tamen actualis aliorum non eſt de
eſſentia dominii.
VI.

Dominium & proprietas differunt ut rela-
tum & correlatum. Illud hominibus, hæe
rebus tribui ſolet.
VII.
Communio eſt vel poſitiva, vel privati-
va, vel negativa. IIla eſt qualitas moralis
K 4è45 rerum;

73 Li-z. I. Cap. XII.

rerum, quæ ſunt in plurium dominio indi-
viſim; iſta rerum, quæ non ſunt, eſſe ta-
men poſſunt in dominio; hæc rerum, quæ
in dominio nec ſunt, nec eſſe poſſunt.
VIII.
Ad res negative communes lumen calo-
remque ſolis, aéẽrem ſuperiorem, & ſi quæ
ſunt ſimilia, non autem aquam profluentem,
nec mare referimus. Nam & quæ uſum
inexhauſtum præbent in dominio eſſe poſ-
ſunt; officium vero humanitatis alios a tali
uſu arceri vetat.
IX

Modus acquirendi dominii eſt vel origi-
narius, vel derivativus. Ille denuo vel prin-
cipalis, quo dominium in corpus alicujus
rei acquiritur, vel minus principalis, quo
acquiruntur acceſſiones, vel jura in res alie-
nas.
X.

Modus originarius principalis uti hodie
unicus eſt, ita & olim fuit Occupatio, ſive
Apprehenſio rei, quæ nullius eſt (ſive nun-
quam in dominio fuerit, ſive hoc ſit extin-
ctum: quod & contigiſſe cenſetur ubi domi-
nus non apparet,) cum animo ſibi habendi.

Hinc regula vulgaris: Res nullius cedit oc-
eupanti.
XII.

Id vero non provenit ex pacto quodam
inter

Dłe Dominio rer. ejusq. acquir. modis. 79)

inter homines inito: ſed ex ipſa lege natu-
rali, quæ cuivis fructum ſuæ induſtriæ ap-
plicationisque virium ſuarum adjudicat.

Occupantur vel immobilia, ut regiones
& inſulæ imperio & dominio vacuæ; vel
mobilia: idque per inventionem, ut theſau-
rus, vel per venationem, quorſum & au-
cupium & piſcatio pertinent, ut feræ, aves»

Piſces.
XIV.

Immobilia pedibus apprehenduntur, mo-
bilia manibus, vel immediate, vel mediate
Per inſtrumenta.

Per occupationem rerum immobilium
etiam in iis contentæ res mobiles, vel ſeſe
moventes, tanquam acceſſoriæ, videntur oc-
cupatæ: niſi qui occupavit has pro dereli-
&tis habeat.
XVI.

Facultas occupandi, naturaliter compe-
tens, per legem civilem circumſeribi poteſt
& adimi.

Acceſſiones ſunt vel naturales, vel indu-
ſtriales, vel civiles. De his omnibus tenen-
da regula eſt: Qui eſt Dominus ſubſtantiæ, ad
eum etiam pertinent acceſſiones.
XVIII.
Jral in res alienas, inter quæ ſunt ſervi-

80 Lib. I. Cap. XII.

tutes?*, cum perſonales, tum reales, hæque
vel urbanæ vel ruſticæ, acquiruntur variis
modis, præcipue vero contractibus.

XIX.

Modi acquirendi derivativi pendere di-
cuntur vel ex diſpoſitione legis, vel ex fa-
cto prioris domini: Sed & illi conſenſu do-
mini prioris nituntur, lege tamen naturali
approbantur, & legibus civilibus ſpecialius
determinantur.

XX.
Ad hujus generis modos referuntur Suc-
ceſſio ab inteſtato * & Vſucapio *α☛α.
XXI.

Succeſſio ab inteſtato nititur conjectura
voluntatis, qua quisque bona ſua, non oc-
cupantibus, ſed illi poſt mortem ſuam ce-
dere velle creditur, quem maxime amavit,
vel potius ſecundum ordinem naturæ maxi-
me amare debuit.
XXII.

* Servitus eſt jus commodum ex re aliena pereipien-
di, vel impediendi, quo minus alter re ſua omni
modo utatur. Perfonalis eſt, qua utilitas ex re
aliena ipſi perſonæ immediate obvenit. Realis, ubi
ex re aliena mediante re noſtra utilitas capitur.
** Eſt Succeſſio in bona ejus, qui ſine teſtamento de-
functus eſt.
†ÿ⅜uh Eſt modus acquirendi, quo is, qui rei ab altero ne-
glectæ poſſeſſionem diu citra contradictionem ob-
tinuit, plenam ejus proprietatem conſequitur, jure

4. Pfriorxis domihi extincetoe.

De Dominio rer. ejusq. acquir. Damis. 8t
XXII.

Subvenit lex naturæ, quæ promiſcuas oc-
cupationes ob orituram inde ſummam con-
fuſionem improbat, aliis idem facere jubet,
quod nobis fieri volumus, & iniquitatis eos
coarguit, qui bona defunctorum parentum
occupando liberis alimenta ſubtrahere vel-
lent. Sane tam univerſaliter recepta ſucce-
dendi conſuetudo ſanctiorem altioremque
originem innuere videtur, quam leges ci-

viles.
XXIII.
In hac ſucceſſione primum locum tenent
deſcendentes, primi & ulteriorum gra-
duum. Ordinem inter parentes & fratres
determinant leges civiles, quæ æquiſſimæ
ſunt, ubi utrisque favent, nec conjuges
excludunt.
XXIV.

Vſucapio, ſeu Præſcriptio, nititur dereli-
Gione prioris domini, faventeque lege na-
turali introducta eſt, ne dominia rerum ſem-
Per eſſent in incerto. Atque idcirco etiam
inter gentes locum habet: imo inter has eo
magis neceſſaria eſt, ne perpetuæ ſint bello-
rum cauſæ; quandoquidem lites gentium
per communem judicem non æque, ac in
civitatibus, decidi poſſunt.
XXV.
Ab hac tamen Vſucapio Juris Civilis, cum
I. 1atie⸗

82 Lib. I. Cap. XII. De Dominio rer. S,

ratione fundamenti, tum ratione objecti, re-
quiſitorum, & temporis multum differt.
XXVII.
Facto prioris domini porro tranſeunt bo-
na, vel mortis cauſa, per Teſtamenta, vel
inter vivos; idque non ſolum, volente prio-
re domino, per donationem & contractus,
ſed & invito, per pœnam & bellum.

XXVIII.

Teſtamentum eſt declaratio voluntatis no-
ſtræ, circa ſucceſſores in bona noſtra, poſt
mortem noſtram.

XXIX.

Teſtamenta non minus, ac ſucceſſiones ab
inteſtato, ex jure naturæ ſuam habent vali-
ditatem: cum expreſſa voluntas utique plus
operari debeat, quam voluntatis conjectura.
Et, ſi naturale dominio pleno eſt, uti id in
alios transferre liceat, quin idem etiam in
eventum mortis liceat, nulla ratio eſf.
Neque actus pro nullo invalidoque haberi
debet, qui imperfectus eſt, atque a certis
conditionibus ſuſpenſus.

CAP.

7CA P. AlII.

DE

OFFICIIS QV EXNXDOMINIO
RERVM PER SE RESVL-
TAN T.

CONSPECTVS.

Agitur hic de Oſſiciis circa rem alienam
I. in genere th. I.
II. in ſpecie de reſtituenda re aliena
A. extante, ubi occurrit
ℳ. regula generalis th. 2.
s. fundamentum th. 3.
vy. regulæ ſpeciales th. 4 — 9.
B. conſumta, ubi
ℳ. regula generalis th. 10.
8. regulæ ſpeciales th. II. 12.
C. inventa th. 13.

TH. I.

X dominio, ſi res adhuc penes dominum
ſit, primum hoc fluit officium: Vt qui-
libet teneatur alterum (non hoſtem) pati rebus
Juis quiete frui, neque vi aut per fraudem illas
corrumpere, intervertere, aut ad ſe trabere ſtu-
deat,

II.
Si res aliena ad nos etiam ſine crimine noſtro
bona noſtra fide pervenerit, eamque adhuc
in noſtra poteſtate babeamus, curandum, ut,
— L 2 quan-

84 Lih. I. Cap. XII.

quantum in nobis eſt, illa in poteſtatem legitimi
Jui domini gegkear.
III.

Neque hoc ex pacto quodam univerfali,
ſed ex ipſius dominii natura, fluit.
V

Neque dominus rei, oneroſo titulo ad al-
terum translatæ, pretium reſtituere tenetur;
cum rei propriæ emtio non detur.

Fructus quoque percepti atque adhuc ex-
tantes reſtituendi ſunt. Nam cujus eſt res,
ejus etiam ſunt fructus.
VI.
Quod ſi vero fructus percipere neglexe-
rit b. f. poſſeſſor, domino eo nomine non
obligatur; quod ſecus ſe habet in m. f. poſ-

ſleſſore.
VII.

Expenſas utiles & neceſſarias, in rem alie-
nam, vel fructuum perceptionem, factas, ut
oſſeſſori b. f. reſtituat dominus, æquum
Juſtumque eſt. Nemo enim alterius damno
fieri debet locupletior.
VIII.
Quod quis juſto titulo acquiſivit, non te-
netur ipſe in dubium vocare, & velut publi-
ce denunciare, an quis eam ſibi vindiaare

Velit.
IX.

Res furtiva apud inſcium depoſita non de-
Ponenti

De Offciñs quæ exæx Dominio rer. per . 8 5¾

ponenti furi, ſed domino reſtituenda: ille
enim contra hunc nullum jus repetendi ha-
bet.
X

Si res aliena vel fructus ex ea percepti fue-
rint conſumti, reſtituere bonæ fidei poſſeſſor tan-
tum debet, quantum fadtus eſt locupletior.
XI

Quod ſi ergo res non tantum caſu, ſed &
voluntate poſſeſſoris perierit, ubi lucrum ex
ea nullum habet, ad nihil tenetur.
XII.
Aſt, ſi qui conſumſit tantundem fuiſſet
conſumturus de ſuo, quod hoc modo con-
ſervavit, cum in eo factus ſit locupletior,
reſtituere debet.
XlIII.
Qui rem alienam amiſſam invenit, non poteſt
eum retinere, niſi dominus non amplius appareat.

NNNNNNNX.H.C.. Keer
CA P. XIV.

DE
PRLE TLIO.

CONSPECTVS.
Traditur hic Pretii
I. Origo th. I.
II. Definitio th. 2.
III. Diviſio th. 3. ubi ſpeciatim
L 3 A. pretii

—

6 Lib. J. Cap. XIV.

A. Pretii vulgaris exponuntur
ℳ. fundamentum th. 4.
. Objecta th. §. 6.
Y. cauſſæ intenſionis & remiſſionis th. 7. 8.
ι. Modus definiendi
N. in genere th 9.
Q in ſpecie, ubi agitur
a. de pretio legitimo th. 10.
b. de pretio conventionali th. I1.
B. pretii eminentis recenſetur
ℳ. Neceſſitas & utilitas th. 12.)
. materia th. 13.
.valor, qui eſt
N. nominalis th. 14.
. realis. th. I5.

Tn. I.

introducto rerum dominio commer-
cia, & ex commerciis pretia orta ſunt.
II

Pretium eſt valor rerum & actionum in
commercium venientium: ſive, Quantitas
moralis, juxta quam res & adtiones inter ſe

conferri & exæquari poſſunt.
III.
Dividitur in vulgare & eminens: illud re-
bus & actionibus, hoc nummo tribuitur.
. IV.
Vulgaris pretii fundamentum eſt utilitas

cum raritate conjuncta.

Hinc quæ extra dominium & commer-

cium ſunt vel ſua natura, vel lege aliqua di-
vina

De Pretio. 87

vina aut humana, item, ſi quæ ſunt, quæ
nullum plane uſum præbent, & quorum
abundans copia omnibus ſuppetit, pretium
non habent.
VI.

Vtilitas autem vel vera eſt, vel imagina-
ria: & hæc poſterior ſæpe prævalet priori.

Fundamentum conſtituendi pretii, au-
ctum vel minutum, pretium ipſum etiam
vel auget, vel minuit. Omne enim rarum
carum, tanto magis, ſi maxima accedat
utilitas vel neceſſitas. Cauſæ quidem illæ
& circumſtantiæ omnes, quas ad augendum
pretium facere vulgo aſſerunt, ad raritatem
referri poſſunt.
VIII.
Vbi quis ob ſingulares cauſas & ex pecu-
liari affectu rem aliquam majoris æſtimat,
quam alii ſolent, id pretium affectionis di-
ci conſuevit.
IX

Pretia ſingularum rerum in ſtatu naturali
definiuntur ſola contrahentium conventione:
in civili per legem magiſtratus, quod legiti-
mum, vel per uſum fori, accedente contra-
hentium conſenſu, quod vulgare Auctor,
alii, ad evitandam confuſionem, melius con-
ventionale, ſeu pactitium appellant.

Legitimum in puncto conſiſtit, ut, cum
regu-

88 Lib. I. Cap. XIl-.

regulariter in gratiam emtorum conſtituatur,
non liceat ab eo venditoribus plus exigendo
recedere, etſi minus accipere non prohi-
beantur. XI.
Conventionale habet aliquam latitudinem,
atque, pro variis rerum circumſtantiis, va-
rie nunc intenditur, nunc remittitur.
XII.
Cum ob creſcentes hominum cupiditates,
multiplicatosque ſtatus, permutatio, qua
ſola veterum commercia fiebant, non ſuffi-
ceret amplius neceſſitati: cogitandum fuit de
materia, quæ ceterarum rerum pretia con-
tineret atque dimetiretur, & qua intervenien-
te quamlibet rem venalem ſibi comparare
homines poſſent. Hinc pretium Eminens
ortum.
XIII.
Ejus materia debuit eſſe I. rara & utilis
2. ſubſtantiæ ſolide? & compactæ 3. diviſi-
bilis in partes 4. cuſtodiæ & translationi
apta. Qualem habent metalla inprimis no-
biliora.
XIV.
In civitatibus ſummorum imperantium
eſt valorem nummi definire: hinc publica
ſigna eidem ſolent imprimi. .
XV.
Creſcente tämen nummorum copia, eo-
rum pretium, in comparatione ad alias res,
vYelut ultro decreſeit. t,

89
CAP. XV.
DE
CONTRACTIBVS, VI PRE-
TIA RERVM PRESVPPO-

NVNT ET FLVENTIBVS.
INDE OFFICIIS.

CONSPECTVS.

I. Tractatio generalis de Contractibus, uhbi eorum

ſiſtitur
A. Definitio th. 1I.
B. Diviſio th. 2.
C. Officium generale, & quidem
. in oneroſis th. 3 — §.
3. in beneficis th. 6.
II. Tractatio ſpecialis, ubi agitur
A. de contractibus ipſis, & quidem
„, beneficis th. 7. ubi de
N. mandato th. 8. 9.
2. commodato th. 10— 12.
J. depoſito th. 13. 14.
8. onerofis th. I5. ubi de
N. permutatione th. 16.
2. emtione venditione, cujus traduntur
a. definitio th. 17
b. effectus th. 1,8. 19.
c. accidentia th. 20.
d. ſpecies peculiares th. 21.
J. locatione conductione th. 23 — 25.
. mutuo th. 30— 33.
N. ſocietsate th. 34. 35.
J. contractibus aleam continentibus th. 36- 38.
B. de contractum firmamentis th. 39. ubi ſpeciatim
de fidejuſſione th. 40— 44. .
. de pignore & hypotheca th. 45 — 47.

90 Lil. I. Cap. Xr.

Tn. I.
Paci⸗ de rebus & actionibus in commer-
cium venientibus pretioque æſtimari ſo-
litis a Pufendortio Conractus appellantur.
Dividuntur Contractus in beneficos &
oneroios. IHli commodum absque onere
in alterum transferunt: Hi utrumque con-
trahentium ad mutuum onus adſtringunt.
In contraéctibus oneroſis æqualitas, quan-
tum fieri poteſt, obſervari debet; hæc enim
contrahentium intentio eſt. Difficillimam
tamen ejus æſtimationem eſſe, ob pretiorum
incertitudinem, opinionumque diverſitatem,
Tes ipſa docet.
IW.

Ad æqualitatem æſtimandbam necefſum efſt,
vitia rei, de qua agitur, indicari: quod ta-
men non extendendum ad circumſtantias, quæ
rem ipſam non contingunt.
Si qua læſio poſt contractum fuerit depre-
henſa, ea corrigenda eſt, & ſupplendum
quod deeſt minus habenti. Læſio autem di-
ci nequit, ubi contrahentes, rei, de qua agi-
tur, gnari, pleno conſenfu de pretio con-
venerunt.
VI.

In Contractibus etiam beneficis quædam

De Contradtibus qui pretla ver. . 31

rei æqualitas ſpectatur, ne quis ſcilicet ex
beneficio damnum ſentiat.
VII.
Contractus benefici ab Auctore tres enu-
merantur, Mandatum, Commodatum &
Depoſitum; quibus alii addunt Donatio-

nem.
VIII.
Mandatum eſt, quo quis gratis alterius
negotia, ipſo committente, expedienda ſu-

ſcipit.
P IX

Officium mandatarii eſt, cum fide & in-
duſtria in negotio commiſſo verſari: man-
dantis, indemnem illum præſtare a ſumtibus
& damnis, in quæ ex mandato incidit.
X.
Commodatum eſt, quo rei noſtræ uſum
alicui gratis concedimus.

Commodatarii officia ſunt. I. diligenter
rem commodatam ſervare, 2. ad alios uſus
Mon adhibere, 3. illæſam reſtituere: com-
modantis, impenſas neceſſarias refundere,
& damnum culpa datum reſarcire.

XII.
quitati quoque naturali convenientius
videtur, ut rei caſu perditæ damnum ferat
commodatarius, niſi ea apud dominum quo-
que fuiſſet peritura.

M 2 XIII.

92 TLib. L Cap. Xrr.

XIII.
Depoſitum eſt, quo rem alicui gratis cu-
ſtodiendam committimus.
Alv.
Officia depoſitarii ſunt I. rem concredi-
tam diligenter cuſtodire. 2. ad poſtulatum,
niſi quid obſtet, reſtituere. 3. non uti ſine
domini conſenſu. 4 ne vinculis quidem
exuere. S5. multo minus abnegare: depo-
nentis, ſumtus in rem depoſitam factos re-

ſtituere.

Contractus Oneroſi celebriores ſunt Per-
mutatio, Emtio Venditio, Locatio Condu-
tio, Mutuum, Societas & qui Aleam con-

tinent.
Permutatio eſt contractus, quo utrinque
res pro re æquivalente datur. Hodie res
prius pecunia taxantur.
XVII.
Emtio venditio eſt contractus, quo rei
alicujus dominium, aut eidem æquipollens
jus, pro pecunia transfertur & acquiritur.
Acquiritur hoc modo dominium ſolo con-
ſenſu. Traditio non ad perfectionem ſed
executionem contractus pertinet.
XIX. .
Hinc & periculum rei venditæ ante tra-
ditionem eſt emtoris-
n eſt em:orit⸗ X.

Be Contractibus, qui pretia rer. Gc. 93

XX.
Solent interdum pacta quædam emtioni
adjici: inter quæ eminent Addictio in diem*
Lex commiſſoria, Retractus ſeu pactum de
retrovendendo, Jus protimiſeos, Exceptio
certæ partis aut ejus uſus. Hæc uti a con-
trahentium conventione dependent;, ita fide-
liter utrinque ſervanda ſunt.
XXI. .
Peculiaria Emtionis venditionis genera
ſunt: Emtio per averſionem*, Aucétio, Em-
M 3 ti0

*† Addictio in diem eſt, qua res ita venditur, ut liceat
venditori meliorem conditionem ab alio intra cer-
tum tempus oblatam acceptare. Lex commiſſoria,
qua ita convenit, ut ſi ad certum diem pretium non
ſolvatur, res ſit inemta. Retractus ſ. pactum de
retrovendendo, vel in gratiam venditoris adjieitur,
ut ſi pretium intra certum tempus, aut quando-
cunque offeratur emtor teneatur rem venditori re-
ſtituere: vel in gratiam emtoris, ut ſi res offera-
tur venditor pretium teneatur reſtituere. Jus pro-
timiſeos eſt, ubi ita convenit, ut emtore ultro ite-
rum vendituro prior venditor ad emendum pra
ceteris admittatur. Exceptio certæ partis aut ejns
uſus in prædiis vel ædibus venditis potiſſimum lo=
cum habet.
gF Emtio per averſionem eſt, qua multæ res diſparis pre-
tii non ſigillatim æſtimatæ ſed conjunctim & confu-
ſe taxatæ emuntur. Auctio, qua res illi demum addi-
citur, qui ex pluribus licitantibus plurimum obtulerit.
Emtio ſpei qua non certa res ſed probabilis tantum
ſpes emitur, cui aleæ quid eſt admixtum, ſicut ne-
que emtor, ſi ſpes fefellerit, neque venditor, ſi ea
multum ſupra fuerit, queri debeat.-

94 Lib. I. Cap. XV.

tio ſpei: in quibus etſi omnimoda æqualitas
non obſervetur, contrahentium tamen liber
conſenſus efficit, ut nihil iniqui contineant.

Locatio conductio eſt contractus, quo pro
mercede alicui uſus rei vel opera addicitur.
XXIII.
Locationi rei & operæ addi ſolet etiam lo-
catio operis. Sed qui locat operam voca-
tur conductor operis, & qui conducit ope-
ram appellatur locator operis.
XIV.
Si de mercede nihil conventum fuerit, lo-
cator id expectare cenſetur, quod commu-
nis uſus, aut conductoris æquitas tulerit.
XXV.
Si res locata perierit, ceſſat ex eo tempore
mercedis ſolvendæ obligatio.
XXVI.
uod ſi res locata, quæ certum & defini-
tum uſum habet, detrimenti quid ceperit, de
pPenſione tantum detrahitur, quantum uſui
deceſſit: Si vero rei locatæ proventus ſit in-
certus, uti exuberans penſionem non auget,
ita nec malignus eandem minuit, niſi caſus
rarior, de quo probabiliter non fuit cogita-
tum, & damnum gravius fuerit.
XVII.
Loeocator rem uſui habilem ſuis ſumtibus
Præſtare; conductor vero ad boni patrisfa-
milias modum ea uti debet.
XXVIII.

De Contractihus, qui pretia rer. Eôc. 95

XXVIII.
Qi vel rem vel opus faciendum conduxit,
per ſuam culpam perdira reſtituere debet.
XXIX.
Operas momentaneas præſtare impeditus
mercedem poſtulare nequit. In continuis
tamen humanitati & æquitati aliquid tribu-

endum.
XXX.
Mutuum eſt contractus de re fungibili al-
teri concedenda, ut poſt intervallum res
ejusdem generis, qualitatis & quantitatis
reddatur.
XXXI.

Res fungibiles dicuntur, quarum una alte-
rius per uſum conſumtæ vice fungi poteſt, &
numero, menſura ac pondere determinantur:
unde & quantitates appellari ſolent ſpeciebus

oppoſitæ.
PE XXXII.

Vfuras ex mutuo ſumere non magis illici-
tum eſt, quam mercedem pro præſtita ope-
ra, aut uſu rei exigere.
XXXIII.
Debent tamen uſuræ eſſe moderatæ, nec
humanitas patitur ab iis exigi, quibus elee-
moſynæ debentur.
XXXIV.
Societas eſt contractus de rebus vel operis
conferendis, atque lucro vel damno inter
conferentes divi dendo.
XXV.

26⁵ Lib. I. Cap. XV.

XXXV.
Sociorum eſt I. fidem & induſtriam adhi-
bere. 2. a ſocietate intempeſtive non diſce-
dere. 3. Lucrum & damnum pro ſortis ra-
tione partiri, niſi vel lex aliter diſpoſuerit;
vel aliter ſit conventum, ut e. g. aliquis da-
mni expers ſit. 4. Soluta ſocietate ipſas
etiam ſortes detracto lucro aut damno pro
ratione collationis diſtribuere.
XXXVI.
Contractus aleam continentes ſunt, qui-
bus compromittitur in caſum incertum, pro
cujus eventu alterutri compromittentium
Parti jus aliquod acquiritur.
XXXVII.
Præcipuæ illorum ſpecies ſunt Sponſio,
Ludus, Lotaria, Olla fortunæ, Aſſecura-
tio, quarum deſcriptiones exhibet Auctor“:
circa

* Secundum Pufend. Sponſio eſt contractus, quo even-
tus alicujus nondum utrinque notorum exiſtentiam al-
eraffirmat, alter negat, certo pretio utrinque depoſi-
to, quod illi cedat, cujus aſſertioni eventus congrue-
re deprehenſus fuerit. Ludi ſunt contractus, quibus
pretio aliquo certatur. Lotaria eſt contractus, quo
plures de re quam collatitia pecunia emerunt, poſt
ſorte decernunt, cui ſoli ea tota aut potiſſima pars
debeat cedere. Olla fortunæ eſt contractus, quo
lejecto in urnam certo teſſararum ſ. ſchedularum in-
ſcriptarum & inanium numero, pretio redimitur fa-
cultas easdem extrahendi, ita ut extrahens id accipiat,
quod illarum inſcriptio præ ſe fert. Aſſecuratio ſeu
contractus periculi avertendi & præſtandi eſt, que quis
gerta pecunis ascepta in ſe ſuſcipit & præſtat pericn

De GContractibus, qui pretia rer. Ge. 97

circa quas tamen obſervandum, hodiernas
Lotarias ad Ollam fortunæ, prout hæc ab
Auctore definitur, accedere.

XXXVIII.
Hi contractus per ſe illiciti non ſunt, ludi
tamen plerumque ex circumſtantiis vitium
trahunt.
XXXIX.
Inter contractuum firmamenta eminent
Fidejuſſiones & Pignora.
XL.
Fidejuſſio eſt contractus, quo quis in ma-
Jorem creditoris ſecuritatem obligationem
alienam in ſubſidium ſuſcipit, a ſe, niſi de-
bitor principalis ſolvat, exigendam.
XLI.
Fidejuſſor debet eſſe perſona, quæ credi-
cori ad ſolvendum idonea cenſetur.
XLII.
Ad majorem ſummam fidejuſſor non tene-
tur, quam debitor principalis: obligari ta-
men arctius poteſt. —
XLIII.
Fidejuſſor naturaliter conveniri poteſt,
ubi debitor principalis vel non eſt ſolvendo,
vel non vult ſolvere.
N XLIV.

quæ ſubituræ ſunt merces in alia loca transportandæ;
ita ut, ſi has interire contigerit, aſſecurator earundem
prsetium domino reſtituere teneatur.

98⁸ Lib. J. Cap. XVI.

XIL. IV.
Si plures pro uno fidejuflerint, ſinguli
pro rata tenentur. Si vero unus ſolvendo
non ſit, aut conveniri nequeat, reliqui hu-
jus portione onerantur.
XLV.
Res a debitore creditori in ſecuritatem
crediti tradita pignus, aſſignata tantum &
obligata hypotheca vocatur.
XLVI.
Vnde pignus & hypotheca majeris eſſe
debent, quam ipſum creditum, ſiquidem
finem obtinere velit creditor.
XLVII.
Pactum Antichreticum & Lex commiſſo-
ria pignoribus adjecta;, ceteris paribus, juri
naturæ non repugnant.

. e

CAP. XVI.

DE
MODIS, QVIBVS SOLVYVYNTVR
OBLIGATIONES, QVZE EX
PACTISORIVNTVR.

CONSPECTVS.

Modi ſolvendi obligationes
I. generatim recenſentur th. I.

II. 1peciatim explicantur, ut

De Modis, quibus ſolvuntur oblig. Sc. 99

A. expletio. th. 2.
B. compenſatio th. 3.
C. Condonatio th. 4.
D. mutuus diſſenſus th. y.
E. Perfidia th. 6.
F. Mutatio ſtatus th. 7.
G. Tempus th. 8.
H. Mors. th. 9.
I. Delegatio th. 10,

THI. T.

Non contrahi modo obligationes, ſed con-
tractæ etiam ſolvi poſſunt. Modi au-
tem præcipui ſolvendi obligationes ſunt Ex-
Pgio: Compenſatio, Condonatio, Mutuus
iſſenſus, Perfidia alterius partis, Mutatio
ſtatus, Tempus, Mors, Delegatio.

Expletione ſolvitur obligatio „ quando id,
de quo conventum fuit, quodve debetur, ex-
acte & bona fide præſtatur.
III.
Compenſatio eſt debiti liquidi ob debitum
reciprocum ejusdem naturæ ſublatio.
IV.
Condonatio eſt gratuita debiti remiſſio,
quæ vel expreſſa eſt, vel tacita.

V.
Solvuntur obligationes reciprocæ non-
dum præſtitæ mutuo diſſenſu, ſi arbitrio
obligatorum ſubſint, & niſi leges obſtent; ut
in matrimonio.

N 2 VI.

100 Lib. I. Cap. XVI.
VI.
Rumpitur quidem alioquin obligatio al-
terius partis perfidia in parte læſa: ſed Im-
Perante non præſtante, quod, ut talis, de-
bet, non ſtatim tollitur obligatio ſubdito-
rum.

VII.
Expirant obligationes per mutationem
ſtatus. Caute tamen accipienda eſt regula:
Conventionem omnem intelligi rebus in eo-
dem ſtatu permanentibus; nempe de ſtatu
in quo unice fundatur obligatio.
VIII.
Tempore ſolvitur obligatio, ſi hæc ack
certum tempus contracta, idque elapſum.
fuerit.
IX.

Morte tolluntur obligationes in perſona
radicatæ; ſi bonis inhæreant, hæredes novo
conſenſu, etſi plerumque tacito, obligari
videntur.
X.

Per delegationem quis obligatione ſolvitur,
dum conſentienti creditori alium ſubſtituit;
qui loco ipfſius ſatisfaciat. Qui ſi debitor
noſter fſit, ceſſio nominis appellatur: ad quam
debitoris conſenſus non requiritur.

CAbP.

— 68 G 06X .

6
CAP. XVII.

DE
INTERPRETATIONE.

CONSPFCTVsS.

Agitur de Interpretatione
1. in genere th. I. 2.
II. in ſpecie, & quidem
A. de Interpr. declarativa, quæ petitur
ex verbis th. 3.
B. ex conjecturis, quarum recenſentur
N. cauſæ th. 4.
. fontes th. 5.
J. regulæ th. 6 — 10.
B. de Interpr, extenſiva th. II.
C. de Interpr. reſtrictiva, & quidem
*. in genere th. 12.
. in ſpecie in colliſione legg. ubi
N. regula generalis th. 13.
2. judicium de regulis ſpecialibus th. 14.
D. de Igterpi. ex materia favorabilium & odioſorum
th. 15.

T-M. T.

DR id quilibet in ſocietate humana obligari
cenſetur, quod recta verborum Interpre-
tatio ſuggerit. Vnde non male etiam, in hac
diſciplina de Interpretatione agitur.

II.
Eſt autem Interpretatio ſignorum, præci-
pue verborum, quibus alter ad mentem
ſuam declarandam uſus eſt, accurata expli-
catio, ut, quid voluerit, clare intelligatur.
N 3 Eſt

102 Lib. J. Cap. XVII.

Eſt vel Declarativa vel Extenſiva vel Reſtri-
Ctiva.
III.
Ad declarativam requiritur cognitio lin-
guæ & terminorum artis, de qua agitur.
Vnde Regulæ hæ ſunt obſervandæ:
1. Verba regulariter ex uſu & proprietate
vulgari intelligenda ſunt.
2. Vocabula artium explicanda ſunt ſecundum
definitiones prudentum cujusque artis.

IV.

Vbi autem verba ſunt ambigua aut contra-
dictoria apparent, confugiendum eſt ad con-
jecturas.
V.
Conjecturæ potiſſimum ſumuntur à 1I.
Matreria ſubſtrata. 2. Effectu & Conſequen-
tibus. 3. Conjunctis loco & origine. 4. Ra-
tione legis vel pacti, ut & 5. ab Affectu &
Conditione loquentis, vel ejus, ad quem,
aut de quo, ſermo eſt.
VI.
Ex primo fonte fluit hæc Regula: Verba
intelligenda ſunt ſecundum ſubſtratam materiam.
VII.
Ex 2. Si verba nude & ſimpliciter accepta
vel nullum vel abſurdum aliquem effectum poſt ſe
eſſent tractura, a receptiori ſenſu pauliſper eſt
gefteltendum. VII

De Interpretatione. 10 %

VII.

Ex 3. Ad antecedentia & conſequentia ſe-
dulo eſt attendendum. Item: Obſcuræ locu-
tiones explicandæ ſunt ex ejusdem audtoris dictis
planioribus, etſi alio loco & tempore prolatis.
VIII.
Ex 4. Illa interpretatio eſt ſequenda, quæ
rationi negotü, quod agitur, congruit.

.

Ex 5. Sermo obſcurus ita interpretandus eſt,
prout affettui aut hypotheſi loquentis, item digni-
tati & conditioni tum ipſius, tum ejus, ad quem
de quo ille loquitur, eſt conveniens.
X.
Extenſiva interpretatio ratione legis, vel
pacti, vel cujusque alterius negotii, tantum-
modo fundatur. Vnde Regula illa commu-
nis de interpretatione legum: Vbi eadem eſt
ratio, ibi eadem eſt Jurs d- Poſitio.

In Reſtrictiva interpretatione ceteræ quo-
que regulæ, quæ in declarativa locum ha-
bent, applicari poſſunt.
XII.
Habet & reſtrictio locum in colliſione le-
gum, quæ non quidem directe pugnant,
propter concurrentes tamen circumſtantias
hic & nunc ſimul obſervari nequeunt. Cir-
ca quas regula generalis hæc eſt: ut, quæ ar-
Rius obligat, alteri præferatur: adeo, ut huic
non

104 Lib. I. Cap. XVII.

—

non debeatur obſequium, niſi quantum pe
illam licet.
XIII.

Hinc regulæ ſpeciales facile deducuntur,
quarum aliquas tradit auctor. * Circa I.
autem obſervandum, eam tum demum ve-
ram eſſe, ſi permiſſio ſit generalis, juſſio
vero ſpecialis, quod itidem circa III. notan-
dum. Sexta quoque vera non eſt, niſi ce-
tera omnia ſint paria.
XIV.
Solent etiam regulæ tradi de Favorabilibus
& Odioſis in interpretatione extenſiva & re-
ſtrictiva, intra verborum ſignificationem.
Sed locus hic conjecturarum ambiguus eſt,
nec neceſſarius videtur.

* Regulæ, quas Pufendorfius exhibet; hæ ſunt: (1.)
Id, quod permittitur tantum, cedit ei, quod ju-
betur (2.) Quod faciendum eſt certo tempore,
ræfertur ei, quod quovis tempore fieri poteſt.
(3.) Affirmativum præceptum cedit negativo; ſeu
quando præcepto affirmativo ſatisfieri nequit, niſi
violato præcepto negativo iſtius impletio erit in
præſens omittenda. (4.) Inter conventiones leges-
que cetera æquales peculiaris præfertur generali.
(5.) Inter duas præſtationes, certo temporis articu-
lo inter ſe colliſas, quarum una cauffſas magis ho-
neſtas aut utiles habet, quam altera, hanc iſti ce-
dere par fuerit. (6.) Injuratum pactum cedit ju-
rato, quando utrique ſimul ſatisfieri nequit. (7.) Ob-
ligationi perfectæ cedit imperfecta. (§.) Lex bene-
ficentiæ ceteris paribus cedit legi gratitudinis.

* B 1o,

LIB. II.

CAD. I.

DE
STATVHOMINVM

NATVRALI.

CONSPECTVS.
I. Prolegomena, in quibus exponuntur
A. Contenta hujus libri th. I.
B. Status explicatur, cujus occurrit .
. definitio th. 2.
B8. diviſio th. 3.
II. Tractatio ipſa de ſtatu naturali, ubi
A. diverſa acceptio notatur th. 4.

B. verus conceptus conſideratur th. 5. & quidemn
ſecundum

. Originem th. 6.
6. jura th. 8.
Y. incommoda th. g8.
J. modum litigandi th. 9.
g. indolem. th. 1I0.

TII. I. A

3 . ,. Pk, ébetau g. 4
ractatur in hoc libro II. non Politica, =F* W e ie, S, n
ſed doctrina de Officiis Hypotheticis Zittn H
Iti 1† Na. . crr ern
certum ſtatum adventitium ſupponentibus. . S rcn ESSg, W, ⸗ler i
ach, eota wac, 2, ke⸗ n WDe,
. . . ernhte⸗tut ‿‿nαναrαιαο XSαα Alßpen 4
Status autem in genere eſt illa conditio,

. 6 Za
tale N A. α⅓

. . . . . . cα
in qua homines conſtituti intelliguntur ad
cer-

xe6 Lib. II. Cap. I.

. —
certum genus actionum obeundum, & ex

ſj qua certa officia & jura pfomanant.
, ,AE De Wla ler
Aslo, nn rag, Ae At, Dividitur Status in Naturalem & Adven-
X eäats 16 c. . titium.

IV. .
Naturalis ſtatus vocabulum vel ſumitur
Pro ſtatu humanitatis ſtatui beſtialitatis op-
, 1aut, Poſito vel pro ſtatu ſolitudinis, cui vita ſo-
õ eu, a cialis Opponitur: vel pro ſtatu ſocietatis uni-
verſalis, quatenus opponitur ſtatibus ad-
ventitiis & ſpeciatim civili.
V.
Tertio ſignificatu acceptus vel per fictio-
nem reprælentari poteſt; vel prout revera
Olim inter familias ſegreges extitit, nunc in-
ter diverſas civitates exiſtit.
VI.
Status hic naturalis ab initio non fuit, ſed
multiplicato genere humano demum emer-
ſit, inter familias primum, deinceps inter

VA. 16 Civitates. VI 5
cα πibte, en, g
e Sen, lo, legcſat, Jura Status Naturalis ſunt Libertas &
Aa. ean, Slg lg, .qualitas. Vnde conſequitur independen-
CuνS̈ ap al, Haia in actionibus, & facultas ſtatuendi pro
„ ie Dalns, dbe dumer ſeszaon Hõ de mediis ſuæ conſervationis juxra di-
AS,e) e Kσια s HeEamen rationis. cdhhiteerhe g, n Dſeol

vI.
Idem tamen ſtatus maximis incommodis
Etiam eſt obnoxius, inter quæ eminet me-
Cus

—

gacr DA‿os Zadt
vrtä oHbrcere.

De Statu Hominum Naturali. 107 Ad r
wng 4 . T=e 6 .
tus ab aliorum invaſione & ſufſlentia ,, “ Sfßal, aBes
propriæ defenſionis. Quanquam Auctor e’ rk⸗ Dl r Sl ne,g
hic * verbis Hobbeſii * nimium exaggerat d ie, e Siake, ra Lar k.
ſtatus civilis felicitatem, & præterea ſtatus 4 Ter . E= e, en getr, u
ia confüändit. e ee AG e „ 9
tia Confündit. IX. a SSa IV. Set
In hoc ſtatu controverſiæ non poſſunt de-
cidi per communem imperantem, neque
tamen rationi convenit, ut ſtatim ad arma
ruatur. Igitur tentanda diſceptatio amica;,
compromiſſum ad arbitros, ſors. Interdum
communium amicorum interpoſitio litem
dirimit. Si media pacata nil efficiant, tum
demum ei, qui juſtam cauſam habet, bello
experiri licet.

X.
Non eſt ille ſtatus, ſtatus belli, prout z e 2Ca, adAl.
Hobbeſius fingit, ſed tamen parum fidæ pa- Alr S Pet ſe, νe
cis. Vnde nemo quidem ſine cauſa laceſ- 17 Saakafin Nuzg RedaE,
ſendus, ſed in pace tamen etiam de bello e. Sd, .
cogitandum. £ Dacz.
XI.
Quemadmodum conditio, in qua homo ex ſola na- 4

2 tura

* Vid. L. II. C. I. G. 9. %
* de Cive c. x. §. 1.

** Quum Auctor in priori Libro hominem in ſtatu
naturali conſtitutum conſideraverit, in hoc poſte-
riori vero eum in ſtatu ſociali conſideret: utile vi-
ſum eſt, haſce de ſocietate in genere poſitiones ſe-
quentibus præmittere.

“ 108 Lib. II. Cap. I.

tura ſua ad certum genus actionum obeundum conſtitu-
tus intelligitur ſtatus naturalis audit: ita ea, quæ ex
ejus facto accedente dependet, ſtatus adventitius dici
ſolet.

XII.

Licet jam in ſtatu naturali ſocietas quædam obti-
neat inter homines univerſalis; peculiaris tamen co-
rum conjunctio ſemper pactum ſeu factum humanum
ſupponit, & pro diverſitate ſua diverſos ſtatus adven-
titios efficit; hincque ſtatus ſocialis opponi quoque ſolet

ſtatui naturali.
XIII.

Societas eſt conjunctio duorum pluriumve ad com“
munem aliquem finem obtinendum, atque ille ſtatuse
quem quis quà ſocius nanciſcitur, ſocialis audit.

XIV.

Omnis ſocietas æſtimanda eſt ex fine; adeoque
prout finis vel juſtus eſt vel injuſtus, ipſa ſocietas vel
juſta vel injuſta pronunciari debet.
XV.
Dividitur ſocietas in ſimplicem & compoſitam. IIIa
eſt, cujus membra ſunt perſonæ ſingulares; hæc, quæ
ex integris ſocietatibus conſiſtit.

SE XVI.
, elge, . ſeech, Porro diſpeſcitur in æqualem & inæqualem. Prior
ρCE, o . 2 eſt, quando ſingulis membris facultas competit, de me-=

5 S 5 NogS 2.: . 6
hilen Tetu 14 X an a 1. 94= diis ad finem propoſitum ducentibus cognoſcendi; po-

e ack , SH, og, gn,,,ſterior, cum ea facultas vel in unum vel in paucos col-
erezh. απσ a Gſ, S- S ota gi eft.
. D oo. Hααα,
, A, . „ W, ſ AdEr6R4a- .
McNAX 26 14 6 6/ I. 4 S,. Pr, Tr XVII.

ſp. H, 4 Ued Omnis ſocietas conſiderari poteſt, ut unica perſona
Ac a m. Acc. Se, d moralis: quum enim finem communem fſibi propoſi⸗
A 2 g a ‿Nidetr AX tum habeat unitas voluntatis & eodem hoc reſpectu uni
. 9 C, 3. tas intellectus concipi debet.
Convα. XVIII.

De Statu Hominum Naturali. 10 5
XVIII. g,
Sequitur ex his, eadem eſſe ſocietatum jura, easdem 2 e& Sa /. ℳεk
W. 2 gi 0 3 ,. A 1 Al. E(

obligationes, quæ ſunt ſingulorum hominum, ceasque α
proinde directioni Legis nat. pariter ſubefſſe, neque jus & g.
Sociale quicquam eſſe aliud, quàm Jus Naturæ ad ſoeie- TAd-
tates relatum.

C.

XNX.
. . . . 7 . 1 9
Cum ex ſocietatis definitione ſociatorum jura ſint re- 1. ehh ete, mn La‿tA
4

ciproca reſpectu finis, conſequens eſt, ut ad ea, quæ ⁴⁰ . AnAN*.

. . . 4 . l. R 34 ‿ELris
finis ſocietatis requirit, ſingula ſocietatis membra e N ,
D, ,

fecte obligentur. o Ager S Fabt .

Quum porro ex fine ſocietatum pendeat earundem
efſentia & forma; pro diverſitate finium, quæ juſta
ſunt in una ſocietate, in altera alias ſimili injuſta eſſe

poſſunt.
XXI.

Quælibet ſocietas, quæ ut perſona moralis in ſtatu
naturali conſtituta conſideratur, reſpectu aliorum homi-
num aliarumque ſocietatum gaudet ε qualitate externa
omnimoda, neque quisquam imperium in illam affecta-
re ſeu controverſiis in ſinu ejus coortis immiſcere ſe

poteſt.
XXII.

Societati, ut perſonæ morali, vita quoque & poteſt
& debet tribui.

XlIII.

Ex eadem conſideratione patet, ſocietati quoque
competere facultatem paciſcendi, eamque actiones ede-
re poſſe imputabiles.

XXIV.

Paciſei quoque ſocietatem per deputatos vel manda-
tarios poſſe, eodem argumento evincitur.

03 XXV

110 LiV. I. Cap.. II.
XXV.

Societates, quæ nobis potiſſimum conſiderandæ ve-
niunt, ſunt vel ſimplices vel compoſitæ. Ad illas per-
tinent ſocietas conjugalis, paterna & herilis; ad has
referimus ſoeietatem familiæ & civitatem.

XXVI.
Tres illæ ſimplices & ſocietas Familiæ compoſita;

minores ſocietates audiunt, iisque abſolvitur Jus Natu-
ræ Oeconomicum.

XXVII.

Maioris ſocietatis nomine venit civitas, ad quam Le-
ges naturales applicatæ Jus Publicum Vniverſale nobis
ſiſtunt. .

R R5“6R S96ρ556e

CAP. II.
DE
OFFICIIS CONIVGALIBVS.

CONSPECTVsS.

I. Ordinis ratio redditur th. r. .
II. Conjugium explicatur, cujus occurrit
A. Definitio th. 2.
B. Finis th. 3.
C. Repugnantia th. 4.
D. Obligatio th. .
E. Leges, ubi agitur
. de Polygamia th. 6.
. de Divortio th. 7.
Y. de Imperio maritali th. S.
. de gradibus prohibitis th. 9. 10.
F. Forma externa th. 11I.

G. Officia th. 12. .

De Offciis Conjugalibus. 1I1
Tu. I. a. K. NNan*
Pryinus un ieiniumn bin conjugalis, gol ſ. 4 e
reliquarum ſocietatum primordium & 2 Eâää & AAge,
ſeminarium.
II.
dn on

Conjugium ſecundum legem naturæ con⸗ſaet, S,, rer G Wl⸗
4
ſideratum, eſt ſocietas maris & fœminæ pa-?6 6 Se Iéne un esds.

Pi dDarun n, en latuen

t inita ge coροbε Q mutu Ppræbendo, pro-**

creandæ 1ols cauſa.
III.
Hunc enim in finem, non vero ad exſa-
Randam inanem voluptatem illa ſexuum in-
ter ſe proclivitas a ſapientiſſimo Creatore
inſtituta eſt. Extinctionem tamen libidinis
ſfinem ſecundarium eſſe, non diffitemur.
IV.
Vnde non modo ſodomia, beſtialitas, ad- No— e. ao) e, S

g‿a.μ lalo lbs

. — . . 4c ſ
ulterium „ ſed & ſcortatio ſimplex legi natu⸗ dicds , ig ekce a, Flata oe
ræ repugnat. er Sabt, Jölbe Sfdda het HM
X
V. leer⸗ 1 4

gato⸗ ad matrimonium ineundem eſt gad d Sc le, 4 è
vel univerfali niverſalis, qua generis humani propa- 4 eu⸗ mnä lel, eibut isn Be ,
gatio Per conjugium, non per vagos concu- Fsa laua E 7o, S.n
bitus, fieri jubetur: vel ſingularis, qua illi aakeinetuut.
ad matrimonium contrahendum obligantur,
qui per rationes phyſicas & mor ales idonei
ſunt, & in caſto cœlibatu vivere nequeûnt.
VRE
Polygamia virilis legi naturæ repugnat;,
non item muliebris, niſi ex conſequentit
Poſtquam lege DEI Poſitiva univerlali Ron
cet

112 Lib. I. Cap. II.

licet alio pacto inire matrimonium, quam
. ut unus unam tantum habeat.

3 VII.
J g a , Divortium quoque legi naturæ non eſt
Ag1 W* S u, contrarium; etſi perpetua ſocietas conjugum,
G A. , 2 ka Re4
A’ , ecerA lege tamen divina poſitiva univerfſali,
extra caſum adulterii & malitioſæ deſertio-
nis, illud propitum eſt.

·Zaα alizuo A e⅜nι VIII.
Erer er an, g, oss Heghe e Ex eadem lege DEpoſitiva univerſali de
Ic, ꝛafaun Ti et,

rivandum eſt imperium mariti in uxorem.

AEka S, e N, i cgal, Ti, 1, 4 X.
., SS AN. Npliæ in linea recta naturali juri repu-
ers, 4ℳ, Gj leueneſl a 1 gnant, idque ob Lontlionem obligationum.

r 1 co ναα

. da, Fratrum autem & ſororum conjugia, ut &

. eorum;, qui in ſecundo gradu lineæ collate-
e, 4 1e vela ralis inæqualis ſe contingunt, contra legem

S, Maturæ non ſunt. H
Srdc,. el SE. 4 Fend XE
ake; In civitatibus pro legitimis matrimoniis

f. e Pe non habentur, quæ ad formam legibus ci-
ute D⸗ 1 vilibus Præſeriptam non funt inita. Aliud
4chit⸗, tamen eſt matrimonium illegitimum, aliud
minus ſolenne: quale eſt illud, quod ad

, αα “ G. morganaticam dicitur.
Sy. XII.

Ofſicia conjugum mutua ex fine & natura

hujus ſocietafis, itemque ex generali paci-

. ſzlia et A 4) Bäfta
ern, , Srr A. ſgentium officio facile nucli gumiur. Dahen

Coα D 1 DRic 4 ok C G M
er va ione e,
lh,

ſte, tc, Etz ſart. c

S 1 eRtusäekt & monogamia, rationi convenientior

De Oſſtcüs Conjugalibus. 1I3

ſcil. (1.) alter alteri corporis poteſtatem facere,
(2.) diligere invicem, (3.) in ſublevanda indi-
gentia, nutrienda & educanda prole, regendaque
Jamilia adjumento eſſe, && (4.) fidem conjugalem
ſancte ſervare. Ex imperio quoque maritali
lege divina inſtituto maritum ad prudentem uxo-
ris direttionem, uxorem ad obſequium && venera-
tionem obligari, manifeſtum eſt.
XIII.
Matrimonium 'plerumque præcedere ſolent ſpon-

ſalia, quæ ſunt pactum de matrimonio ineundo quod
diſtingui debet à pacto de deſpondendo.
XIV.

Sponſalia ſunt vel pura vel conditionata, quem-
admodum pacta ipſa, ad quorum naturam & in his
omnia/ſunt exigenda.
XV.

Solemniter repetita promiſſio de matrimonio ine-
undo & eohabitatio Nuptiarum nomine venit.

XVI.

Secundæ Nuptiæ nihil habent, quod Juri Naturæ re-
pugnet.

WVVSBBVVBB
CAP. III.

D E

OFFICIIS8 PARENTVM ET
LIBERORVM.

CONSPECTVS.
I. Ordinis ratio & fundamentum th. r.

II. Poteſtas Parentum in liberos adſtruitur, cujus exs
pPonuntux

P 4A. Ori

114 Lib. II. Cap. III.

A. Origo & quidem
“. in prima ætate th. 2. 3.
S. in adulta ætate th. 4.
B. ſubjectum th. 5. 6.
C. Jura, quæ conſiderantur
«, in genere th. 7.
S8. in ſpecie, & quidem
N. cirea vitam th. 8.
Q. circa caſtigationem & poœnam th. 9. 10,
J. circa bona th. 11.
J. circa educationem per alios th. 12.
Q. circa oppignorationem & venditionem
th. 13.
J. circa egreffum ex familia th. 14 — 16.
I. circa matrimonia th. 17

III. Officia
A. Parentum th. 18.
B. Liberorum th. 19.

TH. I.

Iter ſtatus adventitius, ex conjugali na-
turali conſecutione ortus, eſt Paternus,
cujus fundamentum eſt ſocietas inter paren-
tes & liberos.
II.

Poteſtas parentum in liberos oritur non
immediatè ex Jeneratione „ ſed ex officio
educandi, quod ſine directione actionum,
ſeu imperio, adminiſtrari nequit.
III.
Officium autem educandi parentibus a le-
ge naturali injunctum eſſe patet, quia hi ge-
nerarunt, & ob propinquitatem, naturalem-
ue in liberos amorem, eo quam optime
Uungi poſſunt. IV⸗=

De Oſzciis Parentum & liberorum. 11 5

IV.
Quodſi tamen educatio jam ſit abſoluta,
& liberi nihilominus in familia paterna ma-
nere velint, continuatio imperii tacito ho-
rum conſenſu nititur.
Imperium hoc utrique parenti competit: Svgete lgaf⸗gabt wmznca

.

ſi tamen ſocietas conjugalis ſit recoria, pe- Gart nattt, e asvo nocvet ec,

—

7 . E 7 . 1. . . 7 . 2 2 „*
nes eum præcipue erit, cujus potiores in illa E . Adn , ADc&=
3 9 ℳ . 7 . .
ſunt partes, adeoque ex lege DEl poſitiva e e, W, nceh

enel regulariter Primario penes patrem, g , . oRigte ni⸗Shhn :
ecundario penes nen. vaſs . Ge. er Lane S.
C

Mortuo patre matri accreſcit poteſtas,
& in quemvis tranſit, qui educationis cu-
ram in ſe ſuſcepit.
VII.
Tanta eſt parentum poteſtas, quantam fi-
nis, qui eſt educatio, requirit.
VIII.
Non habent ergo facultatem occidendi
prolem in utero, neque natum abjiciendi,
neque jus vitæ & necis ex deleto in liberos, 4
niſi ſimul ſint ſummi imperantes in civitate,
vel ſaltem principatum aliquem familiæ in
ſtatu naturali gerant, vel in ſtatu civili ex
conceſſione legum hac poteſtate loco ſummi
imperantis fungantur.
IX.
Habent autem facultatem modice caſti-
P 2 gandi

116 Lib. II. Cap. III.

gandi, & contumaces domo ejiciendi, at-
que abdicandi.
X

Pro diverſitate ætatis patriæ poteſtatis
exercitium ſuos habet gradus, aliterque tra-
ctandus eſt tener pufio, aliter filius adultæ
etatis, qui ubi ex familia exceſſit, imperium
parentum, & obſequium filii deſinunt; ma-
nente tamen debito reverentiæ & gratitudi-
nis. Huc pertinent tria intervalla a Gro-
tio * diſtincta.
XI.

Imperium parentum non reddit liberos
inhabiles ad res proprias habendas & acqui-
rendas. Habent tamen parentes jus, ali-
mentorum & educationis ſumtus erogatos

inde repetendi.
XII.

Poteſt & educatio & adminifſtratio pote-
ſtatis patriæ aliis ſalva lege naturæ com-
mitti,; modo æque bene proſpectum ſit ſo-

boli.
6 — 4.— . . XIII. .
X D Si nulla alia ratio ſit alendi prolem, pa-
arlelia. alte- G c. ctrentes eam oppignorare, aut vendere in

6 7 .
lde. ſt E nod Jeοα. ſervitutem tolerabilem poſſunt.
„. ²’ XIV.
ke Parentes pro lubitu prolem familia fua

ejicere, educatione & auxilio ipſorum ad-
huc indigentem, non poſſunt. XV

*& De Jure B. & P, L. 11: G, . K. 2. ſeqq.,

De Offciis Parentum & liberorum. 117

5„
XV. N ,
Sed nec liberi pro ſuo arbitrio, & citra - ate ⸗ E H AG 3
conſenſum parentum, familia egredi debent: 2 a mcd, u M Tu.X dur.
quippe cum horum ſit judicare, an educa-
tione illi adhuc indigeant. *
XVI. H
Sui tamen commodi cauſa parentes tem = en
peſtivum liberorum & familia egreſſum im-
pPedire nequeunt, quandoquidem finis hu-

Jus ſocietatis id non permittit.

XVII. e ðYSJM ea ,5
Matrimonia liberi non rectè ineunt ſine R pParrken. e. S
parentum conſenſu. Invitis tamen parenti- u„, rs u as .
bus ab iis, qui jam ad matrimonium habi- S ra Hα τοα. Fde
les ſunt, initum, ex lege naturæ non vide- R'San S, er * * . V.
tur irritum, niſi iſto onerare velint fami-

liam.
XVIII.
Officium parentum eſt alere prolem, &α
boneſte educare, ut & ipſa felix, & utile ſo-
cietatis humanæ membrum evadat.
XIX.
Liberorum eſt, quamdiu in familia paterna
ſunt, revtigus in omnibus obedire; ſoluta
vero ſocietate, reverentiam adhuc, & gra-
tum animum, tanquam vitæ & tot beneficio-
rum auctoribus, debent.

5 ATVi

No. 7* . md 2

P 3 CAP.

118 Lih. II. Cap. IV.

CAP. IV.
DE

OFFICIIS DOMINORVM ET
SERVORVM.

CONSPECTVsS.

I. Ordinis ratio. th. I.
II. Societatis herilis Explicatio, cujus traduntur
A. Fundamentum & origo th. 2.
B. Finis thi. 3.
C. Effectus, ſervitus, cujus conſiderantur
. Moralitas, quatenus Juri Nat.
N. convenit. th. 4. 5.
— repugnat. th. 6. 7.
G. ſpecies th. 8.
D. Jura Dominis competentia
. in genere th. 9.
6s. in ſpecie, & quidem
N. circa vitam ſervorum th. 10.
—. circa cõôercitionem ſerv. th. 11.
J. circa venditionem ſerv. th. 12. 1¾.
. circa bello captos th. 14.
N. circa vernas th. 15.
E. Officia, & quidem
N. Dominorum th. 16.
2. ſervorum th. 17.
III. Societatis ex minoribus compoſitæ recenſio, th. 1⁸.

A - 2 5 u⸗ F-ertine Status adventitius ect Herilis,
A Al

ſocietati inter dominum & ſervum in-
aAdtcc nixus.

De Offciis Dominorum & Servorum. 119

II.
Conſtituitur hæc ſocietas pacto inter do-
minum & ſervum, vi cujus hic illi ſervire
operasque præſtare, ille huic vel mercedem
& alimenta, vel quævis vitæ neceſſaria ſup-
Peditare tenetur.

III.
Finis ergo eſt commodum domini quale-
cunque, & ſuſtentatio ſervi.

IV.
Hinc ſervitus per ſe, & ſi extra abuſum
ſpectetur, juri naturæ minime repugnat.

V.
Nam inæqualitas ſtatus æqualitatem natu-
ræ humanæ, & hinc ortam æqualitatem ju-
ris & obligationis non tollit.

VI.
Illa autem ſervitus quibusdam gentibus 4
uſitata, qua ſervi non hominum ſed rerum
numero habebantur, recte dicitur juri natu-
ræ contraria.
VII.
Neque juri naturæ eſt conveniens, quod
ipſum corpus ſervi, non ſecus ac corpus pe-
cudis, domini eſſe credebatur.

VIII.
Servitutis variæ poſſunt eſſe ſpecies pro di-
verſitate pactorum, vel morum aut legum cu-
jusque gentis. Vnde alüi ſunt ſervi merce-
narii temporarii, alii perpetui, alii bello ca-

Pti,

ℳ₰ℳ₰ℳ

5

an a annd, nes

Tgaa.
AD. r

. 2 ale,
t. erX e akt, an, . 45 =

a6* 4 *,

AD.

Ke

Sa

eut . c.

ne, n eg Le, Df!

cσ ,

120 Lib. I. Cap. Ik.

Pti, alii ex his nati. Hinc diviſio ſervitutis
in perfectam & imperfectam.
IX.
Diverſa igitur etiam eſt dominorum in
ſervos poteſtas, cujus limites vel ex legibus

Pacti, vel ex natura & fine hujus ſocietatis
æſtimandi ſunt.

In nullo ſervitutis genere jus vitæ & ne-
cis dominis competit in ſervos, etiam ex
gravi delicto, nedum, ut ſine cauſa in eos

ſœvire poſſint.
XI.
. In ſtatu tamen naturali violentæ quoque
. dominorum coercitioni obnoxii ſunt, qui
. 9 A, Sec,,Xſi ſervitutem inprimis perfectam ſerviunt.

XII.
n νσd eεαι H**s a câlat Julus vendendi ſervos ex natura quidem hu-
ean ſelere Yonis‿, u u αοοαοορ jus ſocietatis non fluit: ubi tamen commer-
„ Kaslig,. s endn Nac &*αCcium ſervorum eſt receptum, per venditio-
feſte vI1& VP. Ackt Kerus Ron nem ſervo non fit injuria; niſi vel expreſſe
cανnυ. ̈ ⅞MN£απσ εAabscte r G,s Kοο in pacto fuerit excepta, vel data opera, &
Aatce e Hůöàtιανοαο)ρναα. ehs Præter meritum, duro & crudeli domino
At—οιαοιιNHαα ααι αιονπιο addicatur.

bG. „puWb, Päadhde Sdw e s Sr- XIII.
AS, Kαà ανου nuιunιιwr AAdek.ε. Etſi enim homines non ſunt in commer-

N, „ G. e Lacna en K α⁰ ſaio: quo minus tamen jus illorum actiones
SS ,3 , ecEcHden ct dirigendi, utilitatemque ex illorum operis
fet &, Haee 1, Percipiendi, in commercio eſſe poſſit, nihil
ιuιμrN‿ νπe c/ C6, videtur obſtare.

XAIV.

O

De Offclis Dominorum & Servorum. 1I2 7

XIV.
Qui bello capti in ſervitutem conſenſe-
runt, non amplius ut hoſtes tractari poſſunt:
quod ſi fiat, injuria afficiuntur.
XV.
Prolem ſervorum parentum conditionem
ſequi non eſt iniquum. Fundamentum au-
tem non in alimentorum ſuppeditatione,
nec in vitæ imputatione, quibus obligatio
tantum ad gratum animum declarandum
reſpondet, multo minus in proprietate cor-
poris, quippe quæ perperam fingitur, ſed
unice in conſenſu parentum expreſſo vel ta-
cito quærendum eſt.
XVI. *
Officia dominorum ſunt (1.) alimenta vi-
tæque neceſſaria, & promiſſam mercedem ſervo
præbere. (2.) imperio ſuo berili, tanquam in
gque hominem, moderate uti.
XVII.
Servorum officia ſunt: (I1.) beris reveren-
tiam && obhſequium præſtare, (2.) demendatas
operas diligenter & Videliter exequi, (3.) com-
modum dominorum pro viribus promovere, (4.)
increpationes & caſtigationes etiam injuſtas pa-
tienter ferre, (F.) non fugere, niſi ob immanem
dominorum ſævitiam.
XVIII.
Quæ ex minoribus hiſce ſocietatibus com-
Poſita eſt ſocietas, Familia dicitur, in qua
non alia, quam quæ hactenus enumerata
ſunt,

722 Lib. I. Cap. IV.

ſunt, officia obſervanda ſunt cuique, pro ea,
quam in hac ſocietate gerit, perſona.

.

Ex ſocietatibus hiſce ſimplicibus, quæ diverſimodè
inter ſe copulari poſſunt, ut vel duæ vel omnes tres
conjungantur, oritur ſocietas compoſita quæ Domus vel
Familia dicitur.
XX.

Conjuges, Parentes & Domini Dominæque ratione
hujus ſocietatis Patres- familias & Matres-familias, Li-=
beri Filii- filiæve-familias, ſervi & Ancillæ Servi- ſer
væve-familiares appellantur.
XXI. .
Quum ſocietates ſimplices, ex quibus hæc compo-
nitur omnes ſuo modo ſint inæquales & rectoriæ, idem
& de Familia dici poteſt, in'qua, prout facilè colligitur,
poteſtas actiones totius familiæ dirigendi primario ad
Patrem- ſecundario ad Matrem-familias pertinet.
XXII.
Quoniam familia ſocietas eſt compoſita finis in ea
obtinet pariter compoſitus, eo tendens, ut fines parti=
eulares ſocietatum mpdarn. tincantur.
XIII.
Quoniam porro per hanc ipſam conjunctionem ſo-
eietatum ſimplieium nova ſocietatis ſpecies exſurgit,
novus etiam exoritur ſinis in ſociatorum communi ſa-
lute h. e. ſecuritate & vitæ commocditate collocandus.

XXIV.
Ex quo ipſo patet, domeſticam ſocietatem in ſtat
naturali ſpeciem aliquam civitatis conſtituere.

XXV.

Competunt proinde Patri-familias in ſtatu naturali
jura, quæ Principi in civitate competunt, ita ut leges
ferre, pœnas irrogare, fœdera pangere, bellum gerere,
pacem facere poſſit.

XXVI.

De Offoiis Dominorum & Servorum. 123
XXVI.

Ex diverſis his finibus, inter quos particulafes ſub-
ordinandi ſunt univerſali, officia à quibpusvis in familia
degentibus obſervanda facilè poſſunt deduci.

CAP. V.

DKEK

CAVSA IMPVYLSIVA ET FINALL
CONSTITVENDZ CIVI-
TATIS.

CONSPECTVS.

Agitur hic de Civitatis conſtituendæ
I. cauſa impulſiva, & quidem
A. remotivè th. 1.
B. poſitivè th. 2.
II. cauſa finali, ubi finis
A. exponitur thi. 3.
B. probatur & quidem
s. ab indole ſtatus naturalis th. 4.
§.. ab indole ſtatus civilis th. §.

T'H. I.

PPno per naturam ipſam non rapitur ad
II (ſocietatem civilem. Quod ſi enim in-
ter ſe natura humana, qualis nunc eſt, & vi-
tæ civilis indoles comparentur, apparebit,
averſari potius homines eag, quæ ad vitæ
civilis conditionem neceſſaria ſunt, neque
hanc, niſi minus malum, appetere.

Q2 II.

124 Lib. II. Cap. V. De cauſa impulſiva α.

II.
Caufa igitur impulſiva conſtituendarum
civitatum legitima eſt metus malorum ſta-
tum naturalem prementium. Hiſtoria au-
tem docet, plurimas Reſp. aliis ex cauſis con-
ſtitutas fuiſſe.

III.
Finis primarius civitatum, rectæ rationis
dictamini conveniens, eſt ſecuritas, ſecun-
darius major commoditas.
IV.
Ad finem iſtum primarium obtinendum,
& malitiam hominum reprimendam, non
ſufficiebat edictum legis naturalis de nemi-
ne lædendo, & de ſervandis pactis; ne-
que ſanctio pœnalis ei adjuncta, & per mor-
ſus conſcientiæ manifeſtata: cum & ad illud
violandum pravis ſuis cupiditatibus facilè ra-
piantur homines, & ad hanc negligendam
vel pravâà conſuetudine, vel dilatione pœna-
rum divinarum, vel affectuum vehemen-
tià adduci ſe patiantur.
In civitatibus vero remedium pravis cu-
pidinibus reprimendis præſentaneum, & ad
indolem hominum probè attemperatum re-
Peritur: quo finis iſte utcunque obtineatur.

* * &

CAP

R 12 5

CAX P. VI.
D E

INTERNA CIVITATVM
STRVGCTVRA.

CONSPECTVS.

Exponuntur hic Civitatis
I. Fundamentum, conjunctio ſive conſenſus, cujus
notantur
A. Finis th. I.
B. Impedimenta th. 2.
C. Remedia. th. 3.
D. Modus th. 4 — 6.
EII. Natura & indoles, ubi occurrit ejus
A. definitio th. 7.
B. conſideratio ut perſonæ moralis, th. 8.
C. oas, quo hujus perſonæ voluntas ſe exerit:
th. 9.
III. Partes, quidem
A. in genere th. 10.

B. in ſpecie S
ℳ. cives th. 11. Koc. GCabetn SchC.
. peregrini th. 12. 9 1. I a e let oa gaa
* go AEι .α E*ECA4 D α nm 4 4
IV. cauſa efficiens th. 13. S. S⸗ Nam n lals nac, Lan
j⸗ud*ν e alast rs SAl das br
Tn. I. —. t— £ , ,K. Ko⸗ , l‚chtnr 20
C.
dverſus mala, ab hominum pravitate u Dezn ,
imminentia, nullum efficacius præſi- , aks ſes.
dium eſt homini, quam multorum homi- Del ſcn, 45 2 . 7 , , ehducte
num conjunctio & conſenſus. * San Fecr ekingn
1I.
Multorum autem hominum, qui ſui iuri⸗ 4 S
ſunt, conſenſui duo impedimenta obſtant. AOl eonſor aefne

Q Alte- T. S. g& e. Sanr nrletn a‿dume.

26
126 ,
, 14 l. een . 126 Lib. I. Cap. VI.
e esalte, 4Hel, .Alterum eſt diverſitas judiciorum & incli-
ben, , de % nationum, cui in multis accedit hebetudo

Kegat 4¹. erD l, teſ e, i 34. diſcernenda utilia, vel pervicacia in ſua
ent P et et ig, e d „. Opinione defendenda; alterum vero torpor
cca fa, ras ſſaal * *& averſatio ultro faciendi, quæ ad com-
“ ad A, n, g tͤ, mnunem militatem ſpectant.

.*

,Il Mtn Li‿uvrfn
, H Priori impedimento in conſtitutione ci-
. A ſiſ. vitatum obviam itur per unionem volunta-
g. Se les Kacs an ls Se tum, dum omnes ſuam voluntatem unius
, . O u, ke,ge, ArSν, vel hominis vel concilii voluntati ſubjici-
rw, Nelg, . cn fer mern l- (unt: poſteriori per unionem virium, quan-

Silh t,,do conſtituitur poteſtas, quæ omnibus ſit
metuenda.
IV.

HLIæc voluntatum viriumque unio fieri ali-
ter nequit, quam per pacta.
V.
Regulari modo civitates coaleſcere conci-
Piuntur per duo Pacta, & unum decretum.
Primum pactum ſinguli cum fingulis ineunt,
quod velint concives fieri. Tum decretum
fit de forma Reip. conſtituenda. Succedit
alterum pactum inter imperaturum & ſub-
ditos, quo ille ad curam communis ſecuri-
fatis & ſalutis, hi ad obſequium illi præſtan-
dum ſeſe obſtringunt. 1
VI.
Nec tamen neceſſe eſt, ut hæc pacta ſem-
per expreſſa ſint: tacita certè in omnibus
civitatibus deprehenduntur. I.

τ†“Hον π α AAc a,

De interna Civitatum ſtructura. 127

VII.
Conſtituta hoc modo civitas eſt ſocietas
multorum hominum per pacta arctiffimè
inter ſe, quoad voluntates & vires, con-
junctorum, ad communem omnium ſecuri-
tatem & ſalutem.

VIII.

Conſideratur civitas ad modum unius
perſonæ moralis compoſitæ, cui, uti ſua ju-
ra & res propriæ competunt, ita etiam
conſtat ſua voluntas, quæ principium eſt
actionum publicarum.

IX.

Exerit autem ſe voluntas civitatis per
ſummum Imperantem, cujus voluntas ha-
betur pro voluntate civitatis. Quare civi-
tas id velle cenſetur, quod vel Regi in Mo-
narchia, vel pluribus ex Concilio, cui ſum-
mum Imperium competit, placuerit, niſi
aliud expreſſe ſit conſtitutum.

X.

Partes civitatis ſunt imperantes & ſfubdi-
ti. Imperans eſt vel Monarcha, vel Sena-
tus, vel Populus Liber. Subditi etiam ci-
ves appellantur, quanquam hoc vocabu-
lum interdum latius, interdum, & rece-

Hriori quidem ſenſu, anguſtius eſt voce ſub-
iti. .

XI.

128 Lib. II. Cap. Vr.

XI.
Cives in Originarios & Adſcititios diſpe-
ſcere ſolent.
XII.

Peregrini cives non ſunt, pro ſubditis ta-
men temporariis habentur.
XIII.
Hæc de ſtructura civitatum doctrina non
obſtat, quo minus DEVS recte pro aucto-
re & cauſa principali Majeſtatis habeatur,
quatenus multiplicato genere humano con-
ſtitutionem civitatum, & ſummi in iis im-
Perii, per dictamen reétæ rationis præcepit.
Etli autem a DEO immediate majeſtas
non confertur: ab eo tamen imme-
diatè dependet.

CAb,

129

CAP. VII.
DE
PARTIBVS SVMMI IMPERII.

CONSPECTVS.

Agitur de ſummo Imperio ſeu Majeſtate
I. in genere, ubi occurrit
A. Majeſtatis definitio th. 1.
B. Partium Majeſtatis denominatio & inveſtigatis
. th. 2.
II. in ſpecie, & quidem
A. de præcipuis Majeſtatis partibus, & ſpeciatim
“*. de Jure Leges ferendi th. 3.
6. de Jure pœnarum th. 4. .
Y. de Jurisdictione criminali & civili th. T.
J. de jure Belli, Pacis & fœderum th. 6.
.. de Jure conſtituendi Miniſtros & Magiſtratus
th. 7.
. de Jure in bona civium th. 8.
„. de Jure circa ſacra, Academias & ſcholas
th. 9.

O. de reliquis Juribus th. 10.
B. de partium Majeſtatis indiviſibilitate th. 11.

Miettas eſt ſumma ubique in civitate po-
. teſtas.
II

HIIec ut totum aliquod poteſtativum con-
ſideratur, cujus partes Jura Majeſtatis ſive
Regalia dicuntur, atque ex natura & fine ci-
Fitatum liquido colligi poſſunt.
R III.

. 730 Bib. I. Cap. VII.

Perna han, ,t HeBehet, III.
. 7 cE. 1 . . .
7 7, Be leer, CGerdc.- Itaque cum imperans ad finem civitatis
. . , 1 1 . . . .
S uo ‿uhe, gia) cn, nMn Lale . gere,
SS G, t, velaetitin Poteftas leges ferendi de actionibus, bo-
8 awι⅓ Riar es Wante WνρſluTuII . 5 . .
3 Seg, nis & juribus ſubditorum. .
Ceaharteed. Sſ. Meh, , ,t . IV nmm i,
11 s α kun ſet een Nit d leuopem nn dch. ng än la y. . òòWGUWG
Ftce* 6 at . ,. pe en Pa er , Fruſtra autem feruntur leges nec ſecuri- 3 „ 45
S. Feae e n. MrsS, eX. tas civium conſervari poteſt, niſi illarum vi la Ieg e⸗ e⸗
6 .1TLu. . A xX

☛☚

—

4 S. lit nae a. ôlatoribus, hujusque turbatoribus pœnæ in- SG. Aocſc,.
I wi d. . Ilr en Toc, fligantur. Unde imperanti compęetere de- esngden: u ,
Ee ge 6. , , E bet jus Ppœnarum. caic 1, Grc S h Scä, . DD innec
Je A —N— 4 7 . V. 3
6 èòM

e, ſa, ar a e tet a VI Vero leges ad facta recte applicentur,
, r A A ereAe C1 juſtitiaque, fine qua ſecura tranquillitas ci-
. . 2 Az, o,g as:,/vitati conſtare nequit, rite adminiſtretur,
La S* ⸗ 4 ,X 1/. Melan s, Decctlaria eſt imperanti facultas judiciaria,
g ,.α . , e, S, live jurisdictio criminalis & civilis, ad fa-
2ναα Mο *: S, , Cta ſecundum leges punienda, & contro-
Vn lelui W S Ne & verſias civium dirimendas.
J K⸗ ECata ac VI.
Atque ut adverſus exteros tuta ſit civitas,
imperanti tribui debet jus belli gerendi, &
ad hoc vel ſubditos cogendi, vel militem
conducendi, pacem item faciendi, & fœde-
ra Reip. nomine pangendi. H
VII.
Sed cum ſummus imperans omnibus ne-
gotiis per ſe gerendis haud par ſit, jus ipfi
erit miniſtros & magiſtratus conſtituere, qui
vice ac nomine ipſius negotia expediant.

VIII.

LermiX De, 4

De Partibus Summi Imperii. 131

VIII.
Vti vero ſine ſumptibus negotia ad civi-
tatis ſalutem neceſſaria expediri non poſſunt:
ita competere debet imperanti poteſtas ali-
qua in bona civium publica & privata, ut il-
la ad finem legitimum impendat, ex his de-
cerpat, quantum Reip. neceſſarium eſt. Hinc
jus tributorum, quibus ſublevandis ex jure

gentium inſervit jus vectigalium.

IX.
Multum etiam eende tranquillitas ci-
vitatis civiumque ſalus a doctrinis, quibus
quisque, cum circa alia, tum inprimis cir-
ca religionem imbutus eſt. Quare jus cir-
ca ſacra, ut & circa ſcholas atque Acade-
mias imperanti competere manifeſtum eſt.
X.

Cætera jura majleſtatis vel ad hæc refer-

ri, vel ex iisdem fontibus facile deduci poſ-
ſunt.
XI.

Regulariter quidem omnia jura majeſtatis
in eodem ſubjecto debent eſſe conjuncta;
neque tamen id ſemper ita ſe habet. Vbi
ergo unum alterumque deeſt, mancum eſt
imperium: ubi per plura ſubjecta ſunt di-
viſa, Reſp. emergit irregularis.

Ra CAb.

9
54
5 /R. /

1 7 . — 7 .
Arrue Afrikas 74 . vApc bÜed

6
atig & Gca d . l1 mat a etewt

o Acte, 5kelch. Dd c

1 G 1 Fraklkg aNa S

4

,ul-le e&.

7 33 Lib. II. Cap. vVIII.

CA P. VIII.
DE
FORMIS RERVM PVBLICA-
RVM.

CoNSPECTVS.

De Formis Rerum publicarum agitur

I. in genere, ubi exponitur
A. Fundamentum diviſionis th. I⸗
B. Diviſio ipſa th 2.
II. in Ppecie & quidem
A. de regularibus, quarum tradlitur
s, ellumeratio th. 3.
s. comparatio th. 4.
7. ævi, & quidem
N. in genere th. F.⸗
Q. in ſpeeie:,
a. ob vitia hominum -
1. in Monarchia th.6.
2. in Ariſtocratia th. 7.-
3. in Democratia th. 8.
4. in quavis Keipl. ſpecie thi. 9⸗
b. ob vitia ſtatus th. 10.
„nævorum denominatio th. 11.
B. de irregularibus th. 12. 17.
C. de compoſitis ſen Syſtematibus civitatum
th. 14. I1 5⸗

Fn. T.

2 S ormæ Rerumpub. accidentales, pro dhi-

verſo Majeſtatis ſubjlecto proprio, di-

verſæ ſunt.

.

en

De Formis Rerumpublicarum. 132
II

Sunt enim vel regulares vel irregulares;
in illis ſummum imperium penes unum ſub-
jectum eſt indiviſim.
III.
Eſt autem illud ſubjeéstum vel unus ho-
mo;, vel ſenatus, vel totus populus; unde
tres oriuntur formæ regulares, Monarchia,
Ariſtocratia & Democratia, in quibus omni-
bus eadem eſt maieſtas.
IV.
Singulæ habent ſua commoda & incom-
moda. In nulla quidem expeditius admi-
niſtrari poſſunt negotia ad finem pertinen-
tia, quam in monarchia.

V.
Respublicæ ſunt vel ſanæ, vel morbidæ
& corrupteæ. Hæ vel laborant vitiis homi-
num;, cumprimis imperantium, vel vitiis
ſtatus.
VI.

Vitia Principum in Monarchia præcipua
ſunt, imperitia regendi, negligentia, ſævi-
tia, temeritas, luxuria, avaritia & injuſti⸗

tia.
VII.
Vitia Senatorum in Ariſtocratia ſunt, im-
proborum & ineptorum hominum ambitus,

factiones, oppreſſio plebis, bonorum pu-
blicorum interverſio. .

R 3 VIII.

134 Lib. II. Cap. VIII.

VIII.
Vitia populi in Democratia ſunt, turbu-
lenta ineptorum hominum ſuffragia, virtu-
tum ex invidia oppreſſio, legum temeraria
mutatio, ſordidorum & ineptorum homi-
num ad regimen evectio.
IX.
In quavis Reip. ſpecie vitia imperantium
ſunt negligentia vel pravitas, civium, ino-
bedientia.
X

Vitium ſtatus eſt legum fundamentalium
& inſtitutorum ratio genio populi difformis,
bellis vel inteſtinis vel externis excitandis
apta, cives ad Reip. munia obeunda ineptos
vel imbelles reddens, expeditionem nego-
tiorum impediens.
XI.
Vitioſam, ex culpa imperantium, monar-
chiam, tyrannidem; paucorum regimen
vitioſum, oligarchiam; populi imperium
corruptum, ochlocratiam appellare ſolent:
quæ vocabula non morbum Reip. ſed pra-
vum hominum affectum adverſus præſentem
ſtatum vel imperantes denotare, interdum,
non ſemper, verum eſt.
XII. B
In Rep. irregulari ſummum imperium
penes plures eſt diviſim: mixtam alii ap-
Pellant.
XIII.

De Formis Rerum publioarum. 135
XIII.

Irregularitatem morbum eſſe negat“ Pu-
fendorflius, alibi tamen haud obſcure fatetur *.
XIV.
Vbi plures perfectæ civitates aliquo pe-
culiari vinculo ita conneétuntur, ut earum
vires ferè pro unius civitatis viribus haberi
queant, ſyſtemata civitatum appellantur.

XV.
Fiunt ejusmodi ſyſtemata vel per commu-
nem Regem, qui plura regna ſuis quæque le-
gibus adminiſtrat: vel per fœdus aliquod
perpetuum plurium civitatum liberarum ac
vicinarum, quæ jura quædam majeſtatis con-
junctim, ſalva manente de cetero libertate
& independentià ſingularum, exercent.

CAP. H.
DE
AFFECTIONIBVS IMPERII
CIVILIS.

CoNSPECTVS.
Affectiones Imperii Civilis
I. dividuntur th. 1.
II. membra diviſa explicantur, & quidem
1.4 A. affe.

De H & C.L. II. c,. 8.6. 12. & J. N. & G. L. VII-
c. 5. F. 14.
*r De Jure N. & H. L. VII. c. 4. §. 14.

136 Lib. II. Cup. IX.

A. affectiones unitæ, quæ
. recenſentur generatim th. 2.
S. explicantur ſpeciatim,
N. Independentia th. 3.
2. Immunitas à reddendis rationibus th-4.
J. Eminentia ſupra leges civiles th. F.
. Sanctitas ſeu inviolabilitas th. 6.
B. affectiones disjunctæ, quarum occurrit
æ. diviſio th. 7.
£. diviſorum membrorum explicatio, & quidem
N. ratione modi adminiſtrandi th. 8. 9.
Q. ratione modi habendi, th. I0. I1.

TEH. I.

ffectiones ſummi Imperii Civilis ſunt
A vel unitæ vel dislunctk.
Vnitæ affectiones ſunt (I.) Independentia
ab alio homine tanquam ſuperiore, (2.)
AvννdoνHι+äα ſ. immunitas a reddendis rationi-
bus, (3.) Eminentia ſupra leges civiles, (4.)
Sanctitas ſ. im aolabiinze.
Ob independentiam actus Summi Impe-
rantis ab alio, tanquam ſuperiore, irriti red-
di nequeunt.

Summum Imperium pœnis humanis, aut
coercitioni non eſt obnoxium. Monarcho-
machorum enim diftinctio majeſtatis in rea-
lem & perſonalem periculoſa eſt & abſurda.

De Affectionibus Imperii Civilis. 137

Legibus civilibus indirecte obligari poteſt
imperans, quatenus vel tanquam conditio-
nes in contractibus ſpectantur, vel exemplo
ſuo ille vim & efficaciam iis addere poteſt.
VI.
Ob ſanctitatem imperanti etiam per ſum-
mam injuriam invadenti, mortemque inten-
tanti, cruenta defenſione reſiſtere ſubditi
nequeunt.
VII.
Disjunctæ ſummi imperii affectiones vel
modum ejus adminiſtrandi, vel modum ha-
bendi reſpiciunt.
VIII.
Ratione modi adminiſtrandi imperium
aliud eſt abſolutum, aliud limitatum. Ab-
ſolutum eſt, quod ſolo proprio ex judicio
adminiſtrare poteſt imperans. Limitatum,
in quo ſummus imperans ad certam regimi-
nis formam & modum per leges fundamen-
tales adſtringitur.
Limitatum imperium idcirco non definit
eſſe ſummum: neque enim omne ſummum
abſolutum eſſe debet.
X.
Reſpeétu modi habendi imperium aliud
eft patrimoniale, aliud non patrimoniale:
quod a Grotio uſufructuarium, ab aliis fi-
deicommiſ:ſarium, vel etiam legitimum ap-

S Pella-

138 TLib. II. Cap. X.

Pellatur. Illud alienari poteſt ab imperan-
te, hoc non poteſt.

XI.

Nec omnia regna eſſe patrimonialia, nec
nulla dari cenſemus.

DE
MODIS ACQVIRENDI IMPE-
RIVM, INPRIMIS MO-
NARCHICVM.

CONSPECTVS.

Modi acquirendi Imperium funt vel
I. originarii, de quibus agitur
A. in genere th. I.
B. in ſpecie de occupatione belliea th. 2. vel ſunt
2. derivativi, de quibus itidem agitur
A. in genere th. 3.
B. in ſpecie & quidem
ℳ. de electione th. 4. 5.
G. de ſueceſſione, ubi agitur
R. ge fundamento ſucceſſionis generatim
th. 6.
. de diverſis ſpeciebus ejus, & quidem
a. in regnis patrimonialibus,
I. teſtamentaria th. 7.
2. ab inteſtato th. 8.
b. in regnis non patrimonialibus, ubi
traditur
I. fundamentum th. 9.
2. diviſio th. 10, & ſpeciatim gir

De Modis acquir. Imperium, c. 139

A) de hereditaria ſimplici th. 11.
B) de lineali th. 12.
J. de judice controverſiarum ſuper ſuecef
ſione ortarum, & quidem
a. in regnis patrimonialibus th. 13.
b. in regnis non patrimonialibus th. 14.

T'H. I.
Mdus acquirendi imperii, inprimis Mo-
narchici, eſt vel violentus, qui fit per
occupationem bellicam, vel ultroneo civium
conſenſu nixus, quo vel perſona, vel fami-
lia per electionem ad netium vocatur.
I

In occupatione tamen bellica etiam requi-
ritur ſubjectorum conſenſus, quem vi extor-
quere poteſt victor, ſi modo juſtam habeat
belli cauſam, læſoque aliter ſatisfieri ne-

queat.
III.

Principi decedenti vel per novam ele-
Ctionem alius ſubſtituitur; qualia regna ele-
Riva dicuntur: vel ea lege in aliquem col-
latum eſt imperium, ut id ad poſteros trans-
mittere poſſit; quod in regnis ſucceſſivis.
V

Electio non obſtat, quo minus electi Re-
ges etiam ſummum habeant imperium.
V P

In regnis electivis res ſœæpe ad interregnum
pervenit. In quo ad imperfectam formam
redit civitas: democratiæ tamen temporariæ
8 2 indo-

140 Lib. II. Cay. X,

—

indolem præ ſe ferre videtur; niſi de alia re-
giminis forma in hunc caſum antecedenter
Proſpectum ſit-
Succefſſio in regnis patrimonialibus depen-
det a voluntate Regis expreſſa vel tacita, im
non patrimonialibus autem a voluntate po-
Puli.
Reges, qui regnum habent in patrimonio,
ſuper ſucceſſione teſtamento poſſunt diſpo-
nere, idque pro lubitu in unum pluresve e
ſuis, vel etiam in alienum transferre-
VIII.
Vbi voluntas ejusmodi expreſſa non ex-
tat, ſucceditur ab inteſtato, ut in privato-
rum hæreditatibus: niſi quod ſpeciatim hie
id quoque voluiſſe cenſendus eſt defunctus,
quod regno & familiæ conducit-
IX.
In regnis non patrimonialibus voluntas
populi, de modo ſuecedendi, vel per le-
em fundamentalem eſt expreſſa, vel ex con-
fuetudine colligitur, vel denique ad conje-
Kuras confugiendum, quæ fundamentum
habent in ſalute populi.
Sueceſſio autem a populo introducta, vel
approbata, eſt vel Hlæreditaria ſimplex, vel
Linealis.

De Modis acquir. Imberlam, Cc. 14*
Hereditaria ſimplex cum privatorum heæ-
reditatibus in eo convenit, quod proximum
gradum reſpicit, ob ſalutemm vero regni,
quam ſemper ob oculos cenſetur habuiſſe
populus, differt, quod (1.) regnum maneat
individuum, (2.) ſucceſſio ſtet intra deſcen-
dentes primi acquirentis (3.) ne ſuccedant
niſi legitime nati, (4.) mares in pari gradu
præferantur feminis;, (F5.) ſucceſſor populo,
non anteceſſori, debeat acceptum referre im-
perium,

XII.
Succeſſio Linealis, in qua ſecundum li-
neas, non ſecundum gradus, ſucceditur, ad
evitandas lites inexplicabiles introducta eſt,
eaque vel Agnatica eſt, vel Cognatica: in
illa ſoli mares ex maribus, in hac etiam fe-
minæ admittuntur.
XIII.
Vbi controverſia oritur de ſuceeſſione in
regno patrimoniali, arbitris porius res erit
committenda, quam ferro decernendum.
XIV.
In ceteris populus dijudicare debet, &
per voluntatis ſuæ declarationem du-
bium tollere.

S3 CAbP.

142 Lib. II. Cap. XI.
CAP. XI.

D E
OFFICIO SVMMORVM IM.
PERANTIVM.

CONSPECTVS.

I. De fontibus Officiorum th. I.

II. de Officiis generalibus
A. circa cognitionem offieiorum th. 2.
B. circa ſcopum civitatis th. 3.
III. de Officiis ſpecialibus
. circa mores th. 4.

. circa Leges th. F.
. circa Legum executionem th. 6. 7.

. circa injuriarum prohibitionem th. 8.
circa Miniſtros & Magiſtratus th. 9.

circa Tributa th. 10.
circa facultates Civium th. 1I1.
j. circa unionem Civium th. 12.
j. circa ſecuritatem externam th. 13.

TH. I.
S ſummorum imperantium generalia
ex indole & fine civitatum, ſpecialia ex
fine & natura ſingulorum jurium majeſtatis

deducuntur.
II.

Ante omnia comparare ſibi debent imperan-
tes peritiam prudentiamque regendi, atque hinc
(I.) ſeponenda ſtudia ad eum finem nihil fa-
cientia, (2.) fugiendæ voluptates immodicæ

vanæque occupationes, (3.) converſandum
cum

— HOασρπ*

De Oſfcio Summorum Imperantium. 142

cum bonis & prudentibus, non cum adu-
latoribus & nugatoribus, (4.) ad recte ap-
plicanda politices præcepta indoles & ſtatus
populi ſuùbjecti cognoſcendus, (F.) virtuti-
bus regiis moribuscjue eceniibus ſtudendum.
II.
Pacto ſuo imperans generatim obligatur,
ut ſalutem civitatis pro ſumma lege habeat.
Curabit ergo, ut cives bonis moribus im-
buantur per leges & diſciplinam publicam:
ad quam religionis & ſtudiorum cura perti-

net.
V.

Leges autem feret perſpicuas & planas,
nec pauciores juſto, nec plures.
V

Sed & executionem earum procurabit: in
in civilibus, ur quivis jure ſuo promte &
recte potiatur; in criminalibus, ut pœnæ in-
fligantur delictis convenientes, ſine indul-
gentia intempeſtiva.
VII.
Accommodabit porro pœnas ad uſum ci-
vitatis, ut nec graviores juſto fint, nec lucro
delicti minores.
VIII.

Ad ſecuritatem internam conſervandam
mutuas civium injurias prohibebit, tenuio-
res autem a potentiorum inſultatione tutos
Præſtabit, privatamque interdicet vindictam.
IX.

144 Lib. I. Cap. XI. De Legibus &o.

IX.
Cum res a miniſtris & magiſtratibns ge-
ſtæ ipſi imperanti imputentur, (1.) viros pro-
bos & idoneos conſtituat, (2.) in eorum
acta ſübinde inquirat, (3.) præmia pœnas-
que illis decernat, (4.) in judices corruptio-
nibus obnoxios ſevere animadvertat, (F.)
querelas civium ipſe audiat.

Quod ad tributa attinet, (I.) non plura
exigat, quam finis civitatis requirit, eaque
juſta proportione deſcribat, (2.) collecta re-
cte impendat, erogationesque ad reditus ac-
commodet.
XI

Vt vero apti ſint ſubditi ad conferenda tri-
buta, & ipſi etiam commode vivant, curabit
imperans, ut opes illi acquirant labore in
agricultura, opificiis, commerciis adhibendo,
conſervent parſimonia, non tam legibus
ſumtuariis, quam exemplo, promovenda.

Ad unionem civium conſervandam (I.)
factiones prohibebit, (2.) cavebit, ne quis-
quam alius majorem, quam ipſe, in civita-
ge habeat auctoritatem.
XIII. .
Ad ſecuritatem externam (1.) paratum
habebit militem, (2.) conſilia vicinorum ex-
plorabit, (3.) federa prudenter contrahet,

CAb.

(4.) neminem temere lacefſet.

. E 14 5
CAP. XII.

DE
LEGIBVS CIVILIBVS IN
SPECIE.

CONSPECTV.S.

Occrrit hic Legum Civilium
I. Definitio th. I.
II. Diviſio, quæ
A. proponitur th. 2.
B. explicatur, & quidem membrum diviſum
ℳ. Prius th. 3. 4.
8. Poſterius th. .
III. Effectus, obligatio civium, quæ conſideratur
A. reſp. Legum th. 6.
B. reſp. juſſorum Imperantis ſpecialium, ubi os-
currit

. theſis th. 7. .
S. conſectaria th. 3— 10.

e Civiles ſunt decreta ſummi imperan-
Iis civilis, per quæ civibus injungitur;
quid in vita civili facere, quidve omittere
debeant.
Dicuntur Leges civiles vel reſpectu au-
Qoritatis, vel reſpectu originis: illarum ob-
jectum funt actus lege naturæ jam præcepti
vel prohibiti, harum vero adtus indifferen-

46 Lib. II. Cap. XII.
III.
Legibus naturalibus vim & auctoritatem
Jegum civilium tribuit ſummum imperium,
ut eo melius ille obſerventur, & ſua civitati
per eas conſtet tranquillitas.
Conſiſtit autem vis illa & auctoritas ab
imperio civili addita in pœnarum determi
ratione, actionis conceffione, circumſtan-
Harum deſignatione, & obſeurorum explica-
tone.

V.
In actibus indifferentibus lex civilis vel cer-
tam præſcribit agendi formam, vel agendi
Hbertatem reſtringit.
VI.
In conſcientia quoque obligant leges civi-
les, quatenus juri divino non repugnat ea-
rum executio. Nam ipſa lex naturalis di-
Gitat, legitime imperantibus eſſe parendum,
VII.
Nec minus obligant peculiaria ſummorum
imperantium jufla, ſed ſub eadem condi-

tione.
Vbi ergo imperans aliquid jubet, legibus
divinis manifeſto & per ſe adverſum, con-
ſcientiæ non conſulitur per diſtinctionem in-
ter actionem propriam & executionem adctio-
nis alienæ. Omnis enim adtio, quam quis
ſciens

De Legibus COlvilibus in ſpecii. 14 7V

feiens volensque ſuſcepit, recte imputatur
ut propria.

Hinc ubi talis actionis executio præcipi-
tur, recte denegatur obſequium, quippe
quod ſine crimine præſtari nequit.

Non minus ergo peccat, qui in bello aper-
te injuſto militat, quam qui juſſu imperan-
tis innocentem damnat, falſum teſtimonium
dicit, aut calumniam alicui intentat.

NNXNXNNXH⅞H⅜⅞..N ..ee
CAP. XIII.
DE
IVRE VITÆ AC NECIS, NEC
NON DEPOENIS.

CoxNsPECTVS.
Jus vitæ ac necis conſideratur
I. in genere th. I.
II. in pecie, & quidem
A. indirecte, ubi exponitur
. Jus Imperantis th. 2.
S. Officium civium th. 3.
B. directe, th. 4. ubi de pœna, cujus notarur
. definitio th. §.
33. cauſa efficiens ſeu ſubjectum th. 6.
„. finis. th. 7. 8.
. objectum th. 9, 10.
z. contrarium, venia th. II.

T 2 E quan⸗

448 Lib. II. Cup. XII.

6. quantitas, ſecundum quam aecommodanda
eſt ad
QN. delictorum gravitatem th. 12.
Q reipubl. utilitatem th. 13.
J- finem th. 14.
]. leges. th. 17.
P. aliorum æque delinquentium poœnas th. 16:.
J. perſonas th. 17.
y. ſpecies, ubi agitur de pœnis
N. reſp. Vniverſitatis th. 18. 19.
refp. delictorum alienorum th. 20.

Summn⸗ imperans jus vitæ & necis in ci-
ves habet, idque vel indirecte ad defen-
ſionem civitatis, vel directe ad punienda de-
licta.
I.

Poteſt igitur ſummus imperans cives ad
militiam compellere, & præparare, eorum-
que vitam pro ſalute civitatis periculo expo-
nere, non tamen directe perdere.
III.
Vnde ſubditus nec ad militiam ineptum
ſe reddere, nec militatum ire juſſus manda-
tum detrectare, nec aſſignatam ſibi ſtationem,
quamvis periculoſam, deſerere debet, niſi
conſtet imperantis voluntatem eſſe, ut vi-
tam potius, quam locum conſervet.

Poenam infligere ob delicta non licitum
modo, ſed & præceptum eſt, tanquam ad
Snem

De jure oltæ ao necis, nec non de pœnis. 149

finem Reipublicæ abſolute neceſſarium. Li-
citum quoque eſt capitales infligere pœnas.

Eſt autem pœna malum moleſtum, quod
pro imperio alicui ob antegreſſum delictum
imponitur.
Puniendi facultatem nemo habet;, niſi ſu-
perior. Vnde in ſtatu naturali viventes ſo-
Tus DEVS punire poteſt, in ſtatu civili jus
hoc imperantibus tribuit ipſaà ſalus civitatis.
Finis pœnarum in genere alius eſt inter-
nus, alius externus. Ille, qui & expiato-
riuns & compenſatorius dicitur, conſiſtit in
fatisfactione juſtitiæ debita, quam peena di-=
vina præcipue reſpicit. .

Finis externus, ad quem peœnæ humanæ
maximè tendunt, eſt vel principalis, ſecçuri-
tas & tranquillitas Reipublicæ: vel huic ſub-
ordinatus, qui confiſtit in utilitate lædentis,
ut emendetur per dolorem ex pœna; in uti-
litate læſi, ut poſthac tutus ſit, ſi vel tolla-
tur aut viribus nocendi privetur lædens, vel
alii hujus exemplo abſterreantur; denique in
utilitate aliorum quorumlibet, ut ne fimilia
faciant, aut Pariantur ab hoc, vel aliis.
In foro igitur humano non omnes actus
vVitioſos puniri convenit. Eximuntur enim

†1 2 (1.) actus

150 Lib. II. Cap. XIII.

(r.) actus mere interni. (2.) Minutiſſimi
lapſus, quos per imbecillitatem humanam
vix quisquam effugere poteſt. (3.) Vitia
animi ex communi mortalium corruptione
reſultantia.
X

Sæpe etiam diſſimulari oportet vitia (1.)
ob tranquillitatem Reip. (2.) ut ſplendidior
ſit actus absque metu pœnæ ſuſceptus. (3.)
Vbi operæ pretium non eſt. (4.) Vbi res eſt
obſcura. ) 5.) Vbi vitia ſunt inolita.
XI.
Aliquando & graves ob cauſas veniam de-
linquentibus dare poteſt imperans, pœnas-
que remittere aut mitigare, ubi Reipubli-
cæ ſalus id vel ſuadet;, vel permittit, nec
Pœna legibus divinis univerſalibus eſt deter-
minata.
XII.

Accommodandæ ſunt pœneæ delictorum
gravitati. Gravitas autem delictorum æſti-
matur ex objecto, effectu & pravitate in-
tentionis, quæ ex cauſis impellentibus &
abſterrentibus aliisque circumſtantiis colligi-

tur.
XIII.
Pœnas determinare ſummi imperantis eſt,
qui hic ad utilitatem Reipublicæ reſpicere
debet. Hæc autem ſæœæpe exigit, ut delictis
inæqualibus æquales pœnæ, & in ſe leviori,
ſed Reipubl. valde noxio, gravior pœna
Conſtituatur. XIV.

De jure vitæ ac necis, nec non de pœnis. 151

XIV.

Tantæ debent eſſe pœnæ, quantæ ad libi-
dinem peccandi reprimendam ſufficiunt.

XV.

Exigendæ regulariter ſunt pœnæ legibus
conſtitutæ: interdum tamen ob circumſtan-
tias aggravantes, per modum privilegii, uti
vocant, odioſi, exaſperari poſſunt.
XVI.

Qui idem delictum commiſerunt, ſi ce-
tera ſint paria, eadem etiam poœna afficiendi

ſunt.
XVII.
Quanquam autem juſtitia ſine reſpectu
perſonarum ſit exercenda, in applicatione
tamen pœnarum, & æſtimanda earum quan-
titate, reſpiciendæ ſunt perſonarum punien-
darum qualitates. Nam fimplex æqualitas
ſummam efficeret inæqualitatem.
2ð XVIII.

Ob delictum univerfſitatis non poſſunt pu-
niri, niſi qui in id confenſerunt. Ex occa-
ſione tamen punitæ univerſitatis etiam inno-
centes incommodum ſentiunt.

XIX.

Expirant ergo delicta univerſitatum cum
Perfonis, quæ deliquerunt.

XX.

152 Lib. II. Cap. XIV.

XX.
Non poteſt in foro humano alius pro alio
puniri, ſed alienum delictum occaſionem
Ppræbere poteſt, ut quis vel ſine culpa da-
mnum ſentiat, vel ob proprium delictum
rigidius puniatur, aut veniam non conſe-
quatur.

CAP. XIV.
PDEFE
EKXISTIMATIONE.

CONSPFCTVS.

I. Ratio hujus argumenti exponitur th. T.
II. De Exiſtimatione agitur, cujus occurrit
A. definitio th. 2.
B. diviſio, & quidem
ℳ. in genere th. 3⸗
S. in ſpecie, ubi agitur
QN. de exiſtimatione ſimplici, & ea quidem
a. naturali. cujus traditur
I1. definitio th. 4.
2. diviſio, ſecundum quam exiſtimatis
conſideratur ut
A) integra th. F.: 6⸗
B) diminuta th. 7,
C) conſumta th. 8⸗
D) reſtituta th. 9.
H. eivili, cujus itidem traditur
1. definitio th. 1.. .
2. diviſio ſecundum quam Pariter conſide-

xantux ut
A) in⸗

v*

De Exiſtimatione. 153

A) integra th. 1I1.
B) diminuta th. 12.
C) conſumta th. 13.
D) reſtituta th. 14.
3. exceptio th. 15. .
Q. de exiſtimatione intenſiva, cujus occurrit
a. deſinitio th. 16.
b. diviſio & quidem
1. in genere th. 17⸗
2. in ſpecie
A) in ſtatu naturali
ℳ) ex capite juris th. 18 — M.
3) ex capite prudentiæ th. 22.
B) in ſtatu civili th. 23.

T'H. I.

Conheii etiam imperanti jus aliquod cir-
ca exiſtimationem civium augendam vel
minuendam. Qua occaſione hic de exiſtima-
tione generatim agitur.
II.
Exiſtimatio eſt valor perſonarum in vita
communi, ſecundum quem aptæ fſunt aliis
perſonis exæquari vel comparari, eisque vel
antehaberi aut poſtponi.

Dividitur in Simplicem & Intenſivam.
Vtraque vel in ſtatu naturali, vel civili con-
Hideratur.
IV.
Exiſtimatio ſimplex naturalis eſt valor ex
probitate communi, ſeu legum naturalium
qualicunque obſervantia, ortus.

154 Lib. II. Cap. XIV.

V.
Integram ergo exiſtimationem habent, qui
enormibus delictis legem naturæ malitioſe
non violarunt. Eaque in omnibus præſumi-
tur, donec probetur contrarium.
De hac igitur exiſtimatione, non de præ-
ſtanti virtute intelligendum eſt axioma:
Quemlibet præſumendum eſſe bonum.
Diminuitur autem exiſtimatio hæc ſimplex
per delicta contra jus naturæ enormia dolo
malo commiſſa.
VIII.
Conſumitur penitus per ejusmodi vitæ ge-
nmus, quod ad legum naturalium violationem,
e. g. ad alios promiſcue lædendos per ſe
ſpectat.

IX.
Vtraque tamen infamia, & minor illa, &
major hæc, deleri bonaque fama recuperari
poteſt, mutato vitæ genere, reftitutione
damni data, deprecatione injuriæ, & aliis
ſignis ſeriæ pœnitentiæ.
X.
Exiſtimatio ſimplex in ſtatu civili eſt va-
Ior civium juxta leges & mores civitatis.
XI. . „
Integra manet, quamdiu quis pro vitio-

o civitatis membro non fuit declaratus; &

Ali=

De Exiſtimatione. 155

aliquo honeſtorum civium numero eſſe in-
telligitur. .
XII.

Diminuitur, pro diverſitate inſtitutorum
cujusque Reip. vel per ſtatus turpes, aut
opinionem turpitudinis habentes, vel per
natalium infelicitatem, vel per delicta in
Rep. utcunque tolerata
XIII.
Plane deficit per delicta infamia notata:
ſive quis ſimul morte plectatur, ſive ex ci-
vitate ejiciatur, ſive in ea, tanquam infa-
me tamen & putridum membrum, reti-
neatur.
XIV.
Summus imperans civi exiſtimationem
ſimplicem pro mero arbitrio adimere ue-
quit: deficientem vero reſtituere poteſt
quoad effectus civiles.
X.
Vera infamia contrahi poteſt, dum quis
juſſa civitatis, vel imperantis, improba ac
ſceleſta, per modum nudi miniſtri, exe-
quitur.
XVI.
Exiſtimatio intenſiva eſt, qua unus alte-
ri, ob majorem præſtantiam, præfertur.
XVII.

Hæc itidem vel naturalis eſt, vel civi-
lis.

U2 XyVIII.

156 Lib. I. Cap. XIr. De Friſtimatione.
XVIII.
Fundamentum illius eſt præſtantia virtu-
tis, unde laus, honor, gloria. Ceteræ cau-
ſæ fruſtra allegantur.
XIX.
Hæc ipſa tamen vera exiſtimationis ini-
tenſivæ cauſa imperfectum modo jus pro-

XxX.
Jus enim perfectum circa exiſtimationem
nonnifi ex pacto, vel imperio, vel diſpoſi-
tione legis oritur.

—

ducit.

XXI. „
Inter honoris ſigna eſt præcedentia. Pro
hac, cum varia inter principes populosque
in ſtatu naturali conſtitutos allegari ſoleant:
Jus tamen perfectum ſolo pacto producitur,
vel expreſio, vel tacito.
XXII.
Merito autem honorem tribuunt poten-
tioribus, qui illorum beneficiis indigent;
& prudenter ceditur iis, qui potentiam no-
cendi habent.
XXIII.

Cum inter cives gradus dignitatis deſigna-
re ſummi imperantis ſit, quem locum culque
aſſignaverit ille, eo & hic & alii acquieſcere

debent.
CAbP.

. 2 . 157
CAP. XV.
PE

POTESTATE SVMMI IMPERII
IN BONA CIVITATE
CONTENTA.

CONSPECTVS.

Conſideratur Jus Imperantis in bona civium
I. in genere th. I.
II. in ſpeeie, & quidem
A. in bona privata, & oritur
ℳ. vel ex dominio th. 2.
S. vel ex imperio th. 3. vi cujus poteſt
QN. leges præſcribere th. 4.
Q. tributa imponere th. y.
3. dominio eminenti uti th. 6— g.
B. in bona publica. th. 9. 10.

Tn. I.
Fder ſummus imperans, qua talis, jus
aliquod in bona civium privata, & ci-
vitatis publica.

Contingere quidem poteſt, ut bona in ci-
vitate contenta etiam vulgari dominio ad im-
Ferantem pertineant: quo caſu in arbitrio
ujus eſt, quid juris in ea concedere velit ei-
vibus. Id jus vero non ex imperio fluit, ſed
ex peculiari cauſa provenit.

V2 III.

158 Liv. II. Cab. XVy.

III.

Erx ipſo autem Imperio triplex jus oritur
in bona privatorum. Primum in præſcri-
bendis legibus, ſecundum in exigendis tri-
butis, tertium in dominio eminenti conſiſtit.
IV.
Præſcribere imperans leges poteſt circa
uſum bonorum ad utilitatem Reipublicæ at-
temperandum, circa modum & qualitatem
poſieſſionum, circa rationem transferendi
dominia.

Tributa imperans poteſt imponere, ut &
vectigalia, quia ſalus Reipublicæ ſine ſumti-
bus conſervari nequit, & quia juſtum eſt, ut,
qui commodis frui vult, etiam onera ferat.
Quantitatem neceflitas atque æquitas, mo-
dum prudentia determinare debet. .
VI.
Vi dominii eminentis imperans, urgente
Reipublicæ necefſſitate „de bonis ſubditorum
diſponere, eademque in uſus publicos ad-
hibere poteſt.
Damnum tamen, vel de publico, vel col-
latione aliorum civium, quantum poteſt, re-
ſarciri debet.
VIII.

Qui dominium eminens negarunt, de vo-
ce potius, quam de re ipſa, controverſiam
moviſſe videntur.
. IX.

De poteſtate Summi Imp. in bona civ. 159
IX.

Bona publica civitatis vel ad fiſcum perti-
nent, vel ad ærarium. IIla ſuſtentationi im-
perantis, hæc necefſſitatibus Reip. deſtinata
ſunt. Ex illis imperans habet uſumfructum,
& de proventibus pro lubitu poteſt diſpone-
re: circa hæc habet adminiſtrationem. Neu-
tra, multo minus regnum ipſum, aut par-
tem ejus, ſine conſenſu populi, niſi regnum
ſit patrimoniale, alienare poteſt.
Sed nec pars a civitate invita ſe poteſt ſe-
parare, niſi vi hoftium eo adacta, ut aliter
ſalva eſſe nequeat.

CAP. XVI.

DE
BELLOETPACE.

CONSPECTVS.

Traduntur hic Belli
I. Definitio. th. r.
II. moralis facultas
A. aſſeritur th. 2.
B. limitatur th. 3. 4.
III. Caufſæ, quæ ſunt
A. juſtæ th. F.
B. injuſtæ th. 6. & eæ quidem
. apertè tales th. 7.

S, eolorem juſtitiæ habentes th. 8.

160 Lib. II. Cap. XVI.

IV. Modus th. 9. 10.
V. Diviſio th. 11. 12.
VI. Subjectum juris belligerandi th. 13.
VII. Objectum,
A, contra quos? & quidem
. in genere th. 14. 15.
G. in ſpecie in reprefſfſaliis th. 16. 17.
B. pro quibus? th. 18.
VIII. Licentia bellica th. 19.
IX. Effectus, qui eſt acquiſitio
A. dominii th. 20 — 22.
B. imperii th. 23.
X. Pacta bellica, & quidem
A. induciæ th. 24. 25.
B. paeificatio th. 26 — 28.

T'H. I.
Beum eſt ſtatus gentium per vim certan-
tium.
II.

Licitum quandoque eſt bellum, imo &
neceſſarium, ubi aliter nos noſtraque con-
ſervare, aut jus noſtrum conſequi non poſ-
ſumus.
III.
Sapiens tamen omnia prius, quam armis
experitur, etiam ubi juſtam habet cauſam.
IV.

Modi autem ſine bello componendi con-
troverſias ſunt colloquium, compromiſfum
ad arbitros, & ſors. Quos tentare cumpri-
mis petens debet.
V.

De Dello Pace. 161

V.

— Juſta belli cauſa eſt injuria, vel inferenda,
vel illata, debito denegato, aut damno da-
to. Vnde aliud eſt bellum defenſivum, quod
ad repellendam injuriam imminentem, aliud
offenſivum, quod ad reparationem injuriæ
illatæ geritur. Bellum poœenale non admitti-
mus.

VI.
– Injuſtæ cauſæ aliæ ſunt aperte fales, aliæ
colorem quendam juſtitiæ præ ſe ferunt.

VII.

Cauſeæ aperte injuſtæ ſunt ambitio & ava-
ritia, quibus addi etiam debet voluptas.
Quæ etſi raro publica confeſſione evulgan-
tur, plerorumque tamen bellorum cauſæ
ſuaſoriæ ſunt.
VIII.

Pro cauſis juſtis perperam habentur me-
tus alienæ potentiæ, utilitas jure deſtituta,
denegatio eorum, quæ imperfecta obliga-
tione debentur, ſtudium ſe in libertatem vin-
dicandi, & ſimilia.

IX.

Quod ad modum belli gerendi attinet,
non modo vis & terror in eo, ſed & doli
atque ſtratagemata licita ſunt; modo perfi-
dia careant-

162 Li. II. Cup. XVI.

X.

Sunt enim & adverſus hoſtes jura quæ-
dam in bello obſervanda: nec plus in cæde
ac vaſtatione licet, quam ad finem belli eſt
neceſſarium.

XI.

— Dividi ſolet bellum in ſolenne & minus
ſolenne. Illud eſt, quod à ſummis utrin-
que imperantibus prævia indictione geritur:
hoc, in quo alterutrum deficit.
XII.

Indictionem belli offenſivi ipſa lex natu-
ræ&, ceu ultimum evitandi belli remedium,
Præcipit.
XIII.
Jus belli gerendi non niſi imperantibus
competit: nec magiſtratus inferior, ex ſolo
conſenſu ejus præſumto, id exercere poteſt;
niſi defenſionem poſtulet ſubita neceflitas.

XIV.

Per patientiam & receptum civitas vel im-
perans efficit, ut ob injurias;, a ſubditis aliis-
que illatas, bello peti pofſſit.
XV.

Nec peculiari pacto videtur opus eſſe, ut,
qui pœnæ ob atrocia & manifeſta delicta
evitandæ cauſa ad aliam gentem ſe confe-
runt, ne recipiantur ac protegantur: quan-
quam

De Bello & Pace. 162

quam eam ob cauſam bellum ſuſcipere vix
operæ pretium fuerit.
XVI.
Bello perfecto nondum opus eſt, ubi re-
paratio injuriæ haberi poteſt per Repreſſalias,
quibus ob debitum civitatis, aut denegatam
juſtitiam, cives aut bona civium illius Reip.
auntur ac detinentur, donec læſo ſatis-
lat.

XVIII.

– Bellum imperantes non pro ſe modo re-
te gerunt, ſed & pro ſubditis, federatis,
amicis, & quibusvis injuſte oppreſſis, auxi-
lium illorum implorantibus.

XIX.

Cædibus, vaſtatione & occupatione re-
rum, ultra, quam finis belli requirit, graf-
ſari, etſi juri naturæ ſit adverſüm, moribus
tamen gentium ſæœæpe pro illicito aut infami
non habetur: e contrario veneno uti adver-
ſus hoſtem, & percuſſores ei immittere, re-
cepta gentium conſuetudine nefas cenſetur,
quod tamen jure naturæ prohibitum eſſe
demonſtrari vix poteſt, niſi percuſſores ad
Perfidiam incitentur.

XX.
Effectus belli eſt acquiſitio rerum hoſti-
lium, quæ intuitu tertii ſtatim, ubi verè
occupatæ ſunt, acquirumur: firma autem
X 2 poſ-

164 Lih. II. Cab. XVI.

—

poſſeſſio adverſus hoſtem non contingit,
niſi is per ſübſequens pactum juri ſuo re-
nunciaverit.

uæ hoſti eripiunt milites, naturaliter,
non ſibi, ſed illi acquirunt, cujus autori-
tate bellum geritur: ex indulgentia autem
& conſenſu imperantium res mobiles, mi-
noris præcipue momenti, militibus relin-
qui ſolent.
XXII.

Res ab hoſte recuperatæ ad priſtinos do-
minos redire debent: quod jus poſtliminii
vocatur. Id tamen jure conſtituto, & mo-
ribus receptis, ad ſolas fere res immobiles
reſtringitur, mobiles in præda ſunt.
XXIII.
Alter belli effectus eſt acquiſitio imperii,
ad quam tamen requiritur devictorum con-
ſenſus.
XXIV.
Suſpenditur bellum per inducias, quæ
ſunt ſtatus belligerantium, quo, manente
bello, bellicis actibus ad tempus ex conven-
tione abſtinendum eſt.

XXV.

Sunt induciæ vel longiores, in quibus

diſſolvitur apparatus bellicus, vel brevio-
res,

De Bello & Pace. . 165

res, in quibus idem manet. IIlas nonniſi
ſummi imperantes, has & inferiores pote-
ſtates facere poſſunt.
XXVI.

Tollitur bellum per pacem, quæ eſt ſtatus
gentium ſocialiter hactenus viventium, ut a
mutuis læſionibus abſtineant.

XXVII.

Pacem facere non niſi ſummi imperantes
poſſunt.

XxXvVIII.

Conditiones pacis fideliter explere ipſa
quidem lex naturæ jubet: majoris tamen
ſecuritatis cauſa jurejurando, interdum & ob-
ſidibus, pignoribus, vel ſponſoribus ea
confirmari ſolet.

CAb.

166 Lib. II. Cap. XVII.

CAP. XVII.
DE

F EDERI BVSET SPON.
SIONIBVS.

CONSPECTVS.
Agitur in hoc capite
I. de Federibus, quorum occurrit

A. definitio th. I.
B. materia, cujus reſpectu traditur 2

ℳ. diviſio th. 2. 3.
8. ſubdiviſio, quæ

N. proponitur th. 4.
—. explicatur th. 5 — §.

C. finis th. 9.
D. objectum perſonale th. 10.
E. ſubjectum th. I1I.

II. de Sponſionibus, quarum traditur

A. definitio th. 12.
B. obligatio, & quidem

«. ex parte imperantium th. 13.
S. ex parte ſponſorum th. 14.

TH. I.

edera ſunt pacta ſocietatis inter ſummos
utrinque imperantes inita.

II.

De Federibus & Sponſionibus. 167

II.
Ea vel juri naturæ nil addunt, vel ex
obligatione imperfectam perfectam red-
dunt, vel novom plane obligationem pro-
ducunt.

III.
Primi generis federa nec ſuperflua ſunt,
nec in DEVM injuria.
IV.

Poſteriorum generum federa ſunt vel
æqualia, vel inæqualia.
V.
qualia ſunt, in quibus æqualia utrin-
que præſtantur æquali modo.
VI.

Inæqualia ſunt, ubi vel inæqualia onera
tantum præſtanda ſunt, vel altera pars fit
deterioris conditionis.

VII.

Deterior vero illa conditio vel conjuncta
eſt cum ſummi imperii diminutione, vel il-
lud relinquit integrum.

VIII.

168 Lih. II. Cap. XVII.

VIII.

Onera tranſitoria ſummum imperium
von diminuunt: neque perpetua id ſemper
efficiunt.

IX.

Porro federa vel in genere perpetuam ſe-
curitatem intendunt, unde ſyſtemata civi-
tatum oriuntur; vel peculiarem quandam
utilitatem ſpectant, qualia ſunt bellica de-
fenſiva vel offenſiva, & quæ commerciorum
cauſa ineuntur.

X.

Licet federa inire cum omnibus, quo-
rum commoda promovere, & a quibus
commodum aliquod percipere licet. Hinc
nec diverſæ religionis populi, nec qui a re-
ligione Chriſtiana alieni ſunt, excluduntur,
modo ipfſa religio inde detrimemum non
capiat.

XI.

Dividuntur denique federa in realia &
perſonalia; quorum illa nomine Reip. hæc
nomine imperantis ineuntur: illa mortuo re-
ge perdurant, hæc cum perſona imperantis

expirant.
XII.

De Federibus && Sponſionibus. 169

XII.

Cognatæ federibus ſunt Sponſiones, quæ
ſunt pacta a miniſtris circa negotia publica
ſine ſummæ poteſtatis mandato inita.

XIII.

Iis ſummus imperans non tenetur, niſi
poſtquam vel verbis, vel factis, rata habue-
rit: rata autem habere cenſetur, qui com-
modum ex iis percipit.

XIV.

Sponſores obligantur ad operam dan-
dam, ut permoveant Rempublicam ad ap-
probandam ſponſionem. Ad damni autem
reparationem tenentur, qui vel in iſthoc of-
ficio negligentes ſunt, aut plane contrarium
faciunt, vel poteſtatem paciſcendi do-
loſe præ ſe ferunt.

*

x CAbP.

170 Lib. II. Cap. XyVIII.

CAP. XVIII.

DE
OFFICIIS CIVIVM.

CONSPECTVS.

Traditur hie Officiorum
I. Diviſio, & ea quidem
A. principalis th. 1I.
B. ſecundaria th. 2.
II. Expoſitio,
A. generalium erga
c imperantem th. 3.
S. civitatem th. 4.
y. concives. th- 5.
B. ſpecialium
s. in genere th. 6.
g. in ſpecie
N. Conſiliariorum thi. 7.
Miniſtrorum Eccleſiæ th. 8.
J. Doctorum Academicorum th. 9.
. Judicum th. 10.
. Belli Ducum th. II.
J. Militum th. 12.
7. Legatorum th. 13.
H. Quæſtorum th. 14.

III. duratio th. 15 — 17.

TH. I.

S civium vel generalia ſunt, quæ ex

communi civium ſtatu fluunt, vel ſpe-
cialia

De Offciis Civium. 171

cialia, quæ ex ſpeciali cujusque munere in
Rep. oriuntur.

II.
Generalia vel imperantem, vel eivitatem,
vel concives reſpiciunt.
III.
Imperanti debent ſubditi reverentiam, Fide-
litatem, & obedientiam.

IV.

Officia erga civitatem ſunt: Vt ſalutem
ejus omnibus aliis reſpetctibus præferant:
vitam && opes ad eum ſervandam offerant:
e. commoda ejus omnibus viribus promo-
veant.

V.

Cum concivibus pacifice && amice vi⸗
vant.

VI.

Officiorum ſpecialium ſumma hæc eſt:
Ne quis ullum in Republ. munus affedtet aut
Juſcipiat, ad quod igeltrn je deprehendit, &&
2 ul

172 Lib. II. Cap. XVIII.

ut in ſuſcepto munere fidem & induſtriam ad-
hibeat.

VII.

Conſiliariorum ſpeciatim eſt: (1I.) ad
omnes Reipubl. partes attendere; (2.) ſen-
tentiam dextre, fideliter & citra affectus
dicere; (3.) in omnibus conſiliis ſalutem
Reip. pro ſcopo habere; (4.) pravis prin-
cipum affectibus non velificari; (F5.) fa-
tionibus abſtinere; (6.) non diſſimulare di-
cenda, nec efferre tacenda; (7.) corruptio-
nibus non patere; (8.) publica negotia pri-
Eas & occupationibus &ũ voluptatibus præ-
erre.

VIII.

Miniſtri Eccleſiæ (1I.) gravitatem & at-
tentionem in munere ſuo adhibeant; (2.)
veritatem doceant; (3.) exemplo doctri-
nam confirment.

IX.

Doctores Scholaſticc & Academici (I.)
falſa, pernicioſa, turbulenta, inutilia do-
gmata ne proponant; (2.) vera ſolidis ra-
tionibus demonſtrent.

X.

De Okoiis Civium. 173
X.

Judicum officia ſunt: (I.) facilem qui-
busvis acceſſum præbere; (2.) plebem con-
tra potentiores protegere; (3.) ſine reſpe-
Gu perſonarum jus dicere; (4.) lites non
Protrahere; (F.) a corruptelis abſtinere;
(6.) diligentiam in cognofſcendis cauſis ad-
hibere; (7.) affectus ſeponere; (8.) recte
faciendo neminem timere.

XI.

Ducibus bellicis incumbit (1.) militem
diligenter & tempeſtive in armis & labore
exercere; (2.) diſciplinam militarem con-
ſervare; (3.) milites non neceſſarlis Pericu-
lis non exponere; (4.) annonam & ſtipen-
dia diligenter ac fideliter curare; (F.) ex-
ercitum Reipublicæ faventem ac fidelem red-
dere & conſervare.

XII.

Militum eſt (1.) ſtipendiis acquieſcere &
injuriis abſtinere; (2.) labores pro Rep. li-
benter & ſtrenue obire; (3.) in periculis
nec temere nec timide agere; (4.) fortitu-
dinem in hoſtes, non in commilitones,
oſtentare; (F5.) ſtationem demandatam ma-
3 ſcule

174 Lib. II. Cap. XVIII.

ſcule defendere; (6.) honeſtam mortem tur-
Pi vitæ præferre.

XIII.

Legati ſint (r.) cauti & circumſpecti in
diſcernendis veris & falſis; (2.) taciturni;
(3) adverſus corruptiones obſtinati.

XIV.

Quæſtores (I.) acerbe ne exigent tribu-
ta; (2.) nihil oneris adjiciant; (3.) publici
nihil intervertant; (4.) debita citra moras
ſolvant.

XV.
Specialia hæc officia durant, quamdiu

munus geritur: generalia quamdiu quis ci-

vis eſt.
XVI.

Deſinit autem aliquis civis eſſe, ubi vel
cum conſenſu civitatis ſponte diſcedit, vel.
civitate ob delictum ejicitur & jure civita-
tis privatur, vel in hoſtis ditionem conce-
dere adigitur.

XVII.

De Offciüs Civium. 175
XVII.

Non licet civi a civitate diſcedere ſine
expreſſo imperantis conſenſu, niſi pacta &
Privilegia id concedant, vel per con-
ſuetudinem id conceſſum eſſe
conſtet.

Euroskala Offset

Moiis Civium.

X.

FarbSelector Standard-

la ſunt: (I.) facilem qui-
* præbere; (2.) Plebem con-
protegere; (3.) ſine reſpe-
jus dicere; (4.) lites non
) a corruptelis abſtinere;
in cognoſcendis cauſis ad-
ctus ſeponere; (8.) recte
m timere.

jerl

XI.

cis incumbit (1.) militem
üpeſtive in armis & labore

diſciplinam militarem con-
ites non necefſarlis pericu-
; (4.) annonam & ſtipen-
„ fideliter curare; (5.) ex-
Ccæ faventem ac fidelem red-

TE.

XII.

1.) ſtipendiis acquieſcere &
. (2.) labores pro Rep. li-
le obire; (3.) in periculis
timide agere; (4.) fortitu-
s, non in commilitones,
ſtationem demandatam ma-
V 3 ſcule

2

– Copyright 4/1999 VxMaster Gmbh wWW. yymaster. com

1