Ag87
author: Pufendorf, Samuel von

2408

SAMVETIS EVFENDORFI
DE

OFFICIO

HOMINS ET CIVIS

ſeci indum Legem naturql’ lem
RL LEIBRI Po,
W cum
“ 1IOANNIS BARBEYRACII
Notis, & Examine
CENSVRAE LEIEBNITIANAE,
in calee operis ſubiunctae.
Ex Gallico in Latinum ſermonem tranſtulit
SEBASTIANUS. MASSON.
Egditio tertia;
emendata & locupletata

7

CHETATOY, EEIPATRAARNO.

“ GIESSA .
dSumiibus 10. PHTIPPI kEIEGERI. pcCc xII

SYSSSFEe
N Meiz 2

N
8 R

Ne 2 WS
fe Rd R
Dranse
—

CHRISTOPH. FRID. AYRMANNI,
Profeſoris Hiſtor. at Philoſ. primarü in Academia

Gieſena,

PRAEFATIO.

Niuerſa Morum doctrina, mea qui-
dem ſententia, ad duas ſummas
virtutes, ſeu mentis habitus,
referri poteſt, IJuſtitiam & Pru-
dentiam; ita tamen vt poſterius
vocabulum in ſtrictiori ſenſu
accipiatur, nec, vt vulgo ſolet fieri, omnem de vi-
ta & moribus diſciplinam denotet, prius autem
R latius ad reliquas etiam virtutes, exceptis
his quae ad prudentiam pertinent, extendatur.
Ac Iuſtitiam quidem dico, quae ad naturam rerum
& actionum humanarum, iure ac lege certo mo-
do deſinitam, reſpicit, vniceque iuſti, ſiue recti &
honeſti, ratione habita, quaedam neceſſario agen-
da vel omittenda in vniuerſum praeſcribit, appli-
cationem vero ad caſus ſingulos aeque, ac cetera
nec praecepta nec Frohibla tanquam permiſſa
2 a0⁰G

2 7.
AAAA S

‚ „☚

4 Chriſtoph. Prid. Ayrmanni
—
ac licita, prudenti cuiuſuis arbitrio relinquit. Pru-
Jentiam vero dico, quae ad circumſtamias potiſ-
ſimum rerum & actionum humanarum reſpicit⸗
& ſecundum illas, prout decus, & praeſens vitae
humanae vtilitas, ſiue aequum bonumque poſtu-
lat, deliberatione inſtituta, vniuerſales iuſtitiae
regulas ad ſin gulos caſus applicat, in licitis vero ac
permiſſis, quid in vniuerſum aeque ac caſibus ſin-
gulis agere aut omittere magis minuſue deceat &
conueniat, tanquam medium ad finem propoſi-
tum obtinendum maxime idoneum, inuenit, de-
ligit, dubioque ſublato conſulit ac ſuadet.
Iuſiitiae igitur eſt, honeſta & juſta, id eſt natu-
rae ac legi congrua, praecipere, turpia & illicita
vetare, licita ac permiſſa libera cuiuis relinquere;
prudentiae vero eſt, deliberatione in dubio caſu
ſecundum varias circumſtantias inſtituta, conſi-
lium capere, decora, bona & Vtilia vitae indaga-
re, deligere ac ſuadere, indecora, mala & noxia
declinare, diſſuadere ac reiicere. Quod ſi confi-
lium in legem conuerſum ſit, eius obſeruatio iam
non amplius prudentiae eſt, ſed iuſtitiae: quod
quidem in plerisque hominum inuentis & inſtitu-
tis, variis ſancitis legibus, ſolenne eſt. Quid vero
praeter leges, praecepta, deliberationes & conſi-
la, ad regendam proxime vitam moreſque requi-
ratur, non video.
Ac in ceteris etiam, praeter morum doctrinam,
avtibus ac ſcientis, quas pro eo ac par eſt, ad decus
& vtilitatem vitae conferre volumus, analogum
quiddam iuſtitiae ac prudentiae deprehendimus,
cum in comparando perfecto earum habitu, pri-
mo

no c.
regul
busd
in en
Vario
Ur
gisn
cent
Cul
clenti
Alen
mam
in art
enti
Verd
conſt
ſieel
Pient
br⸗
en S
enaſc
en
Wand
ſüenti
Dhila
Sonti
hum
lbre
tem
Eo
ham
ll

d. Pru⸗
Ppotil.
eſpieit⸗
18 Wae
poſter
zuſtitiae
vetoac
lbusn⸗
ſecen &
propol⸗
nit, le
t.
ſt natu⸗
Aict
inquere;
bio cile
conl
incage⸗
N noxi
conſi
tio iam
quo
jnſkitu⸗
nid vero
conf⸗
lengul-

trinam,
Qdecus
dimus,
u, P⸗
m0

“

Praefatio. 5

mo certas nobis & exploratas ideas, principia ae
regulas formamus, ex quibus, ceu legibus qui-
busdam, quid in illis ſtatuendum & agendum ſit,
in vniuerſum definiatur; in praxi vero deinde &
vario quem ſpectamus vſu, ad circumſtantias po-
tiſſimum reſpicimus, & quid ſecundum illas ma-
gis minuſue deceat conueniatque, praeuia pru-
denti deliberatione inuenimus ac decernimus.
Quale quid cum non ſine acumine ingenii, ſuffi-
cienti experientia, & idoneo doctrinae apparatu
aſſequamur; hinc neceſſe omnino eſt, vt maxi-
ma mortalium pars, cum in vita & moribus, tum
in artibus & ſcientiis, aliorum peritiorum pru-
dentiorumque conſiliis & placitis innitatur. Qui
vero & ſibi & aliis ſemper in omnibus recte queat
conſulere, & quod vitae vtile ac decorum eſt per-
ſpicere atque inuenire, hunc merito ſummum ſa-
pientiae gradum attigiſſe cenſemus.
Prouti autem veteres Doctrinam morum in Ethi-
cam & Politicam diuiſerunt, non potuit non ſumma
enaſci regularum iuſtitiae ac prudentiae confuſio.
Quam primum tollere radicitus conati ſunt RKo-
manorum lurisconſulti, conſtituta peculiari Iuris
ſcientia, non leuiter tamen etiam a Stoicorum
Philoſophorum diſciplina adiuti. Ex quorum
fontibus doctrina ſua deriuata Cicero, ipie diuini
humanique Iuris peritiſſimus, aureum de Oficiis
librum compoſuit, & fauſto omine ad poſterita-
tem tranſmiſit. Nouam vero rurſus confuſionem
& obſcuritatem induxerunt barbara, quae rui-
nam Romani in occidente imperii ſecuta ſunt, ſe-
cula, donec cum Iurisprudentia Romana inſtau-

3 ratis

* Chriſtoph. Frid. Ayrmanni

ratis elegantioribus litteris, excellentia enaſceren-
tur ingenia, ſeruiliter inhærere veterum inuentis
receptiſque vulgo opinionibus neſcia, quorum
ope & morum doctrina ſenſim nitori ſuo reſtituta,
& magis magiſque perfecta eſt. Quae inter Grotio
inprimis ea manlſit gloria, ut in praeſtantiſſimo
de Iure belli & pacis lihro, primus genuina lIuris
naturae & gentium fundamenta eleganter ac per-
ſpicue expoſuiſſe cenſeretur. Quem deinde magna
contentione ſecuti funt alii, non eandem tamen
ſemper viam & ordinem amplexi.
Si quid mihi hac de re videatur dicere fas eſt,
exiſtimo omnem Morum dodtrinam primo diſtribui
commode poſſe in vniuerſalem & particularem, qua-
rum illa omnes in vniuerſum homines, quibuſuis
locis & temporibus exiſtentes conſiderat, haec
partem tantum certis locis & temporibus defini-
tam; illa Philoſophiae eſt ſpecies toti hominum
generi proficua, haec peculiaris diſciphna certo
inprimis hominum generi neceſſaria; illa vna &
ſimplex eſt, haec varia & multiplex, ac reuera in-
finita; illa ratione potiſſimum nititur, haec vſu &
experientia, altera tamen alterius ope omnino in-
diget. Porro Philoſophiam morum diſpertior in ge-
neralem & ſpecialem, & priorem rurfus duplicem
facio, Ethicam generalem, quae communes de ho-
minis voluntate, moribus, affectibus, virtutibus,
vitiis, & vita vniuerſa doctrinas continet; & Po-

liticam generalem, quae communem ſtatus ciuilis

varii generis, ac reliquorum quae eodem ordina-
rie referuntur vitae ſtatuum naturam, cunctaque
huc pertinentia inſtituta explicat. Specialem ve-
ro

fod
zian
ilam
nomit
nomi
enimm
nom
liss de
urti
uart
ſtrick
ciuit
teris,
tutis⸗
Venk
Alter
harxi⸗
larn
liro
Drin
ju V
ockr
iae y
Lre
temp
ſub)
Anno⸗
le cel
in au
les er
ulte
Excit⸗

laſceren-
indelts
quorum
rekhitue.
ter Git
Tanriſhtoo
Uima lurs
er hel⸗
de mugin
em tanen

ke is eſh⸗
ſriboi
1 b, Ila⸗
gubbllnt
1, Mec
s Getor⸗
ominutn
na cetto
luen
ehera I-⸗
zec
pminoin⸗
tiot inge⸗
luplicen
es ge ho⸗
itutibls,
; 5 e⸗
1 ciuilis
Otdina-
mnotigu’
dlem ve-

10

Praefatio. „

ro duplicem item ſtatuo, quarum alteram Philoſo-
phiam iuſti & honeſti, alteram decori & vtilis voco,
illam vulgo Iurieprudentiae natutalis ſiue vniuerſalis
nomine ſatis cognitam, hanc Prudentiae vniuerſalis
nomine non incommode denotandam. Vtrique
enim ex parte tantum Ethicae & Politicae ſpecialis
nomen congruit; quanquam vulgo decori & vti-

lis doctrina propria Politicae cenſeatur. Denique
particularis morum doctrina triplex conſtitui poterit,

quarum prima erit Politica particularis, in ſenſu
ſtrictiori accepta, quae ſtatum peculiarem certae
ciuitatis, v. c. RKomanae, Germanicae, &c. ve-
teris, nouae, publicum priuatumque, cum inſti-

tutis & moribus omnium & ſingulorum in ea vi-

ventium, aliisque eodem pertinentibus explicat;
altera Iurisprudentia particularis, & tertia Prudentia
particularis, vtraque ad easdem ciuitates reſtricta,
quarum poſterior etiam Politicae particulari in ſen-
ſu vocabuli laxiori accenſetur.
Primus autem merito putatur Samuel Pufendor-
Fus, vir excellenti ingenio, & ſolida ac eleganti
doctrina praeditus, diu deſideratum Iurispruden-
tiae vniuerſalis Syſtema, iuſta adornatum methodo,
& a corruptis, ineptis ac ſuperfluis ſuperiorum
temporum traditionibus purgatum, euulgauit

ſub Iuris naturae & gentium titulo Londini canorun

anno 1672. magnam ob id in Profeſſorio mune-
re celebritatem adeptus, ac poſtremo ad ſummas
in aulis dignitates, quin & Liberi Baronis hono-
res euectus, defunctus a. 1694. Sed id ipſum
multos ei aemulos, obtrectatores & aduerſarios

excitauit: quibus tamen compluribus ſcriptis

( 4 maſcu⸗

2 Chriſtoph. Fid. Ayrmanni

maſcule reſtitit, & pleraque dogmata ſua aequis
rerum arbitris ſatis ſuperque comprobauit. Qua
de controuerſia conferri meretur Hiſtoria paullo
plenior Iuris nat. Thomaſiana pag. 90. ſeqq. Vt ve-
ro ad vfus inprimis academicos accommodatio-
rem redderet lurisprudentiam vniuerſalem, ex
maiore iſthoc opere Epitomen confecit, & ibidem
a. 1673. minore forma euulgauit. Quem libel-
lum cum ipſe ſub limam reuocare conſultum
haud putaret, tametſi deinceps maius opus ſe-
cundis curis plenius emendatiuſque ediderit; ſub
initium praeſentis ſeculi celeberrimusGieſſenſium
Profeſſor Immanuel Weberus, communicato prius
cum ipſo & amicis eius conſilio, nonnulla in ſuis
editionibus correxit ac ſuppleuit, quem ideo
optimo iure & alii nonnulli ſecuti ſunt.
Ceterum libellus hic de oficio hominis & ciuis,
praecipua fimul vniuerſae morum doctrinae
principia & fundamenta facili ac perſpicua me-
thodo expoſita comprehendens, diſcentiumque
ſtudiis & praelectionibus academicis aptiſſimus,
tum eleganti & veterum aemula Latina dictione
compoſitus, & cum Ciceroniana de Officiis com-
mentatione, quam imitari voluiſſe auctor videtur,
omnino comparandus, rara cum eiusdem Mon-
zambano fortuna vſus eſt; adeo vt pridem variae
eius & creberrime repetitae editiones numerari
deſierint, ſaepiusque etiam in peregrinas trans-
latus linguas, variaque ornatus veſte in publi-
cum prodierit. Inprimis autem commendan-
dae doctorum virorum in eum notae & obſeruationes,
aut libro adiectae, aut ſeorſim excuſae, quibus
aucto⸗

aucte
zut 21
tur &
curru
Mebe
Ap
mam
oble
auxit
ſophh
tam!
in g.
guide
ſirst
Thnn
l
ttol

ſant
s
luunn
keror
ins 4
Ui I
uin
riti,
adh
att,
alee
lami
6i H.
len

aequis
t. Q⸗
iu huule
Vt ve⸗
odatio⸗
lem, er
Ailicn
em libel⸗
nſultum

ops ſe

eritz ſub
ſenſium
1o prius

in is

era igeo

6 ui,
otrinze
ela me-
lomque
Cmus,
gickione
iis comn⸗
Fidetr,
n Mer.
n ſari
vmelatl
trans-
jendan⸗
tiones
guibus
uco.

Praefatio. 9

auctoris dogmata aut illuſtrantur & confirmantur,
aut aliquando non immerito taxantur, emendan-
tur & ſupplentur. Quo in cenſu mihi nunc ſuc-
currunt lucubrationes Titii, Hochſtetteri, Proelei,
Weberi, Kemmerichii, Treueri, Lehmanni, Ottonis.
Ac prae ceteris multum tribuo editioni ad pri-
mam auctoris emendatae, quam ſupplementis &
obſeruationibus in academicae iuuentutis vſum
auxit & illuſtrauit Gerſchomus Carmichazl, Philo-
ſophiae in Glaſguenſi academia Profeſſor, edi-
tam Edimburgi a. 1724. & recuſam Baſileae a. 1739.
in qua etiam aliqua occurrunt, quibus Leibnitii
quibusdam in opuſculo Pufendorfiano deſideratis
ſatisfacere ſtuduit. Tum quoque magnus ille
Thomaſius, vt ex Pufendorfii fontibus ſua largiter
hauſit, ita viciſſim nouum ei ſubinde ſplendorem
attulit.
Sed inter praecipuos Pufendorfianae doctrinae
fautores, illuſtratores ac patronos merito referen-
dus eſt Vir Iurisconſultiſſimus clariſſimusque
Ioannes Barbeyracius, quem anno 1674. Gallia ex-
terorum bono in lucem extulit, ab initio ſeculi hu-
ius doctoris academici munere functum Beroli-
ni, Lauſanae, ac poſtremo ab anno 1717. Gro-
ningae. Is cum mira polleret linguae patriae pe-
ritia, vt Pufendorfiumorbi notiorem redderet, cum
adhuc Berolini eſſet, aggreſſus eſt operis de Iure
naturae & gentium maioris verſionem Gallicam, eam-
que doctiſſimis notis illuſtratam euulgauit Amſtelo-
dami a. 1706. in 4. Hinc libellum quoque de off-
cio hominis & ciuis ex editione Weberiana in lin-
guam Gallicam tranſtulit, notiſque explanatum edi-

NX 5 . dit

10 Chriſtoph. Rid. Ayrmanni

dit ibidem a. 1707. in 8. Lectu digna eſt quam
raemilſit praefatio, qua vt vtilitatem breuiarii hu-
iuſmodi in ampliſſima luris naturalis doctrina de-
monſtraret, probat ſententiam Iſaaci Barrowi An-
gli, qui habitus mentis nihil aliud eſſe docuit,
quam ſpeciem memoriae. Niſi enim praecepta
moralia crebra repetitione & exercitio iugi infi-
gantur memoriae, fore vt ſenſim eorum obli-
viſcamur, ac poſtremo habitus euaneſcat. Ad
hoc vero prorſus neceſſarium breuiarium perſpi-
cuum & apte diſpoſitum, & in quo praecipua
moralis doctrinae capita paucis verbis compre-
henſa ſint, vt vno quaſi adſpectu fundamenta &
nexus praecipuarum vaſtiſſimae ſcientiae verita-
tum ad animum reuocari queznt. Quale qui-
dem inter veterum ad nos tranſmiſſa ſcripta per-
peram quaeratur, cum artificium ſyſtematis iuſti
componendi ſuperiori demum ſeculo inuentum
ſit. Inter omnia autem ſcripta moralia recentio-
ri hac aetate elucubrata, non facile reperiri ſiſte-
ma magis perſpicuum, ſolidum, plenum & bene
diſpoſitum, quam praeſentem Pufendorfii libel-
lum; qui in ſumma etiam exactior cenſendus ſit
ipſo eiusdem auctoris maiore de Iure naturae &
gentium opere.
Gallica haec compendii Puſendorfiani editio altero
ſtatim poſt anno recuſa eſt minus eleganter & ac-
curate Luxemburgi Hinc auctor ipſe a. 1715.
Amſtelodami eam tertium euulgauit, & quartum a.
17198. cum iam cathedrae Iuridicae in academia
Groningenſi praefectus eſſet, emendatiorem
longe & notis auctiorem, in quibus nonnullorum
hor-

hort
prok.
Tunm

Slan

15

u⸗
min
re fa
cidi
lbie
cam
ranc
falln
caul.
luo⸗
eim
gi
forn
notis

ſt quun

iarii hu⸗
trinz e⸗

ONAH-
docit ,

aeceptt
iugi il.
um obli.
jperhi
raecipa
commpte⸗
menta
e Verica⸗
Lale qui⸗

tphtnpe..

natis i
nueptuan
ecentio⸗
iriſſe.
. bene
lilibel⸗
rnclbͤſt
tutae

6, Atet.

er a⸗
1,1715.
ti 2.
demi
ztiokenn

lotm

hol⸗

Praefatio xxI

hortatu ſubiecit exempla regularum applicationi
pProficua, paſſimque & ipſum auctorem correxit.
Tum quoque poſtremae editioni ſubiunxit Epi-
Nolam Leibnitianam, Gallice item verſam, & copio-
ſis meditationibus acriter ſubinde caſtigatam.
Quam cum viuo adhuc Leibnitio, magni tum no-
minis inter eruditos viro, ſed eodem fere tempo-
re fato functo, compoſuiſſet, ac typographo tra-
didiſſet, lepide ſimul ac modeſte finxit, auctorem
ſibi eius ignotum eſſe, ideoque pro Anonymi ſoetu
eam venditauit, exemplo ad poſteritatem memo-
rando. Quod in praefatione & notis ingenue
faſſus eſt, nec male ſuſpicatus, arcanas ſubtuiſſe
cauſas, cur Leibnitius Pufendorfio conterraneo
ſuo, variis oblatis occaſionibus, ſe iuſto iniquio-
rem praebuerit. Quintam denique editionem ſplen-
didam prorſus & elegantem, & paulo ampliori
forma emiſit ibidem a. 1735. quamplurimis etiam
notis auctiorem, & paſſim prioribus politioreni;
cui in calce adiectae ſunt plenae bonae frugis
orationet eius duae de permiſſione & beneficio legum.
In qua etiam hinc inde reſpondet ad dubia ipſi ab

aliis eruditis viris mota; quorum tamen pleraque,

quod nec ſuam nec Pufendorſii mentem ſatis iſti
aſſecuti ſint, id quod ſibi ob diuturnum in ſcriptis
eius explanandis ſtudium merito quaſi peculiare
vindicat, ſicco praeterire pede maluit, quam vi-
tilitigiis, a quibus alioquin ob ingraueſcentem
aetatem alienior ſit, tempus perdere. Quale
uid etiam in praefatione reponit Doctori cui-
An adoleſcenti Balthaſari Branchu, qui Obſerua-
tionibus ad Iue Romanum Lugduni Bat. a. 1721.
Edl⸗

12 Chriſtoph. Frid. Ayrmanni

editis adiunxerat Leibnitium contra Barbeyracium
vindicatum.
Nec tamen ob notas ſolum commendanda eſt
haec Pufendorfiani compendii editio, ſed vel maxime
ob verſionem Gallicam ipſam, quae paſſim com-
mentarii vicem explet. Id quod etiam de Galli-
cis eius maioris operis, & Grotiani item de Iure belli
& pacis verſionibus & editionibus tenendum eſt.
Addo quod easdem ita compoſuerit, vt perpe-
tuum ſumul in compendium iſtud commentarium prae-
ſtarent; vnde & in hoc explicando paſſim ad
vtrumque iſtud opus maius prouocat. Vt pro-
pterea omnes doctrinae Pufendorfianae aeque ac
Barbeyracianae ſectatores admiratoresque neceſ-
ſe omnino habeant, tres iſtos libros vna ſibi com-
parare, locupletem Iurisprudentiae vniuerſalis the-
ſaurum in crebra eorum lectione & comparatione
certo certius inuenturi. Ac maius quidem opus
Pufendorfii Gallicum ſecundis curis politius auctius-
que prodiit Amſtelodami a. 1712. tertia vice au-
Gtore inſcio parum emendate recuſum in Gallia,
quamuis titulus Amſtelodamum mentiatur; quo
de nonnulla queſtus eſt in praefatione compendii
Pufendorfiani. Quinta denique & locupletiſſima
editio, ab ipſo auctore procurata, excuſa eſt Am-
ſtelodami a. 1734. in 4. Neſcio vero an in Latina
eiusdem operis maioris editione, cum notis Hertii, a
mendis repurgata, quam poſt primam Hanco-
furti ad Moenum a. 1706. excuſam, prodiiſſe lego
Amſtelodami a. 171 5. partes aliquae Barbeyracii in-
terceſſerint, quoniam eam intueri haud licuit.
Germanicae quidem verſioni, quae Francofurti a.
1711.

1711
(tae!
goun
Viana
2. 17
Tm
fallo
Ke
ni
ichi
le
leg
7
Giore
Ger
ale,
libro
Cdnfe
Ultio
fe

exN

ejfacinn

ande ſc

maximne
imn conn⸗
de Gali
ue keli

gum et.

t perhe.
mprae⸗
aCim ad

Vt pro.

eque 40
nenecel⸗
ſhbi com⸗

c l.

utatiole
dem 0h
auctilg⸗
iee all⸗
nGillie,
tvri guo
mpendt

leticima

in MN
pyntü⸗ 4
ℳ

le lego

4 licuit.
gſoti 4.

Praefatio. 13;
171 1. prodiit, tam Hertiüi, quam Barbeyracü ſele-
Ctae notae acceſſere. Grotü vero opus cedro di-
gnum de Iure belli & pacis, poſt editiones Grono-

vianas, Latine euulgauit Barbeyracius Amſtelodami

a. 1720. in 8. Gallice vero verſum & notis illuſtra-

tum ibidem edidit a. 1724. in 4. & luculentius ni

fallor a. 1736.
Sed nec cetera cultiſſimi doctiſſimique Barbey-

rfacii ſcripta praetereunda ſunt, vt integrior ex illis

doctrinae moralis apparatus comparari queat, ea
praeſertim ad quae in notis paſſim lectores ſolet
ablegare. Qualia ſunt ſub hiſce titulis euulgata:
Traitb du Jeu, Amſt. 1709. in 8. Voll. 2. & ex au-
Ctiore editione ib. 1737. Voll. 3. cuius libri etiam
Germanica extat verſio. Item: Traité de la Mo-
rale des Peres de!l Egliſe, ibid. 172 8. in 4. cum quo
libro praefatio maiori Pufendorfi operi praemiſſa
conferenda eſt, & inſpicienda quoque praefatio
editionis quintae compendii Pufendorfiani. Item:
Defenſe du Droit de la Compagnie Hollandoiſe des In-
des orientales, Hagae Com. a. 172 5. in 4. Tum quae
ex Moodtio atque aliunde tranſtulit, aut ipſe ſpar-
ſim prius edidit, ſub titulo: Recueil de Diſcours
ſur diverſes matieres importantes traduits ou compoſez

par J. Barbeyrac, Amſt. a. 1731. in 8. Voll. 2.

Oratio quoque eius de Magiſtratu forte peccante, e
pulpitis ſacris non traducendo, Latine occurrit in
XKromeyeri Inſtructione de elencho morali homiletico,
Erfordiae a. 172 2. in 2. & ſeorſim recuſa Z ubingae

2. 1724. Verſiones enim Gallicas concionum

Tillotſoni Angli, ſimiliaque plura lubens praeter-

mitto.
Tam-

14 Chriſtoph. Frid. Ayrmanni

Tametfi vero lucubrationes Barbeyracianae
non rectius, quam in Gallica legantur lingua, &
ſic inſigne pretium prae quibulnis earundem in
alias linguas translationibus retineant: non dam-
nandus tamen protinus erit omnino labor, ſi qui
in gratiam eorum, qui ignari ſermonis Gallici, aut
ſaltem in Germanorum academiis Latino adſue-
tiores ſunt, Latine etiam loquentem auctorem in-

ducant. Ac compendium quidem Pufendorfianum

ex inſtituto & cum notis Barbeyracii Latine euulga-
re aggreſſus eſt Vir clariſſimus Sebaſtianus Maſſon,
Monsbellicardenſis, cui lingua Gallica vernacula
fuit, praeter quam tamen etiam Latinam, Itali-
cam & Germanicam probe calluit, inſigni prae-
terea doctrinae pariter ac formae morumque ele-

gantia conſpicuus. Is cum in aula Darmſtadina

aliquandiu verſatus eſſet, anno 17 20. ad Gieſſenſem
miſſus academiam, ſplendidiſſimaeque Iuris naturae
& gentium, Ethicae item ac Politicae Profeſſioni ad-
motus eſt, cum & ego breui poſt in primo aetatis
flore e Saxonia accerſerer, proximumque ab ipſo
locum obtinerem. Vnde inter nos facile arcta
coaluit amicitia, donec me ſubinde aduerſa vale-
tudo a crebro hominum remoueret corſortio, il-

lum alia incommoda & amicis & academiae paul-

latim ſubtraherent, mortalibus tandem ereptum
ſub finem anni 1739. circiter quinquagenarium,
& ab an. 1732. Profeſſoris honorarii & Goanſiliarü in
Sanctioribus Principis Commiſſionibus titulo gauiſum.
Cum enim ab initio ſtatim ad maiora eniteretur,
ſeriptis & exercitationibus academicis inclareſce-
re noluit. Ac iſtud quoque laudi eius imputan-

lnt, ll

om n
Dünmi
Clins ir
Lui.
Ma

fenlmf

adorne
CNNda 4
er eliti
rai,
eyte
ſunmur
otas i
gue r
textui
ſubinn
m ite
cpit ⸗
lum,
ſnmn,
exam
lur C.

bus Ne
ſtrauit

oagu⸗

1 cupi
Motum
gimien
hiei,
ugn

e—
kacianze
gla,
Adem in
on dam.
kt, ſi goi
llici, ut
0 a0lue

OremIIl⸗

Cſnun

elulgr⸗
NMcn,
ernachla
a, ſtali⸗
nl Pkae⸗
nque ele⸗

ſeten
naturaAt
mnia⸗
o zetatls
bigſ⸗
le arel
rſa Fale⸗
rtio⸗ il⸗
3e pa⸗
efeptum
nal um,
Nein
ilum.
etetut;
grelce⸗
puran⸗

dan

Praefatio. 15

dum duco, quod gener in hac academia factus eſt
ſummi quondam in Iure & ciuili ſcientia Hertü,
cuius in maius Pufendorfii opus notas ſupra alle-
gaui.
Maſſonus igitur quam dixi nouam compendii Pu-
fendorfiani editionem Bibliopolae noſtratis rogatu
adornauit, primo euulgatam Gieſſae a. 172 8. & ſe-
cunda vice a. 173 1. ita quidem vt auctoris textum
ex editione W'eberiana repeteret, ſed in eo more Bar-
beyraci, qui & Carmichaeèli placui t, praecipua mo-
menta Italicis litteris & verſibus nouis diſtingueret,
Jummaria vero & citationes maioris operis aeque ac
notas ipſius in ſermonem Latinum transferret, at-
que illas in marginibus adderet, has ſubiiceret
textui, & indicem item Latine redditum in calce
ſubiungeret. Denique ſeorſim addidit ſub Ano-
nymi item titulo Epiſtolam Latinam Leibnitii de prin-
cipiis operis Pufendorfiani de oficio hominis & ciuis, a
Boehmero primum editam, hinc Aulae librorum no-
vae Lipfiae a. 1711. editae P. XI. pag. 8 3 7. ſqjq. in-
ſertam, & editionibus Pagenſtecheri & Weberi ſub-
nexam; additis illi & translatis item animaduerſio-
nibus Gallicis. In praefixa duabus hiſce editioni-
bus praefatione Maſſonus pro modeſtia ſua demon-
ſtrauit, ſe ad laborem hunc ſuſcipiendum haud-
quaquam liuore quodam academico, aut inclareſcen-
di cupiditate adductum eſſe, ſed inprimis etiam
motum praeſtantia obſeruationum Barbeyracii, quae
eximiam Pufendorfio lucem affundant. Plena, ait,
iudicii, ſagacitatis, elegantiae, vſus, ſunt omnia: & in
iis quoque, in quibus non omnes forte conſentientes ha-
buerit, copia abundat ſalis & ingenii. Neque ſ te⸗
randa,

16 Chriſtoph. Frid. Ayrmanni

ſranda, vindicandaue a peruerſis quibuscunque inter-
pretationibus principia, quibus hot ſſtema ſuperſtruitur,
conferre quicquam magis poterat, quam animaduerſio-
nes, quas vir laudatiſſimus infenſae Anonymi cuiusdam,
iam quidem omnibus noti, cenſurae pari ſoliditate ac
modeſtia adpoſuit. Idem deinde docet, vſum ſe edi-
tione verſionis Gallicae de a. 172 3. quae mihi qui-
dem haud innotuit. Denique de Latina ſua verſio-
ne haec adiicit: Hoc adſerere auſim, ſi non omnis ſti-
li nitor conſpiciatur, quod nec facile verſiones patiun-
tur, ſaltem expreſſum eſſe perſpicue at fideliter auctoris
ſenſum, neque fortaſſis hoc nomine quicquam deficere.
Verbo & illud commemorandum eſt, ſecundam
Maſſoni editionem a prima haudquaquam differre,
aut meliorem eſſe, quod aliquibus perſuaſum eſ-
ſe memini. Quicquid ſit, emtores liber reperit,
& hoc ſatis erat ad probandum, impenſum ei la-
borem haud fruſtraneum fuiſſe. An vero Vir
optimus ſemper Barbeyracio & doctioribus aliis
ex aſſe ſatisfecerit, de hoc liberum per me erit cui-
uis iudicium.
Sane Bibliopola, cum varia in duabus prioribus
editionibus deſiderari audiuiſſet, & tertiam pridem
meliorem parauiſſet, iam praerepto praematura
morte Maſſono, mihi conſilium ſuum aperuit,
opemque meam implorauit; tametſi ſciret, Lati-
nae quidem linguae facultate me illi nullo modo
cedere, Gallicae tamen ſcientia & copia vix ac ne
vix quidem comparandum eſſe. Quid agerem,
non diu haeſitaui: tentaui negotium, idque faci-
lius opinione ſucceſſit. Nouam tamen plane
verſionem fabricare me Bibliopola vetuit, quod
for-

ſortiſſis
igirurre
u elitix/
etprime
Kucwi;
cenſai,
: vt
Citio, 8
Cnkert

rebit

WVhpin
Illias,
epec⸗
ccditon
Letexe

Kribe
fo

lie inter-
Prutm,
nallerſo⸗
CNiican
liditate a⸗
Uumleet-
nihigui⸗
ſua veſt⸗
mmii ,r

4 pani.

1Aucheri
1 lifcen .
ſicunlan
icere,
galoum el⸗
e eperi⸗
lum ei 1⸗
veto Vit
thos Ais
D etitcbi⸗

r pinihu

taematuli

iret, la·

lo nocho
ir ac e
agerem,

en plane

4 qoch
.

Praefatio. 17

fortaſſis aeque facile ſucceſſurum erat. Retexui

igitur veterem, emendaui, ſuppleui, & ex nouiſſi-

ma editione Gallica plurima de nouo tranſtuli, ac in
exprimenda auctoris ſententia ſumma ſide verſari
ſtudui; tum quoque textum Latinum accurate re-
cenſui, & inſolentiorem interpunctionem muta-
ui: vt propterea paſſim noua omnino baec tertia
editio, & ſi hoc propoſitum fuiſſet mea, dici merea-
tur; prouti his, qui cum hac priores editiones
conferre voluerint, in omnibus fere lineis appa-
rebit. Neque vero me liuor, aut vanae gloriae
aucupium, ad hunc laborem impulit, ſed publica
vtilitas, non niſi ex accurata & perſpicua verſiane
expectanda. Quam ſi non ſemper in praeſenti
editione aſſecutus fuero, in poſterum volente Deo
retexere denuo feſtinatius ſcripta hand grauabor.
Scribebam CGieſae Haſſorum, d. 10. Sept. anno
1740 M

Officio hominis & ciuis

SAM. PVFENDORFII
De

Titulorum Elenchus.

Praefatio Aucoris.
Libri I. Cap. I. De actionibus humanis in gene-

putatione. 4

re, earumque principiis & im
um, ſiue

Cap. II. De norma actionum humanar

de lege in genere, variisque harum actionum

qualitatibus.
Cap. III. De lege naturali in genere.
Cap. IV. De officiis hominis erga Deum, ſiue de
religione naturali.

Cap. V. De officiis hominis erga ſeipſum.

Cap. VI. De officiis hominum mutuis, & primo

quidem de non laedendis aliis, & damno dato
reparando, primo officio generali cuiuslibet er-

ga quemlibet. .
Cap. VII. De agnoſcenda naturali hominum aequa-
luate, altero officio generali cuiuslibet erga
quemlibet.
“ Cap.

Il

Titulorum Elenchus.

4

Cap. VIII. De promiſcuis officiis humanitatis ex-

ercendis, tertio officio generali cuiuslibet erga
quemlibet.
Cap. IX. De officiis paciſcentium in genere.
Cap. X. De officiis ſermocinantium.
Cap. XI. De officiis iurantium.

Cap. XII. De officiis circa acquirendum rerum do-

minium.
Cap. XIII. De officiis, quae ex dominio rerum
per ſe reſultant, nec non de bonae fidei poſſeſ-
ſione.
Cap. XIV. De pretio rerum & actionum.
Cap. XV. De contractibus, qui dominium & pre-
tium rerum praeſupponunt, & fluentibus inde
officiis.
Cap. XVI. De modis, quibus ſoluantur obligatio-
nes, quae ex pactis oriuntur.

Cap. XVII. De interpretatione pactorum & le-

gum.
Libri II. Cap. I. De ſtatu hominum naturali.
Cap. II. De officiis coniugalibus.
Cap. III. De officiis mutuis parentum & libero-
Cap. IV. De officiis dominorum & ſeruorum.
Cap. V. De cauſa impulſiua conſtituendarum ci-

Cap. VI. De interna ſtructura ciuitatum.

Cap. VII. De partibus ſummi imperii.
Cap. VIII. De formis rerumpublicarum.
Cap. IX. De adfectionibus imperii ciuilis.
Cap. X. De modis adquirendi imperium, inprimis

monarchiam.
”l XXK 2 CLap.

Titulorum Elenchus.

Eap. XI. De officiis ſummorum imperantium.
Cap. XII. De legibus ciuilibus in ſpecie.
Cap. XIII. De iure vitae ac necis, nec non de poe-
nis in genere.
Cap. XIV. De exiſtimatione in genere, & de iure
ſummorum imperantium circa eandem.
Cap. XV. De poteſtate ſummi imperii in bona
Cciuitate conenta.
Cap. XVI. De iure circa bellum & pacem.
Cap. XVII. De foederibus, aliisque conuentioni-
bus publicis
Cap. XVIII. De officiis ciuium.

in Puſendorfium.

13

WEE
7 5 ae 2 . S
W ETW N
W

Praefa-

Epiſtola cenſoria Anonymi, id eſt G. G. Leibniti

ntium.
n de oe⸗

& e iure
em.

i in bom

nuentioni⸗

ebniti

, . een
eeee

Pe Pe e S: P4 Pe e . òèð

233 3 2239 33

Præfatio Auctoris.

TI Teceptus plerisque cruditis Conglium
mos legis propemodum vim uton.
induiſſet, ſuperuacuum vide-

ri poterat, circa rationem huius (4) (a) Edidit

bin-
ſcripti aliquid praefari; cum res ipſa ſa- inud Iubin

tis loquatur, me nihil aliud egiſſe, 1673. Lon-

quam vt tironibus Ppraecipua Iuris Na dini resne-

rum, altero
turalis capita brevi, &, vt arbitror, per- anno poſt

ſpicuo compendio exponerem: ne, ſi euulgatum

Opus ma-
Citra cognitionem velut elementarem ius, cuius

in diffuſa eius diſciplinae ſpatia ſeſe im hoc eſt
miſerint, copia & difficultate rerum compen-
ab initio protelentur. Simul & illud

lum.

publico expedire viſum eſt, eiusmodi
doctrina morali ſtudioſae iuuentutis
animos imbui, cuius vſus manifeſtus in

vita ciuili ſpectaretur. Et licet alias

ſemper inglorium iudicauerim, alio-
rum diffuſiora ſcripta, & multo magis

propria in compendium redigere: ta-

men

itium anni

2 PRAEFATIO

men cum ſupetiorum SuKoritas acce-
deret, a cordatis vitio mihi verſum iri
non arbitror, quod iſthoc laboris vni-

ce iuuentutis vtilitati dare voluerim;

cuius merito tantus eſſe fauor debet,
vt in eiusdem gratiam ſuſcepta opera,

etiam ingenii & ſplendoris non capax,

nemine indigna ſit iudicanda.

Cceterum quin eiusmodi principia
ad vniuerſam iuris diſciplinam magis

idonea ſint, quam cuiusuis iuris ciuilis
ęlementa, nemo cui ſanum ſinciput, ab-
nuet.
Atque haec in praeſens lufficere po-
terant, ni quidam monuiſſent, non
abs re fore, aliqua pracmittere, quae
ad indolem Iuris Naturalis in vniuer-
ſum intelligendam, eiusdemque limi-
tes accuratius deſ ignandos facerent.
Quod eo lubentius ſuſcepi, quia hoc
modo praetextus adimitur hominibus
importune curioſis, fehriculoſam ſuam
cenſuram extendendi ad hancce diſci-
plinam, quae ſaepe velut interiecta ab
ipſorum prouincia disiungitur.

§. I.

comm
(um 2

(unt:
NS e

lkus d

Ine
Pouen
lunure
ni: d
taum

eeſt

asg

Tha

Theof
Gend 4
En
nodur

1

ArVCTORLSy 3

e . I. Manifeſtum igitur eſt, ex tri- Quor fnt
tumii bus velut fontibus homines cognitio. dilciplinac,

„“ ,.— . .. . in quibus
e. nem officii ſui, & quid in hac vita docdntur

lvetin; ſibi tanquam honeſtum ſit agendum, fcia he-
debet, tanquam turpe omittendum, haurire: minum.
opet, ex lumine rationis, ex legibus ciuilibus,
Capa, S& ex peculiari reuelatione diuini Numi-
nis. Ex primo fluunt officia hominis
inehia communisſima, praecipue quae ipſum
magis cum aliis hominibus ſociabilem red-
cilu dunt: ex altero officia hominis, quate-
undd. nus peculiari & definitae ciuitati ſubie-
AQAus degit: ex tertio officia hominis
caep. Chriſtiani.
t,non Inde & tres ſeparatae diſciplinae
que proueniunt: quarum prima eſt Iuris
niuet· Maturalis, omnibus gentibus commu-
le lini· nis: altera Iuris Ciuilis ſingularum ciui-
Neten. tatum, quae tam multiplex eſt, aut eſſe
i ho poteſt, quot numero ſunt ciuitates, in
wimidos quas genus humanum diſceſſit: tertia
mſun Theologia Moralis habetur, illi parti
. Theologiae contradiſtincta, qua cre-
iee dh denda exponuntur. ðU
H. II. Singulae harum diſciplinarum Pilcrimen
generale

modum ſua dogmata probandi adhi- er *

4 P K 4 EFATIO

Naturale, bent, ſuo principio reſpondentem. In
Ius Ciuile, Iure Naturali aliquid faciendum adſeri-
& Theolo- .
giam Mo-
talem. ad ſocialitatem inter homines neceſſa-
rium colligitur. Praeceptorum lIuris
Ciuilis vltima ratio eſt, quia legislator
ita conſtituit. Theologus Moralis in eo

vlkimo adquieſcit, quia Deus in ſcri-

pturis ſacris ita iuſſit.
Praecepta §S. III. Quemadmodum autem diſci-
un ber plina Iuris Ciuilis Ius Naturale (1), ran-
plinarum quam generalem magis diſciplinam

non repu- praeſupponit: ita ſi quid Iure Ciuili

hant prae- . .
Rdis Hc. continetur, de quo Ius Naturale filet,

rius. non ideo hoc illi repugnare cenſendum

eſt. Simili modo ſi in Lheologia Morali
aliqua tradantur ex reuelatione diuina
profluentia, ad quae ratio noſtra iam
non pertingit, quaeque adeo & Ius
Naturale ignorat: imperitum valde fo-
ret, ideo illam cum hac committere,

aut repugnantiam aliquam iſtarum di
ſciplinarum ſomniare. Vice verſa, ſi

quae

8. III. (1) Videantur quae tradit Auctor ſub no-
mine IVLII RONDINI, praefat, ad ERID. SCANL.
in Poſtſcripto.

tur, quia per rectam rationem idem

Parti

uaei
ſppet

invelt
Gune

ggikr

muntl
cipiun

Naur⸗
tione,
tur, ke

Cungge

ſoln r
opdor
Gition
loeſt

Opero
lis ſe

ide

Atu

—

etd. In
madſeri.

em idem
pecelſi-
umm Luni
egielator
Nit in eo
gin cl⸗

her.
ciioum
re Civli
le fler
endon

1 Morli

e Ciuina
ſtra iam

& lu

uefo⸗
Cittete,
rum
etlax .
uae

r
Korlobnn
NNN.

ArOCTORSJ.

quae in diſciplina luris Naturalis prae-
ſupponantur ex eo, quod per rationem
inueſtigari poteſt: illa propterea iis,
quae ſacrae litterae ſuper cadem re li-
quidius tradunt, nequaquam oppo-
nuntur; ſed tantum abſtrahendo con-
cipiuntur. Sic v. g. in diſciplina Iuris
Naturalis, abſtrahendo ab illa cogni-
tione, quae ex ſacra ſcripturã hauri-
tur, formatur conditio primi hominis vt-
cunque in mundum proiecti, quatenus
ſola ratiocinatio adſequi poteſt: iſta
opponere iis, quae ſuper eadem con-
ditione diuinae litterae tradunt, hic ve-
ro eſt ſuccus nigrae loliginis haec eſt
aerugo mera.
Enimuero vti Iuri quidem Ciuili &

Narurali facile inter ſe conueniet: ita

inter Ius Naturale & Theologiam Mora-
lem fines regere, ac quibus potiſſimum
partibus illa differant, definire, paulo
operoſius videtur. Qua ſuper re pau-
cis ſententiam meam exponam; non

quidem pro auctoritate Papali, ac ſi

ab omni errore priuilegio aliquo mihi
cautum foret; neque qui ex ſomniis di-
A 3 vinitus

6 PK A4A EF ATIO

Momenta

diſcriminis.

inter IJus
MWaturale
& Theolo.
giam Mo
ralem.
1. Diuer-
ſitas Princi

vinitus immiſſis, aut irrationabili ali-

quo inſtinctu, ſingularis cuiusdam il-

luminationis fiducia animetur: ſed tan-
quam talis, cui ſpartam ſibi commiſ-
ſam pro modulo ingenii exornare cordi
ſit. Ita tamen, vt, quemadmodum
cordatos & cruditos viros meliora ſug-
gerentes lubenter audire, & citra perti-
naciam prius placita emendare ſum pa-

ratus: ſic floccifaciam Midae aemulos
cenſores, rerum ad ſe nihil ſpectan-
tium arbitria proterue inuolantes, to-

tamque ardelionum nationem; cuius

characterem lepidiſſime Phaedrus re-

praeſentat (2): trepide, inquit, concur-
Jans, oceupata in otio, gratis anhelans .
multa agendo nihil agens, . bi moleſta
aliis odioſiſſuma.
S. IV. Primum i igitur diſcrimen, quo
iſtae diſciplinae inuicem ſeparantur, re-
ſultat ex diuerſo fonte, vnde ſua dogma-

ta vtraque deriuat: de quo iamiam ali-

quid tetigimus. Ex quo conſequitur,
ſi aliqua ſint, quae diuinis litteris agere
aut omittere iubeamur, quorum neceſ-
ſitatem

(2) PHAEDR. lib. II. fab. V. verſ. I. & ſegg.

imnj

quppe

anben

—

ſitaten
Cete n

elle,
ſiera

lerit in
ſigerat

laione
inueni

.

Tmaxin

urir
Uitge il

. —
4

VI.

1o nedi⸗

talis ud⸗
Udinis,
unge
Alure N
erttion
Nn ſalte
t, Ver
uirnn

darmn l.

ſed tan.
rothini.
lte colli
lmodum
ora ſag⸗
ra ert
ſuma⸗
emulos
eban⸗

es, 10⸗

n; Chius

Elrur le⸗

t,ANA.

oubelons,

6

nen O

ntur; le⸗

gne

aen A⸗
ſegvin,
nvece⸗

ſttatenn
——
ſi.

AVCYoORNLSY 7

ſitatem tamen ratio ſibi relicta perſpi- pii funda-
cere nequit, illa extra Ius Naturale mentalis
ogma-
eſſe, & ad Theologiam Moralem pro- tum.
prie ſpectare.
G. V. Praeterea in Tleologia lex con- 2. Diuer-
ſideratur, prout innexam habet diuinam ſitas modi,
. . quo leges
promiſſonem, & quandam rationem fſoe Rrobigas
deris inter Deum & homines: abs qua con- ſunt pro-

ſideratione Jus Naturale ahſtrahit; Poſitae.
quippe cum iſta a peculiari Dei reue-

latione proficiſcatur, quam ſola ratio

inuenire nequit.

G. VI. Illud porro diſcrimen longe 3. Diuers

maximuin eſt, quod finis diſciplinae ſitas fais.

Iuris Naturalis tantum ambitu buius
vitae includatur; (1) adeoque ea ho-
A 4 minem

§. VI. (1) Verum quidem eſt, revelationem extra

omnem dubitationem poſuiſſe, euidentemque omni-

no reddidiſſe immortalitatem animae æque ac poe-
nas & pracmia alterius cuiuſdam poſt hanc vitae: va-
lidiſſimumque ac proprium, quod Theologia Me-

ralis ſubdit, incitamentum eſſe ſpem aeternae beati-

tudinis, iis omnibus propoſitae, quibus praecepta
Euangelii obſeruare cordi fuerit. At non ideo decer
ex lure Naturali omnem cauſam impulſiuam, ex con-
ſideratione futurae vitae depromtam, excludere.
Nam ſaltem hoc ſolo rationis lumine adſequi homo
valet, veroſimillimum eſſe, Deum eos in altera vi-
ta puniturum, qui violata naturæ lege, in hac
Vvita

353 P R A EF4TIO

minem formet, prout hanc vitam cum
aliis ſociabilem exigere debeat. Aſt
Theologia Moralis hominem GChriſtianum
informat, cui propoſitum eſſe debet,
non hanc ſolum vitam honeſte tranſi-
gere; ſed qui fructum pietatis poſt

hancce vitam maxime exſpectat; qui-

que adeo zoxirsvue ſuum in coelis habet,
heic autem viatoris duntaxat aut pere-
grini inſtar gerit. Quanquam enim

animus hominis non ſolum (2) arden- .

t1

vita vindictam humanam & diuinam effugerint: con-

trariam vero huic opinionem multo minus eſſe vero-

ſimilem. Iam vero omses rectae rationis & pru-
dentiae regulae perſuadent, ne quis pro obtinendo
breui quopiam ac tranſitorio commodo aut oblecta-

tione, ſe in poſſibile aeternae infelicitatis pericu-

lum coniiciat. Vt propterea metus poenarum alte-
rius cuiuſdam virae percom mode ſandkionen: natura-
lis legis ingredi queat. Videantur dicta ad IVS NA-
TVRAE ET GENTIVM, Lib. II. Cap. III. §. 21.

& ad Eyiſtolam eenſoriam Anonymi in fine ſubiun-

(2) Quod poſt verba, non ſolum, non ſequitur,
ſed etiam, quod eis reſpondeat, coniicio Auctori
quidem in animo fuiſſe, rationem illam hic adiicere,
quam nota ſuperiori memini; omiſſis vero typogra-

phorum negligentia verbis, quae eandem exhibe-

bant, ipſum deinde hoc non animadvertiſſe, aut
etiam occaſione id corrigendi caruiſſie; quandoqui-

ti cun
mine⸗
ente

pleros

ſaaſie
dura⸗

malis

men

IDUs!

elcere
tur

tantn
non
tibus
Cante
me cr
8
Jia
tdar
Aden

—

erſlit
iubent
6

4un

A VCZO R S. 2

umcuin ti cum affectu immortalitati velut im-
t. Al mineat, ſuique deſtructionem vehe-
iGimm menter aucrſetur; atque inde apud
ſedebet, blerosque gentiliaum inoleuerit per-
etral. ſuaſio de animae a corpore ſeparatae
ri ol duratione, & quod tunc bonis bene,
et,i. malis male ſit futurum : eiusmodi ta-
rllet, men circa haec perſuaſio, in qua ani-
mus hominis plane & firmiter adqui-

utpere⸗
mn hin eſcere poſſit, ex ſolo Dei verbo hauri-
ae. tur. Inde & Iuris Naturalis ſcita (3)

Dagd forum duntaxat humanum adap-
— tantur, quod VItra hancce vitam ſeſe
eim ar non exten lit; quae ipſa multis in par
. tibus praue ad forum diuinum adpli:-
Ginh cantur, circa quod Theologiae maxi-
oleer me curae eſt.

is enet . F. VII. Ex quo & illud fluit, Vt, 4. Diver-

datund te
em nur quia forum humanum circa externas ſitas ob-

ISN tantum hominis actiones occupatur,

Il . 21
eihin. ad ea autem, qdac intra bcdus latitant,

io luda . . .
lienkicel . dem praeter priorem Editionem ceterae, quae eo ſu⸗
ſpoge perſtite prodierunt, omnes ipſo nec praeſente, nec
eunib iubente conſectae ſunt. .
atile (&3) Vide quae adnotaui ad EeMolam eagcrien
u dogi ⸗· Anonymi d. 7. ſq.
den

ro FRAEFATI0O

nec aliquem effectum aut ſignum fo- muie
ras producunt, non penetret, adeoque &&
nec circa eadem ſit ſolicitum; Ius Na- inex
turale mnagnam partem circa forman- uiinute
das hominis exteriores altiones verſetur. Aloc
Aſt Theologiae Morali non ſufficit, cxx- mnn,
teriores hominis mores vtcunque ad irkat
decus compoſuiſſe; ſed in eo maxime more⸗
laborat, vt animus eiusque motus in- quem
terni ad placitum Numinis fingantur: pottun
& illas ipſas actiones improbat, quae ger,
extrinſecus quidem recte ſe videntur Chricki
habere, ab animo tamen impuro pro ueren

manant. Quae ratio etiam videtur,
quare in diuinis litteris haut ita fre- genui
quenter agatur de illis actionibus, quiee prout
poenis fori humani ſunt ſancitae, aut yia!
circa quas ibidem ius dicitur, quam 10, à
de illis, quae, vti Seneca loquitur, Muur⸗

ſunt (1) extra publicas tabulas; vti ne
mani- aguib

Perſo⸗
§. VII. (1) Quam anguſta innocentia eſt, ad le- unt,:
gem bonum eſſe! quanto latius oficiorum patet, quam Vn.
iuris regula! quam multa pietas, humanitas, libe- “M

ralitas, iuſtitia, fides exigunt, quae omnia extra
publicas tabulas ſunt! (id eſt Leges XII. Tabb.) de mnc
Ira Lib, II. Cap. XXVII.

A VCYOKIV. 11
um o. manifeſte adparet iis, qui praecepta
deogdge & virtutes ibidem inculcatas accurate
lus. inſpexerint. Etſi, cum & illae ipſae
torman. virtutes Chriſtianae animos hominum
jetſeun ad ſocialitatem quam maxime diſpo-
lct,ar. nant, Theologia quoque Moralis ho-
hge d neſtatem vitae ciuilis efficaciſſime pro-
maxire moucat. Vti & vice verſa, ſi ali-
otusiu-. quem videas, qui turbulentum & im-
untm: portunum vitae ciuilis membrum ſe
,que gerat, tuto iudices licet, religionem
identt Chriſtianam intra labra tantum ipſi
copt. haerere, cor nondum penetraſſe.
Fidetur, §. VIII. Atque ex hiſce non ſolum in ſars
j e genuini limites, qui Ius Naturale, conſderari
ge prout a nobis illud traditur, a Theo- Homo de⸗
,at logia Morali ſeparant, manifeſte, pu- ber, goauls
tuan to, adparent; ſed etiam quod Ius ſapſum.
gur Naturale nequaquam dogmatibus ve-
; ſi rae Theologiae repugnet; ſed tantum
maoi. a quibusdam eius dogmatibus, quae
per ſolam rationem inueſtigari neque-
— unt, abſtrahar.
6 Vnde & illud patet, neceſſarium eſſe,
eli vt in diſciplina Iuris Naturalis bomo
G nunc conſideretur, prout ipſius natura
Hibh) & eſt

T2 P R A E F A 2710

eſt corrupta, adeoque prout eſt animal,
multis prauis cupidinibus ſcatens. Nam
etſi nemo hodie tam ſtupidus ſit, quin
in ſeipſo inordinatos ac in deuia ten-
dentes adfectus deprehendat: tamen
nifi diuinae litterae praelucerent, ne-
mini iam conſtare poſſet, illam ad-
fectuum rebellionem per culpam pri-
mi hominis proueniſſe. Et conſe-
quenter cum Ius Naturale ad ea non

abeat, quo ratio pertingere nequit, in-

congruum foret; idem ex natura ho-
minis integra velle producere. Prae-

ſertim cum & pleraque praecepta ipſius

Decalogi, prout verbis negatiuis con-
cepta ſunt, naturam hominis corru-
pram manifeſte praeſupponant. Sic v.
g. primum praeceptum vtique prae-
ſunponer videtur hominem ad idolola-
triam aut roXαNαττοα credendam pro-
cliuem. Si enim ponas hominem inte-

gra adhuc natura praeditum, in quo li-

quida Dei erat cognitio, & qui ſubinde
velut familiari eius conuerſatione frue-
batur non video, quomodo tali in men-
tem venire Potuerit, aliquod ſibi fingere
quod

quod
Vellet:
guoc!
non e
Depte

ſmp

Dilige

vniter

ſenno
Ceptun

praece
goi i⸗
fcian
vae cl
us l
Aie
inlani⸗
matiue

ctlat,

ter tar
Nt C

firma

kupta

—

AVCTYOKIS. 13

aninh quod loco veri Dei, aut cum eo colere
ns Nn vellet: aut credere in eo Numen ineſſe,
t, qun quod ipſe finxerat. Igitur huic opus
ia tear. non erat verbis negatiuis iniungi, ne
tamnn Deosg alienos coleret; ſed ſufficiebat eidem
en,w. ſimplex & adfirmatiuum praeceptum:
ln à Diliges, bonorabis & coles Deum, quem
n ſ. vniuerſi bujus, & tuum quoque Creato-
anle rem noſti. Idem circa ſecundum prae-
lenton ceptum obtinet. Nam quare negatiuo
egniſ. praecepto vetaretur Deum blaſphemare,
tun . qui liquido ipſius Maieſtatem & bene-
t. ficia intelligebat, & quem nullae pra-
ptiipſu⸗ vae cupidines agitabant, cuiusque ani-
s mus ſtatu ſibi a Deo adſignato placide
cori. adquieſcebat? Quomodo hunc tanta
Rie inſania ſubire poterat? Quin hic adſir-
e te matiuo tantum praecepto monendus
ir erat, vt nomen Dei glorificaret. Ali-
mn o. ter tamen dicendum videtur de tertio,
min. vt & quarto praecepto: quae cum ad-
nel. firmatiua ſint, neque neceſſario cor-
ſobhnte ruptam naturam praeſupponant, in
ele vtroque ſtatu locum inuenire poſſunt.
inner. Sed circa reliqua praecepta, proximum
iſngee ſpectantia, res aeque eſt manifeſtiſſima.

14 PRAEF.ATI0O

Homini enim, qualis initio a Deo con-
ditus erat, ſufficiebat ſimpliciter in-
iunxiſſe, vt proximum ſuum diligerer,
ad quod & natura procliuis erat: aſt

quomodo eidem poterat praecipi, ue

occideret, quando nondum mors cade-

bat in hominem, quae per peccatum

in mundum introiuit?; Verum nunc

negatiuo praecepto quam maxime
opus eſt, vbi pro dilectione tanta odia

inter homines graſſantur, vt etiam ma-

gna eorum ſeges detur, qui ex mera in-

vidia, aut libidine alterius fortunam
inuadendi, alios non innocentes ſo-
lum, ſed & amicos & de ipſis hene me-
ritos, ſubuerſum ire non dubitent; &

quidem, vt horridum & inconſultum

turbulenti animi impetum ſub conſci-
entiae vocabulo, ſi Diis placet, vendi-
tare non erubeſcant. Sic quid opus erit
expreſſe adulteria vetare inter eos con-
luges, qui tam ardenti & ſincero amo-
re ſeſe amplecterentur: aut quid furta
vetare intererat, cum nulla adhuc aua-
ritia, nulla penuria foret, & nemo
quid ſi ſbi ptoprium putaret, quo alteri

prodeſſe

Progelt
erit f.a
honc
ſbiat
terum
2ſpe

luca

l ſiſ
ine,
alt ko⸗
utra
Vetabak
1c
(ame
Natuxra
int
ſondh
Ntro
Draece
ſe U P
Ciner

dra

N

AVCTYORYS 15

Deocor prodeſſe poſſet? Aut quid neceſſum
citer n. erat falſa teſtimonia interdicere, cum
llgeret nondum exiſterent, qui exinde famam
erat: Aà ſibi atque gloriam aucuparentur, ſi al-
ecipi, terum foeda atque inficeta calumnia
ors cale⸗ adſpergere poſſent? Sic vt non inepte .
huc adplicaueris illud Taciti: (1) Ve-

Uin
.* tuſtiſſimi mortalium nulla adhuc mala libi-
nallle dine, ſine probro, ſcelere, eoque ſine poena
Vta 5dda Alt coërecitionibus agebant: & vbi nihil
tamm. contra morem cuperent, nibil per metum
merib⸗ vetabantur.
fortuum §. IX. Atquehaec ipſa drobe intel- as Ius x.
unre b. lecta viam pandere poſſunt ad amouen. vetſum fue-
eehl⸗ dam eam dubitationem: num igitut lex rit in ſtatu
lebtz naturalis diuerſa fuerit in ſtatu naturae integrita-
rlaltun integrae, an vero eadem? Vbi paucis re-
b conlo⸗ ſponderi poteſt, ſumma legis capita in
* vtroque ſtatu eſſe eadem; ſed multa
eit Praecepta particularia propter diuerſi-
“ tatem conditionis humanae variare;
wo⸗ ſeu potius eandem ſummam legis per
im diuerſa, non tamen contraria, praece-
Pl pta ſeſe explicare, prout diuerſo ſeſe
, neno modo
00 Aei §. VIII. (1) Annal. Lib. III. Cap. XXVI. num, 1. 2.

proll⸗

1r6 PRAETFATIO
modo habuit homo, cui illa lex obſer-
vanda. 4
Summam legis Saluator noſter ad
duo capita redegit: dilige Deum, C di-
lige proximum. Ad hæc capita referri
poteſt vniuerſa lex naturalis, tam in in-
tegro, quam in corrupto ſtatu homi-
num; mii quod in ſtatu integro nullum
aut modicum videatur diſcrimen fu-
iſſe inter Ius Naturale & Theologiam
Moralem. Nam & ſocialitas, quam
nos pro fundamento Iuri Naturali ſub-
ſtrauimus, commode in dilectionem
proximi reſolui poteſt. Sed quando
ad praecepta particularia deſcenditur,
ſane diſcrimen non leue emergit, tam
circa praecepta adfirmatiua, quam ne-
atiua. ð
Et quidem ad adfirmatiua praecepta
quod attinet, eorum non pauca iam in
iſthoc ſtatu dantur, quibus in primaeuo
ſtatu locus non fuiſſe videtur; idque
partim quia illa praeſupponunt tale in-
ſtitutum, quod an in feliciſſimam ho-
minum conditionem cadat, non con-
ſtat; partim quia ſine miſeria & morte,
quas

—

quae
Luntur
Datural

ociti

TI aut
imn 0

pond

ſi
erſtit,
li hun
an
lus fue
Nudeſ
nonhe
nonfun

D taturn

Maeſop
Thrali i
lepire
Ulhene
haec
Miern
Obnox
engne

ilbet

inter
Peccar

——

Xoblel .

hſtet 2

4, Gd.

teteti
minin⸗
1 hom-
Dollum
nen ll.
Nogaan
,quam
tuiſ⸗

Ckionen

Ovun

enitor,

it, taln
gamne⸗

leceptu
jaln n

mmneo.

nale in⸗
umbo⸗
on con⸗

AVTOORS. 17

quae ab illo ſtatu exulabat, non intelli-
guntur. V. g. iam inter praecepta legis
naturalis eſt, ne quis alterum in emtione

venditione decipiat; ne falſa vlna, menſu-
rua aut pondere vtatur; vt pecuniam credi-

tam conuento tempore reſtituat. Aſt illud

nondum ad liquidum eſt perductum,

an, ſi peccati expers genus humanum
perſtitiſſet, eiusmodi commercia, qua-

lia nunc agitantur, exercenda fuerint,
& an aliquis vſus pecuniae tunc futu-

rus fuerit. Sic ſi tales ciuitates, quales
nunc ſunt, in ſtatu innocentiae locum

non habuerunt, locus quoque ibidem
non fuit praeceptis, quae id genus ciui-
tatum, iisque contentum imperium

praeſupponunt. Iam quoque Iure Na-

turali iubemar, ſuccurrere egenis, ſub-

uenire iniqua calamitate oppreſſis, curam
babere viduarum orphanorumque: atqui

haec fruſtra praecipiuntur iis, qui
miſeriae, egeſtati, mortique non ſunt

obnoxii. Ad condonandas iniurias, pa-
cemque conciliandam pronos eſſe nos iam

iubet lex naturalis: quae fruſtranea eſt

inter eos, quiin leges ſocialitatis non

peccant. B Arque

18 P RAFEFATIO

Atque id ipſum manifeſte quoque

perſpicitur in praeceptis negatiuis, addl

ius iam naturale, non poſitiuum, ſpe-

dantibus. Etſi enim quoduis prae-
ceptum adfirmatiuum virtualiter con-

tineat interdictum omnis oppoſiti: v. g.

qui iubetur diligere proximum, eo ipſo

vetatur inferre illi omnia, quae dile-
GQioni repugnant: tamen vt expreſſis
praeceptis negatiuis illa ſanciantur, ſu-

erfluum videtur, vbi nullae prauae cu-

pidines ad talia patranda propellunt.

Ad quod illuſtrandum accommodari

() Dio. poteſt, quod Solon (a) parricidarum
Iit: recze poenam lege publica ſancire noluit,
59. Kan. quod tantum ſcelus in aliquem filium

Amſiel, cadere non arbitraretur. Cui ſimile

eſt, quod Franc. Lopez. de Gomara, Hiſt.
Gen. Ind. Occident. cap. 207. refert de
populis Nicaraguae: apud illos nullam

fuiſſe ſtatutam poenam in eum, qui Re-

gulum (Cacique ipſi vocant) occidiſſet;

quod nullus, aiebant, ſit ſubditus, qui
excogitare aut patrare tam dirum faci-
nus velit.
Vereor ne putidum videatur, iſthaec
tam

tam 4
humn t.

miſſi
le. Vn
& ma⸗

Ater

tios libe

maoffi

Eiere
ria. Pri
Kudu,
traſar
acrri
dum 1
de libre
honene
Cetur,
dis
Chimar
bedit,
Canere
gatur.
lx
longe:
ſanis

———

guoque

iuig, 4
d, le⸗
hree
er Col⸗
lti: vg
coi⸗
ze gle⸗
vpreli
tur, l
Aunecl⸗
opelun.

—.

cicdaum
polt,
Kliu
i ümite
1o, 1
etett :
pullam
goihe⸗

u l
U lacl⸗

iſlne⸗

Am

VCTORF.

19

tam aperta pluribus inculcare. Adtiro-
num tamen captum hoc exempli ad-
dam. Sunt alicuius informationi com-
miſſi duo pueri, ſed diſpari plane indo-
le. Vnus modeſtus eſt verecundusque,
& magno litterarum amore flagrans:
alter diſſolutus, petulans, foedas po-
tius libidines, quam libros amans. Sum-
ma officii vtrique eadem, litteras ad-
diſcere: ſed peculiaria praecepta diſpa-

ria. Priori enim ſufficit iniunxiſſe, quae

ſtudia, quo tempore, quaue ratione
tractare debeat, alteri praeter haec

acerrima ſub comminatione

Vetan-

dum, ne circumcurſitet, ne alea ludat,
ne libros vendat, ne in exercitiis com-
ponendis aliena vitula aret, ne pergrae-
cCetur, ne ſcorta conſectetur. Eadem
ſi quis prioris indolis puero operoſe de-
clamare inſtituat, hic èνι ipſum iu-
bebit, & cuiuis potius quam ſibi iſta
canere, qui talium nulla cupidine tan-

gatur.

Ex quo manifeſtum arbitror eſſe,

longe aliam fore Iuris Naturalis
ſi quis ſtatum hominis integru
2

faciem,
m velit
prae-

20 PRAEFATIO 4AVCTYORIS.

praeſupponere: ſimulque cum tam li-
quido limites huius diſciplinae quihie

a Theologia Morali ſeiungitur, deſig-

nati ſint, non deteriore hancce diſci-
plinam conditione futuram, quam lIu-
risprudentiam ciuilem, Medicinam 3
Scientiam naturalem „ aut Matheſin;
in quas ſi aliquis æαννατι½ irrumpere au-
deat, ſine populi ſuffragiis cenſuram
ñſbi vindicans, non dubitant ipſi occi-

(a) Plu.
zar. de adu-
18:. & aevi- TE adgredienti: quaeſo, aiebat, tace, ne

ci diſeri· pueri, qui melidem terunt, te irrideant,
waine.

Alii hoc loqui orſum de rebus, quas on didi-
melius ciſti. Sed cum bonis quidem corda-
Zeuxi ad- tisque viris facile nobis conueniet: ma-

tribuunt.

Vid. delia- leuolos autem ineruditosque obtreca-

ni V. H. tores ſatius fuerit inuidiae ſuae excruci-
Lib. II. andos commendare: ſiquidem vtique
Cap. II.
vt Aethiops cutem non
mutet.

nere, quod quondam Apelles Megabyzo
(2) de arte pictoria neſcio quid diſſere-

conſtat, aeternaque poſitum lege eſt,

(EN

necellan

bus hie
zlun

ondet

7

MNI ee

. iE A A A A A .

, delg.
te ciir. D E
e OFFICIO HOMINIS
pere aul. Secundum
i LEGEM NATVKALEM.
iaenr —
t Liber Primus.
Aolar. CAPVT JlJ.

eHE DE ACTIONIBVS HVMANIS IN
iGm, GENERE, EARVMQVE PRINCIPIIS

n . ET IMPVTATIONE.
conck . L
iet: ima⸗ §. I.

Ptketr Eficium nobis heic vocatur (1) altio Quid heic
cxerc⸗ bominis, pro ratione obligationis ad intelligatur
i praeſeriptum legum recte attempe- per offcii
H rata. Ad quod intelligendum „vocahbulum.
lege h necefſſarium eſt praemittere, tum de na-

n B 3 tura

8§. I. (1.) Veteres Stoici actiones humanas, de qui-
brus hic agitur, etiam vocabulo Graeco, Kρεπαον
& Latino, officium, exprimere ſolebant, quibus re-
ſoondet vox Gallica, deuoir. Vtrumque iſtorum
. vocabulorum cenueniens quiddam denotabat, hor
L ei

22 DE OFFI CIO HOMINIS

— —

tura actionis humanae, tum de legibus in vniuer- M. ntrib

ſum. (WVte int.
Quid 4 §. II. Per humanam actionem intelligimus .
cti* bu non quemuis (1) motum, a facultatibus ho- Elll
mana, .

(4) Vid. I. minis procedentem; ſed illum duntaxat, (4) won old
N. & G. qui prouenit ac dirigitur ab iis facultatibus, cccun

lib. I. cap. quas humano generi prae brutis Creator O. conlert
V. F. I. 2. M. at- tionest.
J —— uid 20
eſt id, quod conuenit (i. e. decet) facere, aut non mouere,
facere. Et conuenientia ſccundum iſtos Philoſophos unque

conſiſtit in hoc, ur rationi conſentanee agamus. Ita entcr
euim Offcium deſiniebant, ut tradit ClC “: Qud 5
autem ratione actum ſit, id OFFICIV M adpellamuds. Aaiand
De fin. bon. & mal. l. 3. c. 17. Videatur etiam DIO- dicare.
GENES LAERT. Lib. VII. S. 107. Verum hacc de- ſele ſe
finitio nimis generalis & vaga eſt. Poſſumus enim vent;
contra rationem agere, nec tamen propterea facere,

quod moraliter malum ſit. Nam quicunque certo homini
propoſito fine, media non adhibet neceſſaria, quæz Eemnpet
eo ducant, maniteſte in rationis leges impingit: in- nni: 0
terim ſi nulla adeſt obligatio, quæ ipſum cogat finem Juedan
iſtum neceſſario proeurare, proprie dicendo hand;
peccat, nihil inhoneſtum & turpe committit, ne—
ꝗquod eum poenae ſiue animaduerſioni cnidam obno- —
xium reddat. 5 eum o
F. II. (1) Excludit heic Auctor non ſolum opera- ⸗
tiones facultatum pure corporearum, atque abſolute ik
neceſſariarum; quales ſunt concoctio ciborum in ven- a, 4
rrirculo, circulatio ſanguinis, ſpirituum animalium 2) 1
motus &c. ſed etiam operationes earum facultatum, Ini pro
quae, etiamſi vnice ad mentem referantur, vel ad ue inte
mentem & corpus ſimul, nihilominus neceſſario fonm-
agunt: vti ſunt intellectus purus, facultas ſentiendi, ecitl
imaginatio, memoria, Excludit quoque cos facul- ingon

tatum 67

7

4

8

—

n vniuer⸗

elligimns
tibisho⸗
alat, (
ultatibus,
1eatol 0,
N1,n⸗

—
e, 1n e

hilolopho⸗
inas I
0: Ol
epelum⸗
tiam D.
umn bue te
Gomz erin
telen ſucle,
ungue celio
luin, r
wjingtn⸗
cgitſirn

ento htil .
nittt ,
Anmob

Numhe.

te cblofue
n in .
ſiclleatum⸗
, Nel

ET CIVIS LIB. I. CAP. I. 23

M. attribuit; nempe, (2) qui velut praelu-
cente intelleätu, ac auecernente voluntate ſuſcipi-
tur.
§. III. Datum quippe eſt homini, (4) vt De iatelle-
non ſolum varias res, quae in hoc uniuerſo ctn⸗ . vo-
occurrunt, poſſit cognoſcere, eas inter ſe Reurare, ceu
priacipiis
conferre, & harum occaſione nouas ſibi no- ſummis a-

tiones formare; ſed vt etiam poſſit proſpicere, dionum

quid acturus ſit, ac ad id exequendum ſeſe hamana-

mouere, idemque ad certam normam, cer- fum.

tumque finem conformare, & quid inde pro- ENLN &

uenturum ſit, colligere; quin & quae per- cap. I. §. 2.

a2fa iam ſunt, an ad regulam congruant, iu & cap. III.
dicare. Sed nec omnes hominis facultates §. 1.
ſeſe perpetue, aut modo vniformi mo-
vent; verum aliquae iſtarum intrinſeco

hominis impulſu excitantur, excitatzeque
temperantur & diriguntur. Denique nec in

omnia obiecdta promiſcue homo fertur: ſed

quaedam adpetit, quaedam auerſatur. Saepe

B 4 quo-

tatum noſtrarum motus, qui licet vt plurimum a
nobis dependeant, excitantur tamen interdum nobis
haud participantibus; quale quid cernitur in ſomnam.-
bulis, deliris ac phreneticis.
(2) Intelliguntur hic non ſolum motus exteriores,
qui producunt actiones ſeaſibiles, ſed etiam motus
pure intervi: quamuis vſitatius conſideratio poſte-
riotum pertineat potius ad doct inam morum, in ſen-

ſu ſpeciali accepram, & diſtinctam a Iure Natura,
in quo præſens liber occupatur. Vid. Autoris præfa-
tio §. 7. & annotata ad Cenſuram 4A T". g. 7.

Intelle us
naturaliter
rectus eſt
in rebus
moralibus.
(a) Vid.
ad hunc &
quatuor
ſequentes
Paragra
phos I. N.
& G. lib. I.
cap. III.

24 DE OFFICIO HOMINIS

quoque, licet obiectum agendi adſit, mo-
tum ſuſpendit; & pluribus obiectis praeſenti-

bus vnum eligit, caetera reſpuit.
§. IV. Circa facultatem (A) ergo compre-

hendendi & (1) diudicandi res, quae intel-

lectus vocabulo venit, id ante omnia pro cer-
to habendum eſt: (2) cuilibet homini ma-

tura aetate & memte integra tantum ſupereſſe

naturalis velut luminis, vt adhibita cultura
ac debita meditatione, poſſit recte compre-
hendere ſaltem generalia illa praecepta &
principia, quae ad vitam hancce honeſte &
tranquille exigendam faciunt; ſimulque in-
dicare, iſta vtique indoli humanae congruere.
Hoc

§. IV. (1Y) Confundit heic Auctor actus vtriusque
facultatis. Etenim adquiefſcentia illa mentis in con-
venientia, & conſenſu, quam fſibi inter duas aut
plures ideas videtur deprchendere, reuera eſt actus
voluntatis: iam vero in hoc conſiſtie, proprie lo-
quendo, iudicium. Haec recentiorum Philoſopho-
rum obſeruatio non ſolum facit ad proprierates &
actus facultatum noſtrarum melius diſcernendas: ſed
etiam, ſi bene animum aduertas, ad conſtituendum
ſolidius imputationis actionum humanarum funda-
mentum, ac dignoſcendam liquidius erreris aut
ignorantiae vincibilis indolem, non parum conkfert.
Vide infra §. IX. not. I. & dicta ad IL. N. & G. lib. I.
cap. III. §. z. not. I. Editionis nouae.
(2) Hoc manitfeſte adparet exemplo Gentilium:
& diſertis verbis illud comprobant ſacrae litterae. lta
enim Apoſtolus: Cum gentes, quae legem (ſcripram
aut reuelatam, qualis eſt Moſis) non habent, NA-
7VRA;

hole
ſttvie
Vltes

.
quo⸗
ſorm

—

1VXR
ſuntl
ſau
Gi
etis
ro
cum
tut;
wali
elien
Pien
ctiſl
o
lun
Wi

teſ⸗
guoe
cum
ur,

aat e

16 u⸗

15

Praelent⸗

go commpte⸗
quze iite.
niapto eer
ornini me⸗
n ſüperelt
Pita cultua
ge cinle⸗
receſi
e bopelte &
wnlgte t⸗
ecgluelt⸗
Boe
nettide
nentis in AA
tet nas d
lera elt an.
. roſte lr .
toynitttetl

onſtnengn
nirunmfobr
P etonis 1

tum H W

I6 ,

Gmide
ie litterne⸗ 2
m (ſeiaemn
adene, N4

NAO

ettenlis: 6

ET CIVIS LI B 1. CAP. I. 2 §

Hoc enim niſi ſaltem intra ſphaeram fori hu-
mani admitatur, quibusuis ſuis deli ctis ho-
mines ignorantiam inincibilem obtendere
poſſent; cum nemo in foro humano argui poſ-

ſit violaſſe regulam, quam capere ſupra ipfius

vires eſt.

§. V. Intellectus hominis, quando de eo, Quid ſie
conſcientia
reldta &
probabilis.

quod agendum vel omittendum eſt, recte in-
formatus fuerit, (1) & quidem ita, vt ſen-
5 tentiae

——

TVRALIIER ea, quae legis ſunt, faciunt, ipſi ſibi

ſunt lex; qui oſt endunt opus legés ſcriptum in cerdibus

lIuis, teſtimonium readente illis conſcientia ipſorum,

& inter ſe inuicem cogitationibus accuſantibus, aus
etiam defendentibus, (i. e. quod cum male egerinr,
proptia ipſos damnet conſcientia, atque e contrario,
cum bene egerint, internam inde laetitiam experian-

tur; ex quo intelligitur, illos vtique ideas boni &

mali habere.) Epiſt. ad Rom. cap. 1I. 14. ſeqg. Conf.
etiam Apoleg. Auctoris S. 21. Quodſi gentilium ſa-
pientiſſimi perſpicaciſſimique, in varios ertotes
craſſiores interdum, quoad argumentum motum
doctrinam concernens, inciderunt, ex hoc id ſo=
lummodo probatur, quod homines ratione ſua ab-
uti, & attentione neceſſaria deſtitui poſſint.
§. V. (1) Debuiſſet Auctor definitionem tradere
conſcientiae. Non leuis hic eſt defectus. Ad quem
reſarciendum dico, quod conſcientia ſit indieium,
quod quilibet gerit de propriis actionibus, comparatis
cum ideis, quas tenet de certa norma, quas lex dici-
tur, itiæ vs intra ſemetipſum colligat, illas cum his
aut conuenire, aut non conuenire. Dixi, comparz

tis cum ideis, quas de lege tenet, non vero cunm: ipſa

lege:

26 DE OFFICIO HOMINIS

tentiae ſuae certas & indubias rationes norit
reddere,

lege: quoniam lex actionum noſtrarum norma eſſe
nequit, niſi in quantum cogaoſcitur. Ex quo ta-
mea propterea non ſequitur, licere vnicuique ad

peragendum aliquid ſefe determinare, ſtatim arque

illud lege permiſſum eſſe exiſtimat, aut praeceptum,
quacunque id ſibi ratione in animum induxerit. Sed
ecce duas regulas facillin as, quas vel ſimplicior
quisque in quolibet peculiari neg otio ſequi poteſt ac

debet: I. Antequam ad ſequendos cenſcientiae motus

ſe quis determinet, ſedulo exploret, an ea perſyica:

cia iisque ſubſidiis inſtructus ſit, quae expoſcit prae:
ſentis cauſas diiudicatio. Haec enim ſi deſist, (at

hoc ipſum ſenſus communis quemlibet vltro docue-
rit) citra inexeuſabilem, periculoſiſſimamque teme-
ritatem nihil decidi, multoque minus ſuſcipi poterit.

Quod dictum ror hominibus velim, qui circa con-

trouerſias Religionis, aut diffhiciliora problemata
Moralia vel Politica, aut intricatiofes lires &c. has
vel i llas amplecti partes ſuſtinent. II. Etſi in vni-
uerſum quidem perſpicacia ac ſubſidia ad praeſentis
cauſae diiudicatienem neceſſaria ſuppetant; diſpicien:
dum tamen torro eſt, an iis quis reuera vſus fuerit,

ita vt confidenter & ſine prolixiori examine id, quod
ſuggerit conſcientia, aggredi poſſit. Sic e. g. in mer-

catura, aliisue ciuilis vitae negotiis, ſexcentis tran-
quillo animo ſolet indulgeri technis ac fraudibus,
quarum vltto ſe proderet turpitudo, ſi liquidiſſima
alias in vnige ſum cognita pgrincipia tantiſper ad ani-
mum revocatentur Sic qui inſectando religionis no-
mine innocentes & pracconio dignos homines, inſer-
vire religioni, & promouere ſibi diuinam videntur
gloriam, non aliam ob cauſam, quam quod bona
ſi de ductum ſequuntur conſcientiae, ſi ſerio id cogi-
tarent,

lelgen
Hed v
1gend
Per
dem
zurſe
tame
magi
abili

—

turent
mie
büsp
Gtor
iſtet.

maxi

eme
is r⸗
cum!
tt
badil
ſant,
mon
reer
tent
via ,
expe
hi,
ſe
wide
tor
Eiu

—

nes nortt
kedgere,

—

noria ele
ExX quo 1i
dievique 1
kuim arge
taeceptum,
Uretit. Nl
(elirol
Ui voret 40
gtigt ilttk
ℳ er eies
Meit rie
geſiat . 1
lero doae⸗
mnqae lene⸗
leiige
idrca c.
yroblemti
, A, lus
in Wi⸗
pugeriit
ſpieien⸗
fuent,
r 1, 4

9. io e .

centistrin⸗
frimdibus)
igilſſnn
ſerif l.
ſgionno⸗
inen inler⸗
igentut
od bona
ioid cozr⸗
talenl,

ET CIVIS LIB. I. CAP. I. 27

reddere, ſolet vocari (2) conſcientia recta.

Sed vbi quis veram quidem ſententiam circa

agenda vel omittenda fouet, quam tamen ipſe
per rationes demenſtrare nequeat, ſed ean-
dem ex vitae ciuilis tenore, ex aſluetudine,
aut ſuperiarum auctoritate hauſerit; neque
tamen ipſi ſuppetat ratio, quae contrarium

magis perſuadeat, ſolet vocari conſcientia pro-
babilis. Qua maxima pars mortalium regitur:

. quippe

tarent, nullo negotio perſpicerent, nihil aduerſum

magis verae pietati, humanitati, legibusque indu-
biis plane iuſtitiae, ſeſe committere poſſe.

(2) Prout hanc conſcientiae ſpeciem deſficit Au-=

Gor, vocanda melius conſcientia demonſtratiua fu-

iſſet: quippe cum rectitado conſcientiae, ſecundum

maxime naturalem vocis ſenſum, ſimplicem eius-

dem conuesientiam cum lege inuoluat, & conſcien-

tia probabilis itidem, ſecundum Auétorem, per ſe

cum lege congruat. In quo nihilominus falſa niti⸗
tur hypotheſi: etenim cum quis nudis inaititur pro-
babilitatibus, praeſettim aeque leuibas atque illae
ſunt, queis in rebus moralibus adquieſcere maxima
mortalium pars ſueuit; quemadmodum non aifi fe-
re ex accidenti fit, vt ad veram quis delabatur ſen-
tentiam; ita falli eum ſaepius, quam recta incedere
via, naturae conſentaneum eſt. Sed reſtatur etiam
experientia, praeter communia & pauciora princi-
pia, vulgus hominum innumeris imbutum eſſe fal-
ſis principiis, veris numero longe ſuperioribus.
Vide de cetero notam ſequentem, qua accura-
tior variarum conſcientiae ſpecierum definitio tra-
ditur.
*

28 DE OFFICIO HOMINIS

1 . .

—.

quippe cum paucis rerum cegnoſcere cauſas

conceſſum ſit (3).
De conſci. §S. VI. Solet tamen quibusdam non raro

entia dubia. euenire circa caſus potiſſimum ſingulares, vt

ex vtraque parte ſefe offerant rationes, nec
illi ita polleant iudicio, vt vtrae praepon-
derent, liquido diſcernere queant. (1¹) Id
quod

—

—.

(3) Quandoquidem diuiſiones conſcientiae, quas
heic habet Aukor, imperfectae ſatis ſunt, parum-
que accuratae, & nihilominus haec materia maximi
eſt momenti; tradere hic ſtudebo generalem diui-
ſionem, iis non ſolum, quas inſtituit Auctor, ſed
& quas in primis duabus editionibus notarum mea-
rum ad Opus maius de ſure Naturae & Gentium
Lib. I. Cau. III. S. 5. is ſe propoſueram, pleniorem
exactioremque. . ergo diſtinpguendum exiſtimo iater
iudicium mentis, quod fert ante actionem, & quod
fert poſt actionem. Id quod ſatis commode conſci-
entia antecedens & conſcientia ſubſequens appellatur.
Interdum non nifſi poſterius ſe prodit iudicium;

quando, quod vſu venire ſaepius ſolet, ad actio-

nem aliquam ſine praeuio examine, aut ſaltem co-
gitatione, futurane ſit bona, an mala, acceditur.
Quando vero ratione vnius eiusdemque actionis am-
bo producta ſunt iudicia, haec aliquando inuicem
conformia deprehenduntur; id quod accidit, cum
contra proprias quis notitias egit; quippe tunc ve-

hementius is poſt patratam a ctionem ſe inculpat:

paucis exiſtentibus, qui aut tam breui tempore id
perſpicaciae conſequantur, vt quod rurpe cenſuerant

ante, id iam legitimum eſſe ſibi perſuadeant, aut

qui tam cito ſententiam ſuam circa factum reuera

diuerſa

legi aduerſum reuocent, Nonnunquam tamen etiam

ocz
hrecen
lil,
enta.
d ag
peccr

it.

iun⸗
ale
Kan,
legner
ghisſe
dendbe
Vin
Anim
e
Gemu
git be
lngul
lpici
moi⸗

Quert

aelt,
bis
tlone
Aco
Le cca
lia e
babin
guae
glice
ſen
fobe

IJð Er CIVIS LIB. 1. CAT. J. 29

—nↄ
—.—

te cala quod vocari ſueuit conſcientia dubia. De qua
haec eſt regula: quamdiu in ancipiti haeret iudi-
cium, bonum quid ſit, an malum, actio erit ſuſpen-

WS denla. Nam nondum dileuſſa dubitatione
es, e ad agendum ſeſe determinare, propoſitum
rrn pPeccandi, aut ſaltem neglectum legis inuol-
gool ð §. VII.
diuerſa ſunt illa iudicia; id quod euenit, velcum ci- *
taked „ rra plenam & integram deliberationem, ſiue ex ad-
, W ſectu, ſiue ex praecipitantia, adeoque indole ac con-
rei ſequentiis actionis non rite perſpectis, ad eandem
en quis ſeſe determinauit: vel cum, plena licet adhibita
chot i deliberatione, pracuio tamen examine admodum le-
Aon ne⸗ vi quis ſe determinauit. Viuidius enim multo ferit
Go animum idea peracti negotii, quam adhuc peragendi,
Perinnn & ſic poſt factum ſuccedente meditatione, examen
ſtwine. demum aut inchoatur, aut perficitur. II. Non attin-
n, goe git heic Auctor iudicium actionem ſubſequens? ſed
val anſ 1 ſingulae eius diuiſiones ſolum antecedens iudicium
afeſunn freſpiciunt. Mea itaque ſententia, diuerſi actus aut
iulicluni mogdificationes anticipati huius iudicii, pro ratione
4, da qiuerſorum ſtatuum ,‚in quibus tunc mens conſtitu-
llenco⸗ ta eſt, hi ſunt. Conſcientia eſt vel deciſiua, vel dn- H
urlill. bia, pro gradu perſuaſionis, quem quis attigit, Ta-
cioni en tione actionis parrandac qualitatis. Quando deciſiue
4o intiten— &SS„⸗confidenter quis pronuntiat, hoc vel illud cum le.
cGit, cun ge congruere, vel eidem aduerſari, tunc conſcien-
e tme zia eſt deciſiua: quae rurſus in demenſtratiuam & pre-
ſ iulhe. babilem debet diuidi. Conſcientia demonſtratiua eſt,
enpole quae nititur rarionibus demonfitratiuis, quantum
erletnt quidem rerum moralium indoles patitur: adeoque
leant, aut ſemper recta, aut conformis legi eſt. Conſciertig
uim nuen probabilis vero eſt, quae nititur tantum rationibus
en et . verke
ier/

30 DE OFFICIO HOMIXNIS.
De errore §. VII. Saepe etiam intellectus hominis Ci
vincibiti & pro vero falſum adprehendit; & tunc in errore glig ad
innincibili. verſari dicitur. aaete
Qui lis au
veriſimilibus: adeoque auti recta eſt, aut erronea; —
prout opinio illa in ſe ipſa cum lege aut conuenire, aut ——
non conuenire deprehendirur. Quando quis contra ntenaa
conſcientiae deciſiuae motus agit; ſi quis ſe citra vl- uen/
lam repugnantiam haeſitationemque derermioat, uie,
tunc eſt conſcientia mala; quae ingentem arguit ho- (ſueh
minis malitiam, tametfi forte lapſus quis fuerit iu- uelt,
dicio: quale quid in eiusmodi rebus euenire poteſt, 0b taid
de quibus non niſi ex veriſimilibus rationibus firmiter egliv
perſuaſi ſumus: ſin vero impetu iucundi alicuius ad- bigne 4
fectus, vel metu grauis mali quis ſubactus eſt, tunc ccnum
peccatum eſt imbecillitatis vel infirmitatis. Quod ſi Utheie
vice verſa quis motibus conſcientiae deciſiuae obtem- ge ton
perat, ſi lubenti nec dubio animo ſe determinat, tunc ſaluan
eſt conſcientia bona; etiamſi forte erretur, ceu adpa- ſeuhul.
ret exemplo Pauli, Actor Cap. XXIII, I. ſi quis eunm hau
vero cum quadam renitentia agit, atque ita vt abſti- Emcik
nere mallet negotio, tunc, quamuis actio in ſe bo leter a
na ſit, talis nihilominus propter accedentem minus tncita
congruam diſpoſitionem non reputatur. III. Fun- niln
damenta conſcientiae probabilis, vere talis, ſunt au- ümet
&toritas & exemplum, ſubnixa confuſo quodam iudi- inſtiror
cio de conuenientia naturali in rebus, quae mate- ii
riam officiis ſubminiſtrant; nee non aliquando ra-
tionibus vulgaribus, quae ex natura rerum deprom- . G
tae videntur. Cum autem ſingula haecce fundamen- etion
ta non ita ſolida ſunt, vt locus ſit abſolute illis ad- iſeis
quieſcendi, non aliter illi, contenti debemus eſſe, quam Nool
cum ſecus facere haud poſſumus; & qui tali reguntur Elh
conſeientia , his omni ſtudio contendendum, ut gradus cil,
veriſimilitudinis opinionum ſuarnm magis mwagis que unan

inten-

8 howinga

c in ee

E

—

ut eryentt
onbepirc,n
gizconnt
8ſe cilad⸗
Gekermmiont,
haguit ho⸗
s fuerit in⸗
ie poelt,
ibufnmitet
aliclinr
tus elt, nt

6. li
ut Oblell⸗

Tinzhllu.
, cell 4le
11. 1 glß
ien vrabitl⸗
inſe bo
temn winn
IUII, ur.
is, ſta
wmilli
gue nte⸗
Gando
mn Geprom⸗
unctme⸗
e Msa⸗
6guin
Nirezunik
1, u
S
jyten.

ET CIVIS LIB. 1. CAP. I. 31

——

ui error vincibilis ſolet adpellari, quando
quis adhibita attentione & diligentia debita
cauere poterat, ne in eum incideret; inuinci-
bilis autem, quando quis etiam adhibita omni
V . diligen-

intendatur, itſique ad conſcientiam demonſtratiuam,
quam proxime poteſt, pertingant, IV. Conſcientia
dubia, quam deciſiuae oppoſui, eſt vel irreſoluta,
(ſiue haeſitans) vel ſcrupoloſa. Conſcientia irreſo-
luta eſt, quando vtra pars amplectenda ſit neſcimus,
ob rationes vtrinque ſeſe offerentes ſi non perfecte
aequi valoris, tamen ad minimum tales, vt neutro-
bique quicquam ita validum deprehendamus, cui
certum firmumque iudicium valeamus ſuperſtruere.
Et heic locum habet regula, quam tradit Auctor 5 6.
de conſcientia dubia, quae illa ipſa eſt, quam irre-
ſolutam voco, ad diſtinétionem eius a conſcientia
ſcrupuloſa, cuius ipſe non meminit., Scrupuleſæ au-
tem haec conſcientis leuiſſimis aut inanibus quibus-

dam difficultatibus animo ſubortis gignitur, ut in-

terea ab altera parte nulla praegnans adpareat dubi-

tandi ratio. Cum vero ſerupulus vt plutimum non

niſi a falſa aliqua conſcientiae teneritudine, aut

etiam craſſa ſuperſtitione oriatur, eo liberati mox,
inſtituto rei ſerio examine, haud ita difficile fue-
tit.
§. VI. (7) Dom. CARMICHAEL, Profeſſor Phi-

loſ. Glaſguenſis, qui poſt priorem Verſionis mene

editionem, euulgauit Edinburgi Autorem cum No-
tis ſuis, dicit hic exceptionem eſſe faciendam a regula
propoſita, qualem iam GROTIVS poſuerit de I. B.
& P. lib. II. cap. XXIII. & 2. n. 3. & quac concernat

caſus, quibus quis neceſſitate compellitur ad rerum

duarum unam vel alteram faciendam, cum tamen
de

9 2 DE OFFICIO HOMINIS.

—

diligentia, quam vitae communis ratio ſert, Maine
iſtum euitare non poterat. Qualis error ta- ufuel
men ſaltem inter eos, queis rationis lumen
excolere, & vitam ad honeſtatem componere —
cordi et, non circa communia viuendi prae- ukloct
cepta, (1) ſed duntaxat circa ſingularia ne- uunp
gotia (qucde

illa, In
. mmotas c
de vtroque ſeorſum ſumto, an hoc ſit rectum, ex onpate
aequo dubitetur; ita vt, ſecundum eum, aliquando mnore i
minus ab re vtrumuis fiat, quam vtrumque omitta- unpet!
tur: tunc igitur minus nericuloſum eſſe eligen dum. ndent
Optaſſem adhibitum eſſe a Viro erudito exemplum, nobbn
ex quo mens eius facilius intelligeretur. In omni- Date ſ
bus enim, quae mente poſſum concipere, videtur proins
mihi ipſa agendi neceſſitas, qua conſtringimur, co- ue dec
mitata efſe ratione aliqua, quae dubirationem tollat, lotand
adeoque hic minime veram exceptionem faciat. Fin- Bonni
gamus principem legitimum alterius duorum, quee Gecigt
a ſubditorum aliquo exigit, arbitrium ipfſi relinquere, gi .
cum tamen vtrumque ita comparatum ſit, vt de vno 8in
aeque ac altero, an rcctum ſit, dubiter. Verum chen
quidem eſt, ſubditum in hoc caſu debere eligete Wuidn
illud, in quo minus periculoſus error videatur: ſed
quidni porius tunc vtrumque omittat? Obſtat hic Smme
manifeſta obligatio, qua ad paresdum fupetioribus h der
ſuis compellitur. Non eſt itaque ſolutus ab hac ob- zoſu
ligatione per nudam dubitationem; & fi ſuperior, n⸗
praeſciſla electione & arbitrio, abſolute iuſſerit duo moii
rum alterum fieri, quod decebat omittere, ſi libe- di
ram ipſi facultatem permiſiſſet, parendum ex aequo ſlennt
crit. Vidcantur diéta a me ad GROTIVM c. IJ. Aube
cap. XKXVI. g. 4. not. I2, 16, 19. &c. a⸗
1)

§. VII. (1) videtur heic Auctor errorem inuinci- Tles
bilem teſtringere ad meras res facti: verum & ratione ſabld
uuauauaaris

15

—

Sratio ſe,

is ertor iu⸗
onislowmen

compoee.

uendiptr⸗

gulati le⸗

ore
mrrer
t reckumn er
n, dignnt⸗
Ngue Ohli-
e cligeninn,
Geinylun,
r. Inoch
ere, Nlel
inpinnn e
fionemtoln

nhin. N.

uor U, ⸗
teliaglet⸗
1, de
et, Verun
bele elige⸗

Videntur:i

iſei
ſupetioribiß
4 luech

lihela

eiuletd⸗
er, Ilre
gum ex leglo
Iliklo

nnen nums

manüor⸗
mé, ir

ET CIVIS LIB. I. CA P. I. 33

ges

iuris locum habet quoad res certas, & reſpectu cer-
tarum perſonarum, ad minimum certis temporibus.

Equidem generaliſſima Naruralis Iuris effara, vt &

illa, quae ex iis per Immediatas, aut non adeo re-

motas concluſiones manifeſte fluunt, reuera ita ſunt
comparata, vt homo rationis compos circa talia in

errore inuincibili verſari nequeat, ſaltem inter pa-

rumper moratas gentes: quod ſi enim forte reperiun-
tur gentes fetae & barbarae, quae educationis vitio

ita obbrutuere, vt manifeſta eiusmodi principia fſor-
mare ſibi, aut intelligere non valeant; hae certe

propius ad bruta, quam ad homine: accedunt, Deo-

que decet permittere, in quanam claſſe veniant col-
locandae. Verum quod attinet ad quaeſtiones, quae
non niſi longa ratiocinationum & concluſionum ſerie
decidi poſſunt, iis, qui arte ratiocinandi non pollent.

quique ſibi habitum plures eodem tempore abſtra-
ctas ideas, carumque inter ſe nexus conſiderandi.,
principiumque aliquod ad cunctas concluſiones ſuas
perducendi non compararunt; iis, inquam „ cum

de talibus quaeſtionibus iudicate pertendunt, vix

errorem inuincibilem licet effugere; & ſi qua verum
inueniunt, id tamen non niſi caſu accidit. Tales ve-
ro ſunt homines innumeri, qui educatione deſtituti,
cito nimis eiusmodi vitae conditionem amplexi ſunt,

quae prohibet, quominus aaimum cum fructu

valeant excolere, carentes ceteroquin ecrum ope,
a quibus iis nortitiis rite imbuanrur, quae ipſorum
quidem captum non ſuperant, ſed ad quas tamen
pPercipiendas manuductione & magiſtro opus habent.
Tales etiam ſunt, qui praediti alioquin doribus &
ſubſidiis neceſſariis, quorum ope vel ſubtiliſimas
quae-

gotia incidere ſueuit. Nam & naturalis iu-
ris praecepta generalia plana ſunt: & qui le-

34 DE OFFICIO HOMINIS

ges poſitiuas fert, id ante omnia agere ſolet
& debet, vt illae ſubiectis innoteſcant. Vnde
citra

quaeſtiones decidere valeant, nondum tamen ſatis
exercuerunt facultates ſuas, aut tantum perſpicaciae
adquiſiuerunt, vt poſt ſufficiens examen ſe determi-
nare queant. Verum etiamſi errores, in quos vtri-
que prolabuntut, inuincibiles ſint, quamdiu in ea
conditione manent : non ideo tamen plane ſunt ex-
cuſabiles; atque id ſedulo obſeruandum eſt. Iſta

enim doctrinæ ac peritiæ inopia, quam in ſe facile

agnoſcere poterant, mouere ipſos ad ſuſgenden-

dum iudicium debuiſſet. Quod quidem ſine ullo
poteſt fieri periculo, quamdiu nihil eſt „quod con-

ſenſum velut extorqueat: dum e contrario, qui au-

dacius rem decidere ſuſtinent, manifeſto ſe expo-
nunt periculo erroris, & quae inde ſequuntur incom-
modis. Ita vero niſi praegnans & indiſpen ſabilis fa-
tio formare in praeſens qualecunque, ac, vt ita lo-
quar, prouiſionale indicium cogat; patet eiusmodi
homines ſe inexcuſabilis temeritatis reos reddere,
maxime ſi eiusmodi ſuum ſecnti iudicium ad aliquam
actionem ſe determinent. Ceterum ratione con ci-
entiae erroneae quatuor exiſtunt quaeſtiones magni
momenti, de quibus tradere nonnulla haud abs rc
fuerit. I. Quaeritur, an is, qui errat, obligatus ſit

motus ſuae conſcientiae ſequi? Reſpondeo, utique,

ſiue inuincibilis ſit erro?, ſiue vincibilis: ſtatim enim
atque firmiter quis perſuaſus eſt, ceu ſupponimus,
aliquid praeſcriptum eſie lege, vel prohibitum, di⸗
recte obſequium Legislatoti debitum violat, ſi con-
tra hanc perſuaſionem, quamuis male fundatam,
agat. II. At non inde ſequitur, agentem ex conſci-
entia erronea ſempetr eſſe excuſabilem: hoc enim lo-
cum non habet, niſi inuincibilis error fuerit. Ita, ſt
error

titra
nalcitr
n

etrotel

guo

ſit ſine

gram
eſt gu
hibitat
conſelen

(abla)

Valeat;
te inpe
etkore
bete ſo
ieh
haud:
Adkere
Tegi
lueper
uoid

caulaa

(conlcie

jiapt
Ie cor
Craeen
Darent
her e:
1e (
Mam,
mines
heceſi
osbe
Uaium
oci
Auün⸗

18
—
agere ſle
ant, VWe
lt

tamen ſii

hperſpicrit

nſe Eetelni⸗

in quos .

amndin in e
lane lunt e⸗
eſt. ltt
lelpencen⸗
dem une Nlo
l, t n
no, ll d

elo ſe en⸗

bunturincol⸗
he lilli 11.
c, rins l.
et eimmhol
eos leldet

tione iilſ⸗
iones uzll
4 audebife
,Alzmuf
vdeo, uligli⸗
ltuimenm
infium⸗
ohibtum,
olu, loar
e Indiunn,
emere⸗
hoe enn

„ la,/
ertt.
S allol

ET CIVIS LIB. 1. CA P. 1. 3 5

—

citra ſupinam negligentiam heic error non
naſcitur. Sed in ſingularibus negotiis facile
H C 2 eſt,

error efſt vincibilis, ex vtraque peccatur parte, ſiue,

quod quis agit tanquam praeceptum, prohtbitum

ſit, ſiue e contario vere praeceptum ſit, quod quis tan-

quam prohibitum omittit. Nam ſi quis talſo perſuaſus
eft, quod res aliqua indifferens praecepta ſit aut pro-
hibita, tunc non peccat, niſi quando agit contra claram
conſcientiae lucem. III. An quis de principio (ſeu
cauſa) errorum alterius in caſu oonſcientiae indicare

valeait ? Ad hanc quaeſtionem reſpondeo, non abſolu-

te impoſſibile eſſe homini, ſcire, an quis verſetur in
errore malae fidei, hoc eſt, an habeat, aut poſſit ha=
bere fortes ſuſpiciones de eo, quod credit, vel potius
ipſe ſibi illudat, ita vt de eo, quod credere videtur,
haud adeo ſolide firmiterque perſuaſus ſit. Verum
ad ferendum tuto eiusmodi iudicium, euidentiſſima

requiruntur documenta, & raro contingit, ut talia

ſupperant. Frequentifſimus, meo iudicio, caſus,
quo id locum habeat, hic eſt, cum qui Religionis

cauſa alios perſequuntur, ac profitentur, ſe ad id vi

conſcientiae obligatos eſſe, moribus alioqui ſuis ac

vita produnt, parum ſibi virtutem ac Religionem cu-
rae cordique eſſe. Referri huc poteſt error, apud

Graecos & Romanos olim adeo vſitatus, eorum, qui
parentibus licitum eſſe exiſtimabant, infantes expo-
nere: vt & alter haud leuior error Judazorum tempo-
re CHRISTI. qui eo nomine grauiter eos redarguit
Matth. Cap Xl, 4. 5 Vix enim concipere licet, ho=
mines tam perſgicua, tam que expreſſa Moſis lege de
neceſſitate parentes honorandi adiuuandique inſtru-

QGos, bona fide deinde perſuaderi potuiſſe, ſe per reme-

rarium aliquod, aut potius impium votum, ab eius-
modi obligatione ac officio diſpenſatos eſſe. Vt vero
Quis norit, an error hominis bona fide errantis vin.
. cibilis

36 DE OFFICIO HOMINIS

eſt, vt error inuito & praeter culpam obrepat
circa obiectum, aliasque actionis (2) cir-

cumſtantias.

F. VIII.

cibilis ſit, aut inuincibilis, confidenter adſero, exce-

tis generaliſſimis naruralis Iuris principiis, & veri-
Ptis g. .

tatibus eiunusmodi, de quibus inter Chriſtianos, in
plures licet ſectas diuiſos, omni acuo conuenir, reli-
qua omnia ita efle comparata, vt homo, aut citra
temer itatem vlla ratione de principio ignorantiae vel
errorum alterius iudicare nequeat; aut, ſi in genete
adſerere quidem poſſit, eſſe quasdam circumſtantias,
quae hunc vel illum errorem vincibilem reddant, ipſi
tamen perquam difficile ſit, certi quid reſpectu hu-

ius vel illius perſonae in ſpecie eo nomine determi -

nare; neque etiam vt hoc fiat vnquam neceſſarium
eſt. IV. Poſtrema quaeſtio eſt: An vi iudicii, quod
fert aliquis de ignorantia vel erroribus alterius in caſis
conſcientiae, aétionem aliquam poſſit ſuſcipere aduer us
eos, quos verſari in eiusmodi ignorantia vel erroribus
credit? Et reſpondeo, qualiscunque demum error
ſit, dummodo errans eo ad faciendum aut docen-
dum quicquam legibus ſocietatis humanae in vniuer-

ſum, vel peculiariter ſocietatis ciuilis manifeſte con-

trarium, non adducitur, nullam dari aduerſus eum le-
gitimam actionem aliam, niſi vt ſollicitudo ex cari-
tate profecta adhibeatur, ad ipſum amica & ſolida in-
ſtitutione ad veritatem retrahendum. Quod autem illi
qui aliquid ſocietati noxium faciunt aut docent, puni-
ri poſſunt, non ideo fit, quod in errore verſantur, tam-⸗
etſi quoque mala fide errent; ſed quia fas eſt, eius-

modi homines, ex quocunque agant principio, coër-

cere. Solius autem Dei eſt. proprie &, ditecte errorem
aut ignorantiam vincibilem punire, quoniam ſolus eſt,
qui eam tecte valeat cognoſcere. Videantur dicta ad I.
N. & G. Lib. I. Cap III. F. 11. not. IN (2)

macti,

—

VI

(, vo

n⸗

ut

—

62)

Aterum!
holtis l
Mto ſalab
do hicte

eynuy ſat

cande
a nON
bidem
liberalis
Gitur ,
contraric
Ueterta m
Aignis
Plomin
commit
in kore
Cbimaln
onum,
Dro bon
nullam
terkeckun
Lerebar,

Naur ſo

Omnes 1.
Eenſagit
1NRl. 8
nldeo 4
uni

G ET CIVIS LIB. I. CAL. I. 37

—⸗ —
nobtepet §. VIII. Vbi vero ſimpl citer cognitio ab- De igno-
(2) d- eſt, vocatur ignorantia. (1) vantia clus⸗
Quae duplici modo conſideratur: vno, due varlis
„ S ¶· peciebus.
VI. prout ad altionem aliquid confert; altero, prout
— 3. inuito
llero, ene⸗ — —
is, el (2) Tales ſunt modus, finis, inſtrumentum, quali-

unn, I tas actionis, quae ſuſcipitur &c. Sic e. g. poteſt quis
glenit,lel⸗ alterum non deliberato animo interficere, aut quia
,au du hoſtis reputarur, aut exhibito ipſi veneno, quod
rantine vel pre ſalubti potu habetur. At homicidium vel vene-
ingenete ficium licita eſſe, nemo ſibi innoxie perſuaſerit. Da-
urſtanag bo hic regulas nonnullas de diuerfis caſibus, quibus
eddant,i error facti locum habet. I. Cum quis ertat appli-
eſpecnn u Ccando male actionem ſua natura bonam, ea propter-
dinedele ea non definit talis eſſe coram Deo, etiamſi nobis
netelin quidem inopinantibus inde malum eueniat; ut ſi quis
iuliei liberalis ſit in ignotum, qui homo nequam deprehen-
Heiun ditur, & liberalitate illa aburitur. II Cum quis e
perad; contrario bene applicat actionem in ſe malam, Prop-
len tetea tamen a peccato haud immunis eſt. Ex. c. credit
emum enm aliquis, alterius eſſe rem, quae ipſius vere erat; ni-
ant doen hileminus eam arripit, S& ſuam facit: is ſane verum
ein uile committit furtum coram tribunali conſcientiae, quam- .
nielecon. vis in foro humano pro fure haud habeatur. III. Qui
eas eum 6 ſibi malum Praefigendo ſinem, caſu producit effectum
coeren⸗ bonum, non propferea minoris culpae feus euadit:
lolie pro bono autem, cui praeter opinionem anſam dedit,
Pl zueni nullam plane meretur gratiam; ut ſi quis hoſtem in⸗
Ioeen pul⸗ terfecturus, medeatur vomicae, quam in corpore
Inmntu gerebat. IV. Si quis male applicat actionem licitam
ſt, ee natura ſua, excuſari meretur, dummodo adhibuerit
ſen cod omnes praecautiones neceſſarias; vt ſi quis ſe exer-
taht noen ceat ſagittas aut ignitos globulos eiaculando, idque
r ſed in loco publico huic exercitio deſtinato, & poſiquam
lin cal omnia diligenter circumſpexerit, decenterque de-
tueti ⸗R hortatus

1

38 DE OFFICIO HOMINIS-

inuito, aut non citra culpam oborta fuit. Priori
reſpectu ignorantia ſolet diuidi in eficacem &

concomitantem. Illa eſt, quae, ſi abfuiſſet (2),

aeſens actio non fuiſſet ſuſcepra. Haec eſt,
quae licet abfuiſlet, nihilominus actio ſuſce-
pta fuiſſet. Poſteriori reſpectu ignorantia eſt
voluntaria, vel inuoluntaria. llla eſt, quam
quis vel vltro affectauit, reiectis veri cogno-
ſcendi mediis; vel debita diligentia non adhibita
obrepere ſibi paſſus eſt. Haec eſt, quando
quis ignorat, quae nec ſcire poterat, nec te-
nebatur.

hortatus fuerit eos, quos putauit conſiſtere polſſe in
loco, quo collineat, nihilominus vulaerat aut occi=
dit aliquem, inéautius ibi commorantem.

cem ſunt coniuncta: ſiue autem iuncta ſiat, ſive wi⸗
nus, eundem tamen producuet effectum, & ſequus-
tur eaſdem regulas, ratione impurtationis eius, quod

per illa agitar aut omirtitur. Vid. dicta ad I. N &O C.

Lib. L. eap. I. K. 1I. editionis nouge.
(2) Vt ignorantia vere efficax fiat, omnique iuſtae

imputationis effectu liberare valeat, requiritur, ve

illa cognitio, qua quis earer, & quam nullo modo

potuit ſibi comparare, neceffarium cum natura rei,-

aut cum agentis intentione, debito tempore conce-
pta, conuenientibusque indiciis ſignificata, nexum
habeat. Alioquin enim, vrut inuoluntaria ignoran-
tia ſit, cum in praeſens tamen negotium nen influat:
nec impediat, quominus vere quis quoad eſſentiam fei

conſenſerit, non deſinit ille ad rationem actionis ſuae

reddendam teneri. Vide I. N. & G. Lib. I. cap. III.

S. 10. not. 2. nec non quae infra Cap. MX. §. 12. di-

Cehtur:

ebatt

enim
erbere
re in

centur
tialis
Vetis,
lieitüur
ilicitan
lelis,
Vete ad
lel datn
is Nul

minan

hoc ne

V .—. woexc
§. VIII. (1) Error & ignorautia fere ſemper inui-

Vehem
Petioe
Wliola.

gumi

Co
WIna
Ghmnk
tetmie
quod
redder

fſorte

Connu
Atetin
inora,
(Ontun
o en
hoen.
lenn

g Fyr clIvIS LIE. 1. CAr. I. 39

—

it. hicoii nebatur. Et haec iterum duplex eſt. Vel
efrun & enim quis in praeſens quidem ignorantiam
Ciſſet ) exuere non potuit, vt tamen in culpa ſit. qua-
Hcet, re in tali ſtatu verſetur; vel non ſolum in

in le⸗ C4 präac-
norantuek — — ——
e dun centur, vbi exemplum proponitur ignorantiae eſſen-
tialis aut accidentalis (ſic enim eam melius adpella-

verl geg. vexris, quam eficacem aut concomitantem) in cauſis
Aradll licitis vel indifferentibus. Dabo hic aliud quoad rem
, uundo illicitam. Oucit quis in matrimonium vxorem al-
41, bee d⸗ tetius, reputans illam eſſe virginem, aut neſcius vi⸗
gebin. vere adhac maritum: haec igaorantia ſane ipſam
rei naturam adtingit, adeoque eſſentialis eſt. Si
— – is nullam rationem habuerit ſuſpicandi, illam fe-
Rereaen minam, quam duxir, maritatam fuiſſe, atque in
Hetri: hoc neceſſatiam inueſkigationem inſtitgerit, omni-
no exculſabilis eſt; tametſi forſitan eius adfeckus ira
vehemens fuerit, vt illam duere quocunque etiam
pretio cupiuiſſet: haec enim diſpoſitio, quantumuis
vitioſa, neque ad actionem, neque ad ignorantiam,
quam inuincibilem ſupponimus, qui quam contulit.

leln.
ſempel in⸗
ſat, ſyen
m, 4 legu
dis eius⸗

14N Qod ſi vero vel minima ipſi haeſerit ſiuſpicio, foe-
. minam illam, quam ducturus erar, marito vere inn-
,griutr Gtam fuiſſe, aut etiam laborem inueſtigandi ea prae-
mie trermiſerit, ex quibus intelligere aut ſuſpica i facile,

anin, quod ignorabat, potuiſſet; tenetur vtique rationem
nnlo reddere ſuae ignorantiae eiusque effectuum, licet
memmn , forte, pro conſcientia ſua ſatis tenera, eiusmodi
enfor connubium fuiſſet detrectaturus, ſi feminam illam
are, en aſterius eſſe ſciuiſſet. Adiiciam quoqde exemplum

trineen, ignorantiae accidentslis. Afficir quifpiam alterum
wdan contumelia & verberibus, quis ſit ignorans, aut pro
elenn alio eum habens; & nihilominus imuriam commirttit

8 ſne . . .
m akions poena digpam, ſiue potuerit, ſige non potuerit ſcire,
. l. „ cui eam intulerit, etiam ſi commiſſurus eandem non
Xn. fuiſler,

celllli

.

40 pD OFFICIO HONMINIS

—

praeſens ignorantiam vincere nequit, ſed &

(3) in culpa non eſt, quare ad talem condi-
tionem ſit deuolutus. 4

De indole §. IX. Altera («) facultas, quae in homi-
S& variis ne prae brutis peculiariter cernitur, voluntas

actibus . Cern .
voluntatis. Ocatur: per quam velut intrinſeco impulſu

(a) Vid. ad ad agendum ſeſe homo mouet, & eligit, quod
hunc & ſe-ſibi maxime arridet; auerſatur, quod ſibi non
quentes conuenire videtur. Habet igitur homo a vo-
ſeptem pa- Tuntate, tum vt ſponte agat, i. e. vt non per

ragraphos

I1. N. & G. intrinſecam aliquam neceſſitatem ad agendum

lib. I. c. IV. determinetur, ſed actionis ſuae ipſe auctor

ſit; tum vt libere agat, i. e. vt vno obiecto pro-
poſito poſſit agere vel non agere, idemque eli-
geere vel reſpuere; aut pluribus obiectis propo-
ſitis, vnum eligere, cetera reſpuere. (1)
Porro

fuiſſer, ſi ipſum cognouiſſet. Erenim permiſſum

hauꝗ eſt, cuiquam facere iniuriam, er praeualet, quod
prineipale eſt, iniuriam eum cuiquam facere voluiſſe,
vt Cti Romani loquuntur, qui ideo in hoc caſu
etiam actionem iniuriarum concedunt, DIGESZ. L.
18. §. 3. de Iniur. .

(3) Sola haec poſterior ignorantiae ſpecies pro- “

prie inuoluntaria eſt, aptaque nos omnino excuſare;
cum noſtrum utique fuerit cauere, ne in alteram in-
cideremus.

§. IX. (1) Duae ſunt voluntatis determinationes,
quarum primam omittit Auctor, ad quam tamen at-
tendere haud parum refert. Altera eſt determinatio
ad cogitandum aut iudicandum ſimpliciter: altera,
determinatio ad agendun, aut non agendum ſecundum
j X cogita-

do⸗
um p
Dusad
quaech
habea

ſanur,

20 eun

leat,
lemiſt

—

htati
ss, guc
cOnſiden
lulum!
aut n
ac eni
ſeri P0
a elt
Iuam a
Iofumo
nolgit
Oinnipo
Juaqve
ilete⸗
dentez
are .
ni kilt
Aandi

erigtl

. ſheiss
uoir

lep

8

—

it, ſel e

enn condi⸗

ein homi.
, Tolite
h impul

ligit got

o ſibion.
omo 20:
t non pet
igendum

e 100dt

eo
emmdbedle
edis ⸗
ete1

Pele.

—
. pemſin
aelalet l
cele volulle
.
In hoc
EA
ſecie l⸗
noeralli⸗

aleutm n.

mintiones

vtawen 4ꝛ

mmminati

e
nſeunt
Mgi.

— .

: Aeln,

ET CIVIS LIB I. CAP. I. 41

Porro cum actionum humanarum quae-
dam propter ſe ſuſcipiantur, quaedam quate-
nus ad aliud conſequendum inſeruiunt; id eſt,
quaedam rationem finis, quaedam mediorum
habeant: circa finem quidem ita voluntas ver-

ſatur, vt eum cognitum primo adprobet; dein
ad eundem conſequendum eſſicaciter ſeſe mo-

ueat, & velut ad eum tendat vehementius aut
remiſſius; eoque obtento adquieſcat, placide-

cogitationes ac iuditia ſua. Prior eſt ille actus men-
tis, quo ſe determinat ad certas ideas ſibi occutrentes

conſiderandas, aut non conſiderandas; &, cum pou-
lulum illas contemplata fuerit, ad adquieſcendum
aut non adquieſcendum mutuis earum relationibu:;
ac denique ad easdem conſeruandas, aut, quantum
fieri poteſt, amouendas. Sic e. g. Cafer in cul
pa eſt, quod Numen diuiaum, de quo nihil vn-
quam audiuit, non agnoſcit, quia ſui ipſius innume-

rorumque ſibi quotidie occutrentium obiectorum

ideis perculſus, eas tamen contemplari ea attentione
noluit, quae ipfam ad cognitionem Entis alicuius

omnipotentis, ſui reliquarumque ommnium circum-

quaque exiſtentium rerum auctoris, haud dubie fu-
iſſet perductura. Sic Graeci ac Romani ſibi perſua-

dentes, Patri licere liberos exponere, aut etiam ne
care, libertate iudicii ſui abutebantur, quod relatio-

ni falſae intet ideam patriae poteſtatis, & ideas ne-

candi aut exponendi, temere adquieſcebant. Omnis

denique culpa, quae committitur non cogitando de

officiis, de quibus alioqui ſatis perſuaſi ſumus, inde
profluit, quod a nobis quam longiſſime amotas

volumus ideas huiusmodi officiorum im portu-
nas.

&

4² DE OFFICIO HOMINIS
que fruatur. Media autem primo probantur, s hom
tum quae maxime idonea ſuerint viſa, eligun- cernitur
tur, ac demum vſiu adplicantur. nonomt
Conditio §S. X. Quemadmodum autermn hoc maxime Pareant
ſole⸗ nomine homo actionum ſuarum auctot habetur,
vt quis ha- quia ipſe voluntario eas ſuſcepit: ita circa vo- —
beri poſſit luntatem id cum primis obſeruandum, eius mlerea,
austor ali ſpontaneitatem vtique adſerendam eſſe, ſaltem mmeuisn
cenins actio Ccirca illas actiones, (1) de quibus ab homine ütdel
n46, in foro humano ratio ſolet exigi. Vbi autem nitemgu
homini nihil plane ſpontaneitatis relinquitur, kene
ibi non ipſe homo, ſed qui eidem neceſſitatem ducdir
adfert, auctor habebitur actionis, ad quiam emutt.
homo inuitus membra viresque ſuas adcom- iiha
modat. ð Bde
Vnde ſit 6. XI. Porro quanquam voluntas bonum Kin,
magna va- 1) in genere ſemper adpetat, & malum in ud,
s,’ S. genere auerſetur; magna tamen inter lingu- lalr nu
Ios mach
(2)
. . Podus
§. X. (1) Intelligit Auctor actiones externas: me- iidit
rae enim cogitationes, motusque animi in actum exx. mulum
teriorem non prorumpentes, per ſe legum humana- Uerit
rum poenis non ſubiacent, ceu alibi Lib. II. Cap. ii
XIII. & 1II. tradetur. Verum libertas, aut facultas s 0
agendi, vel non agendi, non minus in actibus ex- inbr
ternis, quam mere internis neceſſaria eſt. Vnde omu
non ſatis percipio, quo Auctoris obſeruatio tendat;: ai
maxime cum paulo inferius 24. de actionibus coactis etdi
acturus ſit; ita v ſaltem hoc loco illa ſit ſuperflaa. (dadas
„ XI. (I) Bonum in genere, definiente LOCKIO, Deni
nihil aliud eſt, quam i4, quod voluptatem in nobis pros Hatum
ducere RRur
.

.

—.—

hrobantur,

2, elgun-

maxrime

los homines tum adpetituum, tum actionum actienum
cernitur varietas Idque inde prouenit, quod humana-
non omnia bona & mala homini velut pura ad- am.

7

ET CIVIS LIB. 1. CAP. I. 4 3

4.

pareant, ſed inuicem mixta (2), bona malis,

circa o

um, eils
le, ſaltem
homine
bi autem
inquitut,
Leſſitatemm

20 qnan
18 2dcn .

38 bonuin
malum in
teringu⸗

rnds: Ii⸗
,Ctum ex⸗

ls

hummana-

, II. Cn.
zur ſaclluns
Ctibur ey⸗

10Co,

mala

ducere augereque, aut dolorem quempiam minuere &
praecidere aptum eſt. Malum contra vocatur, quid-
quid dolorem in nobis producere augereue, aut volupe
tatem quampiam minuerz valet Vtrumque aut cor-
pereum eſt, art ſpiritaale, prout voluptas & dolor

aur a ſolis noſtris cogitationibus, aut ab impreſſioni-

bus obieéctorum extesnorum in ſenſus noſtros, pro-
ueniunt. Sic e c. iucundi motus, quos excitat ve-

ritatis cuiuspiam inuentio, atque in genere ſcientia-

rum ſtudium, voluptates ſunt pure ſpirituales. At ſi
Geometra diu perquiſitam demonſtrationem non re-
peiat; aut ſi quis exprobret ſibi/ quod omiſerit ali=
quid, quod exiftimat facere ſe debuiſſe: oritur inde
dolor pure ſpiritualis. Quod vero attiner ad volupta.
tes ac dolores corporeos, hi per ſe ſatis noti ſunt.
(2) Sic e. g. ſi auaro, qui ſimul in ambitionem
pronus eſt, faciendae ſint in faſtum expenſae, hae
intuitu ambitionis ipſi bonum, auaritiae vero intuitu
malum videbuntur. Haec mixtura boni & mali pro-
uenit porro etiam ex oppoſitione quadam idearum
offitii & adfectunm, vt exemplo Medeae apud Poë-

tas adparer. Interdum quoque videtus quid bonum

N..

. zubifri .

Alrete

in praeſenti, malum vero in futuro; vt ſi dulce quis
pomum comedat, colicos cruciatus excitare idonenm
aut vice verſa, malum quid eſt in praeſenti, bonum
vero in futuro; vt cum quis amarum ſumit, reſtitu-
endae tamen poſtea ſanitati conueniens pharmacum.

Denique bonum aliquod, cum maiori bono compa-

ratum, fit malum: & contra minus malum pro bono
reputatur. (3)

DE OFFICIO HOMINIS

44
— — —
mala bonis, & quia diuerſa obiecta diuerſas
velut partes in homine peculiariter adficiunt;
v. g. quaedam aeſtimationem illam, quam ho-
mo de ſeipſo habet, quaedam ſenſus eius exte-
riores, quaedam amorem ſui, quo ſeipſum con-
ſeruare ſiundet. Ex quo eſt, quod illa quidem
homo adprehendat tanquam decora, iſta tan-

quam iucund, hec tanquam vtilia. Et prout

quodque herum validuwm motum homini im-
preſſit, ita eundem quoque verſus ſe peculia-
riter propendere facit. Cui accedit in pleris-
que hominibus ad certa quaedam peculiaris in-
clinatio, aut a certis auerſatio. Hinc fit, vt circa

quamliber fere actionem ſeſe ſimul offerant

ſpecĩes bonorum & malorum, verorum aut adp-

rentium; ad quas ſollde diſcernendas (3) aliis
maior, aliis minòr eſt perſpi cacia. Inde mi-
xrum non eſt, vnum in id ferri, abs quo alter

maxime abhorret. . §. XII.

— —.
(3) Conſiſtit autem recta haec diſeretio in hiſce: .
I. Rationi aduerſatur, bonum adpetere maius ma-
lum concitaturum. II. Rationi contra nil magis
congruit, quam malum perferre, ſingulare bonum

conciliaturum. III. Maius bonum Ppracferendum
eſt minori hono: eria pſi nullum inde malum R——

uentutum t. IV. Sec& anda ſemper ſunt bona, qdae

quidem csdere in nos poſſunt . praeſtantiſſima; con-

formandaque prôpenſio noſtra narurae cuiusque bo-
ni. V. Apo. lictica certitudine non opus ſemuer no-=

bis eſt ratione ingentium bonorum aut malorum; ſed

ſufbicie probabil itas & & poſſibilitas ad'periaadendum
viro bono ut exigua quaedam bona ſibi ſubtrahat,

leuia-

——

—

X

circa qu
Polttedh
auilla⸗
inlece
niat:
mome
partem
tamus
Ptoclin
Aerius
Phhren
larie in
2ioni
e
Rin
autern
ſiligue
tura 4
ane, V
Proven

nimen

E T CcIVIS LIB, I. CAP. I. 45

— —.—

inellu 8§S. XII. Sed nec ſemper voluntas hominis Quid di-
ſcuet; circa quamlibet actionem velut in aequilibrio uer ſitas in-
umn b. Pppoſit⸗ deprehenditur, ſie vt inclinatio in hanctr'ent
us exte aut illam partem vnice ab impulſu eiusdem in- Eiticzar.
um con⸗ trinſeco poſt mature perpenſa Omnia proue-“
Gbidemn niat: ſed frequentiſſime per extrinſeca velut
iſtatan⸗ momenta verſus vnam magis, quzm aheram.
iidtt partem homo propellitur. Vt enim praeter-
zint in⸗ eamus communem illam mortalium in praua
ecli- procliuitatem, cuius originem atque indolem
ſeii⸗ alterius fori eſt excutere: primo voluntati ſin-
oii. gularem quandam vergentiam conciliat pecu-
Ntcilca liaris ingenii diſpoſitio, qua ad certum genus
(Cerunt actionis aliqui valde procliues redduntur.
Quae non in ſingulis tantum hominibus, ſed
6as S&e in integris nationibus deprehenditur. Eam
nle n autem producere videtur coeli nos ambientis
toelet Jolique genius, bumorum in corporibus tempera-
B mura, ex ipſo ſemine, aetate, victu, valetu-
— dme, ſtudiorum ratione, ſimilibusque cauſis
ee. proueniens; item conformatio organorum, queis
1 na. animus ad functiones ſuas obeundas vtitur,

rag 8Sα ſimilia. Vbr notandum, praefterquam
bonummn quod homo aghibita cura temperamentum D

—
nam fuum- non Patum retundere & alterare poſſitr,
n * .— * . quanta-
h

. Kriaduc quaedam mala Ferferar, quo facilius bona
gne bo⸗ longe maiora conſequatur, & mala longe grauiora
er o . vitct. Ex his autem principiis in ſenſum communem
um ſel incutrentibus per idoncas concluſione: pronum iam
gendnn . eſt colligere, quantopere ſit Praefetenda reliquis

btnalin, omnibus rebus vittus.
leuiꝛ⸗ H

.

46 DF OFFICIO HOMINIS

— „ . ——
quantacunque etiam vis eidem tribuatur: non .)
tamen eousque illa valere iudicanda eſt, t 2Rione
hominem neceflario in violationem legis na- Eungel
turalis rapiat, quousque haec in foro huma- Prelin
no exercetur, vbi prauae cupidines intra quppe
*du ſi 2— aliqua
aRum exteriorem ſubſiſtentes non attendun- dua
tur. Adeoque ſi vei maxime natura recurrat, id vele
furca licet expulſa; id tamen prohiberi poteſt- ſens 7
ne exteriores actiones vitioſas producat. EKt oblern
quae in ſuperanda eiusmodi inclinatione oc- 6o, qnn
currit difficultas, illam ſplendor laudis pean. kxpolli
ſat, quae heic victorem manet. Quod ſi uſgue
autem eiusmodi ſtimuli animum concutiant, ſalem⸗
quos nulla ratio, quominus erumpant, re- uuncce
primere poteſt; via tamen eſt, vt citra pecca-
tum velut depleri queant (1.). —
§F. XIII. Aeſtie,
ucrand
— . AAnitatl
. §. XII. (1) Hoc genetatim loquendo verum kuinque
haud eſt. Nam ex. c. homo libidinoſiore tem- ugis:
peramento praeditus eo rerum ſuarum ſtatu eſſe bitolus
poteſt, vt longo tempore ducendae vxotis co. imgne
piam non habeat; maritus diu ab vxore abeſſe, aur ir.
mulier diu aegra eſſe poteſt. Via itaque, quum ſumque
dicit Auctor, nonnunquam nulla prorſus eſt ſed or- etan
dinarie quoque eſt periculoſiſſima. Cupiditas quippe manim
habendi & aliis praceminendi nunquam explerär; & ſüperal
ſaepiſſime deficit occaſio, licito eam modo deplendi; (atAl
ita vt tunc facile ſtimulis quocunque eriam pretio'ei mione
ſatisfaciendi ſuccnumbamus. Dicendum ergo eſt e neid!
contrario, tutiſſimam, ſeu potius vnicam hanc viam tonis
eſle, vt quis dominantibus affectibus, quos cohibere ly. .

geſtit,

ET CIVIS LIB. I. CAP. I. 47

—

Ur: non §. XIII. Valde quoque ſecundo in certas Quae ſit
e, Kt actiones voluntatem inclinat frequens eius- nirger we.
. . —2 . 99225
egs . dem generis actionum repetitio; ex qua enata .
humn- procliuitas conſuetudo vocatur. Per hanc
es intti quippe efhicitur, vt libenter & expedite actio
tenda. aliqua ſuſcipiatur; ſic vt obiecto praeſente, in
kecuna id velut trahi animus videatur, aut idem ab-
ripotel⸗ ſens vehementiſſime deſideret. De qua id
. H5 obſeruandum: vti nulla videtur eſſe adſuetu-
ie e⸗ do, quin eam adhibita diligentia iterum exue-
dsen. re poſſit homo; ita nulla quoque animum eo-
uſque detorquere valet, vt non exterioribus
cü, ſaliem actibus, in quos illa rapitur, heic &
N . . .
“ nunc cohibendis par homo ſit. Et quia pe-
.. . nes
4 pecer⸗
(V eltie „ obicem ponat. Sic extreme auaro omne
Sdlli, Iucrandi medium ſuſpectum eſſe debet, neque is opes
— Aadhrnuitatur comparafe, niſi quantas honeſta ſui ſuo-
rumque requirit ſuſtentatio, ac praeterea honeſtas
Vetmn magis, quam lucratiuas quaerat occupationes. Am-
te teen. biriofus contra honorum aucupium fugiat, po-
itl elle⸗ tiusque utilitatem, quam laudem conſequa-
ons . tur. Pronus in voluptates laborioſum negotio-
ele, dc ſumque vitae genus ſequatur, ſtudiumque gloriae,
, qoam ſuperandis mollitiei ac luxuriae illecebris idoneum,
iſedor in animo ſuo excitare contendat. Hoc ſane pacto
lhe ſuperabimus tandem cupidines, quae, quicquid di-
leici cat Auéctor, nunquam ita ſunt vehementes, vt nulla
leglend zarione reprimi poſſint. De cetero videantur diéta a
tetidel. me ad totum hunc paragraphum in Additionibus edi-
0 tonis nouae operis maioris de I. N. & G. Lib. I. Cap.
anc riann W. G. 13, not. 6, V
cohibeſe

geſi⸗

4 8 ppkF OFFICIO HOMINIS

nes hominem fuit, eiusmodi adſuetudinem
contrahere; inde vtut haec actiones facilitet,

tamen neque bonarum actionum pretio ali-

quid decedit, neque prauarum malitia reddi-

tur leuior. Quin vti bona adſuetudo homi-

nis laudem, ita praua eiusdem turpitudinem

De adfecti-
bus.

intendit.
§. XIV. Plurimum quoque tertio inter-
eſt, an placida tranquillitas animo conſtet, an
vero idem peculiaribus motibus, quos adſe-
&ctus vocant’, concutiatur. Circa quos illud
tenendum: quantumcunque vehementes iſti

ſint, tamen debito rationis vſu hominem iis-
dem ſuperiorem eſſe poſſe; ipſorumque im-

petum (1) ſaltem intra vltimum actum fi-
ſtere.
Cum autem adfectuum alii excitentur ſpe-
cie boni, alii ipecie mali, & ſtimulent vel ad
adquirendum aliquod gratum, vel declinan-
dum moleſtum: naturae humanae congruens

eſt, vt hos, quam illos, plus fauoris aut ve-

niae mortales inter comitetur; eoque magis,

quo infeſtius & intolerabilius fuit malum,

quod eos excitauit. Longe quippe tolerabi-
lius habetur, (2) carere bono ad naturae con-
ſerua-

—.

§. XIV. (1) Supponunt hoc omnes Legislatores.

Vid. dicta ad IJ. N. & G. Lib. J. Cap. E. §F. 13.

(2) Contrarium porius ſequeretur ex principio

BAYLII, maius in homine ſtudium eſſe, gaudii, quam

—
ſeruation
Pere mel
Eens.

XV
ii, gi
lempes
nes tre

worbi

ritioni
mus eyr,
Tibus “

Ane vid

Pellit &

Münes
lla ſe
verlum
lenper
Ilatenn

qum ſ.

Leptisen

—

lare dem
101.4,

NX

108 1n
Plne er
gau

ET CIVIS LIB. I. CAP. I. 49

tudinen ſeruationem non adeo neceſſario, quam exci-
leellte pere malum, ad naturae deſtructionem ten-
retio di. dens.
venl §. XV. Denique vti dantur certi (1) mor- De ebrieta-
0homl. Zi, qui vſum rationis in perpetuum, aut ad te & morbis

tudinen tem pus plane tollunt: ita multas apud natio- vſum ratio-

i nis tollenti-
1. nes frequens eſt, homines ſibi vltro arcoſſete buus.
n imet. morbi quoddam genus breui tranſiens, vſum
nllen,an rationis non parum perturbans. Quo innui-

sA.ͤe. mus ebrietatem, ex certis potulentorum gene-
s iſnad ribus, ac quibusdam fumis prouenientem;
nte ili qnae violento motu ſanguinem ac ſpiritus im-
dem ig. . pellit & turbat, ac ad libidinem inprimis,
que ir. iram, temeritatem & enormem laetitiam ho-
dum. mmines procliues reddit; ſic vt multi velut ex-
tra ſe per ebrietatem rapti videantur, & di-
nture, uerſum plane genium induiſſe, quam qua

t velaaà ſobrii conſpiciebantur. Haec tamen vti non
echnan. ſemper omnem vſum rationis ſequeſtrat; ita
ngrlens quatenus vltro arceſſita eſt, odium potius,
t e⸗. quam fauorem, actionibus per eandem ſuſ- S=ð
magis ceptis conciliare apta eſt. HZ
mlum, DHDH §. XVI.
oletebi. ———

rie d ocdium triſtitia, Sed falſum hoc eſt principium, quod
ſeuu· Iarte demonſtraui ad I. N. & G. Lib. I. Cap. VI. . 14 4*
— not. 4.

tO, . NXV. (1) Accurate loquendo, inemodi morbi,
1,. t & ebrietas, non tam impellunt voluntatem ad cer-=
. tos actus, quam principium actionum humanarum
prineißio plane cuertunt; cum hoc in ſtatu neſciamus, quid
iton gamus,

diun

50 DE OFFICIO HOMINIS
— —
De adtioni. §. XVI. Porro actiones humanae vti volun- ules
bus intor tarias ſolent vocari, quatenusa voluntate pro-: mno
luntariu ficiſcuntur & diriguntur: ita ſi quae reluctan- ſolunt⸗
aur coa dtii, te voluntate ſcienter ſuſeipiuntur, inuitae ad- unqua
E wirtt⸗. pellantur, preſſius ſumto hocce vocabulo. Aliqun
Nam latius id acceptum etiam illas compre- Velplan
hendit, quae per ignorantiam patrantur. In- taneze.
uitum autem nobis hoc loco idem notat, quod X
coactum: quando nempe quis ab extrinſec uesb
principio validiore adigitur membra ſua adpli- ire
care, ita vt auerſationem & diſſenſum ſuum Will
ſignis ac praecipue renitentia corporis ſignißs? ond
cet. Minus autem proprie inuita & illa dicun beli,a
tur, quando incumbente grauiore neceſſitate, Ktung
aliquid tanquam minus malum eligitur & ſuſ- Gdie
cipitur, (1) abs quo alias homo extra neceſſi- pior
tatem conſtitutus vehementer abhorrebat. input
Quales Volente
gF. XVI. (1) Vide infra S. 24. Differunt autem ſieret,
actiones mixtae ab his quae proueniunt a cauſis in an- Pinis
tecedentibus para graphis iin iereraneiih cauſae tibush⸗
huiusmodi totidem principia interna Sthiciünt, qui
difficilem reddunt libertatis vſum ex parte aduerſa nen o⸗
illi, ad quam nos inclinant; cum in actionibus mixtis nt,
principium ſit externum, quod nos derterminat ad quod
amplectendum contrarium internae voluntatis incli- (1)
nationi. Ita vero in poſteriori caſu, magno conatu
opus eſt, vt interiorem ſequamur inclinationem, ſic.
ut in priori eodem opus eſt, vt inclinationi reſiſta- —
mus. In vtroque quidem difficultas cernitur, maior (X

minorue pro vi principii vel interni, vel externi z ab⸗

dio⸗
tamen res propterea non eſt abſolute impoſſibilis.

tari 10

Vti volun.
ntate pro.

ereluchan⸗
iguitet 1d⸗
vocabulo.
comple⸗
ntur, .
Net, gol
exttinleco

ſuaadpl.

um ſuum
Hadicun-
ecellitate,
nur Ell

ranecell-.

bbotkebet,

Qulle

—
int autem
uſis in an⸗
odcauſie

iunt, gdi.
e duetſa
ius mirt;

ermninat

tatis incl⸗

nocoNall
Pnem, ſe⸗
ii jella
ut, maiot

Cerni; abH

4

s ſigniß⸗

ET CIVIS LIB. I. CAr. I. 5r.

Quales actiones vulgo mixtas vocant. Hae

cum ſpontaneis illud habent commune, quod
voluntas pro praeſenti ſtatu eas vtique eligat,
tanquam minus malum: cum inuitis autem
aliquatenus quoad effectum conueniunt, quod
vel plane non, vel non ita grauiter, vti ſpon-

taneae, ſoleant agenti imputari.

§. XVII. Ceterum actionum humanarum, Fundamen-

quae ab intelle du & voluntate proficiſcuntur tum gene-

& diriguntur, haec eſt praecipua adfectio, "ale impu.
vationis

quod illae homini poſſint imputari; ſeu quod cioni,
homo pro earum auctore recte poſſit ha- Hamen
beri, ac ad reddendam de iisdem rationem ad- vum.
ſtringi; quodque in ipſum redundent effectus,
qui ex iſtis proueniunt. (4) Nulla enim pro- («) Vid.
pior ratio eſt, quare alicui actio quaepiam ad hunc pa-
imputari poſſit, quam quia ab iſto ſciente & ragt. & reli-
volente, mediate aut immediate, profecta eſt; wa haiu
ſeu quia penes ipſum fuit, vt fieret, vel non & , lin .
fieret. Hinc axiomatis primarii loco in diſci- cap. V.
plinis moralibus ad ſorum humanum ſpecétan-
tibus habetur, quod de illis actionibus ad ratio-
nem poſci queat homo, quae vt fiant, vel non fi-
ant, penes ipſum eſt: ſeu quod eodem recedit,
quod quaelibet actio directionis humanae capax,
(1) quam penes aliquem eſt fieri, vel non fieri,
2 ;

§. XVII. (1) Haec quidem vera eſt ratio „quare
actio aliqua, aut omiſſio, eius ſit indolis, vt impas .
zari poſit; verum ex hoc ſolo non ſequitur, 7ued
e

52 DE OFFICIO HOMINIS

ipſi queat imputari. Sic & contra nemo pro auctore
eius actionis haberi poteſt, quae peues ipfüm neque
in ſe, neque in ſua cauſa ſuit.

§. XVIII.

abtu imputari mereatur: quas duas res Aucor di-
ſtinguere debuiſſer. Poſterior enim ſupgonit acce-
dentem aliquam neceſſitatem moralem, aut obliga-
tionem, vi cuius faciendum vel omittendum ſit ali-
quid, quod fieri poteſt, vel non fieri. Rxemplo
mentem meam declarabo. Duo bomines eodem ta-
lento, iisdemque facultatibus ac commodiratibus
inſtructi ſunt, quos tamen ad addiſcendam Alge-
bram nihil obligat; alter igitur huic diſciplinae dat
operam, alter addiſcere eam detrectat. Hic vere
omiſſionis aeque ac ille actionis auctor eſt, & ni-
hilominus neutri quid imputari, ac vel laudi, vel vi-
tio verti poteſt. Verum ponamus duos, qui eidem
ſe proſeſſioni dicant, vt ſint v. c. Theologi vel Medici:
ſi alter adnitatur conſummatus enadere Theologus
vel Medicus, alter e contrario ſuper ficiarie tantum
alterutti ſtudio vacet, & quantum ſatis eſt vulgo
ad conſequendum gradum Doctoralem; prior tunc
quidem laude, alter vituperio dignus erit. Quare
autem illud? quia vterque neceſlario erat obligatus,
debitam ſibi comparare ſcientiam, qua ex aſſe ſatis-
facere profeſſioni ſuae poſſet. Vade apparet, quod,
cum imputabilitas ſimplicem facultatem agendi vel
non agendi ſupponat, actualis imputatio praeterea
obligationem ad agendum vel nen agendum requirat.
Quod adeo verum eſt, vt Auctor ipſe, cum de
actionibus loquitur, quarum quis rationem poſci
poteſt, ſaepius coniungat duas has ideas, quatenas
gquis poteſt & tenetir.

ſcul⸗
Conſte
1Gio⸗

labe

—

, Alſne
inntee

XII.

—

Auavr I.

gobtt Ale⸗
Ill ellea
dunmltal⸗
Erenßo
g eodemni⸗

nocditatb

dam .
ipline 4
Hi e
elt, An
udi, vel i
Ui eiden
Theologus
je tantuc
eſt 7ulgo
tior tune
1. Que
iant
X ile ſite⸗
et, go
1 enci ſel

i,rtettta

miehind

e
, cin de.

oneln ni
NNN

actionis euentusque auctor quisque poſſit

nuss ille poteſt & tenetur iſtas moderari. Nihil

ET CIVISLIB. I. CA P. I. 73

§. XVIII. Ex hiſce praemiſſis aliquot par- Regulae
. ⸗ . —„ 6 .
ticulares formabimus propoſitiones „ vnde ſpeciales
conſtet, quid cuique imputari, ſen cuius cucaim-
G puratio-
nem actio⸗
haberi. num alteris
I. Actiones ab alio patratat, vt & operatio- us, & in ge-
nes quarumiutis aliarum rerum, nec non quiuis here egen-
L e; „: tuum, a cau-
euentus, non poſſunt alteri imputari, niſi quate- aliqua,
.D 4/ 4 II externa
quippe eſt frequentius inter homines, quam producto-

vt vni commiſſum ſit, alterius actiones diri- rum:

gere. Heic igitur ſi actio aliqua ab altero ſit

patrata, circa quam iſte omiſit, quod penes

ſe erat; actio illa imputabitur non ſolum ei,
qui immediate ipſam patrauit; ſed etiam iſti,
qui ex debita & poſſibili directione aliquid
omiſit. Habet tamen ea res fere ſuum mo-
dum finemque; ſic vt illud poſſibile cum ali-
quo velut temperamento, & moraliter ſit in-
telligendum. Cum per quamcumque ſub-.

iectionem vnius ſub altero, ſubiecti tamen
libertas non extinguatur, quin alterius dire-

Gtioni reniti, & in diuerſa tendere poſſit; nec
vitae humanae indoles ferat, vt quis vni per-

petuo velut adfixus, omnes iſtius motus ob-

ſeruare queat. igitur ſi quis omnia fecit,
quae dicrctioni ſ iniunctae natura ferebats
vbi nihilominus quid ab altero patratum fuit,
patranti ſoli imputabitur (1).

Dz3 Sic
5§. XVIII. (1) Non tenctur autem quis fſolum de
. a Rtio⸗

— 5

(a) Vid.
infra Cap.
VI. S. I2.

54 PE OEFICIO ROMINIS

Sic poſtquam in animalia homines domini-
um exercent, (a) quae per illa in alterius de-
trimentum facta ſunt, domino imputabun-
tur; fiquidem is ex debita cuſtodia & circum-
ſpectione aliquid neglexit.

Sic & quaeuis mala, quae alteri obtin-

gunt, imputari iſti poſſunt, (2) qui eorum
cauiam & occaſionem, cum poſſet & debe-
ret»„

adtionibus illorum, qui ipſius directioni ſubſunt; ſed
adeſt praeterea generalis aliqua obligatio ad impedi-

endum, quantum fieri poteſt, ne alius quis mali

quidpiam perpetret; & multo adhuc magis obliga-
tus eſt, ne ad id aliquid poſitiue conferat, faciendo
aut omittendo deliberato animo id, quod proximum
agentem eo inflectere, aut inde deterrere queat.
Vide quae tradentur huius capitis 9, ultimo, qui cum
hoc coniuagi utique debuiſſet.
(2) Tres ſunt conditiones omnino neceſſariae, vt
imputatio ſit iuſta. I. Vi nexus aliquis vel eſſen-
zialis, vel accidentalis intercedat inter id, quod fa-
dum aut omiſſum eſt, & malum, cui inde oecaſio da-
za eſt. II. Vi iænotuerit hic nexus, ae praeuideri
effectus cum veriſimilitudine quadam potuerit. III.
Vialiqua adfnerit obligatio non faciendi id, quod tali
effectui producendo occaſionem dedit. Deficiente vna
ex his conditionibus, ſtatim ceſat etiam imputatio.
Concurrunt ſingulae eo caſu, en quis calce diluta
in via regia, aut media platea, foueam tegere aſſe-
ribus, aut cancellis munire neglexit, ne quis noctu
forte illabatur, aur puer interdiu in eam profiliat;
quod euentutum facile pracuideri poterat. Defectus
ptioris conditionis cernitur in ſententia a Cn. Piſone
lata⸗

—
1 no
n u
ſſpenc
Cmmo

—

lan, cul
WI.
lem font
al, cn
lſa àl
ni D ln
la conc
decdecet
Monendr
Guig
gliegen⸗
polſeſlo
ero
infonez
l vendl
Pedkur 21
Pores e
Eellum nc
i; ſr
is Vinu

Platen

ut gbos
Aut alis
Mltteret
Piam e

ninem

nuniſſet

ucbis

domini⸗
rtiusce⸗
Gtabun⸗
citcum⸗

obtin-
Ueorum
,ebe⸗
let,

untzſel
inpedi⸗
is mili
odligt⸗
ſaciendo
onmun
gleit⸗
gucum

tie,
el r.
ul ſe
r
Mileri
UI.
od talt
Ntenn
trio⸗
Gilut
ſe.
Hocte
Pliat;
ſeclus
Piſem
alt,

ET CIVIS LIB, I. CA P. I. 55

ret, non ſubtraxit. Sic cum multarum re-
rum naturalium operationes promouere aut
ſuſpendere ſit penes homines; quod ab hiſce
commodi vel damni datum ſit, iſtis imputabi-
D 4 tur.⸗

lata, cuius meminit SERNECA, de Ira Lib. I. Cap.
XVI. Pertinet & huc fabula de Lupo & Agno, co-
dem fonte bibentibus. Deficeret altera conditio eo
caſu, cum quis lata a virgine, quam ambiebat, re-
pulſa, aut non accepta mutuo, quam petebat, pecu-
nia, laqueo ſe prae moerore ſuffocaſſer. Deficit ter-
tia conditio, quoties vtitur quis tantum ſuo iure,
nec de cetero malum inde in hunc vel illum proxime
prouenturum conſpicit; nec etiam, ſi ſuſpicari tale
quid quodammodo liceret, ad illud praecauendum
quicquam proficeret, iuris ſui vſu abſtinendo. Sic ſi
poſſeſſor aedium in propria area calcem diluerit, &
vero quis, cui nihil ibi negorii eſt, noctu accedens
in foueam incidat, habeat is äübi. Sic quibus vinum
eſt vendibile, non ideo ſtatim ab eo vendendo te-
nentur abſtinere, quod vix dubium ſit, fore, vt
plures eo inebrientur, ac variis deinde vitiis temu-
lenti indulgeant. Praeterquam enim quod in ante-
ceſſum non conſtat, qui forſan plus iuſto ſint porta-
turi; ſi vel maxime hoc conſtaret, attamen negare
iis vinum ſuperuacaneum foret, patentibus quauis
platea oenopoliis pluribus. Verum ſi ebrii nonnulli.
aut quos tales eſſe ſuſpicio foret, noctu accederent,
aut alia hora illicita, peritum vinum, peccaretur
utique ipſis largiendo. Quale peccatum etiam com-
mitterer armorum artifex, qui inrelligene quem-
piam e veſtigio alterum aggreſſurum, hunc ipſum
in finem illi enſem venderet. Talis enim euentus
manifeſtus &proximus eſt, quem decet, quantum
in nobis eſt, praecauere.

56 DE OFFICIO HOMINIS

tur, quantum eorundem opera vel neglectus
(3) ad id momenti attulit.

Aliquando etiam praeter ordinem impu-
tantur alicui euentus tales, qui alias ſupra hu-
manam directionem ſunt, (4) quatenus in-
tuitu certi hominis iſtos diuipum Numen pe-
culiariter procurauit. Extra hoſce & fimiles
caſus ſufficit, ſi de propriis actionibus ratio-
nem quis poſſit reddere.
H. XIX.

(3) Sic agricolae aut vinitori vber aut ſterilis fru-
gum prouentus imputatur, prout in colenda terfa de-
bito tempore vrerque diligens vel negligentior fuerit.
Tenetur quis item de damno per incendium dato,
non tantum ſi ignem ipſe acdibus ſubiecerit; ſed etiam
ſi imprudenter prope receptaculum, quo pulueris

pyrii, aut horreum, quo foeni copia adſernatur,.

emittendis pyrobolis ſe oblectauerit, aut calamo fu-
matotio ori adpenſo eiusmodi loca inceſſerit &c. nec
non ſi conſpecto aliquo, qui flammas aedificio ſub-
deret, id non manifeſtauerit.

(4) Sic ad preces Eliæ Prophetae DEus per tres
annos & dimidium pluuiam retinuit, ac deinde rur-
ſus indulſit, I. Reg. Cap. XVII. I. XVIII, 42. Tac.
Cap. E. 17 18. Conf Geneſ Cap. XVIII, 32. XIX.
21. II. Sam. Cap. XXIV. 13. 17. Jon. Cap. L. 12.
ſeqq. Verum hic bene obſeruandum eſt, citra liqui-
dam ac certam reuelationem certo conſtare non poſ-
ſe, diuinum Numen in gratiam vel odium cuiusquam
euentum aliquem extra ordinem procuraſſe; caute-
que adeo quam maxime eſſe procedendum in forman-
dis fouendisque deſuper ſuſpicionibus, praeſertim ſi
qui pro cauſa alicuius mali in alios redundantis ha-
bendi

6
ſunt,
Non ad
enut
leuit

Per
ſbbi
Dei
lamm
tulti
16
ſunt
linr
9.

ſir

den
lo!

tar

8

negechus

enn inpn⸗
blptahu⸗
atenusin⸗
Numen he⸗
elnles

Ubos tat.

(N

r
Kerihi

datent
enti,fien
Ndonn ,

izkeleiun
1opllnee
1 1 etüntl,
calam f
rit c, e
liints

Eus Pet nA

geinde ll.

n
7
11
,eim ll.
ne or
cuiugemn
le; (ANle⸗

vnſote .

Geenin 1

mbunihr “

herli

4

ET CIVIS LIB. I. CAT. I. 57

5§. XIX. 2. Quaecunque in quolibet homine 2. Circa
ſunt, quae penes ipfum non ſuit, vt adeſſent, vel imputatio-
non adeſſent, non poſſunt ipß imputari, niſi qua- e dir.
tenus per induſtriam naturalem defectum non ſup- ſonalinm,
pleuit, aut natiuas vires non adiuuit. Sic cum naturalium
perſpicaciam ingenii viresque corporis nemo & acquiſi-
ſibi praeſtare polſit, nemini quoque eo nomi- fatum.
ne imputari quid poterit, niſi quantum cultu-
ram adhibuit, aut adhibere neglexit. Sic non

ruſlico, ſed vrbano atque aulico, horridi mo-
res vitio vertuntur. Vnde & valde abſurdae

ſunt iudicandae exprobrationes eiusmodi qua-

litatum, quarum cauſa penes nos non fuit: v.

g. breuis ſtaturae, formae parum fſelicis, &
ſimilium. L
gF. XX. 3. Quae per ignorantiam inuincibilem 3. Circa

(1) patrantur, imputati non poſſunt. Quia ne- illa, quae
S que btrantur

bendi ſint, Sic Inſulae Melitenſis incolae de Apoſto
lo Paulo, ob correptam a vipera eius manum, teme-
rarium tule unt iudicium. Ac, Cap. XXVIII. Sic
quoque primi Chriſtiani male a Gentilibus pro cauſa
ſuccedentium tunc publicatum calamiratum vendita-
bantur 3 quales tamen omni aeuo contigere, & euen-
turae ſunt, vi generalium naturae legum. Vide TER-
TVLLIAN. Apolog. cap. XL. ARNO B. aduerſus gen-
tes, init ibique not. Elmenborſtii. In quo quidem
Chriſtiani ipfi imitati deinde ſunt, & imirantur ho-
dienum ſaepius Gentiles, luce veritatis deſtitutos.
Vid. Nouellae GCODICIS THEOD. Tit. III. de Zu-
daeis, Gamaritanis, Haereticis & Paganis.

F. XX. (1) Ad hunc & ſequentem g. conf. ſupra §.
7. & 8. quorum heic mera fit repetitio.

58 DE OFFICIO HOMINIS

per igno. que dirigere actionem poſſumus, vbi intelle-
rantiam us lumen non præaelucet; & praeſupponi-
ne eii. tur, tale lumen ſibi hominem non potuiſſe
3 comparare, neque quominus poſſet, in cul-
pa fuiſſe. Quin & in vita communi poſſe
moraliter accipitur pro illa facultate, ſolertia
& circumſpectione, quae vulgo ſufficere iu-
dicatur, & quae probabilibus rationibus ſub-
nixa fuit.
4. Circa §. XXI. 4. Ienorantia, vt & error circa le-
En e- ges & oficium cuique iniunctum, ab imputatione
“ “ non liberat. Nam qui leges & officium alicui
leges & ofß- iniungit, efficere ſolet & debet, vt in noti-
cium cui- tiam ſubiecti illae perueniant. Et ad ſubiecti
que iniun. captum leges ac regulae officii adtemperari ſo-
um. lent & debent; circa quas cognoſcendas &
rerinendas quemlibet ſollicitum eſſe oportet.
Vnde qui eſt cauſa ignorantiae, (1) reſpondere
etiam tenebitur de iis actionibus, quae ex
illa ignorantia promanant.
5. Circa §. XXII. 5. Cui occaſio agendi citra ſuam
emiſionem culpam deeſt, illi non imputatur, quod non ege-
Wa ** vit. Videtur autem occaſio quztuor haecce
efectu oc- . . 1. .
cafent. complecti: I. vt obiectum actionis (1) ſit in
promptu

§. XXI. (1) Aliquando ſolus ipſe, aliquando vero
etiam is, quem iſte notitia illa imbuere neglexit.
Prius locum haber, cum is, quem iſte notitia ea de-
bebat imbuere, non potuit abſolute illam aliunde
accipere aut per ſe, aut per aliam.
5 XXII. (1) Hoc eſt, vt materia ſit agendi, atque
Vt

Propt
wnol
o l⸗
nmts,

nagts
d adi
unum
ſer ſp

—
uis
nuntur
egen
(2)
uuali
diet.
dem,,
Cere id
6)
brumen
enmad
ineli
Ultene
lgne
Hoc e
mume
ins,
mentu
(llius
Neefſla
ahn:
folun
lene
nn

.*

—
intelle⸗
upponi⸗
potuſſ⸗
in cul.
175 pole
ſolentia
cete iu⸗

bus ſub.

rs l.
tarione
n alicni
nnon⸗
ſodiebl
etniſ

encs KN

vonele
ae ex

4 ſuan
on /⸗
haecce
tompi
—
coene
ade-
iuade

i,que
Vt

ET CIVIS LIB. I. CAT. I. 79

promptu : II. vt adſit commodus locus, vbi
non poſſimus ab aliis impediri, aut malo ali-
quo (2) mulctari: III. vt adſit opportunum

tempus, quo non ſint obeunda negotia (3)

magis neceſſaria, quodque item aliis, qui
ad actionem (4) concurrunt, fit oppor-
tunum: IV. vt denique naturales agendi vi-
res ſuppetant. Citra iſthaec enim cum etis
eri

vt quis habeat, circa quod agere poſſit. Quo refe-
runtur ſingula fere exempla, quae heic ab Auctofe

adlegantur.
(2) Addenda heic eſt reſtrictio haec: dummodo
quisalioquin obligatus non ſit, exponere ſe periculo.
Sic e. g. ridiculus miles foret, qui iuſſus adire ſtatio-
nem, obtentu diſcriminis, quod ſibi metueret, fa-
cere id detrectaret.
(3) Sic magiſtratus quis Senatui, cuius mem-

prum eſt, intereſſe nequit, ſi illa ipſa hora Princeps

eum ad ſe accerſiuerit. Vide §. ult. capitis vltimi

huius libri.

(4) Si e. c. copiae duci bellico neceſſatiae ad com-
mittendum proelium, aut obſidendam vrbem, eo

yvſque haud acceſſere, vt coniungi cum eo poſſint.

Hoc enim caſu deeſt materia agendi: & ſic ad pri-
mum caput hoc quoque refertur. Breuius ac diſtin-
ctius, meo iudicio, quatuor hae conditiones expri-

mentur, ſi dixerimus, teneri quem omiſſionis ali-
cuius nomine, I. ſi ad fuerint ipſi media ad agendum

neceſſaria: 2. et ſi aqhibere illa potuerit cirra negle-

cum alterius officii magis neceſſarii, aut citra pe-

riculum inſigais alicuius mali, quod ſubire is alioqui
plane non tenebatur. Hoc modo regalae huius &
ſequentis para graphi ad vnam reuocabuntut.

60 DE OFFICIO HOMINIS

5 fieri nequeat, etiam abſurdum fuerit, ſi ali- andl
cui imputetur, ad quod agendum occaſio de- ump⸗
fuit. Sic medicus ſegnitiae non poteſt ar- uns
gui, ſi nemo aegrotet. Sic liberali eſſe non X
conceditur, qui ipſe indiget. Sic talentum

ſuum defodiſſe argui nequit, cui rite ambi- mi
enti ſtatio denegata fuit. Et cui multum da- umin
tum fuit, ab eo multum repetetur (5). o
Sic non poſſumus ſimul ſorbere & flare Uer vi
(6). . . . end
6. Ciraa §s. XXIII. 6. Mon poteſt quoque alicui im- o 4
empoſſibilia. putari, quod non praeſtiterit ea, quae vires ipſius
exsedunt, neque per eas prohiberi, aut effici poſ- beile
ſunrt. Inde vulgo, impoſſibilium nulla eſt obli- *

gatio, dicitur. Addendum tamen, modo quis
ſua culpa vites praeſtandi non detriuerit, aut
perdiderit. Hic enim eodem modo tractari —
poteſt, (1) atque ſi vires adhuc obtineret; ſeu

cum ca
es
7 (ez,
(5) Ita CHKINZUS& diſertis verbis, Luc. XIlI. EIln
“ 4 8. 3 . düd
6 (6) Auctor, cui ſaepius PhAVIO ſuo vti volu- mo
pe erat, procul dubio heic adludit ad hos duos ver- Nin
ſus ex Moſtellaria: W ſe
Gimul flare ſorbereque haud facile
Eſt: ego hic eſſe & illic ſimul haud potui, den
Adt. III. Je. II. v. 104. 10 5. n

§. XXIII. (1) Hoceſt, non quod Legislator exi- andn
gere poſſit, vt fiat id quod eſt impoſſibile, durante unme
quidem impoſſibilitate: verum quod poſſit eos puni- eti
te, qui culpa ſua id praeſtare iam non valent nan u
. ecus

3 ET CIVIS LIB. I. CAP. IJ. 6 1

— — ———
s dk cum alias facilis eſſet via quamuis obligatio-
Ncelode nem paulo laborioſiorem eludendi, vltro cor-
el. ruptis praeſtandi viribus.
lele nen §. XXIV. 7. Imputari quoque non poſſunt, 7. Circa
tlemmn quae quis coacte patitur, aut agit. Talia enim eàquae 7ui=
itean. amoliri aut defugere ſupra ipſius vires polſi- coacte facit.
ulund. tum intelligitur. Cogi autem dicimur dupli-
dent ci modo: vno, quando alius valentior
Ein per violentiam noſtra membra ad aliquid
agendum aut patiendum adplicat ; alte-
ih r0, ſi potentior graue-aliquod malum comi-
Hnu nus intentet, (idque ſtatim repraeſentandi
Figf facultatem habeat), niſi vltro nos ad aliquid
luc faciendum moueamus, aut a faciendo abſti-
Nn neamus.
ert,
o t . . .
ſecus ac ſi viribus agendi inſtructi, agere idem de-
ohtineni trectarent. Poſſunt hic e. c. allegati, qui apud ve-
cun teres Komanos abſcindebant ſibi & liberis ſuis polli-
— Les, vt ſic immunes a militia eſſent. Vid. ad I. N&
lu M G Lib. VIII. Cap. Il. §. 3. not. 1. Sunt etiam caſus,
quibus alicui impoſſibile quid imputatur, tametſi
impoſſibilitas in ſe ipſa culpa eius non contracta ſit:

————

torinie vt cum qu& ſe immiſcet negotiis, quae ſcit aut facile
fcire poreſt vires ſuas ſuperare. Si quis e. c. equeftris H
diſciplinae imperitus, equum indomitum hilari ani-
dhH mo conſcendat, ac deinde quod regee eum nequeat,
GNOt, damnum aliquod committat, idem profecto ad
1. damnum reparandum tenebitur. Idem etiam ſtatu-

lumi. endum eſt de agalone, artem ſuam exercente, cum
⸗ Quramte tamen viribus & peritia ad mulos regendos neceſſaria
5 huii deſtituatur: quemadmodum & lus Romanum caſum
a A hunc decidit, L. 8. K. 1, Dig. ad Leg Aguil,
ſecus . .

62 DEOFFICIO HOMINIS

neamus. (1) Tunc enim, niſi exprelſſe obli-
gemur id, quod alteri eſt inferendum, noſtro
malo

—

§. XXIV. (1) Videtur heic Auctor effectum po-
ſterioris huius coactionis longius, quam par eſt, ex-
tendere. Fateor, illa culpam valde minui, maxi-
me in foro humano; at non liberatur quis eadem pe-
nitus ab omni impuratione in foro diuino. Exem-
plum gladii aut ſecuris heic nihil conficit: inſtrumen-
ta enim haec ſunt mere paſſiua; dum e contrario qui
intuitu tantum imminentis grauis alicuius mali, nulla
accedente coactione phyſica atque abſolute irreſiſti-
bili, adigitur, cum quadam voluntatis ſpecie agit,
& quodammodo ad maniteſte prauam, quam cxe-
quitur, actionem concurrit. Praetetea conſtantiam
humani ingenii non plane ſuperat, vt quis conſilium
capiat, mortem, etiam ſuppetente eius declinandac
via, oppetendi. Fatetur illud Auctor ipſe in Opere
maiori Lib. 3. Cag. VII. §. y. Nec deſunt, qui hoc
aliquando propter leuiores cauſas, quibus vehemen-
tius adficiuntur, audeant. Pronum foret oſtendere,
Auctoris principia minus firma eſſe, nec ſatis cohac-
rentia: at locus iam non eſt huius rei, Ex his vero
colligi abunde poteſt, vnicum tantum caſum eſſe, quo
ad euitandum malum a Superiore intentatum, eius-
dem manifeſte iniuſtis imperiis ſalua conſcientia ob-
edite liccat; nempe ſi is, qui iniuncta illicita actio-
ne lacdendus eſt, ipſe nolit, vt exponam me ipſius
cauſa periculo, recuſationem meam conſecuturo:
quod tamen ſic intelligendum, vt de re agatur, cuius
intuitu in facultate eius ſit conſentire in malum ipſi
inferendum; aut vt agatur de laeſione iuris, cui re-
nunciare ipſi ſit permiſſum: nam ſi mihi e. g. quis li-

bertatem ipſum occidendi indulgerer: non tamen

propterea ſine culpa redderem me miniſtrum furoris

alo re⸗
tem ade
Uobisan
Poerid,
.X
tlluntur
2grrur
conpen
nes if
lincti
Uetbern
honung
ſed det
Pime,
n nn
Ctione
Gbidem
Uenit

—
nilo,
jua
1. 6. .
V. hoi

..X)
s pore
dem Pro
igue it⸗
NeNe

ET CIVIS LIB. I. CAPD. I. 63

leob. malo redimere, is, qui eam nobis neceſſita-
mln tem adfert, pro auctore facinoris habebitur;
mo nobis autem non magis factum iſtud imputari
— poterit, quam gladio aut ſecuri caedes.
ſdon §. XXV. 8. Eorum, qui rationis vſu deſti- 8. Circa
nelt, d tuuntur, actiones non imputantur, Quia quid actiones es-
end agatur, liquido dignoſcere & ad normam *
alee comparare nequeunt. Et huc ſpectant actio-KRiznun
Hen.⸗ P queunt Pectan tur vſu ra⸗
ihuwc nes infantum, antequam vius rationis paulo tionis.
nmnogi dlſtinctius ſeſe incipiat exſerere. Quod enim
miè iſti propter quasdam actiones increpantur aut
einfti verberantur, id non ideo fit, quaſi in foro
e humano poenam proprie dictam meriti ſint;
iin ſed per modum nudae emendationis & diſci-
mnlin plinae, ne per talia moleſtiam aliis faceſſant,
elane aut ne prauam adſuetudinem contrahant.
ietr Sic & furioſorum, mente motorum & delirorum
„gia actiones pro humanis non habentur, quibus
dele quidem citra ſuam culpam iſte morbus pro-
tone. Uenit (1).
lisyeto §. XXVI.
ele,gdo ⸗ —
W in illo, qui ſub grauiſſima comminatione me ad in-
jenn dn ſontis necem inſigauir. Videatur ad I. N. & G. Lib.
ein . cap. E. . 9. not. 5. nonae Edit. & Lib. EIII. cap.
nre ifu I. S. 6. not. 4. 5. nec non quae infra dicentur ad cap.

encs V. huius libri g. 2 5.
Atuhe d

S§. XXV. (1) Non niſi rariſſime contingere hic ca-

un pl SBerr.
dei „ ſus poteſt. Cauſae quamcunque mentis alienatio-
il. nem producentes, valde vt plurimum ſunt occultae,
ͤten atque ita comparatae, vt praeuidere eas ſana adhuc

mente vix liccat. Meminerunt quidem natufae

i
n iuon
i Scru⸗

9. Circa
ſosnia.

64 Dr OFFICIO HOMINIS

§S. XXVI. 9. Denique imputari non poſſunt,
quae quis in ſomniis agere ſibi videtur; niſi qua-
tenus talibus interdiu cogitandis cum dele-

ctatione immoratus, (1) eorum imagines

animo alte impreſſit: eiſi & haec rariſſime
foro humano attendantur. Alias enim phan-
taſia

Scrutatores hezbarum quarundam minos cognitarum,

quarum ſuccus certa quantitate hauſtus rationem

turber; item cerrorum fluminum fonriumque aut

etiam vaporum ex quibusdam locis exhalantium, qui

eundem effedum gignant. Conſtar quoque com.

poſitas eſſe olim potiones Philtra dictas, quae exci-
tando amorem, vexabant mentem, agebantque in
rabiem. Vide OUVENAL Sat VI, 610. & ſeq7.
Quod ſi iam quis gnarus virtutis eiusmodi plantae,
aquae, aut potus, iis nihilominus deliberato animo

vteretur, locum tunc haberer, quod ait Auctor;

& perinde eſſet, ac ſi ebtietatem iſte ſibi arceſſi-
uiſſer.
§. K KVI. (1) Vtut vero praua haec fit delectatio,

.

ſomnium tamen in ſe non deſinit eſſe ſomnium; Phan-

taſma nempe, cui effingendo intellectus & voluntas

ſens diſpoſitio adfuiſſet, non ſucceſlurum eiusmodi

ſomoium fuiſſe. Eri quis etiam, exemplo Biblidis

apud Ouidium, Opta: et fecurrere ſaepius obſcoenum

ſomnium; non ſuppeteret tamen certum illud procu.

randi medium; && poſito quoque, repertum eſſe tan⸗

dem id arcammin; non tamen tam de ſomnio ipſo is
teneretur, quam de eo, quod vigilans cogitaſſet aut

egiſſet. De cetero videantur de ſownambulis dicta

a me ad Opus maius de J. N. & G. Lib, I. cap. V. §.
1II. not. 3.

4

nunquam ita participant, vt credere liceat, niſi prae-

Mmmnn

llla in
foitane
ſtare,
X
lin al
quod:
ti, g
imput
ltnmn
G6,
biſcenn
ſmul iß
Wu
IiS,
Vt Ne
alter

caua

—
etim i
Doralin
eicere
Quancdko
het, e
temur
hehti
bitor
en,
uiip
ul l

ET CIVIS IIB. 1. CA P. I. 6 5

n ſint taſia in ſomno eſt veluti cymba ſine rectore
niiqu. fuitans; ſic vt penes hominem non ſit prae-
rum dee⸗ ſtare, qualia viſa iſthaec effingat.

mnans §. XXVII. Circa imputationem autem actio- De imonr
aridien. ee aone ackio-
nnd num alterius paulo diſtinétius obſeruandum, num,, a4
uke⸗ quod aliquando quidein contingat, vt actio quas plures

ei, qui immediate eam patrauit, plane non perſonae
— imputetur, ſed alreri, qui hoc tantum velut oncurrunk,
cohnumm inſtrumento vſus eſt. Sed frequentius eſt, vt
; mikr E& ei, qui actionem patranit, & alteri, qui ad
han, eandem agendo quid vel oemittendo concurrit, illa
ogre mul imputetur. Id quod fit triplici potiſſi-
quees mum modo: vel vt alter principalis cauſa actio-
edengen nis, patrator minus principalis habeatur; vel
u vt vterque pari velut paſſu ambulet; vel vt
edda alter minus principalis, patrator principalis
Ae Cauſa ſit (1): V
ſbiaek D

lelelinin F. XXVII. (1) Non definit heic Auctor, teque
Tiumln etiam inmaiori Opere, haſce tres ſpecies cauſæum
volun moralium aclionis alienae, vnde fit, quod vix alker
1,iie accidere potuit, vt re minus diſtincte percepta, an-
n eiuamet quando ad vnam claſſem id, quod ad alteram perti.
o net, referat. Supplere itaque hunc defectum adni-
0dſeen remur, co quidem curatius, quod haec magni mo-
nlddhen menti res nondum fatis euoluta eſt. Obſeruandum
numeſett igitur initio, agi hic vnice de gradu influxus in actio-
ni on nem, non vero de gradu malitiaz, qui ex pluribus
coltllein aliis circumſtantiis deducitur, atque in cauſa minus
onhalß principali (J. Jubalterna) maior, quam in princi-
1,) pali eſſe poteſt; id quod exemplo hominis adpatet-»
qui altexum tranquillo animo occidit, inductus a
etitd

66 DE OFFICIO HOMINIS.

Ad primam claſſem pertinent, qui alte-
rum

tertio quodam, ira impotenti commoto aduerſus il-
lum, quem interficiendurn curauit, ad vlciſcendam
atrocem iniuriam, quam ſibi illaram ab eo exiſti⸗=
mabat. Diſtinguer dum hie porro cſt inter effectus
aut conſequentia actionis ab alte: 0 immediate patra-
tae, & productionem aRionis ipſius. Fieri enim po-
teſt, vt quis ad effectus aut cosſequentia actionis
plus conferat, quam alter, qui immediate patrat,
nec tamen ideo actionis cauſa principalis fiat: ut ſi
quis conſpiciens ignem aedibu⸗ ſuppoſitum ab incen-
diario, qui ſubito aueffugit, id non ſtatim mani-
ſeſtet. Attendendum quoque, vt quis merito cen-
ſeatur ad acſtionem altetius intermittendo nonnnulla
concurriſſe, haud neceſſarium eſſe, vt certo & infal-
libiliter hanc actionem impedire potuerit; ſed ſuffi-
cere, quod probabiliter ad illam impediendam ad-
ferre aliquid momenti valuerit, ac practerea ad hoc
communi aliqua, vel particulari obligatione obſtri⸗
Gus ſuerit. Hoc poſito, per CAVSAM PRINCI-
PALEM hic intelligendum eſſe dico, qui faciendo
aliquid, vel non faciendo, ita in act ionem vel omiſ-
ſionem alterius influit, vt ſine eo alter a facto abſti-
nuiſſet, ant id quod omiſit feciſſet. Cauſa ſecundi or-
dinis, quam CAVSAM COLLATERALEM voco,
eſt ille, qui faciendo aut non faciendo aliquid con-
currit ſuſfcienter, & quantum in ſe eſt, ad actionem
vel omiſſionem alterius, at nen ita efficaciter, vt prae-
ſumi oporteat, ſine eo alterum a facto abſtenturum,
aut quod omiſit facturum fuiſſe. ODenique CAVSA
MINVS PRINGIPALIS (J. Lubalterza) mihi eſt,
qui leuiter tantum in actionem vel omiſſionem alte-
rius influit, aut aliqualem duntaxat ad hoc occaſis-

nam praebet, ita vt agens iam preprio motu ad agen-
dum

Tuln al
lunt:
Ulnt,

—

dum 7
atus,
tg⸗ e/
xeguen
rlpoſetu
ſegneuti

)
ii, gus
iullu Da
lepede
Utoren
gbidenm
manda
zut etiat
bo alius
At etian
lhebretir
1ntionen
lns fue
Rhengin
guin in
adgrech
TI an
MAJ
UIX.
hrincihe
1at, A.
at. A.
line,
gui dane

8

quiale⸗
ful

.—

1duerlusl
llciſcendem
eo etili⸗
gter eicte
Giate paltr
eienimpo⸗
in Moni
ine oalal,

ſat: I

abincen⸗
kim Manl⸗

etito et .

nornbul
o Kirll⸗
4 ſel
Penem
eiilbo⸗
ne Obln

Nol.

fuin⸗
vel m⸗
ecuncior⸗
SNMN
id .
dalfionen
„, ttru
intxu,
CANd
nern le⸗

. ice .

1A A.
dun

ET —
CIVIS LIB. I. CAP. I
IlI. 67

„.

dum, vel non
an: ve en egenden. „omnino paratus &
Rar ge ment neceſſariis ad id S e.
exequendum hot 7. tummoce 8& nreanin 6 21 , r4
roriliun. aln de⸗ tniiucre lanan uun
n Peiltietrin nitionum adplicatio drgann
((2) Ratio
Juen i⸗ Aaer quis cauſa principal. 3
iuſſu patrauit, nor el prkerine he Snr
ei eatt i non eſt praeciſæ haec qnoailleabh
4 en carn die mrin omnnia iaferiorumn f. fento
a: verum quod ſ e aena
tur, prouf

iu
ſu 9

9 9

.*

habueri
rir, pro eius
ennd õ cauſa principali ob
nionem hibe korerir⸗ Güoturtq us dem rinedts
Tntnne ard e lubenti ſiue reluct in megie
aee unde s rem aggreſſus ſit ni eräſoe
2d . tem non venilſie zulin iae pe⸗
adgredi non ſuſtinuiſt. niſſet, aut quam i le perl⸗
eal non aſtin iſſet. Ita Pilatus mo r ae
n minus principalis kui crel
alis fuit: (vid
. e

X. 9 .
.

principalis fuerunt
r, 1) & „ ac Dauid caedis Vri
eap. . cn prrelloni Deidt t A
ritate, Fici quoque, ui Princi oaus.
qua apud iꝑſos pollent keinciree nene
eos,

7

. mouent,

68 DE OFFICIO HOMINIS
— — — — . eeenn
qui poterant & debebant prohibere, & non
fecerunt.
Ad ſecundum claſſem pertinent, qui man-

dant, aut ad facinus patrandum (3) condu-
cunt;

X

mouent, cauſa principalis omnino ſunt eiusmodi
vexationum, aeque ac furotis, quo abripitut ali-
quando caeco impetu vulgus aduerſus homines, quo-
rum opiniones, bene an male ſe habeant, diiudicare
haud quicquam valet. .
(3) At tales facinus non fuiſſent patraturi, Biſi
mandauiſſet alter, aut conduxiſſet data vel promiſſa
mercede. Sunt itaque iſti cauſae principales, non
vero cauſae ſimpliciter collaterales. Vt autem intel-
ligatur paucis, quae exempla ad ſecundam hanc claſ-
ſem pertineant, tenendum eſt, eos omnes, qui con-
ſilia cum auctore immediato actionis oommunicant,
quacunque demum ratione aliquid eo conferant;
item qui etiam ſine formali quadam conſpiratione
eidem aliquod medium aut auxilium ſufficiens animo
deliberato ſuggerunt, quod is nihilominus aliunde
quaerere haud neglecturus erat ; eos, inquam-
omnes conſiderandos eſſe ceu cauſas collaterales, ſi-
ue luctum ex tacinore, ad quod concurrunt, capiant,
ſive minus. Sola alioqui conſpiratio cauſam collate-
ralem efficit, tamerſi quis etiam poſitiue parum, aur
nihil contuliſſet ad executionem eius, quod ceteri
faciunt, cum quibus is in faeinus conſpirauit. Ra-
tio huius rei eſt, quod ſi quis nihil ipſe, aut ſaltem
parum egit, hoc in praeſens ſufficit, nec plus requi-
ritur. Idem vero is caſu neceſſitatis omnino plura
facturus eſt: interea ſeruat ſilentium, nec actionem,
quantum in ſe eſt, impedit: hoc ſufficit, vt quis
cenſeri debeat cum eo, quicum communi re & vo-
L luntate

CuNt;
Gelenſu
iniurian
noon ſee
A
ſlium

—
luntatey
neln ſin
eo in e
deqle co
Cultatem
lunvei

10 dau

miſſae,

ills,
8d. VlI
4)
Grrun er
Nbe,

Nliud

Ietetri
Pecum
tuo der
Uenise
1 Plur⸗
IIt, 44
6).

enplun

60
nnen

ET CIVIS LIB. 1. CAP. I. 69 1

—

—
„Kumn cunt; qui (4) adiuuant; qui receptum 8
defenſionem praeſtant; qui cum opem ferre
iniuriam patienti poſſent & deberent, (5)

guitur⸗
mnr non fecerunt.
um Agd tertiam claſſem referuntur, qui con-
—— ſilium (6) ſpeciale dant; qui laudant
eiinodi E 3 (7) &

finitn . - .
nine,gi⸗ luntate vnitus eſt, cooperari. Per huiusmodi vnio-
ilae nem ſinguli ſingulo: confirmant, & vicifſlim per

eos in communi conſilio conſfirmantur; & ſinguli

ui, aeque concutrunt ad expediendam ceteris agendi fa-
A noni cultatem, tametſi aequa ratione haud egiſſent.
e, Ita vero ſingulorum actio rectiſſime conſiderari po-⸗
gemine. teſt, quaſi ex parte a ceteris prod acta eſſlet. Sic ve-
lunecl⸗ ro daules particeps fuit culpae aecis in Jephano com-
glicn wiſſae, tametſi cuſtos tantummodo t xtiterit veſtium
hmmnien illis, qui ipſum lapidibus obruebant. Vid. ACT. VII,
Conletani, 58. VIII, 1.
Hyirntion⸗ (4) Vere quidem ‚ ſi & ſine hoc actor non negle-
ns anicnd turu: erat, aliunde adiumenta quaerere; vt ſi poſ-
as aliwwe⸗ ſeſſor diuerſorii publici tabulam luſoriam miniſtret in
ingun, vrbe, vbi plures patent ludi aleatorii. Verum ſi

„ quis iuueni in mercedem illecebroſae iuxta ac auarae

lelals, e ereeSln.
meretrieis, alias in eius libidinem non conſenſurae,

r pecuniam, quam obtinere is alibi non valebat, mu-
am, I. tuo det huiusmodi creditor ſane luxuriae illius iu⸗
ei uenis cauſa principalis fuerit. Haec vero diſtinctio
„ ad plurima exempla, quae ſibi quilibet fingere pote-

uie Nt . . 1⸗ .
rit, adplicatu facilis erit.
utedt. (5§) Ad pPrimam c ſſem referendum eſſe hoc ex-
emplum, ex principiis ſupra adſtructis liquidum

rino gin
cioen Eit. .
a4 (6) Hoc eſt, ſi quis conſillum dat e. g. hanc vel il-
. lam rem ſuffurandi, indicato ſimul modo eam ſurripi-
endi.

70 DE OFFICIO HOMINIS

(7) & adſentantur ante patratum facinus;

qui exemplo ſuo ad peccandum accendunt;

& ſimiles.
CAPVT

endi, tempore opportuno in aedes irrependi, loco, quo

res quaeſtionis adſeruatur, via euadendi, &c. non vero.
ſi ſimpliciter ac in genere quis conſilium dat alicui, vt
furetur, aut decipiat homines, vt habeat, vnde vi-
tam ſuſtenter. Vide I. N. & G. Lib. I. Cap. V. §.
14. B
(2) Ita ſcilicet, vt conſilia, laudes atque aſſenta-

tiones, ad ſtimulandum ſceleris auctorem aliquid

conferant; alioquin enim tantum de praua ſua in-
rentione quis tenebitur. lyid. Conf, etiam Lib. III.

Cap. I. §. 4. not. 2. Edit., nouae. Obſeruandum quo-

que, confiliorum aliquando eam vim efſe, vt alte-

rum ad facinora, quae alioquin animo non concepiſl-

ſet, aut ad quae ſeſe ſimpliciter determinare auſus
non fuiſſet, moueant: & hec caſu conſultot cauſa
principalis exiſtit. Huc pertiner Achitophel reſpe-
Gtu Abſalonis. Vide II. A“éaM. cap. XVI. XVII.

Idem de exemplo & commendationibus in certis cir-

cumſtantiis ſtatuendom eſt. De cerero non abs re

etit obſeruare hic aliquid de vſu diſtinctionis huius
triplicis ordinis Cauſarum moralium actionis alienae.
Sane diſtinctio ſatis fundata eſt, & quae hac de re
dixi, cuncta in abſtraco vera ſunt. Sed fatendum eſt,
apßpplicationem ad caſus ſingulares ſaepe difficilem eſſe.
In dubio igitur non facile pro Cauaſa principali haben-
dus eſt quiuis alius, quam immediatus a hionis au-
ctor, meliusque qui ad eam quouis modo concurre-
runt, ſpectantur tanquam Cauſae ſubalternae ſeu mi-
vus principales, aut ad ſummum collaterales.

—

DE
HVM.
IN G
A

letſord
tur ade
contit
mem
oneren

is lben

Giotucn

em 10

in men
mcon

ll
lecretn

ad ie

6.

—
El
iler dec

—

ſacians;

endont;

CAVI
—
lilocogro⸗
,noh eto,
talei, 1

, VNle

C. N

ge aſſenl⸗
1a Mir
M.
indumngto.
lenti
CCteehl⸗
irne an
Heot l

bel ehe

1. W.

celtit r
non 4ben
ois hund
is alieme
ehue El⸗

endun h

alenele⸗
Giovizer⸗
conellte⸗
,ℳ ſeufn
e,

ET CIVIS LIB. I. CAP. II. 71

De!

ChibPVT I.
DE NORMA ACTIONUM
HVMANARVM, SIVE DE LEGE
IN GENERE VARIISQVE HA-

RVM ACTIONVM QVALI.
TATIBVS.

§. I.
Uia actiones humanae a voluntate de- Quam ne-
. ceſſatium

pendent, voluntates autem ſingulo- e
rum non ſemper ſibi ſimiles, & di- e nan⸗
uerſorum in diuerſa fere tendere ſolent; igi- dam io.
tur ad ordinem & decorem in genere humanonibus hu-
conſtituendum, neceſſarium fuit (2) nor- manis prac-
mam aliquam exiſtere, ad quam iſtae com- ſcribert.
ponerentur. Alias enim ſi in tanta volunta-g. G. Lib. II.
tis libertate, tantaque inclinationum & ſtu. Cap. I. “
diorum diuerſitate, quisque citra reflexio-
nem ad certam normam ageret, quod ipſi
in mentem veniret; non poterat non maxi-
ma conſuſio in genere humano exiſtere.
§. II. Norma illa vocatur lex;, (4) quae eſt Defiaitio

decretum, quo ſuperior ſibi ſubiectum obligat, vt Legis in ge-
nere.

ad iſtius praeſcriptum zitione ſuas omponart 2) id. ad

(1).

hunc §. &
B FP 4 §. III. ſeqq. uſque
— J ad 1I. I. N.
8. II. (1) Haec legis definitio, in generaliſſima ſua & G. lib. I.

idea accepta, non ſatis plena & accurata eſt. Dien- cap. VI.
um

72 DE OFFICIO HOMINIS

Quid ſie o½ §. III. Haec definitio vt eo melius intelli-
ligatio. gatur, euoluendum eſt, quid ſit obligatio, vnde
ea oriatur, quis obligaionem recipere, &
quis eandem alteri iniungere queat.

(“) Vid. de Vulgo igitur (a) obligatio dicitur vinculum
variis ſpe iuris, quo neceſſitate adſtringimur alicuius rei
iebus praeſtandat. Scilicet iniicitur per eam quaſi
. G. Ib. frenum aliquod noſtrae libertati, vt quan-
III. cap. IV. Juam de facto voluntas in diuerſum tendere
S. 3e ſeq. queat; intrinſeco tamen per eandem velut
ſenſu imbutam ſe deprehendat, vt ni prae-
ſcriptae normae conformis ſit adio edita,
non recte ſe egiſſe cogatur agnoſcere. Adeo-
que

dum itaque, meo iudicio, LEOEMeſle voluntatem
Superioris alicuius, varia ratione ſußßcienier manife-
ſtatam, quea is ſubiect oram ſuorum ant ommes in vni-
aerſum, aut ſaltem omnes eerti generis altiones diri-
git, ita vt ratione illarum ipſis neceſſitatem certo modo
agendi vel non agendi impenat, aut libertatem prolu-
bieu agendi vel nen agendi relinquat. Dieo I. vo-
luntatem Superioris debere eſſe fufficienter varia ra-
tione manifeſtatam, vt intelligatur, neceſſe haud eſſe.
vt haec manifeſtatio verbis aut ſcripto fiat; id quod
in vniuerſum Eegi naturali congruit, & aliquando
etiam locum habet circa Leges humanas. Vid. ob-
ſeruata a me ad IJ. N. & G. Lib. I. Cap. EI. G. 4. nort.
2. inter Additiones Ed, nouae. 2. Hanc Superioris
voluntatem dirigere actiones aut omnes &. Nam ſo-
lus Deus eſt, qui poteſtate gaudet dirigendi omnes
in vniuerſum actiones eorum, qui ab eo pendent,
hoc eſt omnium ceterorum entium. Nullus vero
alius

glen
niit,

—
alius S
longin
extene
neo De
Allt e

ſubied

cares,
Vel pre
1zendi
pohtiun
turipl
Uiera⸗
ius a
gnod
aliis,
illud
Iit, p
labilit
tollere
uod
iden
nolce
adre

.
cohece
exal
conn
moe
vit
que
ſ
di

—
imelli⸗
tio, vnde
dee, d

inetlun
ſAits
an gull

Vt Glul.⸗

h tengeke
enn Elu
ni ne⸗
io elle,
, Age⸗
Nve

nr

GtlupttGH

er. inſt⸗
e inni
imer
ertotmnd
ten gnl
ico 1I. ſo
rii
ehaudde
zilgel
Aiclind
ie
. 6 1ℳ,
Oreſiotn
Nmſo.
di ommnes
jenlen,
Alus ren⸗
gliu

ET CIVIS LIB. I. CAP. II-⸗ 773

que (1) ſi quid mali eo nomine homini eue-
niat, non immerito id ſibi accidere iudicet;
E 5 cum

alius Superior niſi acdtiones ſaltem certi generis, nec
longius dirigit, quam quo poteſtas eius limitata ſeſe
extendit. 3. Interea neque Superiores homines;
nec Deus ipſe, actu imponunt neceſſitatem agendi
aut non agendi quoad omne: actiones direcétioni ſuae
ſubiectas: & hoc ipſo quod non vtuntur iure ſuo cir-
ca res, de quibus nihil pro poteſtate ſua praecipiunt
vel praeſcribunt, libertatem relinquunt pro lubitu
agendi vel non agendi. Haec eſt permiſio quaedam
poſitiua & valde realis, quamuis racita, quae ſequi-
tur ipſam determinationem eius, quod indiſpenſabi=
liter agendum eſt, vel non agendum. Hinc ctiam
ius naſcitur, quod quis habet, circa res ita permiſſas,
quod luber agendi: & ex hoc iure oritur obligatio in
aliis, ipſum in iure ſuo haud impediendi. Vnde &
illud ſuit, Superiorem deinceps, prout viſum fue-
rit, poſſe quod permiſerat prohibere, aut indiſpen-
ſabiliter praecipere, & hac ratione ius ab eo datum
tollere. Quod ſane ſufficit ad demonſtrandum,
quod illi, qui adeo repugnant permiſſionem, tanquam
idea Legis generaliter acceptae comprehenſam, ag-
noſcere, aut litigia captent, aut quod hic & alibi
admodum confuſas ſeruent ideas, prodant.

§. III. (1) Conceptus obligationis duos diſtinctos
conceptus complectitur, quorum quidem alrer fluie
ex altero. Prior eſt conceptus coæuenientiae vel diſ-
conuenientige, quam quis percipit, ſi hoc vel illo
modo agat vel non agat; ita vt, ſi aliter agat, ipſe ſe
vituperet, quod ſecutus non ſit lumen rationis, ſe-
que dignum eo nomine reprchen ſione iudicet. Alter
eſt metus vel diſtinctus vel confuſus mali alicuius no-
bis imminentis, tali modo agentibus vel non agenri-
us,

74 DE OFFICIO HOMINIS

cum normam, prout par erat, ſequenti iſtud

euitaſſe licuerit,

bus, & mali item non immerito nobis euenturi, ſiue

reuera in illud incurramus, ſiuc forte illud detur
cſlugere. Dixi, metus vel diſtinctus, vel confu-
ſus. Eibs diſtinctus ratione actuum poenis ab huma-
nis legibus ſancitis obnoxiorum; confuſus vero, ra-
tione a cuum omnium a poenis humanis omnino ex-
emptorum: & inde oriuntur terrores illi conſcien-
tiae, omni acuo in his, qui mala perpetrant, depre-
henſi. Ad inueniendum auctem ſolidum horam con-
ceptuum fundamentum, neceſſum eſt, rationem con-
nenientiae aut diſconuenientiae inuoluere zeceſſitatem
quandam moralem indiſpenlabilem; quae quidem ne-
ceſſitas non niſi a principio quodam externo impo-
ſita poteſt istelligi, ab ente ſcilicet, cui ius compe-
tat certis regulis nos ſubiiciendi, & contrauenienti-
bus malum quoddam infligendi. Vide dicta a me
ad Epiſtolam cenſoriam Anongymi S. I5. Ceterum
TREVERVS, Profeſſor Helmſtadienſis, modo
Goettingenſis, in Nortis ſuis ad Autorem, taxat me

hic, quod dixerim, conceptum obligstionis compre-
hendere ſenſum conuenientiaz & diſconuenientiae

&c. Si hoc, ait, ita ſe haberet, Athei pluresque alii,

uorum confcientia eſt cauteriata, forent ad tem.

pus ſaltem liberi ab omni vera obligatione, quo-
niam longius abſit, vt eiusmodi ſenſum habeant.
Sed cur non obſeruauit, quod vnice loquar de im-
preſſione, quam conceptus obligationis facit in eo-
rum animo, qui aliquo modo legem iſtam obliga-
tionem imponentem agnoſcunt; ſine quo eadem nul-
lum in ipſis effectum poſſet producere? Dixi ſenſum
obligationis, & non obligationem, quatenus ſcilicet
eſt effectus legis in ſe ipſa ſpectatae, & imponit ho-
. = mini

—
ninlan
gbidem
in diuer
norchar
In 4
Namx
Vukort

libere

callum
neque
compo
ci I

—
minin
ſine d
lit, ſit
conſige
lus P
laberit
dinine
etiamn
elt,7
lem
Nonh
Mot⸗
Kum
ribu
quin
tunt;
nente
tano
iete

ET CIVIS LIB. I. CA P. II. 75

ant *
ihd §. IV. Quod autem homo aptus ſit ad eci-Rationes,
piendam obligationem, duplex cauſa eſt: vna Eur Eter⸗
I. quidem, quia is voluntatem habet, quae ſele iien dan·
11, . .
in diuerſas partes flectere, adeoque & ad obligario-
gii,ſie normam componere poteſt; altera, quia ho- nem.
A mo a poteſtate Juperioris non eſt immunis.
mA Nam vbi alicuius agentis vires per naturam ad
hur „niformem agendi modum ſunt alligatae, ibi
10, ll . . ,ℳN;
ve. libera actio fruſtra exſpectatur; iſtique in
lir. callſum praeſcribitur aliqua norma, qui eam
Eepre. neque intelligere, neque ad eandem ſeſe
moon⸗ componere poteſt. Si quis autem non agnoſ-
n cat Superiorem, eo ipſo nemo exiſtit, qui
len neceſſi-
enne⸗
inpo⸗ .

mini neceſſitatem quandam agendi vel non agendi,
ſiue de hoc cogitet, ſiue non cogitet, ſiue id ve-
lit, ſiue minus. Er ſimiliter etiam Autor noſter hic
conſiderat effectum obligationis, cum nihilominus

vope⸗
nientl⸗
ane

di alias plus ſimplici vice in maiori ſuo Opere obſer⸗
be uauerit, Atheos propterea non carere culpa, quod
nne⸗ diuinum numen haud agnoſcant „nec conſequenter
te etiam ebligationem veram ſentiant. Lepidum autem
ii⸗ eſt, Treuerum ipſum ſub obligatione comprehendere
r. ſpem boni & metum mali inde prouenturi. Jam vero
8 nonne ſpes metusue ſupponunt ſeaſum boni maliue
d moralis in eo, quod quis agit, aut acturus eſt? Di-
* Rum hoc ſit in tranſitu, & ſpeciminis loco, de plu-
en⸗ ribus aliis paſſibus, vbi Auto: iſte, aliique inprimis,
qui notas in breuem hunclibellum compoſuere, taxa-
igl runt me aut perperam intelleétum, aut vera ſuppo-
nentes principia, ex quibus ratiocinantur, quamuis
in ea nondum ſatis probata dederint. Sed parcam char-
di. tae refutandis huiusmodi cenſutis conſumendae.
d,

mint

1

76 DE OFFICIO HOMINIS

neceſſitatem eidem iure queat iniicere. Et ſi
maxime is in agendo certam rationem obſer-
uet, & a quibusdam actionibus conſtanter

abftineat; id tamen non ex obligatione ali-

qua, ſed ex proprio beneplacito facere in-
telligitur. Sequitur ergo, vt ille obligatio-
nis ſit capaæx, qui & (1) Superiorem habet,
& normam praeſcriptam poteſt cognoſcere, &
voluntatem habet in diuerſa flexilem; quae
tamen, vbi norma per Superiorem fuerit
praeſcripta, ſentiat, ſe ab ipſa non recte diſ-
cedere. Quali natura hominem praeditum
adparet. M
Fundamen. g. V. Introducitur obligatio in animum
zum iuris hominis proprie a (1) Juperiore, i. e. tali,
imponendi cui non ſolum (2) vires ſunt, malum ali-

alteri obli- . itentib
. „ . E „
zsrienem. quod repraeſentandi contranitentibus; ſe a

S. IV. ( 1) Haec efi, cauſa praeciſa & immediata:
altera non niſi conditio eſt necefſario ſuppoſita;

—

quemadmodum ex eo adparet, quod Deus, vtut

intelligens ac infinite liber, capax tamen obliga-
tionis non eſt. 4

§. V. (1) Vide quae dixi ad Epiſtolam cenſoriam

Anonymi §. 19.
(2) Vires plane non ingrediuntur conſtitutio-
nem iuris imponendi obligationem; ſed inſeruiunt

tantum iuri illi ſuffulciendo atque tuendo. Vnde

eſt, quod ius non amittitur ob hoc ſolum, quod

ſuperiori vires ad illud exercendum neceſſariae de-
ſunt; vt cum princeps aliquis iniuſte ditionibus
ſuis ſpoliatus eſt.

li ilter

er u0 at
circumſet

un, pol
cellutn en

reuerent
tentia,
tum, gg
gbem ce
Cendam.
Unrenoui
eltimp
1e qrice

mio,
eod meid

minus
Contra
i pare

tiqnod

cſerwum

6)

Kalare

3)1
innicem
bentade
iuinper
ſicur,

—

e. ktl
mn obler⸗
onſiamter
jone A⸗
cele in⸗
Pligun⸗
m bebet,
olete,

m; gue

m fuent

eCte d.
geditun

animum

dun d⸗
165; ſelb
(AI
—

mediata :

ppoſie;

en Ol.

Onfitm.

,ſernivot
inſetunn
ace

ET CIVIS LIB. I. CAT. II. 77

cui iuſtae ſunt cauſaæ, quare poſtulare queat,
ex ſuo arbitrio voluntatis noſtrae libertatem
circumſcribi. Talia enim vbi in aliquo fue-
rint, poſtquam quid velit ſignificauit, ne-
ceſſum eſt, in animo hominis oriri metum
reuerentia temperatum; illum quidem ex po-
tentia, hanc autem ex conſideratione cauſa-
rum, quae etiam remoto metu, allicere ali-
quem debebant ad iſtius voluntatem ample-
ctendam. Qui enim nullam rationem adle-
gare nouit, quare mihi inuito obligationem
velit impingere, praeter ſolas vires, is terre-
re quidem me poteſt, vt effugiendo maiori
malo, ipſi tantiſper parere ſatius ducam; ſed
eo metu remoto, nihil amplius obſtat, quo
minus meo potius, quam illius arbitrio agam.
Contra qui rationes quidem habet, quare ego
ipſi parere debeam, a viribus tamen malum

aliquod mihi imponendi deftituitur; eius

iuſſa impune a me poſſunt negligi, ni poten-
tior aliquis huius auctoritatem proculcatan
adſertum eat.
(3) Rationes autem, quare quis recte po-
ſtulare queat, vt ab alteco ſibi obtempere-
tur,
(3) Prout hic concepta haec periodus eſt, ſin-
gula, quae complectitur, momenta, aut ſeparatas
inuicem rationes efficiunt; aut coniungi ſimul de-
bent ad conſtituendum vnieum fundamentum iu-
ris imponendi obligationem; nec ſatis liquido per-
ſpicitur, ytrum prius, an poſterius Auctor hic
* e

1
„8 DE OFFICIO HOMINIS

nee aiori de
intellectum voluerit. In Opere quidem m

I. N. & G. Lib. I. cap. VI. g. 12. ita exprimit men-

5 .
ant:, *

7. . . .

iis i i ſuperſtruit, facile ad-
arenie, Beneficium quippe nihil alin duaen
irnrte⸗ em depoſcit; ad quam teſtanda rel.
gratitudin ſt benefactoris ſe directioni fubicere er.
uuie guise g alteri vitam, quo vix vllum
uI .8

eide ſpicere
. let, eidem proſp
1 uam ipſe va
tius etiam, qu

ſe . 41: ⸗ . . .

L b &
1 tb

8: is de.
ſenſus, quo in alterius ſubiectionem is e-
4 enchi per ſe obligatorius non ; pronu noco.
cendit, per ue don enn NoGe
lam ipſe Auctor eodem Op .
ſtatur 6. Cay e1 G. 13. & Lib. VIII. Cap. Fni
K. omnes rationes obligationem noe
3 „

i ei itatem mora-
ero iuris imponendi einernoc necethtatem uod.
n. d ſt ud au .
um eſt.
aliunde peten en adiden
ien judicio, redeunt reliqua omni⸗ npero
tia naturalis cunctorum hominun npere
Numinis diuin, quatenus al ipſo zrihe gretalit
tam & motum habent. Opifex quipp D

=

1

Nbene hu
la, eidem

Operis ſui
diſponere,

II. Qoe

ſtatuas ani

ectus vern

lur caulame
manibus ſut
tate marmor

llemiuris 8

ſguigemin
ſtrumenta,
ſehderent
derivanda
mee parti
Poſita a
animas col
tae ſunt, fa
liskoulta
gue poſtu
vel illo mor
mii inper
nuneſpteſ
nibus At
tatem inn

. ſobfiſtente

mecdiateae
ſeguentie
Kunue
Naturalis
tima aucte
iniplo eor
donſenlag

ni uue
erit, Un

6 .

ein maioid
Primit mer
fimul cohet⸗
jtuant;quut⸗
haec ſalt⸗
nus aCeNat
pes rationetn
t, fatilen
habeat N-
lud, quan
adam nec
Cwicere 9.
Vumn hete
iusilehunet
gnolen 1
jelt, 1⸗

roſicet

uic impe⸗
fule olten.
8. die
em quis le⸗
outi boel⸗
Iil.,. 6
Ce,

tatem e
, 40 o⸗
,et een.
1 45 impeli
ntiun, V

Alis
e, guet
openi

jem vonnnn.
4 amertun .

ET CIVIS LIB. I. CAF. II. 79

& bene huic velle, & rectius, quam ipſe va-
let, eidem proſpicere poſſe; ſimulque ſi actu
iſte

operis ſui arbiter eſt, ac pro lubitu de eo poteſt
diſponere, etiamſi nil ipſi praeter formam induxe-
rit. Quod ſi ſtatuarius propria virtute conficere
ſtatuas animatas valeret, ipfisque inditi a ſe intel-
lectus verus auctor foret; hoc ſolo ius conſequere-
tur cauſamque idoneam exigendi, vt fabricatum
manibus ſuis, dotatumque a ſe intelligendi facul-
tate marmor aurumue, ſuae ſe voluntati ſubiiceret.
Idem iuris & Parentes in liberos ſuos obtinerent,
ſiquidem in generandis illis aliter, quam caeca in-
ſtrumenta, & cauſae, vt ita dicam, occaſionales
ſe haberent: vnde & eorum auctoritas ex alio fonte
deriuanda eſt. At Deus cum materiae, tum for-
mae partium, ex quibus eſſentia noſtra eſt com-
poſita, auctor eſt; idemque corpora noſtra &
animas condidit, omnesque, quibus hae praedi-
tae ſunt, facultates ipſis largitus eſt. Poteſt itaque
iſtis facultatibus, quos vult, limites praeſcribere,
atque poſtulare, vt iisdem homines non niſi hoc
vel illo modo vtantur. Porro cum, qui ius habet

mihi imperandi, eo ipſo communicare cum altero

hanc poteſtatem valeat; Deus quoque certis homi-

nibus aut directe ac immediate hanc ſuam auctori-

tatem impertitur, vt cum Magiſtratus inter Zudaeos,
ſubſiſtente Theocratia, ipſe olim conſtituebat; aut
mediate ac indirecte, hoc eſt per quandam con-
ſequentiam eius, quod velle ſe teſtatus eſt, quo-

cunque demum modo hoc fiat. Ita in aliquo

naturalis legis praecepto omnis inter homines legi

tima auctoritas fundata eſt ordinarie, & praecipue

in ipſo eorum conſenſu, qui eidem ſubſunt; qui

conſenſus omnem ſuam vim inde accipit, quod
“ vult

RH

iſte huius directionem ſibi vindicet; & deni-
que ſi quis vltro alteri ſeſe ſublecerit, & in

Quomodo

80 DE OFFICIO HOMINIS

ipſius directionem conſenſerit.
§. VI. Ceterum vt lex vim ſuam in ani-

cognoſcatur mis eorum, quibus fertur, exſerere poſſit,
P

lex.

legis. Nemo enim obedientiam praeſtare va-

lebit, ſi neque cui parere debeat, neque ad

quid teneatur, nouerit. (1).
Et legiclatoris quidem cognitio eſt facilli-

ma. LEegum quippe naturalium eundem eſſe
auétorem, qui vniuerſi, ex lumine rationis
conſtat. Nec ciuis ignorare poteſt, quis in

ipſum imperium obtineat.
Leges

vult Deus ſeruari pacta, & vt conſequenter iis obe-
diamus, quibus id promiſimus, quatenus id citra
violationem legum a communi Domino noſtro

latarum ſieri poteſt. Hoec ſummum & primum

eſt omnis officii atque obligationis fundamentum.

Inde etiam nihil frequentius validiuſue inculcat

Reuelatio, quam dogma de creatione mundi in
vmuerſum, ac ſpecialiter hominum. Hoc quo-
que principium ipſi Gentiles, quamuis confuſus
paullo, agnouerunt, taliaque praecepeérunt, quae
naturaliter ad percipiendum honeſtatis & officii

cum voluntate lupremi Entis, auctoris noſtrae ex⸗

iſtentiae, nexum ducerent; prout, ſi ferret lo⸗
cus, in prochiui efſet oſtendere.

S VI. (1) Hic tamen nemo excuſationem meé-⸗

retur, qui ſubſidia ad cognoſcendam legem &
autorem eius necefſaria habuit, aut habere potuit,

(2) Le:

ET
Lenport
Pallopolten
ynllgatione
in ubiedton
le guobus

§ eor n . . aEA eunl hiben
legislator & requiritur cognitio cum legislatoris, tum ipſius

mum in cin
legis ſenten
1e kevem
ho conſign

gitos. C

centur, ſ

incinitate g
Egalariter
lan iudic
Deant, qa
tem ſenten
untibus in
ſiclitatet
Malttat, e
tole, auti
Gcendam P
KVII. (

ter ſand

—
1) lezt⸗

ndi lepes

ellt eſle
in particul
gultatis

EIT CIVIS LIE. I. CAF. II. 81

— . . 1
Kien⸗ Leges porro naturales quomodo innoteſcant,
H paulo poſt exponetur. Ciuiles autem leges per

promulgationem, publice & perſpicue factam,
in ſubiectorum notitiam perueniunt. In qua
dum in de duobus conſtare debet: tum quod lex
tere polin eum habeat zuctorem, penes quem ſum-
tum lu mum in ciuitate eſt imperium; tum quae ſit
Nielen legis ſententia. Prius cognoſcitur, ſi vel
/megen ipſe legem ſua voce promulget, vel autogra-
pho conſignet; vel ſi id fiat per ipſius dele-
elt cl. gatos. Quorum auctoritas fruſtra in dubium
undem d vocatur, ſi conſtet, hoc cum munere, qued
ive tainn in ciuitate gerunt, eſſe coniunctum, & ipſos
l, Jub regulariter ad idem adhiberi; ſi iſtae leges in
vſum iudiciorum deducantur; ſi nihil conti-
neant, quod ſummo imperio deroget. Vt au-
tenm ſententia legis recte percipiatur, promul-
Encriic- gantibus incumbit „quant⸗ fieri poteſt, per-
enusen ſpicuitate vti. Si quid in legibus obſcurum
rino ſn occurrat, eius declaratio petenda abs legis-
Kpinu Iatore, aut illis, qui ad ius ſecundum leges
nunen :cendum publice ſunt conſtituti (2).

neulet 2S 1 .
ſe 1 §. VII. Cuiuslibet legis (1) perfectae duae Partei el-
ne Hoeqe partes ſunt: vna;, per quam definitur, quid ſentiales
27 cefmha . 4 cuiusuis:
uis ceßlutnn 5 ſit eg
enn, o6 — . egis.
iin Lofei (2) Legislatori ius competit non ſolum interpre

efnee tandi leges, verum ctiam, vbi ſenſus legis perſpi-
hue cuus eſt ac definitus, eam adylicandi ad hunc vel il-
lum particuſarem caſum, in quo aliquando aliquid

, onen ne⸗ difficultatis obuenire poteſt.
tof g 9. VII. Oantur enim & leges imperfectae, quae ſim-
legem U
un B pliciter
abele ,0

4½

1

8² DE OFFICIO HOMINIS 1

munn

ſit faciendum, quidue omittendum; altera- ſma ſeel
per quam indicatur, quodnam malum ſit ſb ammi
propoſitum ei, qui praeceptum intermittit, ele bali
& interdictum facit. Nam vti propter pra- geiklus
uitatem ingenii humani ‚ in vetita tendere leſiur
amantis, ſuperuacuum eſt dicere, hoc fac, ſi lmans
mnon facientem nil mali ſit manſurum; ita ab- a nen
ſurdum eſt dicere, poenas dabis, ni cauſa, . n
quae poenam mereatur, praeceſſerit. “

„

Onnes legi
Sic igitur omnis vis legis conſiſtit in ſigni- “
ficando eo, quid ſuperior a nobis fieri velit, Oiniie
vel non velit, & quae poena violatoribus le-
gis ſit conſtituta. Vis autem obligandi, i. e.
intrinſecam neceſſitatem adlerendi, & vis co- —
gendi; ſeu per poenas ad obſeruationem le- l
gum adigendi, proprie eſt in legislatore, & eu, bil
in iis, quibus legum cuſtodia atque executio (oncihitan

eſt commiſſa. uliu,
onoxiugeſ

Qualis 6. VIII. Ilud, quod per leges alicui iniun- lar zoſſte
debeat eſſe gitur, debet non ſolum intra vires eſſe illius, uhi) Iid

legum. cui leges feruntur; ſed & vrilitatem aliquam al. äonm,
ferre, uſſende
. s toret,
pliciter rem prohibent, ſine comminatione poenae. illeſonib,
Sed in hoc ipſo caſu poteſt adeſſe Gandtio tacita, hoc nelenbit,
eſt, quod legislator, pocnam non determinando, niluntob
nihilominus ab eadem haud diſpenſat, & ſibi tantum. Eer nideann
modo determinationem eius, prouti res poſtulauerit, (pher pel
reſeruat. Quod ſimiliter etiam praeſumendum eſt, ukmenin,
quorties non perſpicue apparet, Superiorem potius An ihßtit
agere magiſtrum, quam dominum. d l⸗
S= Nhihoin

.„

1
m; aletn Ferre, ſiue illi ipſi, ſiue aliis. (1) Nam vti
melun t ſub comminatione poenae aliquid exigere
mermit, velle ab aliquo, quod eſt & ſemper fuit ſu-
ſopter a. pra ipſius vires poſitum, abſurdum & cru-
i tenne gele fuerit; ita ſuperuacuum eſt, naturalem
, hoeſt, voluntatis libertatem conſtringere, ſi nulla
m n in quemquam vtilitas inde proueniat. (2).
Ni , . 1X. Quamquam autem regulariter lex Qui 2R
t. omnes legislatoris ſubditos complectatur, ing e F
it in g quos materia legis quadrat, & quos legislator senſatio.
feri b ab initio exemtos non voluit; interdum ta- .
1toribusl EF 2 men
1, a. S. VIII. (1) Addenda & tertia conditio eſt, nempe
auonemn e⸗ vt lex ſit iuſta, hoc eſt ordini ac naturae rerum con-
tote, A grua, Etſi enim certo ſenſu omne iuſtum ſit vtile
Gislanole, . P An .
elld concipi tamen iuſtum poteſt, abſtrahendo ab omni
que e⸗ vrilitate. Er Deus ipſe, nullius omnino rei indigus, H
obnoxius eſt glorioſae neceſſitati, vt nihil praeſcri-
alcui ſor. bere poſſit contra im mutabiles ordinis regulas „quae
n eſ⸗ , nihil aliud funt, niſi emanario infinitarum eius per-
1 fectionum, ac continuata ſeries naturac rerum, cu=
AlAN iusipſe auctor eſtz ita vtſecus agendo ſibi ipſi aduer-
mn, ſus foret. V
— (2) Non eſt propterea tamen ſemper permiſſum
r inſerioribus, de utilitate ecius, quod ipſis ſuperiot
atione przeſcribit, iudicare; multo minus ab obſequio ſo-
Hutnin isti ſunt ob ſolam hanc rationem, quod inutilis ipſis
Getermind lex videatur. Quoad Leges diuinas etiam peſitivas »
Elblemm ſemper perſuaſi debemus eiſe quod utiliras quaedam

ET CIVIS LIB. I. CAF. I. 83

te oEoeent interueniat, tametſi eam haud animaduertamus: iſtud
ſamenlunen enim infinita ſummi Legislaroris ſapientia requirit.
ctioten uin Quoad Leges autem bumanas, praeterquam quod

muſti homines apti haud ſunt ad mentem ſaperſaris
ati⸗

—

84 DE OFFICIO HOMINIS
men contingit, vt ab (1) obligatione legis glucbi
aliquis peculiariter ſoluatur; id quod diſpen- Cereeli
ſare vocant. Vti tamen diſpenſare ille tan- mices,
tum poteſt, cui legem ferendi & abrogandi lechle
poteſtas competit; ita cauendum, ne Pro- (peteeiut
miſcua & citra grauiſſimas cauſas facta di i Pel
ſpenſatione, auctoritas legum conuellatur, & ſs calnet
inuidiae atque indignationi inter ſubiectos N
anſa praebeatur. e 4 .
Quid ſit §. X. A diſpenſatione tamen multum dilf. nacetu
seguitas. feit (a) aequitas: quae eſt correctio eius, in ines
() Vid. quo lex deficit ob vniuerſalitatem; (1) ſeu dex Rilee
ls. V, cay. 1a legis interpretatio, qua ex naturali ra- nanm
XII. g.. 21. tione oſtenditur, caſum aliquem peculiarem P“ litee, in
c infra cap. ſub lege vniuerſali non comprehend', eo qued eril,
vlt. huius alias abſurdi quid inde foret ſecuturum. Nam 3
lib. F. 12; qluia
— — ls muiſe
ſatis pernoſcendam ,praeſtat aliquando ipſam illis in brnete
manere incognitam. Imo ſi ſumme etiam euidenter? gbatens rar
lex inutilis appareat, exigere tamen debet tem admo. u, mllin
dum duram & moleſtam, vt quis cum ratione eam nen & gede
violare queat, cum id quidem ſine metu multo ma- ſuatensza
ioris mali fieri poteſt. loihtun ſe
§. IX. (1) Haec diſpenſatio tantum locum reperit eita et
quoad leges poſitiuas, neutiquam vero quoad leges Nua on
naturales, circa quas nec ipſe Deus diſpenſare poteſt: eclopi,
cum exempla alioquin adlegari ſolita diſpenſationenm neiincett
proprie ſic dictam non arguant. (2)Td
§. X. (1) Neceſſario hoc obſeruandum in expli. Numque
catione legum diuinarum poſitiuarum aeque ac ratione tlr itten
legum humanarum. Et CHRISTVS ipſe hoc exem. un one⸗
. plis le,lta ſunt

Variae
qualitates
adtionum
morazlium.
(a) Vid. I.
N. & G. lib.
I. cap VII.
1. Licitum
aut illici⸗
tum.

15 ET CIVIS LIB. I. CA P. Il. 8 5
—
nione ket quia ob infinuam varietatem omnes caſus ne-
qvoleſße que praeuideri, neque exprimi poſſunt; ideo
e ile ur iudices, quorum eſt generalia legum decreta
dDtop ad ſpeciales caſus adplicare, debent a lege ex-
mm, e e cipere eiusmodi caſus, quos excepturus tue-
s ch I. rat ipſe legislator, ſi praeſens adeſſet, aut ta-
uelt les caſus praeuidifiet (2).
er ſhri §. XI. Porro (4) a relatione & congru-
entia ad normam moralem, actiones bhuma-
pultum d nae certas ſortiuntur qualitates & denomina-
eu tiones.
1)ſen de Et illae quidem actiones, de quibus in
uutin neutram partem quid diſponit lex, vocantur
pecnlunn icitae, ſiue permiſae. Etſi quandoque in vita
ndeNn ciuili, vbi non omnia ad viuum poſſunt reſe-
nrum Nn F 3 cari,
gl .
–— plis manifeſtis declarauit, MATTH. Cap. XII. I.
u 1eq7. Practerea tametſi leges naturales in ſeipſis, &
dli 4gquatenus ratio humana iuſtas ſibi earum ideas for-
mmelt mat, nullius inrerpretationis indigeant, poſſunt ta-
R men & debent ſimili ratione explicati & reſtringi,
tiidie i quatenus pari vniuerſalitate expreſſae reperiuntur in
huumnlvnt ſeriptura ſacra. Sic DECALOGVS praecipit: ne
occidas: eſt tamen vbi licer occidere. Ad quod prin-
vocumteen cipium omni exceptione maius non attendendo
lon i Theologi, aliquando indiſcriminatim damnant res,
enlneſott quae in certis caſibus plane innoxiae eſſe poſſunt.
ſenhianen (2) Tradere hic Auctor aliquid de duratione legam,
carumque abrogatione debuiſflet. Perpetuam quidem
ſn in eli eſſe, ac ir reuocabilem legem naturae, dubio vacat. Ve-
nene rum omnes leges poſitiuae, tam humanae, quam diui-

exen
ktee g

nae, ita ſunt comparatae, vt abrogare eas Legislator
poſſit.

2. Bonum

86 DE OFFICIO HOMINISs

1

cari, illa etiam licita dicantur, in quae (1)
poena fori humani non elſt conſtituta, etſi in
ſe honeſtati naturali repugnent.
Quae porro actiones cum lege (2) con-

aut walum gruunt, bonae, quae diſcrepant, malae vo-

cantur. Sed vt aliqua actio bona ſit, neceſ-

ſum eſt, vt ex omni parte cum lege congruat;

vt mala ſit, ſuſſicit, ſi in vna duntaxat (3)

parte deficiat.

§. KII.
ſit, imo aliquando debeat. Hoc autem vel expreſſe
facit, vel tazte. Cum enim longo tempore non ob-

ſeruati legem patitur, permittitque negotia eo per-
tinentia alio plane modo geri; aut vero mutatur ita
zerum ſtatus, Yt inutilis am lex fiat, vel locum am-
plias obtinere nequeat: lex, quamuis non expreſſe

abrogata a Legislatore, imo in perpetuum quoque
ſancita fuerit, ſua ſponte exſpirat. Er hoc modo
leges Iudaeorum politicae ac ceremoniales abolitae
ſunt.

§. XI. (1) Conſer vtrumque meum diſcurſum de

permiſſione legum, & de beneficio legum, item diéts

ad GROTIVM ge I. B. & P. Lib. I. Cap. I. §. 17.

not, 3.
(2) Scilicet poſitiue: dantur enim & ackiones in-
diſferentes, quas nec praecipit lex, nec prohibet;
ſed fieri pro lubitu, vel non fieri, liberum relinquit.

vige ſupra S. 2. huius Cap. not. I. & ad I. N. & G. Eib.

Y. Cap. I. §. I 5. not. 2. & Cap. VII. §. §. not. 5§.

(3) Hae conditiones reſpiciunt qualitatem aut
diſpoſitionem agentis, obiectum, fnem, ceterasque
actionis circumſtantias. Sic tametſi actio alias ex-
acte & ex omni parte cum lege congruat, ſfamen

II.
Uunumm a⸗
(ando in
1o dehniti
11s ſaumn 4
mr, 9
inhitiaeſt

—
er itiola i
minus, ſalte

eutnn qlis
Leitla will

ne perde
CObuenhte
Düllam ha
mero ſuo
intclizen
UatlO id
ciuilinm
tione, bo
ſuntlollien
Deriit, Vie
VIII ,2
AI.
dut,eds
deekt, 8
deledonr
tum ad
tas, face
Adparebi
tine ze
i on
ee de
Radueia

NIS

in qune (!
tata, ell

ge (1) G
nt, Malteſſ⸗
1lt, hecel
egeconglit
Auntanat

Ml.

en vel eun

mfore nOO⅓

negoti 6o
eto itettl
,Vlloendn
Uis non antil

Gyenuum go

Etr bor hil

oniales 4hoe

mn Alefin/

109 1,%

n 1len „

,nel nte

N
berumtelngi
iltun 1
ſuen, cleing

4,0 Au
undi/ ſune

ogrtat,

ET CIVIS LIB. 1. CAT. II. 87

§. XII. Jaſtitia autem quandoque eſt attri- 3. Faſtum
butum actionum , quandoque perſonarum. aut iniss-

D . . . . . ſ1 1AWa
Quando iuſtitia perſonae tribuitur, ſolet vul⸗ De iuſtiuis

go definiti, quod ſit conſtans & perpetua volun. perſonarum
tas ſuuin cuique tribuendi. Juſtus quippe vir
dicitur, qui iuſta faciendo delectatur, qui
iuſtitiae ſiudet, ſeu in omnire (1) conatur
F 4 facere

ex vitioſa intentione profluxerit, ceu praua nihilo-
minus, ſaltem in foro diuino, impurari poreſt. Quod
ſi eam quis ex cauſa quidem innoxia, attamen di-

uerſa ab illa, quam lex poſtulat, aut ex iguorantia

plane perpetret, id eſt, neſcius, id, quod patrat,
conuenire cum lege; illius tunc ſupremus Legislator
nullam habet fationem: incaſſum igirur iſte egitr, ac
mere ſuo damno. Sed vti dixi de foro diuino haecc
intelligenda ſunr. Nam cum exteriot legum obſer-
uatio ad commodum ſocietatis, qui Legislatorum
ciuilium ſcopus eſt, ſufficiat, hi de agentis inten-
tione, bonane omnino ac legitima fuerit, haud adeo
ſunt ſolliciri, modo actus exterior in ſe cum lege con-
uesiat. Vide L. N. & G. Lib. I. Cap. V II. §. 3. 4. & Cap.
VIII. J. 2. 3.
§. XII. (1) Supponit Auctor perperam, vt vide-

tur, eos omnes, quibus habitus juſtitiae vniuerſalis

deeſt, & qui non in omnibus & vbique iuſta faciendo
delectantur, nunquam actiones in ſe iuſtas, ſed tan-
tum ad vitandas poenaslegum humanarum compara-
tas, facere. Si hominum indoles bene expleretur;,
adparebit, vt virtutis ac probitatis, ita etiam nequi-
tiac ac vitiorum gradus eſſe. Non omnes quippe,
qui non ex omni parte virtuoſi aut vere probi ſunt,
aeque deprauati & omnibus vitiis dediti, aut pari

gradu eidem vitio mancipati deprehenduntur. Sunt

CcChklm.

7

82 DE OFFICIO HOMINIS

facere id, quod iuſtum eſt. Iniuſtus contra,
qui negligit cuique ſuum tribuere; vel id non
H debito

enim, qui, prout de Galba Imperatore legic, us,
magis extra vitia ſunt, qaam cum virtutibus, T A-
6O1T. Hiſtor. I, 49. num. 4. Nec quis ſtatim vno
impetu fummum malitiae culmen aſſequitur. MWemo
repente fuit iurpiſimus &, Sic cum variis plane mo-
dis violari iq quod aliis debetur poſſit, reperiemus,
quod homines cettis vitiis obnoxii, quae ipſum ad
laedendum hoc vel illud ius alterius impellunt, ab
aliis tamen vitiis ad laedenda alia alteriuz iura ſtimu-
lantibus immunes ſint, adeoque horum reſpectu ex
quodam nihilominus iuſtitiae principio officie ſuo
fungantur. Sic e. g. homo in ſequiorem propen-
ſus ſexum, concepto vehementiori in alterius vxo-
rem adfecu, ius mariti, ipſum a corrumpenda uxo-
re prohibens, parum penſi habebit; ar furati, occi-
dere, dolos fraudesque in contra ctibus adhibere, pa-
triam aut Principem prodere &c. forſan religioni

ſibi duxezit. Equidem concedo, quod vi eiusmodi

—

adfectus, ſi alia ratione voti compos fieri nequeat, ad

committendum homicidium, audendam proditio-
nem, aliudue patrandum ſcelus adduci queat; verum
haec tunc non niſi aegre, poſt vebementes animi

luctas, aut impotenti iam affectus feruore excaeca-

tus, faciet. Si iuſti hominis non abnuente Aucore,
non paucae poſſunt eſſe ob infirmitatem actiones in-
iuſtae; ſi Dauid, Propheta & vir ſecundum cer Dei,
ad turpe adalterium, caedemque impiam commit-

tendam portuit prolabi; cur non iniuſtus homo, aut

qui vitii alicuius habirum contraxit, plures adtiones
iuſtas, pro talibus agnitas, & quaſi tales, facere
queat, ita vt hoc reſpeu aliqua ipſi iuſtitia tribuen-
da ſit? Hoc tamen ſaltem deſiderandum, quod tunc
nonnifi

171

—

Gebito loo,

undum exil

Muucae poſt
ſetbo, Jul
teytum leg
ſem: Imul
uunn leg a
iam.
Alll.
dunur, tn
tin ear

—

nonniſt in
minen, d
nes ex vi⸗
omdemfen
igeo conſ
owwinet g

AMApe eſt
iuum, vin

Winutm 0
Maüllumm
es egent
nd hom
iuſirge,
ſorum
Promptin
gunt, g
lla menm
nantibus
105 ſe e
dus ſuis
neät,

Yr.

18s ET CIVIS LIB. I. CAP. II. 82

— —
4

ut conttt, debito ſuo, ſed praeſente commodo menſu-
Velim randum exiſtimat. Sic vt iuſti hominis non
ebio paucae poſſint eſſe actiones iniuſtze, & vice
verſa. Juſtus quippe iuſta facit propter prae-
or eent, ceptum legis, iniuſta non niſi per infitmita-
uker,14 tem: imuſtus autem iuſta facit propter poe-
ilrinm nam legi adiunctam, iniuſta per animi ma-
nit. NH Iitiam.
isplenen⸗ „ 688 . . . . . 2::
F. XIII. Quando vero iuſtitia actionibus tri- De iuſtitia

—.—

epekieni Ane .
telpina buitur, tunc nihil aliud eſt, quam recta ad- acientem.
] „ , . 4 . . .
wreſun, à plicatio earundem ad perſonam; & iuſta actio,
nu iunafhr F 5 uae
c tehhecl . d.
10 oſteio o . —

nonniſi imperfecta adſit prebitas, periculumque im-

otein plo el⸗
. mineat, ne, quod vſu venire ſolet, eiusmodi homi-
wnhennd nes ex vitio in vitium prolabantur, ac poſtremo
lutni, ⸗ omnem fere virtutis ſenſum amirtaat. Verum non
sadbibeteht, ideo confundendae diuerſae ideae; aut ſupponendi
ſin elieſtl homine: Jeteriotes àc reueta ſunt. Tam perſpicua
vieiumi quippe eſt, maxime ratione nonnullorum officio-

ainegten . rum, virtutis venuſtas, tantaque eius in animos ho-
an grodſ minum poteſtas, vt omnes ratiocinandi facultate
ten;ela Paullum modo pollentes , afque inter moratas gen-
res degeotes, ab ea alia aliaue ratione tangi ſoleant.

1,
un uln iuſtitiae, ratione officiĩorum cupiditatibus ſuis aduer-
Tacim „ ſorum proculcanda concitantibus ‚ interdum eo
uoe 4 promptius ratione rerum aliarum iuſte agere ſata-
nn gunt, quod, tutbata ſubinde conſcientiae mot ſibus
S illa mentis tranquillitare, cum qua piacula domi-
bbeen nantibus ſuis vitiis conformia committunt, expiatu-
d pos ſe ea ytcunque ſtrictioti offciorum cupidior-
dee er bus ſuis haud repugnantium obſeruantia exiſti.
i g. ment.
11 donnii .

Diuiſio
zuſtitiae,

90 DE OFFICIO HOMINIS.

quae ex proaereſi, ſeu a ſciente & volente ad-

plicatur ad perſonam, cui illa debetur. Sic

vt iuſtitia actionum a bonitate in hoc potiſſi-

mum differat, quod haec ſimpliciter notet
conuenientiam cum lege iuſtitia autem prae-
terea inuoluat reſpectum (1) ad eos, in quos
actio exercetur. Quo nomine etiam iuſtitia
virius aduerſus alium dicitur.

§. XIV. Juſtitige diuiſionem non omnes
eodem modo inſtituunt. Receptiſſima diui-
ſio in Vniuerſalem & particularem. IIla dici-
tur, quando quodcunque officium exercetur
erga alios, etiam (1) quod per vim, aut in-
tentata

§. XIII. (1) At ſecundum ipſam Auctotis definitio-

nem, nonae idea bona actionu etiam ideam obiecti
conuenientis inuoluit? Vide ſupra ad §. 11. not. 2.

Prout alioqui iuſtitiam diuidit, videtur tantum alios

homines pro obiecto eiusdem habere Satius fuiſſet bo-
nas abtiones diſtinguere ſecundum tria obiecta, circa

7

quae exerceri poſſunt, Deum nempe, alios homines,

& noſmet ipſos. (Vide §. 13. Cap. ſeq.) Illae, quae

ad Deum referuntur, commuri nomine PIRTA-

TIS, quae ad alios homines, ̊ STITIAE, quac
vero directe ad nos ipſos, Moderationis aut 7 E M.-
PERANZYIAE, compzehenduntut. Haec di-

uiſio, vt ſimpliciſſima ac facillima, ita quoque rece-

ptiſſima eſt, & antiquiſſima. Vide ad I. N. & G.

Lib II. Cap. III. §. 24. not. 1.

5§. XIV. (1) Cuiusmodi officia ſunt, quae non ab-

ſolute ad conſeruarionem humani generis, aut ſu-
ſtentationem ſocietatis humanae in vniuerſum requi-
runtur 5

*

——

—

teptata in
Atein el
bentar,
derat: 8

—

luntur;
commod
miletatio
Ginis, ho
o hunat
ſolent,
frohtie
Vel con
Jam:
dis
tiimnte
bere 3
maen
Ortum
gueznt
gue con
Iib.,.
Vre
Aens
i
Jin
alie⸗
kam
uen
Vid
jn i
aut

I5

Volenteat.
betur, N
hoc poll⸗
ſiciter note
autem prr⸗
eos in gu
luin iliti⸗

non ommnes
ſima d⸗

Illa dclr
nexercet
im, urirn.

tenid

—
gotisdektit⸗
idean Obies
III. M,1
utumrun
zilület;⸗
1 Chedt
,1ligani
) llaer dut
ine Plor
ITIA LN
, aut 1
Hiach
14 quo e lece⸗

7

ET CIVIS LIB. I. CA P. II. 91

4

—

tentata in foro actione exigi non poterat. Haec

autem eſt, quando alicui potiſſimum exhi-

bentur, quae ille ſuo iure poſtulare pote-

terat: & haec iterum ſolet diuidi in (2) di-

ſributi-

runtur; etiamſi ad reddendam eam amoeniorem

commodioremque inſetuiant. Huc pertinent com-
miſerationis, liberalitatis: beneſicentiae, gratitu-
dinis, hoſpitalitatis officia; verbo, quaecunque vul-
go humanitatis aut caritatis vocabulo comprehendi
ſolent, contradiftinguendo id iaftitiae rigoroſae,
proprie ſic dictae, cuius officia vrplurimum pacto
vel conuentione aliqua nituntur. Viplurimum, in-
quam: etenim & cirra vllam conuentionem perfecte
quis obligatur neminem laedere, ac damnum da-
tum reparare, alios ceu saturaliter ſibi aequales ha-
bere &c. Verum ſedulo obſeruandum, caſu extre-

mae neceſſitatis ius imperfelctum ex legibus caritatis

ortum, murari in ius perfectum; ita vt tunc per vim
queant adſeri, quae extra hunc caſum debent cuius-
ue conſcientiae ac pudori relinqui. Vide I. N. & G.

Li. I. Cap. VII. 6. 7. & Lib. III. Cap. V. 5. 6.

(2) Quemadmodum vitioſa eſt diniſio iaſtitiae in
niuerſalem & particularem, quod vnum membrum
altero continetur; ita ſubdiuiſio iuftitiae particularis
in diſtributiuam & commutatiuam inadaequata eſt,
quia hoc ſolum complectitur, quod alteri vi pacti
alicuius aut contractus cum ipſo initi debetur; cum
tamen non pauca ſint, quae, nulla intercedente con-
uentione, alii a nobis cum rigore poſtulare queant.
vide not. praeced, Mallem itaque iuſtitiam diuidere
in imperfectam, aut non rigoroſam, & perfeitam,
aut rigoroſam; hancque deinde ſubdiuidere in illam,
4 7ua

92 PDE O T FICIO HOMINI1ès 1

— R — —

ſtributiuam & commutatiuam. IIIa nititur pa- ve ml
QGd inter ſocietatem & memhra inito circa par- ual net
ticipandum pro rata damnum & lucrum. Auininrir
Haec autem nititur contractu bilatere, po- aunſſſum
tiſſimum citca res & actiones in commercium (biobfuer
venientes. J Cnpe voca

is autlen
De iniuſti. . 1671,.,: „ d5ͤ
tia & joim. §. XV. Cognito, quid iuſtitia ſit, facile Jun quisi

ris: item Stiam quid iniuſtitia ſit, colligitur. Vbi ob-
inforiunio ſeruandum, quod acio iniuſta, quae deſtina⸗ NXI.
& enlva. to ex conſilio ſuſcipitur, & per quam viola- 1) uina
tur, quod alteri perfecto iure debebatur, aut eabhol
quod tali iure vndecunque partum is poſſide- leennt,

bat, proprie iniuria vocetur. Quae triplici Conprnenn
modo fit: vel ſi alicui denegetur, quod ſuo habet, à
iure (1¹) poſtulare poterat, non ſi quid dun- Ahel,
taxat ex humanitate, aut ſimili virtute debe- mnit itg
batur; vel ſi auferatur, quod (2) ſuo iure liſca /⸗
aduerſus auferentem (3) valente tenebat;
vel —
— . Deiantiumn
quae a pari erga parem, & quae inter Superiorem G lkun
. ivferiorena exercetur. Prior tot habet diuet ſas ſpe- in gui
cies, quot officia ſunt, quae homo a quolibet alte- inen
ro homine, qua tali, aut ciuis ab quouis altere de ihden
membro eiusdem ciuitatis cum rigore exigere poteſt. (4) H
Arltera tot includit ſpecies, quot diuerſae ſunt ſocie-⸗· inus ſomm
tates, in quibus imperant alii, alii parent. ſdenas ſot
§. XKV. (1) Qualis e. g. reparatio damni ipſi dati, XrI
aut adimpletio contractus cum ipſo initi &c. ubet De⸗
(2) Id eſt, bona & iura, actu poſſeſſa. Manrum
(3) Exceptio hic latens reſpicit ſummorum Im- A, iom

perantium

ET CIVIS LIB. I. CAP. II. 93

Is
niüilk ſt vel ſi malum aliquod alteri inferatur, (4)
1 ataht⸗ quod inferendi poteſtatem non habebamus.
& lucuun. Ad iniuriam praeterea requiritur deſtinatum =
– conſilium & malitiz eius, qu' facit. uae
Mndeni vbi abfuerit, laeſio alcerius infortunium, aut

culpa vocatur, grauior aut leuior, prout gra-
uis aut leuis fuerit ſocordia & negligentia, ex
inſi,ſee qua quis in alterum velut incurrit.

bich⸗
ti §. XVI. Lex reſpectu auctoris diuiditur in Duotupli-
guun il⸗ (1) diuinam & humanam. (a) Illa abs Deo,„ t e.
bebatulil haec ab hominibus lat⸗ eſt. Sed ſi lex conſi- (2) vid.
m ispolie deretur , prout neceſſriam & vnĩuerſalem I. N. & G.
Qnetigtt congruentiam cum hominibus, vel minus Lib. 1. car.
e habet, diuiditur in naturalem & poſitiuam. VI. F. 18.
Ganlir IIlla eſt, quae cum rationali ac ſociali natura ho-
irute er minis ta congruit, vt humano generi honeſta &
2) ſ n pacifica ſocietas citra eandem conſtare nequeat
te tenebin V (2²)
d
.,— perantium ius, bona eorum, qui certa delicta com-

miſerunt, fiſco addicendi; aut etiam de banis eo-
uerinmn 6 rum, qui nihil per ſe deliquerunt, in quibusdam
Jiuetſis caſibus diſponendi, donec hoc vel illo modo de-
volibete inde indemnes praeſtari poſſint. 4

8 alreo . . . .
ſooni⸗ 1 (4) Hic iterum exceptio ſubeſt, quae pertinet ad
ir⸗ ius ſummorum Impeantium, poteſtatem ſcilicet
e ſuarſ⸗ poenas ſontibus infligendi.
nt⸗ . .
ylaui, §. XNvI. (1) Id eſt, quae immediate auctorem
miß⸗ habet Deum; namque alioquin ipſarum legum hu
“ manarum vis ex lege natuzali, quae vere diuina lex
L. eſt, piomanat.
moun In⸗ “Z

Fetmiun

94 DE OEFICIO HOMINIS

—

(2) Vnde & illa per rationis homini conge⸗

nitae lumen, & ex conſideratione humanae
naturae in vniuerſum inueſtigari & cognoſci

poteſt. Haec eſt, quae ex communi conditione

bumanae naturae haut quicquam fluit, ſed abs
Jolo legislatoris placito profßciſcitur; etſi nec ipſa
ſua ratione ac vſu, quem certis hominibus,
W aut

(2) Et conſequenter communis eſt omnium ho-

minum & populorum. Vocatur lex naturalis, vel

zus naturale, cum homines conſiderantur pure &

ſimpliciter qua tales, abſtrahendoa ſocietatibus ciui-

libus, quorum membra ſunt. Zas vero Gentium

vocatur applicatio principiorum & praeceptorum
huius legis ad actiones populorum, eorumque recto-
rum, aut certorum particularium, qui membra di-

uerſarum ciuitatum exiſtentes, commercium inter
ſe certarum rerum alunt. Alii tamen volunt diſtin-.
ctum eſſe jus gentium a iure naturali; ſed alii alla ra-

ione iſtud explicant, nec tamen rei exiſtentiam ſo-

lida quadam ratione probant. Plerique id venditant

pPro Jure quodam arbitrario, tacito gentium con-
ſeniu ſtabilito. Sed exinde lex enaſci haud potuit,
quae per ſe ipſam obliget. Res tota redit ad quan-
dam conſuetudinem, nunquam tamen abſolute vni-
uerſalem. Nec conſuetudo inter eos, qui commu-
nem ſuperiorem haud agnoſcunt, alism vim habet,
quam quatenus quis illi ſe vult ſubmittere, & actu
ſubmiſit in quouis ſpeciali caſu. Vid. dicta a me ad
JI. M. & G. Lib. II. Cap. III §. 2 3. not. 2 ed. noae,
& in Praefatione mea ad GROTIVM §. 8. pag. 3 I.
item in Notis meis ad omnia loca GROTII, vbi de
qualibet re, ad Jus Gentiunm ab ipio relata, diſſe-
Alt. .

1 ſeipl.

11

n Nerbli
benn
aute
Mitiua. 1

Pu, Pſti⸗

DE 1

Vae
ne
in

planiſſim

ugenitn

Aeui enu
Rlitioner⸗
morese

ita Perſte

atuqe

undem

§. l.
Ochnibe

Omnnide
bividen

lere nit

8 ET CIVIS LIB. 1. CA . III. 9 5
“ aut peculiari ſocietati generat, carere de-
e humante beat. .. . .
cognoli Eſt autem lex diuina alia naturalis, alia
gatie poſitiua. Humana autem omnis preſſe acce-

, l ptia, poſitiua eſt.

nelt 2ðò
nolmimbus,

u CAPVTI III.
inle DE LEGE NATVRALI IN
mnium bo.
zuralit, Sl 6 EN ERE.
tlir Pürc A “? .
tibls ciii· §. 1
cedtolim Vaenam legis naturalis ſit indoles, quae Quomodo
ndne 0. . neceſſitas, & quibus eadem praeceptis inusſtigan-
meabla d in iſthac mortalium conditione conſtet. ſit

. planiſſime perſpicitur, (4) ſi quis naturam Slte.
ar ingenium bominis penitius Perſcrutatus fuerit. cepta legi⸗
leminl. Sicuti enim ad accuratam legum ciuilium co- naturalu.
eierenlloa gnitionem plurimum facit, ſtatum ciuitatis, (a) Vid.
eniimn oͤr. moresque & ſtudia ciuium probe intellexiſſe: lib. il C.
udi, ita perſpecto communi mortalium ingenio II. S
elt n ſtatuque, facile patebit, quibus legibus eo-

te Wl⸗ . 3 3 .
denai rungdem incolumitas contineatur.
en luheh §. II. Id igitur homo habet commune cum Homo na⸗-

tura ſe ipſo
nihil haber
carius,

e, omnibus animantibus, queis ſenſus ſui ineſt,
ichzetd t ſeipſo nihil habeat carius, ſeipſum ſtudeat
opmnibus modis conſeruare; vt quae bona ſi-
1; bi videntur, adquirere, quae mala, repel-

NIl ſbi ide irere repel
a, ile lere nitatur. Qui quidem afectus regulari-
ter

96 DE OFFICIO HOMINIS

ter tantus eſt, vt reliqui omnes eidem cedant.
Et quieunque hominis ſalutem impugnatum
it, eum non poteſt non iſte auerſari eous-
que, vt etiam depulſo malo intentato, ple-

rumque odium & cupiditas vindictae adhuc

remaneat.
Miſera con. §. III. Aſt in eo prae brutis homo dete-
ditio homi riore iam conditione videtur, (4) quod vix
nis ſibi eti- lum aliud animal tanta a natiuitate imbecilli-

cti, omni- . . — .
que alio. 145 Proſequatur; lic vt miraculi ſit inſtar futu-
1 - —

rum ope

(a) Vvid. Cum nunc inter tot inuenta humanae neceſſi-
I. N & G. tatis adminicula, plurium annorum ſollicita
i r Cer. informatio requiratur, vt proprio quis mar-
Gap. II. 5.2. te victum & amicum ſibi parare queat. Fin-
gamus hominem, citra omnem ab aliis ho-
minibus accedentem curam & culturam, ad
robuſtam aetatem prouectum, cui nihil ſit

ſcientiae, niſi quod ex proprio ingen o velut

vltro pullulauit, eundemque ab omni alio-
rum hominum ope atque conſortio in ſolitu-

dine deſtitutum; ſane vix miſerabilias ani-

mal deprehendetur, elingue nimirum ac nu-
dum, cui nihil aliud relitum, quam ber-
„ bas radicesque vellere, aut ſponte natos fru-
Gtus legere, ſitim fonte, flumine aut lacuna
obuia leuare, repellendis aëris iniuriis antra
ſubire, aut muſco gramineue corpus vtcun-
que tegere, tempus taedioſiſſimum per oti-
um cxigere, ad quemuis ſtrepitum, aut al-
terius

rum, ſi quis ad maturam aetatem peruene-
deſtituti. rit, niſi aliorum haminum auxilium accedat.

1

terin mimat
nigletame,
Mum perire,
Contta qn
tam humm
un hominun
Deum 0. N.
aior wtilita
1 iplo homt
ll tondati

enli facult
(Honem cun

MHphamnqae
D malur
lam pein

(Ciitay in h

leprehenit
10 & Venen

un heeili
keedeier
I 23 lee⸗
Ouis irtikane
don Kpe

Conſetune
Liusdem

E & tii

Pam natt
gerent

n 44 ne

8
em cedan.
Ppugnuin
etati ebnr⸗

tato, N.

ae adhor

hotno Gete⸗
) guod U
te inelle
inſtir lun⸗
m pelnene

n 0c

menecl⸗
um 1.

den 5
ciuitas in homine, quam in quouis brutorum 1. Ne. Vid.
4 deprehenditur. Nam bruta fere cibi deſide I. N. & G.

3b disbo⸗
0euram,
ainbhli
vio ſent
Oni l.
binſhin.
4blios 1l.
immeenr
Uam be, 8
enmt.
eun kaut
hiurisndt
pus Noun⸗
m pel Nll⸗
elii

ET CIVIS LIB. I. CAF. II. 97

r

terius animantis occurſum exhorreſcere, de-
nique fame, frigore, aut per feram beſtiam de-
mum perire.
Contra quidquid iam commoditatum vi-

tam humanam comitatur, id omne ex mu-

tua hominum ope redundauit. Sic vt poſt
Deum O. M. nihil in hoc orbe ſit, ex quo
maior vtilitas homini prouenire queat, quam
ex ipſo homine.
§. IV. Iſthoc tamen tam vtile inuicem ani⸗ Homo plu-

mal non paucis laborat vitiis, (a)]) & non minore ribus vitiis

nocendi facultate praeditum ℳ; quae coniun Maborat⸗
Gtionem cum ipſo reddunt ſatis ancipitem, quae ipium

. 2 V procliuem
magnamque requirunt cautionem, ne pro ad nocen-
bono malum quis ab illo fortiatur. dum aliis

Jam primum maior fere ad nocendum pro- reddunt.

ib. II. cap.

ri0 & Veneris efferantur; quorum vtrique ta- I. § 6. &

men faecili negotio ipſa ſatisfacere poſſunt. Lib. VII.

Et eo deſiderio ſopito, non temere in iras, c. I. 5. 4.
aut ad laedendum alios concitantur, niſi
quis irritauerit. Aſt homo animal eſt nullo

non tempore in libidinem paratum; cuius ſti-
mulis longe frequentius vellicatur, quam
conſeruandae ſpeciei neceſlarium videbatur.
Eiusdem quoque venter non ſatiari duntaxat,

ſed & titillari vult; & ſaepe plura adpetit,
gquam natura digerere valet, Veſtibus ne in-
digerent bruta, natura proſpexit: aſt homo

non 24d neceſſitatem tantum, ſed & ad oſten-
G tationem

.„j

98 DE OFFICIO HOMINIS

feltus atque cupidines brutis ignoti in morta-
lium genere deprehenduntur: ſuperſftua haben-

cupiditas, inuidia, aemulatio, ingeniorum-
que contentio. Indicio eſt, quod pleraque
M bella, quibus genus mortalium colliditur, ob
cauſas gerantur brutis ignotas. Atque iſta

ſibi mutuo nocere velint. Accedit in multis
eximia quaedam petulantia, & aliis inſultandi
libido; quibus ceteri etiam modeſto ingenio
praediti, ſtudio ſe ac ſuam libertatem con-
ſeruandi ac tuendi, non poſſunt non offendi,
ac ad reſiſtendum accingi. Quandoque etiam
homines ad mutuas laeſiones incitat inopia;,
S& quod praeſens rerum copia cupiditatibus
. aut indigentiae eorum non ſufficiat.
Homini §. V. Sed & maxima vis ineſt hominibus
magna vis ad noxas mutue inferendas. Nam etſi ne-
ineſt ad no- que dentibus, neque vnguibus aut cornibus

cendum, 1. L.:
muiraque ſint formidabiles, vt multa brutorum; ta-

ingenii aſtu & per inſidias graſſandi facultatem
dat, qua aperta vi pertingere non licet. Sic

tem, inferre.
Inſignis eſit §. VI. Denique & in genere humano con-

in homini. ſideranda eſt inſignis illa ingeniorum varietas,
bus inge:

tationem veſtiri gaudet. Multi praeterea ad.

di libido, auaritia, gloriae & alios eminendi

omnia ſtimulare homines poſſunt & ſolent, vt

adſunt me- Men habilitas manus in efficaciſſimum nocen-
dia. di inſtrumentum eualeſcere poteſt, & ſolertia

vt facillimum ſit, hominem homini grauis-
ſimum malorum naturalium, nempe mor-⸗

qualis

quls in
Cetnitur;
Nationes hl
Gucuntur,
ſenſu, &l
Pliei aun
ſed multip
Vnus & i
Nitur, &

eodem alio
(r in kud

lamn in int
ſicitat.
homine⸗
Wone pos
9§. VII,
hſerlanaj
kilio ſan
u mumne

le itieb
Dtonucn ne
CNlignur,
n ſtſie
zungaut.

li prab⸗

1l, ſed
romoner
.. VIII
Auas doc⸗

WJð * N. .. „4
Ss ET CIVIS LIB. 1. C A P. III. 99
taeleteA4 qualis in ſingulis brutorum ſpeciebus non niorum &
tiin mon cernitur; quippe quae conſimiles fere incli- znelinalio⸗
efu hane nationes habent, parique affectu & appetitu jeras.
s emine ducuntur. Aft inter homines quor capita, tot
Ogenogur. ſenſus . & ſuum cuique pulchrum. Nec ſim-
d engge. plici aut vniformi cupidine omnes agitantur;
olichnmtd ſed multiplici & varie inter ſe mixto. Imo
Auqne ii vnus & idem homo ſaepe ſibi diſſimilis cer-
en, nitur, S& quod vno tempore concupiuit, ab
it inmlu eodem alio tempore valde abhorret. Necmi-
e“ nor in ftudiis, inſtitutis, & ad exſerendum
lo ingenn animi vigorem inclinationibus varietas, quae
iam in infinitis fere vitae generibus con-

taten Con. j
nCkenl, ſpicitur. Per quae ne mutuo collidantur
lrgteein homines, ſolicita temperatura & modera-
oclat iißi⸗ tione opus eſt. — . jmal :1 4 .
ahicum §. VII. Sic igitur homo iam eſt animal ſui In dle “S
conſeruandi ſtudioſiſſiinum, per ſe egenum, ſine turalis ho-
fei auxilio ſui limilium ſeruari impotens, ad mu- elario re⸗
un⸗ y“ tua commoda promouenda maxime idoneum: Quitir, vſte
Nem e “ idem tamen iuxta malitioſum, petulans & fa ſociabilis.
itcll „ cile irritabile, ac ad noxam alteri inſerendam
tunn pronum non minus, quam validum. Vnde
m colligitur, eidem, vt ſit ſaluus, neceſſum eſſe,
4, in vt ſit ſociabilis 3 i. e. vt cum ſui ſimilibus con-
ikelin iungatur, & aduerſus illos ita ſe gerat, vt ne

von len iſti probabilem cauſam accĩpiant eum laeden-
omitigin di, ſed potius eiusdem commoda ſeruare &
nenſe i. promouere velint. H
§. VIII. Huius ergo ſocialitatis leges, ſeu Quid ſint

hummme „ quae docent, quomodo quis ſeſe debeat ge. Vges nata-
N Nritit G 2 rerxe, (

ꝗÿM

=— 4 K-= .

100 DE OFFICIO HOMINIS rr

rere, vt commodum ſocietatis humane igenim
membrum exiſtat, vocantur (1) Leges natu- m intuier
ales. lepelcze v⸗
Lex funda- §. INX. His poſitis, adparet . fandemente- ten tanqui
mentalis lei legem naturalem eſſe hanc: Cuilibet homini⸗ ponunt lap

R. quantum in ſe, colendam & ſeruandam eſſe Jo- Alerius gul
ietatem. Ex quo conſequitur, quia qui N r
voͤlt finem, vult etiam media ,ſine quibus 9 ,
. finis öbtineci nequit; omnia, quae ad iſtam “
ſocialitatem neceflario & in vniuerſum faci- heveſe⸗
unt, iure naturali praecepta, quae eandem erealnd
turbant aut abrumpunt, vetita intelligi. munn di
B Reliqua autem praecepta ſunt tantum velut h
ſubſumtiones ſub hacce generali lege, quo- Cum er
rum euidentiam lumen illud naturale homi- clta
nibus inſitum inſinuat. incclume
notionum
Praecepta §. X. Iſthaec porro praecepta etſi manife- hendann
furis na- ſtam habeant vtilitatem; tamen vt eadem vim Amaaum
zuralis vnde legis obtineant, (1) neceſſum eſt praeſuppo- lum Der
2* legne ni, DEum eſſe, & ſua prouidentia omnia regere; de a
obtincant. eundemque mortalium generi iniunxiſſe, vr iſta leumin
rationis dictamina, tanquam leges ab ipſo vi Velle n
congeniti luminis promulgatas, obſeruent. kerek
Alias incdlunt
— rum exh
§. VIII. (1) Vide quae dicentur infra ad Eule hu. quod cur
ius capitis. Obiineri

5. X. (1) Vide ad J. N. & G. Lib. II. Cap. III. 6. Deo obl
19. not. 2. & quae monui ad Epiſtolam cenſoriam n, ta

„Wewi H. 15. j inum;

ls ErT CIVIS LIB. I. CA P. III. 101

uumt Alias enim poſlent ea quidem fortaſſe obſer-
e uari intuitu vtilitatis; ſicut quae a Medicis
regendae valetudini praeſcribuntur: non au-
fuulanult tem tanquam leges; quippe quae neceflario
bet nmun ponunt ſuperiorem, & quidem talem, qui
n ſe“ alterius gubernationem actu ſuſceperit.

Ne n §. XI. Eſſe autem Deum legis naturalis au- Deus eſt
ne 4 corem, ex ratione naturali ita demonſtratur, auctor legis

Gi er ſi praeciſe praeſenti mortalium conditioni in- naturalis.
etlum haereamus, non attendendo, an primaeua
4e eandel

“ conditio diuerſa ab hac fuerit, & vnde iſta
tel. mutatio prouenerit. .

mumel Cum enim natura hominis ita ſit conſtituta,
ege In t citra ſociabilem vitam humanum genus
unlen incolume eſſe nequeat, hominisque animus
notionum huc inſeruientium capax depre-
el nn⸗ hendantur; & vero pateat, non ſolum genus
Nedem humanum; vti aliae creaturae, originem
Areinr ſusm Deo debere; ſed & eundem iſtud vtcun-
unnmeen que iam conſtitutum prouidentiae ſuae mo-
miſerl deramine complecti: inde conſequitur, Deum
a wildi velle, vt homo iis viribus, quas ſibi praeę
, ſelenn brutis peculiares ineſſe ſentit, ad naturae ſuae
u incolumitatem vtatur; vtque adeo a bruto-
rum exlege vita humana vita ſit diſtincta. Id
quod cum aliter, quam ſervata lege naturali
obtineri nequeat; intelligitur quoque, a
1I Deo obligatum hominem ad iſthanc ſeruan-
1 dam, tanquam medium, non ex arbitrio ho-
m minum inuentum, ac ex eorum libidine mu-
G 3 tabile,

e
t-l.

—
nkraddß

Quo ſenſu
legis natu-
ralis prae-
cepta om-⸗
nibu; ho.
minibus

nota,

102 DE OFFICIO HOMINIS

tabile, ſed expreſſe ab ipſo Deo huic fini pro-

curando conſtitutum. Qui enim obligat ad

finem, cenſetur quoque eundem obligaſſe ad

vſurpanda mediz fini necellaria.
Sed & ſocialem vitam a Deo hominibus

pro imperio iniunctam eſſe, indicio eit, quod

in nullo praeterea animante ſenſus religionis
aut metus Numinis deprehendatur; qui in ani-
mali exlege intelligi non poſſe videtur. Abs
quo generatur tener admodum ſenſus in ani-
mis hominum non plane corruptorum, quo
conuincumur, in legem naturalem peccan do
ofſendi illum, cui in animos hominum im-
perium eſt, & qui metuendus ſit, etiam vbi
ab hominibus metus non impendet.
§. XII. Quod vulgo dicitur, iſthanc legem
natura notam eſſe, id non ita capiendum vi-
detur, (1) quaſi in animis hominum iam

naſcentium inhaereant actuales & diſtinétae
propoſitiones circa agenda & fugienda; ſed
ſint natura partim, quod illa per lumen rationis inue-

ſtigari poſſit, partim, quod ſaltem commu-
nia & praecipua capita legis naturalis ita pla-

na & liquida ſint, vt ſtatim adſenſum inue-
niant, & ita animis inoleſcant, vt nunquam

inde iterum deleri queant; vtut forte homo
impius ad ſopiendas conſcientiae vellicatio-

nes

§. XII. (1) vVide I. N. & G. Lib. II. Cap. III. J.
13. & meam in hoc opus Praefat, §. 4.

E

— —

nes eorune
glele. Q
Cordibus ho
Scum
tundem ler
non polſin
eadem ha
tione cogit
iam adkuil
lnpnum in

AlI.

Mutali ho

jidetat ine

ih ſunden

Princialer

iinadit, 4

damine
Deum, a,
tiſtia, gac
Gam aute
lgis at
ent
chRrani
intlirecte

—

V
et iglo
umn func
t in deſe

NIS

“ Urn
noblgn
obligilen

hominbn
elell gnl
nelpini
quiinalt.

jgetut, Abe.

alasin ani⸗
otum, le
. peccinh
minucn in⸗
, eilann i
det⸗

Ckuoclgen

piendmm
minum Uun
dilinte
genc
tionis lun⸗

ern con.

Gralisi r

enlom ine

D
e es
—
ℳ

.NI O

S& cum a puero ex vitae ciuilis diſciplina eo-

ET CIVIS LIB. I. CAP. III. 10

— —

nes eorundem ſenſum plane ſtudeat extin-
guere. Quo nomine etiam in ſacris literis
cordibus hominum () inſcripta dicitur. Inde

rundem ſenſu imbuamur; & vero recordari
non poſſimus id tempus, quando primum
eadem hauſerimus: non aliter de ea cogni-

tione cogitamus, ac ſi illa nobis naſcentibus

iam adfuiſſet. Id quod cuilibet etiam circa
linguam ipſi vernaculam contingit.

II

(a) Rom.
1 5

§. XIII. Diuiſio oficiorum, quae ex lege Generalis
naturali homini incumbunt, commodiſſime ?iviſio efß-

videtur inſtitui ſecundum obiecta, erga quae
iſta ſunt exercenda. Quo intuitu illa in tres
principales partes diſpeſcuntur; quarum prima
tradit, quomodo ex ſolo rectae rationis di-

Gdamine quis ſeſe debeat gerere aduerſus

Deum, altera, quomodo aduerſus ſeipſum,
tertia, quomodo aduerſus alios homines. Quan-
quam autem primario & direcdte ea praecepta
legis naturalis, quae ad alios homines ſpe-
Gtant, ex Socialitate, quam fundamenti loco

ciorum legis
naturalis.

ſubſtrauimus, deriuentur; tamen etiam (1)

intdirecte officia hominis erga Deum, tanquam

G 4 Crea-

§. XIII. (1) Imo haec ofocia, vt & quae ad noſ-

met ipſos reteruntur, aliud directum ac immedia-
tum fundamentum, & ab omni ſocietatis reſpectu
liberum, habent. Etenim homo ſoli ſibi in orbe,
aut in deſerta aliqua inſula relictus, nihuominus co-
ere

104 DE OFFICIO HOMINS

E

—.—

Creatorem, inde deduci poſſunt, quatenus

vltimum firmamentum officiis erga alios ho-
mines a religione & metu Numinis accedit;

ſic vt ſociabilis quoque non eſ:ſet homo, ni

religione foret imbutus: & quia ſola ratio in

religione vlterius progredi nequit, quam
quousque illa inſeruit (2) promouendae tran-
quillitati

lere Deum, ſeipſum conſeruare, facultatesque ani-

mi, quantum poteſt, perficere &c. teneretur. Et

reuera nullo modo neceſſarium eſt, vt omnia officia,
quorum ſolo rationis lumine intelligi neceſſitas po-
teſt, ex vna fundamentali propoſitione deducantur.
Statuendum igitur, zria eſſe ſumma naturalis iuris
principia: quorum primum eſt R ELIGIO, quae omnia

hominis erga Deum officia complectitur, alterum

AMOR SVI, ex quo, quicquid erga ſeipſum quis

directe obſeruate tenetur, fluit, terrium 8OCIALI-

TAS, vade quae aliis hominibus debentur, reſul-
tant. Vberrima quidem haec ſunt principia, & arctis-
iimo inter ſe vinculo cohaerent, aequaque ratione ad
promouendos Greatoris fines concurrunt; ſed reuera
tamen inuicem differunt, ac prudenter temperari
debent, ita vt iuſtum inter illa, quantum fieri poteſt,

acquilibrium ſeruetur. Vide ad J. N. & G. Lib. II.
Cap. III. Q. I5. not. §. edit. nouae, vbi accuratius

euolui & expreſſi meam circa grauiſſimum hoc argu-

mentum doctrinam. In quo mulrti ſe impediunt in-

tricantque, vt ſubtiles appareant, & noui quid at-
tuliſſe videantur, ita vt probabile ſit eos ſedulo men-

tem auertere, ne ſumpliciſſimis ideis, ultroque ſe/ſe

offerentibus immoretur.
2) Vide quae dixi ad praefationem Auctoris

quilitaui
Prolt elig
pecliari
cia atem
& beialit⸗
enim qu⸗
homo cire

cultor

cmmodut
anae elle

GNdd

De Or

DEy

e
un
i
Ular n
Waddn
ponamn

polti

—

Er
3 elma

S ET CIVIS LIB. 1. CAFP. v. 105

, qunkekmn quillitati & ſocialitati huius vitae. Nam
gaalos h. prout religio ſalutem animarum procurar, ex
nis acell peculiari reuelatione diuina prouenit. Offi-
hem,I cia autem hominis erga ſeipſum ex religione
ſola rn Se ſocialitate coniunctim promanant. Ideo
nt, din enim quaedam non pro abſoluto ſuo lubitu
gencteln. homo circa ſeipſum diſponere poteſt; partim
guilian yvt cultor idoneus diuini Numinis, partim vt
commodum & vtile membrum ſocietatis hu-

—.— .
utesgle . manae eſle queat.
netetult, M
wnia oficin CrSCrSGS αιπ Gαια°666ι ε 6G
eleffitus 0 , 4
deducantat. CAPV T IV.
durtals ini
– DE OFFICIISs HOMINIS ERGA
eüm, dſen DEVM, SIVE DE KELICGCIONE
‚nem NATVRALI.
kimili
Peame, chdh
id i §. I.
e 4 . 2* . .
dr ſiren. AFficium hominis erga Deum, quan- Generalis
“ eerfent tum quidem ex naturali ratione inue- diuiſio reli
tumfei alli — ſtiigari poteſt, duabus partibus abſol- gionis natu-
96I uitur: tum vt de Deo reéte ſentiamus, tum ralu.

ti gen acliones noſtras ad ipſius voluntatem com-
n h⸗ ponamus. Inde religio naturalis conſtat (1)
lid i1 propoſitionibus tum theoreticis, tum practicis.
eva G 3 g. II.
, Moe n ——— — —
„, Alddn §. I. (1) Confer eum his omnibus CLERICI
ienen, Pneumatologiam dect. III. vt & BV DDEI Diſertatio-

em

IO6 DE OFFICIO HOMINI3

Deum ecxi- §. II. Inter ea, quae de Deo cuiuis homi-

ſtere,

(a) Vid. (a) Cum enim vniuerſum genus humanum in

ni ſentienda ſunt, primum omnium eſt, vt
certo perſuaſus ſit, Deum exiſtere, i. e. reuera
dari ſummum aliquod & primum Ens, abs
quo hoc vniuerſum dependeat. Id quod ſa-
pientes ex ſubordinatione calſarum, quae de-
mum in primo aliquo ſiſti volunt, ex motu, &
ex contemplatione machinae hütus vniuerſi, &
ſimilibus argumentis liquidiſſimo demon-

ſtrarunt. Quae ſi quis neget abs ſe capi poſſe,

non ideo Atheiſmi ſui excuſationem inuenit-

J. N. & G. perpetua velut poſſeſſione iſtius perſuaſionis

Lib. III.
Cap. IV.
H. 4*

fuerit; neceſſum erat, ſi quis eandem op-

pugnare velit, vt non ſolum omnia argu-

menta, quibus Deus eſſe probatur, ſolide
deſtruat, ſed & plauſibiliores rationes pro ad-
ſertione ſua proferat. Simulque cum gene-
ris humani ſalutem ea perſuaſione contineri

hactenus creditum ſit; oſtendendum ipſi

praeterea fuerit, generi humano per Atheis-
mum melius conſuli, quam retento ſano
cultu Numinis. Quod cum fieri nullomodo
queat, omnium corum, qui iſthanc conuel-
lere quocunque modo adgredhuntur, impie-

tas,

——— —

nem de Pietate Philoſophicaæ, quae eſt IV. inter eius

Selecta Juri: Nat. & Gentium. Et adeunda quoque

WOLLASTONI Lineamenta religionis naturalis
Sect. V. p. 106. ſq. verſionis Gallicae.

ET

as, maxit
)poems
Klll. 5
is nditore
ſtamſit, i
Dportet,
ſam babe⸗

Apellamn

E quo
de Naruna
tum Kelke
Per id voe⸗
Nis agendi
Ntique n
thrn zdec
quic Vale
imelligat
Prolano
Cepta Dei
Erkant
ell Aligi
eci

—
ll.
diſemin
Indoles
tum non
tum, g
26. Li⸗
KllIl.
atunt,

nttil

—

liuis hommt.

um elt, N.

i, e, kellene

1 Ens, 1O

Il vol lr
,que le⸗
ex mitl, &

nitft,

0 cethon⸗
cipi vole

n inuenit.

manum in
erſoaſionis

ndecn .
nnia e .

ſones Nlk

pecontinell

lenkon ih

ſeno i

une cNi⸗
Ntut, ime⸗
19
—
lil imtin

n guagt
md

ET CIVIS LIB. I. C AP. V. 107

tas, maxime eſt deteſtanda, & grauiſſimis
(1) poenis coërcenda.
§. III. Alterum eſt, Deum eſſe niuerſi hu- Eandem
ius conditorem. Cum enim ex ratione manife- Deum eſſe
ſtum ſit, iſthaec omnia non extitiſſe a ſeipſis; cenditorem
oportet, vt eadem ſummarn aliquam cau- huius vni-
ſam habeant. Quae ipſa eſt id, quod Deum nerſ.
adpellamus.
Ex quo conſequitur, falli eos, qui ſubin- Errores
de Naturam, tanquam vltimam omnium-re- huic verita-
rum & effectuum cauſam, crepant. Nam ſi ! comtrarn.
per id vocabulum intelligitur efficacia illa &
vis agendi, quae in rebus conſpicitur, ipſa
vtique auctorem ſui, i. e. Deum arguit: tan-
tum abeſt, vt eius vis ad negandum Deum
quid valere poſſit. Sin autem per naturam
intelligatur ſumma rerum omnium cauſa, ex
proſano quodam faſtidio defugitur plana & re-
cepta Dei adpellatio.
Errant quoque illi, qui credunt, Deum
eſſe aliquid sorum, quae in ſenſus incurrunt,
& praecipue ſidera. (1) Nam haec omnia
J”MM ſub-

§. II. (1) Quod ita intelligendum eſt, ſi quidem
diſſeminare impia ſua degmata pertendant: alias enim
indoles ac finis poenarum in foro humano infligenda-
rum non requirit, vt aduerſus Atheum, ideo tan-
tum, quod Atheus ſit, exerceantur. Vide ad J. N.
& G. Lib. III. Cap. W. §. 4. not. I. ed. nouae.
§.III. (1) Omnes tamen, qui ſidera ut deos ado-
rarunt, diuinitatem neutiquam in fubſtantia eorum
materiali poſuere, ſed quidam intelligentiam Juan-
. am,

1

108 DE OFFICIO HOMINIS

ſubſtantia ipſorum arguit non eſſe pcimum ali-
quod, ſed ab alio ortum.
Nec minus indigne de Deo ſentiunt, qui

eum (2) mundi animam dicunt. Anima

enim mundi, qualiſcunque illa demum ſit,

partem mundi notat: Pars autem rei quomo-

do eiusdem cauſa, i. e. prius aliquid eſſe po-
tuit? Qod ſi autem per animam mundi in-
telligatur primum illud & inuiſibile, a quo
omnium rerum vis & motus dependet; pro

plano vocabulo, obſeurum & ſiguratum no-

men ſubſtituitur.
Ex hoc ipſo quoque adparet, mundum non
eſſe aetternum. Id enim abhorret a natura eius,
quod cauſam habet. Et qui mundum zeter-
num adſerit, aliquam eius cauſam negat; &
ſic ipſum heum negat. (3)
§. IV.

dam, quae iſtis praeſideret, ſibi fingebant. In quo
nihilominus falſas amplectebantur ideas, & in aliam
quoque veritatem, quam Autor paullo poſt allega-
bit, impingebant, vnitatem fſcilicet ſuptemi Entis,
S&cultum huic ſoli debitum.
(2) Vide BAYLII Centinnationem cogitationum
circa cometam, &c, p. 120 & ſequ.
(3) Modificatiosem aliquam haec meretur conſe-

quentia; maluerintque forſan plures verba CVD-

WORTHI,m in Epirama, quam ſiſtit Bibliothera ſe-
lecta CLERICI Zom. III. p. 2I. 22. ſua facere:
„Etſi exacte quidem loquende, ii ſoli agnoſcunt
„Deum, qui ipſum omnipotentem, vanicumque re⸗
„tum omnium priscipium credunt; poſtulat tamen
„humani ingenli debilitas, in ſenſu latiori haec ver.
„ 54

ET

(l. 1

llgtihn,

lc
Cine, gui
2paret,
Pernde el
le, an be
que omne

enim met

ſtantiflimn

gitur, Er

Porekt corn

——
„lcunt, 8
„dekernun
vereaſle il
„Atheiſmi
DAtantum
„meliori ir
„latueban
nll ligeng,
Conf I
CCin.
Mendiuia
aliggid 3
inbetin
1n ſingul
lütgue

. II, he 4

Alieni Küin
Hüdatu r

Ullt piete

ellerin

IIS

dimumal⸗

miont, gi
t., Apinm

gemum It.

tei quomo.

nid elle po⸗

mundi in.

iſe, a qoo
ncet; pro

tatum nO.

ndumn non
atutn ein
adomzeter⸗
m negrt

(A.

—

bant. Innd.

8, Kin 1in
heli Eutt,

gitutimn

petemchl

elbi (.

bialamſ⸗

1. luheel

groleun

Atlir time

lotl 1,

ET CIVIS LIB. I. CA P. IV. 109

ͤeH

mundum, tum in genus humanum regimen exer-
cere. Id quod ex admirabili & conſtanti or-
dine, qui in hoc vniuerſo cernitur;, liquido
adparet. Quoad effectum autem moralem,
erinde eſt, virum quis neget Deum exiſte-
re, an ab eodem humana curari; cum vtrum-
que omnem religionem plane tollat. Fruſtra
enim metuitur aut colitur, vVtut in ſe ſit prae-
ſtantiſſimus, qui nullaplane noſtri cura tan-
gitur, & nihil boni malique in nos vult aut

poteſt conferre.

§. V.

—

„ba intelligi, ita vt illis, qui Numen diuinum agno-
„ſcunt, & ii comprehendantur, qui credere ſe Ens

„ *
„aeternum atque independens profitentur, licet

„éreaſſe iſtud materiam haud credant. Nunquam
„Atheiſmi Epicurus ac Democritus accuſati fuiſſent,
„ſi tantum ſtatuiſſent, Atomos eſſe aeternos, idque
„meliori iure, ac'alli Philoſophi, qui idem quoque
„ ſtatuebant; ni ſi negauiſſent, vllum exiſtere Ens intel-
„ligens, quod ex materia hoc vniunerſum condiderit.
Conf IITII obſeruationes in Pufend. de offi Hom.
& Ciu. &c. obs. 97. & 99. Sunt & aliae circa Nu-
men diuinum opinione:, quarum reſpectu indulgere
aliquid par eſt humani ingenii in perſpiciendo vero
imbecillitati, educarionis inſtillationibus, peculiari
in ſingulis ingenii diſpoſitioni, temporibus, locis,
aliisque circumſtantiis. Alias enim periculum fue-
rit, ne Atheiſmi temere iuſimulentur homines ab eo

alieniſſimi, & plures adeo ſancti viri, quorum col-

laudatur in ſacris ſcripturis, atque imitanda proponi-
tur pietas, tamertſi in nonnullis craſſe ſatis de Deo
ſenſerint. “”JMU

§. IV. Tertium eſt, Deum tum in vniuerſum Dari proni-
dentiam di-

id am.

110 PD OFFICIO HOMINIS

PT

— .

Nallam im- §S. V. Quartum eſt, nullum attributum in

perfectio-
em iIn
Deum ca-⸗
dere,

Deum cadere, quod aliquam (1) imperfectionem

inuoluat. Cum enim ille omnium rerum
cauſa ſit & origo, abſurdum foret, creaturam
ipſius aliquam ſibi poſſe petfectionem animo
conci-

g. V. (1) Certum quidem eſt, nullum Deo attri-
butum efle adſigaandum, quod vllam inuoluat im-
perfectionem; ſed bene notandum, obſeruationem
huius regnlae relatiuam eſſe ad ſingulorum hominum
captum; cum atitibuere quis Deo imperfectiones
poſſit, quas ipſe pro talibus non habeat; quo caſu
reuerentiae in Deum ac honoris defectus, ſaltem for-
maliter, non proditur. Vt vero conſtet, an tunc
quis erroris teneatur, diſtinguendum eſt inter craſſtio.
res imperfectiones, quae in ſenſus quodammodo in-
curtunt; & ſubtiliores imperfectiones, quas non niſi
adhibita meditatione, ac penetrantia vulgi captum ſu-
perante, licer detegere. Ad priorem claſſem perti-
nebant pleraeque gentilis ſuperſtitionis ac idolola-
triac ideae fallae; cum Deo hominum non ſolum
indigentia, ſed etiam infirmitares ac vitia ipſa adfin-
gebantur. Referenda & huc eorum eſt opinio, qui
Deum peccati auctorem conſtituunt aut directe, aut
per conſequentias ſatis perſpicuas; item, qui eum
ita ſibi concipiunt, ac ſi homines talia velit ſuſcipere-

quae citra peccatum fieri nequeunt, quales ſunt, qui

perſecutionem Religionis cauſa tuentur. At vero
circa Dei omniſcientiam, aut omnipraeſentiam, &
id genus alia, quae ad intimiores narurae diuinae re-
ceſſus ſpectant, facile eſt, vt falſae quaepiam obre-
pant ideae, ita vr vel attentiſſimis perſpicaciſſimis-
que ingeniis, ſtatim ac ſupra vulgi captum ad-
ſcendunt, certo perſuaſum eſſe nequeat, quod non
ipſimet in errorem inciderint,

concipele,
Kins eke
ham kanti
Potlus nege
Paterit. l
buende,

potaNt:

potelt; &⸗
08 2 cit
nec dicend
r nlipin
Henltutean
Elline
umeg,
tumn dicirn
tenemos

(qgid in

noltro 20
Pitucine
Clar, qo
udzqui
Iue quod
Innnidn
Juod nr
ſuppdri
dien
lalaren
lur, ic
fechn

lie,

NIs EEr CIVIS LIB. I. cCAP. Vv. III

mhinm concipere, quae abs Deo abeſſet. Imo cum
perfectmn iſtius perfectio infinitis modis exſuperet ca-
Hiucn ken ptum tantillae creaturae; eandem terminis
t,creatutan potius negatiuis ‚gquam poſitiuis exprimere
Unem aid par erit. Inde Deo haut quaquam fſunt tri-
conc⸗. buenda, quae finitum aut determinatum quid .
— notant: quia finito maius ſemper adtribuu
un Lo. poteſt; & omnis determinatio ac figura termi-
ianral nos ac circumſcriptionem inuoluit. Quin
rivin nec dicendus eſt diſtincte & plene comprehendi
relftcig aut Concipi noſtra imaginatione, vel quacunque
1, guo dalt facultate animae noſtrae: quia quicquid animo
Chenfa diſtincéte & plene concipere valemus, id fini-
le,nin tum eſt. Neque vero ideo, quia Deum infini-

imder e4, . . .
d tum dicimus, eius conceptum plenum animo
4 . . . .
- smi tenemus: cum infinitum proprie non notet ali-
1 2 *

linnn quid in ipſa re, ſed impotentiam in animo
clen ei noſtro; ac ſi diceremus, non capere nos ma-
ir i anitudinem eius eſſentiae. Inde nec recte di-
M D citur, quod partes habeat, aut ſit totum ali-
e quid; quia haec attributa finitorum ſunt: ne-
uekn que quod in loco aliquo contineatur; quia hoc
n,ien innuit fines & terminos magnitudinis: neque
idiee quod moueatur aut quieſcat; vtrumque enim

„

. .
leln, ſu pponit eſſe in loco.
n dic nec Deo proprie adtribui poſſunt, quae
naiinn dolorem aliquem aut paſſionem notant: (pro-
tun

curinde prie dico: nam vbi talia Deo attributa legun-
= tur, id fit Avbeonτ†αυ pro effedtu, non
ti mm adfectu) vt eſt ira, poenitentia, miſericor-
eat, gi⸗ 1 dia.
Item.

1II12 DE OFFICIO HO MINIDz)G

Item, quae egeſtatem & abſentiam alicuius

boni notant; vt eſt adpetitus, ſpes, concupiſten-
tia, amor, cupilo. Nam haec inuoluunt in-
digentiam 5 adeoque & imperfectionem z cum
intelligi non poſſit, vt, quis adpetat, ſperet,
cupiatue, niſi quibus indiget caretue.
Sic & quando Deo tribuitur intellectus, vo-
luntas, ſcientia, & actus ſenſuum, viſio, audi-
tio; illa longe ſublimiori modo ſunt capienda,

quam quo nobis inſunt. Nam voluntas eſt
adpetitus rationalis: adpetitus autem praeſup-

ponit abſentiam & indigentiam rei congruen-

tis. Et intellectio ac ſenſus in hominibus in-

uoluit paſſionem, per obiecta in organa cor-
poris & potentias animae impreſſam. Quod

„

eſt indicium potentiae ab alio dependentis, &

conſequenter non perfectiſſimae.
.

Denique & illud a perf

ectione diuina ab-

horret, ſi dicantur plures vno Dii. Nam prae-

terquam quod admiranda mundi harmonia

vnum duntaxat eius moderatorem arguit; “
etiam finitus tunc foret Deus, ſi plures eſſent

paris poteſtatis ab ipſo non dependentes. Sic

vt contradictionem inuoluat, plura dari inf.

Quze cum ita ſint, maxime rationi con-
gruum eſt, circa attributa Dei vtcunque

exprimenda, vti nominibus vel negatiuis, vt

inſinitus, incomprehenſibilis, immenſus,
aeternus, i. e, principio & fine carens; vel

ſuperlatiuis, vt optimus, maximus, poten-
tiſſimus,

5„

1T
ilinus, .
bonus, iuſt
ſenli, wne
Ccere, qu⸗
(ientiam q
quodel ſe

mnotantis,

V.1

tokalis vert

uünclrczen

Iuternus

Hnor (1)

—
KI. (
VIII. Cap.
1I C5. X.
lum ſignae
tam deal
Ienera idez
Ntdenotand
lplcaip
Ualemtigt
3Dloluitur
Oeiumur
Perkeion
Ptimis
1ec ad d.
Wotionen
ternun .
Nlam &
Aparete
Quse vel
Rimse

Ils ET CIVIS LIB. I. CAP. IV. rII Z

un ddn tiſſimus, ſapientiſſimus &c. vel indefinitis, t
ntita. bonus, iuſtus, creator, rex, dominus &c. e0
1 . 4 F.— N . . . .
mlummi ſenſu, vt non tam velimus, quid ſit, diſtincte
ioneinzern dicere, quam noſtram admirationem & obe-
en, en dientiam qualicunque expreſſione profiteri;

ene. quod eſt ſignum animi humilis & animi ho- .
teleikt, Ar. norantis, quantum poteſt. E 7
6AAdA. F. VI. Propoſitiones practicae religionis na- In quo con⸗

ſiſtat inter⸗
nus Dsi
cultus.

mce turalis verſantur partim circa internum,
Vluntu 4 tim circa externum cultum Dei. 2ð
en griel Juternus cultus Dei conſiſtit in eius ponore.
coogtder Honor (1) autem eſt opinio alienae poten-
minibos in⸗ H tiae,
gem e — J = —
zcn. ⅓ E. vI. (1) At ipfe Auctor in Opere maiori Lib.
elkenlh VTIII. Cap. W. §. 1I. atque in hoc compendio Lib. D
II. Cap. XIV. . 1II. aliter honorem definit, & peril- 5
„ lum ſigna externa intelligit, quibus opinionem no-
ne duim ſtram de alterius praeſtantia teſtamur. Et haec eſt
„Mnpe reuera idea, quam vocabulum hocce inuoluit, ita
hdi hunee ve denotando cultui externo potius, quam interno,
Oreln ngln adplicari poſſit. Cererum non ſolum conſideratione
elorce Potentiae & bonitatis Dei fundatur veneratio illa, qua
1pot abſoluitur cultus internus; ſed eandem pro rata in-
enden grediuntur etiam reliquae omnes naturae diuinae
a NIh Ppertectiones, in quantum nobis ſunt cognitae; in
primis vero ſapientia & ſcientia infinita, quarum
On haec ad perſcrutanda corda noſtra, internamque de-
eln „uotionem recipiendam eſt neceſſaria. Porro ad ex-
Dei u ernum cultum Auctor talia refert, quae ex parte
, etiam & praecipue ad cultum internum pertinent, ceu
inmetl, adparet ex nota I. §. ſeq. quae inter eſt admiratio,
quae vel primo loco poni debuiſſet; quandoquidem

ca prima eſt adfectio, quam excitare in nobis conſi=
ſoe . deratie
H. 6

7

114 DE OFFICIO HO MINIS ”è
. . . . . . 4 Vbü—3wB-—
tiae, coniunctae cum bonitate. Debet ſcilicet „ ſti
animus hominis ex conſideratione potentiae uuf
& bonitatis Dei, quantam poteſt, animo ve- jmn
pverationem aduerſus ipſum concipere. iil a
Ex quo fluit, vt eundem debeat amare, tan- alblye
.. quam omnis boni audorem & datorem; in 4. VN

eum ſperare, tanquam abs quo in futurum tryendi bo
quoque omnis noſtra felicitas dependeat; eius enimun
voluntati adquieſcere, tanquam qui pro ſua bo- untize diui
niigs omnia optime faciat, nobisque det, Ei,
gquae maxime expediunt; eum timere, tanquam & (hiue
potentiſſimum, & cuius offenſa maximum ſit

malum conciliare apta; ei denique in omnibus Vèe
humillime (2) obſequi, tanquam creaitori, bonum
domino, ac rectori optimo maximo. nnleſtid e
De cultu §. VII. Externus Dei cultus in hiſce potis- AMeulin l
sxterno. ſimum conſiſtit: gque enim
1. Vt homo Deo (1) gratias agat pro tot Mi un ,
bonis ab eo acceptis. Ne
2. Vt bernatig,
— — (Eguitar,

deratio perfectionum dininarum apta eſt, & quae modolun
cuncétis quoque in vniuerſum perfectionibus ieſpon.
det, cum reliquae ad fectiones non niſi vni autaliqui-⸗ —.
brus earum in ſpecie reſpondeant. kkêdin e
((2) Dicit Aukctor ſimpliciter, ei obſequi. At vero demotſiig
adtnale obſequium, prout ex eo conſtar, quod ipſe retij,

§. ſeqe tradit; in cxterno aliquo actu conſiſtit. ctiam ere
§. VII. (1) Verum gratiarum altioe, aeque ac etcerige
admiratio & preces, aliquando citra externum actum 2²) vi⸗
fieri poſſunt ac debent; quicquid falſarum idearum (3) Vi.
ignorantia ac ſuperſtitio circa haec comminiſcantur. (A) vi⸗

.

Secd I, ſti

l
Debetſcle
ne poleytt

k, animo.

ere,
aſuart, tin.

atoren; 4
in furntun
penlelzii
niproſnde.

bisgve 14
eretanqut
narimum,

in omnniun

in ctendol
eimo.

in hice

AA glol

1e

—

u ek

onibib liſc⸗

fiantni⸗ S . .. .
. Sed in genere rulius externas nihil aliud eſt, quam
e Nlien demonſtratio cultus interni, ſine quo is nullius eſt

gſtat gl⸗
6/ 1 egle .
exlelpumn
arum Pu
npimllcind,
ne

celebret.

dn

ET CIVIS LIIB. JI. CAF. W. TIIS5S

2. Vt ipſius voluntatem per actiones ſuas,
quantum fieri poteſt, exprimat, ſeu ei obtem-
peret. ,
3. Vt eius magnitudinem admiretur (2) ac
4. Vt (3) preces ad ipſum fundat, pro ob-
tinendis bonis, & auerruncandis malis: preces
enim ſunt ſigna ſpei; ſpes vero bonitatis & po-
tentiae diuinae agnitio eſt.
. Vt, ſi res tulerit, per ſolum Deum iuret,
& (4) iuramentum religivſifſime obſeruet; hoc

enim poſtulat omniſcientia & potemtia Dei.

6. Vt de Deo confiderate loquatur: id enim
eſt ſignum timoris; timor autem potentiae

confeſſio eſt. Ex quo conſequitur, non eſſe
vtendum Dei nomine temere & fruſtra; vtrum-
que enim inconſideratum: non eſſe iurandum,
vbhi non eſt opus 5 eſt enim fruſtra: non eſſe cu-

rioſe & petulanter diſputandum circa naturam &
gubernationem Dei; ex hoc enim nihil aliud
ſequitur, quam vt Deum exigere velimus ad
modulum noſtrae rationis.
H2 2., Item

pretii. Quot igitur actus interni ſunt, totidem ſunt
etiam externi, qui in conuenientibus occaſionibus
æxerceri debent.
(2) vide not. praeced.
(3) Vid. nota eadem. =
(4) Vide, quae dicentur infra Cap. X, huius Li-
bri, vbi de iaramemo in genere agitur.

116 DE OFFIEIO HOMINI8è8–s

9. Item, vt quicquid Deo praeſtandum eſt,
in ſuo genere fit (5) eximium, & honorem ex-
primere aptum.
ro. Item, vt homo Deum non ſolum ſecreto,
ſed & (6) palam & publice in conſpectu hominum
colat. Occultare enim aliquid eſt, quaſi quis
eo exercendo erubeſceret; contra publicus
cultus non ſolum de noſtra deuotione teſtatur,
ſed & alios exemplo incitat.
11. Denique vt ſummo conatu leges naturales
obſeruet. Nam vti imperium Dei paruipen-
dere, ſuperat omnes contumelias; ita e con-
trario omnibus ſacrificiis eſt acceptior obedi-
Quis ſir §. VIII. Enimuero id certum eſt, (1) efſe-
effectus reli: qum huius religionis naturalis praeciſe & pro
ans nutt, praceſenti hominum conditione conſideratae:
. intra

1

( 3) Sic lege Moſi: Deus offerti ſibi victimas im-

rat.
(6) Quapnrtum ſcil. fieri poteſt, maieſtate diuina

profanorum ludibrio aur inſultibus non expoſita, nec

ceſſito nobis ipſis graui aliquo malo, abſtinendo a
certis externis actibus, quamuis eorum omilſſio nul-
lum contemtus ſignum inuoluat. Vide quae dixi ad
J. N. & G. Lih. II. Cap. W. §. 3. net. 2. & Cap. VI. §.
2. not. §. Edit. nouae.
§. VIII. (1) Vide dicta a me ad Praefationem
Auctoris 5. 6. Conſundit autem hic duas res diuerſas,
quarum altera eſt ſpes certa ſalutis, & cognitio di-
ſtincta mediorum eo ducentium, quae a Deo *

munes a labe, optimasque terrae fruges, praccepe-

ET

——

inttiſhhaetan

Damn autem

Qqurvalete.

lci iam ign⸗
Untidus Kin⸗
Pet culpam
Ofenſam ga
necelſitzs

weritum, nn

neti faca,

eem luent;
1 n.
aminibus

ſe,
IN. O
din iuse
mana (1)

oinara; atter
ulta, ybi bo

otinarin Pen
im twio ſach
let. Ei boc
dit tatione V
Mürum fd⸗⸗
imbeciſle fun
abulisfueri

domeßf

Ins vitae
Iasin ſe⸗ .
IIy. (1
lnan

“

I Er ClvVIS LIB. J. CAP. IV. rIZ

—
Nanlm intra ſphaeram huius vitae terminari; ad aeter-
Honon nam autem ſalutem nanciſcendam nequa-
quam valere. Ratio quippe humana ſibi re-
lun’nn licta iam ignorat, prauitatem, quae in facul-
d honmm tatibus S& inclinationibus hominis cernitur, .
„quiqi per culpam humanam proueniſſe, Deique
publen offenſam & aeternum exitium mereri Eoque
Oneletuan & neceſſitas Saluatoris, einsque officium &
meritum, nec non promiſſa Dei humano ge-
eumk neri facta, & quae alia inde dependent, ean-
iprier dem latent; per quae ſola ſalutem aeternam
in ec⸗ hominibus prouenire ex diuinis literis con-
Niorbe! ſtat. ðU; M
SS, IX. Operae pretium porro fuerit, paulo Hius veli-
,( diſtintius expendiſle vſun, quem in vita hu- gionis in ſo-
elee mana (1) religie gignit; vt conſtet, eam re- wetde“ *.

mana
cvocketrt FI uera
n . — - — —
— otdinata; alrera eſt vaga quaedam perſua ſio de vita
1vNmufn futura, vbi boni praemia, mali poenas coaſequen-
i⸗ „ tur. Prior ſine dubio a quadam Revelatione extra-
, f. ordinaria pendet; ad poſteriorem vero producen-
„e din dam ratio ſufficit, prouii exemplo Gentilium appa-
nielte ret. Et hoc ipfum maximum religioni pondus ad

nenclu⸗ dit ratione vulgi, in cuius animos ſemper metus poe-
ſrn narum füu ae vitae plutimum potuit, quantumuis
n imbecille fundamentum, nec paucis etiam adſperſam
legerl fabulis fuerit, cui fides vulgi innixa eſt. Auctor ita-
que dum effectus religionis naturalis intra ſphaeram
huius vitae terminat, valde minuit vim raionum,
1 nec quas in ſeq. . propooit, ad vſum religionis in ſocie-
rate humana & ciuili demonſtrandum.
gnn g IX. (1) Vide ad J. N. & G. Lib. II. Cap. W. §.
chöh 3 not. 4. “ “

IIr8 pr OFFICIO HO MIK1Ss 11

— —

f e

uera eſſe ultimum & ſrmiſſimum humanae ſocie- ſen teum

zatis vincilum. “ En den
Nam in libertate naturali, fi metum diuini H
Numinis remoueas, vbi quis propriis viri- DM
bus filus fuerit, quselibet imbecillioribus 6)
pro lubitu inferet; ac honeftatem, pudorem, al .
üdem, inter inania vocabula reputabit; nec bello e)
ad recte faciendum aliter, quam ſenſu pro- lbu
priae imbecillitatis adigetur. linuet
Porro, religione remota, ciuitatum firmi- enin in in

tas intrinſeca ſemper in incerto foret; ac ad AMd be
. S . . . SS . . . 4 .
ciues in officio continendos haut quidquam

IIn basluer
fuſiceret metus temporalis poenae, fides ſu-

perioribus data, eiusque ſervandae gloria, & Drutn
gratitudo, quod ope ſummi imperii a miſeris Nabeipnin
ſtatus naturalis defendantur. Tunc enim re- thrkge n
uera locum haberet: (2) qui mori ſcit, cogi Tore an
neſcit; quippe cum Deum non metdentibus ncile
nihil magis, quam mors metui poſſit. Huic einn 6
contemnendae qui fufficeret, in imperantes füncian
quaeuis tentare poſſet. Vt autem id vellet, weng 1
vix cauſa defutura foret; puta, vt declinatet ie len
incommoda, quae ſibi ab alterius imperio nin
videmtur incumbere, aut vt ipſe potiretur lines
commodis, quae imperii poſſeſſorem comi- Den
tantur. Praeſertim cum facile iudicare pos- dnſe Da
iſit, iute ſe id facere 3 vel quod qui in prae- un
“ ſens
(2) Cogi qui poteſt, neſcit mori. EC. Hercul. (ſude,)

G rEEr CIVIS LIIB. i. CAF. y. r119

umnt iͤ ſens rerum potitur, praue rempublicam vi-
deatur gerere, vel quod ipſe longe melius
imperaturum ſeſe ſperet. Occaſio autem ad
talia tentanda facile offerri poſlet, rege vi-
tam ſuam non ſatis caute circumſepiente;
(3) (& quis tali rerum ſtatu cuſtodes ipſos
n,chen uſtodiet?) vel multis conſpirantibus; vel S
unhin Pello externo ingruente „ adſcitis in partes
nlelin hoſtibus. Praeterea ciues ad iniurias mutuo
inferendas futuri eſlent proniſſimi. Cum
tuunimm enim in foro ciuili pronuncietur ſecundum
lotet; acta & probata; ommia ſcelera & flagitia, ex
qichun quibus lucrum prouenire aptum eſt, ſi occul-
ne, llel Ke patrari & ſine atbitris poſſent, pro dexteri-
egn, tate ingenii, in qua placere ſibi quis polſlet,
Benlinlei haberentur. Nemo quoque opera mileri-
Tuneine cordiae aut amicitiae feret exerciturus, niſi
iſin gloriae aut emolumenti explorata ſpe. Ex
metgenm quo & illud conſequeretur, vt, dum nemo in
lli E alterius fide, remotis poenis diuinis, ſolidam
imnm fiduciam collocare peſlet, ſinguli perpetuo
mi eꝑ metu & ſuſpicionibus anxii viuerent, ne ab H
lmd aliis deciperentur, aut laederentur. Sed &
eus ineu ram imperantes, quam ſubiecti, parum pro
e im cliues futuri eſſent ad praeclara & glorioſa
ſren ar. opera patranda. Nam imperantes, nullo
indoreſß conſcientiae vinculo conſtticti, omnia munia,

eturmn diut
tophit ⸗
becillonbu

ginlie H 4 ipfam-
— (§) Pone ſeram, cohibe: ſed quis cuſtodiet ipſos

4

= Cuſtodes?
O .. VENALatyr. El. verſ. 346. 347.

120 pFf orricio HoMiNIS

Ir

—.—

vmice in eo poſitam intelligerent, vt iſtos

quam maxime enerues redderent. Ciues con-
tra oppreſſionem imperantium formidantes,
nunquam non circumſpectuti forent occaſio-

nes rebellandi; nec minus tamen ipſi inter ſe

ipſamque iuſtitiam venalia eſſent habituri, &
in omnibus priuatum commodum quaeſituri
cum oppreſſione ciuium; a quorum rebellione
vti ſibi ſemper metuerent, ita ſuam ſalutem

diffiſuri, ſeque mutuo formidaturi erant.

Quin & coniuges, oborta vel leui querela, ſe
inuicem eſſent ſuſpectaturi, ne veneno, aut

alio clandeſtino modo necarentur. Par peri-

culum a familia immineret. Cum enim ſine

religione nulla quoque futura foret conſcien-

tia, non facile eſſet, occulta eiusmodi ſcelera

deprehendere quippe quae plerumque per
inquietudinem conſcientiae, & tetrores in
exteriora indicia erumpentes produntur.
Vnde adparet, quantopere interſit generis

humani, Atheiſmo omnes vias, ne inualeſcat,

praecludere; ſimulque quanta vecordia eos

agitet, qui ad opinionem prudentiae politi-

cae conciliandam facere autumant,
ſi in impietatem procliues
videantur.

D OrfI

NVang
lnfi⸗
ett
Eisprocutate
gationem co
3lio tamenn
an ()t
enimnnon!
tam eximt

as glot

iis human.
componere

—
. ſ.l. 1)
Immedixe
tet tria
mus: gao
COnſeruat
Lgionit 3c
us comp
tatem cor
Cup. III.
Namenta
Mlonis

1 ET CIVIS LIB. 1. CAr. v. 121
abitutl, A
n quuellui CAPVT V.
Ate DE OFFICIS HONMINIS ERGA
t, N im SslIPSVM.
tidetes, “ §. JI. .

ent doceil. Vanquam hominem amor ſui penitus Fundamen-
Pl ime e infixus ſubigat, ſolicitam ſui curam um officio-
uri enn. agere, ſuaque commoda omnibus mo- um homi-
gteleh,“ dis procurare; ſic vt hoc intuitu aliquam obli- e ſe-
neno, n gationem comminiſci ſuperuacuum videatur: Mem.
bit ei alio tamen reſpectu homo vtique certa quae-
erim ſne dam () circa ſeipſum obſeruare tenetur. Cum (a) Vid. j.
conſcer enim non ſibi ſoli ſit natus homo, ſed (r) ideo & G. ib.
wociſala tam eximiis dotibus a creatore ſit ornatus, VtI. Cab. W.
tumgle eii ipfſius gloriam celebret, & idoneum ſocieta-
teuotesn tis humanae membrum exiſtat: inde ita ſeſe

lumm., componere homo tenetur, vt ne dona creato-
eſit genelt 5 ris
inleen — — . B
. I. (1) Ofhicia hominis erga ſeipſum direéte ac

vetclde S. . er .
grine oll. immediate fluunt ex amore ſui inſius „ quem ſupra in-
mine e ter tria ſumma iuris naturalis principia conſtitui-
tommant, mus: que quidem obligatur homo non ſolum ſe
iues conſeruare, quantum citra violationem legum veli-
gionis ac ſocialitatis poteſt; ſed etiam ita ſe pro viri-
bus componere, vt omnem, cuius capax ſit, felici-
tatem conſequi valeat. Vide ad J. N. & G. Lib. II.
Cap. III. F. 15. not. 5. Ed. nouae., Ad vniuerſum ca-
pitis huius argumentum conf. WOLLASTONI Li-
veamenta religionis naturalis, Sect. IX. p. 286. ſg.
Vverſionis Gallicae. .

⸗ð

X

122 DE orFFICGIO HOMINIS

170

—

humanam aliquid pro virili conferat. Sic etſi

ſua cuique ruditas maximo ſit probro &—

damno; tecte tamen a magiſtro vapulat diſci-

pulus, ſi, quarum capax etat, artes addilcere

negligat.

in genere tibus, anima & corpore, quarum illa rectoris,
cultura

AE, vitanimi imperio, corporis ſeruitio magis vta-
mur: vtriusque quidem cura, ſed illius ta-
men praecipue agenda.
Et animum quidem quod attinet, eius cul-
tura huc potiſſimum redit, vt redte ſeſe ha-

beant ſententiae de rebus, quae ad officium

3 hominis reſpiciunt, ac vt rite ſormetur iudi-
cium ac aeſtimatio circa res, quae adpetitum
ſtimulare ſolent, vt motus animi ad normam
ſanae rationis reuocentur ac temperentur,

buatur.

Oßeis eius §. III. Interſententias igitur, quas imbi-

ecialia. biſſe omnem hominem oportet, princeps ea

1. n eſt, vt ea de Deo, creatore & conſeruatore
vectas ſen Y .
tens,as 8„ hu us vniuerſi, ſriat tencatque, quae praece

eas cires denti capite tradita fuecunt. In hac enim per-

veligionem. ſuaſione non ſolum praecipuum hom inis offi-
cium vertitur; ſed etiam ea firmamentum
velut eſt omnis 5probitatis aduerſus alios homi-

7 S

ris inculta perhe patiatur, &S d ſocietatem

hec miniſtri aut inſtrumenti vicem ſubit; ſic

honeſtis artibus atque ſcientiis opera detur, &
verbo, vt ad vitam ſocialem formetur ani-
mus, officiique honeſti ſenſu & amore im-

—

nes erercend
glielente.
Pelfundantu
Hiec wii
Döstepugnan

fant. Nec
Quo redeat S. II. Porro cum homo conſiet duabus par-

numn yit

nes bonis m

ſas, K indo
euentemtes,
Quasinte
ltu, adie

benlabil
Vndehowin

ſuatumtes

nes iplos

Cogmt
int⸗ cal

—
F.II. (1

. ocktin⸗
lbionislde

apponerel

ias tlle, P

notitiae 4
in iendo
turalis ſu
kentur,
itrio Pro
los, qu
lemn Perce
düre hauc

NIS T CIVIS LIIB. I. CAF. vV. 12 3q
ſocieuen nes exercendae, & fundamentum illius ad-
rt. Scel quieſcentiae, qua hominum animi intrinſece
obd perfunduntur.
apeliteſt. Haec vti nemo ſanus negabit; ita quae
eacdleel his repugnant, opiniones ſolicite excludendae
ſunt. Nec ſolum hic intelligimus Atheiſ-
duebu⸗ mum & Epicureiſinum; ſed alias quoque opinio-
illarelgcth nes bonis moribus & ſocietati humanae exitio-
mlbitſie ſas, & indolem actionum humanarum plane
Dmigis ur⸗ ecuertentes. DUʒ
4 illius . Quas inter eſt illa de fato Itoico, de ſiderum
. dvoſitu, adtionibus & euentibus humanis in-
eis eul. diſpenſabilem (1) neceſſitatem adferente;
ge ele N. vnde homines non niſi inſtrumenta actionum
zd elbciun ſuarum redduntur, quas libere moderari pe-

meint i⸗ nes ipſos non ſit. r
adheli Cognatum huic dogma eſt, quod conſecu-
d norom tlones cauſarum & effectuum, ſeu illa velut
mperertn; Cccatena
a detul, A — . . .
metut Ai⸗ §. III. (1) Omsis opinio libertati hominis aduer-

in⸗ ſa. docttinac moralis, naturalis iuris, ac ipſius re-
anten. iigionisſpongia (& peſtis) eſt. Si per impoſſibile
fuhpponerc liceret, omnes a ctiones humanas neceſſa-
75 ſbi⸗ rias eſſe, pro myſtenio id habendum eſfet, hominum
lneeps notitiae ſubtt ahendo. Semper enim praeſtarer, ut ſe
in agendo liberos crederent. Nam alioquin ipſo na-

chhſehtli tura lis ſuae diſpoſitionis im pulſu in deſidiam prolabe-
gnen/ ne rentur, ſeque ineluétabilis eiusmodi neceſſitatis ar-
cenlnßel⸗ pitrio pronos commirterent. Sic videmus quoque,
ominisll. ipſos, qui libertatem ſubuertere adgreſſ ſunt, cius-
wemenlun dem e oimille, ytut, ſuo iudicio „fallacem, ne=
rlislan⸗ gare haud potuiſlte.

1

124 DE OFFICIO HOMINIS 11
E —
catena rerum a creatore contituta, ꝛam immo. ([W. bo
bilem habeat legem, vt Deus circa eandem, hoc pot
ne in particulatibus quidem caſibus, liberta- funue na
tis ſibi quid reſeruauerit. Sut
Pernicioſa quoque eſt perſuaſio, quod Na- Erhucer
men peccata hominum velut nundinetur, & u, homo
ea redimi päatiatur pecunia alisque munerti- Cnnditnis
bus, inanibus quibusdam ritibus, aut con- nertit, e
ceptis verborum formulis, citra emendatio- Princſpio
nem vitae. Item, quod Numen capiatur bas hculta
eiusmodi inuentis hominum, adſumtisque ſe conl ick
vitae inſtitutis, quae ad ſocietatem humanam weeſolſibi
& ciuilem, ad ſanae rationis & legis naturalis hamani.
dictamen adtemperatam, non quadrant. k u
Mala quoque edt illa perſuaſio, quaſi ho- naſuheh
mini ſolum pietatis exercitium erga Deum ſuffli:· concellor
ceret, citra reſpetum ad probitatem & officia batum el
erga homines exercenda: aut poſſe hominem brqgui
non ſolum pro ſe ſuo officio aduerſas Deum ed ech
ſatisfacere, ſed & ipſi ſupereſſe poſſe, qued hen ſii
in alios transfundat. Item, dexteritati & lin med⸗
nequitiae ſcelerum eum indulgere, & quae- Ccniune
dam peccata habere velut iocularia. Ac deni- Er vnit
que Deo placere preces, quas quis fundit. vr nultein
alii homines immerito malo mactentur, quo ſenper 4
ipſis lucri aperiatur occaſio (2). “
—
— . — Aclds,
(2) Quales ſant, qu' Deum orant, vt crebris ad däßfmilt
littora ſus naufragiis locupletentur. Vide Diſcurſun emo
wyenm de Beneßcio Legum Part. I5 d1 X.
H Rovat,

NIS

tatn immn .
tcz eanden
us, ben

, qund Nr⸗
dloetur, &
je mueti⸗
8, aut n.
emendto⸗
n capialat
lumtisge
humanan

naturalis

grant.
gwan h .
Deun ff.
en olie
e hominenn
erlas Deum
vole, Junl
tenittai ũůA.
e & gune⸗
. Ac den⸗
oniit. N.
entur, io

.

r arbii 4

le Dlemſe

conditionis ac muneris; dum prime anima

S .

NG01 CIVIS IIB. I. CAr. v. 125

5§. IV. Poſt haec cuique cultura animi cir. 2. Ve ſe.
ca hoc potiſſimum occupatur, vt ſeipſum, itſum recte

ſuamque naturam probe exploret & noſſe diſ- Ronerit.

cat. .
Ex hac enim cognitione ſui ipfius rite ſuſce- Officia ex

ta, homo deducitur ad cognitionem ſuae haccogni-
d-tione teſul-

uertit, ſe nona ſeipſo extitiſſe, ſed ſublimiori tla⸗

principio origines ſuas debere; ſe nobiliori-
bas facultatibus dotatum, quam, quae circa
ſe conſpicit, bruta; ſe denique non ſolum,
nec ſoli ſibi natum, ſed partem elſſe generis
humani. “

Ex qua notitia concludit, ſe imperio diui-

no ſubiectum, ac pro captu donorum ſibi

conceſſorum & Deo & ſocietati hnmanae obli-
gatum elle. S
Et quidem intellectus lumine ideo donatum,
vt eo recte vtatur, cerrum, poſſibilem & licitum

hnem ſibi proponendo, & tum actiones ſuas, tum

alia media ad eum recte adtemperando; cui
coniunctum, vt, quia verum & rectum ſem-
per vniforme eſt, de Fimilibus (1) ſemper iii
militer iudicet, ſibique, poſtquam recte iudicauerit,
ſemper conſtet. B
polun-

—

SelIV. (1) Praecipuus huius regulae vſus reſpicit SZ

caſus, quibus exſtimulatur quis ad judicandum 1

diſſimiliter de cauſis ſimilibus, prout ipſius quocun-
ue modo intereſt, eas inſtas eſſe, vel minus. Vid.
ad I. N. & G, Lib. Il. Cap. IV. J. 6. nor. 3. Ed.
novas, ðM

I26 DE OFFICIO HO MINI1 NKL

—

VLVoluntatem autem & adpetitum ita com-
peſcenda eſſe, vt rectum iudicium non praccur-

vant, ſed ſubſequantut, nec eiusdem decretis ob-
luctentur.
Deinde, ſe probe cognito, homo depre-

hendit, ſuam potentiam finitam, certosque
habere limites, adeoque plurima eſſe, quae
dirigere, aut quibus obſiſtere nulla ratione
queat; aliqua non quidem abſolute ſupra
ipſius potentiam eſſe, ſed quae tamen inter-
curſu & oppoſitione aliatum potentiarum in-

tercipi poſſint; quaedam denique eius poten-

tiae non aliter cedere, quam ſi eadem dexteri-

tate ſulciatur.

minis actiones eliciendas diflunditur; inde in

id praecipue incumbendum ſibi iudicat, vt
his ſuis facultatibus bene & ad maeſerigtun ra-
gionis rette vtatur. Hoc quippe illud eſt, ex
quo cuiusque intrinſeca Praeſtantia & olitar

eſt metienda.

Denique de ceteris, guae extra nos peg ta
Junt, ita cenſet, vt ſi vites ipſius non excedant,

ad finem eius faciant, & digna ſint, propter
quae labor ſumatur, circa ea laboret, & pro-

poſitum quidem recte formatum vrgeat⸗ nec

tamen etiam contra torrentem nitatur. Et
quia homo, in quantum ſolo rationis lumine

regitur, in his terris ad aliam felicitatem ad-
1pirare H

5

ET
ſpliue negn
talum ſuarur
Giis2 Liuin⸗
te velut l

m. bigr
nein non ſit

norann cad

ae onfle
ute &r

(ſamnſecundi
ſerationem
ſ. V. u
WManum Pta

eumn iiſtun
Et quum videat, nihil tantopere in ipſius

poteſtate conſtitutum, quam liberum arbitriun,
eiusque potentia, quatenus circa proprias ho-

hbiusculvn
Inhis
cellentue,
Ubnitun
coiis Nn
itcirca ha
Umnwaxrime
Opirionermn
ciam adue

— —
1.
Alii ac kag
dot eſſe Or
tins reiha

den boni
ndl, n

He

Is Er CrIVIS LIB. I. CAr. v. 127

7

n in om ſpirate nequit, quam quae ex prudenti facul-
1Nun . tatum ſuarum regimine naſcitur, & ex ſubſi⸗
dentid. diis a diuina prouidentia ordinatis; hinc cae-
cCceaee velut aleae nihil committendum exiſti-
homo dee mat. Et quum futuros euentus penes homi-
„cenle nem non ſit dirigere, lique ſaepe praeter ſpem
2 elle, gue noſtram cadant; inde nec praeſentibus nimis ſe-
ulia tiunme cure confidendum, nec futura ſuperuacuaanxie-
ſolue iru tate & cura praecipienda; ſed ob eandem cau-
zmen in. ſam ſecundis rebus inſolentiam, aduerſis de-
tiarum iIne? ſperationem procul habendam, ſtatuit.

eius potel. 8. V. Sunt quoque, quae adpetitum hu⸗- 3. Ve rite
tconforme

indereti⸗ manum praecipue ſtimulare ſolent; quibus v B
4 bomo iuſtum pretium ponere ſciat, pars quoque ao ſcn .
ee in iun. huius culturae aſt neceſſaria. . rette. er em
Gnartimiaeax In his autem vt opinio praeſtantiae, & EX Vt adpe-
vopriute⸗ cellentiae, vnde honor & gloria apud alios pro- tenda ſir
urzcen Lignitur, ſplendidiſſima, & quae erectioris in: er irar⸗
judien, dolis homines praecipue ſollicitare idonea eſt; oner
ſrinmn. ita circa banc ſic formandus animus, vtomni.
iliulet a. um maxime 0¹) exiſtimationem fimplitem ſeu
iA nin⸗ opinionem boni viri, adquirere & conſeruare
e etiam aduerſus calum nias laboret.

onettal 7 .— . —
§. V. (²) Ad hoc isſum quis tenetur, non ſolum

in, “ proprii commodi cauſa: (nam, vt ad beneuolentiam
hret, El⸗ Alii ac fauorem erga nos permoucantur, non ſuſſi it.
get,ne 0: elle probos; ledregnitirur practerea, vt nullum
eins rei hacreat illis dubium) ſed etiam quia opinio-

mi⸗ lunie pemn boni viri negligendo, occaſio pracbetur ſuſpi- .
lenen⸗ tcangdi, nobis ipſis probitatem non adeo curae cor-
Hre a

X

X

DE oFFICIO HeMINSs 1

128

—

Intenſiua autem exiſtimatio, honor & gloria, lunt, ita 1n
eatenus adpetenda, quatenus ex praeclaris & (art, is amm
ad bonum ſocietatis humanae ſpectantibus ſa- VI.
dis redundant; & ſedulo cauendum, ne ani- mimds homn
mus arrogantia & inſolentia infletur. Vbi ec. lsintccent
, caſio, qua praeſtantiam ſuam exſerat, deficit, pubet. N
id aequo animo ferat; & quia penes nos non fmudonem.
eſi, fortunam pro lubitu fabricare, meliora citra misfugjend
aegritudinem expectet; quum hoc caſu nihil acammum
ſit, quod ei poſſit exprobari. Inter ſtultiſſi-. zsperere, n
ma autem merito habetur, de eo gloriari, eieriikom
quod inane eſt; aut per malas artes ad famam mi hor ſu
& honores graſlari. eälien

Vt obes ad- §. VI. Opes etiam & rerum extrinſecarum à Peticuit
hetendac. copia plerumque hominum mentes adficere tein eapolt
ſolent. Et indiget quidem iis homo non ſo. VII
lum ad ſui conſeruationem; ſed & aliis inde entzekai
proſpicere inter officia eſt. At quia indigen- teſate hal
tia noſtra non eſt infinita, nec natura deſinit aletadine
eſſe foecunda in iis producendis, & a morien- menet i
tibus omnia relinquenda ſunt: inde rationis ncducd
eſt, tum in parandis, tum in poſſidendis & um; ſe
erogandis iis modum tenere, ne laeſa hone- leninch
ſtate eas corradamus, aut auaritia prodigalita- homine
teue peccemus, aut denique vitiorum fomenta Lartii
faciamus. Et quia variis caſibus perire poſ- Onpruit,
ſunt, Me cal
dique eſſe. Hinc enim fit, vt ob nomen boni viri ndam e
quodammodo videamur erubeſcere, aliosque, dum. uetthin
ad cam rem excitate debeamus, inde abſterrea- l .
mus. ads

INIS

dpor & glN
prechls⸗
ekantibisr.
dutm, nean.

etur. Vbi oe
letat, Lehein
enes nos nol

melioticn
oc cili ninmi
tnter ſiulil.

eo glonini

es ad ſammn

& is
ir iſe
tuta geſti

i rleh
Crumfonen
us pelleh

dae diſſipentur, aut alias cum delicto coniun-
ctinſectun
entes AAlcet
nommo NoN H

1nmien menter profligant, ſed & iudicium intellectus

polilend 45 G

ſa bon
ledd homines.

lo⸗
ſot⸗

manitatis habetur , calamitatem aut mor-

1

ET cIVIS LTB. I. CAr. v. 129

Tunt, ita animus adſuefaciendus, vt, 1i fors
ſerat, iis amiſſis non velit concidere.
§. VII. Magnam quoque vim mducndi vr volkpta-
amimos hominum habent voluptatess quas ſi "es Aeren
quis innocentes modice deguſtet, id crimen non“? S

habet. Nam quemadmodum dolor ad de-

ſtructionem corporis tendit, & non neceſſa- .
rius fugiendus eſt; ita delectatio corpus aeque

ac animum reficit, nec repugnat rationi Eamn

adpetere „ modo caueatur, ne immoderato
eius vſu homo eneruetur, corporis iuxta ac ani-
mi vigor ſupprimatur, opes melius erogan-

Gta periculum, damnum- dedecus S& dolo-
rem ea poſt ſe trahat.
§. VIII. Tandem &circa id ſollicite animo 4, Vt moiut

cura eſt adhibenda, vt motus ſuos & adfeltus in & adfectus

poteſtate habeat; quorum plerique non ſolum nkerio ra-
valetudinem corporis & vigorem animi vehe- unt: ſwuss
velut obnubilant,. & in deuia ab officio incli-
nant; ſic vt frigus adfectuum ſit velut natu-
rale principium prudentiae & probitatis inter

Laetitia in ſe naturae quidem cumprimis

congruit; ſed cauendum, ne intempeſtiue;

aut ex cauſis non idoneis ſe exſerar.
Tiſtitia animum corpusque velut carie
quadam exedit: igitur ea, quantum poteſt,
exterminanda; niſi quatenus inter officia hu-

1 tem

D

I30 P OFFICIO HOMINIS

tem aliorum lugere; aut quatenus poeni-

tentia ob praua facinora exprimenda requiri-

tur (l,)— 2

Interdum ea ex metu imminentis mali ori-

tur: verum quia hoc animo ſumto & circum-
ſpectione prudenti ſaepe auerti poteſt, in-

de, quantum poteſt, procul iſta formido

pellenda.

Amor humanae naturae amicus adfectus;

ſed qui ratione hactenus temperandus eſt, vt

in obiectum dignum & licitum feratur.

Ogium infeſtus adfectus tam habenti, quam
illis, in quos fertur: ergo id, quantum
poteſt, reſtinguendum, & ſi quis omnino
dignus occurrat, quem auerſemur, ne ta-

. . . . . . . 1‧ *
men ideo nobis ipſis aegritudinem concilie-
Inuidia deformis plane adfectus, dum inui-

dus propriis moribus, ſicut rubigine ferrſum,
ictoccuttunt,

conficitur. “
Syes, lenior quantumuis, ita tamen tem-

peranda, ne dum vana, incerta & ſuper vires

§. VIII. (1) Facilis in hoc ipſo eſt exceſſus. Fru-

ſtraque homines parum forti animo hraedil putant
triſtitiam & afflictiones alimentum eſſe verae poeni-
tentiac. Optima poenitentia eſt, emendationis labo-

tem inſumere, parumque hanc rem adiuuat moeror.

Vt quis officio ſuo fungatur feliciter, alacriter eidem
incumbat, neceſſe eſt: vix autem alacriter ei incu-

buerit, qui triſtitiae ſe permittit,

.—

11cly

—

4 Aleiplinan

Mn connlet
x

a iolenti
s, Cli Omnan
Pmlortitadir

elnt occaecatt
: Huiccogr
Eenuserceditl
innitio et.

.lx. Dan
Culturain

plinarien (1
unquibusui

—
I. )

vja ingenij,
ent, vhl pfl

2) Vide D,

.

anierumn atiie

anſegrſt
erſunat

Mmiterſa hon,

ne denige⸗
Milet, üsder

Omnnia, a

eiim eigem

eceſaria ſ
ianqne a
ſhtias Viles

*

nus poenl⸗

da tequit⸗

1

tis malior⸗

circun⸗

poteſt, 1.
ia lormico

adfece

dus elt,
atur.

ET CIVIS LIIB. I. CAr. v. 183

poſita complectitur „animus ſete gratis fati⸗

get,

La violentiſſwimus iuxta ac Pernicioſ R-
mus, cui omni ſtudio reluctandum; quae &

ipſam fortitudinem acin Periculiconſtuniam

velut occaecat & praecipitat.

Hluic congrua eſt libido vindictaæ, quae qua.

tenus excedit legitimam & moderatam delen-
ſionem, & ſuorum. Driue adſertionem, plane

in vitio eſt.

entt, gun
,quabtn

nis Onnnine

nurt, ne la⸗

n onl⸗ —

. Qumiou⸗

ne felun,

menten ⸗
ſertus legitar libro, eui titulus: Recneil de Diſzours ſur
diuerſes mat. To. II. Ed. a. 1731. Dantur ſcientiae

lupet vites

oln

eeſſu. I.

Felae ri⸗
mionisli⸗

eot⸗
iuat nOen
en

crite!
titer 4

K IX. Datur praeterea peculiaris animi Qspenns
(15 cultura in variarum rerum, artium & diſe ultura ar-
ciplinarum (2) notitia conſiſtens; quae licet“ um & ſcis

eutiar VM/E
non quibusuis adeo neceſlaria ſit, ad officium m neceſſaria
12 homi- ſit

1

1X. (1) Vide BV DDEI Diſſertationem De cal.
tura ingenii, quae eſt V. in eius Selectis Jur. Nat &
Gent. vbi plures vriles de hac materis obſeruatio-
nes occutrunt.
(2) Vide Diſcurſum meum, de licerarum at ei-
entiarum vrilitate in cinitatem redundante, qui in-

vniuerſis hominibus neceſſariae, aliae vniuerſis vtiles.

aliae deni que certis tantum hominibus neceſſariae aut
viiles, iis nempe, qui certam aliquam artem ant ſci-

entiam amplexi ſunt. Dubio vacat, cuiliber ea
omnia, quae non vniuerſis ſolum bhomibibus, ſed
etiam eidem ſecum arti aut vicae inſtituto addi Ris,

neceſaria ſunt, quam poteſt exactiſſime oompatan-
da atque addiſcenda efle. Quod veroadtinet ad ſci-
entias vtiles ſiue vnjiuetſis, „ſiue ad certam artem ac

dilciplinam Juam ait profitetura ex his tantum 6. —

“
D

„2 22

132 DE OFFICIO HOMINIS

Er c

hominis rite obeundum: nemo tamen in du. meintemper
bium vocabit, quin neceſſitatibus & conr- nondecel
moditatibus humanae vitae apprime ſint vti⸗ dencge. (

les. Igitur ne inutile terrae pondus ſit, ſibi in⸗
utilis, aliis moleſtus, quisque eas capeſſet.
Et quidem tempeſtiue eligat honeſtum vitae ge-
nusz prout impulſus genii, corporis atque in-
genii habilitas, natalium conditio, fortunae
bona, parentum auctoritas, imperantium ci⸗
uilium iuſſa, occaſio aut neceſſitas fert.
in quo con- §. X. Hactenus de animo, & quae ad cul-
ſiſtat eura turam illius neceflaria ſunt.
cerborii? Qum autem animus fulturis corporis ſuſti-
neeatur; (r) inde vires eius congruentibus alimen-
tis ac laboribus erunt firmandae & conſeruandae,

B

quis que debet comparare, quantum rerum ipſius
conditio patitur. Quamplurima hanc in rem afferti
potuiſſent, ſed ſufficere iſta in hac annoratione pote-
runt ad excitandum eorum ſtudium, qui meditando
iſta, longius progredi cupiunt. S
§. X. (1) Duo hic extrema vitanda ſunt, quorum
alterum cura eſt corporis nimia, alterum iuſto mi-
nor. Prius ad mollitiem ducit, multorum vitiorum
fontem. In poſterius ſaepe incidimus, abſque ullo
corporis affligendi conſilio, nec opinantes etiamn
fore, vt quod agimus ei noceat. Quorſum perti-
nent, qui ſe dedunt vehementioribus adfectibus,
ebrietati aut otio, vnde maior minorue ſanitati noxa
infertur. Juſta mediocritas conſiſtit in hiſce: 1. ve
conſeruemus corpus noſtrum, & quantum licert, in-
tegrum praeſtemus. 2. Vt quantum in noſtta po.
teſtate

=ð

17

ut, inninodica
lnordinati 8
idumkui,

—.—
teltute ſtumelt
ſtotelineteſtu
Pulchitocinis,
Unpetio dignn
Nad mal
Ghinum comtun
is lecie, ere
iamarutn, q
Vulratn übi ine
ſem prouocal
encit exem
rentis, i
fyunt, um oy
inen iy an,
nmiſe duliun
Meri trun
nnneen pret
CVi EN
Chümn NAto

inteleo 20d

eellemadim
küm, wal

Aerdotid

In praptiun

necſangu

Umltantat .
lleſerim

enn in du.

8 & cOl⸗

e ſint i⸗
ſinſibi in⸗
capeſe
1 Vitue hl⸗

atglle i .

fortunze

ntiumci⸗

ert,
e ad ul⸗

t ſuti.

lis alimen⸗

ſonuanl

nec
erun ihns
blelhafeli

ationeole⸗
mteciuundo

e, ggorum
Niuſto m.

Vitomn — .
intelledto adductum, hoc ipſo teſtabatur, ignarum
ſe eſſe maxime euidentium Legis natutalis principio-

intes tian

tſum fell .

ritrio

hice: .
n liet, a .

4 0
noſtta
ieſtat

ET CIVIS LIB. I. CA P. v. 13 3

nec intemperantia cibi potusque, intempeſtiuo
aut non neceſſario labore, aliaue ratione affli-
gendae. Quo nomine vitanda ingluuies, ebrie-
tas, immodica Venus, & ſimilia. Cum etiam
inordinati & vehementes adfectus, vt modo

dictum fuit, non ſolum ad perturbandam ſo-

1 2 cieta-

teſtate ſitum eſt, omnes corporis partes in vigore
ſuo retinere ſtudeamus. Ex quo patet, quod cura
pulchritudinis, quae natutae decus eſt, nihil in ſe
vituperio digaum comprehendar, niſi cum nimia

eſt, & ad malum refertur finem. Donumque hoc

diuinum corrumpere nefas eſt ſub virtutis aut pieta-
tis ſpecie, exemplo virgiaum aut mulierum Chri-

ſtianarum, quas commemorat Hiſtoria eccleſiaſtica,

vultum ſibi incidentium, ne ad prauam vitos libidi-
nem prouocarent. AMBROSIVS, allegat & tepfte-
hendit exemplum iuuenis, idem ne femieas irritarer
facientis. Hetruſeum ait inuuenem veteres fabulae
ferunt, cum prepter admirandam oris proprii pulchri

tudinem in amorem accenderet feminas ſtigmatibus
inaraſſe vulium ſuum, ne qua eum adamare poſſet.

Videro vtrum caſtus ſit animus: aafectus tamen non
innocens, propter quem in ſe ipſe animaduerteret.
Ad virgin. Exhort. ORIGENES, quem conſtat cunu-
chum vltro factum, dicto quodam Euangelii male

rum. Quale quid dicendum de veteribus quoque
ſacerdotibus Baalis, Iſidis, Cybeles, Bellonae, Ot.
qui preprium ſciadebant cofpus, aut flagellabant,
donec ſanguis inde proflueret, In quo non minos eos
imitantur Poenitentes Romanae eccleſiae ſis dicti,

y„taeſeruim in publicis quas paſſim inſtituunt proceſ-
Konibus.

1

I34 pr orFrICIO HOMINIS

cietatem ſtimulos moueant, ſed & ipſi homi-
ni plurimum noceant; inde danda opera, vt
quis eos, quantum fieri poteſt, compeſcat.
Et quia multa pericula repelli poſſunt, vbi ani-

mole iis obuiam eatur; mollities animi eijcien

da, idemque contra periculorum terrores ob-
firmandus.

An homini §. XI. Quia autem nemo fſibi ipſi vitam

pote ſtas
proptiam
vitam

in dedit, ſed illa pro Dei beneficio eſt habenda;

adparet quoque, bomini nequicquam sompetere

competat? poteſtatem in propriam vitam hactenus, vt ean-

dem pro lubitu poſſit abrumpere; ſed expe-

dandum vtique eſſe, quoad quis euoce-

tur ab eo, qui nos in hacce ſtatione collo=
cauit. ð
FEquidem id vtique recte fferi poſſe videtur,
cum homo poſſit & debeat fu opera aliis in-

feruire, & vero certum genus laborum, aut

ceorum intenſio, vires hominis ita atterat, vt
ſenium vitaeque terminus maturius ingruat,
quam ſi quis molliter aetatem exeg flet; vt

quis eligat probabilem occaſionem breuioris
vitae, quo talenti ſui vſum aliis eo largius

Sed & cum ſaepe multorum vita ſeruari ne-

culo exponant; per imperantem legitimum
poteſt ciui ſub comminatione grauiſſimarum
poenarum iniungi, ne eiusmodi periculum

fuga declinet. Imo && vltro tale periculum .

ſubire licebit, modo grauiores caulae non re-

8

Irllunt, &
tencellutum
tedlinantar.
Petiuto frul
egregium Ji
ppetete,
tie haudqua
chiusuit alte
Eed, cetenis
ellepetitti
rweroq
Uium hunun
indigntione
iplos ſciern
elmmetn 8

cremplo ſun

Vanam iadta
Iltro abrum
gem natural

lermuti lil

—

r
Doſtgam zi
queat, niſi pro iis alii probabili ſeſe vitae peri- 4

lececlinet.
Mminotigeſt,
luud laſtin
Tralkatum
(ap.)N 4.
5,.

Rem ad 0

?UMlU ET CIVIS LIB. I. CAr. v. 13 5
— trahant „& ſpes ſit, iſthoc in aliorum lu
oper, xN tem ceſſurum, & hi digni ſint „qui tam care
onpelin. redimantur. Nam id Kolidum fuerit, alteri
1 Wimi. Petituto fruſtra ſeſe comitem addere, aut
j eüicet. egtegium virum pro nauci homine mortem
ndtesd. obPetere. De cetero tamen per legem natu-
reae haudquaquam praecipi videtur, vt quiuis
ilrun. cuiusuis alterius vitam ſuae vitae praeferat; *
uben ; ſed⸗ ceteris patibus, ſibi quisque proximus
anzen eſſepermittiur.
8, eh. Aſt vero qui vel taedio moleſtiarum, quae
lde ⸗ vitam humanam communiter comitantur, vel B
“l indignatione (1) malorum . quae humanae
due l.— ipſos ſocietati erubeſcendos erant redditura;,
. vel metu dolorum, queis fortiter toleratis,
ſerien⸗ exemplo ſuo prodeſſe aliis poterant, vel per
alb. vanam iactantiam fidei aut fortitudinis, vitam
inA vltro abrumpunt & proiiciunt; vtique in le-
tetet, K naturalem peccare ſunt cenſendi.
ingtt, §. XII. Ceterum quia ſaepenumero con-De iuſta ſus
a; A ſeruatio ſui „ quam & tenerrimus adfectus, aef. nhon,.
breiors H 14 && rauo

eo lutgiß5 — —
L Kl. (1) Vt ſi foemina violationem pudicitiae,
poſtquam alioqui pro viribus reniſa eſt, propria cae-

ſenmatine⸗ AQe declinet. Nec enim prudentiores & aequi iudices

Uiuepeli⸗ minoris aeſtimant, ſi qua virn maiorem viribu:- ſuis
kegſimun haud ſaſtinuerit, eidemque ſuccubuerit. Vide
Trabkatum meum, de la Morale des Péres de l'Egliſe,

iſnan Cap. 5 V. g. 7, & ſq. & quae dixi ad GROTIVM de I.
4lan B. &. P. Lib. II. Cap. XX. §. . nuem. 5. Nor. 16,
tichlun item ad Opus maius de I. N & G. Lib. II. Cap. I.
genon· Q. 19. not. 3. Ed, nouae. . M

Taand

I36 pr oFFPIcCIo HoMINSs

& ratio homini commendat, cum praecepto ſusilqnem
de ſocialitate collidi videtur 3 dum nempe i,, ſtipſe
ſalus noſira ab alio homine in periculum con- eiumodiofk
iicitur, ſic vt aut nobis ſit pereundum, ve! qguiſocilit
grsue incommodum ſubeundum, aut alter Altt; igeoeit
cum laeſione propulſandus : igitur quali tſo, queſit
(e) J. N. & eum moderamine (a) defenſio noſtri contra Inde vbialt

G. Lib. II. alios homines ſit temperanda, iam traden- ler, uzen

cap. . dum. alterins
Inſtituitur igitur defenſio noſtri, vel ſine (gliernlioe
laefione eius, abs quo malum nobis imminebat, bet, Jvol
dum eſficimus, vr ei anceps aut formido- üilnc ecel
loſa noſtri inuaſio videatur; vel cum iſtius Onniabona
aeſione aut pernicie. Prior modus quin ſit Peperit, ſtu
licitus, omnique peccato vacet, dubium non Qeillaincad
haber. . . Parata Prae⸗
Licet vim §. XIII. Enimuero circa poſteriorem mo- (quidem hi
aian nn dum ſerupulus moueri poteſt, quod parem ponere, 5
caede iniu-iacturam videatur facere genus humanum, Nlne tolct
ſti iruaio- Occiſio inuaſore, quam ſi ipſe pereeam; & ftnrun.
s. quod vtique perdendus ſit mei ſimilis, quicum

ad colendam vitam ſocialem adſtringor; &
quod maiores turbas videatur parere violen- 1
ta defenſio, quam ſi vel ſugam arripiam, vel ne
corpus patienter inuaſori praebehmim. irckene
Verum iſta hoc defenſionis genus haudqua- eelan
quam faciunt (1) illicitum. Nam vtaduer- lii. IC,
—ſfſus IVMe
—==- ſ ſ ſ ſ ſ v MB Rtem paniis
5§. XIII. (1) Eſtque defenſio huiusmodi non ſo- 6e. pbie
lum permiſſa; verum etiam ordinario modo vere mnm lenten
ꝗquisque obligatus eſt, kro conſeruatione Frehria Alne Jam

tSs Frr CIVIS LIB. I. CAr. v. 137
1pracb ſus aliquem pacifice & amice agam, requiri-
um nene tur, vt ipſe ſe talem erga me praebeat „ qui
columen- eiusmodi officia a me recipere idoneus ſit. Et
mdum, l quia ſocialitatis lex ad ſalutem mortalium ſpe-
„at tet Ctat; ideo eiusdem talis eſt facienda interpreta-
int l tio, quae ſingulorum ſalutem non peſſumdet.
li cn Inde vbi alter exitio meo imminet; nulla eſt
m tradere lex, quze meam me ſalutem prodere iubeat;,
yt alterius malitia impune graſſari queat. Et
,vel ſ˖n. qui ex tali occaſione laeditur aut occiditur, ha-
mnneht, bet, quod ſuae prauitati imputet, quae mihi
formido⸗ iſthanc neceſſitatem impoſuit. Alias quippe
aun iſin omnia bona, quae natura aut induſtria nobis
guin ſt peperit, fruſtra forent conceſſa, ſi alteri iniu-
cbiunmd ſteilla inuadenti vim non liceret opponere; &
parata praeda improbis expoſiti forent probi,

ien n⸗. liquidem hiiiſtis nunquam deberent vim op-

wlun ponere. Sic vr violentam ſai defenſonem
umann, plane proſcribere, exitio generi humano ſit
teun; “5 futurum.
qeea 1; x.
eiſer laborare. Ht quod obiicitur de periculo aeternae
“ä damnationis, cui aggreſſor, ſi occidatur, exponitur,

ſi recte penſitetur, nullius eſt ponderis. Confer de
AN. hoc argumento in genere dicta a me ad J. N. & G.
hi0 Lihb. II. Cap. V. §. 2. not. §. Ed. nouae. & ad GRO-⸗
idlet. TIVM de 7 B. & P. Lib. I. Cap. III. F. 2. not. 7.
tem variis locis Tractatus mei de la Morale des Péres
en yErc. vbi expendi complures veterum horum Docto-⸗
n rum ſententias, defenſionem ſui ipſius violentam abz
* fſolute damnantes, SJ “

I38 pk OFFICIO HOMINIS

Non tamen §. XIV. Non tamen ſemper, quando iniu-
ſemper ad ria intentatur, ad extrema licet prouolare;

ema ſed tutiora prius remedia tentanda, puta, vt adi-
prouolan- .

dumeſt. tum inuaſori intercludam, vt intra munita

furore deſiſtere. Sicut & hoc prudentis eſt,

(1¹) leuis iniuriae patientia, ſi commode fieri poſ-

ſit, defungi, & de ſuo iure aliquid remittere
potius, quam intempeſtiua violentiae oppoſi-
tione maiori ſeſe periculo exponere; praeſer-
tim vbi impetatur id, (2) quod facile repa-
rari aut penſari queat. Verum vbi hoc aut ſi-
mili modo ſalus mea in tuto locari nequeat; pro

eadem expedienda vel extrema tentare licebit.

Quousque §. XV. Sed vt liquido iudicari poſſit, an

procedat
iuſta ſui de-

rali. an vero imperio ciuili obnoxius degat?

= H deilo z⸗
nodconſll,

§ XIV. (1) Sed reqirit hoc etiam humanitas cha-

vitasque. Adg ellot enim homo eſt, & ob ſolam
hanc rationem, quantum poteſt, vitae cius parcen-

dum, ne tamen propriam periculo exponamus; ta-
metſi illi nullam iniuriam proprie ſic dictam feceri-

mus, ſi iure noſtto vſi efſemus.
[2) Hoc eſt, ſi ſibi directe & vnice haud propo-
ſuerit, vitam nobis eripere, ſed eo tantum caſu, ſi

*

. ipſi teſiſtendo prohibere eum ſtudeamus, ne quid re-

rum noſtrarum aufferat, quod exigui eſt pretii, aut

quod alia ratione recuperari poteſt. Vid. infra

loca me contineeam, vt inuaſorem monezma

quis intra limites inculpatae defenſionis ſubſtite-
fenſio in Fit, diſpiciendum prius eſt, verum quis in
ſtaiu natu naturali libertate, nulli mortalium ſubiectus,

11 ü
— —
Hicri ſut

tendit, nee

Apacemme

Nelcum cae⸗
Tamn ſi vi

Detate, aut

Cluocorpe
cautümelk
A mares
ſemprottet
n nins
leuera tune
ſtomtaenn
1e non deh

XV. (
Gum eſt.

Nüimtamen

npetmnotn
enkallet, z.

7 .
Penitentin

Hitnung
reſlſtendi⸗
dteſlot he

committe

huatio a0

1d cuis
Pfaecat
u ellet

.
. ET CIVIS LIB. I. CAFP. v. 139
andi jor, ſtatu, vbi alter iniuriam inferre per-
proublue tendat, nec pocnitentia praui conatus ductus,
Nd pacem mecum colendam redire velit, hunc
nits mum vel cum caede repellere potero. Idque, non
nonem ſoluam ſi vitam meam impetat, ſed & me vul-⸗
dlenti e nerare, aut laedere duntaxat, aut etiam res-
nlefeni ſaluo corpore, eripere conetur. Namneque
id temge Ccautum eſt mihi, (1) quod ab iſtis iniuriis
the ſl. ad maiores non ſit tranſiturus; & qui ſeſe ho-
re; pneft ſtem profitetur, nullo amplius iure munitur,
ſcile e quo minus quouis modo a me repellatur. Ac
ihoca“ reuera tunc inſociabilis eſſet hominum vita-
eqneagu ſi contra eum, qui modicas iniucias continua-
ntaelihiu re non deliſtit, extrema non liceret adhi-
pollt,. n H bere.
ni ubſ.
uum is l rꝗM
ſabeecs, §. XV. (1) Imo contfarium vtique praeſumwen-
dum eſt. Quantulacunque enim ſit iniuria, quo.
gat! „niam tamen procedit ex firma & deliberata malitia,
imn hoc ipſo aggreſſor prodit multo periculoſiora erga
nos conſila, quam ſi quis vehementi quodam adfe-
Qu permotus, multo grauiorem nobis iniuriam in-
mtnit hr tentaſſet, poſt tamen ea, qualicunque demonſtrata
,Kobln poenitentia, abſtinuiſſet. Ita vero cum nocendi cu-
eids pigditas tanquam illimitata ſpectari queat, ius quoque
Ponamli, reſiſtendi debet eſſe illimiratum. Ac praeterea ag-
licim keen greſſor haud potiori iure vtitur, ad iniurias leues
7* committendas, quam ad grauiſſimas. Denique conri-
lunt ſ, nuatio adtus hoftis animum magis magisque prodit-
tun 24 cuius periculum vitandum nimia cenieri nequit vl-
,Nedee ⸗ Ia praecautio, ne forſan patiendo aggreſſori maiorem

leii addamus audaciam, quam initio cogitaſſet aut cona:
ſ4, u tus eſlet. J IJYMäs

1I40 DX OFFLCIO HOMINIS

17

bere. Hoc modo enim modeſtiſſimus quis-
que detertimo cuique pet petuum ludibrium
geberet.

Qui limites §. XVI. Qui autem imperio ciuili ſabiectl

huius iuris degunt, tunc demum violentam ſui defenſio-
in are 7*nem licite adhibent, quandotempus & locus
3 9
repell ndam ezm iniuriam, qua vita vitaeque
aequipollens, zut irteparabile C2 bonum in
praeſentaneum periculum coniicitur.

non fert, auxilium magiſratus implorari, ad

De tempore, §S. XVII. Circa tempus, intra quod defen-

intra quod ſio recte fieri poteſt, ita habendum eſt.
ſe defende-

re licet in
Bata narn- etſi poſſint ac debeant praeſumere, alios ad-

rali, uerſus ſe officia legis naturalis obſeruaturos;

Qui in naturali libertate vttinque degunt,

tamen propter malitiam ingenii humani nun-

innoxia munimenta cireum ponant: Pputa, adi-

tum praeſtruendo hoſtilia molientibus, arma

virosque comparando, ſocios adiungendo-,
allorum conatus vigilanter obieruando „ &

quae

5§. xvI. (1) Talia ſunt, quae in commercium non

veniunt, vt membra corporis noſtri, aut liber eo-

rundem vſas, p dicitia honeſtac feminae &c. Et
hoc quoque locum haber, onm quis res alioqui rega-
rabiles eo tempore nobis ereptum venit, quo raptor

haud agnoſcitur, nec ſpe: ulla apparet fore, vt ali-

quandoalia via nobis ſatisfiat. Vnde etiam variorum
Populorum çonſtitutionibus, ipſaque ak⸗ lege ſa fu⸗
1ts nocturnos licebat occidere,

gue ſontſim

excommunt
Ft .bobtent
Imisoppritn
zumipliusnin
Pbi eundemi
Grilatem fat
erit,
(nſ P
ttiam alu
letlls me,

ommine eumn

d auriliucn

inmaditur,

prochtins

üum, aleet
quam ita ſecuri eſſe debent, quin ſibi mature

mmrum, Ee
uentis pſin
endammi
ns ſuos non
noran 2

—
§XVII.

Dere auxilin

Aulemuis eg
ſiemuis pe⸗

tar
3, K i

*

Il85 ET CIVIS LIB. 1. CAP. V. 141

imns gn. quae ſunt ſimilia. Verum iſta ſuſpicio, orta
ludiuun ex communi hominum malitia, non ſufficit.
vt ſub obtentu defenſionis meae alterum vltro
ſbedd armis opprimere poſſim, ne quidem ſi poten-
i ekenli⸗ tiam ipſius nimis gliſcere videam; praeſertim
ls vbi eandem innoxia induſtria, aut per beni-
pplertt,41 gnitatem fati, citra aliorum oppreſſionem ad-
tawielle auxerit. 2122122
bonnm Quin ſi quis, praeter facultatem nocendi,
. etiam voluntatem oſtendat, non quidem ad-
nolctin uerſus me, ſed alium; non ideo ſtatim meo
., nomine eum inuadere vltro poſſum; (1) niſi
ad auxilium alteri, qui iniuſte a potentiore

nt
ein inuaditur, ex foedere tenear. Quod eo
erunmros promtius facere expedit ‚ ſi probabile ſit,
Ommani ndn. iſtum, altero oppreſſo, in me quoque tranſi-
ſbi nutae turum, & priore victoria pro inſirumento ſe⸗
ptr quentis vſurum. M
ns, 1trmu Aſt vbi liquido adparet, alterum citca in-
lungenco, ferendam mihi vim iam occupari, licet cona-
12d60, & tus ſuos nondum plane expromſerit » ſtatim
e licebit violentam ſui defenſionem auſpicari,
& noxam adparantem occupare; ſiquidem
metciumpon

Autlbet §. XVII. (1) boteſt quis, ſi vires ſuppetant, im-
ine , „ mo deber, cuicunque iniuſte ab altero oppreſſo prae-
cguine bere auxilium, tametſi id haud imploretur. Eo
vnſil quemuis leges humanitatis, citra foedus etiam, aut
lle, Ktal. quemuis peculiarem nexum, obligant. Vide, quie
unmio commentatus ſum ad J. N. & G. Lib. II. Cap V & 6.
Mlege not,. 3, & infra Lib, II. Cap. XI. §. 11. in fine.

pro adgreſiore erit habendus, qui prior vo-

I42 DE OFFICIO HOMINs

nulla ſpes ſit, fore, vt amice admonitus ho-

ſtilem Aniaminn exuat, aut eiusmodi admoni-

tio rebus noſtris noxia ſit futura. Vnde hic

luntatem necendi alteri concepit, & ad ean-

dem esſequendam ſe comparauit; defenſionis

Super qua cautione ita habendum: ſi quis,

autem fauor illum comitabitur, qui celeritate

vſus tardius molientem opprellerit. Neque
ehim ad defenſionem requiritur, primum

idum excipere, aut idus, qui intentantur,

eludere duntaxat & repellere.
In hoc porro ſtatu non ſolum in ptaeſens in-
tentatum periculum repellere, ſed & hoc de-

pulio, inuaſorem eo vsque pecſequi poſſum,

quoad ab illo in Juturum ſatis mihi cautum ſit.

iniuria intentata, Altro poenitentia ductus ve-

niam petat, & dammi reſtitutionem offerat, in

gratiam cum ipſo, Pide accepta, redire debeo.

Nam firmum eſt ignum animi emendati,

ſponte poenitere, & veniam petere. Aſt qui

tunc demum poenitentiam prae ſe fert, quando
reſiſtendi vires deficiunt, eius nudo promiſſo Fdere
djarum tutum videtur. Igitur tali vel vires

Quando &
quousque
Rceat ſe per
vim defen-

nocendi ſubtrahendae, vel aliud vinculum
iniiciendum, ne deinceps nobis exiſtat ſormi⸗

dabilis. 3
§. XVIII. Aſt in ciuirarihu⸗ haud quicquam
tam laxum ſpatium ad ſui deſenſionem indul-
getur. Nam heic licet quis intellexerit,

(1) cinem

) dvemt
dam, aut
quumoecup⸗

dem imper⸗

dem tantio
terd iatn in
ſlias, W e

Ploranciſ

mun ad re

ſil lcebit

trigatat

Caebenepr
dekenionen
Gelummtut

peitendi vi

—
..NyIII.
Meulum deq
eperit, 1
incihetſoi
ſuiinlocoe⸗
cldir: h
Drobrbhlee
le valeant,
queunt,
Uatetkecer;
omines
guidus ci
Eenllene

ugs, Er cIVIS'LIB. J. CAP. v. 143

doritsa. (1) ciuem ſeſe comparare ad vim ipſi inferen- dere in ka-
iadnoi. dam, aut atroces minas ſpargere; nequa-“ ciuili.
Vnde i quam occupare iſtum licebit, ſed ad commu-
ipriee nem imperantem erit deferendus, & ab eo-
„&adlen dem cautio petenda. Verum vbi quis ab al-
Gefentonm tero iam inuaditur, & in eas redigitur angu-
iceleiun ſtias, vt magiſtratus, aut aliorum ciuium imm-
1. Nee. plorandi ſubſidium facultas non ſit; tunc de-
pünun mum ad repellendam vim vel extrema inua-
nenunl, ſori licebit intentare; non quidem ea inten-
tione, vt per caedem vindicta ob iniuriam
rielenix. exigatur, ſed quatenus vita citra eiusmodi
boc . caedem e praeſenti periculo nequit erii.
i polſun; Initium autem temporis illius, quo quis in ſui
cumn Qdefenſionem alium impune poteſt occidere, in-
n:, de ſumitur, quando zdgreſſor voluntatem im-
ude petendi vitam meam prae ſe ferens, & a viri-

Cſett, O ⸗ . bus
enencall 5S. XVIII. (1) Poſſunt tamen eſſe caſus, quibus pe-
ge, α riculum acque certum eſt, ac ſi adereſſor vim inferre
Nt, ℳ Koeperne. Fingamus c. c. peregrinantes quosdam, .B
ſin in qiuerſorium delatos, noétu certiores fieri, ſe ver-
miſi ſari in loco caedibus infami, (quale quid non raro ac-
ivel n cidir:) hi ſi prius, quam accedant domeſtici, quos
onollnn probabile eſt expectare, dum ſomno ſopitos perime-
ſtatlon · Xc valeant, domo exire ac ſe fugae committere ne- D
queunt, niſi hoſpitem aut domeſticorum quempiam
itectfecertint, nonne hicpar ratio eſt, ac ſi viderint
4gtiogdan haoymines iſtos intrare conclaue, cum armis ſolitis, .
gen inll. quibus eiusmodi miſeros poteſtate facta perimere
Alexeti, conſueuerunt. Vid. dicta a me ad J. N & G, Lib. I.
Glen Cap. V. §. 7. not. 5. Ed, nonga.

2– .

8
X

144 PDk O †W☛— cIO HeOMINIS

r

bus inſtrumentisque nocendi inſtructus, iam
intra llum locum extiterit, ex quo re ipſa no-

cere poſſit; computato quoque illo ſpatio,

quo opus eſt, ſi ego praeuenire, quam prae-
ueniti malim. Perdurat autem ſpatium incul-

patae tutelae, quoad adgreſſor fuerit depul-
ſus, aut vltro receſlerit, vel poenitentia in
ipſo facinoris momento taéctus, vel quod co-

. . . . . 4
natum eius euentus deſtituerit, ita vt in prae-
ſens nocere amplius nequeat, nobisque ſit fa-

cultas in loca tuta nos recipiendi. Nam vltio
iniuriae, & cautio in futurum, ad imperii ci-
uilis curam & poteſtatem ſpectat.

An liccat ſe §. XIX. Licet autem defenſionem ſuſcipere
defendere tam aduerſus eum, qui dolo malo, quam qui
aduerſus in- B
vaſorem er-

per errorem exitium mihi intentat: puta, ſi

quis inſania agitatus me inuaſerit, aut quia

me alium, quocum inimicitiae ipſi interce-
dunt, crediderit. Nam ſufficit, quod al-

teri (1) non ſit ius ad me inuadendum aut
“ occi-

—

—,.— =

8. XIX. (1) Ratio haec eſt omni exceptione maior,

ſufficitque ad refellendam eorum ſententiam, qui

cum GROTIO de Pare Belli ac Pacis Lib. II. Cap. I.
S. 9. contendunt, ceſſare ius legitimae defenſionis
ſui, ſi iniuſtus inuaſor princeps ſit;, aut alter quis-
piam auctoritate in ſocietate ciuili pollens. Enim-
vero ſtatim atque magiſtratus, aut ſuperior quicun-

que, per malitiam „ ac deliberato conſilio, co furo-

ris progreditur; in ſtatum hoſtilem cum eo, quem ad-
= greditur,

S

¾

„

Ceidendum

–—

1d mottem r
Ideal caedenn
ialin Lepeli
Honemn amm

Prrele ſolet,

lent; cum i
Uocuraeonn

n
belitur, beſe
ltur, zc ſubdh
le d ilimnitan
Uec potnit, e
n0EeCNpeta
UIN P
XII 1,14

(ommodum
Eeileteturhie

ione rempt

Uuim qnodte

egftalionegil
emn non
Klam aem
tle Dorferan
Can. . 8

4 . 6,9. dut.

(2) Qun
e
on potult,
10, mort
NC. Li

6,, L 4

ET cIVIS LIE. 1. CAT. v. 145

udns in occidendum, neque in me ſit (2) obligatio
teigam ad mortem fruſtra ſubeundam.
lo p . XX. Quanquam autem dictum ſit, non Obſerua-
uam e vecte ad caedem prouolari, vbi commodiori via pe- e de
. oderami-
tuninel. Piculum depelli poteſt ; tamen propter perturba ne ineul ba⸗
ent dep. tionem animi, quam imminens Periculum tae tutelae,
nientun Parere ſolet, non omnia ad viuum reſecari ſo. & de Auellis.
qvod . lent; cum in tali periculo trepidanti non ita
Ming accurate omnes euadendi vias liceat circumſpi-
gue lit d.. K = Cere,
Nam Iid ——
mperiic. greditur, deſcendit, ſubiectionis vinculum abrum-
pitur, ac ſubditus aut inferior, quippe qui obligare
fſe ad illimitatum eiusmodi obſequium nec voluit-
nlaleipet nec potuit, eo ipſo priſtina ſua iura naturalia omni-
unqi no. recuperar. Vide, quae poſt VAN DER MEV-
L-EN traduntur in Bibliotheca vniuerſali Lom.
e, XIII. p. 143: & ſeqg. In caſſum bic obiecerit quis
, auti commodum ſocietatis, quae tutbetur, fi hoc modo
interce⸗ reſiſteretur his, qui eidem praefſint, aut quacunque
od d. ratione rempublicam adminiſtrent. Praeterquam
Zucn au enim quod trepidanti in tanto periculo vix tales licer
.— cogitationes inire 3 praeſumendum eft potius, inua-
lee ſorem non ſubftiturum in hac violentia, ſed aliis
– eriam parem, querties libide inceſſerir, illaturum
eſſe. Conferantur huc dicta a me ad J. N. & G. Lib. II.
eniu l Cap. V. §. §. not. I. ed. nouae, & ad GROTIVM de I.
ni,l E. & P. Lib. I. Cap. V. . 2. ror. 1. & Lib. II. Cap.
. 11,
4 oels &.
4 e (2) Qualis eſſet, ſi bonus princeps aut parens, in-
n ir- Qoluntario aliquo, quem moderari aut praeueftere
ſ cer⸗ nhon potuit, adtectu agitatus, ſubdito cuipiam, aut

7.

ſtione nnon

J. 9. 9. not. 2. & ſeg-

ei „n nlio, mortem intentauerir. Vide, quae dixi ad I.
t N. & G. Lib. II. Cap. E. §. §. not. I. & ad einsdem
eo,4“.

Cap. §. 14. Rer, II, ed. nouae,

146 Dr OFFICIO HOMINIS

1IT

—

cere, ſicut ei, qui tranquillo animo rem con-
ſiderat. Inde vti ex loco tuto ad prouocan-

tem vltro deſcendere temerarium eſt; ita ſi in
aperio me loco conſtitutum alter inuadat, non
raeciſe ad fugam obligor, niſi forte in propin-
quo ſit tale ſuffugium, in quod me citra peri-

culum poſſim recipere, neque ſemper ceſſim
ire teneor. Nam & ibi nudum tergum

oſtendendum, & vtrinque periculum lapſus

imminet; acvbi ſemel gradu ſis depulſus, eun-
dem iterum componere haud facile eſt.

Vti autem aliquis fauore defenſionis non
excluditur, quod vltro in publicum ad ſua ne-

gotia obeunda prodiit, cum ſi domi manſiſſet,
àa periculo immunis erat futurus; ita eodem

cum leges id periculum ſubire vetent, eius

quoque

§. XX. (1) In omni republica bene compoſita du-

ellum in ſe ipſo eſt illicitum, ſecundum conſtantem
omnis ſocietatis ciuilis diſpoſitionem, vr proprerea
opus non ſit legibu⸗ id prohibentibus. Nam praeci=
pua cauſa, cur homines libertati ſtatus naturalis re-
nuntiauerint, haec eſt ne, quod tunc neceſſe erat acci-
dere, quilibet in propria cauſa iudicem ageret; vnde
& illud ſequitur, praecipuam poteſtatis ſummae par-
tem eſle, vt ius ſingulis adminiſtraretur, prouti ſuo

loco demonſtrabitur. Omne igitur duellum vim in-
fert auctoritati magiſtratus ſummi aut intermedii.

Quae ſola ratio illi improbando ſuſticeret, niſi &
. . plures

4

uoneagen

ratio,

(XXI. (
pro lefenſ.
Kille innoe⸗
uſgrem oee
membroeun

ulnns inſi⸗

—

ilnes aliaee

allu, uze e
Unt. Verum

uls petſonge

lüigann, iüten

eur eteretcit
non fruitur, qui ab altero in duellum prouoca-

tus, (1) vbi comparuerit, ita premitur, vt
ni illum transfodiat, ipſi ſit pereundum. Nam

lute multonn

mpla in anti

4 Clii, homin

l, 8 citcnmn
Kederünngtl
erisattinet,
Merprians
clemhiaiaſ
Tltatemn add

moris fuit,
uetiactans

inſctibitur
Mmhortante;

Ss Er CIVIS IIB. I. CAP. v. 142

nn

moremean quoque ad excuſandam caedem nulla habetur
d proncem ratio.
et, ali S. XXI. Quod pro defenſione vitae, idem De defenſie.
inuadaun S pro defenſione membrorum conceditur; ſic vt ne memore-
teinpegir S& ille innocens habeatur, qui violentum in- rum.
ectee uaſorem occidit, cui fortaſſe intentio fuit.
empeleln membro eum duntaxat mutilandi, aut graue
lum enm vulnus infligendi. (1) Nam & natura a mu-

culum eaud K 2 tilatione
epulſoar. -= L — L
eel. plures aliae eo concurrerent, praeſertim ſi ſpectemus

enſnon cauſas, quae cidem ordinarie occaſionem ſuppedi-
Rrhadcx dant. Verum in ſtatu naturali nihil obſtat, quo mi-
m nus perſonae duae, quae de rebus maioris momenti
niuſſi litigant, litem pugna ſingulari dirimant. Aliquando
'eln duces cxercitus, & princibes ipii poflunt eo recurrere,
Aunpiolc. dunn ſic duorum vita in diſcrimen adducatur pro ſa-
tur, N lute multorum millium. Vnde & plura huius rei cx-
femIn empla in antiquitate obuia ſunt. Vid. GROTIVS de
undun 1 . & P. Lib. I. Cas. XXIII §. 10. & Lit III.
vetent, ai Cap. XX. g. 43. cum notis meis. Poteſt itaque &
gcoen ciuis, nomine & iuſſu reipublicae, in caſu huiusmo-
di, & circumſtantiis debitis, innoxie ſeſe pugnis ejus

— . r 1el
econolut Saneri⸗ ſingularibus committere. Quod vero ad ce-
mcoſunmg Keras attiner, quae pfoprie Duella vocantur, atque
n, RNs interpriuatos ob priuatas lites intercedunt, ea in con-
.

Nke“ ſcicntia iuſta eile nequcunt, tamerſilegesillis autt. D
ritatem addetent, prourolim apud diuetſos populos

r⸗
n moris fuit. Vid. SLICHERI Diſſ de Duellis praeci-
ece te⸗ pue tractans, quam 2. 1731. vulgaui in opere, quod
n W inſcribitur, KRecueil de Diſcours ſur diuerſes matiéres
nul⸗ ra o importantes, To. II.
eunt ini· S. XXI. (1) Nunquam certi eſſe poſſumus, quod
Auelun E aggreſſor velir nos vulnerare ſolum, aut membro
an imenn mutilare, vita incolumi relicta. Etiamſi quoque id

NI .
Kae, c onte.

148 Dk OFFICIO HOMINIS . “

tilatione & graui laeſione maxime abhorre- Eeniquent,
mus; & mutilatio membri, (2) praecipue no- gelitlt, el
bilioris, quandoque non multo minoris, quam maimezrſti
ipſa vita aeſtimatur. Quin in anteceſſum non npine prc
conſtat, an non ex mutilatione ac vulnere (Fxlll.
mors ſit ſecutura; ac talis patientia commu- Utem, ge
nem hominum conſtantiam ſuperat, ad quam Adedem v
leges regulariter non ſolent obligate, in gra- mdbtes no
tiam praeſertim hominis malitioſi.
De defenſio. S. NXXII. Sed & quod pro vita, id & pro

.„

ne pudici- (1) pudicitia licere iudicatur: quippe cum enlgidon
rege. nulla maior contumelia honeſtae ſoeminae in- mloenacs
ferri uunr (uarin
— u ſolom ir
conteſtaretur, (quod nonnunquam accidit) verbis mimtemn:
tamen eius fidem adhibere non poſſemus. Fisga- ie e
mus quoque ipſum vere haud conſtituiſſe nos occi. erre
dere, nontamen adeo certam ictibus ſuis menſuram o inlgen
nouit imponere, vt dubio careat ipſum longius opi⸗- arcrelhun
gionc eſſe proceſſurum; vt taceam in vniuerſum ar- Llgte ame
. ma, quibus vtitur, ordinarie eſſe plena periculi. licbeat,
(2) Nullum alioqui membrorum noſtrorum eſt, Ill, tlidic⸗
quod in totum nobis ſit inutile, & quo ſine natnrali enuemho
acerbitatis ſenſu priuari queamus. Eorum aeque e N, cNinn
vitae noſttae conſeruatio nobis a natura iniuncta eſt. thioilzek
Locum ĩtaque hic habet defenſio pariter in ſtatu na- inlutie
rurali & ciuili, quando in ea ſumus neceſſitate con- 1hlo demor

ſtituti, vt praeſidio magiſtratus ciuilis tuti eſſe baud luteikl
poſſimus. Hoe ſolum requititur, vt ipſi vindis ulnl, gni
Gam iniuriac ipſo acn accepfae relinquamus. 1a⸗ VI
§. XXII. (1) Negat quidem hoc BVDDEVS in ue men
Elementis Philoſophiae Practicae Part. II. Cap. W. gid
Gect. III. F. 14. hac adductus ratione, quod pudicdis el net
tia neutiqaam visae heminis ſit aequiparands. Verum untem

XuI

—
e abhotte
ecipne n.

horis, guun
celſumndn
1e Volnete
tin commn⸗
t, 20 an
te, in ger

,id & N
lippe cuf
minze in⸗

ſernt

—

cidn) velbI

mus. Ligr

iſe vo a
is merllun

hlopginici
niuetlini:
jetienſi
oltrorumelt

ſine Dat
DruN eclet .

inimde⸗

vereſſit

tmiele

i fude
nduaci
D
8VD
3.

1

4 3

7„„

ET CIVIS LIB. I. CAF. v. 149

ferti queat, quam ſi quis inuitae eripere ad.

grediatur, cuius integritate eius ſexus decus
maxime aeſtimatur, & efficiat, vt hoſti ex ſuo

ſanguine prolem ſuſcitare cogatur.

. ⸗ .

§. XXIII. Defenſio autem rerum inter eos De defenſio?
quidem, qui in naturali libertate viuunt, etiam ne bonorum
ad caedem vsque inuaſoris procedere poteſt;
modo res non ſit (1) eiusmodi, vt contemni
KRKR z merea-

ſine cauſa idonea ſupponitur, nunquam licere ag-
greſſorem occidere, niſi cum de tebus agitur, quae
natura ſua vitae aequiparantur. Ceterum pudicitia
non ſolum irreparabile bonum eſt, maxime ſi qui
vim intentat, iam iunctus vxori ſit; ſed etism inter

cujtiores gentes eodem fere, quo vita, cenſu venire

ſolet: adde, quod ſententia haec valde neceſſaria eſt,.
ob inſignem humani generis vtilitatem „familiarum
concordiam, & commodum ſocietatis ciuilis. Ecr
denique annon ciusmodi hoſtilis actus plenum ius
praebeat, extrema remedia aduerſus eum vſurpandi.
qui, vt libidinem ſuam expleat, pudicitiam ſimul ac
libertatem honeſtae foeminae tentat? Nam ſi qua res

eſt, cuius arbit:ium nobi, relinquendum eſt, ſine

dubio illa eſt, cum vſus corporis noſtri alteri permit-
tendus erit. Ira vt, qui pervim illum quaerit, eo

ipſo demonſtret, quod nobis ab eo quaeuis, etiam

Vitae ipſi metuenda ſint. Nec defuere homines bel-
luini, qui amore in furorem verſo, eo progteſſi
ſunt, vt matronam aut virginem libidini ipſorum te-
luctantem interficetent. Tacco plura alia grauiſſi-
ma, quibus hoc modo femina exponitur, in ommo-
da, vt ingrara, quae marito inde creati poſſunt, fa⸗
ſtidia, temeraria vulgi iudicia &e.
§. XXIII. (1) Putat citatus modo Audoncolem
060 ½

150 DE OFFICIO HOMINIS

mereatur. Nam citra res vtique vita noſtra
ſeruari nequit; & aeque hoſtilem animum
declarat, qui res, quam qui vitam per iniu⸗
riam impetit.
yVerum in ciuitatibus, vbi erepta ſubſidio
magiſtratus recuperari poſſunt, id regulariter
non conceditur, niſi in eo caſlu, vbi qui res
noſtras ereptum venit, in iudicium adduci
non poteſt. Quo intuitu licitum eſt occidere
praedones, & fures nocturnos.

§. XXIV.

loco, tum demum pro rebus violentam defenſionem
licite ſuſcipi, ſi ereptis illis nihil amplius, vnde viua-
mus, nobis ſuppetat. Verum non euertit Vir doctis-
ſimus Auctoris noſtri principia ac rationes, fuſius in
Opere maiori, cuius hoc compendium eſt, conſpici-
endas Lib. II. Cap. V. S. 16. Ceterum praeterquam
quod non potiori quis iure vtitur ad infetendam in-
iuriam minimam, quam ad maximam, quod qui-
dem in vniuerſa hac materia ſedulo obſeruandum;
qua ratione ſcire potero, an fur non niſi rem minimi
pretii ablaturus ſit? Imo cenſetur is potius aufferre

omnia, in quantum potuit, aut ſaltem animo omnia

aufferendi acceſſiſſe. Et ſi impune mihi aufferte
poſſet hanc hodie rem, cras alteram, certum eſt fore,
Vt poſtremo funditus exſpolier. Sane parcendum
erit vitae futis, ſi certo conſter, rem eſſe exigui pre-
tii, quam nobis ſurripuit, aut furripere voluit, &
ſi non alia ſuppetat cauſa, quae nobis neceſſitatem
quandam vtendi iute noſtro imponat: ſed tunc non
aliud habemus, quo ad id obligamur, niſi humani-
tatis aut charitatis legem.

J.XXIV.
ſach, guiylt
u. Quian
lenum edte

Kum denuo

Nilemtia tad
Cantionetn
ulit, & lhe
mi reſpuit,

Pettendit (

KVv.
tolai,
lonnis cal
legumn erin

lſtas lege
cllicet

onem hor

Uur, talen

opriaſaln
Mn Deug!

eglurit i

—
NW

In Patagta
kibut, vt

dem vqr

Pendaeſt
llata.
Olernati

15

—

eVita nolt

m animon
m per inin.

ta ſablcie
4 legolutte

Vbi gri G

jum audne
eſtoccidele

NI

—

nekenſontt.

, une

1

ettit VicodlA

jones, lun
n elt, ri
P Plrettiuin
jntetendannn

Obleruandun⸗

il temm minnl
potiu Alleni
m mmimo o

e wibi Allen.

ue hle

eſteriift⸗
ipele it,
bis xeline⸗
: El eni⸗
, i Huent:

Er cIVIS LIB. I. CAFr. v. 1 51

G. XXIV. Atque haec de defenſione ab iis Quando vi-
facta, qui vltro ab aliis per iniuriam inuadun-ciſſim inua-
tur. Qui autem prior alterum laeſit, tunc ſt iuſte fe
demum recte ſe defſendere, eaque deſenſione bochi, Ere

iſtum denuo laedere poteſt, poſtquam poe-

nitentia ta us reparationem damni dati, &
cautionem de non laedendo in poſterum ob-
tulit, & laeſus eandem per aſperitatem ani-
mi reſpuit, ac manu ſibi vindictam ſacere
pertendit (). H
§. XXV. Denique & tanti habetur conſer-De iure &
uatio ſui, vt ſi ea obtineri aliter nequeat, in priuilegiis
plurimis caſibus ab obligatione communium -G attes
legum eximere cenſeatur. Quo nomine ne-

ceſſttas lege carere dicitur. (a) (4) J. N. &
l . G. Lib. II.
Scilicet cum tanto ardore ad ſui conſerua-cip. VI.

tionem homo rapiatur; non facile praeſumi-
tur, talem iſti obligationem impoſitam, cui
propria ſalus cedere debeat. Quanquam enim
non Deus ſolum, ſed & vbi materiae grauitas
requirit, imperium ciuile tam rigidam nobis
D K 4 obli-

8. XXIV. (1) Omnibus hiſce, de quibus Auctor
in paragraphis praecedentibus diſſeruit, eo pertinen-
tibus, vt iuſta ſui defenſio per vim facta, & ad cae-
dem vſque aggreſſoris procedens, adſtruatur, jun⸗
genda eſt vis & iniuria qualiscunque libertati noſtrae
illata. Quem defectum inſignem ſupplere Gtudui in
obſeruatione quadam ad maius Opus de I. N. & G.

J Lib. I. Cap. V. 8. 19. not. 2. Ed. novae,

.

cum pofitiuis, tum naturalibus, ſt eatum violatio

—

rxricis adtibus, mutatione religionis, quam probamus,

1I72 Dr orFFrIcCIO HOMINIS

obligationem iniungere queat, vt (1) mors
ſit potius oppetenda, quam latum vnguem ab
illa diſcedamus; tamen non ſemper ram rigi-
da legum praeſumitur obligatio, Has enim
qui tulerunt, aut qui inſtituta quaedam inter
homines introduxerunt, cum vtique ſalutem
aut

—

§. KXV. (1) Locum hoc habet in legibus diuinis H⸗

aliquem auctoritatis legislatoriae contemtum, ſiue
directum, ſiue indirectum, ſit inuolutura. Directus
eſt contemtus ex g. in blasphemia, periurio, idolola-

cum religione, quae praua cxiſtimatur &c. Indire-
Stus autem contemtus eſt, cum, etſi directe Numen
non laedatur, is tamen, qui ad patrandum aliquid
legibus diuinis contrarium, vel ad omittendum eis
praeceptum, nos per vim ſollicitat, aut formaliter
intendit ad violandum officium nos permouere, aut,

ſi alia quidem ducatur ratione, cenſetur nihilominus
velle ad crimen nos adigere; fiue quia ipſa rei natura
vix aliter interpretati eins intentionem patitur, vt ſi
ad inceftum concubitum quis compellatur; ſiue quia
repugnantia, quam teſtamur, ac teſtari omnino de-
bemus, efficit, vt ſuccumbere iam violentiae ne.
queamus, niſi prodito maiori hominum, quam Nu-
minis metu, quantumuis legitima cogenti forſan
actio aut omiſſio videatur; vt ſi princeps ſub commi-
natione mortis quempiam iubeat alium occidere, cu-
ius perſpectam ſibi exploratamque eſſe innocentiam
iſti profeſſus ſitꝭ aut ſi prohibuerit alterum externam
religionis, quam probat, profeſſionem edere, quam-
nis gai Prohibet eandem improbet. Vide dicta ad

zun commnoch
Gere voluerin
Cenlentur hut

mnse, & gt

1e Kamoliri

eendunt., l

ſltinae, 8

Qcaandur ercin

Ddlignre, 4
iaturume
Leltens,
in ſüpetins
negotäinat
henias,
t, Kn
admitti;
ſimolqne
Prꝛeſumi
laliter con
Kaleron

ſ. X
non ſ
—
(2) V

ticuloſa:
lo iſ

hes, al

wi poſſu
tommitt⸗
liat pro

J. M. & G. Lib. II. Cap. VI. §. 5. Ea., noae,

7 —
1 2

18 ET CIVIS LIB. I. CAF. v. 13

(1) um aut commnoditatem hominum per ea promo-

6ngneni uere volucrint, regulariter quoque ob oculos H
eumtge cenſentur habuiſſe conditionem naturae hu-
Hs eim manae, & quam non poſſit non homo refuge-
dmine re & amoliri illa, quae ad ſui deſtructionem
lve ſalnen tendunt. Inde regulariter leges, inprimis .
poſitiuae „& quaeuis inſtituta humana iudi-
aLantur excipere caſum neceſſitatis, ſeu non
uaiu, obligare, quando ipſarum obſeruationem co-
n ce mitaturum eſſet malum, humanam naturam
gum,uu geſtruens, aut communi hominum conſtan-
Drn tia ſuperius; niſi exprefſe, aut propter (2)
r, ie negotii naturam, iſte quoque caſus ſit compre-
ngtobng henſus. Vngde neceſſitas non id quidem effi-
ne citx, vt dire ſte lex poſſit violari, & peccatum
ndun iild admitti; ſed ex beneudia legislatorum mente,
inemm ſimulque naturae humanae conſideratione
A ſornihlge praeſumitur, caſum neceſſitatis ſub lege gene-
mo,OA raliter concepta non contineri. Exemplo vno
itun S altero res erit declaranda. J
lin . XXVI. Quanquam (1) alias homini Exempla
zu;lieli non ſit ius in ſua membra, vt illa pro lubitu caſuum ne-
gionninok K 53 — mutiletRiatu.
ielentiie A —
n, guun ([2)ũ) Vt in bello, cum alicui e. g. ſtatio aliqua pe-
copenti lli tfticuloſa adſige atur, eo mandato addito, ne inde. niſi
elibeum alio ipſi tite ſuccedente, recedat.
morcitene 6. XXVI. (r) Regula generalis, ex qua caſus om -
e imdeniin. nes, ab Auctorc hic & in ſeqq. . 9. pronofiti, teſol-
ctumeteim ni poſſunt, meo iudicio haec elt: Qaotiesc unque
mn ehte un tommittendo erga alterum aut noſmet itſos actionem
rie d alias prohibitam, reperimus in es medium phyſizum,
n S morali=

1. De iure

in membra

propria.

154 DE oOFFICIO HOMINIS

11

mutilet petdatue; licebit tamen alſcindane
membrum inſanabili vitio correptum, ne totum
corpus pereat, aut partes adhuc ſincerae tra-
hantur, aut inutili appendice aliorum vſus
membrorum impediatur.

2. Si plures § XXVII. Si in naufragio haer in ſtapham

in ſcapham
inſiluerint,

quam illa

ferre poſſit..

1

inſiluerint, Tuam illa ſerre poſſit, neque ad vnum
(1) peculiari iure ſcapha pertineat, videntur

ſotte ducendi, qui proiiciantur; & ſi quis ſor-

tis periculum ſubire detrectauerit, tanquam

dqui

„.

moraliter certum, euitandi maius periculum, ita vt
exinde neque in nos ipſos, neque in alterum, malum
maius illo quod vitare cupimus reſultet, nec alter in
eodem nobiſcum caſu exiſtens, ius peculiars babeat in
medio iſto, quod ſe nobis offert: toties lex exceptionem

caſus neceſſitatus admittit. Quoties vero aliqua con.

ditionum harum deficit, tunc id quod lex ordinarie
requirit, obſeruandum eſt. Quae regula explicata
reperietur ad J. N. & G. Lib. II. Caß. VI. § 2. nor,
7. Ed. nonae.
§. XKXKVII. (r1) In omnibus iis caſibus, quibus cu-
ra conſeruationis noſtrae & aliorum colliditur, ſup-

ponendae duae ſunt conditiones, meo judicio, abſo⸗

lute neceſſariae, vt praeferri legitime propria ſalus
poſſit. I. Vt alter, qui in communi cum altero ver-
latur Periculo, ex quo eripi vtrumque non datur, pe-
culiarc ius in medium a Prouidentia diuina oblatum
non habeat. Sic ad quem ſcapha pertinet, is eiici

non debet, neque ſortis ſubire periculum tenetur.

II. Vt ille, quocum quis concurrit, non ſit ſocierati
innumeras ob rationes vtilior. Sic enim in eciusmodi
caſibus nece ſſitatis par fuerit, ſubditum c. g. viram

xro⸗-

—

qulomniun
Ptaecſpitatl

Phtunße⸗
ia deuouete
cOnletuntion
inskfururume
amplectitur
tiumconttari
Adorislibe
nis vaturalen
tine tgiut on
ur. Praet
minenz glie
ſen duloſiu
Verum ro
qlisenin
gibps hie
Vr proxime
chgitet, 41
den, alt
in. u
one; lube
CAutdt, g
Modiiiel
tlo priuile
dichcileg⸗
priae c
lt, Co
hoc relz
aut, qa
guamih
tlum eiu.
Pihilom

pkdͤr

—

—

15

AGinln
ne totun

ncetae iir⸗
orum vis

iſithhn

Me 4 vnIn

t, videntur

ſiquis ſo⸗

lanqun

i

—

lum, /
umm, mMtln
yet alier in
y abeat
erliptionen
aliggaen.
ordinarit
1explicata

gikmenn
igltat, ſuh.

licio 1lo

maltero ſe .

on datll,ſe⸗
vinaobliun
einet,
lum terenn,
lt ſocen
in eiusnodl

llo:⸗

eild

ET CIVIS LIB. 1. CAP. v. 155½

qui omnium interitum quaerat, extra ſortem
praecipitari poterit. SWM
”MƷ S. XXVIII.

1

proptiam pro principis ſui, maxime boni principis,
vita deuouere. Malum enim tunc euenturum, ſi quis
conſeruationem vitac propriae praeferret, multo ma-
ius futurum eſſet illo, quod is vitare ſtudebat. Sed
amplectitur quoad alterum hunc articulum ſenten-
riam contrariam OTTO in Notis ſuis ad praeſentem

Audoris libellum. Non oportet, ait, Hic conſiderare,

niſi naturalem hominum in quo exiſtunt ſtatum, ra-
tione cuius omnes aequales ſunt, & pari iure fruun-
zur. Praeteres innatus ipſis amor proprius, & im-

minens alicui vis neceſſitatis haud permittit examen

crupuloſius, ad huiusmodi diſtinctiones neceſſarium.
Verum poſterior haec ratio id ſolum probat, quod
quis veniam mereatur, ſi in huiusmodi caſibus, de
quibus hic quaeſtio eſt, perturbatio ipſum adducar,
vt proximo quod offertur ſalutis medio vtarur, nec
cogitet, an quis alius plus in eo iuris quam ipſe ha-
beat, aut an vita eius multo praeſtantior ſit ipſius
vita. Quod ſi vero ſpatium datur eiusmodi cogita-
tiones ſubeundi, quod ſine dubio fit, cum ſorte du-
cuntur, qui ex ſcapha proiiciendi ſint, tunc ſane in
procliui eſt examinare, an quis adſit, cuius conſerua-
tio priuilegio quodam gaudere debeat, quantumuis
difficile ſit ſtatuere, quod ipſi hoc priuilegium pro-
priae conſeruationis noſtrae damno relinquendum
ſit. Commune peticulum non facit, vt homines
hoc reſpectu magis ad aequalitarem naturalem rede-
ant, quam ad communionem bonorum primaeuam,
quam ipſe OTTO locum habere negat in praeiudi-
cium eius, ad quem iure proptio ſcapha pertinet: &
nihilominus par ratio forer, vt homines hoc quoque
reſpectu aequales inuicem exiſtimarentur, ſi ii

156 Dr oFFICIO HOMINISs
1 — —
3. Si duo in g. XXVIII. Si duo in praeſens vitae periculim tumeleme
periculum iycidant, in quo vtrique ſit pereundum, vni quid Keumeici
zaicre facere licet, ex quo alteri alias perituto fata nubile lep
Aſtr pereun admoueantur, vt ipſe ſaluus ſit. V. g. ſi ego deqnun
L dum, niſi natandi peritus cum altero natandi imperito inm mem⸗
Alter Petcat, profundas aquas incidiſſem, & ille me cir- Quſt, el
cumplexus teneret, neque mihi tantae ſint vi ll riued
res, vt ipſum mecum aquis efferre valeam; Kenimineg
“ potero talem a me violenter amoliri, ne cum XXN
ipſo ſuffocer, etſi is per ex guum tempus a me alan mnni
vtcunque ſuſtentari potuerit. , nt
Sic in nauftagio, vbi ego (1) tabulam oc- (Ae, ſdqn
cupaui duorum non capacem, ſi quis adna- kmadam
tttans Mtd ip

— — uanispor
aliud hic conſiderandum eſſet, quam naturalis eo-⸗ ſu ie
rum in quo exiſtant ſtztus. Difhicultas examiais non P 61, 8
minor eſt, cum de eo agitur, an poſſeſſor ſaphae O; ſem
2
Ppraeferti debeat, quam cum diiudicaadam eſt, an Mentayz
ex duobus in communi periculo conſtitutis al er grae- ia gbaſt
ferendus ſit, ob eam quam nobiſcum & cum ſocietate Amonitus
habet relationem Vt ve bo tem comple ar, necef Ronſ,,
ſaria eſt vtique in huiumodi caſibus regula, & reu:. gelian
tique in huiusmodi caſibus regula, & regu-
lae tales aeque ſunt verae in theetia, quam difficiles nele, Epe
in praxi; id quod locum habet in mulcis alterius ge- liprobed
neris argumentis:. S ire praeſtat, quid de eat fieri, denut 5
& quid teuera faceremus, ſi ſufficeret praeſentia ani- Obliganio
mi, ſati que conſilii in ſimi ibus caſiꝰu adforet, ad
huiusmodi ſtarum tunc cligendum; quod a nen non
prorſus impoſſibre eſt. Quo maio eſt difſi ults. —.
eô latior aperitut campus demonſtrandi vututen (FXII
communi hominum captu ſuperiotem. kegilamn.
S§. XXVIII. (1) Hoc caſa ius primi ocupantis ex- llarerur
cludit quamuis aliorum praetenſonem, esd quos non o mint
magi., quam ad eum, qui atripuit, tabula pettincbar. ulletuati

ls ET CIVIS LIB. I. cCAP. v. 157

upiuin tans eidem quoque ſe velit iniicere, me ſimul
1, Voiqud ſecum perditurus, potero eum quauis violentia
etienio n à tabula repellere.
V.g n dic quando duobus fugientibus hoſtis ne- MdU
cem intentans inſtat, vnus vel porta poſt ſe

impenibin poſt
le me cacr. Qlauſa, vel ponte deiecte, alterum in peri-
nnelntd. Lulo vitae deſtituere poteſt, ſi vterque ſimul
te valeum; ſeruari nequeat.
veen 5§. XXIX. Ex neceſſitate poteſt alteni peyi-4. gi cui fun
nplsa culum mortis aut magnat laeſionis intentari indi- gienti in-
rrelte, ita vt nobis non ſi propoſitum, ipſi no- fans aut
lamo⸗ Cere, ſed duntaxat pro noſtra conſeruatione ta- Ganr en
is adna- lem actum ſuſcipere, ex quo probabliter & proſter-
in nXa ipſi poſſit inferri; vt tamen mallemus aendas ſit.

quauis potius alia ratione neceſſitate noſtra de-
urele fungi, & ipſam laeſionem, quantum in no-
ni bis, temperemus. Sic ſi robuſtior mortenmn

l i intentans me perſequatur, (1) ac in anguſta
alegr via, qua fugiendum, forte quis occurrat; vbi
5 . . . . . .
„loci admonitus non ceſſetit, aut id temporis lociue

gar, nef. anguſtia non admiſerit; licebit illum proſter-
,Se nere, & per eum iacentem fugam perſequi,
n ſfes etſi probabiliter ex eo impulſu vehementer vi-
tene qeatur affligendus. Niſi forte illi peculiari

ge eat ſe. . .
eſeninin⸗ obligatione tenear, vt etiam vltro pro ipſo
idlotet,¹ DRMK , H pPerl-
e.e . XXIX. (1) Supponendum eſt, viam hanc eiſe
en regiam. Si enim infans, aut claudus in ſuo fundo
, verſaretur, eo ipſo ius peculiare haberet, impediens,
hntiser⸗ quo minus is, quem alter perſequitur, propriam
Aquo⸗nol conſeruationem ſaluti alterius recte praeferre poſſet.

—

ncht⸗

.

158 PDF oFFICIO HOMINI1s 17

periculum ſubire debeam. Quod ſi fugae in- eiuumddin
terpoſitus, admonitus licet, decedere via ne- munlatise
queat, puta, ſi infans ſit, aut claudus; ſal- en kegulu
tem excuſationem merebitur, qui ſuper eun- uiut, haud
dem ſaltum molitur potius, quam moras ne- enteanee
Gendo corpus hoſti praebet. At vero ſi quis aAletique
petulanter vel inhumane mihi ebſtiterit, & kedhdeben
viam fugiendi concedere noluerit; etiam dire- mus nom
cte impelli ac proſterni poteſt. Ceterum qui- (omino, 1
bus per iſtos caſus laeſio conciliatur, eam tan- vech
uam fatalem calamitatem ferre debent. MOr in ear
5. Si quis in §. XXX. Si quis (1) praeter propriam cul- (imio ſat,
exttema in. at 0ανCπαetrema inopia victus aut veſtium aduerſus monſetant.
Ghi rer frigus neceſlariarum verſetur, neque ab alis .Ny.
Huoric. locupletioribus atque abundantibus, precibus, cter ien
pretio, aut oblatà ſua opera, vt vltro ſibi illas dena de/
concederent, impetrare potuit, citra crimen kumcul
furti aut rapinae vi vel clanculum illas ſubdu- it; 2.
cere poterit; praeſertim ſi intentionem ha- neqert,
buerit earum aeſtimationem praeſtandi, quan- Kiinspret

do occaſio oblata fuerit. Nam locuples in konem ei
“ cius-: i eni
— — demni de
§. XXX. (1) Haec reſtrictio, meo quidem iudi
cio, in ſũmmo rigore capi non debet, ac ſi ſemper —
abſolute neceſſaria foret. Pone enim, prodigum NNV
quem fuiſſe, aut in rebus ſuis negligentem, anideo 2) T
fame eum perire debemus ſinere? An commiſeratio Miiotiz ſe
ac beneſicentia nonniſi in illis locum obtinent, qui n ld ubemu
inopiam ſuam nihil calpae contulerunt: Sufficit ſanve, (onlenler
indigo propoſitum eſſe, prudentius ſe gerere in poſte- umittendi
rum: atque id eſſe ipſi conſilii, vi charitatis ſuppo- Moſttaeal

nendum eſt. 6, Li,

ET CIVIS LIB. I. CAFP. v. 159

118
lüfigein eiusmodi neceſſitate conſtituto, ex officio hu-
dere a. manitatis debebat ſuccurrere. Quanquam zu-
laudus;H tem regulariter, quae ex humanitate deben-
iſuperear. tur, haudquaquam vi poſſint eripi; tamen
mose extrema neceſſlitas efficit, vt talia non minus
ve qu adſeri queant, quam quae ex obligatione per-
litett, à fecta debentur. Neceſſum tamen eſt, vr ege-
etiamd. nus 1. omnes prius vias tentet, quo, volente
terum ql· domino, neceſſitatibus ſuis ſuccurrere queat;
ein uu- 2. 1 ue dominus pari neceſſitate tei eatur, aut
Nent. mox in eandem ſit deuoluendus; 3. & vt te-
rian l. ſtitutio fiat, praeſertim vbi alterius fortunae
aduerlſs non ferant, gratis tale quid condonare.
gneidlls §. XXXI. Denique videtur & neceſſitas 6. Si per-
Stech Circa kes noſtras verſans veniam indulgere res endae ſar
rolbils alienas perdendi ; ita tamen, vt I. citra no- noftralum
tacinen ſttam culpam id periculum rei noſtrae exſtite eruanda-
llu. rit; 2. vt idem commodiore (1) via diſpelli rum cauſa.
ioren - nequeat; 3. ut ne pto viliori noſtra re, (2) al-
odaun⸗ terius pretioſiorem perdamus 4, vt aeſtima-
bolle u tionem eiusdem praeſtemus, ſiquidem iſta
. alias peritura non fuerat, aut in partem
damni veniamus, ſi alterius res vna cum no-
ihecniuc⸗ — a
1ieſſermn . XXXI. (I1) Et certa iſthaec via appareat.
n, oltnn (2) Tametfſi tes, quam ſeruare cupimus, multe
tll, 1lid maioris ſit pretii, propterea tamen non ſemper ius
commiemd habemus eius gratia deſtruendi rem alterius, niſi is
einent, gld Cconſenſerit; aut ad minimum periculum noſttam
3 Slheilio⸗ amittendi coniunctum ſit quoqdammodo cum vitae
erele ibolte⸗ noſtrae aliorumue periculo. Vid, dicta a me ad I. N.

iais liſ.

W G., Lib. II. Cap. VI. §. 8. net, I. Ed. nouae.

7

Ié606 DE OrFICIO HO MINIS

AHBitrra alias peritura erat, quae nunc ſua iactura
noſtram ſeruat. Quam aequitatem fere leges
nanticae ſequuntur. Sic & orto incendio,

eoque aedibus meis imminente, licebit vici-
ni aedes diruere; ita tamen, vt quorum aedes
hoc modo ſeruatae ſunt, pro rata, vicini dam-
num ſarciant. .

CAPVT VI.

DFE OFFICIIS HOMINVM
MVTVIS: ET PRIMO QVIDEM
DE NON LAEDENDIS ALIIS,.
ET DAMNO DATO REPARAN-
ulgatiq

DO, PRIMO OFFICIO GENE-

RALI CVIVSLIBEY ERGA

OQVEMLEIBEZY.
§. 1.
1 . . . . .* »
Seneraie OkEquuntur oficia, quae homini aduerſus alios
igo N. homines ſunt exercenda. Eorum aliqua
minu erga () proueniunt ex communi obligatione,
alios. qua Creator omnes homines, vt tales, inter

(2) Vid. ſe deuinctos voluit: aliqua autem ex certo

J. N. & G. inſtituto per homines introducto, aut recepto
Lib. II. Cap. bice

III. §. 23.
§. I. (1) OAatus aduentitius eſt, in quo quis vi

facti alicuius humani ſiue in natiuitate, ſiue poſt na-

tiuita⸗

CSc—απ⅓νι+τνσοαιυυ d ατννRoονρνnο—sxαιο⁵ν

Dap- vyel ex certo hominum (1) ſtatu aduentitio
pro-

1ITI

promanunt,
errcenci; ha⸗

ſincertacone
Polis wocare
P.ll. Inr

a ere g

net, ne gei⸗
flcinmn O
Nt tales, c
Npoteninda
Uiſiqunobi
e compeſ.
ulſninnid
othinucn

40 tamen
Nblla tation

Eeemorttlin

eumnns
cömmonica
Uullo modo⸗
umndnige
Gueſurom
Usmockisre
e nigred

initarened

o qlis en

er & ſlin

i1s Er ervis LIB. I. CAP. v. 16 ½
— “D Prrr
ſa iackt promanant. IIIa cuilibet erga quemlibet ex-
mletelets ercenda; haec autem non niſ erga certos, po-
incendo, ſita certa conditione, aut ſtatu. Inde & illa
lcebit ii poſſ s vocare abſoluta, haec hypothetica.
Crum e . 5. II. Inter ofſicia abſoluta , ſeij Auanae Ne quie al.
Vicinidun. ber erga quoslibet, (a) primum locum obti- lae-
net, ne quis alterum laedat. Eſt quippe hoc 9“ rimum
officium omnium latiſſimum, omnes homines, Ffeium 45=
ℳο vt tales, complexum, idemque facillimum, ſolutum.
vtpote nuda actionis intermiſlione conftans; (a) Vid.

1.

niſi qua obluctantes rationi ! bidines quando-]. N. Se GC.

ö. tjuitarem conſtitutus eſt. Talis c. g. eſt ille, in
quuo quis eſt'ob quandam cum alio relationem, ve
quo gun 14 bater & hilius, maritus & vo . herus & ſerisns, er
,Ale le perans & ſubditus &c

INVYM que compeſcendae ſunt. Quin && maxime a a At.
/EN neceſſarium idem eſt, quod citra illud ſocialis
aus hominum vita nullo modo conſi ſtere queat.
NRN Qui enim nihil boni in me confert, qui ne
EN. vulgaria quidem officia mecum miſcet, cum
o tamen tranquille viuere poſſum, modo
ROA nulla ratione me laedat. Imo a maxima par-
te mortalium nihil amplius, quam iſthoc de-
ſideramus; bona fere inter Paucos inuicem
communicantur, Aſt cum eo, qui me laedit,
Giſe nullo modo pacifice poſſum viuere; cum na-
um iqu tura cuique tam tenerum amorem ſui rerum-
obliero⸗ que ſuarum inſeuerit, vt non poſſit t non ompi-
tiles, in bus modis repellere eum, qui iſtis noxam in-
en ei en Lerre adgreditur.
llecthlhr L. §. nr. WZ

I62 pk OFFICIO HOMINIs

. . . . . — 5 —„ . ,. —
Amplitudo § III. Hoc ipſo autem officio velut muni- ene &cit
& gtauitas untur non illa tantum, quae per ipſam natu- n e
huius prae- „ . ueetlam ci
ram alicui adſunt, vti eſt vita, corpup membra: Einiiceml⸗

cepti⸗ pudicitia, libertas; ſed & quaecunque inftituto alium Neni
aliquo atque conuentione humana ſunt quaeſita. (t karle ſge
Sic vt, quocunque legitimo titulo aliquid no- aer dreen
ſtrum ſit, hoc praecepto idem auferri, cor- pamntionenn
rumpi, laedi, vſibus noſtris ex toto, aut par- V. Ne
te, ſubtrahi vetetur. Vnde hoc ipſo inter- ſonendpett
dicta intelliguntur quaeuis crtimina, quibus uöktlen
aliis noxa infertur; vti eſt caedes, vulneratio, ennten
verberatio, rapina, furtum, fraus, Vis, directe ge 8
aut indirecte, mediate aut immediate illata, & “ uur.
quae ſunt ſimilia. ”ÿUVMBh ”MD 6 ⸗
Conſe-. §S. IV. Ex hoc porro conſequitur, t cui ſt fido human

quens eſt, ab altero laeſio illata, damnumue datum vllo mo- ae niſi
5 ve damnum ioß recte poteſt imoutari, ig. e Nn tione
Alanm, ve. 40 qui ipſi elte po ſt imputari, id, (1) guan- ß, glah
paretur, Tum hieri poteſt, alb eodem eſſe ſarciendum. Alias bint tenehe
eernim vanum erit praeceptum, ne quis laeda- Arcblortin
tur, neue cui damnum detur, ſi, vbi de fa- imr moncenf
Go laeſus fuerit, damnum ipfſi gratis ſit de- (ſi leleg
uorandum, & qui laeſit, fructu ſuae iniuriae Gamnilcen.

. IV. (1) Aliquando damnum in ſe ita reparari —
Bok, * allem im uperer veſtigium. Ai uan⸗ —
do reparari nequit, nifi ratione aliorum, qui id poe- . Regn
W tiuntur. Aliquando non niſi imperfecte poteſt fepa- 1 1e, talem
rari. Aliquando denique, quamuis natura ſua non ſne de
ſit irreparabile, tamen tale eſt ratione eorum, qui Etloti er
damnum dederunt. De quibus omnibus conf. ad en ekkecu
1J. M. & G, Lib. III. Cab. l. 5, 7. not::., J. en

is ET CIVIS LIB. I. CAP. V. 163
elumm ſecure & citra refuſionem gaudere queat. Ne-
pne que etiam citra neceſſitatem reſtitutionis abs
eu ſe inuicem laedendis abſtinebit vnquam mor-
Ne ilten talium prauitas; nec ei, qui damnum paſſus
t lſu eſt, facile fuerit, (2) animum adagendam cum
aligudr altero pacem componere, quamdiu iſtius re-
leni, parationem non obtinuerit.
, . V. Damnum, etſi proprie ad rerum lae- Quid ſie
iplid. ſionem pertinere videatur, ita tamen late a damnum,
a, qubu nobis heic accipitur, vt notet omnem laeſionem,
AAlm corruptionem, diminutionem, aut ſublationem
is dice eius, quod noſtrum iam eſt; aut interceptionem
Neilla eius, quod ex iure (1) perfecto debebamus habe-
re, ſiue id datum ſit a natura, ſiue actedente
, ai⸗ facto humano, aut lege adtributum; aut deni-
tnold. Aue omiſſionem ac denegationem alicuius praeſtatio-
,(. nis, Auamn alter nobis ex obligatione perfecta ex-
nlen, s bibere tenebatur. Aſtſi intercipiantur, quae
,guslel⸗ ex obligatione duntaxat imperfecta debeban-
bi e tur, non cenſetur damnum datum, quod pen-
disſthé ſari debeat. Ipconueniens enim fuerit,
ueinhiun⸗ damni loco ducere, talia non accepiſſe; aut
penſationem eorum poſtulare, quae ab altero
L 2 non

1

anpmi — ———,i BB¶B —
ſ (2) Neque hoc ſolum; ſed eidem quoque ius com-
r gilk⸗ petit, talem pro hoſte habendi ſiue animo delibe- .
eporet a rato, ſiue per negligentiam damnum dederir, In
uun ſumi poſteriori enim caſu recuſatio damni repatandi eun-
enun, i dem effectum produceret, ac ſ auétor eius ab initio
us col. ſtatim ex pura malitia egiſſer.

V. (1) Vide ſuptacat, 11. 5. 15.

*

Quomodo
ſat damni

. .
seſtimatio.

Qui pro

auctoribus
damni ha-
bendi ſint.

„
„

164 nE OEFICIO HOMINIS

11r c

non niſi in locum vltronei beneficii exſpecta-
re poteram, & quae inter mea, antequam ea
accepero, cenſere non poſfſum.

§. VI. Sub damni porro nomine venit non

modo res noſtra, aut nobis debita, quae laedi-
tur, perditur, aut intercipitur; ſed & (1¹)
fructus, qui ex ipſa re proueniunt, ſiue iam

ſint percepti, ſiue adhuc ſperentur, ſi modo
dominus eos percepturus fuerat; deductis ta-

men impenſis, quae ad fructuum perceptio-

nem fuerunt neceſlariae. Aeſtimatio autem

fructuum ſperatorum intenditur aut remittiur,

prout propius aut longius a fine incerti pro-
uentus remoti fuerint.

1

Denique & pro vno damno habetur, quic-
quid ex aliqua laeſione velut naturali neceſſi-

tate deinceps profluxit (2).

§. VII. Poteſt autem quis alteri damnum

dare non ſolum immediate & per ſe, ſed & per

alios.

—

— —

cantur; verum etiam fructus, ciuiles dicti, qui non

ex ipſa re prouen unt, ſed occaſione tantum rei ca-

—

piuntur. Sic v. g. qui alterius aedes incenderit, aut
negligentia ſua dederit cauſam incendio, non ſolum
eas inſtaurare tenetur, ſed & reparare penfiones &

reditus, qui ex illis interea a domino poterant per-

cipi.
(2) K. g. qui alrerum vulnerauir, tenetur non tans
tum expenſas in curationem vulneris factas repende-
re, ſed & detrimentum reſarcite, quod cx neglectis

interesz

Poteſt unmn, gui

. VI. (1) Nec fructus ſolum, qui naturales v0 Cnſan, gui

Poclcs
umzleriim

(idcontulit

an kecete, v
ſcete,

Qundogn

Qumconcurt

betur, altet
mner eji x
Cte quo⸗

ſiltearation

Kerim, &m

Muln damdn
us MWiplan

tucn, kealis
Jue V

cit, neque

lcetoccaſih
Aungaur
nontenebit

kanent e

1

intetez eatr.
Deratus ſent
itler ſundet
Alr laltem
Nendam tel

11

Poteſt & damnum immediate ab aliquo da-

clierſpeh.
tequam e

e Venit m
quuekel⸗

led N

t, ſiue inn
, ſi moln
dedabts tr
) pelcehit⸗
Natid alltn
temmittin
inertt ie

vetut, g⸗
hrlluc.

e Gdamnun
, d

Dor

tdlursli
ici, ai4
Hantumti
renbeiß 6

io⸗ n iin
re xelis
10 geum H
1
Erelltunli⸗

lichas net

epe⸗
dn en

ErT cIVIS LIB. I. CAP. vVI. 16 5

—

tum alteri imputari, quia ad iſtud factum ali-
quid contulit, vel faciendo, quod non debe-

bat facere, vel non faciendo, quod debebat

facere. M
Quantoque inter plures, qui ad idem ſa-

ctum concurrerunt, vnus principalis cauſa ha-

betur, alter acceſſori in loco eſt; quandoque

oemnes pari paſſu ambulant (1).

Circa quos obſeruandum, illos ita teneri

ad reparationem damni, ſi reueta cauſa damni

fuerint, & momentum aliquod adtulerint ad
totum damnum, aut eius partem. Vbi autem

quis ad ipſum actum, quo damnum fuit da-

tum, realis aliquid operae non contulit, ne-

que, vt iſte ſuſciperetur, antecedenter effe-
cit, neque in partem emolumenti venit: is,

licet occaſione iſtius actus aliquo peccato ob-

Kringatur, ad reſtitutionem tamen damni

non tenebitur; vti ſunt, qui alienis malis lae-

tantur, qui patratum damnum laudant, ex-

cuſant, qui, antequam fiat, optant, dum fit,
fauent, aut adſentantur.

1

interea eam ob cauſam operis aut negotiis ſuis vul-=
neratus ſentit. Quippe hoc caſu, aliisque ſimilibus,
tales ſunt effectus damni, vt pracaideri aut liquido,
aut ſaltem probabiliter potuerint; id quod ad impo⸗
nendam reſtitutionis obligationem ſuffi it

8. VII. (1) Vide ſupra Cap. 7. §. VItimo,

Quomodo
& quo or-
dine quis-
que dam.
num, ad
gquod con-
currit, te-
Parare te-
Rcatur,.

„

166 pk OFFICIO HOMINIS .

IT C

§. VIII. Vbi plures ad vnum adum, ex

quo damnum profluxerit, concurrerunt, pri-
mo loco tenebitur, qui imperio, aut alio mo-
do neceſſitatis quid habente, ad factum alios
impulit. =
Patrator facinoris, cui miniſterium detre-
ctare non licuit, (1) inſtrumenti tantum ra-
tionem habebit. Qui citra neceſſitatem ad fa-

cinus acceſſit, ipſe primo loco tenebitur,

tum ceteri, qui ad facinus aliquid contule-
runt: ita tamen, vt, ſi a prioribus reparatio

damni fuerit facta, poſteriores ab eadem ſint

immunes; quod in poenis ſecus eſt, .
Si plures per conſpirationem aliquod facinůs
patrauerint, omnes pro ſingulis, & ſinguli

pro omnibus tenentur; ſic vt, ſi omnes

comprehendantur, ſinguli ratam partem ad

damnum ſarciendum conferre debeant. Vbi,
reliquis elapſis, vnus tantum deprehendatur,

hic pro omnibus ſoluere tenebitur. Vbi au-
tem ex deprehenſis aliqui non ſint ſoluendo,

locupletes in ſolidqdum tenebuntur. Quod ſi

plures citra conſpirationem ad idem facinus con-

currerint, ac diſcerni liquido poſſit, quan-
tum quisque ad damnum contulerit; (2)
guis ⸗

§. VIII. (1) Seu potius cauſae ſubalternae, Vid.
ſupra Cap. J. S. 28. not. 2. .
(2) Vt ſi plures vno impetu citra conſpirationem
aliquem inuaſerint; quorum vnus capiti, alter malae

—

quisue tantui

ocabipſopr

Dluerit , relie
uhoͤenr.
NX. A
nmnſlum, 4
ui praeter
gentiam len en
Haecenimn no
citumhhecke⸗
non ſattormiea
lepeer er
nnum dlligenn
Imo Kleuiſci
taerd ſolhcen
naturz exad

velut aale

—

len ereleit

ote in Ohete
8. 6)
ontnz, ,
ltorun Ron
emiamhitdin
e ſit, ar
A cam, u

un mimn be

netit Aevla
Aleti, guie
Auntam
. n.

1

NIS ET CIVIS LIB. 1I. CAP. vI. 167
n dun, quisque tantum tenebitur ad id penſandum,
utetem, M uod ab ipſo proceſſit. Quod ſi vnus ſolidum
„Atilom ſoluerit, reliqui a reparatione damni libe-
dndu rantur. D
. IX. Ad reparationem damni tenetur De damno
keimde non ſolum, qui dolo malo alteri nocuit; ſed & bPer pur
imume qui praeter directam intentionem per negli- neelelr-
tumalr gentiam ſeu culyam, quam cuitate facile erat.
, 3
o echin, Haec enim non minima pars eſt ſocialitatis, ita
id ne circumſpecte agere, vt noſtra conuerſatio aliis
bus enm non fiat formidoloſa, aut intolerabilis. Quin
benenſi & ſaepe ex peculiari obligatione quis ad accu-
d. ratam diligentiam adhibendam adſtringitur.
iquodfeh Imo & leuiſſima culpaad reparationis neceſſi-·
ls,Ail tatem ſufficere poteſt; ſi modo negotii (¹)
Song natura exactiſſimam diligentiam non VItro
m eni velut adſpernetur; aut eius magis, qui
Ebeant. h L4 damnum
gehenem J
I. Vbi ſum cxcuſſerit &c. Quod exemplum ab ipſo Au-
8 ſolnendh Gtore in Opere maiori adlegatur, Lib. III. Cap. J.

nr. ( §. 5. Iſr hej S
e §. IX. (1) Adludit heic Auctor ad nonnullos
nfirindsee. contractus, v. c. Depeſitum, qui, ipſius ac jurecon-
oGt, fultorum Romanorum iudicio, exactiſſimam dili-
ntulett; gentiam ac circumſpectionem non depoſcunt. Sic e.
2. ſi is, apud quem arcula depoſita eſt, conclaue vel
arcam, qua eam reconditam tenebat, ex incogitan-
tia minus bene occluſerit, ac propterea furto ablata
fuerit arcula; ad praeſtandam eius acſtimationem

alenn, 1
alreri, qui eam depoſuetat, non tenebitur queniam

, agne
i Hek erolue- ene
anſ ane ad tantam ſeſe diligentiam obſtrinxiſſe non cenſe⸗
n 66 M Lur,

eil e ee . .

2

. 7
2

1698 DE OFFICIO ROMINIs

damnum accipit, (2) quam qui dat, culpa

M tem laedat. J”òMD
De damne §. X. Verum qui per caſum fortuitum & ci-
tenetur: quia, cum nihil ſit admiſſum, quod
imputari ipſi queat, nulla ratio eſt, quare
potius is, qui inuitus fecit, fatale malum
luere debeat, quam alter, qui paſſus eſt.
De damno §. XI. IIlud quoque naturali aequitati

fortuitum
dat Os.

per ſeruum congruum eſt, vt ſi homo noſter citra culpam
dato, noſtram alteri damnum dedit, id vel ipſi

penſemus „vel iſtum laeſo dedamus. Nam

ſferuus vtique naturaliter reparationi damni a
ſfſe dati eſt obnoxius. Cum autem ipſe non
habeat bona, vnde reparatio fieri queat.

eiusque corpus domini ſit; aequum ſane eiſt,
vt dominus aut damnum ſarclat, aut iſtum
dedat. Alias enim ſeruo daretur licentia

omnes pro libidine laedendi, ſi neque ab ipſo,

qui nihil, ac ne ſe ipſum quidem habet, neque

.

(2) E. g. ſi quis, explodendis machinis igniariis
ſe in loco ſolito exercens, nec coniiciens quenquam
ſcopo adſtare, receptui occlamare ante exploſio-
nem, aur vndique attente cuncta circumfſpicere negle-
xerit; eius potius, qui laeſus fuerit, quam ipſius cul-

Pa erit.

VvVvVerſetur; aut niſi magna perturbatio, vel ne-
gotii circumſtantia, accuratam circumſpectio-
nem non admittat; puta ſi quis in feruore pu-
gnae, dum arma quatit, proxime ſibi adſtan-

per caſum tra ſuam culpam laeſit, ad reparationem non

à do-

ET
—
4 Comino .
Ninkvel

ihlam verbe

leloinde h⸗

.XIl.
Mlra uegu
ttiam citta
lamgeneris

eterint, d

—

ENII. ()

Ulggnemn in ri

haud unt.
tis dammnutne
Hationemn ten
animal enim
annun Pro
linne, dile
TIVM Li.
Mehtem ment
lemum dato,
IImunem t
Nloque libe
Qunm guide
mnumaer
mno ridetut
meim . gu
l, ugan
niſe cuipan
udentioj

ctio ſe

IW¶ Er cIVIS LIB. I. CAF. . 169

a, aig a domino reparatio damni obtineri poſſet.
tio, ſelt Nam ſi vel maxime ob laeſionem dominus
cumſedir ipfum verbeéribus aut carcere velit plectere,
nfeinen laeſo inde haut quidquam ſatisfieri poteſt.

.

ſbidn. 6. XII. Quin & idem circa (3³) animalia De damne
noſtra asquum eſſe videtur, vt quando illa, ab ae ral
rtuitun A etiam citra noſtram culpam, & contra natu- 30
aionenum ram generis ſponte commota, alteri damnum
lum, NS gederint, dominus (2) vel damnum ſarciat,

O00.

del, d e. S L 5 vel
tale malum Z L .
allus l. §. XII. (1) Agitur hic de animalibus, quae vſum

l Dequili aliquem in vita habent, aut ſaltem feræ natura ſus
en de haud ſunt. Nam ratione ferarum beſtiarum, ſi per
citta en eas damnum datum fuerit, ſemper quis ad eius repa-
e rationem tenerur. Vid dicta a me ad J. N. & G.
zmus, Nn Leb. III. Cæp. I. §. 6. not, 7. Ed. nouac.

tiani Qarni (2) Ad neutrum, meo quidem iudicio obligarur:
em ile mm.

animal cnim, cum ratione deſtitutum ſit, eo ipſo
. damnum proprie ſic dictum, & ad feparationem ob-=
ſeti qllen, ligans, dare non valet. Vid. dicta a me ad GRO-
um ſane eln TiIVM Lib. II. Cap. XVII. §. 21. not. I. vbi latius
1, Aun mentem meam explicaui, cur a penſando damno per
1 eenii fſeruum dato, aut eodem dedende, dominum non
did bi immunem reputem; cum e contrario eundem ab
veque i vtroque liberum exiſtimem ratione damni ab ani-
ubet, hecl⸗ mali ſuo dati, ſi ad hoc culpa ſua nihil contulerit.
%1 Quam quidem diſtinctionem a me factam inter da-

– mnum a ſeruo & ab animali datum, reiicere hic pri:
, iiri⸗ mo videtur OTTO, poſtea ramen ipſe ſententiam .
Achinis 1 un meam, quoad poſteriorem caſum, approbar. N,
ciens * ait, Engamis caſus, quibis aliquam domini interue-
te 4 niſſe culpam non licet praeſumere, aut quibus quinis
Imſpicen⸗ 1 prudentior cauere ſibi ab animali potuiſſet; plane cuins
guum, Grotio ſentio, abloluenaum eſſe dominum; id 1ued

gaa

1

I70 p oFrFrIcIo HoNINSs ng

—.— —

velanimal dedat. Nam ſi ab animali, qued porum
in libertate naturali degebat, laeſus fuiſſem, meumtepata
= poteram (h; goodiwst

L ex comparatione furioſi, aut infantis, per quos da. —
“ mnmnnum datum, aut occiſus eſt aliquis, apparet. Quae undek, gui
pracciſe mea theſis eſt. Et quod ad exempla damni blenſihlact
per futioſum aut infantem dari attinet, de his copioſe ea, glnt ad hi

diſſerui in Additionibus ad nouam ed. Z. N. & G. tumquigenne
Lib. III. Cap. I. § 6 not. 9. Equidem O. CLAMER. Uuettneilli
AVG VST. von dem BVSCHER, E4. Weſtph. in Dii- eier liebint

ſertat. Lipſiae 1729. euulgata ſub hoc titulo: Domi. vihſungamni
num ex faczo animalis praeter culpam non obligari lerempülltn
&c. refutare voluit ca, quae de ſeruiès propoſueram, Eamoltl, n
vnica hac addudtus ratione, quod (vt ſupponitut) ſliore leniln
ſeruans, nihil habens proprii, non magis reparare tekt. Kerero
damnum, quam aeimal, poſſit. Verum tametſi ſer-⸗ ofrienten
uus nihil proprii habeat, eiusque operae deque, ac celttomini
cuncta quae poteſt acquirere, ad dominum pettit- Dronuntinel
neant; ſtatim ramen ac dominus eum dediderit, i: 1, cliſetuns.
qui damaum paſſus eſt, operis eius vtendo, habebie qundamnin
ynde damnum ſarciat in ipſo ſeruo. Ponamus ho- Aelt eo m
minem, qui ſernus non ſit, nihil ramen in bonis ha- (ndjti (
beat, damnum alteri dediſſe: ſi ad ogeras idoneus ſir. lunduri D
ex quibus is qui damaum paſſus eſt crediderit ſeſe (ominuſet
aeſtimationem eiuspoflerecipere, nonne operas ipſi arenme
praeſtare tenebitur, dosec harum valor concurfat ſionen t
cum aequa damni aeſtimatione? Etnihilominus con: mmiwilotet
ttarium ex ratione allegata ſequererur. Habeatur betet, meze
quantum libuerit ſeruus aeque ac animal in bonorum (leuum
numero, propterea tamen homo exiſtere non de- tlone omnen
iiinit, & conſequenter ad damnam datum reparaun- obtinuiſlet
Jqum tenebitut, ſi ex ſolis iuris naturalis priacipiis, onſtrandn
de quibus inter nos agitur, tes diiudicanda ſir. Nec udorispi
poſſunt iura proprietatis per ſe ipſa eo uſque extendi, ndiuppee

Vt facultas detur domino legitime imgediendi, qo edant, ez

4

S„ FEr cCIVIS LID. 1. CAr. VI. 171
wli, dl poteram vtique qualitercunque damnum
us kullen meum reparare, illud capiendo, vel occiden-

ern do; quod ius ſane per alterius dominium tolli

ter A .
aret, Qu’ miaus is, qui damnum a ſeruo eius paſſus eſt, poſſi- “
nhuum bilem ſatis factionem accipiat. Sed vt deſtruerentur
lekicile ea, quae ad haec probanda attuli, de eo ne cogita-
1M, tum quidem eſt. Sufficit quod dominus non abſo-
0,CLANMR Aute teneatur ad dedendum ſeruum, quem naturali=
et uhi⸗ ter licebat impetere, & quod liberum illi ſit, ſerua-
n: , ipſum damni aeſtimationem ſoluendo aut dedere,
1ul Alei ſie re magis futurum ſibi exiſtimet, ſatisfactionem 2
voluettll, ſe amoliri, quae aliquando omnem vtilitatem a poſ-
ko itu) ſeſſione ſerui ſui ſperandam lengiſſime ſuperare po-
ſinkoen e teſt. Sic vero ordinarie is, cui ſeruus deditus eſt.
h, proprietatern eius acquirit, & in locum prioris ſuc⸗=
mune Cecdit domini, qui ſeruum dedendo, non voluit eum

nrieln i pronuntiate liberum. Quod ſi contigerit poſtea:- Vr
ninumn K 1, cui ſer uus deditus eſt, plus ex eo vrilitatis capiat,
lllei quam damni aeſtimatio requitebat, hoc ipſius lucre
lo, ht ccedit co magis, quo peior e contrario eius foret

o. .. .
voninA onditio, ſi omne ex dedite ſeruo lucrum haud qua-

ntoise quam damni aeſtimationem adaequarec. Ceferum
vihanne ſ dominus, ſeruare ſeruum ſuum cupiens, Bec alioquin
eligeni 4 habens unde pro damno ſatisfaceret, hanc iniret con-
nr oeuſ diltionem, vt ſeruus praeſtaret operas, donec inde
lot conel gqamni valorem luctifecerit, qui damnum accepit de-
loginn de peret, mea quidem ſententia, ca te contentus eſſe,-
. Bin s, ſeruum domino ſuo reddere, poſtquam hac ra-
linboneid tione omnem quam poſtulare poterat repatationem

ſere NG obrinuiſſet. Plaura alia huc afferre potcram, ad de-
tun en monſtrandum, quam parum firma & confuſa ſint
lis ginciy auctoris principia;, qui occaſion:m mihi iſta profe-
mdlt rendi ſuppeditauit. Sed quae de cetero ad me perti-
ie ann nebant, ea hic nota iam nimium long? somplesvs
.

7
4

172 DOFPFICIO He MINIS

ex eodem ſenſetim, reparatio autem damni
longe ſit fanorabilior, quam lucri adquiſitio;
adparet, recte a domino animalis poſtulari,
vt damnum datum reparet, aut ſi tanti non
L ſit ipſi animal, illud noxae dedat.
Oſfficia mu- §. XIII. Sic igitur qui damnum alteri ci-
rua laeden- ,a dolum malum dedit, vltro reparationem
tis aclacſi. debet offerre, teſtarique malitiam abs ſe abfu-
iſſe, ne laeſus ipſum pro hoſte habeat, ac vi-

ciſſim hoſtilia intentet. Qui autem per mali-

“ tiam altetum laeſit, is non ſolum vltro repa-

rationem damni debet offerre; ſed & poeni-

tentiam ſui facti oſtendere, veniamque petere.-
Viciſſim laeſus, reparatione obtenta, poeni-
tenti ac petenti veniam dare, & cum ipſo in

Vt vindiéa gratiam redi e tenetur. Nam qui repara-

n vitio- tione damni & poenitentia adquieſcere non
te

mi ſui obſequatur, adeoque ex cauſa ſuperua-
cua pacem inter homines abrumpat. Qno

quam aegre facere illis, qui nos laeſerunt, eo-
“ rumque

(3) Dominus animalis non niſi iute ſuo vtitur.
Applicatio itaque regulae ab Auctore allegata, &
Praeſenti negotio protſus aliena eſt.

non potuiſſe viderur. Et cum dominus ex eo
animali lucrum capist, (3) ego vero damnum

vult, ſed vindictam vtique manu ſibi quaeſi-
tum it; nihilaliud agit, quam vt acerbitati ani-

nomine damnatur etiarn naturali lege vindicta,
quae nullum alium finem habet propoſitum,

174

—

tümgpe col
proniotes an
Mltlus Cffe

premi
reniqe

Ks

Dr 40

NMALIO

IL, 417.
FICNO

UON. u
tur inelle

lorum in

lebenllr:

—
kaflu, ſien

NIS

Ominus er4
yero dawnuun

utem dind

li aduihin

lis Polelni,
ſt tanti n

t.
um alteri

repatatgen
h absleah⸗
lbert, 1 1. “
tenn er i
Wrotehn
ſed & de .
hmqe ee e⸗
tenta, el⸗
Vcum n

n guiteßn⸗
Uielcere nin
ulbiquel

ebititſan .
zulaſupelle:

lielerun e⸗

—
ineſioftin

Aezn,

habeatur: vtique non canis ſum, ſed aeque ho-

ET CIVIS LIB. I. cCAP. VI. 173

222 4

rumque dolore noſtrum animum ſatiare. Eo
proniores autem mortales ad condonandas

mutuas offenſas eſſe decet, quo frequentius
ipſi ſupremi Numinis leges violant, eoque &

ipſi venia quotidie opus habent.
Ai g R A E E A Ne : B Geue
CAPVT VII.

DE AGNOSCENDA NATV.,

RALI HOMINVM AEQVALITA
TE, ALYERO CGCENERALI OoPFHP—
FICIO CVIVSLIBEY ERG A
QEEMLEIBEYTI.

§F. I. ß”MB

st homo animal non modo ſui conſeruan- Ve qwisqus

di ſtudioſiſſimum, ſed & cui inſita ſit slerum
delicata quaedam ſui aeſtimatio: cui ſi "eſtimet ae
J tractet, tan-
quid detrahatur, non minus ſaepe commo- gaen.
ueri ſolet, quam illata corpori aut rebus paliter ſibis

noxa. Quin in ipſo bominis vocabulo iudi- aequalem.

catur ineſſe aliqua dignatio; ſic vt uliimum Alterum
ſimul atque efficaciſſimum argumentum, quo Dacen 3
aliorum inſolens inſultatio retunditur, iſthoc?Ame

Mm
§. I. Nos eſt hic repetitio inutilis, aut regula ſu-
perflua, ſicat OTTO exiſtimat, hac innixus ratione,:
j quod

— , £

174 bDF OFFICIO HOMINTIS

mo atque tu. Qum igitur natura humana
omnibus aeque competat; & nemo libenter
velit aut poſlit illi ſociari, abs quo non ſal-

tem tanquam aeque homo, & communis

(2) vid. J. naturae particeps aeſtimatur: ideo (a) ſecun-
N. & G. do loco inter officia quorumlibet in quoslibet

Lib. III. habetur, Vt quisque alterum hominem aeſtimet

lem, ſeu vt aeque hominem.
In quo con- §. II. Conliſtit autem iſthaec hominum

Cap II. atque tractet, tanquam naturaliter ſibi aequa-

ſiſtat illa aequalitas (1) non in eo ſolum, quod homi-

num

„

quod naturalis hominum aequalitas generale ſit ſocia-

litatis fundamentum, & conſequenter officiorum

emnium cuiuslibet erga quemliber. Quae enim in-
S ter homines cernitur focicetas, non ſemper cos ceu
aequales reſpicit, ſed datur ſaepius quaedam inaequa-
litas, quae efficit, vt alter ſuperior ſit, alter infe-

rior, aut per naturam ipſam, aut vi praccepti cuius-
dam legis naturalis. Vt adeo ſub praetextu huius
ſuperioritatis facile quis eo opinionis queat procede-
re, ac ſi plus ſibi poteſtatis in inferiores ſuos compe-

tat, quam per legem naturalem conceſſa eſt, ipſe-

que ab omni erga illos officio ſit ſolutus. Conſide-

randa ſaltem erit deteſtanda illa conſuetudo expo-

nendi & interficiendi etiam infantes, quae adeo lon-
go apud Graecos & Komanos tempore inualuit, ve

quis certo ſibi perſuadeat, ad quanta homines ſcele-

ra obliuio aequalitatis naturalis perrrahat. Junga-
mus his Deſpotiſmum illimitatum, quem tot olim
principes in ius verterunt, nec nulli hodienum in di=
uerſis orbis regionibus ſibi vindicant.
§. II. (1) Seu potius iſta virium aequalitas heic
prlanae non attentitur, vbi de aegnalitate morali agi-

11
———————
numadoltor
Cenns, pte
temn adkerre
lante dexte
ſc eine,
Coribus anin
noneo minn

Aduerſus ali
iis igem e⸗
öl concecat
Kcontra nen
eennis ſottan
(eieriorisch
Muniziuris

en. & u
1 ſum Vti m.

(d aleigan
unner homnie
Rleet fege

Aei (2).

—
tur. Oimne

cam hominu

umpoteſt,
Colligere, ne
omines nar
2) t ce
untalis 00

IG¶ rFrr CIVIS FIB. I. CAr. vV. 17 5
n Aamm num adultorum vires fere ſint aequales, ha- vaturalie
emo lbere Renus, vt etiam imbecillior robuſtiori mor- aequa litaz⸗
uom. tem adferre poſſit, per inſidias, aut adiu-
comandd Uante dexteritate „armorumque habilitate:
ler ſed & in eo, quod licet vnus prae altero variis

tinqolte dotibus animi corporisque a natur⸗ ſit ornatus,
im Am nonco minus tamen legis naturalis praecepta
er ſa: aduerſus alios ei ſint exercenda, atque ipſe ab
Aliis idem exſpectat, nec ideo plus licentiae
e honun ipſi concedatur alios iniurjiis afficiendi. Sicuti
nodho. S contra neminem parca in ipſum natura, aut
4 U tenuis fortuna, per ſe ad id condemnat, vt
Qdeterioris conditionis circa fruitionem com-

engleſtlri⸗ munis iuris ſt, quam alii. Sed quae vnus ab
t him altero poſtulare aut exſpectare poteſt, endem
ve⸗ alii queque, ceteris paribus, ab eodem de-
atne bent: & quod iuris quis in alios ſtatuit „ eo
ſe aeriè ipſum vti maxime conuenit. Obligatio quippe
ueceht iu acd colendam cum aliis hominibus vitam ſocialem
nerin i „mnes homines aequaliter ſtringit; nec vni ma-
enfee Lgis licet leges naturales in alio violare „quam

ſuos CONO H
nloetwdo e . . . —
nedn tur. Omne enim illud, quod aequalitatem phyſi-
e inuilii, cam hominum in genere concernit, conſiderari tan-

1bomirsſe tum poteſt, ceu indicium aliquod, ex quo liceat

Mdhu, GAH colligere, nec voluiſſe Creatorem etiam ratione iuris
*ũ ec homines naturaliter inaequales efſicere.
8 . . ——
djenln nd. (2) Et conſcquenter, ſi quis ad praccepta iuris
1

datutalis, omnium hominum communis, erga alios
haliu i violanda promtum & paratum ſe oſtendat; co ipſo
M iſtos

176 D OFFICIO HOMINIs

—

Etſi nec deſint populares rationes eam aequa-

litatem illuſtrantes; puta, quod ex eadem

ſtirpe omnes deſcendamus, eodem modo naſ-
camur, nutriamur, moriamur, quodque

Deus nemini de ſtabili & inconcuſſa fortuna

cauerit. Sicut & ſcita Religionis Chriſtiange
parando Numinis fauori non nobilitatem;,
potentiam, diuitiasue, ſed pietatis ſincerita-

tem commendant, quae aeque in humilem,
quam illuſtri poſitum loco, cadere poteſt.

Conſectaria G. III. Ex hacce porro aeqaalitate (1) con-

O

ex hac ſequitur, eum, qui aliorum opera ad commodum
uſum vti vult, viciſſim quoque in eorundem vſus
1. Ei liten. ſeſe diſpenſare debere. Nam qui poſtulat, t
ter alier alii quidem ſibi inſeruiant, ipſe contra ſem-
per

aequalitate
reſultantia:

alteri inſer-

—

iſtos ab eorundem erga ſe obſeruatione, quantum in
ſe eſt, abſoluit. Id quod in bello locum habet, cum

reftrictione tamen, quam adhibui in Additione no-

uae ed. de J. N. & G. Lib, III. Cap. II. §. 2. not. 6.

S., III. (1) Duo ſunt conſectaria, quae in hoc
compendio Auctor non praetermittere, ſed vel pri-

mo collocare loco debuiſſet. I. Omnes homines;

ad maturam aetatem prouectos, naturaliter eſſe libe-
ros, atque inuicem independentes. 2. Non ob-
ſtante illa, quam conditionum diuerſitas inducir in-
aequalitate, eos, qui vel maxime ſuper ceteros eue-
Gti ſunt, inferiores ſuos;, tanq uam naturaliter ſibi
aequales tra ſtare poſle ac debete omnem faſtum ac
inſolentiam deponendo, nihil ab ipfis praeter id:
queod ſibi debetur exigendo, illudque ipſum, quod
optimo iure illis debetur, benigue atque humaniter

exigendo.

perimmun
zegliles du
lne ni⸗
icnei, gui

Agne ſibl;

dumaliis ſa
cereſtbiſoli
ſbbi tlopan
in mnedio o
mo inte po
lepis natura
ce ig nen
lii amnig,
ittat,
K. W. d.
Juomodh
iis iner ai⸗
tangnamn D

uurite aca

—
1 ()
0TTON

otins m

ariumg her
literlium
Pectu iutey

Auctor polt

lim in
Aetat, zi

omuibis Pr.

NIS

——
eam aeq
od er een

emmodto n
r; gvolge D

cula onnn
8Chriltim

nobilitaten.
nis uceria.
humilem,

epotel,

nte (1) .

mnul

,undan 2/
poult,V
(dolk ſel.

K*

Snnagtiumit
he,Olantin

cum lubeheun
oliione to⸗ .
1 n m,

1 .
te, Ael e

vne; Rohunen

liteſcle

2. M

. ſett b⸗
Ctuinctarn

perceleld it

nitüld
ven filnn

quomodo quis ſeſe debeat gerere, (1) vli

potius & magnac vtilitatis hoc eſt conſectarium natu⸗
ralis hominum aequalitatis; quippe cum con-

ier

*

—
2. . .

ET CIVIS LIB. I. CAP. vI. 177

— — 4

per immunis eſſe cupit, is alios vtique ſibi in- aiat, &

aequales ducit. acgunm ſo-
cum ius per-

Inde vti ad ſocietatem quam maxime ſunt“t te
idonei, qui facile endem omnibus permittunt,“’.
quae ſibi; ita plane inſociabiles ſunt, qui
dum aliis ſuperiores ſeſe exiſtimant, omnia li-
cere ſibi ſolis volunt, & ante ceteros honorem
ſibi arrogant, partemque praecipuam ex rebus
in medio poſitis, vbi nullo prae reliquis exi-
mio iure pollent. Vnde & inter communia
legis naturalis officia eſt, vt ne quis, cui pecu-
liare ius non eſt quaeſitum, plus ſibi, quam reli-
quis arroget, ſed alios aequo ſecum iure frui per-
mittat.

§. IV. Eaden aequalitas quoque oſtendit, 2. E! in dis.
tribuendo
S — inter alios
ius inter alios ipſi ſit diſtribuendum; nempe r zure ae-

tanquam acquales eos tractet, & neutri praeter quum ſe

merita cauſae quid prae altero indulgeat. Secus praebeat,

enim

1

§. IV. (1) Neque hic regula occurrit, quae ex
OTTONIsS ſententia plane ſit exira oleas. Iuſtum

trarium] fieri nequear, quin ſupponatur, natura-
liter alium alio potius habere ius ad res, quarum re-

ſpectu iure vere aequali vtuntur. Diſtinctio, quam

Auctor poſtea proponit, inter ias hominum perfe-
&tum & imperfedtum, regulam quoad eſſentialia haud
alterat. Si ex.. princeps pro co as par eſt meritum
perſonarum ſpectans, ex candidatis vnum reliquis
omnibus pracferat, qui ad idem munus adſpirarunt,
B aus

6 1

.

*

1

17 8 PDfF OrFICIO HOMINI1Ss ETI

—,— —
enim ſi fit, is, qui poſihabetur, contumelia oit adiudis
ſimul & iniuria adficitur, & dignatio a natura commodius
data eidem detrahitur. eclt, gui
Vngde conſequitur, vt res communis aequali- ustemonet

bus portionibus inter aequales iure ſit diuidenda. e mnhl det
Vli diuiſionem res non admitti, (2) eadem com: ( V. (.

muniter vti debent, qui acquale ius habent, idque, zlimn, 1—
ſi quantitas rei permittat, quantum quisque feciente,
velit: ſin res iſtud non ferat, vt tunc vtantur enulesett
ea re praefinito modo, (3) & proportionate ad ahſ, dein
numerum vtentiun. Alius enim modus exco- (eutt,
g'tari non poteſt aequalitatem obſeruandi.
Quod ſi autem neque diuidi res, neque communi-

ter haberi poſſit, vſus eius ſit vel alternus, vel commm
ſi ne hoc quidem ſuccedat, aut reliquis aequipol- ilitelngnar
DW lens praeſtari nequeat, (4) per ſottem vni ves Eenet, on
. . erit ilezdtem
lecehtuniͤſt

aut varia conferat munera illis, qui ad ſingula maxi- iner Hartici
me ſunt idonei, ipſa hacc meriti inaequalitas in cana dionem,
didatis variis, Tes ad iuſtam & progportionatam aequa- (hleigte to
litatem redigir. Quoniam tamen in huiusmodi caſfi-· ni lepnevan
bus nullus ius perfectum habet ad rem, quam expetIt, nttter heceſh
conſequendam, princept ne ſic quidem facit alicui oiiu conli
iniuriam proprie dictam, ſi & minus dignos praefe- dein do
rat. Verum hoc ad externum tantum uris effectum Monadkinun
pertinet. Quoad inferiora negotii princeps non de- (um ſha
ſinir propterea perſonas iſtas,, quaſi naturaliter (g) Jil
aequales haud eſſent, tractare, arque ita in officium z.
ſuum peccate. Vid. I. N. & G. Lib. III. Cap. I. §. 3. l

(2) Vt ſunt flunius, fons, &c, here
(3) Vt ſi paſcua ſint gluribus communia. optie in
(4) CARMICHAEL hic proponit medium, quod turaliter ae
commodjius exiſtimat eſſe, ſcilicet yt, quorum res c, li,

commu-

„
4

u “ ET S EIE. I. cAP, vII. 175
contudi exit adiudicanda. Nam in eiusmodi caſibus
atid suum commodius, quam ſors, remedium inueniri ððͦJUVU
. nequit, quippe (⁵) quae opinionem contemn- “
Minnis eſßli tus remouet, & cui non fauet, de d ignatio-
t ie ne nihil detrahit. e ig
1) edom §. V. Contra hoc officium peccatur per ſu-= 3. Vi ſeper-
üeri perbiam, qua quis nulla de cauſa, aut non ſuf-Siam auser
ntum gnoge ficiente, aliis ſe praefert, (1¹) & velut in-
tiueum gequales eosdem prae ſe deſpicit. Nulla de
numinnd anſa, dicimus. Nam vbi quis ſibi rite ius
modpdir quaeſiuit, quod ipſi prae aliis praelationem
1 obleuii M atz
Heltecunnd:. ;

ligtisA illi relinquatur, qui licitando plurimum reliquis of-

. ſytin inn ferrct, Proportionatum tamen iuri acquali, quod
, ifple ad rem habet ; qua ratione quilibet partem ſuam
recepturus ſit. Reuera omnia hic redeunt ad pacta
. mi inter participantes inita, qui conſentire debent in
egualias inan auction em, aut ſortem, aut aliud medium. Quod
monren iee ſi plerique hoc vel illud clegerint ac probarint, ce-
Eimmodicl teri fepugnando diutius vtique peccarent, quoniam
nh “ pratter neceſſitatem pacem turbarent. Sin arbittum
ni porius conſtituerint, eiu: que ſententiae ſe ſubie-
niden Lerint, oportet ezm amplecti, ſeu beae, ſeu male

neen Pronuntiatum fucrit, dummode nibi- .
dch enP „dummode nibil mala ſide ge-

nni ſtum ſit. Vid. infra Lib. Il. Cap. I. S. 10.
— (5§) Vid. Diſcurſus meus de natura ſortis, g.
u

cun 38⸗
1071l„ 9. V. (1¹) Imo non aliter, quam per effectus aur
i.l ſigna externa contemtus, ex ſuperbia fluentis peccatur
„Ppropric in Officium conſiderandi alios, tanquam na-
nme al turaliter acquales. Vid. dicta a me in Rd, noua J. N.
Nirme Sn G. Lib. 1II, Cap. II, 5 6, not, 3.

rFt horun
1) 4 oon

Ue it in l

I180 D OFFICIO HOMINIS

haee

11
dit; (2²2) recte illud exercere & tueri poteſt, anndlemm
citra tamen inanem faſtum, aut aliorum con- Iiseltceni
temtum. Sicuti & contra quilibet alteri prae- mimiusa
lationem honoremque, qui ipſi debetur, me. ceo N m
rito praeſtat. De cetero verae generoſitati mrlint r⸗
ſemper comes eſt honeſta quaedam humilitas, mugsspace
quae conſiſtit in reflexione, quam facimus ſu- cbatameli
per infirmitate naturae, & erroribus, quos hane wiole
olim potuimus commiſiſſe, aut deinceps pol- grinte
ſumus committere, qui non minores ſunt iis, B
qͤjuiab aliis commirtti poſſunt. Per quam ef- ese
ficitur, vt nos nemini praeferamus, teputan-
tes, caeteros aeque bene ſuo libero arbitrio, HMU
ac nos, vti poſſle, quo aeque pollent; cuius Dt
legitimus vſus vnicum illud eſt, quod homo 1N
pro ſuo reputare poſſit, & quo ſeſe aeſtimare 7MN
aut deſpicere queat. 7ERI.
Nulla autem de cauſa ſeſe efferre, reuera 6VI.
ridiculum eſt vitium; quia & per ſe ſtultum,
propter nihil ſe magni facere, & quia alios
omnes pro ſtultis habet, quaſi ipſum citra ra-
tionem eſſent aeſtimaturi. MMer 4
4. Vi con. §. VI. Magis adhuc peccatur, ſi quis, con- gue
raneunge. temtum aduerſus alios oſtendat ſignis exteriori- ate
Ham, see, Pus, (1) factis, verbis, vultu, riſu, ac qua- mullet il
„cunqdvðue
(2) Quod tamen ita accipiendum eſt, vt ius per⸗ Merſe.,
fedtum ſit, quod ordinarie a pacto aliquo, aut aucto- ſchei⸗
ritate ſuperioris communis otiginem trahit. Vid. in- ant, N
fra Lib. II. Cap. XIE. §. 13. 71.
§. VI. (1) Neceſſe tamen haud eſt, vt exteriora rnde

15 EEI CIVIS LIB. I. CAr. VII. 181 .

—
eripoeh., cunque contumelia. Quod peccatum eo dete-
jorum d- rius eſt cenſendum, quo aſperius aliorum ani- “
altetien mi in iras ac vlciſcendi libidinem concitantur.

tbeh. Adeo vt multi deprehendantur, qui vitam
geleſtai malint praeſenti periculo exponere, multo
n buuniltun magis pacem aduerſus alios abrumpere, quam
beimsſ-. contumeliam inultam pati. Quippe cum per
ibes, liu hanc violetur gloria & exiſtimatio, cuius inte-
eincens e gritate & vigore omnis animi volùptas conſtat.
Otes ilotic,

e un d eE Ke N e R A N L . Ae N d dl

us, lepuun⸗
alr, CAPVTENIII.

glemzan DE PROMISCVI8S OFFICIIS
„Jukm HVMANITATIS EXERCENDIS.
edin TERTIO GENERALI OFFICIO
6CVIVSLIBETYERGA QVENIʒJ..
LIBEZTIT ”M

etre, lenn
ga4 5. 1I.
ä ; “
Nter oficia quorumlibet erga quoslibet, & Vi qniliber

quae propter communem ſocialitatem ſunt alieriu vti·

,
guig mudem ocla aK
nla i⸗ exercenda, tertio loco id ponitur, (a) Yt tatem,
gtiseRel l — — . . quantum
ſ u quilibet alterius vtilitatem, quantum commode vmmode
te⸗ haec ſigna in ſe ipſa cum iniuria coniuncta ſint; ſed
, in, aec ede . infatiolis habeni
ne, dſufficit vt ſciamus, quod pro iniurioſis haberi que-
go 1, ant, quodque qualitatem hanc ipſis impoſuerit con-
rchi, . ſuetudo peruulgata, aut ſaltem opinio eius, erga 1
in quem deliberato animo proſeruntur,
4, eee e.

1

182 pDk OFFICIO HOMINIS 11
doreſt, pro- poteſt, promoucat. (1) Cum enim cognatio- ll. N
moueat. nem quandam inter homines natura conſtitue- pere benen
Tertium rit, parum fuerit, alios non laeſilſe, aut con-. ben, Nipl
abſolutum . . .1.. .
SPeinm. temſiſſe; ſed talia quoque in alios conferenda, (hehluhll
(a) vid. aut inuicem communicanda, ex quibus mu- Tum, ſtali
J. N. & G. tua inter homines beneuolentia alatur. i, ſalem
Lib III. Proſumus autem aliis vel indeſinite, vel def- Eorum, ga
Cap. III. nite; & quidem vt vel nihil nobis, ſcilicet pr romotum
officia innoxiae vtilitatis, vel aliquid, nimi- EIWV 1
rum per beneficia alia, decedat. üühomibe
Quomodo 86. II. Indefinite aliorum commoda promo undim-
aene tum it, qui nin ee corpus ſuum prõbe exx n, mole
ie (olit, vt vtiles ah actiones in alios proficiſci boel: qu⸗
. queant; aut ſi per ingenii ſolertiam talia in: (penhae ve
ueniat, quibus vita humana reddatur inſtru- humanits
Gtior. Vnde contra hoc officium peccare ſunt innmice r
cenſendi, qui nullam honeſtam artern addis: preſknlen
cunt, vitaque per ſilentium tranſita, animam greaqnan
pro ſale habent, ne putreſcant, nummos tan- (pele conh

tum & fruges conſumerenati. Et qui opibus ücomtermn
per maiores relictis contenti, ideo impune abs cuanemnl
“ ſe ignauiae litari credunt, quod aliorum indu- opiam, an
Hlria iam ſit partum, vnde victitent. Et qui (l; onr n
diuitiis ſoli incubuere repertis, nec partenm

poſuere ſuis. Item, qui ad porcorum inſtar —

neminem niſi morte ſua exhilarant. Et id fao- c.I
rinae alia otioſa terrae pondeer. uundi ſan
— itehiitad
§. I. (1) Hoc ofſicium non niſi imperfeltam obli. le
gationem imponit. Vide ſupra Cap. II. §. I4, not, . Nm⸗

15
——
cognato⸗
1 conitue⸗
e, altcol⸗
conſetenle,

gaibis nl .

dtut.,

te, el ⸗

ſellcek
iguid, nin.

wde ptann⸗

mnfiche
lios ntafi
tlamtdi.
Adunur inl .
n herrnell

atteim Alr⸗
a, 1. imin

ummos tin⸗
guicſit

himhunein
muu e

. tun

ris corundec conatibus remoram iniiciant. ?“

rkoſſunt.

ET CIVIS rIE. I. CAP. VIII. 183

5. II. Viciſſim is, qui de mortalium ge Oiid de8
nere bene mereri inſtituunt, ceteri hoc de- beamus il-

bent, vt ipſis ne inuideant; (1) nec praecla- lis, qui de
lico be-

e Ieren-⸗
Tum, ſi alia non ſit via paria cum iſtis facien- tur. .

di, ſaltem celebritatem memoriae famaeque
eorum, qui praecipuus laborum fructus ell,
Promotum eant (2).
§. IV. Deſinite quis inſeruit, quando cer. Qiomodo
tis hominibus indulget, quod ipſis vtilitatem Proſimus a-

liis definite,
uandam adſe
quandam adferre, d vel citra ſuum detrimen- ber Gcis

tum, moleſtiamque aut laborem praeſtari noxiae
poteſt: quale quid non libenter in alios di- vrilitatu.

ſpenſare velle, deteſtanda malignitas & in-

humanitas habetur. Quae vocari ſolent res
innoxiae vtilitatis 3 ſeu quae accipienti proſunt,

praeſtantem non grauant. Vtiſunt, non prohi-
bere aquam profluentem „pati ab igne ignem .

capere, conſilium fidele deliberantidare, erran-

ti comiter monſtrare viam. Sic ſi quis rem ali-

quam amplius poſſidere nolit, propter nimiam

copiam, ant Jui⸗ adſeruatio eius ipſi moleſta

eſt; cur non malit eam potius integram re-

M 4 linquere,

§. III. (1) Quin etiam promoucndi atque adiu-
Vandi ſunt pro viribus, qui inſeruire quocunquemo-
do publico ſummo ſtudio contendunt; praeſertim ſi

egregiis ad hoc ipſum dotibus inſtruci ſint.

(2) Calcar enim hoc quoque addit aliis, qui add
imiranda eiusmodi excihpla h hac ratione excitari

De beneft-
ſic dictis.

184 PDF OFFICIO HOMINIS

17 (
linquere, vt aliis, non hoſtibus, vſum prae- an fulha
bere poſſit, quam eandem corrumpere? Sic iMud, &
non fas, nutrimentum perdere, vbi nos ſatu- mum ie
rati ſumus; neque fontem obturare aut occul- utisquoave
tare, vbi nos affatim bibimus; neque ſignna? mine, Vie
nauigationis itinerisque abolere, poſtquam iis muimenet
vſi ſumus. Huc pertinent modicae ſtipes lo- bium, au
cupletum in egenos collatze; item illa hu- umnpollt,
manitas, quae iuſta de cauſa peregrinantibus gatu len,
exhibetur, praeſertim vbi aliqua ipſos calami- te, & cum
tas oppreſſerit, & eius generis ali. m (3)
§. V. Sublimior gradus humanitatis eſt, ex K.VI v
ciis proprie ſingulari beneuolentia gratis quid in alteram cepit, euſie
conferre, impenſa aut opera laborioſa con- (enclt, i
ſtans, quo ipſius neceſſitatibus ſubueniatur, eumcbcan
aut eidem inſignis quaepiam vtilitas concilie- haniz repo
tur. Quae zar egoynv vocantur benefitiaz Faizmeh,
aptiſſima materia inſignem laudem parandi, ſi
magnitudo animi & prudentia eadem rie —
temperauerit. und
Eorum diſpenſationem ac modum fere con) xyIud
ditio dantis atque accipientis moderatur. In unloet
quibus id cumprimis obſeruandum, 1I. ne obſit mroullmnr
benignitas & iis ipſis, quibus benigne videtur feri, ſuatlemdein
(1) & ceteris: 2. deinde ne maior benignitas it⸗ anhe e
„ 7 Auamn eeantuyz
— — dereihiendi⸗
8S.vV. (1) Intempeſtiua enim v. c. liberalitas fue- 4 in iu
tit, mendico robuſto, aliisque id genus hominibus lum vien
largiri, quos coniicere omnino liceat abuſuros da- 10) bar
to munere ad alendam luxuriam, ad patrandum ſce⸗ )acnie
lus nequitiamue &c. leliue,
. lun ent

„

Is ET CIVIS LIB. 1. CA P. VII. 185S5
Vum hur quam facultas: 3. tum vr pro dignitate cuique
umpee di rribuatur, & quidem ante omnia bene meritis,
binn tum vt quisque noſtrae opis indigeat, obſer-
Are auteel- uatis quoque coniunctionis gradibus inter ho-
zneglen mines. Videndum quoque, quid cuique
polgunmn maxime neceſſe ſit, (2) & quid quisque no-
lcae “ biſcum, aut ſine nobis, poſſit conſequi, aut
tem ae non poſſit. 4. Modus quoque dandi multum
tegtiumts gratiae beneficiis addit, ſi hilari fronte, prom-
ilecl te, & cum conteſtatione beneuolentiae de-
u. mus (3).
niensud S. VI. Viciſſim in eo, qui beneſicium ac- De gratitu-
dnden cepit, exiſtere debet gratus animus; quo is dine.
borioſ An oſtendit, iſtud ſibi acceptum fuiſſe, dantique
ſbnenim eam ob cauſam fauet, & occaſionem quaerit
„paria reponendi, aut amplius, quantum eius

elusciNel.
nr kſi heri poteſt. Nam id non neceſſarium eſt, vt
Bmum M prae-
1 ealen (2) Quandoquidem in hiſce omnibus Auctor ipſis

verbis vtitur CICERONIS de offe. Lib. J. Cap. XIV-
Ndumſderr XVIII. explicari eius mens melius non poterit,
Oderuut. quam ſi exempfum, ab Oratere ac Philoſopho Ro-
nα mano adlatum, heic referam. Non sidem, inquit,

.
NMel . . .
dun,1 4 ſunt ſemper neceſſitudinum gradus, qui & temporum.
erilenn Nuntque, pergit, officia, quae aliis magis, quam aliis
loigni debeantur; vt vicinum citius adinueris in frugibus

,.
percipiendis, quam aut fratrem, aut familiarem; at
ſi li in iudicio ſit, propinquum potins & amicum,

.lbenint J uam vicinum defenderis.

had⸗ (3) Par quoque, ſi fieri queat, fuerit, inopum
ahlune praeuenire neceſſitates, iis clam ferre opem, ac tem-
cen

peſtiue; quicquid inſultationem oſtentationemue xe-

o olct, cuitarc, Sc.

Neceſſitas

refetendae

gratias.

E.

„ 4
I986 DEOFFICIO HOMINIS

—. —
praeciſe tantum reddamus, quanti id fuit,
quod datum eſt; ſed ſaepe ſtudium & conatus
obligationem explent.
Modo tamen nihil ſit, quod ei, qui bene-
ficium ſe dedille praetendit, recte opponi poſ-
ſit. Nam qui me ex aquis extraxit, ei nihil
debeo, ſi me in eas prius coniecerat.

S. VII. Ceterum quo magis ad deuinciendos

hominum animos apta ſunt beneficis; eo acrius
ad gratiam referendam incumbere debet, qui
iſta accepit. Saltem ne eum, qui fiducia no-

ſtri prior nobis benefecit, ob eam rem deterio-
re eſle conditione patiamur; neue beneficium
accipiamus, niſi animo nitendi, ne dantem
merito dati poeniteat. Nam ſi certam op eau-

ſam peculiariter alicui nelimus obligeri, lice-
bat oblatum beneficium dextre recuſare. Et
ſane ſi absque neceſſitate gratiae referendae
ſoret, contra rationem fecerit, (1) ſi quis

ſua temere iactauerit, & quod periturum pro-
S ſpicit;

4

§ VII. (1) Ex quo quidem ſatis apparet prout

plerorumque mortalium eſt indoles, neceſſum fere
eſſe, vt ad conferenda in alios benefſicia ſpes referen=
dae gratiae cos peculiariter commoueat. Ar ſi es

in ſe ſpedetur mero beneuolestiae arque officii im-
Pulſu exerceri vera beneficentis deber; eique quauis

retribetionis exipectatione multum decedit pretii.
Auctor noſter verborenus heic exſcribendo HOS-
BESIVM Ae ciue III, 8, non adteatit, eum ex diuer-
ſis plane principiis ratiocinati; quemadmodum ex

ĩis adparet, quae ipſe §. ſequenti traditt.

X S

E I

ſpicit, benel
Mocdo ommnis
centia & Kdue
ia: heque e
tuitne opis,
imitium.
VII
petlenullſir
Odiolamac de

(uamitighe,
ei & degene
iee iudicio
ſuult; ne

Drüiademuld

Qurtm humam

ln ſorotar

een, ſel vbi
K., occaltone

dionon ſole

fei Perit, ſi
m.! iamn en

umres hone
etelein

l Deri

hemcitcum
tendunt

—

EyIII.

eaungtatin

s Er clIVIS LIB. I. cAP. v. 187

nti id in, ſpicit, beneficium, prior conteerit. Quo
mEconm modo omnis tolleretur inter homines benefi-
centia & fiducia, vnaque omnis beneuolen-
i, qibee tia: neque efſet inter eos quicquam gra-
eOpponißt tuitae opis, nec vllum gratiae conciliandas
initium. .

=—

E

1it, einl
dtu. b. VIII. Quanquam antem in animo ingrato Quam foe-
geninciend per ſe nulla ſit iniuria; foedius tamen & magis da ac odioſa
eoaein odioſum ac deteſtabile habetur nomen ingrati,
eebet, ſi quam iniuſti. Qenſetut enim animi valde ab-
foucièe iecti & degeneris, ſeipfum indignum decla-
emdet rare eo iudicio, quod alter de ipfius probitate
benefie tulit; ac ne beneficiis quidem, quae etiam
ne dinen bruta demulcent, moueri poſſe ad concipDien:·

unce dum humanitatis ſenſum.
Plieni,E In foro tamen ciuili ob ſimplicem ingratitudi-
lecnak I mem, ſeu vbi quis nudi beneficii obliniſeitur,
e ſeee R, occaſione data, id referre negligit, (1)
1 ſt 20i0 non ſolet dari. Pars enim optima bene-
eiitunachhl⸗ ſicii perit, ſi actio, vti certae pecuniae, de-
ch tur: jam enim creditum eſſe incipiet. Et
cum res honeſtiſſimaſit, referre gratiam; de-
Arre l ſinet elle ita ſplendide honeſta „ſi ſit neceſla-
relme ria. Denique huic vni legi vix omnia fora
h enh eſſent ſuffectura, ob difficillimam aeſtimatio.

en, i nenm circumſtantiarum, quae beneficium vel
un intendunt, vel eleuant. Et eam ipſam ob
ete . S —R’ .
becelit S cau
n eila IYS . . . ſ i.
, eumn §. VIII. (1) Nec etiam in ſtatu naturali ſimpli-

emadoln cem ingratitudinem armis licet vindicare,

—

I898 Dk OFFI CIO HOMINIQs

cauſam beneſicium dedi, i. e. eius, quod dedi,
refuſionem mihi ſtipulatus non ſum, vt &
alteri foret occaſio oſtendendi, ſe honeſti amo-
re, non ex metu poenae humanae, aut co-
actionis, gratiam retuliſſe; vtque ipſe non
ſpe lucri, ſed ob humanitatem exercendam,
videar erogaſſe, de quo recipiendo mihi ca-
ueri noluerim. ””M
Enimuero qui non ſolum beneficium non
rependit, ſed & benefactori inſuper malum re-
ponit; ille ob hocce factum eo grau ore poena
eſt afficiendus, quo foediorem animi mali-
gnitatem ſibi inelſe oſtendit.

P e B. B: . B E. B E. E. Be D 6. Ee EE
ChaAPVT IX, YMVM

DE OFFICIIS PACISCEN.
TIVM IN GENERE.

4

ſponte inita
ſit velut
tranſitus ad 1 1,
ofßeia hypo- fata, Pactum expreſlum aut tacitum videan-

thetica erga tur praeſupponere. (a) Igitur hoc loco agen-

tranſitus per pacta intermedia: quippe

alios. dum erit de natura pactorum, & quid illa in-

dG. euntibus obſeruandum ſit. H
T III. §. II. Fuiſſe autem neceſſarium, pacta in-

Cap. IV. Ne ter homines iniri, ſatis maniſeſtum eſt. Quan-

8

cum omnia officia, praeter am enume-

quam

11 01

qum enimot
tamhumanam
mmener e ſol
Guebowinit
leliceb.

Lenii bonitas

elle pollunt,
ſtare, citae
Etfrequentet
ciſeigueunt,

nodiserhübe

mng. epe
Petlonacn no
Eebere. A
nonpotelt,
iſeparhnan
uet, guin
cueant, l
l, gi frr
Kadcettas
ſunſut, ho

elumOd

Per padta 4 B offciis abſolutis ad hypothetica fit velut

etetnidun

EII. 6)
onſolum
adimpor
Andizuton

Nis ET CIVIS LIB. I. CAP. II. 189

3, gvolc⸗ quam enim officia humanitatis late ſeſe per vi- ceſſitas in-
ſam, tam humanam diffundant; haut quidquam ta- eundorum
honelim men ex eo ſolo fonte deduci omnia poſſunt; huiusmodi
zme, A Auae hominibus a ſe inuicem vtiliter percipe- Pactorum.
ge igen re licebat. Nam neque quibusuis ea eſt in-
cerenln genii bonitas, vt omnia, quibus aliis prod-
.nco mii/ ele poſſunt, ex ſola humanitate velint prae-
ſa.are, citra exploratam ſpem paria recipiendi. 4
neſcnm Pt frequenter illa, quae ab aliis in nos profi-
ciſci queunt, eiusmodi ſunt, vt gratis eadem

1per ndN . „ 2
. R nobis exhiberi, ſalua fronte poſtulare nequea-
animim mus. Saepe quoque noſtram fortunam, aut

perſonam non decet, alteri tale beneficium
debere. Adeoque vt plurimum alter dare
Seeh non poteſt, ſaepe nos accipere nolumus, niſi
iſte paria a nobis recipiat. Nonraro denique .
latet, qua ratione commodis noſtris inſeruire
„CI ueant. Igitur vt mutua inter homines offi-
61 cia, qui fructus eſt ſocialitatis, eo crebrius,
ER. & ad certas velut regulas exerceantur; neceſ-
ſfunm ſuit, homines ipſos inter ſe conuenire ſu-
per eiusmodi rebus inuicem praeſtandis, quae
gi⸗ ex ſola humanitatis lege certo ſibi polliceri
l: e ab aliis non poterant; adeoque in anteceſſum MMV
de eus determinandum fuit, quid alteri quis (1) prae-
eim W ſtiare,
EtochE — —
r gutiir S. II. (1) Neceſſum fuit, iniri pacta & promiſa
non ſelum I. ad producendus nouas obligationes,
uud aut ad imponendam alicui obligationem certas res fa-
tim, Cr ciendi aut omittendi, ad quas nulla alias ratione te-
ſumel⸗ e neba-

7

190 DE OEFICIO HOMINIS ol

— N—— nne
ſtare, quidque ab eodem iterum exſpectare, Ciuiarenin
ſuoque iure exigere deberet. Id ipſum autem peilet, quel
fit per promiſa & pacta. elilienn Operi
Fides data §6. III. (Srca iſthaec generale officium, ex i Momil ſe
religioſe ſer- lege naturali debitum, eſt, vt quilibet fidem goliquam iee
vanda eſt. datam ſeruet, ſeu promiſſa & pacta expleat. umhominum
Citra Kerdecepu
Obe calſnepi

nebatur, ceu natura ſua plane liberas ac indifferentes? epoexpadho
verum etiam 2. ad perfectas reddendas obligationes, Kllene, “õ

7

quae antea non niſt erant imperfectae. E. g. cum In Eetonii
quis in eiusmodi etiam circumſtantiis verfatur, qaui- ce 1
bus ex legibus humanitartis aut caritatis vendere aliis, elkinata m

mutuare, aut donare de ſuo debetet, ita yr negare liomodoreb
ipſis minus tectum ſit: hi nihilominus queri de inis- leſe mihiod
via hactenus non poſſunt, donec ad pracſtandam ipfis, briolbett
qua indigent, opem, alter ſeſe peculiariter obſtrin- irun ce
Xerit. Verum ſtatim atque data fides eſt, aeque va- n ctedie
lida fit obligario, ac ſunt illae, quarum adimpletio- ſ.. 01
nem pleniſſimo iure ac per vim etiam licet exigere. lo hun zit⸗
3. Inſeruiunt quoque hae conuentiones tollendis, ilinumci
quae incumbebant, obligationibus; vt ſi creditor exx miſ erle
preſſe aut tacite, liberare ſe debitorem, teſtetur. Yerlecko
Quorſum etiam referri poſſunt transactiones „ aut e petantut
compoſitiones, ad terminaudas quae inter aliquos
interceſſere conttoucrſias pertinentes, quibus ſiggu-.
lae pattes aliquid de iure ſuo, quod fibi competere
exiſtimant, remirtunt. 4. Denique hanc quoque KlIl. 1
virtutem conuentiones habent, vt interruptas, aut muentindei
etiam penitus exſtinctas obligationes valori ac vigori Ateriius gun
ſuo reſtirnant. Quod in tractatibus pacis conſpici-= 3kinun
tur, quibus componitur bellum; irem in illis trans- ſurum: VN
actionibus, quibus vxorem adulterii, aut alterius illkicceptin

cuiuspiam perfidiae, iunſtam diuertio caufam prae- ni neghi,
bentis, accuſatam conuictamque maritus dignatur l nonni
recipere. . Mimi efhei

1 7 –

INISs ET CIVIS LIB. I. CAF. Xx. 191
m eihen Citra hoc enim ſi eſſet, plurima pars vtilitatis
ipfumue periret quae humano generi, communicatis
inuicem operis ac rebus, enaſci apta eſt. Et
ecumét ni promiſia ſeruandi neceſſitas foret, haut
1 gilet i quidquam liceret rationes ſuas firmiter alio-
diege rum hominum ſubſidiis ſuperſtruere. Quin
u & ex decepta fide iuſtiſſimae querelarum belli-
— qſʒue cauſae pullulare ſunt idoneze. Nam vbi
xindfe ego ex pacto aliquid praeſtiterim, altero fidem
robigtn fallente, mea mihi res aut opera fruſtra periit.
1e. Lya Sin vero nihil adhuc praeſtiti, rationes tamen =
ſellun, Se deſtinata mea turbari, moleſtum eſt; cum

„

“ alio modo rebus meis potuiſſem conſulere, niſi
egriice⸗ iſte ſe mihi obtuliſſet. Et indignum eſt ludi-

elnlni brio haberi, quia alterum cordatum ac bonum
huier en virum credidi (1). . “
tieſ e SF. IV. Obſeruandum autem, ea, quae ex Differentia
uun An „ſolo bumanitatis oficio debentur, in hoc po. iater illa,
in Hcet ee⸗ iſſi n dige bii — quac ex ſo-
us aleah tiſſimum differre ab iis, quae ex pacto aut pro- hum anz
nl . 92 . 111 2.
Nherlin⸗⸗ miſſo perfecto debentur, quod iſta quidem re- aie,& quae
men, e Cte petantur, & honeſte praeſtentur, ſed vbi ex pacto aut
nuchiug, 1 . alter tromiſſo de-
ue pe an bentur,
Abunh — —

ℳ—

6 . .
lſiame §S. III. (1) In omni pacto voluntario (ad quod
ane ae i conuentiones & promiſſa tedeunt) pars altera concedit
inennheh alteri ius quoddam, & quidem ius perfeltum, aut in
nloi,e ie⸗ uctienum ſuarum quampiam, aut in aliquam rerum
gehene ſuarum: vnde & ob id ſolum pars altera, quae ius
emn i lun⸗ illud acceprauit, ſe jnuira „& citra damnum, eo ſpo-
eti, A ln liari nequit, Ita vero obligatio ad fidem ſeruandam
tio aallan E rc ipſa non niſi aaturale conſectarium eſt ſummi illius
uim "“N Primi Fcii abſeluti, quo de Cap. VI. actum eſt.

.

192 pD OrFICIO HOMINIS

alter ea vltro praeſtare neglexerit, de inhuma-
nitate duntaxat, feritate aut duritia eiusdem
queri poſſum; non tamen per violentiam pro-

priam, aut ſuperioris, eundem ad praeſtan-
dum cogere. Id quod tamen licet, vbi vltro
non praeſtantur, quae ex promiſſo perfecto,

aut pacto debentur. Inde etiam ad illa ius im-
perfectum, ad haec ius perſectum habere; ſicut

&& ad illa imperfecte, ad haec perfedte obligari

timus, vtique obligari volumus; vt tamen al⸗

teri ius ad exigendum non demus, ſeu vt no-

limus ad promiſſum noſtrum implendum vio-

lenter compelli. V. g. Si ita concipiam pro-

Illa eſt, quando ipſi quidem, qui promit-

dicimur. .“
Diuiſio 6. V. (4) Fidem damus vel per actum ſoli-
Raßoren tarium, ſeu uoròXεο, vel per altum reci-
ee) Vid. procum, ſeu lXννπον.. Quandoque enim vnus
J. N. & G. ſe duntaxat ad quid praeſtandum obKringit;
Lib. III. quandoque autem duo pluresue mutuo ſe ad
Cap. VvV. quid praeſtandum obligant. Prior actus
vocatur promiſſum gratuitum, poſterior pa-
Ctum. “
Quid ſit §. VI. Promiſſio, quatenus pacto oppo-
tromiſio nitur, poteſt diuidi in imperfeltam & per-
mperfecta. ſectam. “

miſſum, ego ſerio deſtinaui hoc vel illud tili pra-
ſtare, & peto, vt mihi credas. Sic enim vi-

deor obligatus magis ex lege veratitatis, quam
iuſtitiae; maloque videri propriae conſtantiae
& grauitatis impulſu ferri ad faciendum offi-

cium,

—

Ir e

ne

(cium, Jam

Oat pollicit⸗
gratoolrum,
honoris, led
inerceſtionen
lpondent: g
iune aliguo a⸗

ſne humanit

tari; Kolbet
gis abeddenn

VII. Pe

60 non ſolom

Promiſamn v
Jent (1.
FVII.

igent ad ali

antez non gel
illeiute o

ſur vheronen
(lilsnispro

Onere ſit con
uate ſupet
Auam quin ,
re Pener
.IX. d.
Puta vocez
)aiqun

—

„

r cIVIS LIB. I. CAP. I. 19

—

en Sam, Auec Propter ius alterius. Huc ſpe-
lemmd ant poll! icitationes virorum potentum aut
nA rein gratio ſorum , duibus alicui non per verba
et, dn honoris , ſed ſerio ſuam commendationem,
pelech interceſſionem, promotionem, aut ſuffragium
ilo perdnn ſpondent: quae tamen hautquaquam velut
dki iure aliquo abs ſe volunt exigi, ſed in ſolidum
ubenzli ſuae humanitati ac veracitati cupiunt impu-
ufik i tari; vt oflicii ſui gratia ee maior ſfit, quo lon-
gius ab eodem coactio abfuet.
pet A4 § VII. Perfeita autem promiſſio eſt, quan-Quid ſit
er HG do non ſolum ipſe vtique obligari yvolo, ſedéromiſio
gueenimm Se ſimul ius in alteram confero vt remb'erfecta. W
mn Cbtigt Promiſſam velut debitam plene a me poſcere
emmmt⸗ queat (,).
Punr . §. VIII. Porro vt pacta & promiſſa nos ob-In pactis &
olein Higent ad aliquid dandum aut faciendum, quod promiſſis
antea non debebamus, automittendum, quod abſolute
antea iure poteramus facere, maxime requi- neceſſarius
ſlton &“ ritur vltroneus noſter conſenſus. (a) Nam cum Aeankn.
cuiusuis promiſſi & pacti impletio cum aliquo wit.
h, Aiptune onere ſit coniuncta; nulla propior ratio eſt, J. N. & G.
3, Nunent quare ſuper eo conqueri recte nequeamus, Lib. III.
,eu“ quam quia vItro in id conſenſimus, quod eui Cap. VI.
mlencnmn tare penes nos erat. =ð

cnefune 8. IX. Lonſenſin etſi regulariter per ſgna, Quomode

elllulfiA puta voces, litteras, nutusque exprimi ſoleat: iſte conſen-

Sc enin 3 () aliquando tamen contingit, vt ille citra tar. De
ud N iſthaec actistaci-
liae c — tis. .

linlos . VII. (I) Non niſi illa proprie huc pertinet., (a) Vid.

J. N. & G.
Lib. III.
Cap. VI.
5. 16.

194 PDFE OFFICIO HOMINIs

iſthaec ſigna, ex ipſa (1) negotii natura,
(2) aliisque circumſtantiis liquido colligatur.
Sicuti interdum ſilentium, cum certis circum-
ſtantiis conſideratum, loco ſigni (3) conſen-

ſum

—.—

S.IX. (1) E. g. ſi creditor debitori acceptum ab eo
in ſecuritatem crediti chirographum reddat: hoc
enim ipfo is paciſcirur, ſe nihil ab eo repetiturum,
niſi alias exprefſa declararione, aur liquida quadam
circumſtantia adpareat, ipſi in animo non eſie debi-
torem liberare, ſed tantum ipfius arbitrio atque fidei

modum aut temꝑeus ſolutionis permittere, aut com-
penſationem inſtituere &c. Sic quoque ex ipſa ne-

otii natura, is qui in diuerſorio menſae vna cum aliis

adſedit, ad ſoluendum vſitatum conuiuii pretium

conſenſiſſe intelligitur, etſi nullum ad hoſpirem ver-

bum circa hoc locutus ſit. Similesque caſus innu-

meri occutrunt, quibus, quod quis certas res fecit
aut omiſit, quae per ſe directe ad declarandam paci=-

ſcendi voluntatem non faciunt, cenſetur nihilominus

& cenſeri poteſt cum ratione paciſci voluiſſe, ſiue id
in animo habuerit, ſiue minus: quoniam ſcire pote-

rat & debebar, quod pro more recepto, aut ob cir-
cumſtantias varias, actio vel omiſſio cum reali pacto i

coniuncta ſit. . .

(Q2) Talia ſunt certa ſigna ex hominum inſtituto
orta, quae pro ratione temporum ac locorum variant.

Sic e. g. ruſticus a Praefecto militari nummum argen-

teum accipiens, eoque propinante, in ſalutem Re-

gis bibens, militiae nomen dediſſe cenſetur.
(3) Hoc valet, cum is, cuius res agitur, praeſens-⸗

aut alias ſufficienter de negotio informatus eſt, cui
ſe opponere debuiſſet, ſi quidem videri noluiſſet con-
ſentite. E. g. ſi quis ſe pro altero adſtante, tertis
cuipiam huius creditori fideiuſſorem fore declaret, de- I
biror

ſum eliptinen

wulin; quand

Perelnemoci
Wmekcio homir

Edqundoiid
citeumltantits

ihal gaclhlie
Eriplanegori,
ilſimumell,

ntioner&un

lenche (4)

X. Vtan

ollt renitid

ens negotiumm

E abo ſe Pra

cOnſenſutn ſu
Were poſſit,
Vnde ſegni
anuntin,

III EEr CIVISTISB. I. CAF. xx. 195

gorü mim ſum exprimentis valet. Vnde & dantur pacta S
do lien Zacitaß quando nempe conſenſus noſter, non H

cents damm per eiusmodi ſigna, quae regulariter in com-
i)on mercio hominum recepta ſunt, exprimitur,
ſed quando idem ex negotii natura, aliisque
—.— circumſtantiis liquido colligitur. Sic & prin-
iaccefumte cLipali pacto ſaepe adhaeret pactum tacitum, quod
n Ndn: k ex ipſa negotii natura profluit. Sicut & vſita-
vonpeimg tiſſimum eſt, vt in pactis acitae quaedam ex-
lunteiet ceptiones & conditiones neceſſlariae ſint ſubintel-
baek ligendae (4). — . . .
tete, 5 §. X. Vt autem aliquis liquido conſentire Ve aliquis
e r iur poſſit, requiritur vſis rationis hactenus, vt prae- vcre conſen
em ſens negotium intelligat:, an ſibi conueniat l
onuini n Ze abs ie praeſtari queat, eoque perpenſo, r. wſus ras
“ conſenſum ſuum ſufficientibus ſignis expri tionis liber.
Leclumm Vnde ſequitur, promiſſa & pacta infantum, De promiſ-

—

1

uunin vt & amentium, ac furioſorun (niſi vbi di- ſis infan-
jroluile, in .* N⸗ꝛ luci- um, amen-
oniam Ceni —
mir bitor eo ipſo, quod ſilet, illum ſideiuſſorem ſuum
oc conſtituiſſe cenſerur. Locator rei alicuius, qui poſt
uum iülin lapſum conductionis terminum, conductorem in re
n ui Iocata continuare patitur, renouaſſe locationem cenz
nt⸗ ſetur. Aliud ecxemplum vide Numeror. XXX;
nu 1 4. F. . 2
, in un 4) E. g. Qui ex praedio vendito aliquam ſibi par-
ecnſen * ticulam reſeruat, co ipſo viam, quae eo ducit, tacite
Nü Kibi reſeruat. Et ſane ſubtilitati vanae tribuendum
nnn eſt, quod apud veteres Romanos vſus aliquis contra-
einoli i rius obtinuit, de quo loquitur NOODTIVS ebſeru.
dtn II. 27. ac ſi tempore Ciceronu ac Labeonis vim legis
baede obtinuerit. 8

1

196 Dr OFFICIO HOMINIS

tium ac
ehriorum.

*

TCI

lucidis interuallis furor diſtinguitur) null⸗
elſe.

Id quod & de promiſſis ebriorum eſt pronun-
tiandum, ſi ebrietas iam eo vsque proceſſe-

rit, (1) vt ratio ſit plane obruta & ſopita.

gna quaedam edat conſenſum alias exprimen-
tia, eo tempore, quando mens velut medica-
mine quodam loco mota fuerat. Sed & im-
pudens foret, tale promiſſum, praeſertim cum
magno onere coniunctum, exigere velle.
Quin ſi quis ebrietatem eam captauit, & ob-
ſeruata alterius facilitate promiſſum aſtute eli-

cuit, ne abs doli quidem fraudisque crimine
immunis erit. Aſt qui, diſcuſſa crapula, per
ebrietatem acta rata habuerit, vtique obliga-
bitur, non tam ex eo, quod ebrius, quem

quod ſobrius egit.

De promis- §. XI. Ceterum quousque in pueris duret

ſis puero.
zum ac in-
niorum.

1 §. X. (1) Sed prorſus neceſſarium haud eſt, vt ebrie-

imbecillitas rationis, contrahendam obligatio-
nem impedienz, lege naturali adeo accurate

defi-

tas ad hunc gradum peruenerit. Sufficit enim, quod
nimius vini vſus ſatis magnam vim habeat ad perſua-
dendum alicui, vi pactum ineat, in quod ſobrius
non conſenſiſſet. Quod quidem neceſſario fluit ex
plena libertate, qua pollemus, pactum aliquod in-
eundi, aut non ineundi. Vid. ad J. N. & G. Lib.
III. Cap. EI. S, S. not. 2. Ed, nouge.

deſinii nequi
tarcius iudicin
Cuiusuis quott

Ethin Peris

um heic tem
Nam pro vero & deliberato conſenſu haberi
nequit, ſi quis vel maxime momentaneo &
inconſulto impetu in aliquid inclinet, aut ſi.

Conkirnetint,
receptum, V
tatem adlube

henäioblige

leinnentae

Cuumner zetas,

Uetiunt, intell
Urtonico mpen
clig, ſpen De
n amicitias:
faere nelcin
illiuszetatis
pendis ben
inbecilliate
norunt,
. XII. C.
Oirca uemh
1. Vhi in
noneſt ipo
niſununn
eit ij.

B ſalne, ſec

te, bpromiſl.

—
KXII. er

. orünatun

II EFI CIVIS LIB. I. c AP. I. 197
uitut) uu definiri nequit, cum in aliis citius, in aliis
tardius iudicium matureſcat; ſed illud eſt ex
Gekm cuiusuis quotidianis actionibus iudicandum.
gue gtoel⸗ Etſi in pleris que ciuitatibus leges ciuiles cer-
a & lnn tum heic temporis terminum in vniuerſum
genln eid conſtituerint. Sicuti & alicubi ſalutariter eſt
oneumdt receptum, vt aliorum prudentiorum auctori-
Alnet,ul tatem adhibere neceſſum haberent in contra-
iserpticen hendis obligationibus, quousque inconſultus
elut nela ille iuuentae impetus deſerbuiſſet. Quippe
ged n cum ea aetas, etiam quando negotium, quod
eletine geritur, intelligit, vehementi fere ac parum

igete d. prouido impetu feratur, ac in promiſſa ſit fa-
t, 6 cilis, ſpei plena, liberalitatis famam captans,
umainer in amicitias ambitioſe colendas prona, ac dif-
iequegini fidere neſcia. Vnde & dolo vix caret, qui
lctanl, iſtius aetatis facilitati imminet, & iuniorum diſ-
tigneoli⸗ pendiis locupletari vult, quae iſti Per iudiciĩ
brius, (O imbecillitatem pracuidere aut aeſtimare non

norunt. “
§. XII. Conſenſum quoque impedit error. 2. Ad/ve-

. Ce
in Gor
Circa quem hae regulae ſunt obſeruandae: rum con-

amnobln⸗ n. inte ann e 1.
Ale lt 1. Vei in promiſſione aliquid tanquam condi- Britur zo
H tionem ſuppoſuerim, (1) citra cuius intuitum pro- iitia idonea.
miſſurus non fueram, naturaliter promiſſionis nulla Effectus
Punichne⸗ erit vis. Nam promiſſor conſenſit non ab- erroris in
friio ſ, ſolute, ſed ſub conditione; qua non apparen- promiſſis
ee te,; promiſſio quoque nullaeſt. ac pactis.
aun tiee, §. XII. (1) Suppoſita conditio aliquando ex ipͦls *
5,56)“ negotii natura fluit; vt ſi quis cum femina;, virgi. W

uem

JM

–—— „

717298 PDE OFFICIO HOMINIS

——

2. Jiex errore (2) ad paciſiendum aut con- unl W
trahendum fuerim impulſus, eumque, re integra, 3 ai in
&ν quando nihil adhuc ſuit praeſtitum, depreben- iecce ia
deroz aequum ſane fuerit, vr facultas poeni- nein de 4
. 36 tends e netaius ln
AWintegra, G
— . uunci iann 4
nem ſe ferente, contraxerit ſponſalia; aut pater cer- ox hant; gli
tum quantum in dotem filiae promiſerit: ſtatim 7t, niſ guar
enim ac deflorata fſemina deprehenditur, nulla fiune Eul
ſponſalia; nec validior etiam eſt dotis promiſſio, ſi Mollgere.
nuptiae ſecutae non ſint: quamuis de hoc caſu nihil 3. Vlieme
ante vela ſponſo, vela patre dictum fuerit. Verum nleuiur,
interdum etiam conditioni cum negotii natura nullus in, (3) duun
per ſe nexus intercedir: & tunc, licet hac vel illa ra-
tione id ſigni ficandum ſit, quod ſupponitur, non ta-
men ſemper diſerte iſtud fieri neceſſum eſt. Ita ſi . — —
g. alteri dixerim: duo mihi ſunt puius libri exem- Hut, ia negi
plaria, vnum tibi dabo; ſufficit hoc, vt ad exhiben- Im quid, ue
dum non tenear, ſi deprehenderim poſtea, me erra- Imeum amiſllle,
uiſſe, nec niſi vnum in bibliotheca mea exemplar of- iltns non (eti
fenderim libri, quem promiſeram, Juo mihi ſup- In, popteren
Petere exemplaria exiſtimans. Cum enim heic de lum, ghamdis
Promiſſis mere gratuitis agatur, a promiſſore nihil Nentum pretinmn
aliud poteſt exigi, niſi vt bona fide in errofe verſarus Et conttabend
ſit: neque enim is ante promiſſionem factum, quod (oalibelantiam
ſuppoſuit, ſumma cum diligentia ad examen reuo- guumhunenon
care tencbatur; ita vt, ſi alter, cui promiſſum erat,. etem. Vide,
hoc ceu indubium exſpectauerit, habeat, quod ſibi Vl 6.,. zot,
imputet. MM Kinddi Aucon
(2) Dummodo error circa aliquid pacto eſſentiale us: Joriam

verſetur, id eſt, neceſſario coniunctus ſit cum prac- ketur, ſemper
ſentis negotii natura, aur alterius contrahentium in- nilida elt, can
tentione, tempore contractus ſignificata, ac pro cauſa, wibendumin

citra quam contratus non fuillet initus, verin’que Nenigeelten
egnita: alioquin enim error Yt in contratum non in- () Haren
. Kui, Wephoni in

N15

nlun alt r

le, ſe iſtii,

bit, Gesfeaeg. . . .W
Eyiß nitentia dettimentum patiatur, aut id penſare

VaAlktu nin

—

1; aut Patelet

Vilerit: kun

ET CIVIS LIB. 1. CAF. IxI. 199

tendi mihi eoncedatur: praeſertim vbi prae me

tulero, dum ad paciſcendum accedo, quae
me cauſa impellat, nec alter ex mea poe-

ego paratus ſim. Verum vbi res non amplius

eſi integra, & vbi error tunc demum patuerit,
quando iam pactum eſt impletum ex toto, aut

ex parte; qui errauit, a pacto reſillre non pote-

rit, niſi quantum alter ex humanitate velit

tur, nll iun

is Propiſto,l

e hoc cill l

fuerit Venm
iinatnun
ethac ſelilit

indulgere. SM
3. Vli error contigerit circa ipſam rem, de qua

conuenitur, pactum vitiatur, non tam ob erro-

vonitut, hon.

im elt. lult
ius IMri eus
, Fnderth

voſten , etlt

rem, (3) quam quia legibus pacti non fuit ſatis-

4 factum.

AHüuit, ita neque hunc irritum reddit, ſiue ſit praeſti-
rum quid, ſiue minus. E. g. ſi perfuaſus, me equum

i erennplid

uo mihi i

euimn heie:
34

tormillote mO

netrote ſelli
4 exalnen lel⸗

Dromilinen
ber, ali

lppeli⸗

utrtheniin
1tn,ac oi
nitus, limſi
01
ckunto,

meum amiſiſſe, alium emerim, quem citra iſtud em-
turus non fueram, ac deinde equum meum inuene-

rim, propterea venditorem ad recipiendum equum

ſuum, quamuis nec traditus ipſe, nec ſolutum con-
uentum pretium fuerit, adigere non goſſum, niſi in-
ter contrahendum diſerte ſtipulatus ſim, nec ſolum
confabulantium more prae me tulerim „ me
cquum hune non emere, niſi àmiſſum meum ſuppo-
nerem. Vide, quae dixi ad J. N. & G. Lib. III. Cap.
VI. S. 7. not, 2. Vnde nullo nititur fundamento di-

ſtinctio Auctoris, prout res adhuc integra ſut, aut mi-

nus: quoniam conuentio, ſi eſſentiale quid deſide-
ltentſia retur, ſemper nulla efficitur; vti e contrario ſemper
us Nteun

valida eſt, cum error, qui ad paciſcendum auf con-

trahendum impulit, nihil quod pacte aut contractui

eſſentiale eſt concernit.
(3) Hatcratio vt patet ex priori ſequitur, adeo⸗

que opponi inuicem non debuiſſent.

. 1
4

2009 Dr OFFICIO HOMINIS

1 (

fäactum. Nam in pactis ipſa res, de qua con-
uenitur, eiusque qualitates debent eſſe cogni-
tae: citra quam cognitionem liquidus con-
fenſus intelligi nequir. Vnde defectu depre-
henſo, qui laedendus fuerat, (4) vel a con-
tractu reſilire poteſt, vel allerum ad defectum

ſupplen-
3 PPle

(4) Pactum eſt nullum, ſi errore deceptus id, cir?
ca quod erratum eſt, praecipue ante oculos habuerit.
Verum ſi illud ipſum non praecipue ante oculos habu-
erit, tamerſi alias maluiſſet, rem talem eſſe, qualem
elſe perſuaſus fuit; ſubſiſtit tamen conuentio, ſal-
temque is ius haber repararionem defectus, quem
non attenderat, exigendi. Vide, quae dixi ad J. N.
& G. Eib. III. Cap. VI G. 7. not, 4. 5. H. g. ſi quis,

7

emtis aedibus, intelligat, aliquem in iis dem ius vus-
frucdtus habere, aut habitaztionis in aliquibus concla-

uibus, hoc ad difſoluendum penitus contractum ſuſti-
cit; quia quicunque adquirere proprietatem aedium
vult, regularitet omnibus earundem conclauibus ac
commodis frui intendit. At deprehenfa aliqua, prae-
ſertim non adeo moleſta ſeruitus, ſaepe contractum
validum relinquere poteſt, ac ius tantum rtribuere,
pretii imminutionem perendi, ſi nihil dictum ſit, ex
quo potuerit intelligi, emtorem aedes ab omni ſer-
uitute immunes ſuppoſuiſſe. Quamuis enim vicinus
c. g. facultatem cundi per partem praedii mei habeat,
non tamen propterea minus huius partis & mihi vſus
patet. Vnde facile praeſumere licet, me, etſi de
hac ſeruitute conſtitiſſet, non tamen ab emendis acdi-
bus deſtiturum, ſed hoc intuitu aliquid tanrtum de

pretio cum venditore pacto detracturum fuiſſe. Cete-
xum in omnibus illis caſibus, qui ad tertiam hanc re-

gulam referuntur, ſupponitur, a neutro contrahen-

tlum

ſupplendum
dumid, qu
culpa intetu
. XIII.

() ftaudul

—

tium malamt
teruttiusmal
de koc etit

(ue Contrahe

tum, b rior
lianem aut Pr
cOpnoſcere;
litus leti
genwinis 8
Indodo egt
Hionem U⸗
hon niſt al
Pterez alten
ber ellm re
tm Geſten
lſcleta,
Juarum P.
edinergi
1ur de peld
Iet, inzen⸗
Ptetilnece
eutiamm
tkahentin

Mentz in

e0 peius
tat, ment
Juain in
. All
line gi

.
17 . ——

XI1H,5, ET CIVIS LIB. IJ. CAP. II. 20 1
dequn ſupplendum adigere, vel etiam ad praeſtan-
ntele dum id, quod intereſt, vbi ipſius dolus aut
igaidis an. culpa interuenit. .
efeee- 86. XIII. Quod ſi quis dalo & malitioſa Effectus
4) lr (1) fraudulentia alterius inductus fuit ad bro- Col⸗ din. JM
naddetanmn NS „mit .
er.

14

S.

tium malam fidem eſſe adhibitam: quod ſi enim al-
— terutrius mala fides interuenerit, ex egulis ſequentis
Geeſtusii 8. de hoc erit iudicandum. Iam vero aliquando vter-
erlos kieu . que contrahens bona fide errat, aliquando alter tan-
edelletitth tum. Prior caſus contingit circa fes, quarum qua-
emehe,glla litatem aut pretium neuter contrahentium ſatis valet
. ten cognoſcere; vt ſi quis lapillorum prerioſorum impe-

i
S titus alteri acque imperito ſpurias margaritas pro
Senuinis, & vice verſa; aut ſi indoctus acque
1 1ch indoco egregium aliquod Manuſcriptum aut ra-
. riis rionem librum vendiderit. Sed fieri poteſt, ve
ideni 4 tnoa niſi alter contrahentium decipiatur, nec Ppro-
ae e pterea alterius dolus intercedat. Idque locum ha-
lonne le bet, cum res, de qua contrahitur, indefinite tan-
nettend tum deſignatur, vt ſi quaeratur: quanzum huius rei
conelun. deſideras? & cum alioqui res ex earum eſt cenſu,
aiiglu⸗ quarum pretium extra ordinem variat, plures-
wee que diuerſiſſimos recipit gradus: nam ſi e. c. agere-
zalce “ tur de pelui ſtannea, quam quis pro argentea habe-
hichem e ret, ingens ſane diuerſitas ordinarii metalli vtriusque
e⸗ gae pretii neceſlario malam fidem in vno alteroue contra-
nuemmn hentium fupponeret. Quod ſi nec mala fides in con-
eli nedih trahentium altero, nec ſatis ampla intentionis argu-
gti: An 4 menta in eo. qui ſe erraſſe dicit, manifeſte apparent,
a, hee 4 eo peius ipſi conſulitur, quoniam ipſius vnice intere-
benmnidi rat, mentem ſuam ſatis exprimere. Et haeceſt regula.
nid un ꝗquam in dubio ſequi decet.
unſie ⸗ §. XIII. (1) Datur fraus poſitiun, cum imme
lentin * diate quis , vel mediante alio aliquid facit, quo
no i⸗ W “ ad

„

—

202 or oOFFICIO HOMINIS

mittendum aut paciſcendum, ita eſt haben-
dum: .

1. Ii kertius Aolum adbibuerit, non colludente

eo, quicum paciſcimur, negotium erit (2) frmum:
ab eo tamen, quùn dolum adhibuit, poterimus
repetere id, quod intererat, nos non fuiſſe
deceptos.

2. LQui dolo ſuo malo cauſam dedit, vt ipfi
quiid promitterem , cum eoue paciſcerer, ei ex ſt-

hoc altu haut guidquanm obligor.

3. J1¹ Naz, vltro quidem & iguida cum Aeßi.

. nat ione

ad credendum id, quod non eſt., promittens vel pa-
ciſcens inducitur. E. g. Si quis ſpurium adamantem

Pro genuino exhibeat; aut ſi, verbo quidem nullo
Prolato, rem clarae luci haud exponcndo, aut alia
quapiam ratione efficiat, vt merx alius plane coloris
aut qualitatis videatur, ac reuera eſt. Sed dartar
etiam fraus negatiua, cum reticentur aut diſſimu-
lantur eſſentialia quaedam, ſiue quis conſilium ante
fallendi ceperit, ſiue tantum errorem alterius in rem
ſuam vertat; vt ſi venditor emtorem ſpurias margari-
tas pro genuinis habere conſpiciens, iſtam de errore
non commonefaciat.
(2) Dummodo ratio, quac, intefcedente huius
tertü dolo, nos ad Promittendum aut paciſcendum

mouit, nullum cum ipſa conuentionis natura neceſſa-

rium nexum habeat. Quod üi enim e. g. Perſuaſus

ab aliquo, omnes mihi equos periiſſe, alios come-

rim, addita expreſfſa clauſula, me non alia id condi-
tione facere, quam quod ſupponam id, quod mihi
nuntiatum eſt, verum eſſe; eo ipſo momento, quo
mendacium detego, contra Rus redditur irritus: ſal-
no interea venditoris aduerſus eum, qui me decepe-
Kae, lure.

IT

——
natile animn
aun ngori⸗
tater aiſi
Mi actimn er

ilul denitus

erigere (3).
4 Que
eyreſe fuu
Conliytunnn
dum pecicei
Cpinio alu
Gusconclu

—

6) Co

ſtinans ie

Nidem

tradiderit e

Autp)rice

tor exſpecte
ſtitnengun
en, Heque
bliernt,
tenidnen
Pendid inin

pinione
rint hoh
Go nullae⸗
hoc eaſt
Pollens o
Non mgis
(miam

XIS

—

el haber.

on colukare

(:) Fmm

t, Otetim

0s hon full:

lecit

S

er, e1 AH⸗

a Aun eie

ttnte
—

wittens eln.

m Adamnantenn
gticen Dllo

cndo, i1
plane chun
Eed dd
.zut Cilimn.
Onlium ande
tetius in ten

rias Malge

cebente El
nacleenin
nurunnnecl
.9. eluis

. or Cene⸗

ET CIVIS LIE. I. CAF. Ix. 20 ¾

— ————,

natione animi ad paciſeendum acceſſerit, in ipſo
tamen negotio, puta, circa obiectum, eiusue qua-

litates & aeſtimationem dolus interceſſerit; hacte-

nus pactum erit vitioſum, vt in arbitrio decepti ſit,
illud penitus diſſoluere, aut laeſionis penſationem

exigere G).

4. Quae ad eſſentiam negotiü non faciunt, nec

expreſſe fuerunt deſignata, actum de cetero rite

conceptum non vitiant; licet forte alter de iis,
dum paciſcitur, tacite cogitauit, aut (4) eius
opinio aſtu fuit confirmata, quousque contra-
Gtus concluſus foret.

(3) Quod ſi deceptor ipſe ſe deceperit, vt ſi exi-
ſtimans, ſe pro vera gemma falſum adamantem, aut
pyxidem chalybeam politam pro argentea vendere,
tradiderit ex ertore adamantem multo maioris pretii,

aut pyxidem confectam ex argento puriore, ac em-

tor exſpectabat; hic fraudulento mercatori neque ad
reſtituendum, recepto pretio, adamantem aut pyxi-
dem, neque ad ſupplendum, quod iuſto pretio deeſt,

obligatur, cum iſte iacturam, quae ſibi praeter in-

tentionem accidit, ſatis mereatur, dum alterius diſ-
pendio iniuſte cupiebat locupletari. Hr
(4) E. g. ſi quis ambiens puellam nuptiis, eam di-
uitem eſſe, aut nobilem exiſtimet“, etſi in falſa hac

opinione parentes ipſum verſari fiuerint, aut detinue-
rint, non ideo minus valida ſunt ſponſalia; dummo-

do nulla exſtet clauſula, quae ſupponat, ipſum non niſi
hoc caſu ſponſalia contraxiſſe, ſi nobilis puella, aur
pollens opibus fuerit. Quippe citra talem claufulam⸗

non magis diuitiae in ſponſa, aut nobilitas ge eris ad d

eflentiam ſponſaliorum, quam elegantis formae⸗

.
1

Pertè⸗

4

204 DE OFFICIO HO MINISs 11
3. Ad con- §. XIV. Metus, qui circa promilſſa & pacta 2udin qu
ſenſum ve-interuenit, dupliciter ſumitur: vel pro ſuſpi- ben pon .
riiue zlada cione probabili, fore, vt ab altero decipiamur; enten guo⸗
agendi li- idque, vel quia einsmodi vitium in-animo dum imple
bertat. ipfius haeret, auè quia malignam ſuam volnn-⸗ 3 i;

An metus; tatem ſat perſpicue ſigniſfieauit: vel pro vehe- iltis, ahe

deceptionis menti animi terrore, orto ex intentato graui mun hiine
Fatrn malo, ni promiſſum aut pactum inire veli- . Haxkenlin
tämt mus. Circa priorem ſpeciem metus ita eſt rnemmnihi
habendum: XV.

1. Qui confidit illius promiſſis & pactis, cui glledbſe

(T) fidei religio in vniuerſum nihili fit, impruden- 11. Dacl⸗
ter quidem facit; ſed eam ſolam ob cauſam pactu[m tn ilciſiun
rnon redditur irritum. 2
2. Vli pactum iam ſit initum, ac nulla noua ——
emergant indicia intentatae deceptionis; non lice. (à) Co-
bit a pacto teſilire ex obtentu vitiorum, quae anne Au'inſtam
B = pactum do, ſe
4 Aulllas gatun
. — neltatiore
pertinent. Idem ſentiendum de caſu, quem refere Mltate ten
CICRERO de ofic. Lib. III. Cap. XI. fuppoſito, dennt leti
quòd non diſerte Pythius Caxio adſeruerit, prope hor,. W.
tulos ſuos adeſſe quotidie piſcatores; & quod Canius onumill
conſpectis ibi forte illa die piſcatoribus, vlterius haul mendmli
R . . . . . „ .
percon atus, ordinatie iſtud ſieri opisatus ſit. itinete
g. XKIV. (1) Tales ſuat piratae, latrones, mere. HMetcedenm
trices, athei & c. Quantumuis enim male de id ge- attinet,
nu; hominibus ſentiamus; eo ipſo tamen, quod ad ſyechans,
paciſcendum cum iis ſerio ac libere accedimus, decla-: ud ſbiſſ
ramus, quod fidem veique eis habeamus, & hactenus uertt, ne
cum ipſis, ceu probis honeſtisque agimus. eoque ex. hiquis:
ceptioni, quae alioquin ex ipſorum vita & moribus urendi
Peti poterat, renuntiamus, Aenciot
“

YVMV ET CIVIS LIB. I. CAF. II. 205 —

niliſd packum erant cognita. Nam quae cauſa ali-
vel, quem non prohibuit, quo minus paciſceretur,
bdechimt eadem quoque prohibere non debet, ne pa-
inae tum impleet. DW
Nnmle 3. Vl” poſt pactum initum certiſſima emergand
eltb rr indicia, alterum id agere, vrt mihi, (2) quando
mnentingei MeA n Pri, eloco praeſtitero, illudat; non prius ad
n inie c praeſtandum adigi potero, quam contra cam dece-

meim nd Prionem mihi cautum ſit.
S. XV. Circa alteram ſpeciem metus hae De mein
ufi, 4 regulae obſeruandae: grani mali.
d I. Pacta, quae ineuntur propter metum a ter-
Aſunaa 1:0 incuſum, (1) valida ſunt. Nam in hoc
L vtique
nd; MWN nD (2) Conſequenter itaque bic ſupponitur, ipſum,
qui iuſtam diffideotiae cauſam habet, promiſiſſe in
ln, „ pacto, ſe priore loco quid praeſtiturum. Alioqui
. nullus datur ſcrupulus, quoniam ſi alter ipſe deber
— praeſtationem inchoare, aut ſaltem eodem promiſſa
4 ptaeſtare tempore, hoc ipſum quod recuſat, ſatis li-
ll,lente berat alterum a priore praeſtatione.
Wy. ſmof, 5§ XV. (1) Vtſi c. g. in manus pirararum aut la-
neritlohe 1 ctronum illapſus, pecutlam mutuo acceperim ad redi⸗-
5 ncll⸗⸗ mmDm.endam libertatem &c. aut ſi alicui graſſante bello.
,Veti . aur itinere minus tuto. vt ſecuriratem mihi praeſtet,
aatst . mercedem promiſerim, &c. Verum quod ad pactum
lumma N attinct, per ſe ad vtilitatem vtriusque paciſcentiDum
ma Eil ſpedctans, quod nibilominus, ſi vis abfuiſſet, initam
men, a haud fuiſſet, diſpiciendum eſt, merusne alteri inno-
cedilnls⸗ Ar tuerit, nec ne. Poſteriori caſu pactum eſt validum,
niitid Vt ſi quis 2 teztio quodam coactus metu, rem emerit
nus, lech aut vendiderit, quod alioqui non erat faturus. At
iu Noin ſ1 venditor aut emtor certo nouerit, alterum pacifcen.
. eE

206 pDFE OFFICIO HOMINIS

1T

vtique nullum reſidet vitium „quo minus ius
ex pacto ſibi aduerſus me adquirere queat; &S
metum ab altero intentatum diſcuſſille, pen-

ſatione vtique dignum eſt.
2*. Quae? pacta ex metu aut reuerentia (2)
imperii legitimi ineuntur, aut ob (3) auctorita-
tem eorum, quibus magnoperk deuincti umus, va-
lida ſunt. .

3. Pacta, ad quae ab illo ipſo, oui promittit,
aut quicum paciſcitur, iniuſta eiusdem vi Juis

compellitur, inualida ſunt. Nam iniuria, quam

alter, incuſſo metu iniuſto, mihi infert, inca-
pacem eum reddit, vt ius ſibi aduerſus me ex
illo actu quaerere poſſit. Et cum quis alias

teneatur penſare damnum abs ſe datum; per

com-

tem metu tuiſſe coactum, ſi ſaltem hic exceptioni

metus non expreſſe renuntiauerit, libertas ci relin-

quenda eſt, velitne pactum, ceſſante cauſa, ratum

habere, nec ne, ſaluo tamen alteri iure, damni hinc

accepti reparationem exigendi. Vid. dicta ad GRO-
TIVM Lik. II. Cap. XI. 8 7. not. .
(ꝛ) Vt ſi Princeps publicae vtilitatis cauſa iuſſerir
ſubditos emere certas res, vel vendere, aut alium
quempiam contractum inire; ſiue etiam. non adhi-
bita, qua inſtructus eſt, auctoritate poteſtateue co-

actiua, ſimpliciter teſtificatus fuerit, incurſuros in

omiſerint. .
(3) E. g. Si filius aut filia ex reuerentia erga pa
rentes, qui alioqui ſtricto iure haud gaudebant inui-
tos cogendi, matrimonium contra voluntatem ſuam
inierint.

ſuam indignationem, qui hoc vel illud egerint aut

conpenlatio
gitlt ſinon
bebit (4).
ſ. XVI.
in abtsſoln
ſe tconſen
Uit, ſed &
luiusconler

Prolnillam

Mil Pene⸗

Aetitemſu⸗

.

imhingere,

Ralernon
Ubluramnitn
ellt, cenle

itenocata

Matio kack⸗

tioni reſpor
elerepet,

(6) Hieß
lbenriine
gulpromiſhi
lunctib

uunwam ein

Pll. me,

MI.
Alſtr hader
oatumn ell
ele lacile
Ann, ur

Ss ET CIVIS LIE. I. CAF. I. 207

—
o migusins compenſationem Velut tolli obligatio intelli-
zret Firur, ſi non ſoluitur id, quod ſtatim reſtitui de-

§. XVI. Praeterea oportet ganſn un non Conſenſus
Laei in pactis ſolum, ſed & promiſſis, eſſe mutuum, Part fiealec.
) amiun. ſic vt conſentire debeat non ſolum qui promit-a dobli⸗
iee Lit, ſed & cui promittitur. Quando enim gat, niſi al.
huius conſenſus abeſt, ſeu quando is oblatum terius aece-

zmnin , promiſſum acceptare detrectauerit; res Pro- ptatio, aut

ln i qe milſſa penes promiſſorem manet. Nam qui mürnue .
n1
nrin guan alteri rem ſuam offert, neque inuito eam vult ρerir.
ler, ncr. impingere, neque pro derelicta habere. Ergo

ſi alter non 2CCeptet;, juri Ppromittentis in rem . —

llus me er
ſgiis n oblatam nihil decedit. Quod ſi agatig inter-
um; ceſſit, cenſebitur ea durare, nilſi expreſſe fue-
cw. rit reuocata; eoque caſu in anteceſlum acce- .
ptatio faa intelligitur. Ita tamen vt roga-
ioni reſpondeat oblatio. Nam ſi haec ()
auirͤ diſcrepet, erptelt requiritur acceptatio: quia
aula,n èòèMD ſaepe
„dinnilir — —
12d G0. (4) Hac ſfictione iuris non opus eſt. Defectus eniu
Uibertatis in eo, qui promiſit, facultatis autem in eo,
cauſailſtit qui promiſſum vi extorſit, qualecunque ſi ſibi ius ex
,alt A ciusmodi pacto quaerendi, ſufficiunt ad euincendam
non adl⸗ ſummam eiusdem nullicatem. Vide, quae illerul
ſtrar e- 24 J. N. & G. Lib. III. Cap. VI. J. 10. not. 5. &
urſ n §. 11. net, 6. „
egetittu §. XVI. (1) Aliquando tamen etiam recuſationis
inſtar haberi poteſt, ſi quis non niſi partem eius, quod
in eigihe⸗ rogatum eſt, obtulerit. E. c. ſi diues quiſpiam, cui
bantin · aecque facile eſt „Centum thaleros, quam quinqua-
emn unmn Einta, „mutuo dare „non niſi quinquagint muruo

offere;

208 DE OFFIcCIO HOMINIs

ſaepe mihi non conſulitur, niſi tantundem.
quantum rogaui, accepeto.
De padis §. XVII. Circa (a) materiam promilſſorum
vel Promiſ- g.

ſis circa im-
paſibilia aut paciſeimur, non ſit ſupra noſtras vires, neue

verſantibus. l patrare lege aliqua prohibeamur: alias enim

(a) vid. aut ſtolide, aut improbe promittimus.

J. N. & G. Pxinde cenſequitur, neminem ſeſe obli-
gare poſſe ad id, quod ipſi eſt gale⸗ (1¹)
Cap. VII. V. Qod

Lib. III.

3

oflert, bene gnarus eum qui mutuum petit, integra
ſumma omnino opus habere. In hoc igitur caſu ſo-
lum ſilansnnmn eius, qui centum thaletos perierat, in-

ueluit recuſationem quinquaginta, qui oblati erant,
thalerorum. Quod vero ad promiſſorum abſenti fa-
ctorum acceptationem attinet, vatiae circa id quae-
ſtiones examinandae ſunt, de quibus conferri poteſt

GROTIVS Lib. II. Cap. XI. §. 14. Teq. cum notis
meis, & citata ibi loca ex maiori PVFENDOREFII
opere de I. N. & G.

. §. XVII. (1) Datur impoſſibilitas abſolutaæ, quac eſt

ſemper talis, ac reſpectu omnium hominum, ita vt
nemo cenſeatur ſerio paciſci aut promittere huiusmo-
di impoſſibilia, ex c. ebibere Oceanum, volere, coe-
lum digito tangere. Obſeruandum tamen, poſſe non-

nullos facile certa quaepiam al bitrari poſſibilia, quae

omnmo pro impoſbilibus habenda ſunt; ſed quorum

impoſibilitas tamen non niſi rationibus, cuiusliber
2 captui haud ſtatim obuiis, deregitur. Huius indolis

eſt e. g. lapis Philofſophorum ,‚cui adeo longo abhinc

tempore tot homines fruſtra inhiarunt. Si itaque quis
Alchymiae flagrans prurigine, inanisque plenus ſpei⸗

alicui rerum hycatem: ac Chemicarum imperito
W Promi-

actorum requiritur, vt quod promittimus

Memtum

a Nute

Mliibhube

clllcitta dci

gle, pactum

Uumn ad altero
nd geqzuipel
Gbidem heri
hibendns,

—.—
Momiſerit, ſe
tiochunm, ate

Ohibus anlamn

Ainnigtid ged
lur Glbiro,

i iatſtcien

ebita tetetu
le non eſt im
lendamilluſo
neleine ſu
Tromiga hre⸗

um lominun

Kemliium.
Momiſotem

ſecrluokaent

engentiine,

kiitempore
ule Winuen

ſe⸗

4

(9 .

ET CIVIS LIB. I. CAFP. Ix. 209

iis
n Quod fi autem res, quae tempore pacti initi
poſſibilis habebatur, poſt impoſſibilis aliquo
Ccaſu citra paciſcentis culpam facta ſit; re inte-
giömilann gra, pactum erit nullum. Vbi quid praeſti-
nuie tum a b altero iam fuit, (2) id reſtituendum,
UIe, N

eGE aut aequipollens reponendum. Si ne hoc
Aliͤenn quidem fieri poſſit, lſummus erit conatus ad-

einns hiibendus, ne alter detrimenti quid capiat.
n ſele l. V fune ier

promiſerit, ſe transmutationem metallorum ipſum
— edocturum, atque hoc pacto conſumendis temere
opibus anſam pracbuerit, aut alia quadam ratione

tit,inegt e. .„ eir , a
npe damni quid dederit; quin illud penſare teneatur, nul-

pltu ib lus dubito. Quantopere enim de poſſibilitate magni
ezeenn ſui artificii perſuaſus ſit facile tamen eius vanitatem, ſi
un oliein debita vteretur circumſpectione detegere poſſer, ideo -
rum Alan que non eſt immunis a culpa, quod alterius, cui ad ca- 7
ecirer il N uendam illuſionem non ſatis erat perſpicaciae, abuſus
corfern⸗ u ſimplicitate fuerit. Ceterum impoſſibilitas circa pacta
woi & promiſla, regulariter talis tantum eſt reſpectu cerro-

rum hominum, aut interuentu caſuum quorundam
urch Peculiarium. Quoad promiſſa mere gratuita ſufficit,
e promiſſorem bona fide habuiſſe rem pro poſſibili,
nium, ii nec vltro facultate eam praeſtandi ſe priuaſſe. Quoad
neehinn ongentiones vrerinque oneroſas autem, ſi ipſo pacti
, , . initi tempore tes, inſciis paciſcenribus, nec cauſam
wen ,ol⸗ „ tale quid coniiciendi habentibus, fuerit iam impoſſi-
holbiini⸗ bilis, vt ſi contigerit, locatam villam incendio peri-
n lige iſſe ; ceſſat tunc obligatio, pactumque cuadit nul-

dnnie Tum.
Hüdn (⸗ꝛ) E. g. Promiſi alicui equum meum in ſupple-
e mentum pretii pro re, quam alter mihi exhibuerat.

Ke Quod ſi equus periit, alterum eiusdem qualitatis,
le ge a‚ut ſaltem cius acſtimationem in aere praeſtare te-
neor,

2106 DFE OFFICIO HOMINIS

Nam in pactis primario reſpicimus ad id, de

De pactis

licitas vet-
ſantibus.

quo expreſſe fuit conuentum: vbi hoc obtine-

re non poſſumus, ſufficit, aequipollens ex-

hiberi; ſaltem ne damnum ſentiamus, omni

modo cauendum eſt. Qui vero dolo, aut graui
edue hadenu

culpa, ſibi ipſi vires praeſtandi detraxit, (3)
non ſolum ad ſummum conatum tenetur; ſed

& velut in ſupplementi vicem malo inſuper

poterit mactari.

8. XVIII. Patet quoque, ad rem Micitam

circa res il-

praeſtandam obligari nos non poſſe. Nam

nemo valide ſe poteſt obſtringere vlterius,

quam ipſi eſt poteſtas. Aſt qui lege actionem
prohibet, adimit vtique poteſtatem eam ſuſci-
piendi, & de eadem praeſtanda obligationem

admittendi. Contradictorium quippe eſt-

ex obligatione per leges confirmata aliquid
necefſſario debere facere, quod per easdem

leges eſt omittendum. Vnde peccat quidem
qui illicita promittit, ſed bis peccat, qui ea-
dem praeſtat.

Ex quo & hoc colligitur, non ſeruari de-
bere promiſſa, quae illi, cui fiunt, noxae ſunt

futura; cum naturali lege prohibitum ſit, ne

quis alteri, etiam ſtolide volenti, malum in-
ferat.

(3) Talis eſt caſus Debitorum, qui ex juxuria

ſua, aliisue inſanis expenſis, ſoluendo eſſe deſie-

11
Kiigitorp
Titinitum, n

—

W.

pia, hac, to

aeqle kepnſe

türa ua, üue
ae, Pactumm 4

ium Valent ted

guapiatn icitn
calſat ant fe⸗
tgue accident
Juo mimus con

(9, natin

iſine ſchect

l, eaduc in

Alicuius . gui

lucceſſionist

donatio ertl
1et, on ideo
0s notit . u
mnlezgit, Lee
nealonenz
Vhi ſolutione
Macſtandi In
modo un
Ripechniald
Kum gui c
recipere,
Vltium a.
1e⸗ E
lerintete
tam pronm
nſt 800

NIS

—

8ad Id, A

hocobein⸗

tpollens NH
iamne,0l

lo, anguun
etraxit, 0

tenetur; ſel
malo inlige

fen Mcts

pole⸗ N

ere Netm .

ege Ane
em emnſid⸗
Oblipnton
ibe4

mata aldt

A per eneit
eccat guict
cat, gul

n ſtuni
nt, vole 1
biwmlt,5
i, mmln⸗

—

Er CIVIS LIB. I. CAF. x. 211

Si igitur pactum circa (1) rem turpem fue-
rit initum, neuter ad id explendum tenehitur.

2 Quin

8, XVIII. (1) Ad tradenda circa vtiliſſimam hanc,
neque hactenus ſatis pertraétatam materiam princi-

pia, hac, vt opinor, faciendae diſtinctiones, ponen-
daeque regulae ſunt. I. Non niſi ves in ſe, ſiue na-

tura ſua, ſiue ex cinilium legum prohibitione, illici-

zae, pactum, debitis alias isſteuctum requiſitis, irri-
tum valent reddere. Si igitur in contractu ſuper re

quapiam licita ac innoxia inito, alterutra pars ratione
cauſae aut efectuum actionis, aut alterius externae
atque accidentalis circumſtantiae peccet, hoc ſelum,
quo minus conuentio valida ſit, non impedit. Sic

c. g. donatio, aut inconſulta donandi facilitate facta,
aut ſine ſelectu ac diſcretione, aut in ſauorem indi-

gni, eaque in vitiorum pabulum vſuri, aut in odium-

alicuius, qui rem donatam exſpectabat, vel ad quem

ſucceſſionis titulo tranſire poterat: eiusmodi, inquam,

donatio, etſi donatoris finis ac propesſio vitio labo-
ret, non ideo minus valet. Caupo iis, quos ebrio-
ſos nouit, quotidie vinum miniſtrans, procul dubio
male agit, aeque ac illi, qui ebrietatis inde captant
occaſionem; neque ideo tamen minus ille praebiri
vini ſolutionem exigendi ius habet, & his eandem
praeſtandi incumbit obligatio. Non vno quoque
modo naturalem legem violant, qui propoſita ingen-
ti pecunia ludunt; inde tamen haud ſequitur, vetari
eum, qui citra dolum vicit, & emolumentum iure
recipere, & quod adhuc deberur, perere. Quippe
ſi vitium paciſcenti inhaerens, vitium ſemper in ipſa
re; dequa pactum eſt, produceret, nemini vel ſo-

Tenniſhimis promiſſis & alienationibus firmiter lice-

rer inſiſtere; (ſed verendum eſſet continuo, ne fidem
datam promiſſor, dominus traditam rem reuocatu-
rus ſit, eo obtentu, quaſi in alterutro contrahentium
ratione

X

„ ☚

212 Dk OFFICIO HOMINIS Ir c
Quin & vbi turpe facinus ab vno fuit praeſti- Gemnonobli
tum, alter ad ſoluendam conuentam merce- imeldaum.
dem meuormislu

ratione certarum circumſtantiarum ipſam contractus

eſſentiam non tangentium, aliquid exſtaret vitioſi.

Quo quidem modo fides, ſociabilis hominum vitae,
omniumque, quae inter cos geruntur, negotiorum

fundamentum, plane euerteretur. II. Diſtinguen-

dum hic inter id, quod iuri naturali aduerſum, & id,
quod tantum lege aliqua ciuili prohibente illicitum eſt.
Ratione padtorum circa priorem illicitarum rerum

ſpeciem initoram, bas regulas conſtituo. 1. N padto

ſenſit, renuntiauit, III, Quod ad conuentiones atti⸗
.

circa rem in ſe malam inito, ſeruare illud nolumus,

ille, cum quo pepigimus, ius non habet nos ad implen-
dum pactum compellendi, xec queri merito poteſt, falli

kdem, ſiue hoc nomine receperimus aliquid, ſiue minus

ſed tantum reſtitutionem eius, quod dedit, valet exi-

gere. 2 Gi quis ad delictum perpetrandum conductus,
illud actu ipſo exſecutus faerit, alter ad ſolvendam pro-
migam mercedem non tenetur: quamuis, ſi vindicare

iſte fidem hac ratione haud praeſtitam, tanquam in-

iuriam, adgrediatur, alteri cauſa conquerendi tunc

omnis defutura ſit. 3. Aſt ſi occaſione aut intuitu de-
licti actu datum aliquid ſit, repeti illud ab eo, qui re-

cepit, nequit: dummodo quaſi ſecundum honeſtorum
ac innoxiorum contractuum leges alienatio facta
fuerit, id eſt, dolus aut vis recipientis non interceſſe-
rit, nec enorme delicti pretium fuerit. Non quidem
ſalua conſcientia retineri falarium ſceleris poteſt; ve-
rum reſtituendi obligatio heicita eſt comparata, vt
is, qui alteri pro delicto committendo aliquid ſol-
uit, nullum repetendi ius proprie ſic dictum inde nan-
ciſcatur: quippe legis, reparari damnum iubentis,
fauore dignus neuter eſt, eique de cetero pari modo
vterque, eo ipſo, quod in illicitum pactum vltro con-

Netilteo tantum
luglegibiu ve
lie, gmetun
Iheuntur. 1.5
incininterol
den neit ⸗
Non ceüideraui
lnigſannm,

ire rrerit, dam

od im prae
aſwetipſt dack
lun dere indl
lennem eum,
Qoc ſiertya

(umtſier

deunbit obli,
umriſeratu,
dun zof zin
ut derſandi
onuentionu
erel illud
led Cenledin
toe lererſen
ndulgereill
ſtgue agim

enec eſt, it

lnt, K
eltz niſt ho

Püm dedun

eronet

FIT CIVIS FIB. I. CAF. II. 213

—— 3 6
firid dem non obli
tamte iam eſt e Reie, ni illo intuitu
tum, repeti nequit; niſi fort
¹ e d
en aut enormis laeſio acceſſerit. olus,
ſamm contticit BB 3
Eſtaret al. net ide
ri ⸗ o tantum illicitas, quod ci
omlauo n, libus legibus ertitam ve Sae ,e renm aliquam iui-
t,tetdin illae, quae cum ext r, diſtinguendae ſunt
I. Diſtiroue . “ ranéo, ab iis, quae i „9
Ditige ineuntur. I. Si cum exeraz Qu ae ivrer eoezie⸗
unin, in ciuitate prohibitam auf Pactum ſit eirca rem
tarumn finue . rit, aut deſiderauit pact
i non deſiderauit Si deſid . pactum, aut
o. 1.Nh dam ipſam .Di deſiderauerit, neque ad praeſtan-
inlae, ene guderae, ain neque ad penſandum
ilud, ezire poterit, damnu i zen⸗ quod inde ſen-
ddine·. m, alteri tenemur, ſed hoct⸗ .
truAdiR quod iam praeſtitit, ei erit reſtit ſed hoctantum,
Gin t, noſmetipſi paltum 4 enir reſtuuendum Verum ſi
unin allud vine nplenaa eſi erauerimus, non quidem a 17
lein e demnem i Jatcuem eui „interea tamen in-
. um eſt
nem= Quod ſi extraneus interdict ſt, Braeſtare oporeer.
uminfi Cctum deſiderauerit 1e idtum non nouerit, ſiuæ pa-
,Audun ineumbit obligatio 14 iue minus; eo validior adhbue
uuqumt Aamni ſerute. aen omne ipſi refundendi, ſi quod
gnetescditu tum poſt initum , a bali⸗ ſ. Aſt ſi interdi-
intuit ine penſandi an an, Lemen, eeutnme e, nulla
lab o, l Eondentonomite exiſtit obligatio. 2. Ratione
1 1 r coneiues initaru
mbopefm hoc vel illud prohibentes 1 um, cum leges
ientio 541 ideo cenſentur paciſcr i § latere ipſos nequeant,
gon ialellk hoc lex exſtaret kr e inuicem, ac ſi nulla ſuper
Nnginn indulgereilla altetmtpe renunt'are beneficio, quod
ais goelin⸗ atque adimpleta nn poiler. Vnde perfecta ſemel
kconm, hentes eſt ita vt ui dedit. validiſſima inter contra-
ag/“ pPoifit, & qui Ir qui dedit, repetere duicduam haul
aunene beat; niſi hoc i re Proruht praeſtare id ſtricte de-
mmn ilrii, rus, aut ma m alned in ſe poenam arceſſitu-
ioßtilol ipſum vedun latur lt incommodum inde in
ummer ei ſe exponere auſe m fuiſſet, quod ſi praeuidiffer:
u, uſus non eſſet. Sed hic nihil aliud
. P 7 volui,

§. XIX.

214 PD OFFIcIO HOMINIS

De pactis §. XIX. Denique & hoc manifeſtum eſt,

circa res fruſtra promittere nos, aut paciſci cirea 7es
alienas, aut
in quas iam
alteri ins eſt S ſed

guaeſitum. — 3 L —

volui, quam defignare principia mea circa amplam
ſubtilemque materiam. Fulta autem omnibus

ſuis argumentis illa reperientur in prolixiore nota⸗
adiecta ſecundae Editioni maioris Operis Auctoris
noſtri de J. N. & G. Eib. III. Cap. VII. J. 6. not. 2.
& in noua Ed. aucta. Cui adiungere oportet duo
ſeripta exigua, quae mihi euoluendae adhuc magis
iius materiae, eiusque adplicationis ad illuftte
exemplum fuſius commonſtrandae oecaſionem
praebuerunt. Inſerta ſunt ambo Diario Erudito-
rum, (Journal des GQauans dicto) prius quidem

Menſe Auguſto 1712. Editionis Pariſienſis, ( Oétobri
Edit. Amſielodamenſis) in forma Epiſtolae Reſpon-

ſoriae ad ea, quae TREMBLAIVS aduerſus me
diſſeruerat; alterum vero Menſe Decembri 1713.

Edit. Paris. (Februario ac Martio 1714 Edit. Am-

fel.) ſub titulo, Replica prima & ſec. ad Trembl. &c.

§. XIX. (1) Locum hoc habet, ſiue rem ad

alium pertinere ſeiuerimus aut neſciuerimus, ſiue

la fuerit iam in poteſtate aliena, aut ſaltem deſi-

nat in noſtra eſfſe ante promiſſi adimpletionem.
Hoc tantummodo intereſt, quod ſi ſciuerimus eam
iam pertinere ad alium, vel ſi in culpa ſimus,
quod ea non amplius noſtra ſit, damnum tun e-
farciendum ſit illi, cun eam promiſimus. Cete-
rum ackiones alienae, vt perſpicuum eſt, ad eandem
claſſem pertinent, vna cum exceptionibus, quas

Auctor deinceps adiungit. Addendae quoque his

res ſunt, quae reuera ad aliquem pertinent, de

quibus tamen is diſponere non poteſt. Qualis ca-

ſus

alienas, (1) in quantum illae non noſtrae,

17 C

—,——

ſecd alletius .

dhe, Quodl

n uturun

Juidimpetar
Nrueſtet; tunn

(biln (l.e.

latepotek,

6 ) hborare

Permmoueatu

—

lun eſt outiln
in raczatu m
Iſeg le
02) Nano
Dibus alterin
ſonceo, e

alienum, Pr

tum meaſet
6) Diſtn
nye ratuit⸗
etione prio
uprellealig
n ex negort
n convent
tus defffue
lentiatzali

ac ſcopo te

tlauſola

Olendlitur

lamen,

Aretiun

Wſ en

1 ErT cIVIS LIB. I. CAPT. x. 21 5

.

——
ſetum d, ſed alterius directioni & arbitrio ſunt ſubie-
ſeica Ctac. Quod ſiautem ita promiſero, me ope-
on note, ram daturum, vt alter (cui pro im perio me
gquid imperare non poſſe (2) praeſupponitur)
praeſtet; tunc teneor omni medo moraliter poſ-
ſibili (i. e. quantum alter honeſte a me poſtu-
iumg lare poteſt, & quantum vitae ciuilis ratio ſerr)
denn (3) laborare, vtad eandem praeſtandam alter

—

Olmmore noit
Peris Aucan permoueatut. .
1, (6eD„ „Secd
dn 04 HM 8
e achue ness — —
s Ad ilſe ſus eſt pupillorum ac minorum. Vide, quae tradidi
e in Tractatu meo de Ludo (DV JEV) Lib. . Cap.
Ninn, NO TV. §. 4 JTeq.
pnns gct 5, Katio huiusrei eſt, quod cum ſuper actio- .
ſenſel h nibus alterius, in quem mihi eſt imperium, aliquid
zliue ie, ſpondeo, cenſeor potius proprium factum quam
adnefs i alienum, promittere, eo vique ac poteſtas in alte-
mmtri II rum mea ſe extendit.
14 Ht ℳ (3) Diſtinguendum bic eſt inter promiſſtones
AlrmI mere gratzitas, & conuentiones vtrinque oneroſag.
ſue enA Ratione priorum valet id, quod ait Auctor, niſi
enſmiu,il expreſſe aliquid vlterias promiſſor in ſe receperit .
ur ſlen aut ex negotii natura intelligatur recepifſe. Verum

aingleiten in con uentionibus reciprocis, ſi factam ſ pem euen-
einefmen tus deſtituerit, penſandum alteri quicquid damni
cul ſentiat; alias enim is nihil dato vel promiſſo aequi-
Gumtueſ pollens conſequeretur, quod quidem pacti naturae ð
e . A ac ſcopo repugnat. Atque eo ipſo, quod adiecta
ſe lenen clauſula aut exceptio impoflibilitatis non eſt
hn An oiſtenditur rem haberi pro facin. Supponendum
ton en tamen, quod penſatio damni non multum exce-
lee lnen, 4 Adat pretium eius, quod datum aut promiſſum eſt.

e Quod ſi enim e. 8. altert decem thaleros dedenm,
Mè vt

216 DE OFFICIO HOMINIS§. gc

Sed & ſuper rebus (4) aut actionibus no. (X.
ſtris, in quas iam alteri ius fuit quaeſitum, mumn obler
tertio valide promittere non poſſum; niſi forte mi& obo
in eum caſum, quo alterius ius expirauerit. ſiſon wli
Nam qui prioribus promiſſis aut pactis ius aigemen
ſuum in alterum iam transtulit, ipfe vtiqdu moſendenn
nullum tale ins reliquum amplius habet, quod Sntan
in tertium poſſit conſerre. Ac nullo negotio nſchili.
omnia promiſſa & pacta poſſent fieri irrita. ſi ſnutu,
liceret aliud inire, in quo contraria priori di- c, zeti

L ſponerentur „ ac quicum prius ſimul expleri ſtiſutt, v
nequit. In quo fundatur tritum illud 4fW
prior tempore, potior iure (5). —
§. XX. nikum ere
— —— . . Dotior nihil
vt debitammihi mille thalerorum ſummam faciat ae vend
ſolui, ad ſummum refundere mihi decem aureos tmhypot
teneretur; quin talis ordinarie ius haberet retinendi ſiüönnilie.
hanc ſummam, aut promiſſam a me exigendi, pbiſhenfß
quia pro inſ mta, quamuis inca ſſum „opera, loco Cortrihim
aequipollentis eſſe poterat. . D kti Iia
(4) Sic e. g. nihil proprietarius poteft promitte. Iud elim
re tirca bona, quorum vfſusfructus ad alterum per- luetitdame
tinet, vel quia ipſe hunc illi concefſſit, vel quia non miconig
niſi ſub hac conditione eadem bona ad ipſum tran- (ohu de
ſierunt. Fruſtra quoque operam ſuam alteri ſer- naturde
uus addixerit, quamdiu eam praeſenti praeſtare ninend
hero obſtrictus eſt. Neque validius dominus aedium cuiunlber
locatum iam conclaue, priusquam conductoris .XX
tempus exſpirauerit, tertio promiſerit. .R— ſinng
85) Intelligendum hoc eſt ratione promiſſionis ln,
in ſe ſpectatae, & ſuppoſito, quod res adhuc in- ) 1.
tegra ſit. Poſtquam vero iſta ad effetum iam eſt nn laſeyi
Perducta per traditionem eius, quod duobus pro- inr delil

2–

omibus no⸗
quaeltum,

n; nilſre.
expitanett
t pals in
iple wie

luben glil

ullo vegeaen

etl initi,
ia prioni l.
mul ne

n illud, 14

—
Imimamn fi
Jecemm Aultn,
heret tetinend
me evigenl,
opeta⸗IOn

ec promit⸗
alterum .
vel gnünm

am iltei
ſenti Prefi, Ne
minnsrein
n codihn

rmi

Eekkumnme

bns Oto⸗
duo . Ri

res Achle.

ET CIVIS LIB. I. CAr. INX. 217

——

§. XX. Eſt praeterea circa promiſa potiſſi- De promiſſis
mum obſeruandum, illa concipi ſolere vel conditiona-
pure & abſolute, 9) vel ſub conditione; vt tis.

ſcilicet validitas promiſſionis conteratur in e aiz.

aliquem euentum, a caſu aut arbittio huma- 7† Lib. III.

no pendentem. Cap. VIII.

Sunt autem conditiones vel poſſi Tile, vel im-

oſi ibiles. Illae ſubdiuiduntur in caſuales ſeu

Fortuitas, (1 5 quae vt exiſtant, penes nos non
eſt, poteſtatiuas ſeu arbitrarias, (2) quae vt

cerihiant. vel non exiſtant, penes eum eſt, cui .

5 Ppro-

miſſum erat. t, poſſeſſor quamuis poſterior tempore,
Poticr nihbilominus eſt iure, v. c. in cauſa hypothe-
cae & venditlionis, dummodo bona fide ignorarit,
rem hypothecatam aut venditam iam ad alium per-
tinuifie. Poſtulat hoc ſane vitae communis ratio, —
vbi ſaepſſime impoſſibile eſt ſcire, an is, cum quo
contrahimus, diſpoſuerit iam de re ſua in fauorem

tertii. Ita vero in haoc caſu priori tempore nihil .
aliud relinquitur, niſi ius exigendi quantam vo-

luerit damni penſationem pro eo, quod mala pro-
miſſoris fide amittit. Atque ſic meo quidem iudi-
cio hac de re ſtatuendum eſt ſecundum ſolum Ius
naturale, excluſis legibus ciuilibus, quae de rebus
huiusmodi ea poſſunt conſtituere, quae publica
cuiuslibet ciuitatis vtilitas requirere videtur.
§. XX. (1) Vt ſi dicatur e g. Dabo tibi tantum,

ſi intra octo dies non pluet, aut ſi hoc anno pax coa-
leſcet.

(2) E. g. Dale tibi tantum, ſi intra ſex menſes
non luſeris, vel non frequentaueris cauponam, aut 6 .

banc vel illam vxorem non duxeris &c.

21 8 DE OFFICIO HOMINIS

11 t

Impoſſibiles autem ſunt vel pbyſice tales, vel
moraliter, i. e. quaedam per rerum naturam
fieri a nobis non poſſunt, quaedam per leges
& honeſtatem fieri non debent. Et impoſſibi-
les quidem conditiones, ſi naturalem interpte-
tandi ſimplicitatem ſequamur, orationem pro-
mittentem faciunt negatiuam: eiſi per leges
fieri poſſit, vt ſi ad e ctae ſint negotio alicui ſe-
rio, (4) habeantur pro non adiectis, ne per adus
nullum euentũ ſortituros hominibus illudatur.

De pactis g. XXI. Denique (4) promittimus & pa-

uac promil-ciſcimur non ſolum per noſinetipſos; ſed etiam

ſis per pro- Hiorum hominum int eruentu, quos ipſi volunta-
tis noſtrae internuncios atque interpretes con-

curatoren

faRtis.

(4) Vid.
J. N. & G.

Lib. III.
Cap. IX.

)

ſtituimus. Per quos, vbi bona fide egerint, 3

quod a nobis in mandatis habebant, valide ob-

ligamur

(3) Si dicatur e. g. Dabo tibi tantum, ſi hane vod

illam duxeris: fieri enim poteſt, vt nubere puella ei.

cui quid promittitur, tenuat, aut ante nuptias fato
defungatur.

(4) Id eſt, vt promiſſum aut pactum . non ob.

ſtante conditione, quae non poteſt aut deber prae-
ſtari, validum habeatur. Quod ſi vero a legibus
ciuilibus abſtrahamus, tunc nonnullae diſtinctiones
faciendae ſunt citca naturam & effectum huiusmodi
conditionum pacto adiectarum. Quorſum conſe-

rendae Nofae meae ad maius Opus de I. N & G.

Prout in noua Ed. a me corre qae & auctae deprchen-
dentur, SCige ena en

promittitur, & mixtas, (3) quarum imple- ligmirhi
tio partim ab arbitrio eius, in quem confertur, Vioszgetenti
artim a caſu dependet. ( AKll.

Gluta; Ne
ſt. Religun
tlun humante
in genus hu
ſatun A

iſtorum lep

M, gomuini

& inperiun
uae inde r

tendum,

4

Dr 0

UVan
Sr

ne

e er ſol
(Circa hu

wanaept
lshomir
Aterunn 4

18 Egjr cCIVIS LII. 1. CAP. xX. 219

umine ligamur apud eos, qui cum iſtis, velut noſtras
cbnlenm Vices gerentibus, egerunt.
§. XXII. Atque haec ſunt oficia hominis Quot ſint
,tales, üi abſoluta; vt & per quae velut tranſitus ad alia 'nſtituta
n numm fit. Reliqua praeſupponunt aliquod inftitu- uibus ni
n peleg tum humanum, generali pacto ſubnixum, & untur 5
impolit. in genus humanum introduéctum; vel etiam cia hypothe-
mn intenpl⸗ Katum aliquem peculiatem. Inſtitutorum ica alterius
tionempr⸗⸗ iſtorum deprehenduntur potiſſimum tria, ſer- erga alte-
perlee⸗ mo, dominium rerum, earundemque netium, um.
logien. Se imperium humanum. De ſingulis, vt &

nefelis quae inde reſultant officiis , deinceps expo-
lde. nendum. HW
zms n. N
draa : C5iCc—ανdqn ρααιä: *νρboοαιο̈ν ονowτοινννοοορου
üeo . CAPVTI X.
kgen, DE OFPFICIIS SERMOCI-

ne
ſui ſtrumentum ſocietatis humanae ſermo guibuscun.
enntinte9 ☛ nemoeſt, qui ignorat; cum multi vel 7“2e, ad ex.
evy ea ſola facultate collegerint, hominem ad inend
mA agendam vitam ſocialem a natura dektinatum. 4,,nt:“
debe Circa huius ergo legitimum & ſocietati hu- Aleipiande⸗ ,

— . . . 1 .
Qan vtile ac plane neceſſarium ſit in- Nemo ſignis

ſeoibls DWS . H .:
den manae proficuum vfum, id officii lex natura- ſt.
riplni lis hominibus dictitat, vt ne quis ſermone, aut

„Alüs ſignis, ad exprimenda animi ſenſa inſtitutis⸗
lel, n. alterum decipiat.
cden §. II.

220 Dz oFFICIoOo HO MINũSs r
“ — 4 —
Primum 8. II. Sed () vt indoles ſermonis penitius nii her ſ

offieiun intelligatur, ſciendum eſt, circa ſermonem (Ermdnis te⸗
enen voce viua, aut literis expreſſum, duplicem ob- cchiutid,
(a) vid. ligationem octurrere. Vna eſt, qua iſti, qui e hollt,
J. N. & G. eadem lingua vtuntur, certae rei certum vocabu- (onmmmnuni v
Lib. IVv. lum, prout vſus cuiusque linguae fert, adplicare AlI. 5
Cap. I. tenentur. Cum enim neque voces, neque imeruenit,
cecti litterarum ductus certam rem natura no- ſmmnen a
tent, (alias enim omnes linguae aut ſcripturae lucerilul
genera coincidere deberent) inde ne vſus lin- mon lquit⸗
guae foret inanis, ſi quisque, quo vellet, vo- cum noner
cabulo quamlibedbrem nuncuparet; neceſſam otam qvib
eſt, inter eos, qui eadem lingua vtuntur, (1) cellam el,
tacitam interceſſiſſe conuentionem, vt cer- Aeninecel
tam rem certo, & non alio vocsbulo denotent. umaliul
Ni enim in vniformem vocum adplicationem Kii imellt
fuerit conſpiratum, impoſſibile elet, ex ſer-⸗ er delulic/

mone alterius ſenſa animi colligere. Vnde vi imutuals,
iſtius pacti quilibettenetur ita adhibere in ſer- contuben⸗
mone communi vocabula, prout receptus eius aptelſe cl
linguae vſus fert. Ex quo etiam hoc conſe- ſiſetlaſ
quitur, vt quanquam ſenſa animi a ſermone (quen i
diſcrepare queant; id tamen in vita humana inaalſe
quisque voluiſſe cenſeatur, quod verba eius Aiquodle
prae ſe ferunt, etſi fortaſſe intrinſeca mentis commmun

deſtinatio ab iſtis diſcedat. De hoc enim cum vel noxt
niſi cipien

—

S.II (1) Melins dixeris, conſenſum tacitum, cui lonn
nihil quidem ſubeſt quod obliget, ſi conſideretux· um,
in ſe, ac ſepoſita peculiari quadam obligatione, aliis aediti
ſenſa animi aperiendi. Vide ad J. N. & G. Lib. V. Mudam:
Cap. I. §. 5§. not. 1, 2. i.

JYVMU ET CIVIS LIB. 1. CAP. X. 22 1
nisentin niſi per ſigna conſtare nequeat, omnis vſus
ſemmomn ſermonis redderetur irritus, ſi interna animi
plicentb. cogitatio, quam ſibi quisque pro lubitu fin-
Gnili n gere poſſet, id, quod ſigna prae ſe ferunt, in
tun ud. communi vita elidere pollet.
1, Ai 8. III. Altera obligatio, quae in ſermone Alerum
ce, Nell interuenit, in eo conſiſtit, vt quis alicui per offcium.
nmut r Jermonem animi ſui ſenſa ita debeat pandere, vt
utſcriptnre haec ex illo liquido cognoſcere queat. Qum enim
ene il. non loqui tantum, ſed tacere homo queat; &
relen. Cum non ſemper quod quis in animo volujt, id

gecelm Ccoram quibusuis aperire teneatur: igitur ne-
untut,) ceſſam eſt, vt peculiaris exiſtat obligatio quae
n, N (ee . alicui neceſſitatem adferat tum ad loquendum,
locendten . tum ad ita loquendum, vt alter ſenſa animi no-
Pobcnicdsen ſtri intelligat. Oritur autem illa obligatio vel

, ag. ex peculiari pacto, vel ex communi praecepto legis
Poden naturalis, vel ex praeſentis negotii indole, cui
1 contrahendo ſermo adhibetur. Saepe enim

bere inſet· contren erme r.
ene prelle com aliquo conueniatur, vt animi
me et ui ſenſ⸗ ſuper aliquo negotio mihi aperiat: vt
iaſemmon i duem informatorem mihi in aliqua diſci- Z
itn humm P i da adſciſcam. Saepe quoque praeceptum
relne 2 iquod legis naturalis meam ſcientiam alteri
e⸗ eG8 communicare iubet; vt hoc modo ipſi proſim,
“ vel noxam ab eodem auertam, aut ad noxam
Neen accipiendam cauſam vel occaſionem non prae-

R beam. Aliquando erndue praeſens nego-
uhmd tium, quod cum alio ſuſceptum eſt, aliter
l onllten expediri nequit, ni iudicium meum ſuper oo
innon pandam: vt circa celebrandos contractus con-
6. . dingit. §. IV.

1

222 PDk OF 10CIO HOMINIS

Non ſem: §. IV. Quia autem non ſemper vſu venit,
per tene- vt ex aliquo horum capitum quaeuis cogitata
mur ſermo- mea alteri ſint ſignificanda patet, me nonte-
"e ι. neti alteri ſermone meo indicare alia, quam
ad quae ex me intelligenda ius perfeltum, aut
(1) imperfectum habet; adeoque recte tacen-

do diſſimulare me poſſe, vtut maxime interro-
ger, quae vt ex me ſciat, alter ius non habet,

neque ad id aliqua obligatione ego teneor.

Licet alh.· S.: V. Imo quia ſermo non ſolum eſt inuen-

S diſ-tus propter alios, ſed & propter nos ipſos; ideo
FRme ,â vbi aliqua mea in eo verſatur vtilitas, neque

cuiusquam alterius ius laeditur, licebit mihi

ſfſermonem ita formare, vt diuerſum ab eo,
quod in animo voluo, exprimat (1).
§. VI.

„—

7

—

§. IVv. (r) E. g. Si deliberanti fidele conſilium

.⸗ 7 . .
dandum, erranti monſtranda via, aut aliud quod-

piam, cum poſſis ac debeas, exhibendum ofhcium
ſit. .
S. V. (1) Quortiescunque illi, quibuscum ſermo
nobis intercedit, nullum vel perfectum, vel imperfe-
Gtum ius habent exigendi, vt ſibi ingenue cogitata no-

ſtra patefaciamus, nulla ipſis infertur iniuria, verum

diſſimulando; adeoque diſſimulatio tunc praecipuum
veri men dacii characterem haut prae ſe fert, Verum
etiamſi non laedatur ſic quodcunque ius alterius, ma-

le tamen faciunt, qui nulla vrgente neceſſitate, aut

in rebus nullius fere momenti, aliter loquuntur aut
agunt, ac ſentiunt. Nam 1I. qui temere falſa lo-
qui geſtiunt, omnem poſtremo fidem in hominum

animis amittunt, 2. REt ſummum praeterea pericu-

lum

niwur, itr
Plci e Ppen
ttimento ho
bonum, gu⸗
(etet: igit
CCloratoque
tiamn & inte

repnelente

ebet, ni

co, 00 iine

nlillat der

ere cormmin.

dem intelie

nolit bliga
Wue n

i ſenſe i,
el non, g,
Naueter meri
ler patet,

—
lum r de
kendo, a
kacile fier
tas, cuʒB
Auctoris 0
Müpnaui p
Vy. Cej. 1

KIS

—
et vin ven
euis eogln
t, me hont

ealia, un
fikn, .
e lelte tcnn.
Wiwve intel.
us ponkube

gotepel⸗

um ettinner.
Pigſin

ilitus, negl

leebit N
ellun 5 en

1)

Gele conklte
zut aliud qnd
3gumn ofkclun

mſece
ipasclg len

m, ſel inzié-
pe cgitun⸗
zniurisn ſen
Uudcpltecl⸗
ſeſet on
jusaltetlc⸗
gecelllne .
loglung
irneeil
in Homminmi

elen e
hlael

n

ET CIVIS LIIB. I. CAP. x. 22 3

4

§. VI. Denique quia ſaepe iſti, ad quos lo- Licet quo-

quimur, ita ſunt diſpoſiti, vt ſi ſermone ſim- Jue Ihtee-
dum vti

plici & aperto rem ipſam perciperent, de- 5to colora-

trimento hoc ipſis futurum eſlet, nec nob's toque ſer-

bonum, quem intendimus, finem adſèqui li- mone.

ceret: igitur hiſce in caſibus licebit vii fiéto

coloratoque ſermone, & qui noſtram ſenten-
tiam & intentionem audientibus direéte non

repraeſentet. Nam qui alicui prodefle vult
S debet, non vtique id tenetur facere eo mo-

do, quo finem ſuum non erat obtenturus.
§. VII. Ex hiſce colligitur, in quonam In quo con-
conſiſtat veritas, cuius ſtudio boni viri tanto- ſſtat 2ad*
pere commendantur: nempe, vr verba animi duamn adi.
noſtri ſenſa commode repraeſentent alteri, cui ea cendam
dem intelligendi ius, quaeque vt ipſi aperiamus, quilibet
nobis obligatio perſecta, aut imperfecta incumbit; tenctur.
idque eo fſine, vt vel iuem ex intellectis animi no-

Nri ſenſis debitum aliquod commodum nanciſcatur,

vel non, vlhi diuerſum fuerit ſignificatum, damno
praeter meritum multetur. Ex quo & hoc obi-
ter patet, non ſemper mendacium admitti,
quando

lum eſt, ne leuiſſimas ob caulas falſa & ſicta profe-
rendo, aut diſſimulando, habitum contrabamus, quo
facile fieri poteſt, vt etiam tunc nobis delit ingenui-
tas, cum alii ius eam a nobis exigendi habent. Hiſce
adbibiris reſtrictionibus, tuta ab omni infultu ſtat
Auctoris opinio; eamque fuſe ſaris explicui & pro-
pugnaui prolixiori obſeruatione ad J. N. & G. Lib.
IV. Cap. I. §. 7. not. I. quam in noua illius Operis

KEditione denuo recognoui & latius deduxi.

224 pk oFiCIO HOMINIS ́?HUV
quando etiam data opera non dicitur, quod vel noſi, uun
cum ipſa re, vel cum cogitatis noſtris ad amuſ⸗ iſan 4, 4
ſim congruit: adeoque veritatem quaſi Logi zu me,
cam, quae in congruentia verborum cum re- aGP, Ie
bus conſiſtit, cum veritate morali, non ſemper at.
W per omnia coincidere. ”J”MD . IX. E
And ſit §. VIII. Mendacium contra eſt, (1) vbide umhant 4
gnenka- . . „. . . . —-2 .
nam, induſtria lerm 3aliam prae ſe fert Nemtentiam animi monibih i
=ðð noſtri, aut ſmiles,
. — — — Mem, uate
§. VIII. (1) Linguae imperfectio, quae circa res acts, Ei
bene multas non ſufficit terminos, ad diſtinguendas Neadube
ideas diuerſas neceſſarios, in cauſa eſt, ve non pauci ein,
hic ſibi ipſis illudant, eamque ob rem ſupercilioſe Dua, ſtinno
diſſentientes damnent. Mendacii enim vocabulum⸗ (us, moelr
& quae illi in aliis linguis reſpondent, ordinarie in mus addene
odioſo ſenſu accipiuntur, quoniam reucra plerique, capienda n
qui ſecus ac ſentiunt loquuntur aut agunt, malo ani-

mo, aut contra officium quoddam id faciunt; cum bench, aut
interea aliud vocabulum non habeamus, quod in
ſpecie ad caſus accommodari queat, vbi ſermo fitus ——
nihil inuoluat vitii, aut alicui quicunque is ſit nocere i 7
poſſit. Par ratio quoque eſt in vocabulis homicidii, D lamnet
caedis, occidendi &. Et cum Lex diuina praecipiat: . Qutemn
Ne occidas, an propterea nemini alterum priuare vita eeecigl
licet? Er cum v. c. iniuſtum aggreſſorem vita priua- Cſt mod
uimus, quam nobis eripere voluerat, quomodo tunc mdmen
innocentiam actus exprimemus, niſi reſtringendo Ri⸗ am, 1
per epitheton quoddam latitudinem verborum, quae uitene ilir
videntut nobis referre acum, ceu ſemper illiciiaum kun ſient
Vid. LOCKIVS Ade intellectu, Lib. II. Cap. XNXVII-I ningdo
§. 16. vbi propoſita eadem obſeruatiene generali, rcliaine
viIum eius in vocabulis ebrii & ebrietatis common- –
ſtrat. Ita vero nihil infirmius eſt obiectione, quae ttheultanbn

inde ſumitur, quod ſcriptura ſacra mendacium & men- Wu ter
“” daces libſilio

* .

us ErT CIVIS LIB. I. CAr. x. 225 .

—.—

———
ddn noſtri, quam quae reuera eft ; cum tamen hanc
tisadan ipſam is, ad quem ſermo dirigitur, intelligendi
guai zius haberet, nobisque obligatio incumberet eficii
um cmnt endi, vr ille noſtram ſententiam vlique intelli-
onted gerenn.
8s. IX. Ex dictis igitur conſtat, mendacii no- Exempla
,(!) tam haut quicquam contrahere, qui fictis ſer- etienum
tutinm monibus fabulisque vtuntur aduerſus pueros,voxiarum
aut ſimiles, ad eorum meliorem informatio-
— nem, quatenus nudae veritatis non ſunt ca-
que dan paces. FEt qui alii fictum ſermonem bono fi-
Gſtngan neadhibent, quem plano adſequi non licebat:
ic puta, ſi innocens protegendus, iratus placan-
n el dus, moeſtus demulcendus, meticuloſo ani-
*R mus addendus, faſtidioſus ad medicamenta
eletſſkilt capienda mouendus, Pertinacia alicuius fran-
u, mon genda, aut malum propoſitum alterius inter-

ſuclunt ie P Aerten-
us, gli⸗
eis ſtnocee daces damnet, nulla ſimul reſtrictione adiecta. An

uis bem= vero condemnatio haec latius pateat, quam illa Le-
aperch gis: Me eccidas: aut alterius cuiusdam regulae, quae
mpiue rametſi modo acque illimitato concepta videatur,
en Wi ilu nemo tamen non, praeter fanatics aut ſimpliciores
vone gquosdam, agnoſcit in ea neceſſitatem exceptionis
iekingenn huius vel illius admittendac. Ceterum in ipſa ſcri-
etbotun ptura ſacra tot res occurrunt, quae cum abſoluta ve-
et llcum. ritatis in quocunque caſu diſſimulandae prohibitione

n I. Cconciliari nequeunt, vt mirari conueniat oſcitantiam
ne geri affedtatam quodammodo eorum, qui ex immenſis
colNNn difficultatibus, quibus ſe immergunt, non niſi fri-
4

cire, *½ uolarum rationum, aut declamationum ſplendida-
Muian un tcum ſubſidio eniti contendunt.
e. D

–

226 DE OFFICIO HOMINIS

uertendum; aut ſi arcana reipublicae & con-

ſilia, quzae inteteſt aliorum notitiae ſubtrahi,
ſictis rumoribus velut obuelanda, & aliorum
importuna curioſitas ſit amolienda; aut ſi

hoſti, quem aperta ratione laedere potera-
mus, fabulis in ſiratagematis vicem illudamus.

§. X. Contra ſi aliquis vtique tenebatur
Omnis alteri ſenſa animi ſui liquido ſignificare; cul-
sequinota- pam non effugit, ſi vel partem duntaxat veri

rzio, ac re- 4 . .
eruati ri/ illu-
ſeruatio dicat, aut (1) ambiguo ſermone alteri 1

mentalis . .
culpabilis a communi vſu abhorrentem, in mente re-

eſt, cum ſeruet.

quis verum “ CAbVT
dicere tene⸗
Kur. . — „— 5 . .
8. X. (1) Quale quid fecit e. g. Romanus ille, qui

poſt Cannenſem pugnam, ab Annibale cum nouem

aliis nobili ſimis captiuis Romam miſſus, ea lege, vt
in caſtra ſua redirent, paulo poſt quam egfeſſus erat
cx caſtris rediit, quaſi aliquid eſſet oblitus; hocque

reditu in caſtra, liberarum ſe eſſe a fide iuteiurando

Lib. MI. Cap. XXXII.
(2) E. g. Si aliquis, qui licere ſibi arbitratur ſem⸗
per & vbique eiusmodi reſtrictionibus impune vti,
interrogetur: an hunc hominem iſte occidis? auda-
Ger refpondebit: non occidit, ſubintelligen-
do, haud factum id eſſe ſclepeto, aut illa die wel
bora &c. de cuiusmodi exceptionibus haud qua-

quam quaeritur; caedemque cum in mente eius qui

loquitur abſconditae retineantur, purum putum fe-
linquunt mendacium, Idem quoque de illis dicen-

dum eſt, qui ſubterfugium fibi in hoc quaerunt,

quod partem veritatis ſupprimunt, cum tamen is, ad
. „ gqucm

. .

—

dat, aut tacitam quandam (2) reſtridionem,

confirmara interpretabatur. Vide CICRR. de COfic.

I
—

Of

Er (4.
P busgn

Lenit,
ictur,

—

Auemloquume
Uureque ergetr
lmeita gul

Moneceſſitan
guendi, gul

Csuntut r.
oguileenne
Norum comt

ute velentüt
nnmentn

emn Odſigrd

holler, djder

tnl erit. XM

ruibus kicen

n Wente 1e

Wanifeſte .
od lter le
6 Alero ab
tem Peil

uuſuphrel

15
—
icae & .
1e ſubtral
, Aionn
nda; aul.
Cete en⸗
millocamn
ne tenebelk
rihrkeich
Auntaan i
, aleeti ir
ehiſing

in e n

N
—
omurbehled
,lecum MONt
lus, 61 lep,
V egteliieai
bitisz hoece
le intinten .
CER. “
ubimmnl

dus impune n
ottitit nd

Er cIVIS IIB. I. CAP. xI. 227

CAPVT XI.
DE OFFICIIS IVRANTIVI.

PłEr (a) iusiurandum ſermoni noſtro, omni-Definitio

busque actibus, circa quos ſermo inter- Se e oeja
1 . Sn i, ac officiun
uenit, inſigne accedere firmamentum generalc

iudicatur. Eſt quippe illud adſertio religioſa, eotum, qui
P 2 qu q actum hunc

. — .- – religioſum
quem loquuntur, integram ſcire veritatem deſideret' commit-
jureque exigendi, ne quid eius reticeatur, pollear. tunt.
Interea qui, tanquam pro aris & focis, pugnant (4) vid.
pto neceſſitate indiſpenſabili, tali ſemper modo lo-J. N. & G.
quendi, qui menti noſtrae exacte reſpondeat, ipfi Lib. IV.
coguntur probare huiusmodi ſubrerfugium, quorl Cap. II.
alioqui ſecundum principia ſua liberare culpa craſſaes
morum corruptelae nequeunt. Nam ſi vrgeamus eos
circa caſus & exempla certa, in quibus actum dam-
nare verentur, candide profitentur, eam, qui ad er-
rorem pertraxit hos, ad quos locutus eſt, partem
tantum veritatis ſuppreſſiſſe, ad quam illis aperien-

dam obligatus haud fuerir. Quod quidem probari
poſſet, ſi idem eodem tempore ipſis declaraſſet, quod

non niſi dimidium eius quod in animo habebat pro-
tulerit. At vero talis id non auſus eſt in huiusmodi
caſibus facere ; & fere deprehendimus, id quod quis

in mente reſeruauit, iſtud praeciſe eſſe, quo alter

manifeſte deceptus eſt, quoniam hoc ipſum erat,
quod alter ſcire cupiebat. Ita vero partem veritatis
ab altero abſcondere, dum integram ſe accipere ve-
ritatem pei ſua ſus erat, idem omnino eſt, ac ſi expreſſe
Pars ſuppreiſa negaretur.

228 DE OFFICIO HOMINIS

qua diuinae misericordiae renuntiamus, aut diui-

nam poenam in nos depoſcimus, niſi verum dica-

mus. Dum autem omniſcius & omnipotens
. teſtis ſimul & vindex inuocatur, praeſumtio
veritatis ideo excitatur, quod nemo temere
tam impius credatur, yt ita petulanter gra-
uiſſimam Numinis indignationem in ſe depoſ-
cere ſit auſurus. =

Inde oficium iurantium hoc eſſe intelligiur,

vt & ad iurandum cum reuerentia accedant, &
4 quod iuratum eſt, religioſe obſeruent. =

Eini- & 8. II. Finis porro & ſus iuramenti in hoc

vſus iura- maxime vertitur, vt homines ad enuntian-

menti. dum verum, aut ſeruandum promiſſum pa-

Qumue eo firmius adſtringantur metu diuini
Numinis omniſcii & omnipotentis; cuius vin-
dicam, ſiſcientes fallant, per iusiurandum
in ſe inuocant, vbi alias metus ab hominibus

imminens non ſatis efficax videbatur; quippe
quorum vires contemnere aut declinare, vel

ſcientiam fallere ſe poſſe ſperabant.

Juramen- §. III. Quia vero praeter Numen nihil eſt

rum ultima-omniſcium aut omnipotens, inde abſurde iu-
2 lenge⸗ ramentum conc
ete ud ne Diuinitatis deſtituitur, hoc ſeniu, vt ea res
“ teſtis atque vltrix periurii inuocetur. Etſi hoc
frequens ſit, vt in iuramentis certa res no-

minetur, per quam iuretur, hoc ſenſu, vt

Deus , ſi iurans fefellerit, vindictam

ſuam in iſtam potiſſimum rem enſerat,

. „ . 1 . „
ipitur per rem aliquam, quae opinio-

1

(1) unquan
elimatam.
ſlv. In
in toli
mnodandla⸗

umn cirea!

quippeidran
non credit,

PerbDeumin

1lio ſub non

Pppinione iur⸗
(Continetur.

ſeir Der i

labe, ie

lera petiuri

(ueſeciali

konem an
ſcens peiet
lam, gantr
V. Ad-

—
igniintare⸗

Vide TR R

40 quemkere

mento depre
Genel⸗ C.
imm aq 9,
Amaxime
A, quod ae
onarum:
en bonz ſie

18 EFEFr CIVIS LIB. 1. CAP. X. 229 Z

——— . 3 . . — . .
,ai (1¹) tanquam furanti cariſſimam, & maximi
ertin - aeſtimatam. .
Otnniaen §. IV. In iuramentis formula illa, que. Deus, Formula
gneſni dum teſtis & vindex inuocatur, deſeribitut, ac- zuramentl.
j . 8 . 11 . . m —„—
endd eee. commodanda &ſt ad perſuaſionem » ſeu religionem, qanda eſt
lamet gr quam circa Deum fouet, qui iurat. Fruſtra ad religio-
mintede quippe iurando quis adigitur per Deum, quem nem iuran⸗
nrnon credit, adeoque nec metuit. At nemo tis.
elene, per Deum iurare ſe putat alia ſub formula, aut
neled alio ſub nomine, quam quod ſuae, i. e. ex
ailelt .

opinione iurantis, verae religionis praeceptis
continetur. Inde quoque eſt, quod qui per
wentinke falſos Deos iurat, quos ipſe tamen pro veris
d ennim habet, vtique obligetur; & ſi fefellerit, re-
ontiimk, uera periurium admittat. Quia ſub quocun-
wenn dri que ſpeciali conceptu generalem Numinis no-
igenmgen tionem ante oculos habuit; adeoque, dum
insicda ſciens peicrauit, diuinae maieſtatis reueren-

bboinſt tiam, qantum in ſeeſt, violauit.
tut; gife s. V. Ad iuramenti obligationem requiri- De intentioʒ
ginrte, ſ ZD 1p z tur, e iurantis.
t.

14 „. II. (1) Sic c. g. non dubitabant primaeui Chri-
men u ſfſtiani iurare per ſalutem aut incolumitatem Caeſaris.
Geſr Wide TKä RTVLLIAN. Apologet. Cap. XXXII.
n,uerg Ad quem fere etiam modum Joſephus in Vereri Teſta-
ab mento deprehenditur iurare, her ſalutem Pharaoni,

=

—

nſn r Geneſ. Cap. XLII, vers. 15. Cont. CLERICVM. in
eut. Comm. ad h. l. Senſus rationi conuenientiſſimus, niſi
cetta e , maxime congruus tali modo iurantium menti, hic
hoc ſoſt/ eſt, quod aeque vere, ac optarent vitam ac ſalutem “

,. iodiun perſonarum aut rerum, per quas iurabanr, veritatem
Ner, item bona fide dicerent, promitiercntuc,

7 5

Sðð

1I c

230 DE OFFICIO HOMINIS
tur, vt animo deliberato id ſuſceptum ſit. Vnde lrgvoleh
ijuramento haut quicquam obſtrictus erit, quu vitium adhae
ſimplicker iuramentum recitando protuleritz inumentum
aut eiusdem verba, concepta in prima perſona, ipee pe
alteri praeinerit. Aſt qui ſpeciem ſerio iura- grdl oblie⸗
turi prae ſe tulit, is vtique obligabitur; quic. encelaque
quid demum in animo ſuo, dum iurat, agita- nßzintaneti
uerit. Nam alias omnis vſus iuramentorum, mnum.
immo omnis ratio interuenientibus ſignis ſeſe Necoblie⸗
obligandi, ex humana vita tolleretur, ſi quis aun, quiin
tacita ſua intentione poſſet impedire, ne effe- (Mdtedetaj
Gus ille a dum aliquem ſequatur, cui produ- (lſet, non
cendo idem eſt inſtitutus. Percolamein
Juramen: §. VI. Juramenta in ſe non producunt no.
tum non uam & peculiarem obligationem, ſed obligg —
producic tjioni in ſe validae velut acceſſorium quoddam Kiuſhſenten
Heationem, inculum ſuperueniunt. Semper enim, dum iuawen
diſtinctam iuramus, ſupponimus aliquid, quo non prae- tmanmim
a conuen- ſtito, diuinam poenam in nos prouocamus. miieniutt
tione ipſa, Quod ineptum eſſet, niſi illicitum foret, non llemt. han⸗
quam ini- praeſtare id, quod ſupponitur, (1) adeoque doohanzſh
, niſi iam antea obligaremur. mmrane
— — — Aaicding:
6. VI. (1) Haec ratio non videtur ſatis huc quor-· rilagnns
. Alrare; aut ſaltem minus commode prolata eſt. Sae- Dechantcom
pius enim quis jurat atque obligat ſe ſimul ad aliquid, ebe zrtir
ita vt ipſa promiſſionis verba iuramentum inuoluant: leifnetn,
vt ſi dicatur, promitto tibi coram Deo, me in tui gra- ofit, 0
tiam hoc vel illud facturum: tunc ſane concipi obli⸗ lutſenim
gatio iuramentuin antecedens, ac citra religioſum er eos ven
iſtum actum valida, son poteſt. Ratio autem vera lt lin
jjua I

rEkr clIVIS LIE. I. CAP. xl. 21

ſt. I Ex quo ſequitur, quod actus, quibus in ſe
Bett,gi vitium adhaeret, obligationem impediens, per
nrun iuramentum accedens obligatorii non“ fiant.
maetnn Sicuti nec per ſubſequens iuramentum ante-
ſeioiur grefla obligatio valida eliditur, aut ius per
bitur; guſe⸗ eandera quaeſitum alteri tollitur. Inde fruſtra
rat, gir. quis iurauerit, ſeſe alteri debitum non ſolu-
zimentorux türum.
bgnine Nec obligabit iuramentum, vbi conſtat.
eut,g eum, qui iurauit, factum aliquod ſuppoſuiſſe,
ire, le i. quod reuera ita ſe non habebat, ac, niſi id cre-

,cui lr. didiſſet, non fuille iuraturum; inprimis vbi
per dolum eius, cui iuratur, in errorem fuerit
1odoent. b 4

ſelti & iuſta ſententiae Auctoris noſtri, & quam maxime
r qoddn (osſentaneam veritati iudico, hacc eſt, quod erſi
rentm, DDd iurerur ſimul ac contrahatur obligatio, iuramentum
10ponpi?s tamen ratione obligationis ſehabeat, vt modi vel
ouocatil? accidentia ratione ſubſtautiae . ſine qua ſubſiſtere ne-
Cret, dd. uennt. Sanc iusiurandum non niſi vr acceſſorium
n toret, aliquod conſidetati poteſt „adhibitum ad confirman-
(1) lengqe dum pactum, quod inire ſe quis teſtatur. Deo au-
tem, cum teſtis inuocatur, aihil promittirur; alias
enim inter votum ac iuramentum nihil intercederet
diſcriminis: & vnde conſtaret, Deo eiusmodi pro-
— milla grata & accepta eſſe, quae non aiſi remporale
„
lais but 2* ſpectant commodum, nec ad pietatem quidquam fa-
olatret, ciunt: Statim igitur ac pactum, cuius inuocatus Deus
nu Adi teſtis fuerat, aliquid, quod illud in ſe nullum reddat,
rum ihlolin⸗ inuoluit, omnem ſuam vim iusiurandum amittit;
,mi nuiſi praeſertim ſi ore tantum iuratum ſit; quale quid fa-
onhi cere eos veroſimile eſt, quibus metu mortis, aut
iu aigionn Frauis alicuius periculi, iurata promiſſio extorque-
vio nen ur,

2;: pDf oFFICIO HOMINIS

11 (

adductus. Nec qui iniùſto metu me ad iu-

adquitit, ad aliquid a me recte poſtulan-

dum. Nullas quoque habebit vires iusiu-

randum ſuper praeſtanda re quapiam illicita;

immo & ſuper omittendo aliquo bono, (3)

randum adigit, (2) ex eo iuramento ius ſibi

quod legibus diuinis aut humanis praecipi-

Denique iuramentum non immutat natu-

cedit. (4) Inde fruſtra iurantur impoſſibilia.

4.

—

(2) Latro e. g. qui ſclopeto pectoti admoto, pefe-

ram & ſubſtantiam promiſſi pactiue, cui ac-

grinantem in via regia ad promittendum iurato ade

igit, ſe ipſi centum dupliones ſoluturum, aut ipſum

non denunciaturam.

(z) Sed nonne hoc acque illicitum eſt: Ad iaue-

niendum igitur ſenſum, qui hic differentiam aliquam

conſtituar, ſupponendi funt certi caſlus, quibus id.

quod iurato promiſſum eſt, omiſſionem rei legibus
probhibitae per ſe haud inuoluat? Vid. hanc in ſenten⸗

tiam a me dicka ad I. M. . G. Lib. TI. Cap. 11.

§. 10. not. I.

(4) Ex hiſce principiis deduci quoque poteſt-

quare ac quomodo ſuperior obnoxios ſuo imperio

liberare aut abſoluere a iuramento praeſtito queat.
Supponendum enim initio, de rebus quaeri, circa
quae ſuperior ius habeat poſtulandi, ne praefer vo-
luntatem ſuam ſubditi paciſcantur aut promittant.
Diſpiciendum deinde eſt, num rem iuratam iam ante

prohibuerit, nec ne. Si iam actu prohibita erat, aut
adiecta fuit expreſſa declaratio, conuentiones ſuper

talibus rebus initas nullas fore; atque hoc caſu ponte

ſua

EI nnll

non munatu
Eeqle in iu
i,.
KVI.
Propterinte

necqdeaue

neilluſerit
ſeaturmane
iniutatamh

Ptis, guit

Uillatiolte⸗

—
ſu ininnn
tlone opus
tantum, lu
cet: zurre

NeXA hon fl

menta circa
tior teite i
guikrohidit
R geccaanm

ohdumvI

teuerzobin

Mentilid

miNus ſode
ſa iute
ihlirein
Krunt,
1e debuetr
KFII
A: quarr
Nanntque
Mldbi

Nos
n e .AdH
nendd iuend.
Ge polelr
1 Vires a
pum liche
0 bond,
nis greſ⸗

mwutat d.
iue Cll 14

mniin

—r
Lotiadnolo e
endunn ilniti
türucn, al

umelt? 9 in
gentium it

lus, uͤbis

ſs

opeln tei 1
.bancin it

16,,

neque aſtu quis deceperit, & cui nemo impu-

ET CIVIS LIB. I. CAP. XKl. 23 3

Et promiſſio conditionata per iuramentum
non mutatur in abſolutam, ſeu puram. Et

2aeque in iurato promiſſo requiritur accepta-

tio. r
§. VII. Hoc autem efficiunt iuramenta, In quo con-
propter interpoſitam Dei inuocationem, quem ſiſtat vis pe-
. culiaris iu-
leſer 24 . ramenti,
ne illuſerit, vt non ſolum atrocior poena cen- Aui in ſe

ſeatur manere eum, qui iuratam, quam qul jam obliga-
iniuratam fidem fefellit; ſed & (1) vt ane-torio ad.
gotiis, quibus adiiciuntur, omnis dolus & ca- iecti.
uillatio ſit excludenda.

P 5 §F. VIII.

fſua iusiurandum ruit, nec vlla ſuperioris diſpenſa-

tione opus eſt; ita vt, ſi illam largiatur, hoc ipſo
tantum, iuramentum ſemper irritum faiſſe, ſignifi-

cet: zut vero interdicto poena nullitatis diſerte ad-

nexa non fuit; & tunc nihilaminus facultatem iura-
menta circa eiusmodi rem praeſtita annullandi ſupe-

rior tacite ſibi reſeruaſſe intelligitur. Vcroque caſu,

qui prohibitionis conſcius iurauetit, graue commit-
tit peccatum, Quod ſi id, circa quod iuratum eſt,
nondum vllo modo fuerit probibitum, nen quidem

reuera ob irreuerenter habitum ſacroſanctum Dei no-
men talis vituperari poteſt; at iſtud non obſtat, quo-

minus ſuperiori, ſi praegnantes ſuaſerint rariones, vti

ſauo iute liceat. Et hanc quoque excegtionem, ex
ipſa rei natura liquido fluentem, qui aliquid promi-

ſerunt, aut acceptarunt, ipſi ſupponere potuerunt
ac debuerunt. õ
§. VII. (I) Jurüurando tamen hoc proprium non

eſt: quamuis grauius omniae ſcelus ſit, cauillationes

vanas que tricas ſectari in actu, cui ſanctum Dei no-
men adhibuimus.

2
Q

234 Dk OFFICIO HOMINIs “ 11 c
. —q
Juramen- §. VIII. Non tamen ſemper late, ſed & ilun zfimmn
tum non (1) ſtricte quandoque iuramenta ſunt inter⸗ qi,
excludite. pretanda, ſiquidem ſubiecta materia id re. umticaml,
Vnde,, quirere videatur: puta, ſi iuratumm ſit in odi-· elncen qge
ves, quae ex um alterius, & non tam promiſſioni, quem menti, (1)
ipſa rei na- (2) minis iuramentum ſit adiectum. Quin Mniſlime;
tura fluunt. nec iuramentum excludit tacitas conditiones melliga, &
. & limitationes, quae ex ipſa rei natura rite Probe Percip
fluunt. Puta, ſi alicui, quicquid velit, pe- ſunterprime
. tenti optionem iurato conceſſi, vbi iſte ini- (caauillin &el
qua, ant abſurda petierit, haut quicquam te- X. Diu
nebor. Qui enim aliqunid indefinite alteri ro-

—

. arer er mor:bwa.
ganti promittit, antequam nouerit, quid iſte Rnne
. . . . . . .
. ſit petiturus, praeſupponit, alterum petitt- “
rum honeſta, moraliter poſſibilia, non fihbi Cinam
aut aliis pernicioſa. M Conktmung
vyerba iura- §. IX. Id quoque notandum, in iuramentis Cuml D
menri ſunt ſenſum totius orationis valere, prout capere ſe tu n
intelligen- ”MUM Anno
Ae Qiitnran
. — ülabenll
§. VIII. (1) Hoc quoque locum habet in ſimplici=
bus promilſſis & pactis, cum alioqui nihil ſubeſt vitii-
quod cas nullas reddat: ſecus enim ſi ſit, ſaperflſuum —.
id eſt in pactis cum vel ſine iuramento initis. Secu-
tus hic Auctor eſt incon ſiderate ideas parum accuratts Natunc
vererum nonnullorum, & GROTII. Vid notata ad “ cet, ne
I. N. & G. Lib. I. Cap. II. §. 13. — ennen
(2) Inualida in ſe ſunt iuramenta comminatoria Nibouf
omnia. 1. Quia nuſla adeſt alterius, cui qui: wina. ude ante
tur, acceptatio, adeoque nec impofita eſt iuraati Geid
obligatio. 2. Qlia eiusmodi iuramenta ſemper in- voluit,
conſiderate, ac cirra maturam deliberationem facta 1X.
ſunt. Vide dicta a me ad maioris Opexis cit. le nvt. Zz. i iunan

NIès ET CIVIS LIB. I. CAT. XI. 2 3 ½
ue, ſlA illum proßtetur is, qui iuramentum defert, ſeu da eo ſenſu,.
1 ſuntine. cui iuratur. Huius enim praecipue, non iu- quo illa ac-
Mtete As rantis cauſa, iuramentum praeſtatur. Vnde ikie da
umſtind. eiusdem quoque eſt, concipere verba iura- ud detertt.
Stori,gun menti, (1) & quidem, quantum fieri poteſt,
lum. Iu planiſſime; ſic vt ipſe ſignificet, quomodo illa
Scondtug intelligat, & iurans annuat, ſe iſtius ſenſum ⸗-
zinmiit probe percipere; eaque mox ab hoc liquido
idl,6 ſunt exprimenda, ſic vt nulla ratione eadem
Vbliſenm. Cauillari & eludere queat. HK

niegun . S. X. Diuißio iuramentorum commode deſu Diuiſio iu.
hite Auirr mitur ab vlu, cui illa in vic communi adhi- ratnenfo-
erl,ile bentur. Quaedam enim promiſſis pactisque n.
terumpell adduntur, (1) vt eo maiore cum religione
ia, Non obſeruentur; quaedam autem adhibentuùr ad
cCconfitmandam alicuius adſertionem circa fa-
rine ctum illiquidum, & vbi veritas allis rationi-
ur fe bus commodius inueftigati nequit. Quale

i exigitur a teſtibus, ſiue qui alieni facti con-
— fcii habentur. Quandoque etiam ipſi, qui
betinnlt⸗
bi ſcbeſ in *
r,ſhedaun

inis E . IX. (1) Conſequenter igitur, ſi is, qui iura-
Am mentum defert, non ſatis clare mentem ſuam expli-
Vltnnn cet, nec etiam natura rei fufficiat ad ſenſum, quem
üle in mente habere potuit, definiendum; iürans,
oomninni Qqui bona fide aliter verba intellexit, culpam periutii
aMénum, haud conttahet, ſi ſenſum, in quo iuramentum prae-

i
atim ſtare voluit, ſequatur.
V . . . 7
entenſee, §. X. (1) Haec vocantur iuramenta promiſoris,
ettioneln altera iuramenta adſertoria.

DE OFFICIO HOMINIs 1r

1

,
7,2 36

inter ſe diſceptanf, deferente iudice, (2) multsenmn
aut altera parte, ſuo iuramento litem ſol- bincelc:

vunt. . . Cottumpuntr
è . — . lue tut cul
ρα ονονοννv ov ναανo Hνιſ wονυ αα tumtamen
CAbPVL XI.. Coulummnuntu
.
DE OFFICIIS CIRCA AD- eae
OQVIRENDVM RERVAMN te ad
DoMINIVM. eninerent,
tenthominee
§. J. Luttiopect
Fundamen- Um ea ſit conditio corporis humani, vi in eden
rum iuris adſumtis extrinſecus rebus indigeat, 4 Inde cn
bomini ix queis nutriatur, & contra ea, quae tliumſub
ceteras ere-

aturas ani- 6 nt, muan
matas & in-tur; per complures quoque res iſthaec vita
animatas commodior & mollior reddi poſſit: (42) inde —
competen- tuto colligitur, volente vtique ſummo vni (r (hr
ti;. uerſi Moderatore fieri, quod homo alias creag- m, din

ipſius compagem deſtructum eunt, munia- uteſel,

(a) Vid. . 7. . tn snin .
J. N. & G. turas ad vſus ſuos adhibeat, quin quod etiam id
1. „ Mintetcedl
Lib. IV. mul⸗ eeell
. B Wmote
Cap. III .⸗ . — „
”ůü c. . . 1. . un cotfor
(2) Si hoc ſit iuſſu iudicis, non poſſumus non aut Dnimalia
jurare, aut alteri parti iuramentum referre. Sed abe- Reueiihun
que hoc, conſenſu duarum partium opus eſt. Ce- t lt
terum eſſfectus iuramentorum huiusmodi varii gene- Robande
ris, quatenus ad decidendas in vita cinili lites tefertur, dit e
pendert a conſtizutionibus legum cinilium eo pertinen- echn
tiibus; ſalua nihilominus obligatione, quae in foro En. 4
cor ſcientiae perpetuo durat, cum malae fidei debi- anel .
tor euaſit heneficio, quod in foro humano ipſi non anuui
H i

D

oruit denegari;

4

NIs ET CIVIS LIB. I. CA P. XII. 237

inde,Dmultas earundem deſtruat. Neque id ſolum

o ien, obtinet circa vegetabilia, & quae citra ſenſum
corrumpuntur; ſed & circa innoxia animalia,
quae vtut cum dolore moriantur, citra pecca-
. P

tum tamen ab homine cibi cauſa oceiduntur & 3
conſumuntur (1). M
8. II. Ceterum ab. initio omnes iſtae res intel- De commu-
CAA liguntur abs Deo velut in medio hominibus expoſi-nione pri-
ERVMI tae, ita vt non magis ad bunc, quam ad alterum maeua, &
. pertinerent; attamen vt ſic circa eas diſpone- nrtodu
rent homines, prout conditio humani generis, minio.
8 ratio pacis ac tranquillitatis, bonique ordi-
nis in eodem conſeruandi videretur exigere.

in (a) Inde cum adhuc intra paucos genus mor- (a) Vid.
ebi , talium ſubſiſteret, placuit, (1) vt Ma quidem d. 5.
due Puir cuiusque ſierent, nec ab altero ipſi eripi deberent, ar IV.
eugt, e . IV.
es ilthꝛee 1 . uat
ſmmmn §. I. (1) Etenim 1. cum deſtituta ratione animalia
0 li e ſint, citra quam ius vel obligatio proypric ſic dicta
moal⸗ concipi nequit; conſequenter etiam nullum homini-

yG Per mortem animalibus nihil adimitur, pereunte
– cum corpore eorum animaz. 3. Niſi occiderentur
olimn mil animalia;, inprimis quae ſunt certarum ſpecierum,
Aſarte, NuN. generi humano cotum multitudo in perniciem cede-
ſeſe, ret, Et ſuficit hic vitare ſaeuitiam, quae magis im-

1 rie ? probanda eſt ob mala, quae promanate inde in ho-

in gvod ein bus intercedit cum animalibuz legis conſortium. 2.

woll VAIl „ . 4 . . .
Elnsien mines queunt, quam ipſorum animalium cauſa, in
n vebfeli, quaeé citra neceſſitcatem ſaeuitur.
flin gur inin S. II. (1) Ad hoc ipſum tamen conuentione vel 8
e . . . 6 . . ₰„
4 Sleiih⸗ expreſſa vel tacita opus non fuit. Ius quippe primi

ribus

D occupantis ex intentione eius, qui rem aliquam plu-

2;3z 8 Df OFFICIO HOMINIs

quae quis adprehendiſſet hac intentione, vt eadem

4

. . 5 1
all vſus ſuos adplicaret ; ipſa tamen corpora, ex

quibus illae tes prouenirent, in medio ad neminem

peculiariter ſpectantia manerent. Sed poſtea,

multiplicatis hominibus, & cum cultura

coepiſlet adhiberi rebus, ex quibus homini
alimenta & tegumenta proueniunt, ad eui-
tandas rixas, & introducendo bono ordini,

ipſa quoque corpora rerum inter homines diuiſa,
& cuüilibet ſua portio propria adſignata 3 hac addi-
ta conuentione, vt quae in prima reruut diuiſio-
ne in imedio forent relicla, deinceps eius poſſent

Rieri

iam nonſe
El cerdis l

ribus communiter in medio proponit, neceſſario
conſequitur; ita tamen, vt, quac nullius propria ha-

ctenus ſunt, adprehendendo, tantum in medio relin-

quatur, quantum ceterorum neceſſitatibus ſufficit.
Sed dominium quoque citra conkentionem aliquam

Zeneralem inttoductum eſt, per ſolam intentionem,

quam quilibet teſtificabat, ſeruandi in perpetuum id
quod occupauerat, praeſertim ſi res ab eo ſie poſſeſſae
aliam tormam acceperint, ceu fructum diligentiae

eius & laboris. Vid. dicta a me ad J. N. & G. Lib. .

Cap. I. §. I. not. 2. & §. 4. not, 4. Itaque differentia

inter ius quod quis in res a ſe occupatas durante com-
munione primaeua habebat & ius quod quis in eas poſt
introductum Dominium habet, in hoc conſiſtit, qued
prius non ducabat amplius poſſeſſione, alterum e
ontrario cum poſſeſſione haud quaquam amittitruar,

. . . ,— . .
niſi dominus eam vere abiecerit & deſeruerit. Quod
quidem hic nulla modo praeſumitur, cum id e con-

trario vtique praeſumererur, antequam mos inua-

leſceret, rem ſemel poſſeſſam ceu propriam reti-
nendi, .⸗

„

11 (

—

eni, i

tur, volent

hominum,
Pylprittat ren

Gudtum.
. III. Er.

ilt rei velut

lullent mmude
Ey quo con

Iuam proptti
pobtro dlpor

lloarcete
inciuit⸗

impetinm

onnention

—
6) lar
ſone Crllien

uminij in ed

umkuit.
uod ſeruitn
iut feugi
) nie⸗
bomorum
z, guas
tunt, In 5
minij,
Unſuorun

INIlè ET CIVIS LIB. J. CAP. XII. 239
me,tn ieri, qui primus zadem ſibi adſeruiſſet. Sic igi-
et kur; volente Numine, praeuio conſenſu
luatnm hominum, pactoque ſaltem tacito, (2²)
el n Proprietas rerum, ſiue dominium fuit intre-

cun elm duéctum. R
guibustam §. III. Eſt autem dominium ius, quo alicu- Quid ſit
lunt, 40 6 45 7e/ Velut ſubſtantia ita, 4a4d aliquem pertinet, vt dominium
bono ii codem modo in ſolidum non pertineat ad alium.
unint i, Ex quo conſequitur, vt de rebus, quae tan-

gata; Hecct. don eretre ad nos beenns bre arbitrio.
etA Loltro dponere⸗, & ab earundem vſu quosuis

„ alios arcere po- §; ni
eg a S cere poſſimus; niſi quatenus (1) per

, pacta ſingulare iue a nobis ſibi quaeſinerint.
Eitſi in ciuitatibus contingere ſoleat, vt domi-

nium non ſemper penes quosuis ſit illibatum;
vit⸗ Ne ſed certis limitibus circumſcriptum per (2)
liuen imperium ciuile, aut ex (3) diſpoſitione Se

mnin tnelio i . .
abuifmu conuentione hominum inter ſe.
fonenn 1llt Quando
jatenliole õñ . .
a (2) La preprieté des biens, quibus verbis in Ver-
ne * fſione Gallies ſemper dominium denotatur. Vox enim
beo ii dominii in eo ſigni ficatu propria ICtorum Romano-
un en rum fuii. l
N. fri §. III. (1) Vt ſi alteri conceſſum fuerit ius ali-
ltaqued quod ſeruitutis, aut vſusfruétus, aut emphytenſees,

Atns zren aut feudi &- HB .
okguiie 1 (2) Sic ademta eſt prodigis, pPupillis, minoribus &c.
ecorllb bonorum ſuorum admianiftratio. Dantur quoque

ſione hene res, quas non niſi certo alienare modo leges pe mit- .
ic ailian tunr. In vniuerſum imperans, qua talis, ſpeciem
Celeuen.. C Dominii, quod dicunt, eminentis in bona ſubdito-
1, anilen, rum ſuorum habet. Vide infra Lib. II. Cap. AV.
guan ne (3) Denatores e. g. aut teſtatores bona de quibus

18

240 pr OFFICIO HOMINIS 2ð

4
—

Quando autem res vna ad plures indiuiſim piere, ee n
eodem modo pertinet, illa iſtis pluribus voca- umlinin;e

tur communis. imllr ine
Dantur ad. §. IV. Sicutiautem res non ſimul & ſemel nſleiln⸗
huc res, in proprietatem iuerunt, ſed ſucceſſiue, & inlu.
ute prout vſus humani generis poſtulare viſus eſt; onis comn
manſere. ita non neceſſum fuit, vt omnes & ſingule liugti
“ res propriae fierent, ſed ſalua pace generis hu- enlin
t,

mani aliquae potuerunt, aliquae debuerunt intræa ..
(a) Vid. primacuam velut communionem permanere. (4) lilanman
N & G. Nam quaze vtilia licet hominibus, inexhauſta nsiuu ſt an
Lib. IV. tamen ſunt, (1) ſic vt omnium vſibus poſſint iiurſtare

in gratiam alicuius diſponunt, aliquando vetant alie- Mrebere a

nare, aut ſub certis tantum conditionibus id ei con- (. V. M.
cedunt. Adiiciuntur etiam ſaepe contractibus emtio- ſel heyin ci
unis venditionss variae clauſulae, quae translatum Do-⸗ guam 4
minii ius teſtringunt. Vide infra Cap. XV. §. 9. Ali- Ptopr
quando etiam duratio iuris dominii pendet ab aliqua Uum iim
conditione, quae efficit, vt tandem reucttatur co, nunſt. p,
vnde profectum eſfſft. talet
g.IV. (1) Haec fatio per ſe nullam vim habet. ig ne 3
Inde enim ſequitur e contrario, licere ex talibus re-
bus, quantum quis voluerit, proprium ſibi facere;
quoniam tale quid viciſſim quiuis alius etiam facer. ——
poterit, nec vlli hac ratione quicquam decedit. Vera )
ratio eſt, quod vt proprieratem ſeu dominium res tlllun⸗
1

aliqua admittat, requiri: ur, I. vt eius ſit indolis: Hun i
quo poſſideri hoc vel illo modo queat: conſiſtit enim p gorun
in poſſeſſione finis atque vſus proprietatis ſeu domi-= HD
nii. 2. Vt adprehendere quis eandem rem voluerit. gu neg
ac cuſtodire valeat: alias ſuperuacuae ſunt omnes, Ce
quas formare voluerit, praetenſiones. H N

.

NIAs ET CIVIS LIB. I. CATP. xI. 241
cgimine patere, nec tamen ſingulis vſus iſte reddatur
Uurcbe malignior; ea diuidere velle, ſuperuacuum
ſimul ac ineptum foret. Vti eſt (2) lumen
calorque ſolis, alr, aqua profluens, & ſi quae ſunt
ſimilia. Qoo refertur etiam vaſtus Oceanus,
magnis continentibus interiectus, quoad par-
tes a littoribus remotiſſimas. Quippe cum
ille non ſolum omnium vſibus promiſcuis ſuffi-
cientiſſimus, ſed & vni alicui populo eius cu-
Kodia moraliter ſit impoſſibilis. Vbi enim aliqua
,res ita ſit comparata, vt nullo modo alii ab
us, u eius vſu arceri queant; illam diuidi, aut pro-
Vbis I priam cuiuspiam fieri, non ſuperuacuum ſo-
M. lum eſt, ſed & inanibus litigiis materiam
—— praebere aptu.
oi, (. V. Modi adquirendi damini; ſant originarii iuio
nngur, vel deriuatiui. Per illos a b initio in rem ali- S 4
emnimn quam proprietas introducitur; per hos domi Sninit.
.M. nium iam conſtitutum ab vno in alterum
gengetcbi? tranſit. Priores modi iterum ſunt vel ſimpli-
1n teietmnti citer tales, quibus dominium in corpus ali-
lun din tkM cuius rei adquiritur; vel ſecundum quid, queis
n n =S QG incre-
Friun lbihaa

aliug ellicl in

Cmnl Elen
luccellle,l
late ilgtt
nes Llrgl
egenei⸗
Cebterunt
ermanet, 6

☛ = =—

=
=

☛ S= —

N. (2) Ex co, quod eiusmodi res in ſe vſus inex-
ims hauſti ſunt, boc ſequitur tantummodo, ex legibus
cn humanitatis fas eſſe, earundem vſum, quantum ſine
d proprio incommodo fieri poteſt, cuilibet permittere.
lent A Nam alioqui nihil obſtat, quo minus ſno modo &
glan⸗ k aqαα profluens, & alr, & lumen calorque Golis poſ-
*R ſideantur ; prout facile, ſi neceſſum fotet, oſtendi
e pollet, SS
les,

De adquiſi· S. VI. Poſt recepta inter homines diuiſa re-
rum dominia, ita inter eos conuentum, vt
quaecunque ſub prinaeuam diuiſionem non

tione per
zus primi
occupantis.

(a) Vid.
J. N. & G.
Lib. IV.
Cap. VI.

242 DE OFFICIO HOMINIS

incrementum aliquod ad rem noſtram adiun-
gitur.

venerunt, ea cederent occupanti, i. e. ei, qui

primus eadem (1) corporaliter adprchen-
diſſet, animo ſbi habendi. Sicvt (4) hodie
originarius modus dominium in corpus alicu-

ius rei adquirendi, ſit ſola occupatio.

Hoc igitur modo adquiruntur vegiones de-

ſertae, quas nullus vnquam homo ſibi adſe-

ruit: quae fiunt illius, qui primus eas ingre-
ditur animo ſibi habendi; ita vt culturam eis
adhibeat, & certos limites conſtituat, quous-

que eas ſuas eſſe velit. Vbi autem coetus mul-
torum hominum iunctim occupauerit partem
quampiam terrae; vſitatiſſimum eſt, vt ſin-

gulis ex eo coetu aliqua portio adſignetur, quae

ſuper-

§. VI. (1) Eo proprie ius primi occupantis funda-

tur, quod prior ipſe ante alios animum hanc vel illam
rem ſibi habendi declarauit. Si ergo intentionem

ſuam alio quouis adu aeque ſignificatiuo declarauit,

vt nudis verbis, geſtu, nota certis rebus appoſita &c.
aut ceteri in eius giatiam iuri, quod ſibi in aliquam
rem aeque ac illi comperebat, manifeſte renuncla-
runt; poteſt tunc originarium huius rei dominium:,

citra vllam corpotalem adprehenſionem, adquirete.
Vide dicta a me in notis ad J. N. & G. Lib. W. Cad.

7

1T cI)

ſannr,
Ukoccupati

lſie, ae

n hecbospe
in uns lolenr

tumdadilep,
nhonſt intet

ſgnan, ⸗
benfeli,

Kinnellamp
Decpatoe

busdamini

—
2) Cenſetu

omnez tes mob
oigemacceſſo

mitesſbihe
dil Aiu wadite

WUnlter Ielini u⸗

nemn nutural
lam, natur

enenrec

unci insnullan
nrad Comin

Urtinuiſe, 1

hntatgde e
leletn
nina. 4

Au
3.

NIs ET cIVIS LIB. I. CAP. äI. 24

hum du ſuperſunt, ad totum coetum pertinere cen-
ſeantur. L
nesiiiit Per occupationem quoque adquiruntur fe-

uentum, rae beſtiae, auss, piſces in mari, fluminibus
ilonenn aut lacubus verſantes; item, ſi quae a mari
,i,eil⸗ in litus ſolent eiici: modo tamen per impe-
Aprehe⸗ rium ciuile promiſcua eiusmodi rerum captu-
N ra non ſit interdida, (2) aut certo alicui ad-
corptb r ſignata. Quas neceſſum eſt, ſi noſtrae de-
atil. bent fieri, vt corporaliter adprehendamus (3),
& in noſtram poteſtatem redigamus.

,cone .
n Occupatione quoque adquiruntur res, in
1t cultltmumd Q 2 plane
in, nſetut , —
(2) Cenſetur coetus populi, aut caput ciuitatis,

n hels omnes res mobiles in tercitorio ſuo exiſtentes, ceu
Nzuerit md tetidem acceſſoria occupaſſe. uippe intentio eius-
5 ceupa uipp ntI0
N, KH. modi res ſibi habendi ex ipſa rei natura fluit; ita vt

getong niſi alias manifeſtauexit, velle ſe illas in medio com-
, in muniter relinquere, illae ad ipſum reuera pertineant,
quaptum naturalis earum indoles patitur. Quantum,

— inquam, naturalis earum indoles patitur: ferae enim
nufd Geſtiae, e. g. in ſyluis regionis alicuius vagantes,tran-
ferall ſire in exterae ciuitatis ſyluas poſſunt, vnde cas repe-
n is tendi ius nullum eſt. Verum non inde ſcquitur, illas
es ante ad dominum ſyluarum, quas deſeruerunt, non
pertinuiſſe. Ius enim proprietatis iſtius, tametſi va-
hi“ cillans atqué extinctioni obnoxium, non ideo mi-
4 jmm nus verum erat. Perinde hic ſe res habet, ac circa
1 i in flumina. Aqua enim per agros noſtros quotidie flu-
SE is ens, noſtra eit, quamuis continue effluat, terras ali-
, ii enas ingreſſura, nec amplius inde ad nos reuer-
6 ſar.e.
(3) Vide nor, I. ad hunc s.

244 DE OFFICIO HOMINIS

plane eſt exſtinctum. Puta, ſi quae abiici-

untur ea intentione, ne amplius ea ſint noſtra;

aut quae ab initio inuiti amittimus, ſed poſt

pro derelictis habemus. Quo etiam pertinet
theſaurus, ſeu pecunia, cuius dominus igno-

ratur; qui (4) inuentori cedit, vbi (5)
per leges ciuiles aliter non eſt diſpoſitum.
Ceten im⸗ uae
De acceſſio. §S. VII. (4) Ceterum plurimae res qu.
nicn adqui- dominio ſubietae ſunt, non in eodem ſemper
ſitione. ſtatu perſiſtunt, ſed variis auctibus ſuam ſub-

n ſtantiam (1¹) dilatant; quibusdam extrinſeca

Lib iV. (²) incrementa accedunt; aliae fructus proferunt;
Cap. viI. multis per formam induſtria humana ſuper-
inductam (3) pretium adcreſcit. Quae omnia
3 “ voca-

(4) Etiamſi illum in fundo alieno inuenerit. Nec

enim acceſſorium hoc eſt fundi, vr metalla, minera-
lia, & id genus alia, quae naturaliter ipſi connexa
cenſentur, & pro quorum poſſeſſore propterea fundi

dominus haberi poteſt. .
(5) Statuendum potius e contrari

tem leges per conceſſionem expreſſam vel tacitam eas
rimo occupanti relinquant.
Lib. IP. Cap. I. §. 13. not. I. Ed. nouae.

§. VII. (1) Vt metallifodinae, lapicidinae &Gc.

Huc quoque pertinent arbores ac plantae, quae exl-
guo ſemine naſcuntuùr atque ex terra prodeuntes ſen⸗
ſim excreſcunt. 9
(2) Id cernitut in alluuionibus.

(3) Sic ex frumento farina, atque ex farina panis
con⸗

o, quod in ciui-
tate aliqua inuenti Theſauri aeque, ac re; cunctac
⸗ domino carentes, ad publicum pertineant, niſi ſal-

vid. ad J. N & G.

I C

Voelbulo a⸗
in us cliſl
citta fadum
letumm prou
Kti hominn
Cukantur.

(onficitur,
ermlonilin⸗
niduran alat

( Haec te
ieceſſioau
Ungham kactn
ſkkin elus 4
tutn vbi zeceß

dettinet, aut

nit, haeceru

(uibushuiuur

llebit ecigen
malafte gei⸗
niun commiſen
anti enij, ſa⸗

retur: cucn

1liornmn milii
invileret il

emnen inlenen

ubores tepel

otidtins ha

orlan igde

um, aliis

duuadhibinn
ehio, ſinen
onattion,
lini ſie

EIus⸗ r CIVIS LIB. I. CAFP. XxII. 24 5

—.—

qud dhit vocabulo acceſſionum comprehendi poſſunt, &
aamnin in duas claſſes diuiduntur. Qiaedam enim
ns, I Ccitra factum hominis ex ſola natura iſtarum
tiampennn rerum proueniunt; quaedam facto & indu-
omins n ſtria hominum in ſolidum, aut ecx parte pro-
, Curantur. Circa quas iſta eſt regula, (4) vt
Gockhmn AAA3 qui

—

——

ze les, u. conficitur. Pictor adhibitis coloribus ac penicillo,
oden lerp ex vulgari linteolo vel tabula raram pretioſiſſimamque
Dus ſunn ene arset
Am emi (QA4) Haec regula ad caſus tantum ſpectat, in qui-
Am α pus acceſſio aut ſimpliciter per effectum natu alem, &
us Prolun tanquam fructus rei ipſius prouenit, aut facto & in-
umand le duſtria eins, ad quem res pertinet, procuratur. Ve-
1 Qurons rum vbi acceſſio aut in totum, aut ex parte ad alium
pertinct, aut ex alicno labore ac induſtria ſuperue-
. nit, hacc erunt, meo iudicio, ſimelicia principia, ex
— quibus huiusmodi caſus, ſatis alioqui difficiles, facile
1 licebit decidere. I. Diſpiciendum eſt, an bona vel

nwveneit
n . mala fide quis rem ſuam aut induſtriam cum re alte-
l, rius commiſcuerir. Quod ſi enim mala eiu“ ſide id

tet llenc contigerit, facere iacturam rei aut induſtriae ſuae is
gohe „eyetur: cum alias proprietarins impediri quotidie
ld aliorum malitia poſſet, quominus de re ſua pro lubi-
jo, gud 4 ru valeret diſponere. Si quis ergoc. g. ſols, quod
, le, 6 fſuum non efſe nouerat, arbores implantauerit, aut
ineint A ſeymen inſeuerit, deminus ſoli non tenetur pati, ip ſum
nic tt arbores repetere, aut ſecum ſemen diuidere; quin
4 1A potius ius habet poſtulandi penſationem damni, ſibi
nolte, 4 forſan inde emergentis, quod occupatum ſolam
lipieiinu ſuum, aliisque, quam quibus ipſe deſtinauerat, vſi-
rtet, „ bus adhibirum eſt. Facienda nihilominus hic eſt ex-
noleun⸗ ceptio, ſi nempe res aliena cum in ſe, tum etiam in
comparatione ad pretium formac ipſi ſuperinductae,
leuiſſimi ſit valoris. Poſito v. ge aliquem adpre-
hendiſſe

ue

„16
kafmt,

246 DFE OFFICIO HOMINIS L 177

qui eſt dominus rei, ad eundem quoque pertine- er u nunmi
ent acceſſiones, & quaeuis emolumenta; & qni d.
eexx UIII.
. —lircontta
Melintex ten

hendiſſe ſcazum chartarum, aut tabulam ligni vul- eun
garis, auf linteolum, quae pertinere ad alium noue- nendt, aute
rat, iisque inſcripſiſſe res magni momenti, aut inde ymmi modoy
egregiam pictucam confeciſſe; hec caſu non adeo cat ſrlitu⸗

multum malae fidei ſubeſle poterit: praefumere enim binili
. Vbi rtilitasee
Ficet, eum, qui proptio auſa chartam, tabulam X obuent:
aut linrteolum ſumſit, exiſtimaſſe, proprietatium enit;

* non difficulter conſenfurum, prae ſertim reſtituta ſibi Unte ke noltt⸗

- prati eiusdem generis quantitate, aut eius aeſtimatio-
ne: adeoque vindicare fibi tunc propiictarius ſcri·
pruram, aut picturam, non poretit. 2. Cuiuscun- biicc
gue rei aliquid aliens iunctum & incortoratum eſt, dliotiagun
vel innotenti ipſius, ad quem pertinebat, facto, vel nialen
giera vllum eiusdem fastum; ei, ceteris paribus, opus man
vel compoſitum inde reſultans adereſcit. Vtpluri- inta⸗ zenr
mum enim in co, qui errauit, aliquid eſt impruden- veringue,
tiae; & quamuis ad commixtionem ipfe nibil glane 8 gerig,
contulerit, ſi incommodum inde experiatur, alte- K, s eiig
rius ramen culpa non eſt. Sic e. g. ſi aqua auulſam unſoſtein
alicubi rerrae particulam vicino agro adiecerit, domi- uindo Ple
nus agri huius propriam fſibi reddere illam poteſt, Eeun des
biſi alter, ad quem pertinebat, ſtatim rettaxerit. D Aktotſutel
Nec tenetur prior pretium portionis illius terrae aenulenſte
agto ſao adhaerentis alteri pendere, cum nullum in- Ea alt ſeni
de lucrum capiat: quin e contrario contingere potell, intabit ,
It dettimento hoc ipſi fit; ad quod tamen propterea trenli, ſeil
penſandum prior particulac terrae dominus non obli- uruitae,
gatur, quoniam, vt ſupponimus, in cauſa non fuit, ͦ gicor
Vt hoc fieret. Verum ſi e. g. alienum quis agrum Aertincht
„ bona fide conſeuerit, ipſi dominus agri prerium ſe- Eumte pen
minis acoperae ad ſerendum adhibitae, tenerur per. rtſitni m
ſoluere, quoniam lucrum ex hac re illi accedit; D en,
nobi ·

—

18 ET CIVIS LIB. I. CAF. XxI. 247

au m er ſi materia ſpeciem fecit, eius ſpeciei ſit do-
t; 606 ,as. ”M
t. VIII. Frequenter tamen contingit, vt De ſeruits-
— alii ex contractu, aut alia via, ius ſibi quaeſi- tibus.
lum lgtin uerintexre noſrs certum commodum perci-
A udr piendi, aut etiam impediendi, ne noſtra re

eni, um Omni modo vtamur. (a) Quae iura ſolent vo- (a) vid.
altn hh Cari ſeruitutes. Ac diuiduntur in perſonales, J. N. & G.
tiefimertu. vbi vtilitas ex re aliena ipſi perſonae immedia- IV.

Bnen te obuenit; & reales, vbi ex re aliena, medi- Cap. VIII.
aftim ante re noſtra, vtilitas capitur. .
eius elimti =YUMUd Q4 Inter
opieiinli ð M

, Gid hobiliori agrum ſuum ſemini, aut rei alteri, maio-
neftaun rem prouentum editurae, deſtinauerit. 3. Ji alte-
hit, ſilnn rius duorum res ant opera per aliam, quae vices eius
vihmnu, O Juppleat, penſari poteſt, alterius vero minus, nes
ſſett, vlla verinque mala fides interuenerit; is, cuius res iſta,
id eltin aut opers eſt, recepta alia prorſus ſimili eiusdem gene-
igenihi „z, aut eius seſtimatione, debet adquieſcere. Nec
heriailt, enim poſteriori tunc quicquam detrahitur; cum alteri
Ladnan aliquando plurimum inde peſſet decedere, imo in
2Ricein d, perpetuum decederet, ſi loco rei ſaae aut operae ni-
te m M hil prorſus reciperet- Hinc vi huius principii, plan-
iin ent tara aut conſita domino ſoli ſolent ordinarie cedere,
hnis Ulmn re acta aur ſcripta ei, qui fecit, nen vero ei, cuius
cum ulln charta fuit, pictura pictori, non domino zabulae aut
oningelee Qinteoli, ſigillum ei, qaui ſcalpfit, aur ſculpendum
tamen lld curauit &c. Verum pari ratione, ſi proletarius ali-
ninb n , quis pictor pretioſae ac rariori tabulae vel linteo, ad
io allinnn we pertinenti, ineptum quid illeuerit, aur ſi quis
ngqls gemmac pretioſae, quae mea fuit, quid inſculpſe-
i kec relitui mihi tabula mea, linteum, aut gemmæ
1e, terel debenr. H
liaccelli1
lus i

1

24 8 Pk OFFICIO HOMINIS.

Inter illas numerantur (1) vſusfructus, (2)
vſus, (3) babitatio, (4) operae ſeruorum. Rea-

les iterum diuiduntur in ſeruitutes praediorum

(5§) vrbanorum, & ruſticorum. Illae ſunt v. g.

ſeruitus oneris ferendi, luminum, ne Iuminibus

officiatur, proſpectus, tillicidü recipiendi, E&.
Hae ſunt v. g. iter; altus, via, aquaeduckus,

aquae hauſtus, pecoris ad aquam adpulſus, ius

taſ

§. VIII. (1) Vimfructus eſt ius gratis (hoc enim

„.

in omnibus eiusmodi iuribus in res alienas fupponen-
dum; alias ſpecies contractus locari conducti fuerit)
aliena re vtendi fruendi, & omne emolumentum,
quod prouenire inde poteſt, percipiendi, ſalua ipſius
rei ſubſtantia.
(2) Id, quod Aucor cum Iureconſultis Romanis,

quorum conceptus in vniuerſa hac ſeruitutum diuiſio-

ne ſequitur, vſum vocat, eſt ius re aliena vtendi ftu-

endi, in quantum ordinaria vitac ſuae ſuorumque,
pro conditione eius & dignitate, neceſſitas requirit,

ſalua rei ſubſtantia.

(3) Habitatio eſt ius, omne emolumentum, ex
inhabitatione aedium alienarum prouenire ſolitum,
percipiendi, ſiue acdes quis ipſe inhabitet, ſiue aliis

inhabitandas locer. .
(4) Facile intelligitur, hoc eſſe ius, omnem vti⸗
litatem, quae ex ſeruitio & operis ſerui alieni pfoue-
nire poteſt, percipiendi.
(5) Id omne rurſus ex Romano iure deſumtum eſt.

Erbana praedia vocabantur aedificia, ſiue in vrbe-

ſiue ruri ſita fuerint. PPraedia vero raſtita vocaban-

tur agri, aut ſolum, vbicunque fundus exiſtat. In
verſione Gallica vocantur héritages de ville & de cam-.

Pagsee.

mſal.

Vicinlie int
.IN. l
iſunt,
poſtione
fini. Et
Unilerſtas
feraut,
ſ.X.
permorten
bus d inte
Cumen

(oni nepn⸗

inime or
tanto cum
2 dotnini
is decup.
3pudomn

—
X. (1
Uurcidiliden
lunaedekt
Juae talis
hon Minus
Iuidem h
1d umen
ertum us

In natuta)

Originemn
44 us na

N

18.

7
—n

ſafniuͤ

run, N
es ain
lae ſunt

e AeiMe

lipienli,

, al lli

—
atis (Horeit

jenas llhnt⸗

conuctfiei

emolumentun
Endi,luſi⸗

onſrlisNonm?
itnkilncine.

ſiena endli
nue ſnonmme

eſſtun tegli

olamentun, 4

oledite

ils,

eelton 4
cia, ſue 1

ndu erlin
al

tu.
6
gabitet, le

ſerui Jenige .

socln

W

ET CIVIS LIB. I. CA P. XII. 249

——

paſcendi, &. Quae omnes fere ex occaſione
viciniae introductae ſunt.
§. IX. Inter modos adquirendi deriuatiuos Quotupli-
alii ſunt, quibus res deuoluitur in alium ex ces ſint mo⸗
diſpoſitione legis; alii, quibus facto prioris do- ada⸗

. . rrendi deri-
mini. Et quidem vt vel bonorum alicuius gtiui.

vniuerſitas, vel certa eorundem portio trans-

feratur.
§. X. Vmniuerſitas bonorum (1) lege tranſit De ſucceſſio-
per mortem prioris domini in () ſucceſſioni- nibus ab in
bus ab inteſtato. 7 nſgro.
Cum enim & communi hominum inclina- E Xia.
tioni repugnet, & ad pacem generis humani Lit . I.
minime omnium conducat, bona, quae quis Cap. XI.
tanto cum labore, dum viueret, quaeſiuiſſet,

aà domini morte haberi pro derelictis, & cui-

uis occupanti patere: inde, ſuadente ratione,
apud omnes populos receptum, vt ſi quis de

§. X. (1) Bic modus adquirendi non vnice niti-
tur ciuilibus legibus. Pendet enim iſte ex tacita vo-

luntate defuncti, quam omnino licet praeſumere, &
quae talis vtique praeſumi debet, qualem inclinatio

non minus ac officium defunéti requirir. Interuenite

quidem hic inter eos, qui eiusdem ciuitatis membra

exiſtunt, plures legum ciuilium ordinationes ſolent;
id tamen non obſtat, quin ſucceſſiones ab inteſtato ad
certum usque gradum valeant etiam inter illos, qui

in natutali viuunt libertate. Et ipſe Auctor noſter
Sriginem & fundamentum huiusmodi ſucceſſionum

ad ius naturae refert in maiori Opere Lib. W. Cap.

2 50 pDk OFFICIO HOMINISs

ſuis bonis ipſe nihil diſpoſuiſſet, eius bona de- prr (1)
uoluantur ad eos, quos pro communi homi campeend
num adfectu cariſſimos habere iudicatur. unzdn
Quales ſunt regulariter, qui ex nobis deſcendunt; nclis aud
& iuxta hos alii ſanguine nobis iuncti, pro gra- mnis an
da quisque propinquitatis. Et licet aliquu cucant, aen
homines dentur, qui vel propter accepta be. uen maute

neficia, vel ob peculiarem adfectum, alienos ae eicloin
quosdam magis ament, quam ſuos conſan-
guineos: tamen pacis interfuit, non conſi- . atamel
derato paucorum quorundam adfectu, com- uule br
munem potius mortalium inclinationem ſe- nſüime

qui, modumque ſuccedendi obſeruare pla-
niſſimum, & nullis impeditis diſceptationi- Vbiele⸗
bus obnoxium. Quae emerlſurae erant, ſi tmudefunde
beneſactores & amici cum iis, qui ſanguinis busliben
iure nituntur, poſſent concurrere. Et ſi quis frarner ue

omnino benefactores aut amicos cognatis vo- erk, gur
lebat praeferre; debebat expreſſe ſuper ea re nrint.
diſpoſuiſſe. WWWWiti po
Otdo luc- 8. XlI. Ex his conſequitur, proximos cu- en les ,
ceſſionum iusque heredes eſſe ſuos libe?os; quos & natura , inple
ab inteſtato parentibus alendos educandosque ſollicite ceſſionit 2
commendauit, & quibus quisque parentum Ekhune or
cenſetur quam lautiſſime voluiſſe proſpicere, mum eſt
ac quae ſibi ſuperſunt, ipſis potiſſimum re- konere ſi
linquere. Per liberos autem intelliguntur EXII.
praecipue, qui ex legitimo matrimonio nati
ſunt. His enim & ipſa ratio, & decor
vitae ciuilis, & leges populorum cultiorum RN.
. H Praes dab,

Iu2, FII ClVIS LIB. I. CAT. XI. 25 1
ne prae (1) naturalibus fauent. Sub liberis etiam
munt Un⸗ comprehenduntur ii, qui ſunt vlteriorum gra-
e iulſeun Auum; quos vti alere, ipſorum parentibus de-
intm functis, auus tenetur, ita, vt & ipſi cum
, ore Patruis & auunculis ad hereditatem aui con.
liee dn currant, aequiſſimum eſt, ne ſuper calamita- M
. ethub⸗ tem mature defuncti patris, etiam aui heredi-
Aum,1end tate excludantur. L
ſuo tn II tamen ita demum obtinent, niſi pater
„mnh aliquem pro ſuo filio ob ſufficientes rationes
fdn,a noluerit agnoſcere; aut niſi ob atrociſſimam
ationen?“ malitiam eundem abdicauerit.“

etuate dltx
u Vvbi deſcendentes deſunt, par eſt, ad paren-
i tes defunctorum liberorum bona deuolui. Qui-
tae erint,

ſangounn bus liberi & parentes non ſunt ſuperitites, iis
gul dc fratres ſuccedent. Vbi & hi deficiunt, heres
W erit, prout quisque defunctum ſanguine propius
unn contingit. PEtſi ad lites euitandas, quae heic
yet exoriri poſſunt frequentiſſimae, ſimulque vt
r e res ad vſum reipublicae probe adtempere-
ronins tur; in plerisque ciuitatibus ſuper ordine ſuc-
borand, ceſſionis accurate deprehenditur diſpoſitum.
e e Et hunc ordinem vt ſequantur priuati, turiſſi-

ve ge mum eſt; niſi graues cauſae peculiariter diſ-
e . Ponere ſubigant.
ſſtcnucn “ . . .
l un z. XII. Huc quoque referendus Feculiani De vſuca⸗
GmimmNO O. alias Pione
IN —

¹ iigumn §. XI. (1) Debentur his nihilominus alimenta &
n, H ucatio, acque ac liberis yel maxime legitimis.

252 pDE OFFICIO HOMINIs 317
(a) vVid. alias adquirendi modus, ( 1) vMucapio „ (2) us unin
J.-N. & G. per quam is, qui bona fide iuſtoque titulo rei mum )
Lib. IV. alicuius poſſeſſionem nactus eſt, eamque diu ctimm mort
Cap. AII. quietam & non interruptam obtinuit, demum aun, igt
pro perfecto domino eius rei habetur ita vt it, in eten
antiquum dominum, ſi poſtea rem eam vin- ume amu
dicare velit, repellere queat. Cuius iuris in- temporibi⸗
troducti (2²) ratio fuit, partim quod pro do- mene iam
reli cto rem habere iudicaretur, qui diu ean- nen, p
dem vindicare neglexerit, cum longo tempo- iſs tmden
re ad id occaſiones vix deeſſe iudicentur; par- nults o
tim quod tranquillitatis & pacis intereſſet, ali mnſt. N
quando poſſeſſiones rerum extra controuer- kepheetet
ſiam collocari. Praeſertim cum longe gra- Mlamſin
uius videatur, poſt diutur ram poſſeſſionem pogent,
re bona fide parta priuari, quam olim amilſa⸗ aquher
& cuius deſiderium dudum erat digeſtum, in cemumin
perpetuum carere. Vt tamen in ciuitatibus raret. 4
certi termini, prout ratio & vtilitas ciuſta- meritoma
tis ſuggeſſerit, definiantur, intra quos vſuca- benpetanc
pio compleatur, tranquillitatis& pacis intereft. ni, &
§. XIII. Facto domini prioris vniuerſi- E inde le
De teſta. ta5S cbe

§. XII. (1) Dicendum heic idem ipſum, quod in Porek
nota ad §. 10. circa ſucceſſiones ab inteſtato obſeruaui. ti V
Quippe vſucapio in ſe modus eſt adquitendi tundatus Onem
iure naturali, cuius tanrummodo tempus ac modum
leges ciuiles definiunt. In verſione Gallica praeſcri-
btionis vocabulum loco vſucapionis ad hiberur.
(2) Hoc ius ex ipio dominii fine ſequitur. Quod X
fuſe ac noua ratione oſtendi in commentario meo ad— eciri
Opus maius de J. N.& G, Lib, I. CapeXII. §.8. net. 3. *HM cit
hot

—

INIS

—

Vſutin,

oquetint

,ealnced

inuit, demun
etur; uu
Iecn einn ſ

Cuiusiutsie

nol ſ⸗
gui Gider
longonnhr

interele, 4

tra connll

um longe e

n oCeline

amobmant
Acgekun,
gin eiitu
vülus oli
era u

S
N a
Nen

—
miglun, u
, ett
te gto Ole 1
1 1 Ghmus

icenimn; Kk.

— .

ET CIVIS LIB. I. CAP. XII. 253

tas rerum mortis cauſa tranſit per teſtamen-
tum (4). Nam & illud in qualecunque ſola-
tium mortalitatis apud plerosque eſt rece-
ptum, vt quis viuus ſua bona transferre polſ-
ſet, in euentum mortis, in eum, quem ma-
xime amaret. Ceterum cum antiquiſſimis
temporibus vſitatum fuiſſe videatur, vt immi-
nente iam faro palam ſuos heredes npuncupa-

rent, & patrimonium de manu in manum

ipſis traderent; poſtea graues ob rationes

multis populis aliud teſtamenti genus magis

arriſit. Vt nempe, (1) quocunque tempo-

rC placeret, vltimam ſuam voluntatem vel
palam ſignificate, vel literis tacite conſignare

poſſent, quam mutare pro lubitu liceret, &
ex qua heredibus nuncupatis, aut ſcriptis, tunc
demum ius naſceretur, quando teſtator exſpi-
raret. Atque rales vltimae voluntates, licet
merito magnum habeant fauorem, ita tamen
temperandae erunt, prout neceſſitudinum
ratio, & vtilitas ciuitatum requirit. Quae
& inde legibus ſueuerunt cauere, quomodo
cuique teſtamenta ſint ordinanda. A qua-
rum diſpoſitione qui diſceſſerit, queri non
poteſt, ſuae voluntatis non fuifſe habitam
rationem. V 3

§. XIII. (1) Hoc etiam eſt iuris naturalis, Vide
quae dixi ad Opus maius eiusque Caput ſupta ad mat-

ginem citatum g. 2. not, I. & §. 4. 20t. 2. praeſertim

in Ed. noua.

254 D OFFICIO HOMINIS

—

6 . —— .* . . .
De transla-S. XIV. Inter viuos, facto prioris domini,

tione domi-res tranſeunt vel gratis, vel interpoſito con-

nii interl tralctu. Prioris generis translationes vocan-

viuos. tur (1) donationes. De contractibus infra
eetrit agendum. ZD

De adquiſi- S. XV. Quandoque etiam inuito priore do-

tionibus in-. mino tes transferuntur, & quidem in ciuitati-
"ito domino pus potiſſimum per modum poenae, dum ob
Jactis.
terdum certa eorum portio, eri piuntur, & vel
publico, vel laeſo adplicantur. Sic & in bello

(2) Vid. inuitis res per hoſtem vitibus ſuperiorem (a)

delicta damnatis interdum omnia bona, in-

1. 5. & G. eripiuntur, raptorique adquiruntur; ad quas

Lib. IvV.

randas pari violentia prior domi-
Cap. vI. tamen recuperandas p

§. 14. & in nus ius non amittit, quousque per ſubſequen-
Hra Lib. Il. tes pacis tractatus omni praetenſioni ad easdem

Cap. XVI. renunciauerit.
§. 13.

CAPVT XIII.

DE OFFICIIS, QVAE Ex

DOMINIO RERVMPER SE RE-
SsVLITANT; NEC NON DE
BONAE FI DEI POS.
SESS!ONE.

S R . A N Re E e e Nelie

„2

inter .
1. V gu

IUi fehis i

fuulem il⸗
ſe nihere /

& ſimilia

Vetantur,
Il. 2.

e vlſro g
cit in no

leje, gllantu
litimi ſii
murillam!
ſquasin⸗
lumus te
lae ſolunn

(unm tum

Noluit nobi

eitn geber

§. XIV. (1) Nulla eſt eſſentialis differentia inter

. fa-
translationem per donat ionem & per contracdtum
ctam. Vid. J. N. & G. Lib. V. Cap. W. 5. I.
not. I.

nozelle, ne

tulo⸗ 20
bium ten
nn quis e
Uhoc ohie

feularibn

ſor apud

Muetit

NIs

—
loris oin
tetpolin
tiones on
Ctibas inn

lite Ptne⸗
n in clttn.

AMat, Oll
i Donz, N

jumtor,
Fieeh
petioten
ntur; ui

iaprit

pet ſubleqee⸗
boniadeute

—

VA I.
ER N ſuum poſſit recipere. Quod tamen iuſto ti-
tulo adquiſiuimus, non tenemur ipſi in du-

po.

.

0N M

1 N.

*

4

ET CIVIS LIB. 1. CAF. XIII. 255

2X introducto rerum dominio iſta (a) Ffcia Religioſe

”” abſtinen-
inter homines prouenerunt: duma re

1. Vt quilibet teneatur alterum, non hoſtem, bus alienis.

pati rebus ſuis quiete frui; nequi vi, aut per (a) vid.
fraudem illas corrumpere, interuertere, aut ad ie &.
ſe trabere ſuſtineat. Quo ipſo furta, rapinae, Lib. Jv.
1 —;—— . èè . Cap. XIII.
& ſimilia crimina, in res alienas tendentia,
vetantur. ”M
8. II. 2. Quando res aliena ad nos peruenit Ad quid te-
ſine noſtro crimine, & bona noſtra fide, eamque ded ur 15

. W „ qui rem
adhbuc in noſtra poteſtate habemus 5 tenemur efi- alienam ad-

cere, quantum in nobis eſt, vt illa in poteſtatem hüc in ſua

legitimi ſui domini redeat. Non tamen tene- poteſtate
mur illam rem reſtituere noſtris impenſis; & habet,

ſi quas in eam ſeruandam fecimus, recte poſ- Aae n-
ſumus repetere, aut rem tantiſper, quoad dcbat,

illae ſoluantur, retinere. Et ad reſtituen-

dum tum demum actu tenemur, quando in-

notuit nobis, illam rem eſle alterius. Tunc

enim debemus ſignificare, rem eam penes
nos eſſe, nec per nos ſtare, quo minus dominus

bium reuocare, & velut publice denunciare,
an quis eam rem ſibi velit vindicare. Atque
iſthoc officium praeponderat contractibus par-
ticularibus, iisque exceptionem dat: v. g. ſi
fur apud meinſcium furti rem furtiuam de-
poſuerit, & poſt verus eiusdem dominus
adpa-

/

4

256 DE OFFICIO HOMINIS

I

—

adparuerit, huic, non furi, eadem erit re-

ſtituenda. . “
Ofſiciam §. III. 3. Quod ſi autem res aliena, bona f-
generale ge parta, ſit conſumta; Ficü eſt, tantum re-
obali . jei, Nituere domino, (1) quantum facti ſumus l⸗
onae fdei, „ In.
tores: alterius damno lu
re aliena pletiores: ne ex immerito iu
conſumta,. crum capiamus.

Regule s. IV. Ex hiſce porro ſequentes concluſio-
.“M inhoe ſacku
eſer ſpe. 1. Poſſeſſor bonae fidei non tenetur ad vllam

circa vatios nes deducuntur:
rinles⸗ reſtitutionem, ſi res periit: quia nec res ipſa
penes eum eſt, nec lucrum ex ea re.
2. Bonae fldei poſſeſſor tenetur ad reſtituen-
dam non ſolum rem, ſed & (1) fructus adhuc
exſtantes. Naturaliter enim ad quem perti-

.

1

§. III. (1) Hoc neceſſarium non eſt. Sequitur
enim heic Aukor falſos conceptus, qui vulgo circa

i ci ve-
iuta poſeſſoris bonae fdei circumferuntur Hoc

rtum eſt, eiusmodi poſſeſſorem non niſi ad reſtiruen
4 . 7 . .
dam rem ipſam teneri, ſi non eam slienauerit mie
2. . . . . — 2
ipſa non petierit. Quicquid autem tanquam bon

verus dominus egir & exſecutus eſt „ cuius &
omnia iura habuit; ita vt dominii cmolumenta
ſubſiſtente hacce intetregni quaſi ſpecic, irree
ipſum pertineant. Vnde etiam ad nullius fructus
aut lucti feſtitutionem obligatur. Vide quac mo-
nui ad J. N. & G. Lib. W. Cap. XIII. . 3. not. I.
2dae Edit.

§. IV. (1) Imo ad hoc non tenetur. vide notam

praccedentem,

net

netles, ade
Licebittame
Pellas inten
Ptoenitent,
3. Bonae

inn fei 6

Adlias tantunn
llictee eti

nam conlum
4. Dinae

V fuitie,
bet, net grl

ſ. N ho
llnatain ali
10 ex ofiei

fuera. T

Ppereciſte,

a titul⸗
it, mon ten

fidei poſſeſſor, ratione rei alienae, quam ð
ſuam poterat, egit arque exſecutu; eſt, id tanqua

MIIAGS–8s EfT CIVIS LIB. 1. CA F. XII. 257

—

—.— —

erdenn ein net res, ad eundem quoque fructus pertinent,

Licebit tamen poſſeſſori detrahere omnes im-

Aln,M penſas in rem, eiusque culturam, quo fructus

, tunmt prouenirent, factas.
ſunue 3. Bonae idei poſſe Mor tenetur 24 1eiturio⸗
crin dmmb nem rei & (2) fruétunm conſiuntorum, ſi modo
alias tantundem conſumturus fuerat, & poſſit rei

Bentes collli⸗ euictae pretium ab auctore ſuo recuperare. Nam

in hoc factus eſt locupletior ‚ dum rem alie-
unr A naf3 conſumendo ſuae pepercit.
4. Bonae fidei poſſe ſſor non (3) tenetur pen-

iz vec 1e
“ 8 lare fructus, quos neglexit. Quia nec rem ha-
tur AAwH bet, nec quicquam rei ſucceſſit.
fuind .. J bonae lidei poſſeſſor rem alienam li bi
1 nen e donatam alii donauerit, non tenetur 5 niſi omni-

no ex oßicio aliquo tantundem (4) donaturus

fuerat. Tunc enim luetum. erit, rei ſuae p Pe-

perciſſe.

I .
, Jinngo H 6. Si bonae ßdei pohe ſor rem alienam one--
e roſo titulo partam, quocunque modo alienaue-

fetuntut
onlil unrd iit, non tencin, niſi quatenus ex ea lucrum fe-
Engvun cit (H. W
ten umahit R V .. Bonae
e 1. u .
4 —
4 .
uns ell⸗ e (2) Haec deciſio minus adhuc fundata eſ. quam
inii nahn er priore regula continetur vide notam ad g. 3. &

n Opere maiori Lib. W. Cap. XIII. §. 9. not. 1 2.

le e patet. Vide ad cit. 7. §. 10, not. I.
(4) Superflus haec eſt exceptio, propter grauem
rationem ſupra adlegatam.

= —.

it.

(3) Hoc ſecundum communia principia non ſatis

ſiknm ( 5) Ob eandem rationem ipſi hoc lucrum iure cs-
di

258 DE OFFICIO HOMINIS

X7
7. Bonae fidei poſſeſſor etiam ncr partam —
titulo rem alienam tenetur reſtituere, (6) neque
dominum id, quod erogauit, repoſcere poteſt; ſed ”M
illum duntaxat, abs quo eam rem accepit. Niin D- PN
qustenus (7) dominus rei ſuae poſſeſſionem
recipere ſine aliquo impendio probabiliter
non potuit; aut aαανναια Cindicii ptaemium)
vltro pollicitus ſuerit. ,
5 H inme
Ofſieium 8. V. Qui rem alienam inuenit, quam domi. ammnes!
eins qual no inuito excidiſſe probabile ſi ſit, non poteſt cam eundem wſun
nit, eniuts colligere hoc animo, vt eandem domino requirenti Enk, nec ali
dominum Jubtrahat. Vli autem dominus non adparet, relte 1 lis ſnos
ignorat. eandem ſibi retinere poteſt (lA). (Cepkuin te
SB SMM 1 mecondi
nrrE selenttr
Eenmntione ho
. — anrirarte,
(6) Omaino poteſt, ſwi medium non ſit ab ipſoi, ntietneqner
qued erogauit, recuperandi, abs quo tem accepit. igt eicazti
Vt verbo rem complectar, bonaeé fidei poſſe ſſot non Putsaclien
tenerut rem pure ac ſimpliciter reſtituere, niſi cum mine Freti
ex mero eam dono accepit, aut inuenit, nullasque EIl de
alioquin occa ſione huius rei expenſas fecit, quae lu- AlIl. Diun
cro ex ea percepto non fuerint compenſatae. Vide minen. I
dicta ad J. N. & G. Lib. IV. Cap. XIII. 5. 3 not. I. (loperis in
S& §. 13. not. I. Ed. nouae.
N) vid. dicta a me ad GROTIVM 1u. 1. om. —
X. §. 9. not, 3. 8 —
§. V. (1) Et tandem propriam m ſacere, ſinemo cam 4
repetat, neque id amplius meruendum ſit⸗ ciett mue

e dicer

/

N. FET Eirrs t LIB. I. &A. XIVv. 259
ere, (6) H cCabvr XIV.
gſeere 4
nAtgt. N DH PRk TIO RERVM ET,.
ne polelimn ACTIONVM.
dio Pbtt M
lci ptuenin S. I. ”JÿM!
Poa; introducta rerum Jomuinia, cum nec Quid K⸗
uit, Nunt omnes res eiusdem eſſent naturae, nec pretium
n eu eundem vſum humanis necelſitatibus praebe ere „
in rent, nec cujuis iſta rerum copia adeſſet, quam vovum.
e ad us ſuos deſideraret; mature inter homines

receptum, res inuicem permutare Sed quia ſae-
„pilſn me contingeret, vt res diſparis naturae aut
vſus eſſent transferendae; ne alteruter eiusmo-
CAN di permutatione lacderetur. neceſlameratcon-
uentione hominum rebus adſi ignari aliquam
guantitatem, iuxta quam res inuicem compa-
— rari exaequarique poſſent. Quod itidem con-
ntonliinſ, tigit circa actiones, quas in aliorum vſum non D .
qno wnan gratis adplicari placuit. () Ea quantitas no- Td
lei keſ mine preti venire ſolet. Cap. 1.
kine e 8. II. Diuiditur pretium in (1) vulgare, & Quotu-
iie, eminens. IIIud ſpectatur in rebus & aczionibus, plex ſit pra-
vwgenltt, 1 ſeu operis, in commercium veniemibus: qua- tinm.

e KR 2 tenus

§. II. (1) Vox haec impropria eſt, aut ſaltem ob 4
o ſcura. Vnde pro pretio vulgari in verſione Gall. di=
ſuete ſund⸗ citur proprium ant intrinſecum. Pretium emivens
dun gquoque ibidem vocatur virinale, “

260 DE OFFICIO HOMINIS

bere, vt acſtimationem recipere ſit idonea. Verum
. dicen-

11
tenus vſum aliquem & delecationem homini- (minio 1
bus adferunt. Hoc autem cernitur in nummo: ladpett
quatenus is omnium rerum & operarum Pre- mere
tium virtualiter continere, & communem iis- cisnunqu
dem menſuram Praebere intelligitut. lei conſide
Fundamen. §. III. Vulgaris Pretii ſundamentum in ſe ℳ lenig, get
tum inter. (1) aptitudo illa rei vel operze, qua aliquid Ouau,2
nnn gen mediate, aut immediate, conferre poteſt ad lm gnoge
D vitae hamanae neceſſitates, & ad eandem leni cayti
commodiorem, aut iucundiorem reddendam. berri homin
Quae ſint Vnde & res nullum plane vſum Praebentes, c priun
res nullius nullius pretii ſolemus vocare. mnnfii
Pretii. Dantur tamen res quaedam vitae humanae laſeit, ve
vtiliſſimae , quibus nullum certum pre- Nlmoh
uum n impoſituc intelligitur, 2) vel quia omines
domi.
§. III. (1) Haec ratio non eſt ſufſciens. Res Kena
. quippe actu recipere Pretium aptae, non ſolum de- v me 15
bent alicuius eſſe vſus, ſin minus vere, ſaltem ex ho- eh
minum opinione, atque adfectu, quo in eas ferun- D
tur; ſed etiam eius indolis, vt non omnium hominum en n
neceſſitatibus ſufficiant. Quo. vtilior iam, aut rarior .V itr. D
res aliqua hoc ſenſu fucrit . eo vulgare cius pretium Wn t,1
intenditur magis, aut remittitur. Aqua, etſi res ſit irdri⸗ i
adeo vtilis, pretio tamen non aeſtimatur, niſi certis 6) Kel
locis ac citcumſtantiis peculiaribus . quibus rar ior umen
deprehenditur. iri berlo
(2) Proprie loquendo, nihil eſt rerum omnium, üm
quae vtilitatem veram aut fallam, magnam aut exi- daumee
guam habent, cui imponi prerium nequeat: ſufficit ln⸗
enim, contrahentes inuicem tanti rem aliquam ha- nln⸗

INIS

———

Dnem hommi-

itut in unm
perarum M⸗
Immunemi
itut,
nentunin ,f

, quu dilil

erte otel

ad einſet

ET CIVIS LIB. I. CAP. xIVvV. 261

L——we0U

dominio ſunt & debent eſſe vacuae, vel

quia ad permutationem ſunt ineptae, & inde

a commerciis ſepoſitae, vel quia in commer-
ciis nunquam aliter, quam appenſlix alterius

rei conſiderantur. Sic quia ſuperiores partes
aëris, aether, ac coeleſtia corpora, vaſtusqut
Oceanus, a dominio humano ſunt exemta, nul-

lum quoque pretium iisdem tribui poteſt. Sic

Preebelle⸗

4

vitae hutmne
cettum Ae.
n

—.

ſofßcient.

non ſolum 6
e,lalten erhe
no in en fal⸗
niumn Honimm
viam, ANlin
are ells ,ii
u,etl
utlt, il an
4 gubus

1

liberi capitis (3) nullum eſt pretium, quia li-

beri homines in commercium non veniunt.
Sic aprisum Solis lumen, liquidus & purus aër,
amoena facies terrae, quatenus oculos duntaxat
paſcit, ventus, vmbra, & ſimilia, in ſe & ſe-
ofſim conſiderata, pretium non habent, cum
homines talibus ſine vſu terrae frui ne-
R 3 queant.

dicendum eſt, nonnullas res ita eſſe comparatas⸗-

vt ponere ipfis prerium ſuperuacuum foret, vti cor-
pora coeleſtia, vaſtus Oceanus & c. quoniam tales
nec ipſi poſſidere, nec earum poſſeſſionem ad alios
transferre poſſumus; alias vero addici pretio non de-
bere, verante lege aliqua diuina vel humasa; ita vt,
ſi hoc fiat, zurpe pretium ſit, quamuis in ſe aeque-
verum, ac illud, quod rebus vel maxime licitis arque
innoziis conſtituitur. MMMMW
(3) Soli enim ſerui in commercium veniunt. At-
tamen perſona li bera ſaltem pretium ſtatuere Poteſt
iuri, quod in proprias actiones, & commoda inde

reſultantia concedit, Sed nec plena ſeruitus per ſe

dominum vere proprietarium ſerui ſui efficit, niſi

quoad poteſtatem eum alienandi, & ſic in commer-

cium adducendi. Vide infra Lib. II. Cab. W. §. J.

*
N
72 .
2*

262 bE orri010 HOMINIS rrr

— —
queant. Quibus ipſis tamen magnum mo- (ge deo
mentumineſt circa augendum aut minuen- veqilen,
dum pretium regionum, fundorum, atque Diidenu
praed'orum. egle de
Sed & qum lex diuina authumana quasdam Primnasſeln
actiones extra commercium psmouit, ſeu pro ee cetnan
L maercede obire vetuit, pretium quoque iisdem (atete poe
èM deitaxille intelligitur. Sie illieitum eſt, pre- Pprouidenti
tio addicere actiones ſacras, quibus effectus pifunan.
aliquis moralis ex (A4) inſtituto diuino eſfr Aiine
adiignatus; quod crimen Simoniam vo- mta; qun
cant. Et inpprobe iuſtitiam venalem habet er lcis ter
iudex (†). ftöola homi

Czuſae cx. g. IV. Canſae autem, dur vnius & eiusdem un hum
ternac pre-

eiusmretum 6i pretium intendatur ,vel remittatur, quod- euotmia
que genmin.
i ponil
(4) Qualis e. g. eſt exhibitio dacramentokum lena
V * e e nupenti
(5) Sedulo tamen in his omnibus obſeruandum, Ertiſtae
prretio non adiici e. g. iaſzitiam, aut res lakras, cum lbelliks
iudices ac min iſtri eccleſia iae pro labore ſuo, ac impen-
ſo functionibus muneris ſui tempore, aliquod ſaa⸗- —
rium recipiunt. Verum iuſtitiam tunc venalem ha- IW. (
bet iudex, ſi corrumpi ſe donis patiatur, aut etiam corlehten
pro pecunia de iure reſpondeat. Et miniſter eccleſi heic Aud
vendit res ſacras, ſi Exéercere ſiagulares muneris ſIi nties.
functiones non niſi in gratiam eorum, qui mactare citeumſte
ipſum largitionibus valent, velit. Mercatum qua- Mem no
que ſacrarum rerurm collatores beneſiciorum atque Modo eſ⸗
officiotum eccleſiaſticorum faciunt, quando ea non ilg ob
in digniſſimos, ſed plutimum offerentes, aut ob alias

4 .*

3 Priustas wtilitates conferunt, èMM Altiio

INISH TIIT CIVIS LIB. I. CAF. XIV. 26 3½
mnaginn que adeo vna res alteri praeferatur, licet haec in genere
a min aequalem, aut maiorem vſum in vita huma- ntcndette-
Corum, if na videatur obtinere, ſunt variae. Heicenim vel remi⸗

tentes.
vsque adeo neceſſitas rei, aut nobilitas vſus,

mamqAn PpPrimas ſemper non tenent, vt porius vili ſſina
nonnt, n eſſe cernamus, quibus vita humana minime
guogleikn Carere poteſt, ideo qued non ſine ſingulari Dei
ciumel, prouidentia vberem eorum prouentum natura
gtibus eſit profundat.
uto dintd Ad intenſionem igitur pretii inprimis facit
inminn t varitas; quae non parum commendatur, vbi
genelen kSA ex locis remotis res adferuntur. Inde ambi-
tioſa hominum luxuria multis rebus, quibus
vita humana commodiſſime carere poterat,

—

6

“ enormia pretia poſuit, puta, vnionibus &
ini, gemmis. Rerum vero quotidiani vſus pre-
7.

. tia potiſſimum intenduntur, quando rari-
——tas earundem coniungitur cum neceſſitate ſeu
Srantuif indigentia. Pretia terum artificialium, prae-=
tteer raritatem, maxime ſolent intendere (1)
nede ſubtilitas & clegantia artis, quam prae ſe fe-

66 Atr,/
al G RK4 funt;
geen Aigrolli — — .: leni iſi .
— §. IV. (1) As nonne ctiam exce enfes arti ices, &
tuac eni conſequenter opera egregia, rata ſaunt? Male igirur
intot, a heic Auctor ab raritate diſtinguit res eodem ſeſe refe-
militen , ren:cs. Er in vniuerſum poreſt adſeri, omnes illas
laret n circumſtantias, quibus pretium intenditur, hanc vir-
gi un tutem non aliunde habere, quam quod hoc vel illo
Netammſ modo efficiunt, vt res in commercium veniens, &
veſelin cuius nebis copiam ab altero fieri re ipſa cupimus,
ando en minime vulgaris habeatur. Nec difficulter herum
tts Achl upplicatio ad exempla omnia ab Auctore allegata
ſec.

2

De pretio
Uzsdtnite. pretia, alia quoque conſiderari ſueuerunt.

7

264 DE OFFIGIO HOMINIS

17

runt; quandoque & fama Areifeis „nec non

operis difficultas, arti ficum & operarigrumt⸗ ra-
ritas, & ſimilia.
Operarum & actionum pretia intendit: ea⸗

rundem difficultas, dexteritas, vtilitas, ne-
ceſſitas, agentium raritas, dignitas, libettas,
& denique ipſa artis opinio, nobilis an igno-
pilis illa habeatur. Contraria horurn Pretium

minuere ſolent.
Aliquando denique certa aliqua res non in
vniuerſum, ſeda ſingulis magni aeſtimatur ex
peculiari adfeétu; puta;, quod ille, 2a quo iſta
in nos profecta elt, maximi a nobis fiat, ex-

primendoque ipſius adfectui data ſit, aut quod
eidem adſueuerimus, aut quia inſignis caſus
ſit monumentum, aut eiusdem ope magnum
malum declinauerimus „ aut quia a nobismet
ipſis confecta ſit. Qod ſolet vocari pretium

acdfectionis (2).
K. V. Aſt circa deßniende ſi, ingularum rerum

Et inter eos quidem, qui in naturali liber.
tate inuicem viuunt, rerum ſingularium pre-
tia non aliter, quam contrahentium conuen-
tione definiuntur, Quippe ci cum illis Wheif
ſit,

7 7

(2) Etia bis omnibus maxima Geptchenditur rati-
tas, quoniam res eiusmodi vnica eſt. Nulla enim

alia tes, licet eiusdem generis, id in ſe habet „quod

iſtius pretium conſtituit in illius animo, qui eam ob
keculiare⸗ riotſus tationes magni aeſtimat.

*

ſt, ( 41

—

peccommu

tumm comm

Alincin

ebniuntu

ufperleg
numaekit
ſorl, ace

ſe contral

Vcare c

Vbi pre
kumm fuit
nonloebi
nus nccip

—

K (
de tebud 2
n gui
Ehenscom
ihumann
Aripere,
(A
Girurprir

6 )

Cerh hac
Miunerl

fuerit,
venditor
boſlunt
ſtratui it
flerit hau
et ne

Al98 IEIT CIVIS LIB. I. CAP. XIV. 26 5

s, Mom ſit, (1) alienare aut adquirere, quae velint,
taigtumn. nec communem habeant dominum, qui eo-
rum commercia moderetar.

intencer Aſt in ciuitatibus duplici modo pretia rerum

Ntilits te definiuntur; vno, per decretum ſuperioris,
uas, lbem aut per legem, altero, per communem homi-
dils nia. num aeſtimationem atque iudicium, ſeu vſum
rumpelm fori, accedente conſenſu eorum, qui inter
L ſe contrahunt. Illud pretium aliqui ſolent
utesnucnh vocare legitimum, hoc, (2) vulgare.

kliunn Vyvi pretium legitimum in gratiam emto-
e, gloln rum fuit conſtitutum, quod frequentius fit,
bis ſat, A. non licebit Venditoribus plus exigere; etſi mi-
ſipau nus accipere ,‚ſi velint, non (3) prohibean-
nlgri ⸗dtad K x tur.
eann
12 nobisne
Ncati jtin ae

6. v. (1) Addend tamen eſt exceptio, iſi iagatur
rebus ad vitae ſuſtentationem plase neceſſariis,
uibus quis abundat, & quas alter magnopere eis in-

wuDHI digens comparare ſibi aliunde non poteſt: tunc enim
enelſ. inhumanum fuerit, ex iſtius indigentia occafionem
mal Iin. Arripere, enorme a ipſo pretium exigendi.
Aiken (2) In Verſione Gallica pretium vulgare hic red-
lriun ditur prix commun, vel prix courant.
om Mnel. (3) Niſi forte magiſtratus, ſigendo pretium, obi-
jlislbeun cem hac ratione poncre monopoliis, aut conſulere in

„ vniuerſum mercatoribus ac commercio, propoſitum
fuerit. Quod ſi vero pretium conſtitutum eſt in

. luu venditorum gratiam, non debent vtique plus exigere,
en

enin
Nul ol ſtratui item, dum conſtituit prefium, prope ſiuum
–☛ fuerit hac ratione impedire tenuioris fortunae homi-
gulet nes, ne res, quibus facile carere poſſunt, emant,

ar. 8

/

poſſunt tamen, ſi velint minus accipere, niſi magi-

De pretio

communi.

266 DE oFrFIGIO HOMINIS

tut. Sic vbi merces operarum publice ſ ſit ta⸗

xXata, in gratiam eorum, qui conducunt, ope-
rario non licet plus exigete; eiſiidem nonpro-

hibestur minus accipere.

§. VI. Enimuero vulgare pretiuni, quod
per leges non eſt taxatum, habet aliquam la-
titudinem, intra quam plus minusue dari &
accipi poteſt ac ſolet, prout inter contrahentes
fuit conuentum. Quod tamen fere ſequitur

ſum fori.

Vbi 1. ſolet haberi ratio laborum & expen-

ſarum, quas mercatores communitet faciunt in

mercibus adportandis & tractandis.

2. Nec non quo modo ematur „aut ven-

datur; in magna quantitate, an minutatim.

3. Jubito quoque interdum mutatur com-
mune pretium, ex copia aut paucitate emen-

tium, pecuniae aut mercium. Nam paucitas

ementium & pecuniae, (ex peculiari cauſa

emergens, ) & mercium abundantia pretium

minuit: contra emturientium & pecuniae co-
pia, & mercium raritas pretium intendit,

4. Sic & ad minuendum pretium facit, R
merx quaerat emtorem: contra intenditur pre-
tium, vbi venditor vltro rogatur: alias non
venditutus.

5. Denique & illud ſolet adtendi , para-

tam quis pecuniam offerat, an in diem ſolu-
tionem differat 3 cum etiam dies ſit pars
Pretlii.

. vI.

1
——

. Vl

unplita

Gbzeſtusg
prehenſun
Uullcete
glileemit
mutaton

Adiotum

aut le tr
Juam tat
2t rolup
ui foerat

Mer ſuis

bos ed⸗
Ni cine
Plurahe
Vigert,
queant,
Plor vit
Conlent
rei inpe

—
(VI
Derälis,
labezt
cnim e
dinibis
Vilitas
mo in
lontn
Gengts⸗

1

.

xs Er CIVIS LIB. I. cA F. xv. 267

bubliceſt. §. VII. Ceterum poſtquam a primaeua Origo S.
Lacum, d. ſümnplicitate mortales deſciuerunt, & varia ſutwen
demnnopgl. quaeſtus genera introduxérunt; facile fuit de- ſac ummmi,
PpPprehenſum, ſolum illud vulgare pretium non 2
etiun, gol ſufficere expediendis hominum negotiis, &
talignan. gliſcentibus c commerciis. Nam tunc ſola per-
nusue dl mutatione commercia conſtabant, & operae
cöntteheim aliorum locari aliter, quam mutua opera,
fete lnin aut te tradita, non poterant. Atqui poſt

“ quam tam varia deſidefare ad commoditatem
nn & e .

aut voluptatem coepimus, non ſane in procli-
etſacuth ui fuerat cuiuis, eiusmodi res poſſidere, quas
,. alter ſuis mutare vellet, aut quae alterius re-
1, en bus aequiuælerent. Et in ciuitatibus cultis,
itirgin. vbi ciues variis ſiatibus diſtinguuntur, com-
uttutdar plura hominum genera dari neceſſum eſt, quae,
uiaten ſi ſimplex illa rerum & operarum permutatio

in paleſ vigeat, vitam plane non, aut aegre, tueri
Rlinti nu queant. Hinc plerisque gentibus, queis am-
plior vitae cultus adridebat, viſum fuit, (1)

nkispkeluuu.
conuentione uadam retium eminens certae
Pecunnzec.
tendt rei inponere, ad quod certarum rerum pretia UM
jntenal, .
Gnetx J „Val-
endiur t. —— —
elins No . VII. ¹) Imo hic nulla interceſſit conuentio oge-
.
neralis, proprie ſic dicta, & quae per ſe vim obligandi
is habear; Pduti ab aliis iam obſeruatum eſt. Senſim
al, enim res iſta vſu recepta eſt, vt in cunctis conſuetu-
1Cin r. dinibus ſolenne eſt; ceterum deprchenſa ſemel eius
jies 1 ſtp vtilitas ſufficiebat, vt quilibet deinceps lubenti ani-

mo in commerciis adhiberet mediuch vel maxime
idoneum ferum Pertmhutationibus ſacilitan dis ac confi⸗
VM. . Giendis.

De matctia §. VIII. Hunc ad finem plerisque gentibus

ex qua
nummus

conficitur, ſunt valde compactae, ſic vt vſu non facile de-

De valore
nummi.

7

26 8 DE OFFICIO HOMI NIs.

vulgaria exigerentur, & in quo eadem virtua-
liter continerentur. Adeo vt interueniente illa
re, quamlibet rem venalem quis ſibi compa-
rare, & quaeuis commercia & contractus com-
mode polſlet exercere.

placuit adhibere metalla nobiliora, & non ad-
modum frequentia. Nam & illa ſubſtantiae

teri queant, & diuiſionem in plurimas minu-
tas patticulas admittant. Nec minus cuſto-
diae & tracationi eadem ſunt habilia; & prop-
ter raritatem multis aliis rebus aequinalere
poſſunt. Etſi quandoque ex neceſſitate,
& apud quasdam gentes, ex defedu metal-
lorum, aliae tes in vicem nummorum ſint
adhibitae. ”MU
§. IX. In ciuitatibus porro valorem nummi
definire, eſt penes ſummos imperantes; & in-
de publica ſigna eidem ſolent imprimi. Eſt
tamen, in eo definiendo reſpicienda com-
munis gentium vicinarum, aut quibuscom
nobis commercia exercentur, aeſtimatio. Alias
enim, ſi nimis magnum nummis ſuis valo-
rem poſaerit ciuitas, aut ſi materiam eorum
rite non temperauerit, commercia ciuiuum
ſuorum cum exiraneis, quae quidem ſola re-
rum permutatione abſolui non poſſunt, valde
ſufflaminabit. Et ob eam ipſam cauſam non
temere in valore nummorum fieri debet mu-
tatio; niſi ſumma reipublicae neceſſitas id
Eeerligate

ET

—.—

erigat. l
Picy pall⸗
lionead pt
Pendent,

DE C
D0MIN
RVM
“

Ad
o⸗
dec qui⸗
jackihu
in hoc de
Ulltfach
Pet in d
gue dorn

Rnmnm

R. l.
iet zacka,
üſtipue
Me luris
l

dis FT CIVIS LIB. I. CAF. XV. 26; .

1

aden . exigat. Etlſi, gliſcente auri argenti ue co-
tuenienk il pPia, paulatim nummorum Valot n con ara-
sbi on. tione ad pretium fundorum, & quae ijnde de.
racsa pendent, ſoleat velut vltro decreſcere.

— -

ne gentpet F FsF S A E 8,53 , Ee g
, AR mI YS
la ſublufe CAPVIT XV.ð

nbcee DE CON TRACTIBEUS, QV
ningck KVM PRAESVPDONVNT, ET
glia; o⸗ FTLVENTIBVS I NDE

Hlete
8 2e ne e OrFICIIS.
dteceſltae, r
electn nen. . F. 1.
mmmoun in — Aeuzz in genæte eh MMMäW
32. m in genere eſt conſenſus α conuentio Dicrimen
ron nun 1 uorum pluriumue in iaem Placitum. (ℳ⸗) inter con-
,, ded quia frequenter umleis pacte (1) cen- Hai
* tracdtibus contradiſtinguuntur, id dilcrimen sde.

nprimt. 2 ng
dence ⸗ in hoc potiſſimum videtur conſiſtere, qnod C(e) Vid.
tqubuen cont allas vocentur pacta, quac circa res & uctio- J. N. & 6.
AVes in ommercium vententes erſantut ,ade- Lib. V.

wwatio. 4Al6 ene
is is . que dominia & pretia rerum praeſupponunt; ab: II.
eriam ellun 1 ſed
Ach ciuu —.—— .
gemn h e 8. I. 1) Reuera nulla eſt eſſentialis differentia in-
llunt, le ter pactum ſimplex & eontraczum. Quodſi tamen ſic
om diſtinguere placet, ſtudio hoc fit ſubti itatum Roma-
. nae lurisprudentiae, ſecundum quas pactum ſimplex
geber inn ſeu nudum per ſe nullam vim habet, nequc in ſoro
ecelius H actionem concedit. ber nea

S

1

270 PDE OFFICIO HOMINIS —
ſed quae circa alia ineuntur conuentiones, om-— Pekſenhe,
muni pactorum vocabulo inſigniuntur. Etſi ex miſf
hiſce quibusdam promiſcue pactorum & con. iac
tractuum nomen tribuatur. M HD” nuſa
Generalis §. II. Contraltus diuidi poſſunt (1) in be- benlar
diuiſio on- neſicos, & oneroſos, IIli aſteri contrahentium a; int
Eracaam. Parti (2) gratis commodum aliquod adke- ñn
runt; hi vtramque partem ad aequale onus s, de
adkringunt; quippe in quibus eo fine prae-⸗ eniig
ſtatur aut datur aliquid, vt tantundem reci. aremn
= piatur. ..lhe
De contra-. §. III. Contractus benefici ſunt praecipue in atii
cCibus bene- tres, mandatum, commodatum, & depoſitum uundum.
Reis, & I. (4). Mandatum elt, quando quis gratis alte b Vo
quidem de . 2

mandato. Vius negotia, ipfo requirente & committente, er. um ()
(a) vid. Pedienda ſuſcipit. Idque contingit duplici ra-

J. N. & G. tione, vel vt praeſcribatur ipſi modus rei ex- In
Lib. v. M pedi. unen
Cap. IV- . = Ollter,1
9. I. õ5. — — iiie g.
H §. II. (1) In verſione Gallica contractus benefici giaepeecl
.„ vocantur & gratuiti, oneroſi autem intereſſez de pars wiletit ee⸗
& d'attre, man datum la commiſſion &. ([. W. (1
(à) Conſequenter hic nulla quaerenda eſt aequali- Eeumhade
tas, cum ipfa inaequalitas conſtituat eſſentiam huius. ehianuti
mod'i contractuum, in quibus omne commodum ab Olnnem,
vna tantum parte conſiſtit. Hoc ſolummode probe Abhibend
attendendum ett, ne benefica obligatio alterius con- id, mſi
trahentium vltra voluntatem eius extendatur, co per- 4 lu, guor
tinentem, yvt alteri inſeruiat, non vero vr damnum aut niſi co
iinde patiatur, dum ſe periculo ſua amittendi, aut (ttum en
AAAiiud grauius incommodum ſubeundi exponat. Non ngereipt
enim praeſumitur vllum, qnod tanti conſtet, ben beream,
ficium, ſed formale deſuper ineundum cerat pactum (Eemnionem

ET cTVIS IE. I. CAF. Xxv. 271

NXNIS
———
ltiuges, ad. Pedſendae, vel vt is einsdem iudicio ac dexte-
NRN,
, lila ritati relinquarur.
ru Lco⸗ In hoc contractu, vti ſumma cum ſ de &

induſtri verſandum eſt, quippe cum nemo
1 9 ik. fere niſi amico, & de quo optime ſentit, man-
det: ita contra mandatarius indemnis prae-

nttaheptun
lavos al. ſtari debet a ſumtibus in rem ſibi commiſſam
ei le ut factis, nec non a damnis in quae ex cauſa
4 D
lne e mandati incidit, & quae (1) proprie ex
“ ipſa re mandata profluxerunt.
unache . IV. Commodatui (a) eſt, quo rei inoſtrae 2. De tem⸗
che ſum alicui gratis concedimus. In quo obler. Todaro.
ke 6 wandlumt 1 A.
& 1. Vt quis eandem rem ſollicite & ſumma ib. . 6.
ds 4 cum 0 Ndiligentia ſeruet tragetgue:
lan
wluner 8. III. (1) QOuin & acaſſbus fortuitis, in quos pro-
ell babiliter, niſi iſtud mandatam fauiſſet, non incidiſſet:
vyeluti c. g. ſi ſpoliatus in irinere, eique veſtimenta,
— . aliaue neceſſaria ademta fuerint; aut ſi nauſtagio ea
acs HAH amiſerit &c.
miſaHo. g. IV. (1) Quacunque ratione alterius rem quis
it. ſecum habuerit, aut negofia expedienda ſuſceperit 5
det e iure naturali, & citra reſpectum ad leges ciuiles, ad
lentam Hiuk omnem, quae in ipſum cadit, diligentiam circa illa
oumoln⸗ agdhibendam obſtridtus eſt; nunguacn⸗ vero ad amplius
mmo, e . quid, niſi temere ſe ac fine neceſſitate, negotio ſibi ab
o Aefina iis, quorum intereſt, haud demandato immiſcuerir;
ndarun aut niſi conuentionis expreſſe vel cacite initae indoles
o ft u certum curse ac ſolertiae gradum tequirat, ſiue per-
mnent, tingere ipſe eo queat, ſiue minus. Intelligo astem
APonn. M per eam, quae in ipſum cadit, diligentiam, illam at-
Poſtet, ber⸗⸗ tentionem „quam in propriis ipſe rebus, quas haber
cat ſtun. cariſſt.

4 1

272 DE OFFI CIO HOMINIS ðͦ

—

2. Neque iplam ad alios vſus adhibeat, aut e re
vVlterius, quam commodans conceſſit: ruminpen
3. Ac illaeſam, & prout accepta fuit, re- i, enn
ſtituat; niſi quantum per ordinarium vſum kr miun
eidem deceſſit. 3)
1. Quod ſi res ad certum tempus fuerit 1V P
conceſla, & interea dominus eadem valde dmrqtocn
indigere incipiat, ex caſu aliquo tempore ummitimu
commodationis factae non praeuiſo „ repe- . quo tequir
tenti eadem citra tergiuerſationem erit reſti- 1. Nre
tuenda. EEEundoer
5. Quod ſi autem res commodata caſu ſor- mummt; i
tuito & improuiſo, citra omnem commodata- Alisnorin
rii culpam perierit; eius aeſtimatio non erit ht.
ſoluenda, vbi eadem apud dominum quo- Neg
que peritura fuerat. Alias aequum videtur, ſam domin
commodatarium aeſtimationem rei praeſta-
re; (2) quippe quam dominus amiſſurus —
non fuerat, ni aduerſus alterum benignus H„an
fuiſſet. OoooypmN
Miorizerlgt

Vice
Mdaltet y
cariſſimas, adhibuiſſer. Vide notata a me ad Operis Mquidaut
maioris Lib. V. Cap. W. ex poſtremis Editionibus, & (lHesidtette
praeſertim §. 3. norz. I. . Enmin ſtatd
(2) Subeſt hic ordinatie conuentio tacita, vi eu- igve fuiſte
jus ad teſtitaendam remipſam, aut praeſtandam eius emplumpti
aeſtimationem, commodatarius ſeſe obligat. Vide odaivel
quae dixi ad J. N. & G. Lib. V. Cap. W. §. 6. not. . F. ()
2. 9. 10. 11. Rdit. nouae. Ipſius quoque contractus polir, fure
natura hanc reſtrictionem requirit, ſecundum dicta ieNerimus
a me ſupra §. 2. not. I. Iuris Romani aliud hic con- iuſiz, qi
ſtituentis auctoritas illis impoſuit, qui abſolute vo Aelun l.
lunt, rem domino perire.

2 X

IINIs 27 crvrs LIB. I. CA P. xc. 293

Sacbibenh1 Vice verſa, ſi 1quic vtilium aut neceſſaria-
ncellt: rum impenſarum in rem commodatam factum

ep ſit, ſit, extra eas, quae alias vſum rei regulari-
linatum in ter comitantur; id a domino refundendum
erit (3).
tempos iui §. V. Depoſum eſt, quo rem noſtram, aut 3. De 4 7.
8eaden i dl no uocunque modo ſpeitamtem, alterius kdeilito.
ligno ene committimus, vt eandem gratis cuſtodiat. In

geni, i quo requiritrarr:
nen ett i I1. Vt res concredita diligenter cuſtodiatur,
“ & quandocunque deponenti placuerit, reſti-
odatei duatur; niſi ea reſtitutio domino, (1) aut
m cnmwnr noxia ſit futura, eoque intuitu differenda . .
. . 1t. *
iminan 2. Neque licebit re depoſita citra conſen-
e ſum domini vti, ſiquidem ea vllo modo per
e
e perd vſum
nins mn — — — ——
um benigu 6) Sunt qui alium caſum adiiciunt, quo dominus

commodatario penſare damnum debeat, ſcilicet, ſi
prioris culpa res commodara non ſir idonea ci,
quod alter vti ea volebat, ita vt hic eo nomine amit.
rat quid aut patiatur. At niſi a parte domini mala
ineie fKdes interuenerit, aut niſi is expfeſſe pollicitus ſit, ſe
ribltini rem in ſtatui integro traditurum, ſane commodatarii
ytique fuiſſet, rem diligentius examinare. Vid ex-
S emplum prioris caſus in DIChST. Z. 18. §. 3. com⸗
terſale modati vel contnra. .
Aeobign. . V. (1) Veluti e. g. ſiqui gladium apud nos dee-

9 Vbr poſuit, furore correptus eum repetat; aut ſi depre-
vogtecnn henderimus, rem depoſtam quaeſitam furto eſſe:
ſecundiin 6A aut ſi is, qui pecuniam depoſuit ,„illam ſit adhibiturss

3idd ie ad bellum patriae inferendum &c.,

* . 2

274 pk OFFIcCIO HOMINSs

vſum fiat deterior, aut domini interſit, ne ea nlen na
conſpiciatur. Ac ſi quis hoe auſus fuerit, quge-· netei
uis pericula, in quaè res ob vſum incidit, prace-⸗ mriid l
ſtabit. Sed nec licet rem depoſitam exuere ſpicell,
illis vinculis aut receptaculis, quibus a depo- zenkon.
nente fuit incluſa. Qum autem valde turpe (lmamdt
ſit, & foedius furto, depoſitum abnegare; ia kiumd

tum id multo eſt turpius, ſi quis inficiatus fue- Mdunc
rit depoſitum miſerabile, ſeu quod ob periculum Eedeiernin
incendii, ruinze, tumultus, deponitur. ecmalermun
Viciſſim a deponente ſumtus in rem depo- i gulta
ſitam facti, ſunt refundendi (2). ent, ſt

Verſari in s. VI. (4) Habent autem hoc omnes con. Qunnmj

ntracti- . 1⸗ . 7..
u, one,ſe altus oneroſt, vt in illis verſari aequalitas de-. idennn

sequalitas beat; ſeu vt vterque contrahentium (1) tan- lel Krarc

debet: quem tundem kta hocen
in finem la — — HM las

tentia rei . . D
(2) Tribus hiſee contratuum beneficorum ſpes non cont
ciebus, quas Auctor ita explicauit, ac ſi plures am. ſum. pj
plius haud eſſent, adiicienda etiam erat Donatio, ceu dpod eltin

. contractus vel maxime inſignis, & cum ingenti praa Cm
ceteris omnibus vtilitate coniun ctus, vtpote qui non N
minus dominium & pretium rerum praeſupponit, VII.
ſecundum conceptum, quem ipſe coutractibus, a nudee d geq
pactis diſtinctis, aſſignauit. Qua in re rurſus eum
Praciudicia Jüreconſultorum Romanorum fefelle.
runt. Vide dicta a me ad J. N. & G. Lib. V. Cap. —
W. H. I. not. I. * ) Die
F. VI (1) Scilicet non ſecundum internam rerum ile n⸗
aeſtimationem, & quemadmodum alii inuicem com- D zut
Paratas aeſtimare poſſent; ſed ſecundum id, qued ſut⸗
ſinguli contrahentium accipere volucrunt, arbitran- 40 t
tes quippe id acquiualens eius, quod dederunt. wuitd
H I copi

leura

IIs N CIVIS LIB. I. CAP. XV. 27 5
interihnme tundem nanciſcatur, & vbi inaequalitas in-circa quam
fueriue teruenerit, alteri, qui minus accepit, naſca-Ontrahi.
incide tur ius ad poſtulandum, vt ſuppleatur, quod , n g.
ltam en ſibi deeſt, aut ad contractum plane abrum- () Vid.
cibsee pendum. Id quod tamen in ciuitatibus po ] N & G.
n deng tiſſimum obtinet, vbi vſu fori, aut lege, pre Lib. v.
um ebre tia retum definiuntur. Cap. III.
inſcateſ⸗· Ad hanc autem aequalitatem inuenjendam
Lobpenaln & determinandam requiritur, vt vtrique con-
geponmn erahentium res ipſa, circa quam contrahitur, cum
in ten eius qualitatibus, quae aliquod momentum heic
0. habent, ſit cognita. Vnde & qui per contra-
e omnes “ Ctum rem in alterum eſt translaturus, indicare
Aelulntt debet non ſolum qualitates rei aeſtimabiles,
tum r) m ſed & earundem priuationes S& vitia. (2) Ci-
undi tra hoc enim iuſtum pretium conſtitui nequit.
— EFtli illas circumſtantias, (3) quae per ſe rem
“ non contingunt, indicare non ſit neceſ-
nelet ſum. Vitia autem vtrinque iam nota non
eut Dnatnd opus eſt indicari. Et qui ſciens vitioſi quid
eumingen Ccomparat, habet, quod ſibi imputet. W
Gtein . VII. Eo vſque autem in hiſce contracti- Si inito
m ei“ bus aequalitas eſt adhibenda, vt, licet nihil contractu,

1

—

—

iiſc t § . nihi auren u
in 1e rlcd l di ,
manotunn ſl⸗ — — — — — —
6, 1-„ (2) Dicendum potius, emtorem aut tantum non

daturum, ſi de iſtis priuationibus ac vitiis ipſi conſti-
metmm eu tiſſet, aut prorſus non initurum cohtractum fuiſſe.
1intienan vigd. ſupra Cap. JX. F. 72. 13. cum notis.

4, (3) Vt ſi nuncium quis acceperit, aduectam eſſe,
unduml, SS RI S
un, llai aut aduectum iri magnam mercium aut Kmilium re-
lan, rum copiam, diminutionem pretii earundem mox

inducturam &Qc,

aequalitas
deprehen
darur, ea
cortigen-

da eſt.

dum ei, qui plus habet, addendumque mi⸗=

276 POE OFTICIO HOMINIS

1

II

diſſimulatum ſit, tamen ſi poſtea inaequalitas

deprehendatur, etiam citra culpam contrahen- .

tium, puta, quia vitium latebat, aut in (1.)
pretio eſt erratum; ea corrigenda ſit, & demen-

nus habenti. Etſi ad declinandam multitudi-

nem liuum, leges ciuiles vix aliis, quam “

enor-

—

§. VII. (1) Hoc valet praecipue in tebus, quarſum
pretium lege eſt definitum. Sed dici quoque poteſt,
quod ratione earum rerum, quae pretium commune,
ſatis definirtum, quamuis paullulum variabile habent,
nemo eas regulariter vltra ſummum iſtius pretii gra-

dum emere, neque infta infimum vendere velle cen-
ſeatur. Verum ſi variatio magna & frequens fuerit:·

nec quoad eſſentiales rei qualitates fraus vel errot in-
teruenerit, procul dubio id ſemper iuſtum erit pre-

tium, de quo inter contrahentes vltro conuenerit. Vr
vero in ſingulorum poteſtate eſt, velintne contrahe-

re, nec ne, ita licet hoc etiam facere quibuscunque
viſum fuerit conditionibus, ſecundum regulas inſti-
tiae proprie ſic dictæ, & conſequenter, quale pla-

cuerit, pretium exigere pro re, ad quam conceden-

dam alteri obligati haud erant. Alterius iam erie
diſpicere, ſitne e re ſua negotium tali modo confi-
cere. Ob hanc vero cauſam, quantumuis deſini-
tum fuerit pretium vel legitimum, vel commune, ſi
vterque contrahentium id ſatis cognouit, neuter me-
rito poteſt conqueri, ſi lubenti animo in pretium
plane diuerſum conſenſerit; niſi forte ratio legis quid
contineat, quod obſtet, quo minus quis renuntiare
commodo ſuo queat. Sed alia hic res eſt, vt & alibi⸗
quærere, quid leges humanitatis, & regulæ prne
devtiae requirant. V

enormibr
cetero qu
bezmt.
PVIII.

mmn ere,

mumcom
ſtutatio,

tr. Pil

inter mer
nus enn
imer ſeco
Uur, Ee
tur.
Dinerl
un pern

elt
. IX.

ia, ſi

lnt iue 4
lius
Pretiucn

Venddtot

ter ume
tim tras
allumn
quidem
mercis
equlta

—

. .

Is EäEr CIVIS LI. 1. CAFP. XxVv. 277

—.— —
ieegen enormibus laeſionibus heic medeantur; de
n nde cetero quemque rerum ſuarum ſatagere iu-
, i (q beant. ”M
ſt, & enen §. VIII. Inter contractus oneroſos antiquiſſi- De coneræ
ndumqem mus fere, & quo ſolo ante inuentum num dibus ene-
aummmi mum commercia expediebantur, eſt (a) per. 3 1.
alid, in mutatio, qua vtrinque res pro re aequiualente da- sar, e .
dc tur. Etſi & hodie poſt inuentam pecuniam, (a) vid.
inter mercatores cumprimis, vſitatum ſit ge- N. & G.

giebiu,u nus permutationis, quo non ſimpliciter res ib V
liohefil inter ſe comparantur, ſed prius pecunia taxan b. V.⸗
inmconmm tur, & deinde loco pecuniae inuicem tradun-
vatibiſehlbun tur. .
iſius reii Diuerſum tamen negotii genus a contra-
eniae . Gtu permutationis eſt reciproca donatio; in
fenem qua vt ꝛequalitas obſeruetur, neceſlum non
☚ H eſt. . . S
oconbenti⸗ §. IX. (2) Emtio venditio eſt, qua pro pecu- 2. De em
lime anlh nia, rei alicuius dominium, aut eilem acquipol- ione vendi⸗
te Ghng lens ius adquiritiur. ca vid.
cß Eius ſimpliciſſimum genus eſt, ſi vbi in I. N. & G.

n donet pretium fuit conſenſum, emtor ſtatim pretium, Lib. V.
Reis nA4 vengditor mercem offerat tradatque. Frequen- Cap. V.

ali nod ⸗ ter tamen ita conuenitur, vt merx quidem ſta- §. 2. ſeq.

mmam tim tradatur, pretium autem poſt certum inter-
16 nc uallum ſit ſoluendum. Aliquando ſuper pretio
wait n, quidem conuenitur; ſed vt traditio rei, ſeu
ioſif mercis, ad certum terminum debeat fieri. Vbi
eiun aequitati conueniens videtur, (1) vt ante
el, — 3 ar⸗

£ .

§. IX. (1) Quod 2d hanc quaeſtionem attinet, in

278 D oFFrICIo HOMINSs 1

—
elapſum eum terminum res ſit periculo vendi- lnenm
toris: ſed ſi poſt eum elapſum emtor in mora tzdemun
fuerit, quominus gam ſibi tradi curarit, em- Gantibls p
tori deinceps res peribit. den

Solent & emtionis venditionis contractui (Etitet,
varia pacta adiici: vti eſt addictio in diem, quares Cli aleꝛe
ira venditur, vt liceat venditori meliorem condi WU, ſſp
tionem, ab altero intra certum tempus oblatam, mulumſe

acceptare: iiem, lex commiſſaria „quando ita [X. (
conuenit, vt ſi ad certum diem pretium non ſol- Cle alcui⸗
uatur, res ſit inemta: item tetractus, ſeu pa- lnqu

crum de retrouendendo; quod vel ita conci-· mmtee ſo
prutur, vt ſi pretium intra certum tempus, aut Genitam
quandocunque offeratur, emtor rem tenea- Nlomſine

tur venditari reſtituere; vel vt ſi res offeratur, le, quant
venditor pretium teneatur reſtituere; vel t eeduit
ſi emior vltre ſit iterum venditurus, prior (a!

venditor ad emendum prae ceteris admittatur: lean pl⸗
quod etiam dicitur ius protimefeos. Sic & fre- Ctorem 20
quens eſt, vt ex praediisvenditis aliquam ſibi Anpliust
particulim, aut certum eius vſum recipiat (ul
venditor. B et wſun
Eſt quoque emtionis genus, quod voeant () ne
per auerſionem, quando multae res diſparis pre-

ti, non ſigillatim aeſtimatae, ſed coniunctim, —
& velut confuſe taxatae emuntur. ([V
In orec
qua Jutis Romani principia, quanquam parum ſolida Adorin
& cohærentia, non paucos in errorem adduxerunt, Ueiit ter

videantur dicta a me ad J. N. & G. Lib. V. Cap. V. orſ
. 3. & ad GROTIVM ge I. B. & P. Lib. II. Cap. lilhert

XII. J. 1 6. not. 5§. 6.

4

MIS ET CIVIS LIE. I. CAP. KVv. 279 =B

Gcclo ent. In eo modo venditionis, quae vocatur auctio,
mor iunm res demum illi addicitur, qui ex pluribus lici-
curett dh Lantibus plurimum obtulerit.
Eitt denique & genus emtionis, quo non
gis conttsn. Certa res, ſed probabilis tantum ſpes emitur (2)
cui aleae quid eſt admixtum, ſic vt neque em-

in gieſt h 3 .
elenag dor, ſi ſpes fefellerit, neque venditor, ſi ea
Nne Cta. multum ſupra fuerit, queri debeat.
/anm §. X. ( 4) Locatio conductio ſt, qua pro mer- 3. De len.
etiun r6„ cede alicui vſus rei⸗ aut opera addicitur. e .
ſ, l In qua licet regulariter in anteceſſum de (a) vid.
vel iua i mercede ſoleat conueniri; tamen ſi quis citra. N. & G.
miengi definitam prius mercedem alteri operam, aut lib. V.
or tentener vſum ſuae rei addixerit, cenſetur id exſpecta-Cap. VI.
Gtsce Te, quantum communis vſus ‚aut conductoris
ſtinete; e aeduas tulerit.
an Circa hunc contractum obſeruandum, ſi res
din in locata plane perierit, ex eo tempore condu-
1s ee ctorem ad mercedem, ſeu penſionem, non
7 Pooumk amplius teneri. M
isaliguar Quod ſfi res locata certum ac definitum ha-

lſamn teeni
un peatvſum, vti dominus eam praeſtare debet,

uis 4 (1) quo ei vſui ſit idonea; ita ſi illa detrimenti
, qbod Nn

ſed conidndn (2) Vt ſi ematur a piſcatore iactus retis, aut a ve-
ut, . natore captura hodie ſucceſſura &c.

§ X. (1) Adde, quod locator rem locatam con-
ductori relinquere debeat, donec locationis exſpira-
uerit terminus; niſi eiusmodi ſuperuenerint caſus,
quos, ſi praeuidiſſet, probabiliter fuiſſet excepturus:
vt ſi penſionem conducter per longum temporis ſpa-
dium

290 DE OFFILCIO HOMINIsSs 2ðèJLVRM

quid ceperit, conductor de penſione detrahit. ſuleipieng
quamum viui rei deceſſerit. Sed ſi rei locatae mitut, H
prouentus ſit incertus, & aliquid aleae conti dam aut re
neat, vti exuberans prouentus conductoris d.
llucro; ita malignus eiusdem damno eſt, ncu (cerun
Kricto iure de penlſione ob ſterilitatem quic- i, preel,
quam detrahendum; praeſertim cum vnius impenſas
anni ſterilitas, alterius vbertate ſoleat penſari. Qrad bo
Niſi caſus, qui preuentum interceperint, ra- qure i
riores fuerint (2): & de quorum alea in ſe mete deb
. ſuſci- Iit, quo⸗

— — = — Lnpteel
tium non fſoluerit, ſi aedes corruperit, aut ita eis
veatur, vt incendii immineat periculum, aut fſi illieii. m
tum ibi exerceat commereium, ſiue exerceri. patia- dani, N
zur. Hifce enim caſbus omnibus locatori ius eſt. ecitus
conductorem pure ac ſimpliciter expellendi. At ſf Zedqui⸗
dominus aedium vendefe eas, aut neceſſarias ibidem pj n
inſtituere reparationes velit, aut ad propriam inbae- ternn
bitationem ipſe iis indigeat; locatio, fi ex ſolo natu- c⸗
rali iure id meriaris, abſtrabende a legibus ciuilibus (umugit
& conuentionibus particularibus, ea tantum lege di- ieit, ve
ſoluitur, vt locator indemnem praeſtet conducorem, X
quod e. g. habitationem ita commodam, aut tam R Al
modica mercede alibi reperire non licuerit; quippe n fung
non niſi hac reſtrictione cenferi conductor poteſt ta. ien gen
cite conſenſiſſe, quod re locata vſque ad conuentum — ltate,
temnpus non vwſurus ſit. Tenetur quoque locc⸗
tor ſarcire damna, quae ex vitiis rei, de quibus ipi
conſtirit, aut conſtare debuit, conduétor ſenties —
. veluti ſi locata vitioſa dolia fuerint, ex quibus efkiu- 6).
ſum vinum perierit &c. uic ſe
(2) Veluti gelu inſolitum, aut ſumma ariditas, fluu-. Nm 4
minis exundatio, aliiue eiusmodi extraordinarii cao- haud i
ſius, quibus prouentus omnis, vel maxima ex parte üden
Intercipitur. .

IIRHGH äET CIVIS LIB. I. CAP. XV. 281
oneden ſuſcipienda conductor non cogitaſſe praeſu-
edſttelan mitur. Hos enim ad penſionem minuen-
idileeent dam aut remittendam valere, vtique aequum
1s cONENdn eſi.õ ßU
Olnno el, N Ceterum vti qui rem aliquam alteri loca-

elnnenn uit, praeſtaretenetur, vt ipſa vſui ſit habilis,
im am ſu impenſasque neceſſarias tolerare; ita condu-
erei Gor ad boni patrisfamilias modum eadem vti,
ercepetn· Se quae ipſius culpa perdita fuerunt, reſti-
tum dead tuere debet. Et qui opus faciendum condu-

. xit, quod (3) ſua culpa corruptum eſt, ititii
Qenm praeſtat.
Petit, Atiis Qui momentaneam ſuam operam alicui lo-

lun, il Cauit, vbi cam quocunque caſu praeſtare im

Rtd peditus fuerit, mercedem petere non poteſt.
aclei Segd qui continuam alicuius operam conduxit,
geelgiuk vbi is morbo, aut alio caſu, per modicum
0 zroptunin tempus ad operam inutilis fuerit factus, in-

,ſerſſen⸗ humaniter ipſum vel plane ſua functione de-
— iicit, vel de penſione quid eidem detrahit.
Rerconnim 8. XI. (a) In contractu mutui datur alicui 4. De con-
nodim, “ rèes fungibilis , ca lege, vt 15 poſt intervallum tt actu mu-
lerein e iAdem genus reddat, in eadem quantitaté & qua- ui.

7

nme itate. . . N. & G.
u enie 858 5 Vocan. Lib. V.
i — Cap. VII.
h . . .
anlin (3) Aur ignorantia artis, quam profitebatur; niſi .
,er forte ſe peritiorem, quam fuit, haud venditauit.
,l Nam ſi, quod potuit, fecit, is qui inſcitiam eius .
ummu haud ignorans, nihilominus eius opera uſus eſt, ſibi
ina ipſi damnum imputet. H Sðèð

2 82 pk OFFICIO HOMINSs

——

—

Vocantur autem res, quæ mutuo ſolene apd qoo
dari, fungibiles, ſeu quae functionem in ſuo ſbit is)

genere recipiunt, ideo, quia quodlibet ex if (III.
genere vicem alterius ita ſubire poteſt, vt qui me iner ſ
ex eodem genere eadem quantitate & qualita- uaßte, u⸗
tte receperit, idem, quod dedit, recepiſſe di. taltiite
. catur (1). Eaedem quoque res pondere,; iſmodh,
numero, & menſura determinantur & ſpeci-⸗ I ha
ficantur: quo reſpectu etiam (2) quantitates indulria
ſolent adpellari, ſpeciebus contradiſtinctae. Ein frauch
Ceterum datur aliquid mutuo vel gratis, ita 1. Cete
vt non plus, quam datum fuit, recipiatur, Qndum
vel cum aliquo emolumento, quod vfurae vo- ntalit,
cabulo inſignitur. Quze nihil habet natu-
rali iuri repugnans, ſiquidem fuerit modica, —
& reſpondens lucro, quod alter ex pecunia;, at Ne
aut alia re credita facit, meoque damno, aut “
lucro ceſſanti, quod ex abſentia rei meae capio; me 3
& vbi non exigatur ab hominibus tenuibus, icontn
D apucd mignri
§ XI. (1) Talis eſt pecunia, aurum rudel, ac relii- Kutiolid
qua metalla haut fabricata, frumentum, vinum, ſal: ülgeci
4 oleum, lana, panis &6. Sub cenſum etiam rerum notlad
fungibilium veniunt illa omnia, quae venalia haben- d/eg.
tur, etiamſi vſu non conſumantur. Si enim is, qui (6 (a,.
mihi librum e. g. credidit, bibliopola ſit, ſufficit, XI
ſi aliud ipſi exemplar aeque bonum reſtituuam; iiitur
niſi reſtituturum me praeciſe idem ſpecie exemplar, niam a
expreſſe receperim. ituit
(2) Sic dicitur e g. :ibi mutuo do mille aureos; au ſn
centum ferri libras, aut viginti modios frumenti, aut eum

gecem vini amphoras, aut centum menſuras olei &. guln

IIIH ET CIVIS LIE. I. CAFP. xvv. 28 32 *

4
——,,

—

wnmtnd apud quos mutuum vicem eleemoſynae
toneninni ſubit (3). D
hodlibetekn §. XII. (4) In contractu ſocietatis duo plu- 5. De con- .
ptel, u resue inter ſe pecuniam, res, aut operas conferunt, tractu o.
egul eo fine, vt quod inde redit lucri, inter ſingulos pro 64c2) Via
4) Vid.

. tecepllet⸗ rata diuidatur, & ſi quid damni capiatur, id ſi- J. N. & G

res oleer mili modo a ſingulis pro rata Feratnn. Lib. v.
ur hAüD 1. In qua ſocietate, vti officii eſt, fidem & Cap. VIII.

2) Monne induſtriam adhibere; ita ex illa intempeſtiue,
iſindr. Sein fraudem ſocii diſcedi non debet.

1 .

dvelgeran 2. Ceterum ſocietate ſoluta, quilibet poſt
teepun detractum lucrum, aut damnum, quantum
1od ſee intulit, recipit. (1) Quod ſi autem vnuus
l habet uauuu pPecu:
fuetit mtla

G3) Ve pro legitimo habeatut mutuum cum uſura:
r X heeunt ſuſäcit ſecundum lIus naturale ; liber
it ſec h ale ; quod quilibet
1s damnd, non magis ſtticte teneatur gratis concedere alter à
ci merecd vſum e. g. argenti ſummae, quam aedinm, equi & c.
bus enag Qui contra abſolute damnant contra ctum eiusmodi,
aut ignati prorſus ſunt verorum iuſtitiae principio-
rum, aut nimio auctoum veterum & recentiorum
eliar ſtudio laborant » qui fa lſos ſaos conceptus vana pie-
n /ie 4 tatis ſpecig obuelaat. Vid. covioſe dicta in textu &
un oſuin notis ad maius opus de J. N. & & Lib. E Cap. VII.
hun etim ſir §. 9. ſeq. vt & in Tractatu meo de la Morale des Pé.
eſenalcse res Cap. IX. §. 7. ſq.

eric‚OH H II
lſi DWDU XII. n In Verſione Galliea hic locus ſic ex⸗
uu nlius primirut: Jocietate ſoluta, ſi ſinguli non niſi peciu:
emde niam aut res contulerunt, quilibet initio, quantum
hecie intulit, recibit,: &n deinceps proportionate partem

ſuam de lucro, quod remanet, accipit. Ad quem
locum haec notantur: Aut quae collata ſunt, ae-
qualia fuere „ aut crat in illis inaequalitas. In
Ppriorr

mile rtnzill
,fußnni, i
ſu i

cren

S
„

1984 DE OFFICIO HO MINUSs “

pecuniam, aut rem, alter operam contulerit, 2. A
videndum eſt, quo modo fadta ſit collatio u, ſnpuli
Quando enim alterius opera tantum verſatur (clſete de
circa iſtius pecuniam, aut rem tractandam, (ſiponatih
aut diſtrahendam, partes lucri ita definuuntur, und. dol
prout ſeſe pecuniae, aut rei emolumentum umßipto
ad pretium operae habet, & ſors ſalua eſt, ac cieutem i
peritei, qui contulit. Quando antem ope- percuiusb
ra impenditur ad meliorandam rem ab altero pronederit
collatam, iſte pro ratione meliorationis, in . AIII
ipſa quoque re partem habere intelligitur (2). unnale,
3. Aſt kete pol

—. ebias,n
prioti caſu partitio aequaliter debet fieri „ niſi ilentlm
conuencrit, alium plus debere accipefe alio. Bic eügzti
enim aeque ac in omnibus reliquis contractibus, ſi
neque error neque fraus interuenecit, omwnia ex mo- nsaclen
do contrahendi pendeat, adeoque fallum eſt, qued fueni,
non pauci exiſtimant, cuiusuis contractas certam 1. Hu
eſſe naturam au formam naturaliter determina- inqubus
tam; cum potius clara contrahentium voluntas ſit;,
ſiue expreſia, ſiue tacita quae cam producit, ſaepe-
que mixturam fa it plurium diuerfi generis contrr⸗ —
1 ctuum, quos ordinatie vſus per cerfa pacta & iurz
eſſentialia diſtinguit. Sin vero ea, quae ſocii con-
tuleie, fuerunt inaequalia, nec in antecefſum partes, t ndn,1
quas ſinguli recipere debeant, ſunt definitae, diſpi- AI
ciendum, vrtum differentia inter collata leuis & exi- zauehde
gua, an vero magna ſir. Et in priori caſu, meo qui-· dloſeſt
dem iudicio, ſocii cen eri poſſunt voluiſſe, ne adeo ie a]
leuis & exigua differentia in conſiderationem veniat. ide gue
(2) Hoc caſu condominium ſocius nanciſcitur. 116.
Pone e. g. me pannorum textori dare centum thale- l A
roOsSs, pro quibus rudem lanam emat. Ex ea igitur utale
pannos conſficit, eiusque opera itidem valet cenrun u ſet
thale-

INI
m comdlett
tz lt eollit
atucn velnn
n trabandin,

ta deliniud

emnolummennmn
s lalua ele
do anten x—

ntem ab An

llorations,i

ntellgin,

3
ebet fei

ecipele 4o.
6s Cootticlbld
, onnit elld

elalumel, O

Lonttickus ealll

Uiret Getelnlu.
umm volnent.

hprodteit er
genelß cin
“ zicti En
1, glie ſoel

Aalereſiun nn
1

chritk, 4
1 4 614

colletzleun
oticl nenſ⸗

.

IIr CIVIS III. 1. C4 f. . 28 5 H

3. Aſt vbi omnium bonorum ſocietas eſt ini-
ta, ſinguli ſocii, vti quae lucrantur, fideliter
conferre debent; ita contra ex communi maſ-
ſa pro ratione conditionis ſuae ſinguli ſuſten-
tandi. Soluta autem ſocietate, diuiſio bono-
rum fit pro ratione eorum, quae ſinguli in ſo-
cietatem initio intulerunt; non adtendendo,
per cuius bona (ocietati lucrum, aut damnum
prouenerit, niſi aliter ſit conuentum.

§. XIII. Dantur quoque complures ä(4) 6. De con-
contractus, qui aleam continent. Quos inter raile⸗ i.
D . Aalenι ρ
referre poſſis, I. ſponſiones, quando euentus „esnναdêYns.

alicuius, nondum (1) vtrinque notorii, ex- (4) Vid.

iſtentiam alter adfirmat, alter negat; certo J. N. & G.
pretio vtrinque depoſito, quod illi cedat, cu Lib. V.
ius adſertioni euentus congruere deprehenſus Cap. X

fuerit.
2. Huc pertinent omnia ludorum genera,
in quibus (2) aliquo pretio certatur. Inter
quos

thaleros. Vbi venditi panni fuerint, pecunia inde
redacta, aequaliter erit diuidenda.
§. XIII. (1) Valet tamen ſponſio, etſ alterutri
contendentium de euenta certo conſtiterit; niſi forte
doloſe ſimulauerit ſe id neiſcire, aut de eo dubitare,.
eoque alterum ad ineundam ſponſionem induxerit.
Vide quae dixi in Iractatu de Ludo Lib. II. Cap. 11.

.16.
(2) Ad inſtitiam ludorum, ceterorumque contra-
GRaum aleam continentium, non id tantum requiri=
tur, vt quae vtrinque pericule exponuntur, fint
aequa-

,—

286 DE OFFICIO HOMINIS

quos tamen minus aleae habent, qui certa-

men ingenii, dexteritatis, ſolertiae, aut ro-

boris continent. In quibusdam ingenium

& alea pari vigore ſeſe exſerit. In aliis de-

nique alea praedominatur. Eiſi rectorum ci-

uitatis ſit, diſpicere, quousque ex vſu publieo,.

aut ſingulorum ſit, eiusmodi contractus tole-
rari.

3. Huc ſpectat lotaria, quando plures de

re, quam collatitia pecunia emunt, poſt ſorte
decernunt, cui ſoli ea tota debeat cedere. Item
olla fortunae, quando deiecto in vrnam certo
teſſerarum ſeu ſchedularum, inſcriptarum &
inanium, numero, pretio redimitur facultas
easdem extrahendi; ita vt extrahens id acci-
piat, quod illarum inſcriptio prae ſe fert.

A. Hiſce contractibus adfinis eſt adſecuratio,
ſeu contractus periculi auertendi & praeſtan-
di; (3) quo quis, certa pecunia accepta, in
ſee ſulcipit & praeſtat pericula AAuae ſub urae

2

aequalia; ſed vt etiam pericualum amittendi & ſpes
lucrandi vtrinque proportionem iuſtam habeat cum

te, de qua certatur. Vide modo citatum ZTractatam
de Ludo, in quo de ludis ex profeſſo agitur, non ſo-
lum quoad iuſtitiam, eiusque regulas, ſed & quoad
aliarum virtutum praecepta.

(3) Maiorem vel minorem exigere adſecurator
mercedem poteſt, prout grauioribus vel leuioribus
periculis tes ſubiicitur. Verum nullus eſt contractus,

6

1
—
ſunt merce
Vihuinte
dem pretin
KXIV.
Mmem cont
leinſionen
(e) Inf
Neltt ittcica
velut iß
ſolunt, hie
trogauit
eat.
Alante
(ypam dedi
on tamen
2) 1tKin
Juamilb,

—

lgtilem a
Perueniſſe,
eiile nonn
e Cautin
e Caunien
H.
tempore
beiecipere
liconced
kutnd
Kenl
un

ud

——

—.—

d1, qui een ſunt merces in alia loca transportandae; ita
nue, un Vt ſi has interire contigerit, adſecurator earun-

lum igenin dem pretium domino reſtituere teneatur.
Inaid §. XIV. Ad maiorem firmitatem & ſecuri. Defdeinſ-
recomm. datem contradtibus frequenter ſolent adiici onibus.

Alu pubig h deiuſſiones & pignora (1). .
ud (a) In fideiuſſione alius homo, qui creditori ido- (2) vid.

nttzutle 1 el 1 e: Moe Ie erer
neus iudicatur, pfincipalis debitoris obligationem Tine *.
nl net velut in ſubſidium in ſe ſiſcipit; ita vt miſi iſte Cap. X.

ſoluat, hic ipſius vices ſubeat: vt tamen quod 5. 9. ſq.
erogauit, a principali debitore ipſi refundi de-
eat. SJ .
det Eiſi autem ad maiorem ſummam fideiuſſonr
nſerponnn quam debitor principalis, teneri non poſſt:;:
imititfalt non tamen repugnat iſtum, quam hunce .
thhemn ilun (2) arétius teneri: quippe cum huic plus,
rrlift quam illi, fidei fuerit habitum. Naturaliter
is elAHin tamen
hli& oeln — ———

ia accepte 1 ſi quidem adſecurans rem, cui cauetur, ſaluam iam
P ſbiuu perueniſſe, quo debebat, aut mercator candem iam
periiſſe nouerſit.
„ 8. (1) In verſiene Gallica adhibentur hic vocabula
— vne Caution & vn Gage. Et expromiſor redditur
Iminend vne Caution ſolidaire. ðDWN
lan betn (2) Fideiuſſor e. g. poteſt ſolutionem breuiori
trumGαα tempore, aut loco minus commodo praeſtandam in
ſ⸗ in ſe recipere &c. Negat quidem hoc CARMICHAEL,
1, ſel Alen erſi concedat, fideiuſſorem datis pignoribus aut iu-
reiurando coctceri poſſe, cum neutro forte modo
Aeunm tencatut principalis debitor. Anne vero fideiuſſio
gete hu mMinus naturam mutat, cum fideiuſſor neceſſitatem
KAbi dandi pignora imponit, ad quam debitor haud
ene⸗

nunt, otſnn
t cedele. en
in vrnamn cenm.

———

—

De pignori
bus ac hypo
khecis.
(a) Vid
I. N. & G.
Lib. V.
Cap. X.
F. 13. ſeq.

288 DE OFFICIO HOMINIS

11

tamen principalis debitor prius, quam fide-
iuſſor eſt adpellandus; niſi hic iſtius obligatio-
nem plane in ſe receperit, qui expromiſor vo-

cari ſolet.

Quod ſi plures pro vno fideiuſſerint, pro

rata duntaxat erunt ſinguli conueniendi; niſi
forte quis eorum ſoluendo non ſit, aut eius-

dem conueniendi non detur facultas. Tunc

enim reliqui huius portione onerabuntur.

§8S. XV. Saepe quoque ſolet creditori in ſe-
curitatem crediti tradi, aut adſignari a debi-
tore certa quaepiam res, (a) pignoris aut hypo-
thecae nomine, quousque iſtud fuerit exſolu-

tum. Cuius finis eſt non ſolum, vt debitot
ad ſoluendum vrgeatur deſiderio rei ſuae fe-
cuperandae; ſed & vt in promtu ſit, vnde ſibi
ſoluatur. Inde & regulariter pignora tanti,

aut maioris eſſe ſolent, quam ipſum debi-

tum. Cæte
G ete⸗

—

tenebatur; quam cum promittir alio rempore aut lo-

co ſoluere? Sed certum eſt, eſſentiàm pacti a debi-
tore principali initi conſiſtere in quantitate debiti,
reliqua omnia autem eſſe accidentalia, & ad modum

ſolummodo obligationis ſubſidiariae, aut executio-

nem eius ſpectare. Et ſi omnia perpenderis, nibil

obſtat, quin pleno & libero fideiuſſoris conſenſu

miſceatut hic fideiuſſio cum quouis alid obligationis

genere, e, c. quin fideiuſſor pure & ſimpliciter id pro-

mittat, ad quod non niſi conditionate ſe debitor prin-

cipalis obligauerat. Vid. dicta hanc in ſententiam ſu⸗

pra S. 12. not. 1. & ad J. M. & G. Lib, E. Cap. X. 51
1Lo0, not. 6. Ed. nouae,

Crtetum

velfmucuvſa
lieiſolerp
Ur loeo vin
in. Cire
(1) Knen

is cektumm

quod natun
Pplurisnon
letmeckt te
Cotmiho re
Vilanten
Cebetteſtin

Pampra

—
Miſloris,
guam taite
lotgiusten

Nemo enimm.

Ginurmumte

10C, CAm
eumhlinsd iiſ

1rem, hu
tentur, Vi⸗
iz nu
(2) K
reſke cont
m, & B
Ebitor Pr
6) la
I, e no

Uunn,

IINIS

6., guan -f

ilinsobigin

erproniſir N

eiuſeim,

nuenienltI.

n ſt, aut el

Acultas II.

nerabuntur,

ckegiotiin.

l ignni11 1lchi
ignoni unhſr
d kueritenol e

lum, tCtn
etio leiſne

nuſt, Mel

et pienont n
n hln

6

0 nne ut
tia acl1

ET CIVIS LIB. I. CA DP. yVv. 289

Ceterum res, quae? pignori opponuntur, ſunt

vel fructuofae, vel ſteriles. Circa priores ſaepe

adiici ſolet pactum &ανντνραοσια ſen vt credi-
tor loco vſurae fructus iſtius pignoris perci-

piat. Circa poſteriores autem lex commiſoria,

(1) vt nempe pignus cedat creditori, vbi in-
tra certum tempus ſolutio non ſit facta. Id

quod naturaliteriniquum non eſt, vbi pignus
Pluris non eſt, quam debitum, & vſurae in-
termedii temporis; aut ſi quod excedit, (²)
domino reſtituatur.
Vti autem creditor pignus, ſolutione facta,

debet reſtituere; ita interea (3) non minorem,

duacm proptiisr rebus illi cuſtodiam debet: &
14 vbi

§. xXxv. 1) Qin cenleri debet haec dauſula com-
miſſoria, (ſic enim in Verſione Gall. vocatur) tan-

quam tacite adpoſita, locum habere, quoties per

longius temporis ſpatium debiror pignus non reluit.

Nemo enim citra iſthanc clauſulam credere ſuum in

diuturnum tempus, oblato pignore, voluezir; & ſine

hoc, cumulatis ſenſim vſuris, pignus ſterile haud

–—

amplius ſuffecerit ad praeſtandum indemnem credi-

torem, huiusque iura poſtcemo in nihilum redige-

rentur. Vid. dicta a me ad J. N & G. Lib. V. Cap. X.
. 13 not. 2. Ed. novae.
(2) Stricto iure hoc neceflarium non eft, cum ex-
prefle conuentum eſt, pignus cenſeri debere vendi-
tum, & quaſi aequiualens debiro. Tunc enim ipſe
dcbitor pretium conſtituit.
(3) Ita vt ſi pignus ipſius culpa amittitur aut Pe-
rit, eo nomine teneatur. Debitum vero tunc extin-

S„

guitut, „& ſi Pignus multo malioris fuit kretii, Acbe⸗

*

290 DE OFFICIO HOMINIS

vbi pactum antichreticum non acceſſerit, ſi-

que talis res, quae vſu adteratur, aut ſi debi-

toris vllo modo interſit; inuito hoc, cadem Pan

uühul interſt

vti non poteſt.

Differt hypotheca a pignore, quod hoc con-

ſtituatur rei traditione: illa autem, re non tra-
B undi ſole

lere queat,

dita, conſtat nuda adſignatione rei, inprimis
immobilis, ex qua, ſolutione non facta, cre-
ditor ſuo credito potiri queat.

De officiis S. XVI. Ceterum quzenam contrahentium
contrahen- ſint officia, ex fine & natura horum contra-

tum. dquum liquido adparet.

CAPVT XVI.

DPF oDIS, OyIs solVANTVYX
OoBIIOATIONES, QVAE EXx
PACTIS ORIVNTVR.

D

Obligatio- T Nter (a) modos ſoluendi obligationes ex pa-
nes cx paA. dis oriundas, quibusque adeo officia inde
tis ſoluun-

tur promanantia exſpirant, maxime natura-
1. Glutione. lis eſt 1. Expletio, aut ſolutio eius, de quo fuit

(a) vid. conuentum. Vbi licet regulariter is, qui de-
J. N. & G. bet,

Lib. V.

Cap. Xl- debicum ,ſupefluum reſtituere debet, Vid. dicta 4
me ad Opas maiu: Lib. V. Cap. X. §. 14. not. 5F.

Ed. nouae.

—

det, ſloe⸗

2balio, no

men qu

Soluenc

(qgvem hie a
uum ecipia

l genigt
Clencum,
Aiudeiuslo

ats dunta-

tempore cc

1)
dem, a. (redl
lnceennqe

R CNnduealium
unt aiſiees,

eRtetirufue
dirit, idcl
Cren
(2) loen
biioe ſa
o iure n
Cletut aa
rliber ei
Reede id

1 NG

IINIS
h acceletit
Ur, aut 1n

lto hoc, At

gvod konrr.
temn, tendont

e tei, inhtin
non lich,l⸗

conttzhentwin

horumn n

4
4

66686

l.

OIVANN

GA
TV.

debolheun⸗

er s,
tit

nouase,

ET CIVIS LIB. 1. CAP. XVI. 291

bet, ſoluere teneatur; tamen ſi praeſtatio fiat

abalio, nomine ejus, qui obligationem con-
traxit, haec diſſoluitur; (1) ſiquidem alias
nihil interſit, abs quo expletio fiat. Ita ta-
men vt qui pro altero, (2) animo non do-
nandi, ſoluit, ab hoc, quod erogauit, repe-
tere queat.
Soluendum praeterea ei, cui debetur, aut
quem hic delegauit, vt ipſius nomine debi-
tum recipiat. r
Et denique illud ipſum praeſtandum, aut

ſoluendum, de quo conuentum fuit, non

aliud eius loco; integrum, non mutilum; non

pars duntaxat, non diuiſum; loco itidem &

tempore conuento. Etſi ſaepe humanitas cre-
. 2 * ditoris,

§. I. ( 1) Sic e. g. ſi credita ſit pecunia; modo tantun-

dem, ac creditum eſt, in proba moneta recipiatur,

vndecunque procedat ſolutio, nihil intereſt. Verum
ſi opus aliquod peritus artifex promiſerit, per quem-

cunque alium praeſtare illud nequit: quoniam plures
lerine

ſunt artifices, quibus non prorſus eadem, quae ipſi,

dextetitas fuerit; ita vt alteri, cui operam iſte ſuam

addixit, inde decedeter, quod ignobile opus pro

eglregio, quod exſpectabat, conſequeretur.

(2) Locum hoc ordinatie habet, cum quis inſcio
debitore ſoluit. Cum quis vero inuiro eo ſoluit,
ſtricto iure nihil poteſt ab eodem exigere, quoniam
cenſerur aut gratis ipſum exonerare debito voluiſſe,
aut libero eius arbitrio relinquere, velirne reſtituere
nec ne id, quod pro eo ſolurum eſt. Vide quae dixi

ad J. N. & G. Lib. FP. Cap. XI. §. 2., not. I. Rd.

292 DE OFFICIO HOMINIs

1

miſſione de-
biii

ſmul ac quis reddit aut abolet chirographum, con-
3 ſfſilium

ditoris, aut impotentia debitoris ſaber ter- wgnuplis
minum ſolutionis prorogare, aut diffindere, at incaull
vel etiam aliud pro alio accipere. polltpel
212.. Compen- §. II. 2. Tolluntur quoque obligationes [(Klr.
lſatione, compenſatione, quae eſt crediti & debiti inter ine tin
ſe contributio; ſeu quando debitor ideo libe- kadndcin
ratur, quia eidem ipſe creditor rem eiusdem poſtiueis
generis, & quæ tantidem eſt, viciſſim liqui- un pate
do debet. Cum enim, inprimis in rebus fun- otte e
gibilibus, tantundem ſit idem; & vero vbi mionei
mutuum eſt debitum, mihi ſtatim tantundem y. D
eſſet reddendum, atque ipſe accepi: igitur Drumpitn
declinandis inutilibus ſolutionibus commo- ir n
diſſimum eſt, vtrumque ſuum retinendo ſolu- qeſtcon
tione defungi. ie, l
Patet autem, compenſari proprie poſſe res
fungibiles eiusdem generis, quarum ſoluen
darum tempus praeſens eſt, aut praeteriit; Gund
non alias res, aut praeſtationes diuerſae natu- (un dn
rae, niſi forte illae vtrinque in ſui aeſtimatio- ſu, guite
nem, ſeu in pecuniam reſoluantur. M lrelden⸗
3. Cendona- §. III. 3. Tollitur quoque obligatio condo- n.
tione ſeu re, natione ſeu remiſſione eius, cui quid debeba- „ai 1
tur, & cuius intereſt, obligationem fuiſſe er. , ⸗
pletam. Ea ſolet fieri vel expreſſe, per ad; inn ſaltei
hibita ſigna conſenſum teſtantia., puta, data en we
acceptilatione, redditis (1) aut abolitis chi- a R
rogra (
S. III. (1) Auctor hic debet ſupponere, quod in, n

IINIS ET CIVIS LIB. I. CAP. XVI. 29 2
—

is ſubiget rographis; , vel tacite, ſi quis ipſe impediat,
alt iflneu aut in cauſa ſit, quominus quod ſibi debetur,
ke. poſſit praeſtari.
ne obigtiuam g. IV. 4. Solent quoque ſolui obligationen, 4. Muatue
eblin quae vtriusque partis praeſtatione conſtant, diſſen u pat
bbir oe re adhuc integra, mutuo diſſenſu; niſi leges (1 Peium.
or tenn eilgt poſitiuae id prohibuerint. Vbi autem ab al-
„Vicilin“ tera parte iam quid ſit praeſtitum; accedat
s amah . oportet vel huius condonatio, (2) vel vt alia
m; & eo ratione id ſarciatur.
atimn tantunmn. §S. V. F. Praeterea non tam ſoluitur, quam j. Perſdis
c aßiif abrumpitur (1) obligatio alterius partis per- alterias
oribis ann Edig. (Quando enim vnus non praeſtat, debartis.
mteinendh quo eſt conuentum, neque alter tenetur prae-
ſtare, quod intuitu iſtius praeſtationis i in ſe re-
1 3 cepit.

propte len
arun e — —
,aut pruni ſilium abolendi debitum declarer. Alioqui conſen-
es 2Einetlenn ſus non niſi tacitus eſt. Sed poſſunt etiam exiſtere

ſixiind caſus, quibus creditor hac ratione nullatenus obliga-
in d tione liberat debitorem. Vid. dicta a me ad J. N. & G.
antur, Lib. VE. Cap. XI. §. 7. not. 5. Ed. nouae.
olnidi, §. IV. (1 Quod fit e. C. in contractibus marrimo-
igid e nialibus . e⸗ matrimonio non conſummato.
aui le⸗ (2) Vt ſi emtor, merce nondum ſibi exhibita, pre-
gtionean tium ſoluerit; aut vice verſa venditor, Pretio non-

nſe e dum accepto, mercem tradiderit. Priori enim caſu
ntin, u 4 Benror Pretium „ altero mercem emtor tenetur re-
lels ltuere.
ana⸗ oℳ 86. V. (1) Id eſt, padum nou ſaubſiſtit amplius, ſi
ita velimus. Sed poſſumus tamen etiam velle contra-
rium, vt ſcilicet nihilomiaus ſubſſtat. Vid. dicta a
ſhlonet 1 ms ad Opus maius Vis. P. Cab. XI. §. 9. not. 3. Ed.
irogtar n0 ae.

294 PDE OFFICIO HOMINIS “

cepit. Nam capita Praeſtandorum in pactis Pom, T
priora, poſterioribus inſunt per modum con Pat. Pi.
ditionis; quaſi ita dictum foret: praeſtabo, ſi Tinr;m
. tu praeſtiteris prius. e
6. Mata- 4. VI. 6. Exſpirant quoque obligationes, nedaſt
ione ſtatus, quando ſtatum, in quo eaedem vnice funda- Dckenn
bantur, mutauerit vel ille, qui praeſtare, vel ei 1.
. is, (1) cui praeſtari debebat. l Er
7. Tempere. §. VII. 7. Ipſo tempore exſpirant obligatio- ſaneziy
nes, quarum duratio a puncto aliquo temporis Dau
ſuſpenſa fuit 3D niſi expreſſa, aut tacita par- intan
tium conuentione illa prorogata fuerit. Ne- ſel ſii
ceſſum eſt tamen, vt intra illud tempus facul- ne e
tas exigendi obligationem (1) extiterit. Nlch

8. Deliga §. VIII. S. Per (1) delegationem ſubſtituit ſiu dt

. 5. . plendasi
none. quis creditori ſuo conſentienti debitorem Pan
ſuum, ,
.* um. aooncten

§ VI. (1) Ciuis e. g. ad praeſtandum priori magi 600⁵05⁵%0+
ſtratui obſequium non amplius tenerur eo ipſo mo⸗
mento, quo in aliam ciuitatem tranſierit; aut qui
mægiſtratum gerebant, iam munere ſuo abierint.
§. vII. (1) Intelligenda eſt haec reſtricio de eiu- DE 1X
modi conuentionibus, de quarum eſſentia eſt, v- a
quis per torum cosuentionis tempus ipſe eo frua-
tur, de quo cum altero conuenit. Si enim e. c. con-
ductis in annum aedibus, in alio loco morbo decu-
buerim, ita vt per totum illud tempus inhabitare iſtas Tans
aedes non licuerit; vti non ideo abrupta eſt locatio, quich
ita nec illo obtentu poſtulari eiusdem prorogatio po- Peridin
reſt. Vid. dicta a me ad I. N. & G. Lib, V. Cap. XlI.
J. 11. not. 2. Ed. nouae. MVUUd?
§. VIII. (1) Delegatio verbum eſt Iuris Romani, ol eroht

Ixls

rumm in hain
Wodumcnn.

ragl

Obligtüing
vnice kunen
Prieltnte,

tantobli.

liquo tempon
ut tacitn d
luenit. N
liempyeſan⸗
ennſtett.
renmn ſubge
enni Cebtonn

Gum pfioin,
erut eo igſone

1nletit; 1 O

reltriciodett⸗

Kenine

Pen volot
inbabienel
gmutt eſt ocntd

1

ſoN
em ſtoiogtl 1

15,7.
ſt lun Nus

ſn

ET CIVIS LIB. I. CAP. XVI. 29 5§F

ſuum, vt his loco ipſius debitum ſuum exſol-
uat. Vbi creditoris quidem conſenſus requi-
ritur; non autem terti iſtius debitoris, quem
etiam ignarum & inuitum alteri volenti dele-
gare poſſum. Nam nihil intereſt, vtri quis
ſoluat; multum autem, a quo quis debium
exigat. H
8S.IX. 9. Morte denique ſoluuntur obliga 9. Morte:
tiones in perſona alicuius radicatae. JSub e-
cto quippe ſublato, accidentia quoque extin-
gui neceſlum eſt. Saepe tamen in ſuperſtiti-
bus defunéctorum obligatio continustur. Id-
que, vel quia ſuperſtes ex officio pietatis, aut
alias ob rationes defuncti obligationes ex-
plendas in ſe ſuſcipit; vel quia ex defuncti bo-
nis obligationi erat ſatisaciendum, quae cum
iſto onere in heredem tranſierunt.

R

CνρυαHdod,d,: ρsdα ορνανυo„Fdc,ο⅜ρνορdαυ⅝
CCC-gAPVT XVIII
D E IN TERPRETATIONE
PACIORVM ET LEGVM.
Ti. quidem eſt, vt neque in illis, quae im- Neceſſwitas

perio iniunguntur, quis vlterius obligetur, Pscte & le-
l ges rite en-

4 9 terpretandi.

quod vero hic Auctor noſter in alio ſenſu accipit. Vid.
ad maius Opus Lib. V. Cap. XI. F. 13. not, 2. Ed.
nouae.

(«) Vid.
J. N. & G.
ib. V.

296 pf OFFICIO HOMINIS

11

—

quam ſuperior voluit; neque ad quae quis vl-
o ſeſe adſtringit, vlterius teneatur, quam

ipſe voluit. Quia tamen de voluntate homi-

actibus & ſignis in ſenſus incurrentibus: inde
demum in id quilibet obligari in (1 ) foro bumano
cenſetur, quod recta ſignorum interpretatio ſugge-

rvit Vnde tam adleges, quam ad pacta rite in-

nis alter bomo iudicare non poteſt, niſi ex

telligenda, & exinde officio explendo (2),

plurimum prodeſt, (a) regulas bonae interpre-

tationig, circa verba potiſſimum, tanquam
communiſſimum ſignum, conſtitii.
„ §. II.

rius ſeſe obligate, quam quod ver ba ſecundum natu-

§. I. (1) Etſi in animo quis habuerir, ad quid vlte-

2

ralem ſuam interpretationem prae ſe ferunt; non ideo

tamen, nec in foro diuino, praeſtandi hoc ipfum,

quod excedit, vlla exiſtit obligatio: quippe cum cir-
ca iſtud accepkatio defuerit alterius partis, quae in-
ternam augurari mentis deſtinationem haud potuir.

Vnde non perſpicio, in quem finem hanc reſtrictionis
ſpeciem Auctor heic adiecerit. Explicare quidem
verba in foro bumano ita voluit CARMICHAEL,
qua ſi hoc ſaltem Auctor dixerit: in negotiis quaæ ho-

mini cum alus hominibus intercedunt. Sed in omnibus

aliis locis huius Compendii & maioris Operis, idem

ſem per forum humanum opponit foro diuino, ſeu foro
conſcientiae, quatenus hoc ea a nobis exigit, quae ſe⸗

cundum leges humanas omitti poterant.

(2) Atque hoc eo magis neceſſarium eſt, quod le-
ges ciniles ſaepe regulas interpretationis valde arbi-

rrarias conſtitunnt. Vid. dicta a me ad J. N. & G.

Lib. E. Cap. XII. I: not. I. Ed, nouae.

7

.lI. l
Vrla u
rlpnitta
u onfom
Abütium
Klll.
cunln (
ti Co⸗

diuerſimo

as lait,
ereann Ne

I. V.
nuinumſ
cia, at V
Aut ſ par
Digeantr
tione zh
Pbicerta

rins detog⸗

—.—
„Nl.
ocabulorn
N
uln iſte h⸗
2) Mi
thim heie
tproprian
Uudtam de
odſeun in
¹ lsm⸗

III rEIr CIVIS LIB. I. CAF. XvII. 297
qzeqer §. II. De verbis popularibus haec eſt regula: Quomodo
nenur, qu verba regulariter intelligenda ſunt in proprio ſuo ſiar intell⸗
7 genda ver⸗
funtue uu &σfamoſo ſignificatu, quem ipſis impoſuir non tam ja epala⸗
datelt, e proprietas aut analogia grammatica, aut deriuatio- „ia.
regtibus: iſidd nis conformitas, quam pupularis vſus, quem penes
¹) fm un arbitrium eſt, & jus & norma loquendi.
lnituin 4 ... III. Vocabula artium explicanda ſunt ſe- Quomodo
paudeb cundum (1) deſnitiones prudentum cuiusque at- explicanda

eplened tis. Quod (2) ſi vocabula artium a diuerſis erasek
Sing innſ. diuerſi mode definiantur; ad lites praeſcinden. —
um, unln das facit, popularibus verbis exprimere, quid
ſtiri. Per eam vocem intelligamus.
Al:/ g. IV. Coniecturis autem ad eruendum ge- Coniecturis

nuinum ſenſum opus eſt, fi vel verba ſimpli- opus eſt,

cia, aut verborum complexio, ſint ambigua; ſi occurrat
ambiguitas,

—
getie AAgit
balethnemndmn aut ſi partes quaedam orationis ſibi inuicem aut a4a:
lelermtimoni videantur repugn re, vt tamen dextra explica- „en; contra-
tud hohe tione adhibita conciliari inuicem poſſint. Nam didtie.
d guiſheng „hi certa & maniteſta eſt repugnantia ,poſte-

en
in tnius derogabit prioribus.
nbe zocteltigin T 5 §. VvY
mſini ſe —
un, . III. (1) Niſi is, qui loquitur, cum artis, tum
elben⸗ vocabulorum eius ſit imperitus. Tuncenim ex ſer-
Ureisi monis ſerie aliisue circum ſtantiis „quem torte ſen-
4 ſn fſum iſte habuerit in animo, iudicandum eſt.
r i (2) Alienum a propoſiéo eſt hoc monitum. Nec
bisexhl, enim heic quaeritur de modo, quo loqui cooueniat,
tenn. vt propriam quis voluntatem liquido ſignificet; ſed
unch,de . tantum de regulis, ex quibus de alterius mente, vbi
1ionis de ea obſcurius expreſſa fuerit, conſtare queat: id quold
ve 1. N ad Opus maius iam obſeruatum eſt.
nolat..
. „

298 DE OFFICIO HOMINIS

Hae conie- S. V. Coniecturae voluntatis rectique ſenſus, efectun y,
cturae pe in ſermone amb'guo aut intricato, petuntur hulſe ⸗
ſub potiſſimum ex ſubſtrata materia, ex effectu, & Aulian
prata ma. coniunci. W
teria. 1. Circa materiam haec eſt regula: Vaba re uur coniect
gulariter ſunt intelligenda ſecundum ſubſtratam Conltate p
materiam. (1) Nam ſemper illi, qui locutus Velumon
eſt, materia, de qua ſermo inſtitutus eſt, ob Ah: G
oculos verſari praeſumitur; ideoque ſemper ad nee

eandem ſententia verborum adtemperanda. nuney erili
2 Ex effecu S. VI. 2. De effectu & conſequentibus haec el elal

& con/e regula: Vli verba crude & ſimpliciter autepta, ilthafe l
quentibus. . lendendgn
vel (1) nullum, vel (2²) abſurdum aliquem
4 J eſecr- leſpondere
. . Atemikka
F. V. (1) Sic ſi initae inter duos duces bellicos in- ſenin ,
Qduciac quindecim dierum fuerint, teſtatut abunde ipſa Mu dici
indeciarum natura, intellectum eſſe per vocem diei rolati;
ſpatium 24. horarum aequalium, noctem aeque ae Entiam n
moram ſolis ſupra Horizontem complectens. Vnde Kylll
friuola fue it cauillatio, ſi von obſtante conuentio- Uſ
ne, alter hoſtium alterum noctu inuadere, hoſtiles ſnſn
que aduerſus ipſum actus exercere ſuſtinuerit. uimik, i
8. VI. (1) Lalis fuit illiu diſeipuli cauillatio, qui Ereſpen
promiſſa in mercedem magiſto Rhetorices certa pe-
„ cuniae ſumma, tunc demum ſoluenda, viprimam, —
qvam acturus in foro eſſet, cauſam obtinuiſſet; paſſus i;
deinde eſt, ſe a magiſtro, cui ſatisfacere renuebat, enon
in foro conueniri, reputans, ſe hac ratione a ſoluen- nam ſee
do fore liberum, ſi condemnatus a iudi ibus, prae- madlein
texere poſſer, ſe primam ſuam cauſam amiſiſſe. Quip- etpoen⸗
pe ſi irs verba interpretari fa foret, conuentio nu0ull Vl, 4
lum plane eff ctum ſartiterur. 1 unſien⸗
(2) Huc pertinet caſus miſelli illius barbitonſoris, Autgi

qui

6

”MV ETF CIVIS LIB. I. CAF. XVI. 299
eſen effectum poſt ſe eſſent tractura; a receptiore ſenſu
1o, lin pauliſper defectendum guatenus nullitatis, aut
er cſi abſurditatis vitandae neceſſitas requiri. .
S.VII. 3. Ex coniunctis validiſſimae ſumun- 2. x con.
gil Poler tur coniecturae, quia regulariter quilibet ſibi ven er le
* ſte conſtare praeſumitur. Ceniuncta ſunt vel loco, * nigine.
vel tantum origine. De prioribus haec eſt re-

li, goi bonn

“ gula: Ji ſenſus in eiusdem ſermonis loco aliquo
neſemert⸗ plane & perſpicue ſit expreſſus, obſeuriores locu-
quel tiones ex illis planis ſunt interpretandae. Cui vi-
dechnere cina eſt altera: In omni ſermone interpretando
“ accurate ad antecedentia & conſequentia eſt ad-
l

tendendum, quibus interiecta adtemperari &
reſpondere praeſumuntur. De poſterioribus
autem iſta habetur regula: Vnius & eiusdem
bominis obſcurum dictum interpretandum eſt ex
nes beſe ipſius dictis clarioribus, licet alio tempore & loco
ſinteblnieſt prolatis; niſi manifeſte adpareat, ipſum ſen-
en tentiam mutaſſe.

rlhen Ai
ſe⸗

.
ſe 8S..VIII. Plurimum quoque prodeſt ad ve- De rarione
ne colle rum ſenſum inueſtigandum, in legibus cum- legis.
ihene, holle primis, inſpicere rationem legis, ſeu cauſam
ſini⸗ &e reſpectum illum, qui ad legem ferendam
(Aulllauo:
i⸗ cellt ſe lato-
rnn . .
inſet nh qui Bononiae in ius voeatus eſt, quod alicui 6 platea
cet eld⸗ venam ſecuiſſet, quia jege ibi ſtaturum erat, vt qui-
oelad cunque in platea alteri ſjanguinem elicuiſſet, grauiſſi-

iib, u mas poenas daret. Vide EVRRHARDI Lecos Lega-
miͤ⸗ i⸗ les, Loc., ab abſurdo pag. 144. Manifeſte epim abſur-
mn ſii dum fuerat, ſub verbis, elicere ſanguiuem, ſalutarem
chirurgi operationem comprehenderc.
2

conuenio .

mbicidih
beub 4

300 PDE OFFICIO HOMINIS

latorem mouerit; inprimis vbi conſtat, vni-
cam eam legis rationem fuiſſe. De qua haec
regula eſt: Illa interptetatio legis eſt ſequenda,
quae rationi legis congruit, & contra reiicienla,
quae ab eadem diſerepat. Item: Ceſſante ratione
legis vnica & adaequata, ceſſat ipſa lex. Verum
vbi plures eiusdem legis fuerint rationes, non
ſtatim vna ceſſante, tota lex ceſſat; cum reli-
quae rationes ad eius vim ſuſtinendam ſuffi-
cere poſſint. Saepe quoque ſola voluntas le-

gislatoris ſufficit, vtut ratio legis ſubiedos

lateat.
Extenden- §. IX. Obſeruandum praeterea eſt, multa
da aut re. vocabula habere plures vna ſignificationes, alte-
kringenda ram laxiorem, alteram ſtrictiorem. Sed & aliam

eſt vocabu- — 12 2—
, alia
lorum ſi. Materiam eſſe fauorabilem, aliam odioſam, aliam

gniſficatio, Mixtam (1). Eauorabile eſt, quod vtriusque
prout mate. partis aequalem facit conditionem, quod com-
ria fanora. munem vtilitatem ſpectat, quod acus quosli-
bilis eſt, aut bet
odioſa.
§. IX. (r) Incerta pariter ac inutilis eſt haec di-
ſtinctio. Promiſſa enim & pacta, vt & priuilegia,
cum circa res licitas ac innoxias, prour hoc loco ſup-
ponendum, ve ſentur, narura ſua indifferentia ſuot,
adeoque nec extendi, nec reſttingi, niſi quantum eo-
rum auctoris intentio poſtulat, debent. Praeterea in
caſibus adlegatis aut eadem interpretatio locum ha-
bere poteſt, non habio ad id, quod odioſum vel fa-
uorabile in iis deprehenditur, reſpecta; vt ſi quis di-
cat, hoc vel illud ias alicui & deſcendentibus eius
conceſſum eſſe, vulgatis vocabuli, deſcendentium,
vſus ſuſſicit, ne ptiuilegium ad eos qui primi ſunt
gradus

Olilime
Vvu me
Poenamit
Titum, ar

demimm
Deiti
liſ⸗ r.

—

gradus, te
Juid ipſis)
neuth inno
communde
Poenatucm
publicze
udd nonn
Gus imp
cllmn eadem
rabilis aur

tepenume

Niteſtead
agiſtrat
tra ſines
bemexy
6toris, is
non poter
1cprohib
aſunn,
liy
11 60.
10. ſe,
Reiit

IXIS

—

Conltat, WMO.

Deqbahr
4 ſigten
ta feitieni,

Ceſcnrertin
trationes, m

lit; cun .

nencam iln.
aVOlunt

egis ſadielmua

er elt, unl

carionet, 1l⸗
. Lelln

alcſwdin
Cod ung

em, Juol Cn⸗
20s in
1

giſiek nen
t & gtineen
uthoe in 6
ndifterem
ilguanmne

Pruelelei

1 ſu r

ð

ET CIVIS LIB. I. CAP. XI. 301

bet conſeruat, quod pacem promouet &c.
Ogioſum eſt, quod vnam duntaxat partem, aut

vnam magis, quam alteram grauat, quod
poenam in ſe continet, quod actum reddit ir-

ritum, aut priora immutat, quod bellum pro-

mouet. Mixtum eſt, v. g. ſi quod priora qui-
dem immutet, ſed pacis tamen cauſa.
De iſtis haec eſt regula: Fauorabilia latius,
odioſa ſtrictius interpretanda.
V §. X.

gradus, reſtringatur: aut vero interpretatio iſta ali-

quid ipſis Auctoris noſtri principiis minus conſenta-

neum inuoluit: dicit enim e. g. fauorabile eſſe, quod
g 4

communem vtilitatem ſpectat: iam vero quis neſcir,
poenarum in flictionem, quam inter odioſa recenſet.
publicae vtilitati conuenire; Denique praeterquam

quod nonnunquam deprehenditur rationum conflhi-

Gtus, impediens quominus decidi quicquam poſſir,

cum eadem res pro diuerſa conſiderandi ratione fauo-

rabilis aut odioſa apparere poſſit; diſtinctio cadem

ſaepenumero interpretationem ſenſui loquentis ma-

nifeſte aduerſam ſuggerere poſſet. Pone enim ec. g.

magiſtratum ſub graui comminatione exportari ex-

„

tra fines frumentum vetuiſſe, & nihilominus ali-
quem exportare farinam; hoc caſu, ex principiis Au-
cteris, is qui in exteras regiones farinam exportauit,
non poterit puniri: imminuitur enim eius libertas,
ac prohibitio poenam ſecum trahit, quae ambo odio-
ſa ſunt. Ceterum vide quae adnotaui ad J. N. & G.
Lib. V. Cap. XII. §. 12 /4. in noua Ed, auéctiora, item
ad GROTIVM de I. B. & P. Lib. II. Cap. XVI. g.

10. ſeyg. Vnde auctor noſter diſtinctionem iſtam re-

petiit.

1

302 DE OFFICIO HOMINIS

De exten- §S. X. Dantur quoque coniecturae aliunde,

ſione legum quam ex verbis ortae, quae efficiunt, vt inter-

ad certos

calas non Pretatio quandoque ſit extendenda, quandoque

expreſlos. oarctanda. Etſi facilius dentur rationes, quae

ſuadeant interpretationem coarétari, quam
extendi. S

Poteſt igitur lex ad caſum, qui in lege non
exprimitur, extendi, ſi conſtet, rationem,
quae in illum caſum quadrat, vnicam fuiſſe,
quae legislatorem mouerit; eamque ab ipſo

conſideratam fuiſſe in ſua generalitate, & vt
(1) aequipollentes quoque caſus complecte-

retur. Sed & extendi lex debet ad illos caſus,
qui in fraudem legis ab hominibus praue ſo-

lertibus inueniuntur.
De retri. g. XI. Vt autem verba generaliter poſita
dtionibus

prouenien: .— e. . .
tibus ex de- Tatis originario, aut ex caſus emergentis cum vo-

fedtu vo Iuntate repugnantia (1). Quod
luntatis ori- — —— —
ginario. §F. X. (1) Non enim neçeſſum exiſtimar legisla-

i:or, omnes ſemper ac ſingulos caſus enunciare. Quip-
lde tales dantur, quibus res ita eſt euidens, vt ob hoc
jipſum nemini in mentem veniat, omneid, quod le-

gis vel pacti ambitu comprehenditur, exprimere. E.

. cum lex certum ſupplicium ei, qui patrem occide:

viit, infligendum decernit, manifeſtiſſimum eſt, vo-
luiſſe legislatorem, iſtud pariter de eo, qui matrem

iinteremerit, intelligi; & quod matri, cui candem

filius, quam patri, reuerentiam debet, peculiariter
inentionem non iniecerit, inde eſſe, quod exprime-

te rem, cuilibet per ſe patentem, ſuperfluum duxerit.
§. XI. (1) Diuiſionem hanc cx GROTIO repeti-

tam

4

reſtringantur, contingit aut ex defectu volun-

11

—
Qood⸗
ſunmatdh
inde ſeqe

jucdicnur,

nla, in

enerſina.

—

tamnonnull
ſecutus ſum
n Operi d.

2, Cum veto

ſtudioſius mn
Cutus wihiie

15,6.

Ugummentom

Cere dillermn

Ee1 M

not, I. cxg
hald eſtitu
(2) A

ſilores fuen

kzitluotem
Uerlnr VNA
Coöwentionis
1alie, gn
res ione
men Mopter
kiht:dlen
Apalistario⸗
tunt,2 Non
lrteſtiici
tl non c
lorniſſeill
telinet, 3.B

elabet

IINIS

durae Al

junt, N in
le, Obunchlt
r nationes qu
areti, un

guiin kgen

fet, atoren
nicam nule

Amabe Pt
ralitate, AI.

ſas complek

ad illos cin
bos prane D

enetalle lot

r ſacl llr

enti (fr

erſimn gl
enbncine ⸗
lidebs, N0

1

ET CIVIS IIEB. I. CAPD. XVII. 303

Quod aliquis ab initio quid noluiſſe prae-

ſumatur, intelligitur 1. ex abſurdo, quod alias
ingde ſequeretur, id quod nemo ſanus voluiſſe

iudicatur. Inde verba generalia ſunt reſtrin-

genda, in quantum alias abſurditas inde erat
emerſura. 2. Ex (2) defectu rationis, quae

vnice

tam nonnulli Auctores cenſura affecerunt, quos ipſe
ſecutus ſum in ſecunda editione verſionis meae maio-

ris Operis de I. N & G. Lib V. Cap. XII. J. 19. not.

2. Cum vero poſtea GROTII verſionem adornarem,

ſtudioſius mentem eius perueſtigaui, eamque alle-
cutus mihi videor. Paucis eam indicaui in nota I. ad
I. B. & P. Lib. II. Cap. XVI. S. 22. vbi totum hoc
argumentum pertractauit. Sed fuſius deinceps hac
de re diſſerui in nouis Notis ad Auctoris maius Opus
de I. M. & G. Lib. E. Cap. XII. §. 19. not. 2. & §.22.
not. I. cx quibus appa: ebit, diſtinctionem iſtam vſu
haud deſtitui, ſed in re igſa vtique fundatam eſſe.
(2) Addendae hic ſunt nonnullae exceptiones. I.

Si plures fuerint rationes, quae ad determinandum

legislatorem vel contrahentes parem efficaciam ha-
buerint, vna quidem ceſſante, eatenus verba legis aut
conuentionis licet reſtringere. Aſt ſi principalis ra-
tio adſie, quam diu haec ſubſtiterir, etſi vna aut plu-
res rationes ſubordinatae forſan ceſſauerint, non ta-
men propter hanc ſolam cauſam teſtrictio locum ha-
bebit: quemadmodum e contrario, ſtatim ac iſta prin-
cipalis ratio deficit, reliquae omnes vim ſuam amit-
tunt. 2. Non ſufficit ad approbandam in hoc vel illo ca-
ſu reſtrictionem, malam, cui lex obuiam ire debuit,
actu non contigiſſe; modo enim ceêrtum ſit, accidere
potuiſſe illud malum, totam nihilominus ſuam vim lex
retiner. 3. Etſi ratio legis in certis caſibus extraordina-
tiis ceſſauerit, non ideo tamen reſtringere genetalem
5 ocu⸗

304 DE OFFICIO HOMINISs

vnice ipſius voluntatem mouit. Inde ſub ge-
nerali locutione non comprebenduntur caſus, in

quos ratio legis vnica & adaequata non quadrat.
3. Ex defectu materiae, de qua ſemper is, qui

De rveſtri. §. XII. Quod autem caſus, qui poſtea emer-

Ktionibns git, cum voluntate eius, qui aliquid conſtituit.
(1) pugner, id deprehenditur vel ex naturali

prouenien-

tibus ex ca- 2. .
ſus poſtea Tatione, vel ex aliquo ſigno voluntatis.

emergentis Prius

cum volun-
kate repu-

cgnantia. loc utionem licet; cum credibile ſit, legislatorem ad
eiusmodi exceptiones reſpicere nolaiſſe⸗ ſiue quod ra-
cilis admodum

rius'obueniant, ſiue ad euitandam di
diſceuſſionis perplexitatem, aut quod periculum erat,
ne iudices eludendi leges, ſub praetextu mentis &

jant, &c. Sic teſtamentum factum ab impubere,

non deſinit eſſe vullum, etſi forte contigerit, talem

ſufficienti praeditum eſſe iadicio ad teſtandum maru-

ra cum deliberatione ac prudentia; lex vero ob hanc

ipſam rationem, quod iſthaec fere in iſta aetate de-

ficiant, teſtamenta impuberum irrita declarauerit.

§. XII. (1) Hoc eſt, quod caſus adeo extraordi-

narius fit, vt omnino veriſimile ſit, eum legi atori
aut paciſcentibus in mentem nec veniſſe, nec venife

potuiſſe Difficile tamen eſt coniectura aſſequi, quae

voluntas corum furura eſſet, ſi caſus eiusmodi ipſis

in mentem veniſſet. Principia enim, quibus reſtrictio

ſuperſtruirur, non aeque immediatum & maniſeſtum
habent cum ipſa rei natura nexum, quam in caſibus

ordinariis, de quibus, quod aliquo modo praeuiſi

fuerint, praeſumi poteſt, ideoque ibi ſupponirur
“V dLefectus

3

metemur,

euis, in —
loquitur, cogitaſſe cenſetur. Inde & ad ean-
dem verba generalia ſemper ſunt adtemperanda.

Clienim

Cbinfinitan

uanl, gene
“ lcanla 2

in fierct ,
ſaltu fiſet
Gecurkere
ſbigatt
Pirent, (2)

eupreke gon

li, Droxin
tutm ſitverb

5
. . Mauanliter ae
intentionis earum amplectendae, occaſionem ari-

ſade, ot,
usmalusc
nNquc allen
üntiet.

mocdi crithen

lwerin ſiho
cGüi conttat
Rhie in or⸗
4Onuentione
f.e.,
G) Rex
Jam 4
Aeſtionez

liar r

,
*

MIIIS ET CIVIS LIB. I. cAr, xvI. 305

4 IndeA Prius contingit, ſi ab aequitate foret diſce-
uum dendum, niſi certi caſus ab generali lege exi- H
te nd meremur. Eſt quippe (a) aequitas corredtio (2) Vid.
Aſenpers, eius, in quo lex deficit ob vniuerfalitatem. ſupra Cap.
lnde e Quia enim non omnes caſus praeuideri, nec 5'Ao.
Adn b infinitam varietatem exprimi poſſunt; ideo
gi dlſelmn. quando generalia verba 24 ſpeciales caſus ſunt ad-
liqndonin plicanda, eximendi ſunt illi caſus, quos exemta-
vel erun vus fuerat ipſe legislator, ſi ſuper tali taſu con-
lunntii Jultus fuiſſet. Ad iſthanc tamen zequitatem

decurrere non licet, niſi ſufficientia indicia

4
ſubigant. Inter quae certiſſimum eſt, ſi ad-
— pareat, (2) violatum iri legem naturalem, vbi
t, kgi Eepreſſe quis litteram legis humanae ſequi ve-
iſe l lit. Proximum ab hoc, ſi non quidem illici-

Feili d . .
— tum ſit verba legis ſequi, ſed tamen rem hu-

uekeln hin maniter aeſtimanti (3) id nimis videatur
,oin f V gtraue
Zumm 2 iun — — —= —
contigeit4 Aefeczus voluntatis originarius. Videantur Notae ad
Ateſanlnmm Opus maius citatae ſupra §. 11. nor. „. .
Jer e. (z) Supponamus c. g. legem iubentem, ve qui- .
ein i cunquc alicuius criminis capitalis reum nouerit, eum

= =—
=—

tidechaunelt denuntiet. Jam vero filius aliquis ſcit parrem eius-
E modi crimen commiſiſſe, nec tamen eum denuntiat.
ſus Adeo i . 1 iat
1, ein gi Interim ſi hoc feciſſet, culpam quedammodo parri-
I, —

lle, ril⸗ cidii contraxiſfer. Poſtulatitaque naturalis aequitas.,
ſai, vt hic in gratiam filii exceptio a lege fiat. Quoad

etni⸗

ſ rol Grein remlum ſupra reperietur Cap. XMV.
. 4 sle I e ⸗ . 10
im a⸗ (3) Et ex hoc fundamento lex de dabbatho, quan-
Enn mnu quam a Deo profecta, ſed tamen pofitiua rantum,
3 * Wexceptiones admittebat, prout Chriſtus ipſe eam ex-

“ Plicat MATIII. XII, 3. & J. Sic in promiſſis &

finis tanti non videatur, qui tam care ſit

De colliſione
duarum le-
gum, aut
conuentio-
num.

1

306 D OFFICIO HOMIMNIS

8

I c

—

graue & intolerabile, ſiue in vniuerſum omni-
bus hominibus, ſiue certis perſonis; aut ſi

redimendus.
§. XIII. Denique ab vniuerſali locutione
ſacienda eſt exceptio, ſi verba alio loco poſita,
cum praeſenti lege aut pacte non quidem di-

recte pugnant, led propter certam temporis
circumſtantiam heic & nunc ſimul obſeruari

nequeunt. Heic igitur certae ſunt obſeruan-
dae regulae, vt intelligi poſſit, quaenam lex

in eo caſu, vbi vtrique ſimul ſatis fieri nequit,

praeferri debeat.

1. Id, quod permittitur tantum, cedit ( 1)

ei, quod iubetur.

contractibus ſaepe obligatio, quamuis generalis, can-
dem ob cauſam reſtringitur. Vide ſupra Cap. X. §.
4. num., 4. & § I0. num. 1. §Similiter ſi quis ex lege

foederis tenetur, in auxilium ſocio quoties & quan-

tas poſtulaucrit copias ſubmittete, nihilominus ab

hac obligatione liber cenſcbitur, ſi ipſe inuaſionem

metuat, aut ob alium caſum fortuitum copiis ſuis
indigeat. S “
J. XIII. (1) Non valet haec regula, niſi cum per-

miſſio generalis, iuſſio vero ſpecialis fuerit. Conſtat

enim econtratio, id, quod generaliter iubetur, ce-
dere ei, quod ſpecialiter permittitur. Quippe po⸗-
ſteriori hoc caſu, permiſſio iuſſui exceptionem dat;
ſicuti priori, iuſſio permiſſum limitat. Vid. quae ob⸗-
ſeruaui ad Opus maius Lib. E. Cap. XII. g. 23.
net. I. & ad GROTIVM Lib., II., Cap, XyVI. §. 29.
not. 3. 14 S

2. Cs
forurii, un
3. Aim
letin: ſell
iüfen nequi
10, kinsim
lenda.
4 Mrer co
ln lulani
i. Iuter ii
lub inicen

i lere er

(2) Diſin
rimatinum
Tid dide M
Zener. 3. EG
3) e

.
16.
htl iſtac, ni

tomonet,,
Reomonen pol

eſtigionen
I; yt ſi Gun

un emarei

roiillud fli
nalantidug

ulirispron

reoni le

Ken

II MIS

—.—

ninerſamonn.

detſonis; u

ui uum ae

etſcli loete
aliolooo n
non guicen⸗

Certamn teni
ſimul oben

1e ſontobſemm

lt, Junnm

ſatishetideni

Gntunn, A

elapta 0⸗ 4

iinerſilizeln

cio quoniss

“r .
Pttitumn cohli

te tle, tilan⸗
glutueti 3
enligilen
ttieun⸗

ui eceſlſnn/
iut. Vi

C9. 1,

ET CIVIS LIB. I. CAF. XVII. 307

2. Quod faciendum eſt certo tempore, prae-
fertur ei, quod quouis tempore fieri poteſt.
3. Adfirmatiuum praeceptum cedit (2) ne-

gatiuo: ſeu quando praecepto adfirmatiuo ſa-

tisfieri nequit, niſi violato praecepto negati-
, iſtius impletio (3) erit in praeſens omit-
tenda.
4. Inter sonuentiones legesque, cetera aequa-
les, peculiaris praefertur generali (4).
5. Inter duas praeſtationes, certo temporis ar-
ticulo inuicem colliſas, quarum vna cauſas magis
boneſtas aut vtiles, quam altera, habet, hanc
iſti cedere par fuerit (5).
V 2 6. (6)
(2) Diſtingúendum heic etiam, pracceptum ad-
firmatiuum aut negatiuum generale ſit, an ſpeciale.

“ vid. dicta a me ad J. N. & G. Lib. V. Cap. XII. §.
muisgenenilne

23. not. 3. Ed, nouae.
(3) Sic c. g. erogari eleemoſyna non debet, ſi

fieri iſtud, niſi ablata re aliena, nequeat. Poſito,
“ gloriam Dei, vexatis religionis cauſa hominibus,
Ihülomeu.
le, nihil 4
gigſe inniee

ptomoueri poſſe; tali tamen medio, cum legis natu-
ralis, tum Euangelii prohibitioni aperte contrario,
Vti nefas habendum eſt. Vide ſupra Cap JI. 9. 2 2.
(4) Inde eſt, quod naturaliter minus generalis
reſtrictionem aut exceptionem magis generali infe-
rat; vt ſi duae ſint leges, quarum vna filiosfainilias
non cmancipatos facere vetet teſtamentum, altera
vero illud filiisfamilias militiae vel eccleſiae operam
nauantibus indulgeat. Ex iſto quoque principio pe-
culiaria prouinciae aut vrbis alicuius ſtatuta generali-
bus regni legibus deroganr. “
(5) Sic praeſtat inſeruire publico, quam priuato;
& ſatius

14

1

309 „k OFFIGIO HOMINIS

6. (6) Iniuratum pactum cedit i iurato, quan-

do vtrique ſimul ſatisfieri nequit.
„. Oblgation: Perftiee geck imperfecta
(7).

9. TLex ergfeeniiae, Dceteris Paribus, . tedir

legi gratitudinis.

& ſatius eſt, elegantiores litteras excolere „quam arti
alicui illiberali dare operam.

(6) Quoniam qui iurato promittit , videtur ſibi
fortiorem obligationem voluiſſe imponere, quam

ui non iurato. Sed hoc verum non eſt, nec ſecun-

dum ipſa Auctoris noſtri principia verum eſſe poteſt „
niſi cetera omnia ſuppoſueris eſſe patia. Si enim de
duobus pactis directe inuicem oppoſitis agatur, po⸗
ſterius tempore priori, ſiue iuratum ſit, ſiue minus,
praeualere debet. Quod ſi autem ambo pacta tan-

tum diuerſa fuerint, peculiare maiorem „ quam ge-
nerale, vim obriner.
(7) Sic exſoluenda potius debita, quam erogan-
dae clecmoſynae. Poſteriores hae duae regulac

quinta continentur, eiusque, vt cuilibet patet, non

niſi conſectaria ſunt.

INIS

timan ur
nit.
elit inheri

zwrlu,

2

—

colete, gunnt

tit, idenl

nponere, ſu
1 eſt, nec lan
ſetum eleſalt

atia. gienn 47

otis agzuu, 8

ſt, ſlenmm

mbo ilt

. 66
iolem, lin

ta, gun elc
hae Alr ih
rlibetunt,

. S

ET CIVIS LIB. II. CAr. 1. 309

3333333333333335
DDE D
OFFICIO HOMINIS
EITI CIVIs

fecundum

LEGEM NATIRALE.

—

Liber Secundus.

CADVT IJ.
DE STTV HOMINVM
NAYVVRALI. HDW
Roximum eſt, vt inquiramus de illis of- Quid ſit
— ficiis, quae homini obeunda incum ſtatu; mo-
bunt ex diuerſo ſtatu, in quo in vita alis.

communi degere deprehenditur. Vocamus
autem ſtatum in genere, illam (a) conditio- (2) Vvid.

nem, in qua homines conſtituti intelliguntur (1), I. N. & G.
. V 3 ad Lib I.
Cap. I.

§. I. (1) Fundata eſt haec conditio in certis rela-
tionibus moralibus, quae non ſunt momentaneae, ſed
Perpe-

310 DE OFFICIO HOMINIS

ad certum genus actionum obeundum; quem
etiam peculiaria fere iura comitantur.
Quotuplex . II. Itatus hominum eſt vel naturalis, ve
ſit ſtatus. aduentitius.

Naturalis triplici modo conſiderari, ſolo
praelucente rationis lumine, poteſt: vel in or-
dine ad Deum creatorem, vel in ordine ſingulo-

rum ominum ad ſe ipſos, vel in ordine ad alios

homines. MU
De ſtatu §. III. Priori modo conſideratus naturalis
"aturali, ſtatus hominis, eſt illa conditio, in qua a crea-
conſiderato eee imium teris ani-
. 5 nſtitutus, dum eximium prae ce
in ordine 0e ℳ 49 N *

ad Deum. mal eundem eſſe voluit. Ex quo ſtatu fluit,

quod homo debeat auctorem ſui agnoſcere,
colere, & ipſius opera admirari; ac diuerſa

plane ratione a brutis vitam ſuam exigere. In-
de & ei ſtatui opponitur vita & conditio bruto-

rum (1).

perpetuae, aut eius naturae, vt tales eſſe poſſint, &

quae conſequenter continuam actionum ſeriem requi ·
runr, aut iura non caduca & fluxa tribuunt. Officio-
rum autem hinc naſcentium regulae in vniuerſum ni⸗
hil aliud ſunt, quam officiorum ſupra explicatorum

applicatio ad diuerſum ſtatum, in quo homines mo-

raliter collocati ſunt. JMVMB
§. III. (1) Haec ſtatum naturalem conſiderandi
ratio ab hoc loco aliena eſt, & alioquin adeo generalis:
vt omnia hominum officia, qualiacunque demum
ſint, complectatur; cum nullum eorum ſit, quod ne.
ceſſitatem ſecundum rationem viuendi non ſupponat,
ſine qua nec ius, nec obligatio poteſt concipi.

17

§. IV. A
talem conſi⸗
Namnte, cuali⸗
ilber ſi a
G alius homni
Poltaillana
iimn deptene
quamcuius

eypendatn

mundumian
nin ſine alio

Mitam idem e

Kellet, gua
Ibedebet,
becilitate
iis iam com
mu Chrpun
excoluimus,
minum ptor

ercültae,
.V. Te
ln conſice
N imicen
nne, gae

ludun ali

lannr ng

„

—
Aly.
enn

ET CIVIS LIB. II. C A P. I. 311

AINI8
Anlun; ma 5§. IV. Altero modo ſtatum hominis natu- De ſtata
innrat ralem conſiderare poſſumus, (a) ſi animo fin- nalaralt:
. . „ . pordine ſin-
elnaudiode SLamus, qualis eiusdem conditio futura eſſet, ſi uloyum, ho⸗

quilibet ſibi ſoli relictus foret, ſine vllo adminiculo minum ad
ab aliis hominibus accedente; (1) & quidem ſeipſos,

nſcetan,1 . 2. .
poſita illa naturae humanae conditione, qualis (a) Vid.

lin iam deprehenditur. Quae ſane milerior, be⸗ Lib. I.
n quam cuiusuis belluae, videtur futura fuiſſe, z. .
ſi expendatur, quanta cum debilitate in hunc“
Lerunk unt mundum iàm egrediatur homo, periturus ſta-
n dim ſine aliorum auxilio; & quam rudem ſit
, Re wvitam idem exacturus, ſi nihil aliud cuique
. wa dQeſſet, quam quod propriis viribus ingenio=

due debeat. Quin potius, quod ex tanta im-
n li * becillitate adoleicere potuimus, quod inſini-
nirich tis iam commoditatibus fruimur, quod ani- Hr
tumeiee mum corpusque in noſtrum & aliorum vſum
annn 4 excoluimus, id omne ab auxilio aliorum ho-
minum prouenit. Et in hoc ſenſu, ſtatus na-
turalis opponitur Vitae per induſtriam hominum
— erxxcultae. B
les ele lt G. V. Tertio modo ſtatum hominis natura-De ſtatu

5
1

—

vumſitng lem conſideramus, prout intelliguntur homines naturali,
unbam (4 ſeſe inuicem habere ex nuda illa & communi cogna- ,“ “

.:, wpiuetlon:
hie in viuelln . . . Aeltee
necien⸗ tione, quae ex ſimilitudine naturae reſultat, ante pominer.
e es pactum aliquod, aut factum humanum, quo pecu-

“
guobone Hat. ./ . .
—* Uiriter vnus alteri redditus fuit obſprictus. Quo
„n oorilen . V 4 ſenſu
on —

lircunqu⸗ 4 8. IV. (1) Apparet hinc, non niſi phyſicum hunc

unie eſſe ſtatum, quo de iam ſupra Auctor fuſe dillcruit.

corchl.

4

312 PE OFFICIO HO MINISs 7
ſenſu in ſtatu naturali inuicem viuere dicun- mnopmine qu
tur, qui neque communem habent dominum, tuinminte
& quorum vnus alteri non eſt ſubiectus, qui-⸗ ſammtetut
que inter ſe neque beneficio, neque iniuria iinerhmili
ſfunt cogniti. Quo ſenſu ſtatus naturalis oppo- HllI.
mnmnmitur ſtatui ciuili (1). EEnuoshum
Concipitur §. VI. Huius porro ſtatus naturalis indoles QRatunatut
is vel per f. conſiderari poteſt, vel prout per fictionem re. Plalig penl
ctionem, vel yraeſentatur, vel prout reuera exiſtit. (a) Prius mottllum
es ti. fit, ſi vel concipiamus, ab initio aliquam mul- dQum Cript
(2) vid. titudinem hominum ſimul extitiſſe, ſine vlla ecdtiennt,
I. N. & G. vnius ab altero dependentia; vti de Cadmaecis ius hicce
Lib. II. fratribus in fabulis eſt: vel ſi fingamus, totum enelſt.
Cap. I. genus humanum iam ita diſlolutum eſte, v Adhnc vali
quilibet ſeipſam ſeorſim gubernaret, & nemo (gvepedolſt
vlli alio eſlet vinculo coniunctus, quam ſimi:· (is latibie
litudine naturae. Sed ſtatus naturalis, qui ſuamqheſ
reuera exiſtit, id habet, vt quis cum aliqui. Aiterunt.
bus hominibus peculiari ſocietate inngatur; Eiſengente
cum reliquis autem omnibus nihil praeter ſpe- Krtus ine
ciem humanam obtineat commune, nec alio ummunet

nomine . unee reſeld
§. V. (1) Vel potius, vt ex ſequentibus apparebit, um, epr
omni ſtatui, in quo reſpectiue alii iure gaudent qua. hauluim
cunque ratione imperandi, alii ad parendum obſtricti nitates en
ſunt. Conſequenrter itaque Parens & liberi, qui aid- ecdin
huc in eius poteſtate ſunt, Dominus & QGerui eius &&t. r pluribe
qua tales ſunt non minus extra ſtatum naturalem, hoe ls. N

ſenſu acceptum, quam Princeps & ſubditi eius. Ce. quam cor⸗
terum nemini obſcurum eſſe poterit, ſtatum natura- D
lem ſic conſideratum eſſe, de quo pro argumenti ntn
connexione hic vnice agitur.

4

INIS
Fiuete dag nomine quicquam ipſis debeat. Qualis ſta-
ent domimn tus iam inter diuerſas ciuitates, ac ciues diuer-
nbielus, “ ſarum rerumpublicarum exiſtit; & quondam
neque ii inter familias ſegreges obtinebat. Hr ðJ
Naturalisor §. VII. Manifeſtum quippe eſt, vniuerſum Qua ratio
genus humanum nunquam ſimul & ſemel in ne emerſe-
Ntiratr id ſtatu naturali extitiſſe. Qui enim ex proto- fir atus
per fähñmin plaſtis geniti erant, ex quibus quicquid eſt brone c
Per. () h mortalium originem ducit, prout diuinaetra- Triflir.
oalqgunni dunt ſcripturae, eidem poteſtati patriae ſub-
tille, em iecti erant. Neque tamen eo minus poſtea ſta-
ti de (is tus hicce naturalis inter quosdam homines
ngamn emerſit. Nam primi mortalium, vt orbem
Aunmele adhuc vaſtum implerent, & laxiorem ſihi ſuis-
tnaiet Aa que pecoribus habitationem quzererent, reli-

1

ET CIVIS LIB. II. CAF. I. 313

8, glun O. ctis laribus paternis, in diuerſa diſceſſerunt,
nnil, ſuamque ſibi fere ſinguli mares fa miliam con-
amf ſtituerunt. Inter quorum poſteros itidem ſeſe
eate ilgn diſpergentes, peculiare cognationis vinculum,
ſriloreee Se ortus inde adfectus paulatim exoleuit, &
un „h commune tantum illud, ex ſimilitudine na-
Knte e turae reſultans, remanſit. Donec poſtea, cum

——— genus humanum inſigniter fuiſſet multiplica-
— tum, deprehenſis vitae ſegregis incommodis,

end h paulatim proximi quique cohabitantes in ci-
i luon uitates coiuere; minores primo, dein maiores,

All; ex pluribus minoribus vltro aut per vim coa-
“ litis. Quas inter ciuitates, vtpote nullo alio,
emnuut quam communis humanitatis vinculo iunctas,

lir * ſtatus naturalis vtique adhuc exiſtit.
l, 6 ,

o ho r. RöÄ v* 5 HW §. VIII.

314 Dk OFFICIO HOMINIS

De iuribus §. VIII. Eorum autem, qui in ſtatu natu-

turalem co mini, praeterquam Deo, ſint ſubiecti atque

mitantibus 4 —
obnoxii. Quo reſpectu etiam ille ſtatus no-

mine libertatis naturalis venit: per quam qui-
L libet citra antegreſſum factum humanum, ſui

rio ſubiectus eſle intelligitur. Quo ipſo etiam

qjuiuis cuiuis alteri, cui neque ipſe ſubiectus

eſt, neque eundem ſibi ſubiectum habet,
aequalis cenſetur.
Cum porro homini lumen rationis ſit inſi-
tum, quo praelucente actiones ſuas temperate
poſſit; conſequitur, quemlibet, qui in natu-

rali libertate viuit, in regendis ſuis actionibus
anullo mortalium dependere; ſed ex proprio
iudicio atque arbitrio omnia, quae ſanae ra-
tioni congruunt, agendi habere poteſtatem.

Et cum homo ob communem inclinationem,

omnibus animantibus inſitam, non poſſit non
ad conſeruationem ſui corporis vitaeque, necd
non ad diſpellenda ea, quae eandem deſtrue-
re videntur, omnibus modis incumbere, me-

diaque ad eum finem adhibere; & vero in ſta-
tu naturali nemo habeat alterum hominem ſu-
periorem, cui voluntatem iudiciumque ſuum

ſubmiſerit: inde in eo ſtatu quilibet ex pro-
prio iudicio definit de aptitudine mediorum,

an ad conſeruationem ſui conducant, necne.
Nam ſi vel maxime alterius conſilium audiat,

penes ipſum tamen eſt, an velit alienum con-
ſilium

iuris poteſtatisque, ac nullius hominis impe-

11

ſlium pre
haec propt
best, leqt
le tation
tur.
K. X.“
müine &im

(pniter bl

1b homin
Plurima h.
fngamus .
ſue conli⸗
lins legtegn
nem, eri⸗
Kitatumſo
adminicul
liorem re
animalnun
cibus ge he
ig antti⸗
erpolttum.
Dauloculti
amiliis ſe
cum vitae
nontamo
tas cupi
dilpellere
Conſuldun

—

keſtatun

IINIS

in Katn n .
niu, gvoln.
ſubiechiange
Nille aus e
perquan gl⸗
humanumn i
hominis i
noiplvein
. ſde WM
ſeckum hibe,

ET CIVIS LIB. II. CAP. I. 315

— —

ſilium probare, vel non. Vt tamen iſt-

haec propria ſui gubernatio recte ſeſe ha-
beat, requiritur, vt ea iuxta dictamen re-
ctae rationis legemque naturalem ſuſcipia-

tur. L
§. IX. Status naturalis, vtut libertatis no- De inceom.
mine & immunitatis ab omni ſubiectione in- nodis ſarus
ſigniter blandiatur: idem tamen, antequam reſyed uc⸗
ab hominibus in ciuitates fuerit conceſſum, rum .
* . .* 2 Jqu1
plurima habet adiuncta incommoda; (a) ſiue extra om-

fingamus, omnes & ſingulos in eo exiſtere, nem ſocie-

gtionis ſtili
ſuastennpeud
t, guſ in ut
ſois dindt
ſed etyrcpn
e ſinie n
ete potelint
pclintoen
bonplſtti
Viteqle
Anden delnf
eumbele .
Kreron⸗
mhominen
dimgrin
vilbet enht
ine nedinnt
Ucint, nerti
lliuen 14

„en
lienuon

ſiue conſideremus conditionem patrumfami- fatem ciui-

zu . Wü : lem ſunt
, . — unr.
liss ſegregum. Nam ſi animo concipias homi- nſtirutj.

nem, etiam adulta aetate, in hoc mundo de- (a ) vid.

ſtitutum ſolum, & ſine omnibus commodis & ſupra Lib. I.
adminiculis, quibus vitam cultiorem & mol- Cap. III. .

liorem reddidit ſolertia hominum: videbis . 3

animal nudum, mutum, inops, famem radi-
cibus & herbis, ſitim obuia aqua, iniurias
aëtis antris vtcunque diſpellens, feris beſtiis
expoſitum, & ad cuiusuis occurſum pauidum.
Paulo cultior vita potuit eſſe inter eos, qui in
familiis ſegregibus degebant; ſed quae tamen
cum vita ciuili nullo modo comparari poterat,
non tam ob indigentiam, quam inter coërci-
tas cupiditates familia ſic ſatis videtur poſſe .
diſpellere, quam quod ſecuritati parum ibi ſit
conſultum. (1) Et vt in pauca rem confera-
mus,

§. IX. (1) Auctor hic in commodis ſtatus ciuilis
prac ſtatu naturali exaggerandis modum fere excedit.

Vide

316 DF OFFICIO HOMINIS

11

— — ———

mus, in ſtatu naturali quisque propriis tan-
tum viribus protegitur, in ciuitate omnium;

pbi fructus ab induſtria ſua nemini certus, heic

omnibus; ibi imperium adfectuum, bellum,

metus, paupertas, foeditas, ſolitudo, barba-
ries, ignorantia, feritas; heic imperium ra-

tionis, pax, ſecuritas, diuitiae, ornatus, ſo-

cietas, elegantia, ſcientiae, beneuolentia.

Quam infi. §. X. Quanquam autem (a) natura ipſa

da ſit pax in inter homines aliquam cognationem eſſe vo-
ſtatu natu- uerit, cuius vi nefas ſit, alteri homini noce-

, ctieim re & potius fas ſit cuiuis, aliorum commodis
ſeſe diſpenſare: tamen inter eos, qui in natu-

reſpectu eo.
rum; qui in Ele G . . . .
ciuili ſocie- rali libertate inuicem viuunt, haec cognatio

tate degunt. ſat debiles fere exerit vires; ita vt quiuis ho-

a) Vid. . iui .
NTr S mo, qui non eſt noſter ciuis, ſeu quicum in

Lib. II. .
Cap. I. ſte, fed tamen pro amico parum firmo ſit ha-
6. 12, bendus. (uius rei ratio eſt, quod homines

ſtatu naturali viuimus, non quidem pro ho-

non ſolum ſibi inuicem maxime poſſint, ſed

() vide & (?) variis de cauſis ſaepiſſime velint nocere.
ſupra Lib. I. Alios quippe prauitas ingenii, aut dominandi

Cap. III. & ſuperflua habendi libido ad laedendos alios

. 4 incitat: alii, modeſto licet ingenio, ſtudio ſe
conſeruandi, & ne ab aliis praeueniantur, in

arma ruunt. Multos eiusdem rei deſiderium,

alios ingeniorum contentio committit. Inde

in

————D

Vide quae dixi in netis ad J. N. & G. Lib. II. Cap.
II. J. 2. pracſettim cum additionibus editionis
nouae. “M

15 6377

—

in iſto ſtaen
piciones, e
ſubtuendi,
liorum rui

bi elt hom

Mn laceſſe

ett, ſueg

nes amicos

ſiez feeri gu
here ua
Qa de caul
etiam in be
guis alteri
gebet, aut
trouerlne

eridaltetn

landimne
Gere pollit,
Munis aux
mennonob

ueteernn
culaeamnp

tentandam
bonl, ſe
Duro, hon

Uocatione

.

2

IINIS

ExT CIVIS LIB. I. CAP. I. 317

Propiis Un

itae otnnid.

ini certun be⸗
Auum, bellun

Olirvdo, bittr

impetium t
e, Ornatus,
benengleniu.
1) mion
tionenn dle
tihomminimm-

rum coNN;

8, Jui inet
lee gnn
N gins.
ſen niamt
uiden l
ſrmo lth⸗
,0 nonin
ne n,

derelinthet

,ANtdlminii

lbelen GoSAi
genio, Euhin

gieninnl,
hleidel i

hummttit

is 1 in

in iſto ſtatu tantum non perpetuae vigent ſuſ-
piciones, diffidentia, ſtudium aliorum vires
ſubruendi, libido alios praeueniendi, aut ex
aliorum ruina vires ſuas augendi. Ergo vti pro-
bi eſt hominis, rebus ſuis contentum, alios
non laceſſere, nec aliena adpetere; ita cauti
elt, ſuaeque ſalutis amantis, ita omnes homi-
nes amicos credere, vt tamen iidem mox ho-
ſſtes fieri queant; ita pacem cum omnibus ha-
bere, quaſi quae mox bello mutari poſſit.

Qua de cauſa & felix habetur respublica, quae

etiam in pace de bello cogitat.
§. XI. In () ſtatu porro naturali ſi vel Quomodo
quis alteri vltro non praeſtet, quae ex pacto ditimaptur
debet, aut ſi iniuriam intulit, aut ſi alias con- ſiae intet
trouerſiae quid oriatur; nemo eſt, qui pro im. e& qui in

perio alterum ad praeſtandum debitum repa. ſtatu natu-

randamue iniuriam adigere, litemque deci rali viuun.

dere poſſit, t, vti in ciuitatibus, vbi iudicis com- (a) Vid.
munis auxilium implorare datur. Quia ta- Ii x.8.
men non ob quamuis cauſam natura in bellum Cap. XIII
ruere permittit, etiam vbi quis de iuſtitia ſuue
cauſae ampliter ſit perſuaſus: (1) igitur prius
tentandum, num molliori via res poſſit com- ðDU
poni, diſceptatione ſcilicet partium amica, &
pPuro, non conditionato, compromiſſo, ſeu pro-
uocatione ad arbitro. .

§. KI. (1) Conf. de hiſte omnibus GROTIVS de

1. B. & P. Lib. Il. Cap. XXIII. §. 7. 4. & Cap.

m. 8

31 8 pf oFFIcIO HOMINIys 1r

Qui arbitri aequos ſeſe vtrique parti gerere tro abalten
debent, & in ferenda ſententia nihil odio, aut quidqte li
gratiae dare, ſed vnice merita cauſae teſpicere.
Quam ob rationem etiam non ſolet quis capi Pee⸗
arbiter in ea cauſa, in qua ipſi commodi vel
gloriae peculiaris ſpes maior adparet ex victo-
ria vnius partis, quam alterius; adeoque vbi⸗ D 0
ipſius intereſt, alterum quocunque modo cau-
ſam obtinere. Hinc & nullum pactum aut
promiſſum intercedere debet inter arbitrum &
partes, cuius vi pronunciare in gratiam alte-

rius teneatur. “ Niet her
Quod ſi arbiter neque ex communi partium ſdoal
confeſſione, neque ex certis inſtrumentis, aut iut, p

indubiis rationibus & ſignis, quid in facto ſit, Qdipſu
cognoſcere valeat; ex effatis teſtium id erit co. neſpein
gnoſcendum. Quos licet ad verum dicen- Matium,
dum lex naturalis, & plerumque iuramenti te- (lll.
ligio adſtringat: tutiſſimum tamen fuerit, ta⸗ ülamſern
les non admittere, qui erga alterutram parten (inoen
ita ſunt adſecti, vt conſcientiae ipſorum cDum ptaem!
gratia, odio, vindictae libidine, alioque vio- Qta lam
lento animi motu, aut etiam arctiore quza- netehnn
dam neceſſitudine, ſit velut luctandum, qui iucundiot
bus ſuperandis non omnibus ſat conſtantige weolube
eſt. P Y Operamd
Aliquando etiam per communium amico- ius ſul
rum interpoſitionem lites tolluntur; quod meri. tahtur.
to inter ſanctiſſima officia habetur. Akrdqu
Ceterum in hoc ſtatu executionem „Vbi vl- urom
trO

IINIS

ne patti gann
nihil odio.
aulaetelan.
ſoleruizal
1 commoei A
Ppatet er NN
8; Aeoqleſi
nqgemolne
um paden1
nter atbinunt
in graim e

mmmunipunin
nrumentin
nidin hihme
ſiunil aitß
verum d
ueiotanenni
Annen flelti
keruttampunt
ine pauume⸗
pe, Aln
Ciote 4
ludandun,
ſu cnſu⸗

tuc; guin
etut. 4

3
nem,
utio 8

ET CIVIS LIB. II. CAF. I. 319

PaBE Be K. B Gz B , E E Es X

iucundior inter coniuges eſſet conuerſatio, tum

quisque facit.

tro ab altero non praeſtatur, quod debetur, ſibi

1

CAPVT II.

DE OFFICIIS CONIVGA-
LIBULO94

5 .

Nter ſtatus aduentitios, ſeu in quibus homo Matrimo-
facto aliquo humano antecedente conſtitui- ium eſt
tur, primo loco venit matrimonium. (a) Prima ſo⸗
Quod ipſum etiam eſt primum velut ſpecimen ca) vid
vVitae ſocialis, ſimulque generis humani ſemi-. N. & G.
narium. Lib. VI.
§. II. Circa hoc initio conſtat, ardentem Cap. I.
illam ſexum inter ſe procliuitatem a ſapientiſ- Scopus le-
ſimo Creatore inſtitutam, non ad inanem vo- Lrrulis ſe.
luptatem ſatiandam; quippe quae vnice ſpe- xuum inter
ctata ſummam foeditatem & confuſionem in ſe procliui-
genere humano excitatura erat: ſed tum vt eo tatis.

vt eo lubentius homines propagationi ſobolis
operam darent, ac moleſtias tolerarent, quee
iſtius ſuſceptionem atque educationem comi-

tahntur.

Ex quo conſequitur, naturali legi repu-
gnare omnem vſum membrorum genitalium,
(1) qui

320 bk OFFICIO HOMINIS

e

(¹) qui ab hiſce finibus abit. Quo nomine

tis formar aculeum, explendi, ita cum ſpeciei pro-

etiam vetita libido in diuerſam ſpeciem, aut

4

eundem ſexum ruens, quaeuis foedae pollu-

tiones, & denique omnis commixtio, ſiue

mutuo

. II (1) Certam quidem eſt, ſicut ad propagatio-

nem humani generis coniunctio vtriusque ſexus ab-

C de nionen
ſolute neceſſatia eſt, ita hanc quoque coniunctione

eo tendere, ac regulariter eo dirigi debere. ddee mi⸗
nus certum eſt, ob effectum naturalem, qui ſecun-
dum Creatoris deſtiaationem ex copulatione maris
ac foeminae reſultat, omnem commixtionem umn
diuerſa ſpecie, aut eodem ſexu ſuſceptam . urkiͤ 1-
mam eſſe, ac natutali iuri aduet ſari, aeque ac illo-
rum inſtitutum, qui de induſtria ipſi ſe ad gereratie⸗
nem ineptos reddunt. Verum non inde ſequitur,

quod appetitus deſiderium illud naturale, quod amo-

pagatione confundi debeat, vt quoties poſterior hic-

ce finis ceſſat, ꝑrior ſit abſolute illegitimus. Vt enim
matrimonium ſenum, quod per ſe abſolute ma

eſſe nemo probaucrit, taceam; deprehenduntur certe

1 . i in i 1 e
vtriusque ſexus homines „qui in ipſo aetatis ſor e⸗
ſiue calu aliquo, ſiue naturali vitio, progenerandae

ſoboli facti ſunt inhabiles, nec tamen propterea de-
ſtituuntur ſtimulis, quos, qui aptiſſimi, ad Lenetin⸗
dum, ſentiunt. Iam ſi ſupponamus, ſatis con- ae
de hac inhabilitate, quae aliquando tanta eſt ſ
nullum eius dubium eſſe poſſit, an ideo tales ad intole-

tabilem coelibatum condemnandi erunt: Erunt autem

omnino, niſi pro principio poſueris, expletionem
eius de quo quaeritur deſiderii, quod acque natu ·
rale eſt, ac cibi & potus, innocenter in ſe, ac tan⸗
quam primarium finem poſſe adpeti, dummodo hoc

mutuo conle

naeimentt
HIII. 0
niun conne

mun genus
At.

la in er

oeciei hum

uper agos

legibinconn
Jue per ma
Citta hocen

hominesſoci

nulia

tenentur,
oſen: quar
guefacultas

—

ul mocofit,
uetithumani

lclantde agr

(imftett

crpoſi elie

mnimonii
donem; gu

Netperan
Ees uat

AINis

Qoo porx

n ſpecien, 4
8 eche e
otmmirto,
n

—

lenad oneet

triegue ſeln

le coniln int⸗

debere, Nti.

ralemn, gliſet
opelatione ui
Cteptam, Ie

ari, egee e

non inle legnin
autile,giain⸗
taculn igeceit
votet fkit⸗
e
egitimot.
eg
ſe alolur i
ebevduntutce
iplo etn
1ogercn⸗
4
mnen ngen
mi, 2 Eentid
riſiui 1 8.
larßzoll .

gulos.

ſteen

ET CIVIS LIB. II. CAP. 1I. 321

mutuo conſenſu ſuſcepta, ſiue inuitae foemi-
nae intentata, extra mairimonu.
§. III. Obligatio ad contrahendum matrimo- Quo ſenſu
nium conſiderari poteſt, vel in reſpectu ad quizobligs,
totum genus humanum, vel in reſpectu ad ſin trahen dum
nmnzarimo
IIIa in eo conſiſtit, (1) quod propagatio nium.
ſpeciei humanae hautquicquam ſit inſtituen
da per vagos & ſolutos concubitus; ſed vtique
legibus connubialibus circumſeribenda, adeo-
que per matrimonium duntaxat exercenda. „

Citra hoc enim decora & bene diſpoſita inter
homines ſocietas, vitaeque ciuilis cultus in-

telligi nequit.

Singuli autem ad matrimonium ineundum
tenentur, quando commoda ſeſe eius occaſio
offert: quam tamen non ſola aetas generandi-
que facultas abſoluit; ſed vt copia quoque ſit

tali modo fiat, qui ſocietati haud noceat, & quo ge-
neris humani propagatio, commedaque ac honeſta
educarie liberorum haud impediatur, Sed haec ſul-

ſiciant de argumento adeo delicato. Nec vero difſi-

cile iam fuerit, conſequentias ex principio hoc aucis
expoſito elicere. Adiungantur hiſcc, quae dixi ad
I. M. & G. Lib. VI. Cap. I. J. 4. not. 3. Ed. nouze.
9. III. (1) Supponit hic Autor noſter neceſſitatem
matrimonii in genere, ad humani generis propaga-
tionem; quae neceſſitas per ſe ſatis manifeſta eſt, æ&
ab eo in praecedenti paragrapho indicata Vt propter-
ea perperam ab OTTONE taxatus fuerit, quad
hic tres quaeſtiones diuerſas confudiſſet.

322 pDk OFFIcCIO HOMINySs

decentis conditionis, nec non facultas alendi propramn
vxorem & prolem naſcituram; ac vt mas quo- te, non li
que ſit idoneus ad gerendam perſonam patris- ur fenlu
familias. Niſi tamen aliquis compoſitus ſit Nunn lan
ad exigendum caſtum coelibatum; ſentiatque, Quo
plus ſe vtilitatis poſſe procurare humano ge- (e ſüpdl

neri aut ciuitati coelibem, quam vxoratum; Dein
praeſertim vbi nulla prolis penuria ſit metu- (ſcinlisee
„ end. lefuſtor
Pacta in §. IV. Inter eos, qui matrimonium inituri (de, cum
nio regulari unt, interuenire ſoler & debet pactum: quod commdciſl
nio regu a ee mnocü
jatetueni⸗- vbi (1¹) regulare & berfectum fuerit, hiſce ca- e hatenl
entia. pitibus abſoluitur. , MArimumn

1. Quia vir (abs quo vt contradtius inci- gesbene ch
piat, vtriusque ſexus indoli magis congruit) (erins de
Ś”ÿMU FPFPrtfo⸗ urin ig
— — —,n,ʒ — W. Anti,
§. IV. (1) Supponit heic Auctor, dari matrimo- aln yitae
nium aliquod irregulare, quod nihilominus in natu- cumjpſo ce
rali ſtatu ſit innoxium ac legitimum; cum nempe promiſſio
paciſcuntur mas ac femina de concedenda ſibi inui- am indl
cem ad certum tempus vſura corporum , cCitra pPerpe- eeli —— 85
tuae cohabitationis pactum; ira vt elapſo praefinito Piut.
tempore ſoluatur ſocietas, ac nati ex iſta coniunctio⸗ 3 Cii⸗
ne deinde vel penes virum, vel penes feminam, prout ue ſernse
tulerit conuentio, maneant. Adpellari hoc matri- mattimonn
Wonium Amazonicum poteſt, per alluſionem ad nar. inh fanil
rationem, veram an falſam incertum, de bellicoſis “
iſtis feminis, quae integram gentem ex vno duntaxat eguſtn
ſexu olim formauerant, & quarum Regina, Zuale- fchilien
Kris dicta, ad Alexandrum magnum veniens, ad in. Mlrig
eundum ſecum iſtiusmodi commercium eum inuita- fiuere,

uit. Vid. I. N. & G. Lib. VI. Cap. 1 8. 9. Kende

MINIS

ſacultas Al

ac Nul⸗

detſonum pint
6s comnpoſul

tum; ſemnun

tate humang

uam VLoLiNA

Henuti⸗ ſt Ne

rimonium in
et ocen

,fuerit, klend

conttidig i

magis clg

☛

—

Got, Citi nH

Dibiloninnn inu
imum cun
oncedenc ii
porum, elaſe

vt elixlo

tier iſzcornin

iun
enesfelllun,

Abpelani koe
aliimm,
cettum, Eicli
nten ermoi

6

ru Nehſil

punn fenieni, 1
neteitl eln

—

telligitur. H
3. Quia autem non ſolum naturali vtrius-

ET CIVIS LIB. II. CAF. II. 323

—

propriam vtique ſibi ſobolem intendit quaere-

re, non ſuppoſititiam, aut adulterinam; igi-
tur fidem dare viro debet foemina, quod nemini,

praecterquam ipſi, corporis ſui vſuram velit conce-

dere. Quod itidem a marito foemina viciſſim

ſolet ſtipulari.

2. Deinde cum nihil magis ab indole vitae
ſocialis & ciuilis abhorreat, quam vita vaga
& deſultoria, incerto lare, nulla ſortunarum

ſede; cumque communis ſobolis educatio

commodiſſime inſtitatur coniunctis vtrius-
que parentis operis; ac cohabitatio continua
plurimum contineat iucunditatis inter coniu-
ges bene compoſitos, per quam etiam marito

certius de caſtitate vxoris conſtare poteſt: igi-
tur in id quoque fidem marito dat vxor, quod
viro continuo cohabitare, adeoque in arctiſſi-
mam vitae ſocietatem, eandemque familiam

cum ipſo coaleſcere velit. Cui ipſi & mutua
promiſſio de tali inuicem conuerſatione, qua-
lem indoles eius ſocietatis requirit, ineſſe in-

4

4

que ſexus conditioni maxime congruit, vt in
matrimonio viri conditio ſit potior, ſed & ma-

ritus familiae a ſe vtique conſtitutae caput ſit:

conſequitur, vt vxor in negotiis matrimonium

ac familiam concernentibus, directioni mariti ſit
obnoxia. Inde & mariti eſt, de domicilio con-

ſtituere, nec vxor iſto inuito peregre abire,
aut ſecubare poteſt. Taletamen imperium,
Xx 2 Aquod

mia.

1

324 DPk OFFICIO HOMINIS

quod ius vitae & necis, grauemque coërcitio-
nem, nec non plenam poteſtatem circa quae-
uis bona vxoris diſponendi, comprehendat, ad
eſſentiam matrimonii neceſſarium non vide-
tur; ſed iſtud ex peculjaribus pactis inter con-

iuges, aut ex legibus ciuilibus alicubi conſti-

tuitur.
§. V. Porro vti illud manifeſte legi natu-
rali repugnat, vnam mulierem pluribus viris
ſimul cohabitare; ita vt vnus ſimul duas plures-
ue uxores habeat, apudslurimas gentes, & in
ipſo quondam Judaico Populo receptum. Ni-
hilominus ſi vel maxime a primaeua matrimo-
nii inſtitutione in diuinis litteris tradita abſtra-
hamus; ex ipſa tamen reca ratione conſtat. .
longe decentius iuxta atque vtilius eſſe, vnum
vna eſſe contentum. Id quod & vſus omni.
um, quas nouimus, gentium Chriſtianarum

a tot ſeculis comprobauit. L

De diuortio. §. VI. Nec minus natura tam ardtae con-

7

iunctionis oſtendit, matrimonium debere ſe
(1) perpetuum, & non niſi alterutrius coniu-
gum morte finiendum; niſi principalis pacti
S= matri⸗

§. VI. (1) Imo omne id, quod natura ac finis ma.
trimonii, citra reſpectum ad cuiusuis poſitiuae legis
conſtitutionem, aut pactum inter coniuges peculia-
riter initium requirit, huc redit, vt haec ſoeietas tan-
to tempotis interuallo duret, quantum educatio libe.
rorum poſtulat. Vide dicta ad J. N. & G. Lib. VI.
Cap. I. S. 20. net. 3. Ed, nouae.

1I7

22
mattimonia
terimn, (1)
Obmyet:

mulitiola del

efellum,
nerſan inten
miſſione ad
inter alias et
wortli contu
Alteriuscongl

eem morum

gesincitet,
monialis c
Craluidur;

—

.0(²) Hae ſu
ſunt & line e
eni UI ſo
lemn veneno he
Alit 2blolure
Periztntiotis
) olgamis 36

Es alürnedun,

milae, Vus t.

equitit quon

y gne
übile tali
wodi tanqua
e vt cum

tlumn elt,

MINIS
—
mmqnecheri
tem ciene.
omprehenlit
rium pon ſ.
Pabisintetn
8 alicubi oni

nifene lelnn
em plutbutſt
ſnul uu
hasgellsz ii
keceptn.
waela innin
eisthciun
tatone alitt
lius ele,
ol inN
mn Cheſtiun

tam Aliect
Aiun nk
Atetutios
neipels e
princh⸗

Aummiiiiii
urßzaſilm
ecollige n.
thier ſeinn
mrumellen

Mä
2

ET CIVIS LIB. II. CAF. II. 22 5

matrimonialis capita fuerint violata per adul-
terium, (2) & malitioſam deſertionem.
Ob mores autem male compoſitos, & qui eum
malitioſa deſertione eundem non producunt

effectum, ſeparatio duntaxat quoad thorum &

menſam inter Chriſtianos recepta eſt, ſine per-
miſſione ad ſecunda vota transeundi. Cuius
inter alias etiam haec ratio eſt, ne facultas di-
uortii contumaciam morum alat; ſed potius
alterius conditionis deſperatio ad commodita-
tem morum, mutuamque tolerantiam coniu-
ges incitet. Cetetum ob violata pacti matri-
monialis capita, pars laeſa tantum vinculo
exſoluitur; quod in altero cominuatur, ſiqui-

(2) Hac ſunt prinoipales diuortii cauſae z ſed poſ-

ſunt & aliae eſſe aeque contrariae intentioni contra-
hentium, & ſocietatis huius fini; vt ſi maritus uxo-
rem veneno necare voluerit, aut vxor maritum; ſ
adſit abſoluta ingeniorum diſcrepantia, &c. vid.
Operis maioris Cap. cit. . 22. Ceterum cum diuortio
& polygamia aeque compatatum eſt, ac cum nonnul-
lis aliis rebus, quae licet natura ſua non ſint abſolute

malae, vſus tamen earum multum circumſpectionis

requirit, quoniam facile illis homines abutuntur. Vid.

dicta a me ibidem 9. 24. not. 3. ad GROTIVM Lib.
II. Cap. V. §. 9. not. 10. Interim quoniam iſta inter

Chriſtianos nunc ſunt prohibita, ſemperque vt cre-
dibile eſt talia manebunt, quaeſtiones de illis iſtius-
modi tanquam pure ſpeculatiuae ſpectari poſſunt, ne-
que vt cum feruore de ipſis diſceptetur operae pre-
tium eſt. .

326 pD OFFICIO HOMINIS8

dem pars laęſa Nelit, & cum aleero in gratiam
redire dignetur.
De impedi. S. VII. Contrabere licite matrimonium, xbi
mentis cum jex ciuilis non obſtat, poreſt quilibet cum quali-
akan bet, ſi (1) aetas, corporisque conſtitutio matri-
matrimo:· monio habilis adſit; niſi impedimentum a liquod

nium irri- morale obſtet. Motaliter impeditur aliam con-

tum ted- iugem adſciſcere, qui, quaeue alteri iam con-

dentibus. iugi iunctus, iunctaue eſt.

De gradi. §. VIII. Sed & pro morali legitimarum
bus propibi nuptiarum impedimento habetur arcta nimis

tis cum afß. ſanguinis aut adfinitatis coniunctio. Quo nomi-

nitatis, tum
conſangui.
nitatis.

ne etiam (1) naturali lege nefariae iudican-
tur nuptiae inter adſcendentes & deſcendentes in
infinitum. Reliquas autem nuptias in limite

nanmsuctſs⸗ 2) puta, cum amita & matertera-

cum

—

beres, Eunuchi, illi, vel illae, quibus vitioſa quae-
dam eſt organorum conformatio &c Secus ſentien-
dum de ſterilibus, aut iis, qui prouectioris aetatis

ſunt, quam vt ſperare ſobolem liceat. Vide notam 4

ad g. 2. huius cahitis. .
§. VIII. (1) Vide dicta ad Opus maius de I. N.
G. Lib. VI. Cap. I. S. 3 2. not. 2. Ed. nouge. .
erſi nece ſſaria fecerit matrimonia inter fratrem & ſo.
rorem, fanquam per naturam ſuam abſolute mala
conſiderati nequeunt, niſi eſſentialem Iuris naturalis
immutationem admittere, & in perfectiones dinine⸗
impingere velimus. Vid. ad Operis maioris c. l.

34. not. I. ο3. Ed. nouae. Vnde & multo mage
. de

§. vII. (1) Vetantur ideo pueri ac puellae impu. .

(2) Cum vero Deus ipſe ſub initium huius vni-

4

1T. (

——

cum ſme,

ſal, ult
culurun le
Conſenſus de
Populorum
dam gradus
velut ſepem
ne ad hos ten

K. IX. C
nepotiiscert⸗
Gere lges cin
Tint, in ſoroe
ina & circam
ldipet ſege
dinis caula,
Qꝛe liet e
men 95 qui 1
gitimum m.
lltemeiuen
mattimonii!

—
de omnidas
Knntn
trimoniumel
Vero leges
uum conttn
Aae Non
uunt.
lx. (
Ptogenititile
unon gans

ET CIVIS LIB. II. CAP. II. 327
eid in gu cum ſorore, item in adfinitate, cum nouerca,
ſocru, priuigna, non ſolum lex diuina, ſed &
tinmmm, cultarum leges gentium, & Chriſtianorum
ibet andu conſenſus deteſtantur. Quin & multorum
nfittidam. populorum leges ciuiles, remotiores quos-
Gentmn i adam gradus prohibuerunt, ad obiiciendam
Giuriunw velut ſepem prius dictis gradibus ſanctioribus, D
ealeiumm ne ad hos temerandos ita facile rueretur.
EE. IX. Ceterum vti aliis contractibus atque De ſolemni-
lilgiumn negotiis certa quaedam requiſita ſueueruntad bus ger le-
detut Ac dere leges ciuiles, quae ſi obſernata non fue-ges ciuiles
o. Qomm rint, in foro ciuili pro validis non habentur: monio re-
elatnei ita & circa matrimonium contingit, dum ali. quiſitis.
&nα Ccubi per leges ciuiles, honeſtatis & boni or-
hnuptinin dinis cauſa, ſolemnia quaedam requiruntur.
fut Quae licet extra ius naturale ſint, citra illa ta-

maen, qui legibus ciuilibus ſubiiciuntur, le-
— gitimum matrimonium non contrahent; aut
T rle e ſaltem eiusmodi coniunctio (1) effectus iuſti
, matrimoenii in ciuitate non habebit.
uibus ini D
Ec ſeels ⸗ X . X
roveclioſh JMMU . . 4 5
iceat⸗ de omnibus aliis paullo remotioribus gradibus aſſe-

EArendum eſt, quod in ſe nibil contineant, quod ma-
us altst. trimonium eſſentialiter illicitum reddat. Quod ſi
. vero leges matrimonia in quocunque hborum gra-
initiumn gquum contracta prohibent, hoc ob incommoda fit,
intettune quae non ſemper neceſſario ex ipſa! rei naturz

es
ſoam on „ fluunt.

tlen lun , 8.IX. (1) Sic c. g. liberi ex tali coniunctione
aſle progeniti iiſdem cum reliquis in bona paserna luri-
– bprus non gaudent, &c. L
nde .

iullit,

32 8 DkE oOFFICIO HOMINIs 11
§. X. Officium maritieſt, vxorem dilige- iuſſit, nren
re, nutrire, regere, atque defendere; vxoris, Neominls
maritum amere, honorare, adiutorio eſſe ei adſedumin
non ſolum in generanda & educanda ſobole, ut. Uier
ſed & in parte curarum domeſticarum capeſ- Au lberot
ſenda. Vtrinque autem indoles tam arctae Aluem, g
coniunctionis requirit, vt coniuges tam pro. mondumint
ſperae, quam aduerſae fortunae ſint ſocii, & bein
qua alterutri calamitas obtingat, ab altero ſinſtzyalr
fubleuetur; nec minus, vt prudenter mo. miut, in
res ad concordiam inuicem tolerandam ad. k, um
temperent; qua tamen in parte concedere ma tim lecit
gis vxoris eſt. l im erin
CAPVT II. urum. 4
DE OFFICIIS MVTVIS PA mütinntgn
RENYVM ET LIBERO- (Leuniz en
ran un X matrimonio prouenit proles: in quem ne
anentin conſtituta eſt poteſtas patria, (a) anti- .D d
ſtatus ad quifſimum iuxta ac ſanétiſſimum genus imperi, enineg
uentiti. gus patentum iuſſa venerari, eorundemque pras prind
() vid. ſe eminentiam agnoſcere liberi tenennur.
J. N. & G6. . II. Oritur imperium parentum in liberos
t 4 duplici potiſſimum de cauſa. 1. Quia ipaa —
Furga- lex naturalis, dum ſociabilem eſſe hominem erſt n

it, VI. 2

INIS

——

ET cIVIS LIB. 1I. CAP. III. 329

otem
endete; t
adiutorio lte
ucanda ade
ticaruin cne

oles um it
nondum intelligunt.

iugeztan ſt
e ſint ſoeii u
gat, 11 NMH
pkudente
tolerapcin
conceteten

I.
1LRO.

rlliin
tria⸗ 0 1
uim Puiß
ornenu
eneitt.

diſquirendum, trius ius in prolem ſit potius?

juſſit, naremtilut eu. curam mn liberorum: iniunxit: quae mentum , pa-

vt eo minus nes liget erur, tenerrimum ſimul triae pote-
adſectum in prolem natura iisdem implanta- ſtatis.

uit. Iſti curae exercendae requiritur potre-

ſtas libecorum actiones dirigendi ad ipſorum
ſaluiem, quam ipſi propter iudicii defectum

2. Deinde id i imperium tacito quoque con- .

ſenſu prolis nititur (1). Nam recte praeſu-

mitur, ſi infans eo, quo ſublatus eſt, tempo-
re, vſum rationis habuiſſet, ac perſpexiſſet,.
vitam ſe citra parentum curam, ac iunctum
ipſi imperium, ſeruare non poſſe; lubenter il-

lum in id conſenſurum, commodamque ſibi
tarum. Actu autem parentibus imperium
in prolem conſtituitur, quando illam tollunt,

educationem ab iisdem viciſſim fuiſſe ſtipula-

nutriuntque, & in commodum humanae ſo⸗
cietatis membrum pro virili ſormandam ſuſci-
Ppiunt.
§. III. Cum autem ad generationem ſobo- Vtrius ius,

lis non mater minus, quam pater concurrat, patris, an

adeoque phyſice proles vtrique ſit communis; atri⸗ in
quepnhy- P 4 'prolem ſic

ti
Super qua re diſtincte pronunciandum. Si orlus

enim extra matrimonium proles ſit generata, illa
primo matris erit; qui⸗ Pater heic niſi indi-
— cio

§. II. (1) Haec hypotheſis fundamento pariter: at-
que vſu deſtituitur. Vide quae monui ad JI. A. οσ E.

. Lib. VI, 6925. II. 5. 4. not. 1. 2.

Quanta ſit
in liberos
poteſtas pa.
rentum, vt
zalium.

3 3z0% pk oFFICIO HOMINI4Ss 17
cio (1) matris cognoſci nequit. Inter eos quiinduta
quoque, qui in libertate naturali, & ſupra le- eem, goam!
ges ciuiles degunt, Pacto conueniri poteſt, vt ubet, vtel
non patris, ſed matris ius potius ſit. lurji,
Sed in ciuitatibus, vtique per mares conſti- N lbeidsbe
tutis, cum regularitet contractus matrimonii meſccktuti
a mare incipiat, & is caput familiae ſit, ſbiptolpice
potius erit ius patris: (Gc vt licet proles Mzutſa
matri vtique reuerentiam gratumque ani- fuen ſiſiit·
mum debest; iuſſis tamen matris non oblige- xtendit,
tur, quae quidem non iniquis patris prac- viſcetalaten
ceptis repugnant. Defuncto tamen patre, erzteqlle
ius ipſius in prolem, ſaltem nondum adultam, er ſibſumt
matrti videtur adcreſcere: & hac ad ſecundas equlem
nuptias tranſeunte, vitrico; ſiquidem iple i in locerur, &
fidem & curam naturalis parentis ſuccedat. Et caped ſi.
qui deſertum, aut orbatum parentibus libhe- Vue&e
raliter educandum ſuſcipit, iure ſuo ab eo ar uietnr
lilem obſeruantiam exigere poteſt. Kigatonen
§. IV. Vt autem accurate intelligatur, em ieher
quanta parentum ſit in liberos poteſtas, diſtinguen- memot
dum eſt tum inter bpatre⸗familias ſi ſegreges, & hen lr
qui unker
—.,opovo— — cumdfunl
§ III. (r) Hoc ramen non ſemper locum habet. i. I.
niſi mater ſe quibus uis proſtituerit. Saepe enim pa- (cle cl
ter prolis EXtra matrimonium natae aeque certus eſſe Letatis in
poteſt. ac liberorum pater, qui ex matre iuſtis nu- Nang
ptiis copulata naſcuntur. Quo in caſu ſicut offcia 3 mir
patris & matris ſunt communia, ita vterque parem R
in educandis liberis auétoritatem habere debet; & ſi ciei
alter officio deſit, alteri cotum incumbit onus. igi⸗ bon

2

1
.

MIISI FT CIVIS LIB. II. CAP. II. 33 1

it. is qui in ciuitatem ſubierunt; tum inter poteſta-
4i, Ande tem, quam habet genitor, vt talis, & quam —
venitioctt habet, vt eſt capur ſuae familiae.
zusl. Patri, vt tali, cum ſit a natura iniunctum,
er maie al? Vt liberos bene educet, quo commoda huma-
dus utnn nae ſocietatis membra euadant, quousque ipſi
Pu ſaluei ſibi proſpicerequeant: inde tanta eidem in libe-
en lerdi vos poteſtas conceſſa intelligitur, quanta ad hunc
genmgki hfinem ſuſicit. Quae haut quaquam eousque ſe

tisnon lg extendit, vt parentes prolem intra materna
nb zant ſe viſcera latentem elidere, aut editam abiicere
tanrl i necateque poſſint. Nam excitatur quidem

ndunun e ſubſtantia parentum ſoboles; vt tamen in
huc Ad ſennd aequalem conditionem humanam cum illis

orten pe locetur, & iniuriae etiam ab ipſis parentibus B
lan Co.apax ſit. Neque etiam haec poteſtas ad ius “
ntisſucteen : . . ,
ebe vitae & necis, ex occaſione delicti exercendum,
e vilgetur porrigi, ſed ad modicam duntaxzt cꝛ “
le ſid di ſtiigationem; quippe quae verſatur circa aeta⸗
pel⸗ tenm teneram, in quam tam atrocia del'cta,
te ineleuu quae morte ſint expianda, vix cadunt. Sed ſi
ludog tamen citra ſpem emendationis omnem diſci-

ia A plinam pertinaciter adſpernetur puer, poterit
. domo patria eiici, atque abdicari.

§. V. Iſthaec porro poteſtas, ita preſſe ac- De poteſta-

werhen cepta, conſiderari poteſt iuxta diuerſitatem te bPatria in
e erin / —— prima aeta-
e un aetatis in liberis. . e ſibero
„ —RN 4 .2 1 „.
—☛ Nam in prima aetate, vbi immaturus ad- rum. M
nſiſench huwuc rationis vſus eſt, omnes liberorum actiones .
1 tengte A directioni parentum ſubiacent. Quo tempore,
bete dehen ſiequid bonorum ab aliis in impuberem transſe-
mbit oni⸗ ratur,

)

1

3 32 Dk OFFICIO HOMINIS

1TI

“ II. §. 10. nit. 2. .

ratut, id parens loco filii acceptare, & admi- tempetatum
mirare debet; vt tamen dominium ipſi filio & aanlu
adquiratur; etſi, vt fructus patri cedant, ad (guibusdame
plenam vsque filii aewtem, aequiſſimum ſit. neci, ercal
Sic & quod ex filii labore lucri aut emolumen. mobiinnilt
ti prouenit „ id merito ſibi pater vindicat; ; ionte par
cui ex aduerſo filii nutritio & educatio i᷑ incum- abdem bor
pit. uu dpprel
In adulia §. VI. In adulta aetate, licet liberi pleno mollitiem
aetate. iudicio praediti ſint, cum tamen patria pote- iin, ineriti
ſtas commodam educationem & gubernatio pytti tamtti
nem liberorum pro ſcopo habeat; patet, ald- tellusinpor
ultos quoque liberos auctoritatem parentum, tan- .VIII. 8
quam prudentiorum, ſequi debere. Et qui vult erleſit, E
ex paternis bonis ſuſtentari, ac in ea deinceps vel Aeti
ſuccedere, neceſſum eſt, vt ad familiae pater-⸗ (ſluſty,
nae rationes ſeſe adtemperet; quam moderati Cebitun mna
vtique penes patrem eſt. uurentuc
De poteſta- S. VII. Ceterum patres, qui nondum in ciui- uut rariſime
te patrum, tates conceſſerant, quatenus familiat apita, in chtmtum
“ 1. n. domo ſua aliquod inſtar principum gerebant. um eben
eum, ſecun- Inde & liberi in eerum familia adhuc haerentes, mun- led &
dum dife- (1) ipſoram imperium, tanquam ſummum, ve- eAncinne,
rentiam ſta- nerari debebant. Cornmodahr
rus nas=u“ Verum poſtea imperium iſtud ſamiliare, vti unnt, a h
lis, & ſtatus & alia iura, ad vſum & decus ciuitatum fuit atd cpiole er
ginilis. exi
tem.
§F. VII. (1) Suberat enim hic vel expreſſue, vel ta- aen Qo
eitus liberorum conſenſus. Vide I. N. & G. Lib. .M. rudt

eglintis nar

MINIS ErT CIVIS LCIB. IIL. Cc AF. II. 333
pite, An temperatum, & alicubi multum, alicubi parum
ininm znh de eo patribus relidtum. Inde obſeruamus, in
ni cedit, gquibusdam ciuitatibus patres ius vitae (2) &
equidimni necis, ex cauſa delicti exercendum, in libe-
autendum ros obtinuiſſe; in aliis id ipſum iis ademtum,
patet fillaa ne forte parentes ſua in liberos poteſtate in —R
educainnne fraudem boni publici, aut ad iniquam iſto-
rrum oppreflionem abuterentur; aut ne ob
cet lbei en mollitiem paterni adfectus diſſimularentur vi-
nen palliu ar tia . in exitium publicum eruptura; aut ne
gbenn. Patri tam triſtis ſententiae pronunciandae ne-
ent; atet,1 ceſſitas imponeretur. .
zulun/1 §. VIII. Sed vbi proles familia paterna plane De obliga-
, Lrqiu exceſſit, & vel nouam ſibi familiam conſtituit, eione libero:
vel alteri adiungitur; poteſtas quidem patria?uv etan-

1c iner beine „ V. „ 1 cihatorum
dlamtlinenit Joluitur, vt tamen ſemper pietatis & obſeruantiae erga paren:

vam allen debitum maneat; quippe fundatum in meritis tes ſuos.
parrentum, quibus paria facere liberi nunquam
wonen inü aut rariſſime creduntur. Et iſta merita non in
lu 6n, eo tantum conſiſtunt, quod parentibus liberi
4 cha vitam debeant, occaſionem omnium bono-
on rum; ſed & quod laborioſam ac ſumtuoſam
4 „esducationem eorum ſuſceperint, qua eos in
Nn, commoda humanae ſocietatis membra forma-
ſmiuee runt, ac ſaepe de mediis vitam commode &
lſen is copioſe exigendi iisdem proſpexerunt. H
— (2) Quod ius tamen longius vltra iuſtos ſuos li-
Niu, Kn mites extenſum fuit; quale quid apud Romanos in⸗
lerte 1 Primis diu obtinuit, ex principiis omni rationis &
M6. acquitatis naturalis fundamento deſtitutis,

7 2–

4

334 pk oFrICIO HOMINSs kIIl

Quibus ca- §. IX. Etſi autem parentibus obligatio edu- mimonüer
ſibus pater candi prolem a natura ſit iniuncta; id tamen- famlamte
iura ac obli. non obſtat, quo minus vtilitate prolis, aut imtellt, ei
as neceſſitate exigente, eiusdem adminiſtratio ene
fetre in al. alteri commendetur; ita tamen vt inſpectio- Ulephne
terum poſ- nem ſibi in iſtum delegatum parens reſeruet. aluntur lie
ſt. Vnge & pater non ſolum Praeceptoribus idoneis iur. Quod
filii informationem recte committit; ſed & eun- bus, matrin
dem alteri adoptandum dare poteſt, ſiquidem ex Quen ,un
inde in filium aliquod ſit emolumentum rte- fetin vbi
dundaturmm. lienetate
Et ſi nulla alia ratio ſit prolem alendi, potius, incechta,
quam inopia extinguatur, pater eam oppigno-⸗ Mahebenut
rare, aut vendere in tolerabilem ſeruitutem poteſt; ucillun
ſaltem ſub lege retractus, vbi pater ad lautio. (. I. 0
rem fortunam peruenerit, aut quispiam ex co. nliktt,
gnatis iſtam redimere velit. Quod ſi autem que &anin
parens per inhumanitatem prolem expoſuerit cationemn it
& abiecerit; is, qui eandem ſuſtulerit atqdue menbta ſoe
educauerit, in paternum quoque ius ſucce. bicoriit
det; ita vt iſte alumnus filialem obſeruantiam cemalidon
educatori ſuo debeet. Altem, 5.
An proli, §. X. Vti autem pater prolem familia ſua eü- iununmi

ſine pattis cere non debet, educatione & auxilio iſtius ad- t
conſenſu, Ruc indigentem, cirra yauiſſiynas cauſas: itia kel
ex familia, & proles non niſi um bona patris venia ex ipſtusfja- dere L
aut matri-milia excedet (1). Ceterum cum liberi m. umn
toutlere tririmo-
contrahere M
liceat? — e

§. X. (1) Niſi v. c pater ex nimia moroſitate ani: umiemai
mique aſperitate, conſenſum dencgauerit proli; Acbete kn
propter

MINIS

—

1s0bligetoer

tncha; id ine
tate prolt⸗ 4
m admninikaaua
en rt inent
parens ten
egtorln i
bt; ſed dn
, kacidene

nolumentune

alenliß in
Cter eun i
ſritunn
ipatet 2d hun
guicpianen⸗
Qodl e

rolem eolt

hſuſthlettun

voqte iph

enfunliß 4

juuilo iin D
ſnu lß

deniter

ncun lbeß

innanin⸗ 7

7, Plol
Zõ

ot

excedere familia contendenti.

ET CIVIS LIB. II. CAP. III.. 335

trimonii fere contrahendi occaſione paternam
familiam relinquant; & vero parentum vtique

interſit, cui proles ſua iungatur, & ex qui-
bus nepotes ſibi proueniant: inde officium

filiale plane requirit, vt patris conſenſum heic

ſequantur liberi, nec eo inuito coniugi ſocien-

tur. Quod ſitamen de ſacto, inuitis parenti-

bus, matrimonium contraxetint liberi, iure
quidem naturali id irritun non videtur; prae-
ſertim vbi familiam paternam non amplius

iſti enerare velint, & alias conditio non ſit

indecora. Inde ſi alicubi eiusmodi matrimo-

nia habentur irrita aut illegitima, id ex legi-
bus ciuilibus eſt.

F. XI. Oficium parentum in hoc praecipue Ofßeia pa.

conſiſtit, vt liberos commode alant, corpus-"entum er-

que & animum per dextram & cordatam edu S liberos.

cationem ita forment, quo idonea & vtilia
membra ſocietatis humanae & ciuilis fiant,
probi, cordati, & bene morati. Item, vt eos-
dem ad idoneum & honeſtum vitae genus ad-
plicent, &, quantum ratio & occaſio fert,

fortunam ipſorum fundent & promoueant.

§. XII. Liberorum contra debitum eſt, pa- Offeia lie-
rentes honorare, j. e, reuerentiam illis exhi- rorum erga
bere, non externis tantum ſignis, ſed multo ?artentes.

magis

propter graues rationes, puta ad ineundum decorum

ac vtile matrimonium, vel aliam iuſtam ob cauſam,

64

4
336 DE OFFICIO HOMINIs

Eel

magis interna aeſtimatione, tanquam aucho.

ribus vitae, ac tantorum aliorum beneficio-

4

non

elk; inobian

rum; iisdem obedire, pro viribus inſeruire, ſenli ſſpl⸗
inprimis ſenio aut egeſtate confectis; ſine con- Pumcelern
ſilio & auctoritate eorum nihil magni mo- Miurtun her
menti ſuſcipere; & denique eorum moroſita- cum bellapal
tem aut vitia, ſi qua inueniumtur, Patienter mos lerck
ferte (¹). itz donata e
(um ptole,
*: Be g b E E s SN Ne entura, Eiſi
CAPVT W. poliſtutn
ie per ne
DE OFFICIIS ponIMNORkE/ äümnt,
ET SERVORVM. ull. Pror
autut ſerlii
§. I. kurmer
Origo con: Ponaune genus Rumanum multipliczti . wunnn
ditionis ſer- L coepiſſet, atque deprehenſum fuiſſet, .
"ilis, terci quam commode res domeſticae aliorum mini⸗
ſtarus ad. ſterio curari Poſſent; (a) mature introduétum rr.
(2) Vid. fuit, vt ad operas domeſticas obeundas in fa- 6 les 4
J. N & G. miliam adſciſcerentur ſam. 4 Qul
Lib. VI. S Quos e Nin
Cap. III. . atitticinin⸗
§. XII. (1) Ita tamen, ne talia approbent, mal- miot ninorne
. toque minus ea imitentur; quod aeque de eorum er- letaliſimo,
roribus intelligendum eſt, Fracſertim ſi citca graues itſki del tien
verſentur materias, quales ſunt, quae: ad religionem birun l
& morum doctrinam pertinent. Hic enim e con- amt, lucher
trario liberorum eſt, diligenter cauere, ne patentum uti, dooln
auctoritate ſenſim praeter opinionem in errorem o nodon
Pertrahantur. ionienen

IIINhSs XT cIVIS LIB. il. CAP. v. 337
tnqm Qos ab initio vltro ſeſe obtuliſſe probabile
ſotum bermi eſf; inopia adactos, aut propriae hebetudinis
nbis iſenn ſenſu; ſtipulatosque ſibi perpetuam alimento-
nlelts;nn rum & aliarum neceſſitatum praebitionem, in
lil mugnin perpetuum hero ſua miniſteria addixiſſe. Dein
eotum mii. cum bella paſſim increbeſcerent, apud pluri-
ummt, im mos populos receptum, vt quibus bello captis
vita donata eſſet, ſeruitio addicerentur, vna
cwunm prole, quae deinceps ex ipſis eſſet pro-
EERe uentura. Etſi apud multos populos nulla eius-
modi ſeruitus in vſu, ſed omnia munia dome-
. ica per mercenarios ad tempus conductos expe-
MATNWOER diunftdiiiir.
8.II. Prout autem ſunt (1) diuerſi velut De merte:
N. grvadus ſeruitutis, ita & poteſtias herorum, & aariis tem.-
ſferuorum conditio variat. dorfarin⸗.
Mrercenario temporario (2) dominus con-
gum mnif uentam mercedem, iſte huic viciſſim conuen-
etenſin ii x tam
ureind 6. II. (1) vid. GROTIVS de I. B. & P. Lib. II.
. (2) Qui lingua Gallica dicitur Valet vel Domeſti-
GC que. Refertur autem hos ad peculiarem contractum
locationis conductionis. Quanquam omnis ſeruitus;
61 maiot minoruc, accepto hoc vocabulo in ſenſu ge-
i hen, neraliſſimo, fundata ſit in conuentione aliqua ex-
leegtelk ne preſſa vel tacita, excepto caſu, quo leges aliqduem
ſeninſ n debitorum vel eriminis cauſa alteri hac ratione ſabii⸗
Uae4 lel ciunt. Sufficit nihilominus, pro intentione Auctoris
Hie ain, noſtti, quod mercenarii, etiam temporarii, ſint ali=
Aere rke quo modo membra familiae, quandiu contra eus loe⸗
gioten cationis conduétionis durst,

4

De ſeruis
perpetuis.

338 Dk OFFICIO HOMINIS

N

☚

11

tam operam debet. Et quia in eo contractu do-

mini melior eſt conditio, ideo etiam eiusmodi

miniſter domino, pro ratione dignitatis, re-

uerentiam exhibere tenetur, & vbi malitioſe

aut negligenter (3) opus fecerit, eiusdem
(4) coercitioni eſt obnoxius; quae tamen
ad grauem corporis adflictionem, multo mi-

nus ad mortem, propria auctoritate ſumen-

dam, procedere nequit.

8.III. Eiusmodi autem ſeruo, qui ſeſe vltro
alicui in perpetuum ſeruitium addixit, dominus

perpetua alimenta, & quae alia vitae neceſſa-

ria ſunt, ille huic viciſſim perpetuas operas,
(1) quascunque dominus praeſcripſerit, prae-
ſtare debet, & quicquid ex illis prouenit, do-
minso fideliter conſignare. In quibus tamen

virium & dexteritatis ſerui humaniter ratio-
nem habebit dominus, ne vires ipſius exce-
dentem laborem cum aſperitate exigat. Ca-

Rtigationi quoque domini iſte ſubeſt, non ſo⸗

4

lum
. (3) Aut vbi turbas dederit, ſiue inſolenter ſe gef ;·
ſerit, ſen damnum domino procurauerit. Vid. diéta

a me ad J. M. & G. Lib. VI. Cap. III. §. 4. net. 2.

Ed. nouae.
(A4) Aut ſi velit dominus, & factum id mereatur,

poteſt eum expellere.

§. III. (1) Modo nihil curpe aut iniuſtum contine

ant; id quod circa obſequium ſuperioribus P racſtan-
dum ab inferioribus, nunquam non fubintelligi-

turxr.

lum ad erpe
erſequeneo
& mranguill
Non tamen
guin pliro hn
ſeinit, Xipt
Fbi ſamilia e
lerit. Hed
legregem it
eItremace
..lV. In
ſerat al
Nokils adhr
guia ipſien
Lentaverant
noci ichne,

) ees
bleeſetgzeri
gue hec tati
Inlutlam a

lam Viiuns
i; quamtis
Aetur, Mrl
ninsdelge
* mlit,
ly.
llnee
E

NIISs ET CIVIS LIB. H. CAF. I. 3 29
Uebetntui lum ad expellendam negligentiam in opere
oetiamenm exſequendo; ſed & vtipſius mores ad decus
e dgrintn Se tranquillitatem familiae componantur.
„& dimmi Non tamen inuitus alteri vendi talis poteſt ;
ſeretit, ie quia vltro hunc, & non alium dominum ad-
u; gue e ſciuit, & ipſius intereſt, vtri ſeruiat. Si atrox
onen, mins delictum in alium extra familiam adqmitferit, in
nrireim ciuitatibus poenae poteſtatis ciuilis ſubiacet3
vbi familia ſegrex fuerit, (2) expelli inde po-
terit. Sed vbi delictum in ipſam familiam

e
o⸗, ſegregem ſit admiſſum, a domino etiam per
rt, xtrema coëtceri poterit.
al⸗ en 8S.IV. In iſtos autem ſeruos, qui bello capti De ſerwi
eipeinutl 6 fuerant, a plerisque durius agi coeptum; quo dbellocaprit
reſeihſeiß hoſtilis adhuc irae quid in eos ſupereſſet, &
ilis onen quia ipſi extrema nobis noſtrisque fortunis in-
In Gubun⸗ tentauerant. Quam primum tamen inter eius-
iunna modi victorem victumque (1) mutua fides circa
es ihld, 2 con-
drne em. — — — B – —
le ſubel, (2) Et detet etiam, ne dominus fautor ac defen:
ſor ſceleris exiſtimerur. Quod ſi laeſus, cui vtcun-
que hac ratione laedens deditur, vindicare nequeat
loeitllani iniuriam, aut nolit; poteſt igſe dominus, ſi viſum

fuerit, eam punire, tum qua caput familiac, tum
etiam vi iuris cuilibet in naturali libertate comperen-
N. M tis; quamuis hoc ius commune Aucor temere infi-
ceietur. Multo magis etiam hoc valebit, ſi ipſe do-
ldun o minus delicto laeſus fuerit; niſ forte expellere ſer
nuum malit. “ .R .

ite N
raueti-:
tocutalen 8

,tune⸗ §. IV. (1) Siue conuentio exprefl⸗ vel tacita, quae
utinl u“ hic ſemper ſupponenda eſt. Vid. J. M. & G. Lib. l,

i. h Cap. III. A6. &. noti meis, ex Ed, noua.

340 DE OFFICIO HOMINIS

conſociationem in fmniliam interceſſit, omnis an-
tegreſſa boſtilitas remiſſa cenſetur. Et tunc vti-
que iniuriam etiam taliter adquiſito ſeruo fa-

cit dominus, ſi vel neceſlaria ad victum non

ſuppeditet, vel citra rationem in eum ſaeuiat;

De aliena-
tione man-
sipiorum.

eundem occidat.

8S. V. Circa illos quoque ſeruos, qui belli-

ca vi in eam conditionem fuerant abſtracti, nec

non qui pretio emuntur, receptum, (1¹) vr
non ſecus ac aliae res noſtrae, in quemcun-

que placeret, transferri, & ad inſtar mercium
venire poſſent. Sic vt ipſum corpus ſerui do-
mini eſſe intelligeretur. Vbi tamen huma-
nitas iubet, vt nunquam obliuiſcamur, ſeruum

vtique hominem eſſe; adeoque nequaquam eum
ita tractemus, velut alias res noſtras, quibus

pro lubitu vti abutique, easque deſtruere poſ⸗

ſumus. Et vbi talem ſeruum alienare placet, ne

iis data opera, aut praeter meritum addicatur,
apud quos inhumana ipſum tractatio eſt manſura.

§. VI.

——

6. V. (1) Hoc ius alienandi non neceſſario ex na-

tura ſeruitutis, etiam quam quis belli iure ſubit, ſe-
quitur. Verum in regionibus, vbi conſuetudo iſta
inualuerat, cenſebantur ideo ſetui cum domino, in

cuius poteſtatem deſcendebant, eum in modum pa-

ciſci: modo tamen dominus, ſi alienare ſeruum pla-

multoque magis, ſi citra condignum delidum

2

£

cuiſſet, rationem aequitatis ac humanitatis, quam
ſuadet Audor, habeat, id quod conuentione tacits

ſtipulatum intelligebatur. Vid. dicta a me ad 1. N.
&£ G, Lib. Il. Cap. III. §. 7, not. 1. Ed. nouae.

. 1

—,

guae er ſerii

( iphaltco
muncipium
iUhoc Argun

corpus, ejn
er eo corpo
nalcitura Pl

in parentenn
hilbebet pt

(i Aendi ſd
Com igitur
podiprolici
ele gbent;

Aimentano

ere eidem

Prolt capite
intnio lend

itittetaion

Oue ihil habe⸗
ein eidem cor

Woqne prolt

leclperate te
uampnimun
ud, mediae
aumneplexen

emintelidi

modicohſen

ſeehine han

Utiſuze erpe

ET CIVIS LIB. II. CAP. Iv. 341

MINIS
ſi, m⸗ 8S.VI. Denique & id paſſim receptum, vt De condi-
1 brnen quae ex Jeruis parentibus naſcitur proles, ſeruilis tione bprolis
giſotme & ipſa ſit conditionis, pertineatque, tanquam ernr ne-
ad hnn mancipium, all dominum maätris. Id quod ze. ⸗
nemien iſthoc argumento defenditur, quod cuius eſt

ne orPus, eius quoque par ſit fructum eſſe, qui
ignun ex eo corpore prouenit. Et quia iſta proles
e ai naſcitura plane non erat, ſi dominus iure belli
eruo, zn parentem vſus fuiſſet. Et quia parens ni-
tantebiuce hil habet proprii, nulla ratio prolem eiusmo-
ceptum, di alendi ſupereſt, niſi ex bonis herilibus.
e, inede (Cum igitur dominus alimenta praebeat eius-
Mdinſree modi proli diu ante, quam ipus opera vtilis
ncrisſn⸗ eſſe queat; & ſequentes operae ſui temporis
Vbiummé alimenta non multum fere excedant: (1) effu-
liſng⸗/ ,1 gere eidem ſeruitutem, inuito domino, non

eneſucun, X 3 lice-
reklun, §F. VI. (1) Adiiciendum hiſce, quod parentes⸗
,Adlenge prout capite ſuperiori audiuimus, prolem, ſi nulla

ertun Aα alia ratio alendi ſuppetat, vendere poſſint; vnde exx
taive ,n; paritate rationis ſequitur, ſi ipſi ſerui fuerint, adeo-
Qque nihil habeant proprii, poſſe eos natam ex ſe pro-
„ lem eidem conditioni ſubiicere. Praeterea hic ipſius
AE quoque prolis tacitus conſenſus intercedit. Nam ſi
on naetliie recuperare talis iura naturalis libertatis voluiſſet,
isbelline ſtn quamprimum ad annos diſcretionis venit, ſigniſicare
ſbicni illud, mediaque eius rei quaerere debuiſſetr. Quod
eni aun Gomhn cum neglexerit, conſenſiſſe in ſeruitutis continuatio-
i molu nem intelligitur. Atque eo validius praeſumere eius-

=
=
S
— =

4

,aienneſel modi conſenſum licet, quod poſtulate talis liberta-

humm iulͤi, tem iure haud porerat, niſi reſtitutis ante domino ma-
l contenlit 3 tris ſuae expenſis, in ſui alimentationem factis; quae
eA . S reſti-

342 PDE OFFICIO HOMINIS

—

licebit. Manifeſtum tamen eſt, cum eiusmo-
di vernae nulla ſua culpa in ſeruitutem perue-
niant, nullum efle praetextum, quare iſti

durius debeant tractari, quam conditio perpe-

tuorum mercenariorum admittit.

E Ke d i N Re F: K R es A NeS

CAPVT v.
DECAVSAIMPVLESIVA
Pe ſenen-e Uanquam vix ſit iucunditatis quid at.
t0 ac dbti que commoditatis, quod per hactenus
Umo ſta- enumerata officia ſtatusque obtineri

tuum ad non polle videatur; (4) quare tamen morta-
uentitior.

(2) Vid.

reſtitutionis obligatio liquidiſſimo naturalis iuris

praecepto praeſcripta eft, a qua tamen, obſeruante
poſt GROTIVM Auctore noſtro, ipfe vix vnquam,
aut ſaltem non niſi longiſſimo tempore ſeſe liberare
euiler De cetero, quamuis natura homines fint

iberi, hoc tamen non obſtat, quo minus etiam na-

2

ſcentes redigi in ſeruitutem facto aliquo humano, cui

adtributa haec vis eſt, queant. Aeque enim natura-

liter homines ab omni ciuili imperio immunes exi-
ſtunt; nec & nihilominus liberi, ex ſubditis alicuius
ciuitatis progeniti, ſubditi & ipfi iſtius ciuitatis nal-
cuntut. 1 ðè.ð

les

11

——

les von conte

üdus, magt

tum nomine
Veſttvendum
x hilce e
ratio olhcior
len comitann
F. II. Heu

Der natuani

lita lanmt .
cumapettum
qnod leiplunm
me ꝛmat; ne
aem civile
inde ſbi Pror
Juam extra
md eratfutn
men cum na

bus homini

Oſkeizer hun
Undepotueti

—
l. (a
lecidil, ah⸗
Verbumretoe
enlt amplin
elt vocabylu
u otum ell
tieorum,
Ulihomn
ual halu,
.l. .

*

ET CIVIS LIB. II. CAP. V. 243

MINIS
— . . . ... . .
oum ein les non contenti paruis illis primis que ſocieta- J. N. & G.
nitilen en. tibus, magnas ſocietates, quze (1) ciuita- Lib: I.
un, gint tum nomine veniunt, conſtituerint, iam in- ab. .
9

dcondftd en ueſtigandum reſtart.
. EFr hiſce enim fundamentis deducenda eſt
ratio offſiciorum, quae ſtatum hominum ciui-
SEEEn em comitantur. .
JV §. II. Heic igitur non ſaffcit dixiſſe, hominem Non ſtatim
1 per naturam ipſam rapi ad ſocietatem ciuilem, vt cate Peiali⸗
Plil cugnetrrtens A, hemineim eietale anmnlezted e
. lit, e animal, poteſt, eum
D4NRDH qͤuod ſeipſum & ſuam vtilitatem quam maxi- per natu-
70. me amat; neceſſum eſt, vt dum vltro ſocie- ram ad ſo-
tatem ciuilem adfectat, aliquam vtilitatem La feigt.
inde ſibi prouenturam proſpexerit. Et quan- nilgin kerr:.

Cndlus⸗ 1 quam extra ſocietatem cum ſui ſimilibus, ho-
coleluk Mo erat futurus animal longe miſerrimum; ta-
choch u men cum naturalibus deſideriis & neceſſitati-
nec „ bus hominis per primas ſocietates, & per
eu officia ex humanitate aut pactis praeſtita ab-
uunge potuerit ſatisfieri; non ſtatim ex ſociali-
— V 4 tate
ino en —
tinen,iii⸗ §. I. (1) Ciunitas pro Corpore politico, ſeu ſocieta-

, Nei teciuili, apud probos auctores Latinos vſitatum eſt.
e eéVerbum vero Gallicum Cité, quod ei reſpondeat, hoc

.
4

e ole le. 4 100
er ſenſu amplius haud vſurpatur. Contra vſu receptum
8attitihn. . .
uogimmie eſt vocabulum Etat, quod manifeſte ex Latino ſa-
Aikoblnu tus ottum eſt, quoniam ſocietas ciuilis eſt ſtatus publi-
4 r ainit cgas eorum, ex quibus componitur. Vnde Juriscon-
etio inod ſulti Romani Jus publicum ſuum definiunt, quod ſit
4 lubliil “Fu: ad ſtatum rei Romanae ſpectans. DIGEST. Lib.

iin i Z, tit. 1. ,%. 1.5.2.

. 2

344 DE OFFICIO HOMINI Ns i

tate hominis inferri poteſt, eius indolem prae uum malici
ciſe ad ſocietatem ciuilem ferii. eent.
Tria heic §. III. Id quod planius fiet, ſi conſidere- F. 3.
conſide· mus, quaenam conditio ex conſtitutis ciuitatibus fetocils, an
tanda, apud homines proueniat, quid requiratur, vt quis cplur Vitia
vere dici queat animal politicum, i e. bonus ciuii: (proclie,
Juid denique deprehendatur in natura hominis in. Nenetiqne
Aoli vitae ciuilis repugnans. . mini, mul
1. GJubiectio, J. IV. 1. Qui ciuis fit, libertatis naturalis uipnckant
in quam, iacturam facit, ac imperio ſe ſubiicit; quod tiblls eup
Jui ciuis ſi, jus vitae & necis complecttur, & cuius iuſlſu ambito, i
deſcendit. plurima facienda, abs quibus quis alias abhor· 1n, & vind
rebat, & omittenda;, quae vehementer adpe- luc gliſen
— tebat. Pleraeque etiam actiones ad bonum inlinztiom
ſocietatis referendae, quod ſaepe a bono ſingu- udio ſuo
lorum videtur diſcrepare. Atqui ad hoc prerr udeolu
inclinationes iam congenitas fertur homo, t ceathomo.
nemini ſubiectus eſſe, vt omnia ſuo agere ar- bushuman
bitrio, vt proprio commodo in omnibus veli-. bominepto
ficari velirt. .Vll. 0
2. Requifita §. V. 2. Animal vere politicum, i. e. bbo.
beni ciui. num ciuem, illum dicimus, qui iuſſis imperan.· —
tium promte paret, qui ad honum publicum Krr
omnibus viribus connititur, ac poſt illud pri- atlennm
uatum bonum lubenter habet; immo qui ni- 1lN
hil fibi bonum credit, niſi idem bonum quo- eue⸗
que ſit ciuitati; qui denique aduerſus alios ci.· ſmſi
ues commodum ſeſe gerit. Atqui paucorum a, aete
ingenia vltro ad hunc finem adtemperata in- ſnz gil
ueniuntur; maxima pars metu poenae vi ngan
cunque continetur: multi per totam vi- Nele⸗
tam.“ ers,/

AINI
Klndolenzer
41, ſt conlt⸗

Situtis ciutdit

i c. oiltts
atra hotenk

4 4
Dettatis munnt
ſabiicit;
r, Kclins!

8

goisaluilt

hementef
jones d bin

ſettur homnor

ni ſuogeet

inommnibin ſt

4 4
kticnn, 11
niiuſſzinſen

immngi

,deliß ii

lliſun⸗
enein,
nen ſun
vet totn
S

plura vitia pacem ſocietatis perturbare apta,

4
.

4 .

1

ET CIVIS LIB. I. CAF. v. 345

tam mali ciues, & animalia non politica ma-

nent. ðð
§. VI. 3. Denique nullum homine animal Naturalia
ferocius, aut indomitum magis, & quod in hominum
. vitia, pacem

. S 1 1 ſocieraris
ſit procliue. (a) Praeter delideria enim cibi perturbare

Venerisque, quibus bruta quoque ſolent com- apta.

mitti, multis homo agitatur vitiis, quae bru- (a) vid.

ta ignorant; vti eſt ſuperfluarum rerum inſa- ſupta Lib. I.
tiabilis cupido, &, ſaeuiſſimum malorum, Cap. III.
ambitio, viuax item nimis iniuriarum memo-.
ria, & vindictae ardor longo poſt tempore ad-
huc gliſcens, nec non infinita diſſimilitudo
inclinationum & adpetituum, & cuique pro

ſuudio ſuo extollendo peruicacia. Accedit,

quod eo furore in proprium genus ſaeuire gau-
deat homo, vt maxima pars malorum, qui-
bus humana conditio viuit obnoxia, ab ipſo
homine proficiſcatur.
§. VII. Genuina igitur & (1) principalis Vera &
. r. cauſa, Pincißalis

§. VII. (7) Hoc aliquanto genetalius eſt, ac mi-
nus determinatum. Vide, quae prolixius adnotaui
ad J. N. & G. Lib. EII. Cap. I. §. 7. net. I. cum adldi«
tamentis Ed. nouae. Conſuli quoque poterunt, ques
de origine ciuitatum tradir NODYIVS in duobus
diſcurſibus, altero de ure Qummi Imperii & Lege Re-
gia, altero de Keligione ab Imperio Jure Centium li-
bera; qui Gallice verſi ſub titulo, du Pouvoir des

Souverains, & de la Liberté de Conſcience, tertia vi-
ce prodiere in Collectione mea, ſub titulo: Kecueil

de Diſcours ſur diuerſes matiéres import. To. I.

346 pk OFFIcCIO HOMINI8G2s

cauſa con cauſa, quare patresfamilias, deſerta naturali
ſtituenda libertate, ad ciuitates conſtituendas deſcende-
mrum, rint, fuit, vt pracſidia ſibi circumponerent con-
tra mala, quae homini ab homine imminent. Nam
vti poſt Deum O. M. homo homini plurimum
prodeſſe; ſic & idem non minus obelle poteſt.
Et recte malitiam hominum, eiusque rem⸗e-
dium aeſtimant, qui in prouerbii vicem re-
ceperunt: niſi iudicia eſſent, vnus alterum de-
uoraret.
Poſtquam autem per ciuitates in talem ſunt

digeſti ordinem homines, vt a mutuis laeſi-⸗

nibus tuti eſſe poſſent: vltro deinde conſecu-
tum fuit, t eo vberius fruerentur commodis,
quae ex hominibus in homines prouenire apta ſunt;
puta, vt moribus a puero imbuerentur com-
modioribus, & varias inuenirent atque exco-
lerent artes, quibus vita humana copioſa &
commoda fuit reddita.
Sola legie S. VIII. Illuſtrior adhuc fiet cauſa conſtitu-
naturalis fe-endae ciuitatis, ſi conſideremus, alia media

uerentia „ . . .
non fuiſſe ſuffectura reprimendae hominum mali-
non erat . fuiſe ſuße Prim e m a-

ſuffectura iaté. Jß .
ſeruandne Quanquam enim lex naturalis praecipiat,

inter homi- vt ab omnibus iniuriis inferendis homines ſeſe
5 . . „ „ .
nes tran- ahſtineant; tamen eius legis reuerentia id prae-

quillitati. ſtare non poteſt hominibus, vt in libertate natu-

rali ſatis tuto degere queant. Etſi enim forte
dentur homines animo ita modeſto, vt, ne
impunitate quidem data, alios violare velint,
alii quoque metu prouenturi inde mali nbi⸗
, 1Itates

4

17
—
ditates ſuns
men er adt

opmne ius vi

Sfacipi

eeypellere au

Qvüne

tetn ſuam
Ipam ope
Vtut aliqu
inwicemte
G iudicia e
miter adltei
Kraabiisde
mittit.

.X.
busſausin
aliosiniur
Nini Mam,
iſtiinmal.
edueationie
Velaroblan
ibas tanta
Cutioliz a
Uina lento
wismortel
Aimpion
1epe vide
ugutel
mllia

IINIS

ET CIVIS LIB. II. CAP. v. 34 74

dektn ſen ditates ſuas vtcunque compeſcant: magna ta-
enduceſtn men ex aduerſo eorum turba datur, quibus
peA omne ius vile eſt, quoties ſpes lucri adriſerit,
innint N fiducia propriarum virium aut ſolertiae, qua
minifluum repellere aut eludere laeſos ſeſe poſſe ſperent.
8 bele e Quos vti nemo non cauere nititur, qui ſalu-
i tem ſuam amat; ita cautio illa commodius,
etbii icene

quam ope ciuitatum obtineri nequit. Nam
us dn vitut aliqui mutuo fidem dederint de auxiliis
. inuicem ferendis; ni tamen adſit aliquid, quo
gintle 4 iudicia eorum vniantur, & voluntates fir-
mutni miter adſtringantur ad explendam fidem, fru-
einge lfei Kra ab iisdem certum auxilium ſibi quis pro-. S
urc md mittit.
eonre d §. IX. Denique licet lex naturalis homini- Nec metus
boerenmt a pus ſatis inſinuet, non impune laturos, qui diuini Nu-

ent e alios iniuria affecerint: tamen neque metus di- conſeich..
mann co aini Numinis, neque conſcientiae morſus ſat vali- tiae morſus
dam deprehenduntur vim bhabere, quorumuis ho- magis ſufh-
calſr oii minum malitiae coercendae. Nam apud multos, ciebant ho-
mus, AMα¾. .,edueationis & conſuetudinis vitio, vis rationis mioum

. . 1. malitiae
ebommm velut obſurdeſeit. Vnde fit, vt illi praeſen- cεαο:

tibus tantum immineant, futurorum parum dae.

trls rrſi curioſi; ac non niſi iis moueantur, quae in
1s homm ſenſus incurrunt. Cum autem vindicta di-
euni1 uina lento fere pede ſoleat incedere; inde pra-
,Am uis mortalium praebetur occaſio, ad alias cau-
ein h ſas impiorum mala referendi; praeſertim cum
woeto⸗ ſaepe videant improbis affatim adeſſe, queis
tlren vulgus felicitatem metitur. Accedit, quod
vur nl, Kimuli conſcientiae, qui facinus antecedune
. 8 .

Cap. II.

34 DE OFFICIO HOMINISsS

—

non ita validi videantur, quam qui idem ſub-
ſequuntur, quando id, quod faum eſt, in-

fectum amplius fieri nequit. Enimuero pra-

uis cupidinibus reprimendis, praeſentaneum,
& ad indolem hominum probe adtemperatum

remedium in ciuitatibus reperitur.

Cνυνd⅜αο⁄d ,ds,doc.dsοοode ,
CcCApVT v.
DE IN TERNA STRVCTVRA

cIVIYATLVM.
5F. I.
1. Ad er. P) Roximum eg, vt inueſtigemus , qux ra-
iltatem. tione (a) ciuitates ſint exſtructae, ea-
neceſlarium rundemque interna compages cohaereatt.

ceſt, plure. Vbi illud primo manifeſtum eſt, aduerſus

homines mala ab hominum prauitate imminentia, ſin-

coniungi. gulis hominibus neque locum aliquem, neque
arma, neque animantia bruta, commodius

(4) Vid.
. N. & G. „ . . . .
Ui VII. & efficacius praeſidium potuiſſe ſuppeditare,
in longe diſtantia non feratur, neceſſum erat,

coniungi, per quos finis iſte obtinendus erat.

2. Neceſſa- §. II. Nec minus conſtat, eiusmodi ſecuri-

rim eſt, iw-tatem aduerſus alios homines praeſtare non
ſienem eo- poſſe duorum vel trium conſenſionem. Quia

rum multi-- —= .
zadinem ſe facile eſt, vt ad paucos hoſce opprimendos tot

ſe coniun-
gere, (Koriam ſpondere poſſint, quibus ſyes ſuccel.

conſpirent, quot certiſſimam ſibi de illis vi-

quam alios homines. Eorum autem vis cDum

—

---

——

ſus Einpu

ſeecgl dauna.
eelt, ihlgnen
iungere (1)
ſeszacceſſid
viori

H. II.
oponer w!
eunlenn fne
conlentiant
diuerla tena

empus conl

n, nox u
nutningeni,
bunt.
hiqum
Ad deſenſio
plieatutizt.
Uurnitxtem
Oportet, vt

Apacen

nisbonite
cumdonnn
Pare viſum

Kium,

.

AINIS

—

mqgiiden

Enimuctoe⸗
Ptaeſenmmmn
e adtempetund
titur,

1,
l.

V
M.

gemms, I

etuctten
8 ohaeteit
mel, Ant
mminent,l

oportet vt ſit conſenſus circa adhibenda media a
eundem finem idonea. Nam etiam multi, nige⸗ ongſenſies
conſentiant inter ſe, ſed diſtracti ſententiis in conſiliorum,
diuerſa tendant, nihil efficient. Aut licet ad fultus mein

„.

ET CIVIS LIB. II. CAr. vI. 349

—

ſus & impunitatis fiduciam ad adgrediendum
eſt datura. Igitur ad iſtum finem neceſſarium
eſt, inſignem hominum multitudinem ſeſe con-

jungere (1), vt paucorum hominum ad ho-

ſtes acceſſio, non ſit ipſis conſpicui momenti

ad victorium. —

g. III. Inter multos iſtos hoc fine coòëntes 3. Inter iſtos
. coëαε

. oportet Vt

tempus conſentiant, impellente aliquo adfe- aliquo ſin-
Gu, mox tamen, prout mutabilia ſunt homi- Sulos, qui
num ingenia & inclinationes, in diuerſa abi- antatem
ing 5 luntatem
bunt. H coetus age-
Bt quamuis pacto inter ſe promittant, quod re voluerint

ad deſenſionem communem vires ſuas ſint ad- cohibere
plicaturis tamen ne hoc quidem modo ad diu-

idoneo-

turnitatem iſti multitudini ſat cautum erit. Sed

oportet, vt quid amplius accedat, vt qui ſemel
ad pacem & mutuum auxilium, cauſa commu-

nis boni, conſenſerint, prohibeantur, ne poſtea⸗
cum bonum ſuum priuatum a publico diſcre-
pare viſum fuerit, iterum diſſentiant.

. IV. Ceterum in humano ingenio duo po- Eitia, quae

tiſſimum occurrunt vitia, quae impediunt, impediuet,

quo quo minus

14. .

§. II. (1) Multitudo haec maior minofue eſſe de-
bet, proportionate ad numerum coniunctorum ho-
ſtium, qui metuuntur. Vid. 1. N. & G., Lib. EII.
Cap. II. §. 2. 6um notis.

multi ſui

iuris diu in non dependentes, diu in communem aliquem
finem poſſint conſpirare. Vnum eſt diuerſitas

comunem

aliquem fi-

4

350 Dfr oFFIcCIO HOMINIS

k1

quo minus multi ſui iuris, & abs ſe inuicem

nem conſpi. nelinationum & iudicii circa diſcernendum,

rent.

incurrens malum infligere poſſit communi

Qua ratio.

ne vniri
multorum
hominum
voluntates

Poſſint.

quod ad finem eſt vtiliſſimum: cui in multis
eſt coniuncta hebetudo ad diſpiciendum, quas

ſententia ex pluribus ſit magis proficua; &

peruicacia mordicus defendendi, quod ſemel

vtcunque adriſerit. Alterum efſt torpor & auer-

ſatio vltro faciendi, quod vtile eſt, vbi deſit
aliqua neceſſitas, quae tergiuerſantes, velint,
nolint, ad officium faciendum ſubigat. Priori

vitio occurritur, vnitis in perpetuum volunta-
tibus omnium; poſteriori autem, ſi conſtitua-

tur aliqua poteſtas, quae praeſens & in ſenſus

vtilitati reluctantibus.

b. V. Vniri multorum hominum volunta-
tes nulla alia ratione poſſunt, quam ſi vnus-

quisque ſuam voluntatem voluntati vnius ho-
minis, aut vnius concilii ſubiiciat: ita vt de-

inceps pro voluntate omnium & ſingulorum

ſit habendum, quicquid de rebus ad ſecurita-

tem communem neceſſariis ille vel illud vo-

luerit.

De vnione
virinm.

§. VI. Poteſtas autem talis „ quae omnibus

ſit metuenda, itidem inter multos homines

nulla alia ratione conſtitui poteſt, quam ſi

omnes & ſinguli ſeſe obligauerint, quod eo
modo vires ſuas ſint adplicaturi, ſicut ille vo-

luerit, in quem omnes virium ſuarum dire-

Rtionem reſignarunt. Vvi

Pbiant
fid ſuerit
in wuliciſi
animatur,
(EPVII. P
e, )
Cretuon.
brimoe
bertate nat
2d cinitetet
ſeſuxul an
wymn
En alnin
fiuet mnutu
Angnli r
mon conle
manet,
K VlII.
Netun ſat
eende. De
lt, nuihilee
(Kmmuner
tuunturil

men naſce

—

w.
e

11
——

bs ſe innioen

nen aligen

nel iinſt
iſcernencon
cui in mol
endum, gun
probelus ,
, quol ſen
torr .
ek, wbid

dnd

bign Nid

ummune

1, K ooliu⸗
ns & in ſani

C conmn

jinum vMnn⸗

vam ſ .

gtui vni
ciat: in it⸗

us 40 CUrl⸗

ſel u B

reonniu

os hanmimI

elt, Olun
ei 5 l
ſeut len⸗
ſummdr

1

ſt,

ET CIVIS LIB. II. CAP. v. 3 5§1

Vbi autem & voluntatum & virium vnio
facda fuerit, tunc demum multitudo hominum
in validiſſimum corpus, ciuitatem nimirum,
animatur.
§. VII. Porro vt ciuitas regulari modo coale- Primum
ſcat, (1) requituntur duo pacta, & vnum de- adn se-
ctun. 8: eonſtituen-
Primo enim omnium illi multi, qui in li- Jda ciuitate
bertate naturali conſtituti intelliguntur „vbi regulari in-
ad ciuitatem faciendam congregantur, inter rerucniens.
ſe ſinguli cum ſingulis pactum ineunt, quod in vnum
& perpetuum coetum coire velint, ſuaeque ſalu-
tis ac ſecuritatis rationes communi conſilio ac du-
&tu adminiſtrare; vno verbo, quod velint con-
eiues mutuo fieri. In quod pactum omnes &
ſinguli vt conſentiant, neceſſum eſt; & qui
non conſenſerit, is extra futuram ciuitatem

manet.

§. VIII. Poſt iſthoc padtum oportet, vt dr. Decretum
cretum fiat, qualis forma regiminis ſit introdu- generale de
cenda. De hac enim antequam conſtitutum inrroducca-
ſit, nihil conſtanter poterit expediri, quod ad zegiminis
communem ſalutem faciat.
§. IX. Poſt decretum circa formam regi- Alerum
minis, altero pacto opus eſt, quando conſti- pactum ge-
tuuntur ille, vel illi, in quem, vel quos regi- nerale, quo

ſc ſ. id mutuae im-
men na entis ciuitatis confertur: quo quidem anα &

Pa to ſubditorum

45. VII. (1) Vid. dicta 24]. N. & G. rit. 71 cuf.
1I. §. 8. nof. 5. 6. Ed, nouae.

obligatio-
nes ſanci⸗
untur.

Defiaitio
exacta ci⸗
sitatis.

ciuitatis commiſſum, ſibi adſerere poſſunt.
Vnde Ciuitas definitur, quod ſit perſona mo-

352 PE OFFICIO HOMINIs

acto hi ad curam communis ſecuritatis & ſalutis,

reliqui ad obſequium his praeſtandum ſeſe obſtrin-

gunt; quo ipſo etiam omnes ſuam voluntatem
ſubiiciunt voluntati iſtius, vel iſtorum, ſimul-

que ſuarum virium vſum & adplicationem ad

communem defenſionem eidem vel iisdem

defetunt. Atque hoc pactum vbi rite fuerit
exſecutioni datum, tunc demum perfecta &
regularis ciuitas inde prouenit.

§S. X. Ciuitas ita conſtituta ad modum vnius
perſonae concipitur, vnoque nomine ab omni-

bus particularibus hominibus diſtinguitur at-

que dignoſcitur; habetque peculiaria iura ad

res proprias, quae neque ſinguli, neque mul-
ti, neque adeo omnes ſimul, citra eum, qui
ſummum habet imperium, ſeu cui regimen

ralis compoſita, (1) cuius voluntas ex plurium

pactis implicita & vnita, pro voluntate bmunium
habetur; vt ſingulorum viribus & facultatibus 44
pacem & ſecuritatem communem vti poſſii.

§. X. (1) Hacc definitio perperam huc translata
eſt ex HOBBESIO de Ciue Cap. V. §. 9. qui tamen

principiis admodum diuerſis ab his, quibus Auctor
noſter vtitur, ſua ſuperſtruxir. Confundit enim ci-

uitatem cum ſummo imperante, aut ſaltem anſam iſt-

haec confundendi praebet. Vt igitur recte ſeſe ha-

bear, ſic immutari oportet, quod Ciuitas ſir corpus

morale, in quo commani conſenſu vna aut plures per-
ſonae conſtitnuntar, quarum voluntas OGv.

1

N
tanquamp
Pernumh
prontinil
cllit.
men ciuita
lgueiſtih
1e (1) pr
dem cire
Poeckint.
.All.
cunling,
lumuenne
letm ,
((Al (1
danich
durnt ore,
turus eſt,
uuli.
8 AI 1
is
atnt rin de
int, nemnod
Odlpitatio n
Vnanegoriun
llrillitas
eſaſkei

ledenlen

NIS

——

tir ii
n ſle n
n woluntaer
lorum,Um

licationein4

m vel ien
FTbi ie leit

in zefitld
dem circa negotia quae ad finem ciuitatum
ſpectant. l

modumtti
nine abomnt

ſtingulu
Cliaria 4
, neglen .

tta eutn, 4

acui legiv
erete r.

lt ſinb

er

ontete Mi
ſullu
tiſt.

n hie ne

9, ul Uuhel
4 ue

1 A
oinitetin/

41 ſin
lch ſel⸗
uiu,l
49 n N.

40.

4

partis ſaniora ſunt iudicia: aſt in concilio alia non
datur via negotia expediendi; cum ſinguli aequali

IF CcCIVIS LIH. II. CAP. vI. 353

§. XI. Exſerit autem ſeſe voluntas cinitatir, In Menar.
tanquam principium actionum publicarum, vel thia a un
per vnum hominem, vel per vnum concilium,;
prout in illum, aut hoc, ſumma rerum fuit ciuitatis,
collata. Vbi penes vnhum hominem eſt regi-
men ciuitatis; ciuitas velle intelligitur, quod-
cunque iſti homini (cui ſanam rationem conſta-
re (1) praeſupponitur) placuerit; & qui-

§. XII. Verum vbi regimen ciuitatis colla- In quo teſſ:
tum eſt in concilium ex pluribus hominibus deat volun-
onſt 77 E tas cluitatis
conſtans, quorum quisque ſuam retinet vo- „ raliguit
luntatem naturalem; regulariter (1) ilud ha- formir pegi
betur pro voluntate ciuitatis, in quod conſenſerit minis,
„ naior

. 1
— 5 .

§. XI. (1) Praeſupponitut etiam quod talis leges
ciuitatis fundamentales non violet, nec alia ratione
abutatur poteſtate ſua, contra finem, ob quem con-

ſtitutus eſt, pactaque cuiusque ſummi imperantis,

qua talis.

§. XII. (1) Reuera quidem n0n ſempet maioris

iure ſuſfragium, prout tem capiunt, ferendi polle-
ant, nemoque imprudentior & imperitior altero ve⸗
lit habeti. Modo igitur inter certa concilii membra
conſpiratio non intercedat, neque alias circa prae-

ſens negotium ſuſpecta adpareant; publica ſane po-

ſtulat vtilitas, id ratum haberi, quod per plutalita-
tem ſuſſtagiorum conſtitutum eſt. Praeſtat enim,
ſubeſſe periculum, vt imprudentior aliquando ae
Halsat

W7

354 pDr OFFICIO HOMINIs

1

—

—

maior pars hominum, ex quibus concilium compo-

nitur; niſi expreſſe ſtatutum ſit, quota pars

concilii conſentiens requiratur ad praeſentan-

dam voluntatem vniuerſitatis. Vbi autem
duae ſententiae diſcrepantes pares ſint, nihil
agetur; ſed res in priori ſtatu manebit. Inter
plures ſententias diſcrepantes illa praeualebit,
(2) quae ſingulis diſſentientibus maior eſt;

modo in eam tot conſpirent, quot alias volun-

tatem vniuerſitatis per ſanctiones publicas re-
praeſentare polſun.

„

Quid intel- §. XIII. Ciuitate ita conſtituta, ille, in

ligatur per
cinem, aut
ſubditum, &
quotuplices
Knt.

quem imperium eſt collatum, prout eſt vel
vnus homo, vel vnum concilium paucorum,
aut vniuerſorum, Monarcha, Senatus, aut
populus liber dicitur: reliqui ſubditi audiunt, aut
ciues, vocabulo hoc latius accepto. Eitſi preſf-

us illi quibusdam duntaxat ciues ſoleant dici,

quorum coitione & conſenſu primo (1) ciui-

tas

ualeat ſententia, quam relinqui plane in ſuſpenſe
negotia, aut quotidianas circa decidendi modum li-
tes agirari, ðMMU
(2) E. g. Si vni ſententiae 20. ſufftagia faucant,
alteri 30. tertiae vero 40. poſtrema pracualere debet.
Ceterum de variis caſibus, qui hic occurrere poſſunt,
conferendum eſt maius Opus Lib. EII. Cap. II. §. 16.
17. &U G N& OTIVS deI. B & P. Lié. II. Cas. V.
F. 19. ſq. cum notis meis.

§ XIII. (1) Vid. ad J. W. & G. Lil, PTII. C5bũ.
I1.5§. 30. not, 3, Hd. nouae.

Eeg pkon

ili

uscoꝛluit
tuntz nem
vel ongine/
Velinntioci
ier hiſe
uj adell
cigitati ian
e ſine, v
Nang

Alzinpe
Pabentur,

tur,

W.

eiuitum

nlt iſperin

Omnibis h
doktmultp

lice Vit int

ſgi Natorali

1 tamen e

nen, inbe

iecellitig .

ninentonj
generi mi

9) In Ver
1

EE

Is EgEI CIVIS LIB. I. CAP vI. 555

—.—

Nilimn e Kas coaluit, aut qui in horum locum ſuccelle-
, qn dn runt; nempe patresfamilias. Sunt porro ciues
praeſenn⸗ vel originari, vel adſeititii. (2) Illi ſunt, qui
Vbi en vel initio ciuitati naſcenti interfuerunt, vel
es ſat, l qui ex hiſce ſunt geniti, quos etiam indige-
nebit. ln nas adpellari mos eſt. Hi autem ſunt, qui
prelliht ciuitati iam conſtitutae extrinſecus accedunt
us mict dia eo fine, vt fortunarum ibi ſedem figant.
otalu. am qui tantum ad tempus commorandi
ables. cauſa in ciuitate verſantur, etſi tantiſper
iplfius imperio ſubiiciantur, Ciues tamen non
habentur; ſed peregrini aut inquilini vocan-
e tur. H .
one . XIV. Iſta tamen, quae fuper origine Quo ſeniu
n baend ciuitatum tradita ſunt, non obſtant, quo mi- imperium
ngl,1 nus imperium ciuile (a) a Deo eſſe recte dica- iuile« Dee
iidine rur. Qum enim idem legem naturalem ab t.
tur. Qun id. gem naturalem ab 2) vig
. Mſf omnibus hominibus exerceri velit, & vero J. N. & G.
sblenti poſt multiplicatum genus humanum, tam hor- Lib. VII.
imo (1 4 rida vita inter homines prouentura fuerit, vt Cap. III.
fegi naturali vix vllus relinqueretur locus; cu.
— ius tamen exercitium per inſtitutas ciuitates
ne n Uifi egregie promouetur; ergo, cum qui lubet
endi nOd finem, jubere etiam cenſeatur media ad finem
neceſſaria, Deus quoque, mediante dicta-
achugit nu⸗ mine rationis, antecedenter praecepiſſe huma-
rulcr no generi multiplicato intelligitur, vt ciuita-
(2) In verſione Gallica originarii cines commode
. 16, 6 redduntur, naturels di pais, adſeititii vero matn-

.

Ata, le,

raliſez.

„

1

356 DE OFFICIO HOMINIS

, cinitae,
m elut animantu —
mo imperio v
tes, Auae ſumri Drum ordinem Auodne. krie
(Ccigbe er
zonſtinn litteris expreſſe adprobat 5. atdſi. ne
1 Qimoniam peculiaribus legibus ſan tnmd
ſan

ſe teſtatur. Fulliuem
bique illud peculiaritet curae e iet
ασπννv ciigerequen
ααuιοoοv llleſlnitze
Sͦ́ÿMðMUͤ CAPVT VII. itis plolin
1 ((lUI.:
DE PARTIBVS SVMMI uselt, t
IMPERII. ((ooeturicin
bominib
§. I. 4 ibu Aen. Idw
ibus brenn
ſint ſummi imperii, & qu unenn in
Paneigiun 0 re en darli vis in EE monſulheit
uo deduci ĩſerat, (4): ex natura & Un carundem 14 “ ni
Pe 8. II. 1. In ciuitate omnes ſuam voln un
imperii.

erantium, circa ne- ſurunt,
(a) Vid. Err: „ quod re⸗ nitmnpe
Lib. VII. Koigitene ,quicquid ui ect, zaun it, ſegeh vi
C. ſſit, neceſlum e vt im
6, 12 i. H ipſorum circa talia ſi vle 2
c, Iſud igitur faciunt non ſolum per m telcarn er n
directa, circa negotia parti n; nri⸗ 8
ſingulos er generales regulas, vnde omni ie N
ſed etiam p. te agendis omittendisue conſtet. 8 4
Efa ein ſolet , ld cuique ete
e

in 100

—

2
1

1N1s ET CIVIS LIB. II. CA, vI. 317
t animm, Ciuitate pro licito, quid pro 1 ) ilicito, quid
inen e pro honeſto, aut inhoneſto habendum; quid
, e cuique ex libertate naturali ſuperſit, aut quo
bus ſinet . modo quisque vſum ſuorum iurium ad tran-
eetun. quuillitatem ciuitatis temperare debeat; quid
ð” denique, & quo modo quisque ſuo iure alb altero
Mℳ.ℳ0n)α exigere queat. (2) Haec omnia enim liquido
AAefinita elle, ad decus & tranquillitatem ciui-
tatis plurimum facit.
VMAI. §. III. 2. Is porro potiſſimus ciuitatum fi- 2. Deete.
nis eſt, vt homines mutua conſpiratione & ſtare coafi-
ope tuti ſint aduerſus damna & iniurias, quae“
ab hominibus inuicem inferri poſſunt & ſo⸗
lent. Id vt obtineatur ab hominibus, qui-
, buscum in eandem ſocietatem coniungimur,
neiniuchne non ſufficit, vt mutuo inter ſe paciſcantur de
Duuen u iniuriis non inferendis; neque etiam vt nuda
ſuperioris voluntas ciuibus innoteſcat; ſed

amChNd Opus eſt metu poenae, & facultate eandem reprae-
n ine Jentandi. Quae poena, vt huic ſini ſufficiat,
e cut ita eſt temperanda, vt aperte maius malum
.* lun ſit, leges violaſſe, quam obſeruaſſe; vtque
peninßl Oℳ . 7 3 SZ adeo
A/ “S — . —
er mlii §. II. (1¹) Scilicct in rebus lege aliqua diuina, ſiuc-

ttvhn naturali, ſiue reueleta, non praeceptis vel prohibitis.
iun ni? Vide J. N. & G. Lib. VYIII. Cep . §.2. ſeq. Vbi etiam
juled I Auctor cum debitareſtrictione explicat, quae hic de
enlie ann poteſtate determinandi meum & tuum dixit.
. guct ag⸗ (à2) Hoc quoque manifeſtum eſt, ſolius ſummi
ben; l imperantis eſſie, leges wienbreti: . ache are, alyo-
“Kare & mutare.

358 DE OEFICIO H OMINIs —
adeo poenae acerbitas voluptati aut lucro, quod “ t
ex iniuria capitur aut ſperaaur, praeponderet. nbui
Nam non poſſunt homines non ex duobus ma⸗
lis minus eligere. Licet autem malti per im- pt⸗ THum
minentem poenam ab iniuriis non repriman- gen n
tur; id tamen inter minus frequentia haben- ur usint

dum eſt, quae plane euitare conditio humana denne
non patitur. ”JMJMV· ssä
3. De pote. S. IV. z. Quia etiam ſaepe controuetſise nringtn
ſtate iudi ſuper recta legum adplicatione ad facta fingu- einenn
ciaris. ſaria Oriri ſolent; ac multa accurate expenden- Eetentie
da occurrunt, ſi quid contra leges ſa ſtum eſſe Wid eiſe
dicatur: inde, vt inter ciues tranquillitas con- ince tetge
ſtet, ſummi imperis eſt, (1) lites cinium cogno- Me.
ſiere & decidere, ſingulorumque fada, que .Vl.
legibus contratia arguuntut, examinare, ac ih, umbe
poenam legibus conuenientem dictitare & er- (, abynn
ſlequi. “ us erſecut
4. De inze §. V. 4. Vt autem qui in ciuitatem coiue- ſumndin
deli & pa- runt, aduerſus extraneos tuti ſint, ſummi im- echnt

e⸗ ac fos. perii um cohlll
erum, — — — Mdiulitat
§ Iv. (1) Scilicet aut per ſe, aut per eos, quibus , qle müilt⸗

eam poteſtatem delegauit; ita tamen, vt in poſteriori eiglo
caſu ſibi extra ordinem reſeruet ius aggęratiandi, &S mdun
per viam appellationis cognoſcendi; niſi ſapremumnn lc
aliquod tribunal abſolute gaudeat iure, vi legis alicu- cetepot
ius fundamentalis publicae, ſine vlteriore appellatio- (vVn.
ne cauſas decidendi. Sed dantur quoque caſus ex- kenpor
traordinarii, vbi neceſſitas priuatis facultatem tri- E e
buit ſibi ĩpſis ius reddendi. Vid. GROTI VS de I. B. Munt; i
& P. Lit. I. Cap. III. 8. 2. & Lib. 1I. Cap. Ell. 5. 2. En ,inhe
num. 4. 5. cum notis meis. è

INIS

——

utlwcto

Pnneponcen.

Adoobes t.

nmaltiperin
hon teptimn
Bentis hib,

nditio hunn

e connnobeli
d fad lig

ges ſallune!

uqilituscr
i ſitiuf a
e ſil, u
eranitae
Sltet A

juitntem ait

unt, ſuom iß⸗

,glßs
tperegs i
=S
,,wrgfian
Alt t
iiaiie,
ne,1 ſgen
tetiole 4 1

tia, ab vno homine ſine miniſtris & magiſtrati⸗ 5 6
bus exſecutioni dati nequeant: opus erit, a di.
ſummo imperio conſtitui homines, qui ipfius
vice controuerſias ciuium examinent, vicino-
rum conſilia explorent, milites gubernent,

e

ET cIVIS LIE. I. CAP. vI. 359 7

perii eſt, congregare, vnire, & armare, aut eius
loco conducere, quot pro incerto numero & vi-
ribus hoſtium, ad communem defenſionem
opus viſum fuerit; rurſusque, vbi expedierit,
pacem facere. Cumque & belli & pacis tem-
poribus inſeruiant ſoedera, vt & commoda di-
uerſarum ciuitatum melius communicari poſ-
ſint, & validior hoſtis iunctis viribus repelli,
aut in ordinem redigi queat; penes ſummum
quoque imperium erit, vtrique tempori in-

ſeruientia foedera inire, vniuerſosque ſubdi-
iie erentr L

tos ad ea ſeruanda obſtringere, ſimulque ex-
inde redundantia commoda in ciuitatem deri-
uaſer.
§. VI. 5. Cum etiam ciuitatis amplae nego. 5 De iure

tia, tam belli, quam pacistempore occurren "iniſtros ac
B . . mag iſtratus

it en-

opes ciuitatis colligant & diſpenſent, ac deni- .
que vtilitati ciuitatis vndique proſpiciant.
Quos ipſos ſummus imperans ad officium faci-
endum compellere, geſtorumque rationes
poſcere poteſt ac debet. M

§. VII. 6. Quia porro nec belli, nec pacis 6, De zare

tempore, ciuitatis negotia ſine ſumtibus geri indicendi

poſſunt; ſummi imperii eſt, adigere ciues, vt eos- ere⸗ ve⸗
„ . D 14 n . tigalia,
dem uppeditent. Id quod variis modis con aliaque ad⸗
W 2 4— tingit: gia.

4

36 e bpE orricto HOMINIS

1

tingit: puta, (1) ſivel ciues aliquam Pono.

rum aut prouentuum regionis abs ſe inſeſſae

„y. De inre §. VIII. 7. Denique cumß ſingulorum adtio- .

goskrinas,
g in ci⸗
gitate tra-
duntur, ex-
ansinandi,

currere poſſunt, imo ſaepe reuera occurrunt abnſus
kinnilimi⸗ : ſiue quod nocere id falſo credatur reipu-

partem ad hos vſus ſeponant; vel ſinguli ciues
de ſuis bonis conferant, ſimulque, vbi opus

ſit, operas ſuas praebeant; z vel ſi vectigalia

imponantur mercibus, quae importantur ι
exportantur (quorum illud tamen magis ci-

datür.

ues, hoc exteros onerat); aut ſi de pretio re-
rum, quae conſumuntur, modica pars de deci·

nęs a ſua cuiusque opinione regantur; pleri-

que autem de rebus ita ſoleant iudicare, prout
adſueuerunt, & prout communiter iudicari

vident, pauciſſimi proprio ingenio vera & he-

neſta diſpicere queant: inde ciuitati expedit, Vv

publice eiusmodi doctrinis perſonet, quae cum re-

do ne & vſu ciuitatum congruunt, ſimulque

animi ciuium a puero iſtis imbuantur. Eius-
modi igitur doctrinas qui “ doceant,
ſummi imperii eſt tconſtituere (¹).

25. viI. (1¹) Reterri hue poteſt Jus venan au?
Fiſcandi, ius ecudendae monetae, ius emnia illa, quae

in medio relicta ſunt, in vniuerſum ſibi vindican-
di &c.

§. VIII. (1) Et ne tranquillitati publicae aduerſa

proferant, cauere. At in huius iuris excrcitio oc-

licae, quod nullum ipſi adfert detrimentum, & quod

nordi

2

H. lX.
natutalite
fomme ci ciui

“

Poiis ik
hollet;
Re motul
ſuggeſtionm
circayelm
etiam retil

(oOhcerhente

Cej. Iy.
i
lam lid. l
guad fuleh
ruiin Ita

E

I.

Probi ſum

0mhes
Demaleme
1e koret rei
Lhetienti
dumſt,
tiliutibu

Der etunti

Zularitate
tunn bon⸗
gune vee,
Küorum,
miiſkr
elen, 1

INIS
ignam baN
abs ſe illli
lbungoliar
ne, phi gn
ſi veckit
npottabtit
men megt 4
ldeßteion⸗
icapunce⸗

lonndt

gantutze

udicare, mn
Gnitet iulenn
pioven l
tai aii
t, (e Ne
t ,Uorl
unt. ;4.
blice dNeO

1A
. 1

ius
vomnu liß⸗
n ſhi inie

0ℳ*
is exgelld
iſs 4 ctiu

ſingulae penes vnum radicaliter eſſe debeant.

ZT CIVIS LIB. II. cAP. vJ. z61

§. IX. Sunt autem iſtae partes ſummi imperii De indiſſo-

naturaliter ita connexae, vt ſiquidem regularis lubili iſta-

forma ciuitati conſtare debeat, (1) omnes & rum ſumwi
imperii par-
tium conne-
5“ Nam

R—

potius inigne aliquando commodum eci conciliare

poſſet; ſiue quod hoc praetextu principes aut pro-
Ffis motu, aut ſceleſtorum quorundam hominum
ſuggeſtionibus adducti, inquiſitores agere ſuſtinent

circa vel maxime indifferentes innoxiaſue, interdum

etiam veriſſimas opiniones, religionem praeſertim

concernentes. Vide dicta ad I. N. & G. Lib. EII.

Cap. Il. 9. 2. not. 2. nec non NOODTII diſcurſum
de Keligione ab Imperio Jure Gentium libera, ſupra
iam Lib. II. Cap. §. F. 7. not. I. allegatum. Item
quae fuſe hac de re occaſione Zolerantiae ciuilis diſſe-
rui in Tractatu de la Morale des Peéres, Cap. XII. g.
9. ſeq. L
§. IX. (1) Et ſane ſi docti ſemper, ſapientes ae
probi ſummi imperantes exiſterent, penes ipſos

has omnes imperii partes, citra vllam imminutio-

nem aut modificationem, connexas ſtare, vtique e

rxc foret reipublicae. Verumenimuero cum, teſte

experientia, abuti illimitata poteſtate facile admo-
dum ſit, inde quae ex diuiſis aliquibus ſummi impe-
rii iuribus oriuntur incommoda, multo minora ſem-

per erunt iis, quae ab illa, quam innuit Auctor, re-

gularitate metuenda ſunt, vtpote quae in idea tan-

tum bona eſt. Nempe egregia illa eſt regularitas:

quae v. c. principibus ſuſcipiendorum tor non neceſ-
ſariorum, aut etiam iniuſtarum bellorum vires ſub-
miniſtrat: quorum haut experturi aerumnas ſubditi
eſſent, ſi poteſtas indicendi tributa ac conducendi
militem concilio populi, aut eiusdem deputatis, vel

1axD ſolidum, vel ex parte reſeruata foret.

362; DkE OFFI CIO HOMINIS

—„

— =

wione in ci- Nam ſi 1vna vel altera plane abkfuerit, mancum

it Tegu- erit impetium, nec ad finem ciuitatis procu-
Art.

vnum, reliquae penes alium; irregularem
rempublicam & male cohaerentem emergere
neceſſum eſt.

Es⸗ Ee E E N E Ne e E E

CAPVT VIII.

DE FORMIS REEFuPYELIL

LAE VM.

Vnde pro-

neniant di Ummumi imperium, prout vel in vno ho-
mine, vel in vno concilio ex paucis, aut vni-

aerſae for-A
mae rerum uerſis conſtante, reperitur, (a) diuerſas for-
i 1m: zzzas rerumpublicarum producere ſolet.
4
J. N. &

Sunt for illud indiuiſam & inconuulſum ab vna volun-
aé ciuita.

tis vel regu-

lares, vel ir-
regularer. irregularis forma ciuitatis erit.

Tres ciui- §. III. Ciuitatis regularis tres ſunt formae.
tatis regu. Prima, quando ſummum imperium eſt penes
vnum hominem , & dicitur Monarchia. Al-
tera, quando ſummum imperium eſ eſt Penes
conci-

laris for.
Koué6.

randum idoneum. Sin autem iſt:e diuidan.
tur, ita vt quaedam tadicaliter ſint penes

4 nutes, int

§. II. Sunt autem formæae ciuitatis vel regu-
Lib. Dl lares, vel irregulares. Illae ſunt, vbii imperium
Cap. V ſummum: in vno ſubiecto ita eſt vnitum, vt

tate per omnes ciuitatis partes atque negotia
ſeſe diſpenſet.. Vbi hoc non deprchenditur,

I1
concilium
ſtans, &.
Goſoummu
Minerup

Muar Dema

Potitur, di

..IV. 1
Gen eſteze
moctatem

(IN) quod
Iett, win

ſtt iempai,
lded & rer

ſcN Mon

ad adusin

Pipulu

lis, gecen
kempore
Poblicis .
mmodo vola

..lv.
biteic
R diunt cun

uum t ge

lie⸗ compr
Omni te
um aſki
nn ber ſe
DMüm. Vi⸗ .
olge,

IXIS8

—.—

etit tanen
nitais procn

e dindean

1 ſiunt en

ittegelaen.
emn eineen

erSe

PVYEII

7

vel in onn⸗
lei, autt
4) Cuen 1
ſolet.

tgne tegni

85 ſun ,mn
gumeten
m el

itis el H
biinhel
1 vnlun, 1
1 Mn e

it :

c.

IIr cCIVIS LIB. II. CAP. VII. 363

Concilium ex ſelectis duntaxat ciuibus con-
ſtans, & vocatur Ariſtocratia. Tertia, quan-
do ſummum imperium eſi penes concilium ex
vniuerſis patribusfamilias conſtans, & adpel-
latur Democratia. In prima, is, qui rerum
potitur, dicitur Monarcha, in ſecunda, Opti-
mates, in tertia, Populus.
8. IV. In omnibus hiſce formis poteſtas qui: Comparatis
Adem eſt eadem: ſed in eo inſignem habet com-harum tri-
mod tatem Monarchia prae reliquis formis, umm forma-
. . rum ciuita⸗
(1¹) quod in ea vt deliberetur & decernatur, i:·
id eſt, vt imperium actu exerceatur, non opus
ſit temporibus & locis condictis, ſed quouis

loco & tempore deliberari & decerni poſſit; „

ſic vt Monarcha ſemper in proxima ſit potentia
ad actus imperiiexercendos. Sed vt Optimates
& Populus, qui non ſunt vna perſona natura-
lis, decernant, neceſſum eſt, vt certo loco
S& tempore conueniant, ibique ſuper negotiis
publicis deliberent & decernant; cum alio
modo voluntas Senatus & Populi, quae ex con-

— ——

. IV. (1) Commoditas tamen haec admodum
dubia redditur ab incommodis, quae non raro eue-
niunt, cum ab vnius arbitrio omnia pendent Gete-
rum vt de rebus iudicium ferre liceat, non quatenus
idea comprehenduntur, ſed quatenus vere exiſtunt,
& omni tempore extiterunt, vniuerſim handqu⸗-
quam affirmari poterit, quod certa reipublicae for-
ma per ſe optima ſit, reſpectu quarumlibet natio-
num. Vid. I. N. & G. Lib. EII. Cap. V. . 2 1. not. 2.
Ed. nouae.

-
4

5364 Dk orrICIO HOMIMIS — 1
ſpirantibus maioris partis ſententiis reſultat, humutz ſ
cognoſci nequeat. r bomcintn
Quetupli. . V. Ceterum vti circa alia iura, ita & inenentee
cie ibt vi-circa ſummum imperium contingit; vt id ali: ull
l tWαι⅛ ubi bene, alicubi praue & imprudenter admi- ſfinept K
niſtretur. Vne fit, vt aliae ciuitates ſange, inpotduner
aliae morbidae & corruptae dicantur: etſi pro- giecheip
pter iſtiusmodi morbos, peculiares formas, primuntur
aut ſpecies rerumpublicarum comminiſci ne- Zumuran
ceſſum non ſit. Eorum autem morborum, (derunt,
quibus ciuitates infeſtantur, alii in homini- rdſcirin
bus, alii in ipſo ſtatu haerent. Inde alia vi- faumunr.
tia hominum, alia vitia ſtatus audiunt. “
Vitis ho- §. VI. Vitia hominum in Monarchia ſunt, ſi —((eati ſer
minum qui ſolium obtinet, regnandi artibus deſtitui- üaluui
. tur, nullaque aut non ſufficiente reipublicae Penrtin
*ci. cuta tangitur, eamque prauorum miniſtrorum s ſlol
ambitioni aut auaritiae lacerandam proſtituit; nyr
ſi ſaeuitia & iracundia idem eſt terribilis; ſi n.
etiam citra neceſſitatem rempublicam in ca- 4
ſum dare gaudet; ſi quae ad tolerandos ſumtus un cinitar
reipublicae conferuntur, luxu, aut per in- um pon
conſultas largitiones diſſipat; ſi pecunias ci-
uibus extortas praeter rationem accumulat; ſfſi —
contumelioſus, ſi iniuſtus eſt; & ſi quae ſunt eX
alia, per quae mali nomen principis compa- xuiduun
ratur. umotun ſt
2. In Ariſto- S. VII. Vitia hominum in Ariſtocratia ſunt, (à)
rsti. ſiper ambitum, prauasque artes via in ſena- cziüiin
tum patet viris improbis aut ineptis, excluſis umoppon

. . . . . . . 8
melioribus; ſi optimates faétionibus diſtra- ſaneter
huntur;

t ET CIVIS LIB. I. CAF. vIII. 36 5

iis ellu huntur; ſi plebe tanquam mancipiis abuti, &
boeona ciuitatis, augendo priuato patrimonio,
iuts, u? interuertere ſtudent.

tz 1i §. VIII. Vitia hominum in Democratia ſunt, 3 In Demo-

denttnn ſi inepti & turbulenti homines tucbulenter & *¾.
ite α importune ſententias ſuas tueri ſolent; ſi egre-
uu: ele giae & reipublicae non praegraues virtutes op-
reumn, primuntur; ſi per leuitatem leges temere fi-·
mminr guntur atque refiguntur; & quze modo pla-
nobnn, cuerunt, mox citra rationem diſplicent; ſi
inhi. fordidi & inepti homines rebus gerendis praaz-
Indedu“ ficiuntur.
nN. §. IX. Vitia hominum, quae in quamuis ci- Vitia homi-
chilmni nuitatis ſpeciem cadunt, ſunt, fi quibus impe num, quae
ibus eH rii adminiſtratio incumbit, officio ſuo negli- n qusamnuis
etegllu genter aut praue funguntur; & ſi ciues, qui- ccicm ca-
miniom bus ſola obſequii gloria relicta eſt, frenum Aunr.
mpellin mordent.
teniblin §. X. Aſt vitia ſtatus ſunt, vbi leges aut inſti- Vitia ſta;
licn hé tuta ciuitatis non ſunt adtemperata (1) ad ge-tus.
miſd nium populi, aut (2) regionis; aut vbi eadem ci-

,aur l⸗ ues
pecmis⸗
ccunnli,l . .
El gurſ §. X. (1) E. g. Si leges eo tendant, vt populus
seee necutiquam bellicoſus, ſed pacis artibus idoneus, ad
neips armorum ſtudium conuertatur.
ſ⸗ (2) Sic inconſultum omnino fuerit, commercio
ſnci a opificiis non fauere in regione ad eiusmodi inſtitu-
vin in en⸗ tum opportune ſita, taliumque rerum ferace, ex qui-
s, bus merces amplum lucium adferre aptas fabricare

ibes Uccat.

—”

366 pk OFFICIO HOMINIS

117

ues diſponunt ad (3) turbas internas, aut ad iu-
ſta(4) vicinorum odia imcurrenda; aut ſi eosdem

/

reipublicae ſeruandae ſunt neceſſariae, puta,

ſi per leges ciuitatis non poſſint non in imbel-

lem ſegnitiem reſolui, aùt inidonei ad pa-

cem ferendam reddi; aut ſi leges fundamen-
tales ita ſint diſpoſitae, vt per eas negotia pu-
blica non poſſint (5) non tarde aut difficulter

expediri (6).

S

X— =

aut leuitet tantum enormia delicta puniantur; veluti

in Polonia, vbi qui homicidium commiſit, ſoluta
30. marcarum wulta abſaluitur.

(4) Si extraneis iuſtitia denegetur, aut foueatut
Piratica æc̃c. 4

G) Vein Polenia, wbi dilſenſa vnius ex conſeiſt

abrumpuntur comitia; quae porro ſex hebdomadis

finiri deben?, quod quidem proponendis atque expe·
diendis ſingulis negotiis breuius iuſto eſt temporis in-

teruallum.

(5) Vt paucis quod res eſt dicatur, vitium ſtatus
eſt, quandocunque exiſtunt leges & conſuetudines,
praecipuis ſanae Politicae principiis contrariae. Quae
ſi ſpecioſo religionis praetextu fucata ſunt, co gra-

uiora poſt ſe incommoda trahunt. E. g. ſi toleretur

nimia multitudo clericorum, ſimiliumque homi-

num, qui ſub pietatis ſpecie moleſti ſunt teipubli;

cae, & diuitias cumulant, &c. Item ſi clericis po-
teſtas nimia ciuilis & eccleſiaſtica permittatur, qua
ſemper abuſi ſunt. & porro hoc vel illo modo ab-
urentur, magno reipublicone, ipſiusque religionis

XN.

lem multi pecl
ineptos reddunt ad obeundas functiones, quue

ita t vitiol
tioſos ſatus
ſtunnspopal
lercontiog.
nontam m
1dlectuma
lum imper
cuirel ter,
anmumn, a
timum Kebe
is leges ſele
ſenatule ee
inleriotem
(Otemtum

Aitecelere

weliotes,
nt. Den
gbidns negn
emocratia

ſeage fette

nitnte pebi
anid vor
Untbarerun
(quitur.
[ MI.
nanitaperl

. *
2

r cCIVIS LIE. II. CAT. VII. 367
——
48, aur Mn. §. XI. Morbidis einsmodi rebuspublicis Perperam
uſiedn multi peculiaria quoque vocabula adplicant; ſiepe taxa-
Rionesu ita vt vitioſa Monarchia vocetur YZ)rannis, vi- ur krneleas
tige, in tioſus ſtatus paucorum, Oligarchia, vitioſus reip. ſtatus.
onin in ſtatus popularis »Ochlocratia. Etii frequen-
LoneiArr ter contingat, vt multi per iſthaec vocabula
8fundmi- nontam morbum reipublicae, quam ſuum
s negotufe adlectum aut diſplicentiam in praeſentem ſta-
zutcllala tum imperantesue exprimant. Saepe enim
cCui vel rex, vel ſtatus Monarchicus diſplicet, .
V 4yrannum, aut dominum ſolet vocare etiam legi-
— timum & bonum principem, praeſertim vbi
inime is leges ſeuere exſequitur. Sic & cui dolet,
n ui ſenatu ſe excludi, cum tamen aliis ſenatoribus
* „KE inferiorem ſeſe haut quicquam arbitretur, per
contemtum & inuidiam ½11 illos vocat;
n, iu k quaſi dicas, Paucos quosdam, qui, cum nul-
la re ceteros emineant, in pares tamen, aut
ſer eheim- eltorts „non ſine faſtu, imperium exerce-
aeure ant. Denique ſuperbo homines ingenio, &
lttenaüif uibns aequa litas popularis inuiſa eſt, vbi in
Democratia pari omnes iure de republica ſuf-
in e fragia ferre vident, cum tamen in quauis ci-
anſn itate plebis maximus ſit numerus, Ochlocra-
rin tiam id vocant; quaſi dicas ſtatum, vbi vilis
, turba rerum potitur, nec egregiis viris, qua-
les ipſi ſe ducunt, aliqual braerogatius relin-

nius er lai

i uitur.
alen §. XII. Respublica regulari: eſt, in qua Vaniae ſpe⸗
ni, non ita perfecte vnio illa, in qua eſſentia ci- cies rerum.-
⸗ uitatis conſi ſtit deprehenditur idque non?¹blicarum
ngee irregula- 4

7

rium,

3698 DE OFFICIO HOMINIS

er modum morbi aut vitii in adminiſtratione
reipublicae haerentis, ſed vt publica lege aut
conſuetudine ea velut legitima ſit recepta.
Cum autem aberrationum a rectitudine infi-
niti eſſe modi queant, non poſſunt etiam irre-
gularium rerumpublicarum certae & definitae

ſpecies conſtitui. Indoles tamen eius ex vno

aut altero exemplo plane poteſt intelligi: v. g.
ſi in aliqua republica (1) ſenatus & populus
ſummo vtrinque iure negotia publica ttactent,

ita vt neuter alteri obnoxius ſit; aut (2²) ſi in

regno aliquo procerum potentia ita inualuerit,
vt regi deinceps non alio modo, quam inae-
quales foederati, ſubſint.

Quid ſir y. §S. XIII. Syſtema ciuitatum (1) vocamus,
fema eini. vbi plures perfectae ciuitates aliquo peculiari vin-

tatum.

culo ita connectuntur, vt ipſarum vires fere pro
vnius ciuitatis viribus haberi queant. Exſur=

gunt

6§. XII. (1) Talis erat ſecundum Auctorem no-
ſtrum reſpublica Romana, ex quo populus peculiares
ſuos magiſtratus, Tribunos dicos, nactus eſt. Vide
diſſertationem de Forma Keipublicae Romanae g. 24
ſeqq. inter diſſertationes Academicas in vnum volu-
men congeſtas, ac typis exſcriptas Londini Seane⸗
gum an. 1675.
(2) Tale nunc eſt Imperium Romano Germani-
cum, prout oſtendit Auctot in ſuo MONZAM-
BANO.
S. XIII. (1) In verſione Gallica commode adhi-
bentur vocabula, Etats ſimples, & Etats compeſet,
quorum alterum ſyſtema eiuitatum exprimit,

gunt auten
modo: vno
er vin l
XIV.
emetgit, g.
cohuention

eteditatis,

lubenttege
gnum non
legez ſund
niſttemur,
„W.
t, quand
ſelene ina
Gmmmiimp
Comtra extr
ſuomnium
detet ſing,
dengenti,

—
)⸗
unnige

3)
A W

34 llrn⸗

1

.

IRis EBT CIVIS LIB. iI. C A P. vII. 369
miniinn gunt autem ſyſtemata duplici potiſſimum
ubiealgen modo: vno, (2) per vommunem regem, altero,
n lt en per fvedus (3). VJMV
ae Alm conuentione, vel ex occaſione matrimonii, amgnn⸗
en einen hereditatis, aut victoriae, vnum & eundem rege emer-
tintelige habent regem; ita tamen vt ideo in vnum re-gens.
tuen gnum non coaleſcant, ſed ſingula iuxta ſuas
blicitckh leges ſundamentales a communi rege admi-
aut ei niſtremtur. 5
ita imim s. XV. Altera ſpecies ſyſtematum proue-Syſtema
, quunk nit, quando plures ciuitates vicinae perpetuo ciuitatum

wooe⅓ere ita connectuntur, vt aliquas Partes erd,
(1) em fſummi imperii, quae praecipue defenſionem tmergens.
Noetlini contra extraneos ſpectant, non niſi ex conſe-n
n araρ ſu omnium exercere velint; ſalua manente de
nt, ÿ retero ſingularum ciuitatum libertate & inde-
pengdentia,
uin Aucman u
miute,
g Aa CAbPVT
Nna 6
as in ounN M 7
lmhi

6mI (2) Quod accidit in Kegnis Angliae, Srotiae a
A Regnis Hipanias &c. 2 ⸗
G6G63) Quale olim Foedus XII. popualorum antiquae
commol 1 Achaiae, & hodie Confoederntas Prouincise Geigii,
4ℳ ftr Pagi Helnetii &e.
erptiai⸗

370 PE OFFICIO HOMINIS

4 8 —

7

CAPVT IX.

DE APIECLIONIEVS IM.
PERII 11TT.„.

Imperdem, I. E Abet (4) hoc omne imperium, ao
quo einits vnineria aliqua ciuitas regitur, in
regitut., 1· qualibet reipublicae forma, vt ſit ſummum, i. e.
emen in ſui exercitio a nullo homine, tanquam ſupe-
er ded riore, dependens, ſed ex proprio judicio & arbi-
(a) vid. trio ſeſe exſerens; ſic vt eiusdem actus a ne-
J. N. & G. mine, tanquam (1) ſuperiore, queantittii
Lib. VII. reddi.
Crr. vl. §. II. 2. Inde etiam eſt, quod idem impe-
2. Wemini “ 1.
mortalium rium ſit &ναοτ ο, ſen nemini mortali
obſtrictum ſtrictum ad reddendas rationes, eo cum eflectu,
Aſt ad red. vt ſi eas alteri non adprobauerit, poenis hu-
cendas a⸗ manis aut coërcitioni, velut a ſuperiore proe⸗
tione Gtis, eo nomine ſit obnoxium.
3. Legibus §. III. 3. Cui coniunctum eſt, vtidemſum-
hbumanis eſt mum
lIuperius.

–
3

.1. (1) Sedulo eſt obleruahda haec reſtrictio.
Quippe etſi in limitate imperio Monarcha in quibus
dam negoriis, populi concilio, aut eius deputatis
haud conſultis; nihil valide conſtituere poſſit; non
ideo tamen fege populus eſt ſuperior. Debuiſſet
nihilominus heic Auétor eca, quaeé limitato cum
abſolute imperio ſunt communia, diſtinctius ex⸗
Plicare. H

17

mumimpe

v albus

Iece non
lummoim
titione dep
Periltis ide
plo ſupetin
Ians quged
rüm maer
tumſt,

Proſcuum,

pont ſ2)

.IV. 4.
mnimnn ¹)

lomenit

einsdem
lberisparen
enter erene

lrias inte

H.lll. 1)
rlamertali
²) Quod
Potieten
gid hec ſee
IVNde 13
tis meis,
I. (r
8 unmi

Is 2Er CIVIS PIB. H. CAF. ix. 371
mum imperium legibus humanis & ciuilibus, (1)
vt talibus, ſit ſuperius, iisdemque adeo di-

15G N recte non obſtringatur. IRae enim leges 4
ſulummo imperio tam in origine, quam in du-
ratione dependent. Inde fieri non poteſt, vt
per iſtas idem obligetur; cum alias idem ſe-
ipſo ſuperius foret. Etſi vbi ſummus impe-
petit rans quaedam ciuibus lege iniunxerit, quo-
us tegim rum materia in ipſum quoque cadit, deco.
lt ſummmn⸗ rum ſit, & ad auoritatem legi addendam
„ungun Proficuum, vtad eadem iſte vltro ſeſe com-
dincichn ponat (2.,. MVUd
ſem dni §. IV. 4. Habet denique S& peculiarem ſancti-4 Sacrum
Ne, guenmin mwoninm 4 1) ſummum imperium; (2) vt non eſt & inuio-
ſolum eius iuſſis legitimis reſiſtere nefas ſit, ſed lakile.
vol ien & eiusdem aſperitas non ſecus atque 2 probis () Vid.

ini nnin liberis parentum moroſitas, a ciuibus ſir pati: 1. VII.

=

eo cun eri entet ferenda. Quin & vbi atrociſſimas in- Cap. vilII.
eit, Men, iurias intentauerit;, ſinguli potius fuga ſibi
iſnhetclett conſulent, aut quantamcunque calamitatem
AA Äà2 uſti⸗
M . III. (1) Adeoque non legibus naturalibus, aut
fundamentalibus ciuitatis ſuae.
— (2) Quod item faceré cenſetur & cenſendus erit;
s bre Ehi⸗ quotiescunque tanquam priuatus agit & contrahit ali-

chunο quid nec ſecus vo uiſſe agere de larauit. Vid. GRO-
lan uldh TIVS de I. B. & P. Lib. I Cap. XIV. §. 2. & 5. cum
lhete, u §§. IV. (1) Vide NOODTII diſcurſum de jare
Heniot, s Ndummi Imperii & Lege Regia, iam ſupra allegatum
ur ic,te Lis. I1. Cap. E. d 7. mar. 1. & dicta a me ad GRO-
4, H eTIVM Zis. I. Cap. . 5. 2. nvt. 1

P

372 DF OFFICIO HOMINIS

I
ſuſtinebunt, quam ferrum in durum quidem, qui mnii
ſed tamen parentem patriae ſtringent. Quidan el
Quid ſit §. V. Praeterea ſummum imperium in Mo. hibetein
imperium narchiis potiſſimum & Ariſtocratiis, alicubi bin dich
a5ſo unm. abſolutum » alicubi limitatum deprehendi- inquemecun
1 6 tur (2). nnmcon
Lib. VII. Ahbſolutum imperium Monarcha habere di- quelluete
Cap. IV. citur, qui illud adminiſtrare poteſt proprioex mnt. ke
5. 7. ſq. iudicio, non ad normam certorum ac perpe- puboſfunt2
tuorum ſtatutorum, ſed prout praeſens re- cxetceant,
rum conditio videtur exigere; quique adeo k, alenat
proprium ad arbitrium ſalutem reipublicae, tnad ſue
prout eiusdem tempora poſtulauerint, pro- menttem,
„ .. (Ccurart. olan ſee
Quomodo §. VI. Verum quia vnius hominis iudi- (end teſpe
ſummum cium ab erroribus non eſt immune, & vo-. ir.
eriten luntas in praua flexilis, in tanta cumprimis „NMρρv
suadat, libertate: quibusdam populis conſultum vi.
fum, eius imperüi exercitium certis limitibus eir
cumſeribere. Id quod factum, dum ad certas DE
leges circa adminiſtrationem partium imperi IINI.
in delatione regni regem adkrinxerunt: &
ſi quando negotia ſummam rerum ſpectan-
tia, quaeque in anteceſſum definiri nequeunt. —.—
inciderent, voluerunt ea ſuſcipi non nii eW.
praeſciente & conſentiente populo, aut eius- Non
dem deputatis in comitia conuocatis; vt eo Poue
minor occaſio regi praebeatur a ſalute regni 1. c
aberrandi. sü )
De diuerſi: §. VII. Solet denique in regnis occurrere upopuli
wodis poſi aliquod diſcrimen circa modum habendi regnum, Ueeſem
dendi impe- uHeldo

„

nIs Er cIVIS LIB. II. CA P. Ix. 373
———— 2 . — —
uunqtig qui non in omnibus aequalis deprehenditur.
ngent. Quidam enim reges dicuntur regnum ſuum

unnh habere in (1) patrimonio, ita vt illud pro lu-
mats, dcdd bitu diuidere, allenare, transferre poſſinrt .
6 deprleau in quemcunque voluerint (2). Quod potiſ-
ſfſimum contingit illis, qui armis regnum ſibi
chu baee quaeſiuere, ac ſuum ſibi populum ipſi fece-
ekaun runt. Reliqui autem Reges, qutvltro a po-
um eh Pulo ſunt adiciti, etſi ſumimo iure imperium “
ut prueeni exerceant, regnum tamen pro lubitu diuide-
iced re, alienare, aut transferre nequeunt; ſed in
n tean eo ad ſucceſſotes dimittendo; legem funda-
lauetin, 6 mentalem, aut conſuetudinem in populo re-
ceptam ſequi tenentur; eoque 2 quibusdam
homm“ certo reſpectu cum vſufructuariis compatan-

nmone, tur.
tunta cloſte e⅜ουυoSdασ αιRÜοο owvτονονNα
Enthaek B
ean DE MOoDIS ADQVIRENDI
O MPEERTLVM. INPRIMIS
Ninem 0NARCRHICIM.
kerun %= H Aa 3 §. I.
ifnii teſe 8S. VII. (1) Vnde & tale tegnum patrimoniale au-
ſalehi II qit. Non eſt sutem vllum regnum huiusmodi, ci-
opulo, tra conſenſum vel expreſſum veltacitum vopuli. De

tst gq0 fuſins egi ad GROTI* M ge Jure Belli ag Paceö
Cnegh Lib. I. Cap. III. J. 11 not. 4.
lut 4 N HH (2) Imo pro lubitu de eo diſponere; modo illud
. in populi perniciem non tendat. Haec enim exceptio
legns ol tacite ſemper continetur conuentione, qua vel maxi-
r el⸗ mne Deſpoticum imperium fundatur. HMD

— —

§. I.
Duplex eſt

narius ad.

mum conſtituendum conſenſus ſubielto⸗-

modus origi- Danduan ad quoduis Imperium legiti-

uirendi zum requiratur; (a) is tamen non vbique pari
imperii. modo elicitur. Interdum enim per violen-
Fir, Ga tiam bellicam aliqui adiguntur in victoris im-
Lib. VII. Perium conſentire; interdum vltro ad aliquem
Cap. VII. principem conſtituendum cjues accedunt,
De mode S§. II. Modus adquirendi imperii violentus ſo-

sdquitendi let vocari (1) ocuatio; quando ſcilicet ali-
quis (2) iuſta bellandi cauſa ſubnixus, fa-

imperii per
pecußatio⸗ . 1 .
nem belli Uente vi armorum ac fortuna, populum ali-

cam. qvuem eo redigit, vtipſius deinceps imperio
ſele ſubiicere cogatur. Cuius imperii legiti-

mus titulus non inde ſolum deducitur, quod

victor; ſi rigere belli voluiſſet vti, vitam pla-
ne victis adimere potuiſſet; atque ſic, dum

minore iſtos incommodo defunei patitur,
clementiae inſuper laudem nanciſcatur: ſed
G S&Dϊ quod

–

. —

—

cum, Conquéte.

(2) Verum etiam cum iniuſtum eſt bellum, tametſi

§. II. (1) Vſitatiſſimum vulgo vocabulum Galli-

adquiſitio huiusmodi in foro conſcientiae ſit illegiti-

ma, externo tamen iuris effectu gaudet, fundato in

hoc, quod humani generis tranquillitas, & defectus

communis iudicis inte: principes ac populos in ſtaru

narurali viuentes, tale quid requirat. Vid dicta ad
N. & G Lib VII Cap. EII. . 3. not. 4, Ed. nousc,

& ad GROTIVM LI. III. Cap. EII. §. 6. not. 2. &
Cap. XIX. 9§. 1I1. not. 1.—

ł

11

de quoc ea

quen iple⸗
fichonem

mnsalene M

Cellum taci
Gitionem,
gnaturus.
8. III.

tatur leytn

popolus Co

Mrrocettun⸗

mcen dehe

Poli fuerit
Uetit, Pron
confetuut,
K. IWV.
in, hani
luncho, dn

lcetad inn
elles rimnn
(orr woluun

nothen &

Umqe⸗ Ple

2efitnen

tantilber

yus Aple⸗

(Cumbant,

.
metkegni
ece
ulceſtur

ante, 1

hen

—

S ET CIVIS LI. II. CAF. x. 375

& quod cum altero in bellum deſcendens,
quem ipſe antea laeſerat, & cui aequarn ſatis-
m e. factionem praebere renuit, omnes ſuas fortu-
r ſalik . nas aleze Martis exponat; ſic vt iam in ante-
ceſlum tacite conſenſerit in quamcunque con-

Vbiuehr elir . ne e
ditionem, quam euentus belli ipſi eſt adſi-

per giltr.
Nalilen d. III. VItroneo autem conſenſu populi pa- De electio-
ratur regnum, interueniente electione, qua ne.

0
“ populus conſtituendus, aut iam conſtitutus,
ſclict id Vltro certum hominem ſuo iudicio imperii ca-
Abins,“„ Pacem deſignat; cui quando decretum po-
upklun . puli fuerit ſignificatum, idque ille accepta-
te Unrei uerit, promiſſo populi obſequio imperium
peti a corkerzut. dionem in ciuitate ſi De en,
Ccirnt, l §. IV. Electionem in ciuitate iam conſti- De inter
une tuta, ſiquidem illa ſuſcipiatur rege priore de- vegnis.
ün e functo, antecedere ſolet interregnum. In quo
“ licet ad imperfectam ſormam recidat ciuitas, dum
ng

laue:8 ciues primo tantum pacto inter ſe connectun-
lann n tur: multum tamen demitatis ei adhuc addit

nomen & adfectus communis pattiae, ciui-
— X N 2
bulam in umque plerorumque fortunae iſti loco fere

adſixae; quae bonos ciues ſubigunt, vt vltro
lumem tantiſper pacem inter ſe colant, & quamo-
e cyus ad plenum imperium inſtaurandum in-
,ind cumbant. Etſi magnopere ad incommoda, ex

. 2 2 * 2 . . —
i interregnis oriri apta, euitanda faciat, ſi in
e anteceſſlum conſtituantur, penes quos, ſolio

vVacante, interim reipublicae adminiſtratio eſſe
66mu1 debeat, 6 r U
Aa 4 8. V.

376 PE OFFICIO HOMINIS

11
De varia . V. Ceterum alicubi quidem, ſingulis ſocunte
elige ndi Monarchis defunctis, nouz inſtituitur electio; (ſone ſto
Tatt alicubi autem regnum ea lege in alterum con- partsglad
fertur, (1) vt citra nouam interuenientem zenius e
electionem in alios per ſucceſſionem tranſeat. Il- lbert deh
lud ius ſucceſſionis conſtituitur vel arbitrio nguinen
ipſius regis, vel arbitrio populi. VIII
De ſueceſ.· S. VI. Reges, qui regnum ſuum habent in mmnen 3
Lne rae. patrimonio, pro lubitu ſuper ſucceſſione poſ- fſacceſſon
regno patri- Iunt diſponere: quorum diſpoſitio eque, ac lumnede
moniali. priuatorum teſtamentum obſeruabitur; prae- impetio,
ſertim vbi abs aliquo regnum fuerit conditum mnullet
ac partum. Vbi licebit ipſis, ſi placuerit,
regnum inter pfures liberos diuidere, etiim —
filiabns non excluſis; immo & heredem inſti- VII.
tuere filium adoptiuum, naturalem, aut qui mämds
nulla plane cognatione ipſis eſt iun ſtus. littahet,
De ſureef g. VII. Verum vbi eiusmodi rex ſuper ſua anttetene
Sles, . ſucceſſione nihil peculiariter diſpoſuit, prao- natn
4 4%. ſumitur 1. eum nequaquam regnum ſecum gve inte
exſpirare velle; ſed vt nino in liberos ſuos nnon
propter communem mortalium adfectum id mmin
deuoluatur. 2. Dein, vt poſt ipſum Monar- unmtmeln
chica forma conſeruetur; quippe quam ipſe R
ſuo exemplo comprobauit. 3. Tum, vt re- Uyn .
gnum maneat indiuiſum 3 quippe cum diui- tu,
. 0O (contbli: 0
— uulen nd
§. V. (1) Etſi quidem ſolennis quaedam ſuſcipia- ſkri
tur inauguratio, prouti in compluribus regnis moris e eſlce
eſt; vbi tamen etiam ipſe ritus ſaepe longo demum nezſie
Poſt obitum poſttemi tegis tempore peragitur. etinre

NIS

Cirar eledn
Alerucncr.

ertentenen
1 ttanleit.
Vel Anin.

Uan habent

celiore t

io regle,4

S
ettemilu

ſiplirin
icete, eil

ereden .

lem, Aule

undtnt. M

er ſel
ſpolen D.
eghum ſSn
inlbernſi
a0lehen
ipbnn Nin
e Gluun
Tum, N
len ,

—
olunfi

jeuziu

ſucceſſionis originarie ab eiusdem populi vo-

ET cIVIS L 1B. u. CAr. x. 377

ſio cum regni iuxta & familiae regiae conuul-

ſione ſit coniuncta. 4. Praeterea, vt inter

pares gradu mas praeferatur foeminae, primo

gzenitus deinceps genitis. 5. Denique, vt
liberis deficientibus, ad proximum quemque
ſanguine regnum deuoluatur. Rr
§. VIII. In ills autem regnis, quae ab initio Varii modi
vltronea populi voluntate ſunt conſtituta, ordo "ccedendi

in regnes vl-
. . . tronea poßie-
luntate dependet. Qui vbi in regem vna cum li voluntate

imperio, ius quoque ſucceſſoris conſtituendi conſtitutu.

contulerit; (1) ſuccedet, quem hic voluerit.

Aa 7 VYdbi

— —.— -6

§. VIII. (1) In hoc igitur caſu ſucceſſor a rege no-
minatus vtique ius ſuum originarie a voluntate popu-
li trahet, vt cuius anteceſſor poteſtate id in ipſum
transfet endi gauiſus eſt; cum e contrario in regno

parrimoniali vnice a voluntate vltimi regis pendeat,

quod ſucceſſor regno praeficitur. Sic alienatio quo-
que in regno patrimoniali inter viuos aeque ac in ca-
ſum mortis poteſt inſtitui, quod neutiquam in regno
non patrimoniali locum habet; vbi rex deſignare
tantum eum poteſt, qui poſt mortem ipſi ſucceſſurus
ſit, idque vi clauſulae, quam hic Auctor noſter prae-
ſupponit, quae tamen, vt ipſe fatetur de I. N. & G.
Lib. VII. Cap. VII. S. I2. raro adnexa deprchendi-
tur pacto, quo populus ex mera voluntate imperium H
contulit. OTTO hic diſtinctionem ſuppeditat, quge
tamen fundamento caret. Dicit enim, ſi rex, po-

teſtate inſtructus a populo, contra ſalutem reipubli-
cae de ſucceſſione quid conſtituat, populum id omni-

no negligere poſſe. Verum idem quoque locuam
habet in regnis patrimonialibus. Etenim brutis ani-
malibus

.4

X
7.

37 8 P OFFICIO HOMINIS S=

Vbi hoc non fuit f⸗dum, id ius populus ſibi nlnt,
reſeruafle intelligitur. Cui ſi placuit in ele- tanqunbe
Ktum regem hereditario iure regnum conferre, 6X.
ordinem ſuccedendi vel ſimplicibus hereditatibus troheflie
conſimilem, quantum ſalus regni admittit, tegmiie
effecit, vel peculiari ipſum ratione tempera- nonecontn
nit. “ uusdiſcel
De ſucceſſ. §H. IX. Vbi ſimpliciter populus regem iuſſe- Pllosſan
ſione ſimpli- rit hereditario iure regnum obtinere, voluit occpuſii
citer veredi- quidem, vt regnum eo ordine deuoluatur, ß legiin
, quo priuatae hereditates; ſed non ſine aliqdu epencic
temperamento. Nam in hiſce fere vt a pri: Anegnum
uatis hereditatibus diſcedat fucceſſio in regnis, Pneeect;
ſalus ciuitatum requirit. 1. Vt regnum ſit mnaglitns,
indiuiduum. 2. Vt ſucceſſio ſtet intra eos. (t; Heet
qui a primo rege deſcendunt, (1) nec ad eius rimed
collaterales deuoluatur. 2. Ne ſuccedant, xl.
niſi qui nati ſunt ſecundum leges patriage, non (ſecee,
nothi tantum, ſed & adoptiui. 4. Vt in pari mime no
gradu mares praeferantur foeminis, etiam ma- mMatbbes
joribus natu (2). 5. Vt ſucceſſor reguum iu gun
agno- gudn deſ

--ð

malibus haud aequiparandi ſunt ſubditi, nec regnuum 8 hle⸗ .
cum poteſtate alienandi delatum, propterea pro etcludt,
re habendum eſt, qua quis pro libidine ſua vti & ab.
uti poſſit. Sic enim nec domino ſeruum ſuum tai —
modo alienare licet, vr eum in poteſtatem domini cpai Ralt
manifeſte aſperi & crudelis tradat. Vide ſupra Lib. Fide gic
II. Cap W. §. §. 7 C,. l
F. IX. (I1) Vide dicta ad J. N. & G. Lib. ElIl. X. ar
Cap. VII. J. 12. not. 4. Ed. nouac. . Dropiorgt,
(2²) Adde, vt inter plures mares aut feminas, in wontdi: t

Pat Rmtoan

IXIS

Popolusſt
lacuit in .

ucn conlene
herelltete
gni mitin

ne tenpet⸗

tegen ili⸗
ineke, whll

e deuoluau,

donlneiigtt
fere ſt1ſt
eCio nen
Vt tegnun

ſtet intta et

1) bec- 1Ge

Ne ucceln

3puttlte, M
4. Vrn
is, 1 un
cellor legnun

e

liti, ne

ne nmnl

1 1

E T cIVIS LIB. II. C AP. X. 372
agnoſcat, tanquam beneficium populi, non
tanquam beneficium anteceſſoris.
§. X. Verum quia facile inextricabiles con- De ſuecef-
trouerſiae oriri boterant , vter ex familia. 2ve incali.
regnatrice nuper defandum proxima cogna-
tione contingeret, Vbi ab auctore ſtirpis Jon-

gius diſceſſam fuerat: inde multos apud po-

pulos ſucceſſio linezlis introducta eſt. Quae in

hoc conſiſtit, vt prout quisque ab auctore ſtir-

pis regnatricis deſcendit, ita lineam velut
perpendicul:rem conſtituat; & inde quilibet
ad regnum vocerur, prout ipſius linea alias
praecedit; nec de vna linea in alteram fiat
tranſitus, quoad ex priore aliquis adhuc ſuper-

ſit; licet forte exiſtat, qui propiore gradu

roxime defunctum regem adtingat (1).
§. XI. Jucceſſionis linealis vſitatiſſimac ſunt ducceſſto li.
ſpecies, Cognatica & Agnatica. In illa foe- ealis eſt
minae non cxoluduntur , ſed poſtponuntur el Cogna-

1
maribns in eadem linea; ita vt etiam ad Sgnarten.

iplas fiat regreſſus, ſi mares potiori aut pari

gradu defecerint. Haec autem foeminas, &

ex hiſce natos, etiam mares, in perpetuum

excludit.,
. §. XII.

„

pati gradu conſtitutas, maiores natu praeferantur.

vigde dicta ad GROTIVM Je 1. E. & P. Lib. II.

Cap. VII. g. 18. not. I.
6. X. (1) E. g. Filius minor natu regis defuncti

propior gradu eſt nepote aut filio maioris natu prae-
mortui; at nihilominus hic filius aut nepos, excluſo

patruo aut patruo magno, ſuccedit.

3809 DpD OFFICIO HOMINSs

G

Quomodo g. XII. Vbi ſuper ſucceſſione in regno pa- pes, Vanzen

controuer. ppimoniali controuerſia oriatur, optimum fue- ünemintet,
ſiae ſuperr , darbi famili Si adminend
a cechone kit, (1¹) ad arbitros ex familia regia ire. si adminrmdl
in regno ſucceſſio fuerit voluntate populi conſtituata, um perii
ortae com- declaratio populi dubium tollet. MMetet inn
poni de- cendi,
beant, c ρνν. νννονορορú, ο: ααοαov„eenendeen Enimuer
CAPVT Xl. pereßa
S — me iplicon
DE OFFICIIS SVMMORVM Populi elt
IMPERANTIVM. irtutbos
⸗ Is in tan
8S. 1. MZ ſiciu
Fons gene- Uibus praeceptis oficium ſummorum im tem com
ralis officio. perantium conſtet, (a) ex indole ac ſine (AlIl 6

rum ſum- ojuitatum, nec non expenſis ſummi imperii mum el
eramium. partibus, perſpicue colligitur. FFienin
((A) Vid , II. Vbi ante omnia requiritur, vt im- litum,
J. N. & G. perantes ipſi diligenter diſcant, quae ad plenam (uites
Lib. VII. eius oficii cognitionem pertinent; cum nemo lau. ebenl n
cep. IX. dabiliter exercere poſſit, quod non probe di- Mnicen
tes nec(la- didicit. Vnde principi ſequeſtrand illa ſtur- (qr.
tio exactam dia, quae ad huncce finem nibil faciant. Cir-. uem
officii ſui cumcidendae quoque voluptates, oblectatio- tempeter
*
. —RNW— . . —RLDMW eſt, nor
8. XII. (1) Imo tum per accidens, & ad interim re;
ad priſtinam ſuam libertatem redit populus Ac pro unt
inde penes ipfum eſt, in iſto caſu controuerſiam di.
rimere; prouti oſtendi ad GROTIV M Lib. 11. Cap. ine, ci
PII G 27. not. 4. Quorſum & conferenda dicta ad ninN.
Anctoris maius Opus Lib. VII. Cap. VII. §. 15. not. I. hchi

*

Ed. nouae.

INIS

ne in ne

Optimum .
regi lte.
uli congin

MO
F

ex d. e
ſunn i⸗

bittur N!
cuctenit
Andn glle⸗
i bointO

tes, eit
N

rum periti: adulatores, nugatores, & qui
praeter inania nihil didicerunt, procul ar-

me ipſi conditio ſui ſtatus, ſubiectique indoles

XT cIVIS LIB. II. CAP. xi. 391
nes, vanaeque occupationes, quatenus iſtum cognitio⸗
finem intercipiunt. Ideo & in familiaritatem uem Kbi

admittendi viri cordati, rerumque humana- com parats
debent.

cendi.
Enimuero vt generalia prudentiae rectricis
prasccpia rite adplicare norit, quam penitiſſi-

populi eſt cognoſcenda. IIlisque praeterea
virtutibus cumprimis ſtudendum, quarum
vſus in tanta molis adminiſtratione maxime
conſpicitur; moresque ad tanti faſtigii digni-
tatem componendi.
G. III. Generalis lex ſummorum imperan- Generalis
tium eſt haec: Salus populi ſuprema lex eſto. regula,
Ea enim intentione in iſtos imperium eſt col- nnia ſam-
latum, vt per id procuraretur finis, ob quem oeesntium—
ciuitates ſunt inſtiturae. Inde credere iidem cia
debent, nihil ſibi priuatim expedire, quod comple-
non idem expedit ciuitai. Gtent.
§. IV. 1. Ad internam ciuitatum tranquil- Regulae
litatem requiritur, vt voluntates ciuium ita ſpeciales.
temperentur & dirigantur, prout ſaluti ciui- 1. Curan-

tatis expedit. Inde ſummorum imperantium dum, vt

4 ðê —= 1. luabditi ad
eſt, non ſolum idoneas ei fini leges praeſcribe gonos woras

re; ſed & publicam diſciplinam ita ſancire, vt componan-

non tam metu ſuppliciorum, quam adſuetu- tur.

dine, ciues ad legum praeſcripta ſeſe compo.-
nant. Ad quem finem quoque facit, curare,
vt doctrina Chriſtiana, pura illa & ſincera, in
“ ciui-

*

382 DE OFEEICIO HOMINIS

Wi

ciuitate vigeat; ac in ſeholis publicis talia do.
gmata tradantur, quae cum fine ciuitatum

conueniunt.

2. Vt ſalu- §S. V. 2. Ad eundem finem expedit, per-

rates ac ſcriptas habere leges perſpicuas & Planas circa
doneae le negotia, quae frequentiffime inter ciues ver-
ges conſti-

bus ſancienda ſunt, quam ad bonum ciuitatis

& cinium conducunt. Nam cum de eo, quod
facere, vel non facere debent, ſaepius per ra-

tiohem naturalem, quam per ſcientiam le-
gum homines deliberare ſoleant; vbi plures

leges ſunt, quam vt facile memoria compre-
hendi queant, & per eas prohibeantur ea,

quae ratio per ſe non prohibet; neceſſe eſt. vt
per ignorantiam, ſine vlla praua intentione,
incidant in leges, tanquam in laqueos. Quo
ipſo ciuibus per imperantes ſuperuacuum in⸗
commodum conciliatur; quod eſt contta fi⸗
nem ciuitatum. M
3. Vt leges §. VI. 3. Quia autem fruſtra feruntur leges,
rite exſecu- ſi impune eas violari tolerent ſummi imperan-

tioni man- tes: igitur horum eſt, exſecutionem earundem
dentur, .

cere: poenas quoque ſumere pro cuiusque facti
conditione, transgreſſorisque intentione &

malitia, nec ſine ſufficiente cauſa veniam in-

dulgere; cum iniquum ſic, & ad irritandos
ciuium animos eſſficaciſſimum, aequaliter me-
titos, ceteris paribus, non aequaliter tractare.

. VI.

procurare, vtque quiuis ſuo iure potiatur citra
lentas moras, eluſiones atque vexationes, efſi-.

Aqunmtar

. VII.
Cientumt, 9
pbenue qube
un mipen

non plog a0

Aulis, inge
tuantur. ſari ſolent. Non tamen plura legibus ciuili-

Gebenr obrj
elle intende
ponderetla

egibus ve

tem colnern
betlag iniut

tummimpere
ſe iningieg 1
(ohabitatio

Necdiſeri
kete gebent
bicineinſal

Kbitunttt

4. 8 NX.
Ciuitatisam
Vnusprince

niniſri in
nen piihi,

litenmin
Leltorum

ſedundt.
wiktiſu

XIS

—

ET CIVIS LIB. II. CAP. xI. 383

licis talince
ine cluitaun

expeclt, e
E lunajce
htet eines .
legibis C

ohumcinttdd

um eco gt
ſeepinspett⸗

ſcientiun k.

nt; Vb Pure
norta connte.

hibeintt 4

necele elit

ua intente.
liquecs.
Detuacliun H
Gn

erunturg

emt emi
Oriaturd
alionece
cuibsqlel

tentlnen

1 veplan 11
i0 iut

. lahtetr.

et td

4
4

8S.VII. 4. Vti autem nihil poenis eſt ſanci- 4. Vt in de-

ciendum, quod non ad vſum ciuitatis fatit: ita gna aone
poenae quoque ſunt temperandae, zt ad Enem ic mMenlata
„/, 1. , —— . . —Dpoenaruen
1ſtam Nroportionem habean; vtque adeo. ciues iuſtum ſey.
non plus adflictionis, quam respublica vtili. netir tem.
tatis, inde ferant. Decetero, ſi ſcopum ſuum peramen-
debent obtinere poenze, adparet, eas equsque um.
eſſe intendendas, vt acerbitas earundem Pprae-

ponderet lucro aut delectationi, quae ex facto

legibus vetito redundare poteſt.
§. VIII. 5. Quia porro hoc fine in ciuita- 5 Vt eiuium
tem coiuerunt homines, vt ſecuritatem ad- inter ſe in-
d. . . 1. . r uIcem ininu-
uerſus iniurias aliorum obtinerent; ſummo-„z, rohi
rum imperantium eſt, eo ſeuerius ciuium inter beantut.

ſe iniurias prohibere, quo faciliorem perpetiia

cohabitatio occaſionem ad laedendum praebet.
Nec diſcrimina ordinum ac dignitatum eo va-
lere debent, vt potentiores tenuior ibus pro li-

bidine inſultare poſſint. Sed & ſcopo ſummi

imperii aduerlſatur, vt ciues, quas ſibi factas

§. IX. 6. Praeterea quanquam ad omnia 6. Vt admu-

arbitrantur iniurias, priuata violentia exſe-

ciuitatis amplioris negotia immedate obeunda *ia cinitats
vnus princeps non ſufficiat, ſic vt neceſſario

viri probi
. . 4.. . 1 . & idonei ad-
miniſtri in partem curarum ſint vocandi: ta- hibeantur;
men vti hi omnem a ſummo imperante pote- ac in cos,
ſtatem mutuantur, ita & bene & male ab ipſis qui male
geſtorum imputatio vltimo demum in iſtum em geſſiſſs

. ,„ Jeprchenſi
redundat. Quam ob rationem, & quia prout fueſint, ſe.-

miniſtri ſunt, ita recte aut praue negotia ex- uere anim-

pediun- aduertatur.

3 84 DE OFFICIO HOMINIs

pecdiumur; ſummi imperantes tenentur ad

munia ciuitatis adhibere viros ſrobos & idoneos, &

in eorum acta ſubinde inquirere, eos denique. 6;ů&
Acicumeiſt
Gium pelendh

prout rem geſſiſſe deprehenduntur, praemiis
vel poenis mactare; quo ceteri intelligant,
non minore fide ac diligentia publicam, quam
propriam rem tractandam. Sic & cum praui
mortalium ad ſcelera perpetranda ſpe impuni-
tatis alliciantur, quae ipſis praebetur facilli-
ma, vbi iudices corruptionibus patent; fum-
morum imperantium eſt, in eiusmodi iudices,

.

tanquam ſautores ſcelerum, queis ſecuritas ci-
uium abrumpitur, ſeuere animaduertere.

Praeteres licet ordinaria negotiorum expedi-

tio miniſtris credenda ſit; ſummi tamen impe-

rantes querelis ac deſideriis ciuium patienter
aurem praebere nunquam detrectabunt.
7. Vt tribu. §. X. 7. Cum ad tributa & alia onera feren-
tia aliaqque da ciues nullo alio nomine teneantur, quam
en ſ n i. quatenus iſta neceſſaria ſunt ad ſumtus ciuita-
modo exi. tis belli pacisque tempore tolerandos: igitut
gantur; ac ſummorum heic imperantium officium erit,
quae colle- non plus extorquere, quam neceſſitates aut inſi-
Gta fuerunt, gnes reipublicae vtilitates requirant; &, quantum
in elns tci. heri poteſt, ita onera temperare, vt quam minime
keendan ciues isdem adfligantur. Deinde, vt iuſta in
tur. proportione deſeribantur, nec aliquibus ciuibus
immunitates concedantur in fraudem & op-
preſſionem reliquorum. Tum, quae colleltæ
fuerunt, in vſus reipublicae impendantur, non
per luxuriam, largitiones, ſuperfluam oſten-
H H tationem,

11
—
tationem, ²
prouidendon
leant, & gu⸗

KXI. §
Tuntesſubdit
eotum, qui

utem ſeipſo⸗

Tem curam
non ſolum
ſumtus ciuit⸗

tiamibure

umn conſictt;
Uidendurn

hane ün
quantum ſi
terti Eagu
eniont m,

gnemipſich
Aiis nontes
echantcarf

meni ſer.
mis Natiga

lum Prolen

ocandi cin

i ſumtus
uos Opes
miinte

epla.

1

INISAs

——

§ tenentat 4

1G ilmnnil
e, es eiſt
nnur, pkieni

ei imelign
öblicann ut

ic &cumge
d ſpeinpn⸗

ebetl ch

15 puenzl
usmmocl iutte
eis ſecll uc

animadlene

Ntiorum etet

mitamen in.

mnium iie⸗
recibun

dlinmi

nezntut, u
Aſummusc⸗
lerundds:g⸗
n offeinn 44

ET CIVIS LIB. II. CAFP, Xx. 38 ,5½

tationem, aut inania diſſipentur. Denique
prouidendum, vt erogationes reditibus reſpon-
deant; & qua hi non pertingunt, a parſimonia
& circumciſis ſumtibus non neceſlariis ſubſi-
dium petendum.
§. XI. 8. Quanquam autem ſummi impe- 8. Vt res
rantes ſubditos alere non teneantur (niſi quodf⸗ amiliaris
eorum, qui per immeritam aliquam calami eliſcat,
tatem ſeipſos ſuſtentare non poſſunt, peculia-
rem curam agere caritas iubeat); tamen quia
non ſolum ex bonis ciuium colligendi ſunt
ſumtus ciuitati conſeruandae neceſſarii, ſed
etiam robur ciuitatis in virtute & opibus ciui-
um conſiſtit; igitur illis, quamtum in ſe, pro-
uidendum erit, vt res familiaris ciuium gliſcat.
Ad hunc finem facit, ciues diſponere, vt,
quantum fieri poteſt, vberem prouentum &G
terra & aquis capiant; vt quae apud ipſos pro-
ueniunt materiis induſtriam adhibeant, aut
quem ipſi commode laborem obire poſſunt, ab
aliis non redimant; quod fit, ſiquidem artes
mechanicae foueantur. Maximi quoque eſt mo-
menti, mercaturam, & in regionibus mariti-
mis nauigationem excolere. Nec ignauia ſoo.
lum proſcribenda; ſed & ad parſimoniam re-
uocandi ciues per leges ſumtuarias, queis ſuper-
flui ſumtus prohibeantur, inprimis illi, per
quos opes ciuium ad exteros transferuntur.
Etſi maiorem heic, quam quaeuis leges, effi-
caciam obtinent ſummorum imperantium ex-
empla. M
Bb §.XII. H

1 .

3 86 Dkf OFFICIO HOMI NIS

99. Vt factio- §. XII. „. Quia etiam ſanitas ac firmitas in-
nes praeca-terna ciuitatum ex vnione ciuium prouenit;

ucantut.

quae quo accuratior fuerit, eo maiore cum ef-
ſicacia vis imperii per vniuerſum ſeſe ciuitatis
corpus diſpenſat: igitur ſummis imperantibus
incumbit prouidere, ne in ciuitate factiones ori-
antur, neue quidam ciues inter ſe peculiaribus
actis connetantur, neue otnnes aut aliqui

Ab vllo alio, ſiue intra, ſiue extra ciuitatem

10. Vt ad- §. XIII. 10. Denique cum ſtatus ciuitatum

uerſus exte jnter ſe ſit pax ſatis infida; ſummorum im-
rorum inna- . .

ſiones vires

parentur.

conſtituto, ſub quocunque obtentu, ſacro aut

profano, magis dependeant, quam a legi-
timo ſuo principe, & in nemine plus fibi
praeſidii, quam in eodem repoſitum arbi-
trentur.

perantium eſt, curare, vt virtus ciuium, peri-
tiaque armorum alatur, & omnia quae ad vim re-
pellendam requiruntur, mature parentur, mu-

rum neruus, pecunia. VItro autem, etiam
poſita iuſta belli cauſa, nemo laceſſendus; niſi
tutiſſima adriſerit occaſio, & conditio ciuita-
tis commode id ferat. Eundem quoque ob

finem conſilia & molitiones vicinorum accurate

exploranda & obſeruanda ſunt; nec non amici-
tiae & foedera prudenter contrahenla.

7

lpicien
ulſun
eas pecul atit
Prmumlocun
lun lertta 6
litit mnungit
eonittere geh
.II. Dier

Potiſſimunmt

ſel iginit
Pllantomne

Del’e Anr»„ ſulliigs e
nita loca, arma, milites, & rerum gerenda-

Uiginemſiun
Eeliuiee dien

ireaervetſin

obeflite n
wenſingnle
KIII. Ce
Alinctendn

Clrilum indo⸗

—e—òr

II EIT CIVIS IIB. II. CAF. XxII. 387

18 2c flniut 7 —
ium pton. CAPVT XlI. V
llin DE LEGIBVS CIVILIBVS
isimpetann. H IN SPECIE.
te fifimin MUW H
rleheeniim §. I.

Gnnes miif LDciendrm quoque iam reſtat de parti- Quid intel-
exttꝛ cilitit bus ſummi imperii in ſpecle, & quae circa Sarur fer
tentu, lals eas peculiariter obſeruanda occurrunt. Vbi 2 YVf-
quann primum locum occupant leges ciuiles, (4) quae J. N. & 6.
eminegt ſunt decreta ſuunmi imperantis ciuilis, per quae Lib. VIII.
epohtun 4 riuibus iniungitur, quidin vita ciuili facere, quid- Cap. I.
ve omittere debeant.
ſtitnscnumn §. II. Dicuntur autem leges ciuiles duplici Quotuplici
ſummomm? pPotiſſimum reſpectu, vel reſpectu auckoritatis, eſb etln di⸗
ruliiid“ vel originis. Priori ſenſu, leges ciuiles vocari cimam. D
iluuraliir Poſſunt omnes leges, (1) iuxta quas in foro
mnt, Cciuili ius redditur, vndecunque demum illae
rerun ee originem ſuam trahant. Poſteriori ſenſu, le-
oautennein ges ciuiles dicuntur, quae primo a voluntate
lueſentiil lummi imperii ciuilis profectae ſunt, atque
conſibein circa es verſantur, quae iure naturali ac diui-
len gige no definita non ſunt, ſed ad peculiarem vtili-
ivorun AN tatem ſingularum ciuitatum faciunt. .
nechin e §. III. Ceterum vti legibus ciuilibus nihi Legi natuʒ
rnua eſt ſanciendum, quod non ad commodum rei-rali vis at-
§. II. (1) Ita vero ipſae Leges naturales legum
ciuilium in hoc ſenſu partem conſtituunt; pronti in
ſeq. S. explicatum eſt.

S=

—

3988 Dk OFFICIO HOMINIS

Vid. ſupra Lib. I. Cap. II. §. 7. Bet. I.

.

11
cia legis ci. publicae referatur; ita cum vitae ciuilis decori runt, abin
uilis eſt im. 8. tranquillitati maxime expediat, legem na- (ſolo debent
Perticnda. turalem a ciuibus probe obſeruari: hinc ſum- lentau
„ mis imperantibus incumbit, iſti vim A t que obliertonit
eficaciam legis ciuilis impertiri. Nam apud plu- er erptell
rimos mortalium tanta deprehenditur malitia, im. (cie
vt neque manifeſta legis naturalis vtilitas, ne- ſeid leginn
que metus diuini Numinis ei reprimendie upgmun,
ſuſficiat. Quo igitur vtcunque vitae ciuilis temſuame,
honeſtas ſeruari queat, ſummum imperium (ſonemgne
efficere poteſt, legibus naturalibus vim legum iem tedle
ciuilium tribuendo. M uunnt pon
In quo con. S. IV. Conſiſtit autem vis legum ciuilium in Wſtigret
ſiſtat ve hoc, vt praeceptis de faciendo vel omittendo . c
egum eini- addatur ſanctio poenalis; (1) ſiue vt definiatur, Yinie⸗
Asm- quae poena in foro ciuitatis ſit manſura eurn, Dadnc
qui facienda omiſerit, aut fecerit omittenda. deag n
Qua ſanctione poenali quae deſtituuntur leYges
naturales, in foro humano impune violantur, —
ſalua tamen vindicta tribunalis diuini. (.
Quibus ob §. V. Praeterea quia vitae ciuilis indoles ionenin⸗
ligationi- non fert, vt quod quisque ſibi deberi arbitra- uun al
burlegese:. tur, propriam per violentiam exigat: inde & leune⸗
„em in foro in eo legi naturali ſubueniunt leges ciuiles, Beimll
accommo- quod ad ea, quae ex illa debentur, hae actio- ſumeninee
dent, aut nem accommodant, cuius vi iſta in foro ciuili lu “
denegent. per ſubſidium magiſtratus exigi poſſunt. (ſite
Quam vim quae per leges ciuiles non accepe- Elleeellt
. V ilo⸗
— — Mxur; t
IV. (1) Quod tamen non ſemper expreſſe ſit. ieuſet

4INIS T CIVIS LIB. H. CAP. XI. 389

—
ecinlsean runt, ab inuitis extorqueri non poſſunt, ſed
int, lgenn ſolo debentium pudore & conſcientia ſtant.
ati: birr Solent autem leges ciuiles illis potiſſimum
i in obligationibus actionem accommodare, (1) quae H
Nam zeudꝑ per expreſſa pacta inter homines contractae
endiummnin ſunt. Ceteris, quae ex indefinito aliquo of-
liswilts, ficio legis naturalis debentur, fere actionem
ei eginn genegarunt, (2) vt eſſet materia, qua virtu-
ve te d tem ſuam exercerent probiores mortalium, in-
mum inen ſignemque pararent laudem, ſi eitra coacdtio-
busneg nem recte feciſſe viderentur. Saepe etiam
ttcauanti non fuit viſum negotium, vt ideo prae-
gun iian tor fatigaretur. “ððYYJYMW
velonii s. VI. Cum etiam multa lege naturali in-Lex ciuilis
Wenteln definite praecipiantur, adplicatione in cuius indefinita
tmnind uis arbitrio relicdta: inde lex ciuilis, ad (1) Naturalis

—

.

—— “ . 11; . . . . iuris prae-
werit oniti decus & tranquillitatem ciuitatis, eiusmodi cepta derer-
Kiuunmn 83bhb 3 2ctio- minat, aut
pnneril⸗ — — — explicat.
siniin. J. V. (1) Satius fuiſſet dicere: ſolere leges ciuiles
ciriis O actionem in foro ad id tantum tribuere, vt obſeruen- .
.

a tur ea, ad quae ſtricte exigenda ius aliis competit,
1 gebeni ſiuc ad quae alii ius perfecum habent, etiam ex lege
erign ⸗ naturali. Dantur enim modi innumeri v. c. damnum
nt leges R alteri, nullo intercedente pacto, inferendi; ob quos

α ramen inter omnes cultiores gentes actio in foro con-
enlut, (to ceditur.
ſuin iun (2) Vide diſcurſum meum de Beneficio legum,
eig . Coallice euulgarum.
iles von W 5§. VI. (1) E. g. leges ciuiles poſſunt iniungere, vt
hoc vel illo tempore, aut loco, contractus adim-
— pleatur; vt in plurium creditorum concurſu hi vel
— ülli praeferantur; vt hoc vel illo modo damaum da-
ebet e . tum

,l.

triae, gg c,

390 DE OFFICIO HOMINIS ?ððJð
a tionibus tempus, modum, locum, & perſonas (ilſ przece
adſignare, aliasque circumſtantias determinare, nuntbuzele
quandoque & praemiis homines ad eas ſuſci, ([I. D.
piendas allicere ſolet. Si quid etiam in lege ſummorn
naturali obſcuri ſit, legis ciuilis eſt explicare. cummunibn
Quam explicationem in agendo ſequi ciues te- umenobſen
nentur, vtut fortaſſe priuata ipſorum opinio petamsdiven
in diuerſum abeat. ((AAdionemcit
Item acti. §. VII. Cum etiam plurimae adtiones per ſſcipeeenu
W caeSor legem naturalem cuiusque iudicio & arbitrio Propriaimpe
formam ad fint relictae, quas tamen in ciunate vniformi roricall, n
eorum vali- modo temperari, tranquillitatis & decoris pu- (luapropuin
dicatem in blici intereſt: inde leges ciuiles eiusmodi luß, quope
foro nęceſ- actionibus S&ρ negotiis certam formam ſolent Nciußz, vel
ar u zß⸗ adſignare; vti contingit in vltimis voluntati- alutal &d
Fue juris, Dus, in contratctibus, & multis aliis. Ob ean- iikede non
quod cuiuis dem cauſam etiam leges ciuiles exercitium (1.) ctlam (2)
naturaliter eorum iurium, quae naturaliter competunt, umisatme
mbctit, circumſcribere ſueuerunt. ligi
bir. . . VIII. Debent autem ciues legibus ciuili- kimmiumd
Quatenus bus, quatenus aperte iuri diuino non repu-
& quare le- gnant, obtemperare, non velut ex nudo poee- —
Kibuscinili. nae metu, ſed ex intrinſeca obligatione, per (I. (n.
kee . ſem⸗ ipſum ius naturale conſfirmata; quippe inter ie
cecat, R—“ culus midsire.
Auuuumomnine
tum reparetur; veluti ſi deflorata virgo tuerit, eius lle hüen
ducendae imponi poterit neceſſitas, aut multa tan-
tum pecuniaria decerni &c. i eio
§. VII. (1) Quale eſt ius Dominii, poteſtati: půgo. enaen

IINIS

IT CIVIS LIB. II. CAP. xII. 391

n, E de⸗u
ias Cterninan
s 1d en n
Hetiam in EH
is el eion
oleqoictee.
iplorun gin

4e 20tones 4
Gicio Altinu
nitate nfnn
5& Ceclti⸗
iles eiumtl
fmnun l.
fimnic VitH
lig, Ober.
exetckiun,l
ter conpetun

alebuci

gino non ten.

Gten nud
ligniore, 6
ppe me
ippe
194 1
— —
igo etit 1 4
a

i, t

—

cuius praecepta quoque eſt, legitimis impe-

rantibus eſſe parendum.

5§. IX. Denique non minus peculhiaribus ius- Quomodo
ſis ſummorum imperantium, quam legibus becaliaribus
communibus, ciues obtemperare debent. Vbi Sai: ſum-
. morum im-
tamen obſeruandum eſt:, vtrum ſummus im- perantium

perans ciuem quid iubeat facere, tanquam ſit obtem-

actionem ciui propriam; (1) an vero mandet perandum.

ſuſcipere nudam exſecutionem actionis, quae
propria imperantis eſſe debeat. Nam poſte-
riori caſu, neceſſitate ab imperante adhibita,
citra proprium peccatum poteſt aliquid agere
ciuis, quo patrato ipſe imperans peccat. Sed
vt ciuis, velut proprio nomine, peccatum legi
naturali & diuinae repugnans perpetret, fie-

ri recte non poteſt. Inde eſt, quod ſi in bello

etiam (2) iniuſto, ciuis iuſſu ſummi impe-
rantis arma gerat, non peccet: ſed ſi eiusdem
ijuſſu aliquis innocentem damnet, falſum te-

ſtimonium dicat, calumniam alicui intentet,

Bb 4 vtique

IX. (1) Oſtenſum dedi ampla nota ad J. N. & G.
Lib. EIII. Cap. I. §. 6. net. 4. inanem eſſe hanc di-
ſtinctionem, nec licere vnquam ob grauj ſſimas com-
minationes, etiam ſuperioris iuſſu ac nomine, quic-=
quam omnino facere, quod manifeſte iniuſtum ac

turpe videatur. Vide quae adnotaui ſupra Lib. 1I.

Cap. I. J. 24. H .
(2) Sed hoc verum non eſt, niſi cum quis dubitat
tantum de iuſtitia belli a ſummo imperante moti vid.

dicta ad GRO TIVM Je I. B. & P. Lib. I. CapXXVI.
g. 4. not. 12. 16. 19.

392 Dkä OFFICIO HOMINIs n

vtique peccat. Nam ciuis militat nomine piſiimelg
publico; ſed proprio nomine indicat, teſtatur, potiusriian

acculaA. oustintin
CAPVT XII. Eeehſ
a, ,

DE IVRE VITAE AC NECIS, isloni
NEC NON DE POENIS II nuene

GENERE. renh
propter §. I. infigitrob;
quas ratio- « leſtum
nes ſummo μUmmo imperio ciuili in vitam ciuium du- poimpeti
imperanti plici modo ius competit, vel indirecte, vel *
UM an ia in directe: illud quidem ad defenſionem ciuitatis, lirae
competat hoc autem ad compeſcenda delicta. renirl
Qua ratio §. II. Cum enim ſaepe vis exterorum perr grri,
ne illorum vim ſit repellenda, aut ius noſtrum vioſenter ſtieſnn 3
vitam peri ab ipſis vindicandum; (a) licet vtique ſum- aiſ
enla marti⸗ mo imperio ciues ad hoc negotii compellere: *
Poſſit, a4 vbi de induſtria non id agitur, vt ciues vitam Aus lan
defenſionem amittant, ſed duntaxat periculo mortis eorum Pehinn
einitatie vita exponitur. Qualibus in periculis vt ſtre-
(a) vid. nue & dextre ſeſe ciues gerere poſſint, ſum- nni⸗
Ude viir. mum imperium exercere eos & praeparare de- *
Cap. II. bet. Nulli autem ciui, eius periculi metu, i .
ad munia militaria ſeſe inutilem reddere licet. inel e
Et qui militiae eſt adſcriptus, hautquaquaeam l
adſignatam ſtationem ex formidine deſeret,. D

ſed ad extremum potius ſpiritum pugnabit;
niſi
. „

AINISs ET CIVIS LIB. II. CAP. XxII. 393

nilint mam niſi intelligat, imperantis voluntatem eſſe, vt
Wict, m potius vitam, quam locum conſeruet, aut iſte
lflocus tanti non ſit ciuitati, quam vita iſtorum

LCLCLiuluium. M
ee . III. Directe autem vitam ciuibus adime- Direſe vi-
tee poteſt ſummum imperium ob atrocia deli- tam illis ad.
4 , & per modum poenae, quae tamen & in a pot-
C NCAalia hominis bona cadit. Quo loco de nati. en poenar.
NSN ra poenae quaedam in vniuerſum erunt expo- (4) vid.
nenaasz. J N. & G.

§. IV. Eſt igitur poena malum paſſionis, quod Lib. vIII.
infligitur ob malum actionis; ſeu malum aliquod Cap. III.
moleſtum, quod per modum coactionis & Menitio
itan inmk pro imperio, intuitu antegreſſi delicti alicui? .
Velinens imponitur.
ſonend Licet enim ſaepe alicui poenae loco impe-
„ reentur quaedam actiones; in iis tamen ſpe-
entethmi Catur id, quod laborioſae, & facienti mole-
tum ilen ſiae ſint, quodque agenti paſſio quaedam per
etntiged eas inferatur. HDR
tii conpeſn Inuitis autem poena eſt infligenda, quia
t, Nclesu alias illa non obtineret finem ſuum „qui eſt
omottse acerbitate ſua homines a peccatis deterrere.
etculsttt Quem effectum non habent, quae quis lubens
folin, aTdmittit.

. enm Denique poenae rationem non habent ma-
etcll e la, quae in bello pugnaue inter repugnandum
ntelleen inferumtur, quia non pro imperio; neque

unn quuae per iniuriam quis patitur, quia non in-
cte tuitu antegreſſi delicti inferuntur.
midine onn .

. V .
um bie B b 5 §. V.

pletaui denuo i in Ed. Juinta,

394 DF OFFIcCIO HOMINIS 171
Cui compe- §S. V. Sicuii autem libertas naturalis hoc § I.’
tar ius poe-habet, vt qui in ea conſtitutus praeter Deum iit el an
nas erdt neminem habet ſuperiorem, (1¹) diuinis proventt,
gendi. tantum poenis ſit obnoxius: ita cum introdu- pepealt,:
o inter homines imperio, hoc quoque im- ſelintpecc
perantibus ſalus ſocietatum adtribuit, vt ipfti ant, Nnm
malo repraeſentato malitiam ſubiectorum co. ctiam in po
ercere queant, quo plures homines ſecute in⸗ icitun r
Aiicem poſſint viuere. ſeius cuiusi
Exerceri §. VI. Etſi autem in eo nihil videatur ini- ue aden
non debent qui, vt malum patiatur, qui male egit; in ſindim gu⸗
dboenae, niſi poenis tamen humanis non ſimpliciter reſpici- . VIII.
meuien ai⸗ endum eſt, quodnam malum ſit perpetratum, frunſt
tas, ſegd & quae vtilitas ex poena poſſit prouenire. (ölate orn
Sicuti & nequaquam eo fine poenae exercen- Peccandiht
dae, vt laeſus animum paſcat, & voluptatem e penis P
capiat ex dolore giapbiteio laedentis; quippe dbuginſuos
cum haec voluptas plane ſi tinhumana, & ſo- is relicn
cialitati. repugnans. ctl o
§. vVII. . lt, emencg
K. 1
§. V. ) Arzumegtarur heic Auctor ex ala hy- ein, gula
potheſi,. Arbitratur enim, prout ex ipſius patet de- 22 edemn
finitione, omnem poenam a ſuperiore infligendam oe
eſſe. At vero inutiles naturales leges forent, ſi ne. tinemt,
mini in his tertis poteſtas competeret, earundem exxx. Virenoer
ſecutionem Procurandi, cosque puniendi, qui illas malo ſu⸗
violant, ſiue ratione ſingulorum, ſiue ratione vni-
uerſi generis humani, ad cuius conſeruationem iſtae .
leges omnibus hominibus communes collineant. Vvn. —
de in libertate narutali quilibet aduerſus quemuis AI. 1
alium iure iſto vti poteſt. Vide dicta ad I. N. & G. Ndllis erl
Lib. VIII. Cap. III. &a. nota ʒ. quam cortexi & locu⸗ elatiin⸗

1
7

MAINAK ET CIVIS LIB. I. CAP. XIII. 39 5
6 natutiene §. VII. Genuinus poenarum bumanarum fi- In quonam
praetethen nis eſt praecautio laeſionum & iniuriarum; quae Hanula 3,.
, ( diu prouenit, ſi vel in melius emendetur, qui * viili.
acum imd peccauit, aut alii eius exemplo, ne deinceps? .
oe quoes velint peccare, vel ſi ita coërceatur, qui pec-
tibuit, nn cauit, vt non poſſit deinceps nocere. Id quod
nbiedoumg etiam ita poteſt exprimi, quod in poenis re-
ninesſecnt- ſpiciatur. vel vtilitas eius, qui peccauit, vel
eius, cuius intererat non fuiſſe peccatum, qui-
l jdenmt que adeo per peccatum laeſus fuit, vel indi-
mileegtzi ſtinctim quorumlibe. V
Pliereteu 8. VIII. I. Primum igitur in ſumenda Primus f.

pergemm poena reſpicitur vtilitas eius, qui peccauit, dum ais poena-
ſt len dolore poenae ipſius animus emendatur, S nn⸗ emen-
. . . . . 6 al tus „
Genre elee Feccandilihid per eundem extinguitur. Qua- u⸗ “
lnmn le genus poenae etiam in plerisque ciuitati- uit.
lenszgi Pus in ſuos domeſticos exercere patribusfami-
“ lias relium. Eo ſolo tamen fine ad mortem

procedi poſſe non videtur; cum qui mortuus
N eſt, emendari nequeat. S”JM
§. X. 2. Deinde in poena verſatur vtilitas Alter finis,

—
— . . . . . .
m ahl eius, qui laeſus fuit, ne tale quid in poſterum ſecuritas
e ab eodem aut aliis patiatur. uorum priusαα, 9/t
iplut zn Qh laeſus fuit.

re igeu obtinetur, ſi vel tollatur, qui peccauit, vel (1)
es ſorn, vires nocendi, ſalua vita, ipſi adimantur, vel

. . . . .
af ſi malo ſuo dedoceatur delinquere. Poſterius
miendl, 6Sa

autem
ſie 1atoe
etuatioren —
scolinen s. IX. (1) E. g. Si pellatur in exilium, aut carcete

benu ⸗ 1 ed .
ladu 4 inncluſus detineatur, aut ipſi arma, aliaque, nocendi
6141 bN Wedia adimantur &ũ.

396 DE OFFICIO HOMINIS

non

11
autem obtinetur poena aperta & conſpicua, pon widen
cuiusque adparatus ad terrorem aliis incuti- tium non
endum aptus ſit. . iiſſimze te
Lortiu: & §S. X. 3. Denique in poena vrtilitas quoque uremuln
vlcimus f- omnium quaeritur, dum nempe id agitur, vt pequent,
is, ſecuri- ”ů”s je Ia; V
as & viili. ne qui vni nocuit, aliis deinceps noceat, vel FMIV.
tas omnium vt exemplo territi ceteri a ſimilibus patrandis minecele
abſtineant. Quod pari modo atque prius ob- alumn con
tinetur. kpenum
Poenis §. XI. Quod ſi porro tum fines poenarum, ntetut,
humanis tum conditionem generis humani conſidere- qvousgbe
eximendi mus, adparet, non omnia peccata eſſe eius⸗ miellamb
n modi indolis, vt in fſoro humano ea puniri us mim
ovmnino conueniat. Inde poenis humanis exi- inndin,
muntur I. actus mere interni, i. e. cogitatio de- . M.
lectabilis de peccato aliquo, cupiditas, deſi- atmn ,
derium, deſtinatio citra effectum; etſi poſte; cellumel
per ſubſequentem confeſſionem ad notitiam contigit
aliorum perueniant. Nam cum eiusmodi iis ber
motu interno nemini noxa inferatur; nullius αſe
quoque hominis intereſt, vt ob eundem quis- espoene
piam puniatur. ur necel
Item, minu- S. XII. 2. Durum quoque nimis foret, poe- Ppoena
riſimi læ- nis humanis ſubiicere minutiſſimos lapſus, quos
or uibus in iſthac naturae conditione non datur effuge- —
ſuccumbi- re, quantamcunque adtentionem quis adhi- XNV
mus. bere inſtituat. . Hauciliin
Malti adtus §. XIII. 3. Praeterea multos actus diſſi- unite l
diffimulan- mulant leges humanae, ob tranquillitaten uam cor
eurde. tran- ciuitatis, aut alias ob rationes; puta, ſi ſplen- ()1.
Juillitatem didior futurus ſit actus, vbi ex intuitu poenge Wun

AINI

—

ET CIVIS LIB. 11. CAP. XIII. 397

& coln
em allis inent

Vtilitui glage
e id agte,

eps nocet,

libus parnt

Aque htint

lnes enmn

mani Cnit
eccan eleis
Imano er

dis hummmie
e. cogitui
aflle,
lun; el e
em 1 otin
umn eiumk
Eeralt: Mll

beuglenge

nimisfotehſt

norlihin d

onunteif

4
1

nem glb

,4½
n ali

1,%

tranqu
Puta .

3
ntitu oe
In 1 1

contingit, vt delinquentibus recte peccati

non videatur ſuſceptus, aut vbi operae pre-ciuitatis,
tium non ſit iudices inquietari, aut ſi obſcu- aur alias ob
riſſimae res ſir diſceptationis, aut ſi inolitum ratione;.
plane malum citra conuulſionem cinitatis tolli
nequeat. H
§. XIV. 4. Denique & a poena humana exi- Et a poena
mi neceſſe eſt illa vitia animi, ex corruptione mor- humana
talium communi reſultantia; quae ita frequentia imenlla
reperiuntur, vt defuturi eſſent, quibus impe- tin amimi.
raretur, ſi ſeueris iſta poenis plectere velis, quae ex
quousque in enormes actus non eruperunt; communi
vti eſt ambitio, auaritia, inhumanitas, ingra- mortalium
tus animus, hypocriſis, inuidia, ſuperbia coe e
iracundia, ſimultas, & ſimilia. relultant.
8. XV. Neque tamen, ſi quae peccata ſint Quod de-
patrata poenis humanis idonea, ſemper ne- Unducnti-
ceſſum eſt, poenam exigi. Quin aliquando venin S
venia fieri poſſit. Id quod tamen citra graues und a⸗

cauſas fieri non debet. Inter quas ſunt, ſi fi- ob quas
nes pocnarum (1) in certo caſu non videan- ana
tur neceſſarii, aut ſi venia maiorem, quam
poena, producere (2) vtilitatem ſit idonea,
aut

g. XV. (1) Veluti ſi occultum ſit peccatum, aut
pauciſſimis cognitum: tunc enim tantum abeſt, vv
punire illud iuuerit, vt potius plus ſaepe damni,
quam commodi prouenire inde queat.
(2) E. g. ſi qui deliquit, reipublicae valde ſit vti⸗
lis, ita vt ſi capitali, vel alia quapiam poena adfice-
retur, exemplum hacfe ſtatutum non tantam produ-
= cerer

398 DE OFFI CIO HOMINIs 11

aut ſi (3) fines poenarum alia via commodius lud 6):
obtineri poſſint. Item, ſi qui deliquit, adle- nemer ifi
get ſua aut ſibi coniunctorum eximia in rerm- damniinfe
publicam merita, peculiari praemio digna, iqhe er
aut ſi ab alia quapiam inſigni re commende- idcis c
tur, puta, a rato aliquo artificio; aut ſi ſpes ſit, keflere ea
fore, vt peccatum illud egregiis factis elua-. timpull
tur: praeſertim vbi aliqua ignorantia licet konem (5)
non plane inculpabilis, interuenerit aut ſi peccanc
peculiaris (4) ratio legis in aliquo facto ceſſ- Clrcumſtn
uerit. Saepe quoque ob multitudinem pec- altſianimn
cantium venia eſt danda, ne ſuppliciis ciuitas relltencum
exhauriatur. , Conſicetari!
Vnde aeſti. S. XVI. Grauitas autem delictorum aeſtima- Aemploſed

—

merur gα tur ex obiecto, in quod peccatum fuit, prot
uitas deli. illucd —
Ckorum, “ Al.
. — Jul parentem
ceret vtilitatem, quantam procurare ipſe egregia ſua Niagidn
opera eſt idoneus. M “ 3aer
((3) E. g. Si reus laeſo ſponte ſatisfecerit, caueatr-· ngui D
que fore, vt in poſtetum neque aduerſus iſtum, ne- 6) HW
que aduerſus quemcunque alium tale quid com- güinſietn⸗
mittat. 5 deg
(4) Ratio v. g. legum ſumtuariarum eſt ipſorum emind a
commodum, quibus immoici ſumtus, qui exhau- quam gli an
rire poſtremo corum patrimonia poterant, interdi- 1 uim
ountur. Verum ſi talium legum transgreſſori tantae ) ſec
ſint opes, vt ab iſtis ſumtibus parum incommodi küscehebat
ſentiat, hoc quidem intuitu poena ipfſi eo facilius lum meſd,
remitti poterit; praeſertim ſi poena non in multa 66) T
quadam, ſed alia re homini opulento probroſa con- 1) burt
ſtat. Vide dicta ad CGROTIVM Lis. Il. Ce. X. wiiet
§. 26. nor, 3. SS ehetſiicn

AINIs
via commnda
deliquit,ad⸗
etimin inten
pkaemid n
te commenk.
0, auſie
giis tidlß .
nkinti:, I
ruenerit; ul
gno alld.
titudinem e⸗
upplicſs Clin

ctmunaetin

tummfuit, o
“

reilet

iiskecetit, AOO⅓
uetlan itum 1⸗
n tale gui c

un eli
mtus, gicttn
0 enmn, ini
agrſui
rum Incomd 1
i o . .
en von in i
ogolll,

i, 1²

ſun
quam qui cupiditate inſignis lucri, aut vehementis

4
7

1T cIVIS LIB. I. CAP. XIII. 399

Ulud (¹] nobile & (2) pretioſum habetur;
item ex effectu, (3) prout multum aut parum.
damni in rempublicam inde redundat; & de-

nique ex prauitate intentionis, quae ex variis

indiciis colligitur: puta, (4) ſi facile potuit
reſiſtere cauſis, quibus quis ad peccandum
fuit impulſus; aut ſi praeter communem ra-
tionem (5§) peculiaris quaedam acceſſit, quae
a peccando debebat abſterrere; aut vbi (6)
circumſtantiae ſingulares factum adgrauant;
aut ſi animum quis habuerit (7) idoneum ad
reſiſtendum peccatorum illecebris. Sed &
conſiderari ſolet, primus quis, an aliorum
exemploſeductus, ſemel, an ſaepius, & poſt
con-

5§. XVI. (1 ) Grauius v. 2. homicidium committft,
qui parentem, quam qui extraneutm occidit. Atrocius
Peccat, qui magiſtratum laceſſit conuiciis, quam

qui aequalem, &c.

(2) Latro hraerereuntes interficiens grauius de-
linquit, quam qui ſpoliat tantum &c.
(3) Sic plus damni infert, qui vrbanum, quam
qui ruſticum aedificium comburit. .
(4) Sic grauiori poena dignus eſt, qui tranquillo
animo, aut ob lucellum aliquod occidit aut furatur,

adfectus impetu adductus facinus commiſit.
(5⁵) V. c. dignitas ac munus, quo praelucere ipſe

aliis debebat, & quod malum, quod dedit aliis, exem-

plum multo pernicioſius efficit.
(6) Tempus, locus, modus &Ec.
(7) Puta ſi rectius quis educatus, abundantibus-
que ad intelligendas officii rationes ſubſidiis, mentis-
que Perſpicacia maiore gauiſus fuerit.

40⁰ DE OFFICIO HOMINIS

conſumtas fruſtra admonitiones quis peccaue-
rit. ,
De deter- §S. XVII. Quod tamen poenae genus, &
minatione quantum praeciſe ſingulis peccatis ſit infligen-
generu & dum, penes ſummum imperium ciuile eſt
u"antiαι gefinire; quod heic vnice vtilitatem reipubli-

oenarum .
vtilitate cae prae oculis habere debet. Vnde fieri pot-

reipublicac. eſt & ſolet, vt eadem poena imponatur duobus

delictis inaequalibus. Nam quae aequalitas
iudicibus circa reos obſeruanda praecipitur,
illa intelligenda eſt de reis, qui idem ſpecie

delicum commiſerunt, hactenus, vt quod in

yno vindicatur, delictum, alteri citra grauiſſi-
mam cauſam condonari non debeat. Etſi au-
tem, quantum fieri poteſt, homo in homi-
nem lenior eſſe debeat: interdum tamen poe-
nas exalperari, ſalus ciuitatis, & ſecuritas ci-
uium iubet; puta, ſi contra gliſcentia vitis
aſperiorè medicina opus ſit, aut vbi deliétum
aliquod reipublicae ſit pernicioſiſſimum. Id
autem omnino obſeruandum circa magnitu-
dinem poenarum, vt illae tantae ſint, quan-
tae ſufnciant ad reprimendam libidinem mor-
talium, qua ferumtur in peccatum, in quod
poenae conſtituuntur; tum etiam, ne exi-
gantur grauiores poenae, quam legibus de-

hnitae ſunt, nili atrociores circumſtantiae

factum adgrauent.
Reſpicien. §. XVIII. Quia tamen eadem poena non
dae ſunt in omnes aeque adficit, adeoque apud omnes

delinquen- Ie Rtimen-
tibus qasli. on parxem effectum producit circa repri den

An feccand

lai enarun
AAtgulos

ſllusde

luet, Ioze
nnete pollun

Ufe, Elänt

XIX. !
ſoohutmand
eltacſtci it⸗
lun ſtalni
non conlenle
Ubilporerte
Dhiuerlitatis

Punitae vnn

modumſem
lide vnive
ſapeteſtent
Operantibans
.X.!
ilenun leli⸗
1n Aosince
amnen ſer⸗
Parentüm
eo aufagi

D MIRNIS

—

8 qguis eaan

Nense ginl,1
is iu ube
rium chle
innten leßli

Vndefeiſ⸗

nponuntii

qiue elin
nda negn
gai den a
enus, N
ericnn nn

leben. lt

horo iie

dum unenß⸗
8, kan
1n gllen 4

utſtlilt.

ciolliumn.
n citN
antae lt,

m lbiüienn

6—
catnan, d
eincn N
un byn

es chcnon

en⸗
ealen ,n

de

Ue 25,
r

gtcirealg

in alios incommodum proueniat, aut bonum

4
6
4

1

ET CIVIS LIB. II. CAT. XIII. 401

dam peccandi libidinem: inde tam in gene-1ates, quae
rali poenarum deſignatione, quam earundem ſenſum
ad ſingulos adplicatione, reſpicienda eſt per-bere, ved
Jona ipſius delinquentis, & in eadem illae Jua Brindere
litates, quae ſenſum poenae augere, vel mi pofſſunt.
nuere pollunt, puta, actas, ſexus, latus, Opes,

vires, & ſimilia.

§S. XIX. Porro vti ob alienum deliétum in Quomodo
foro humano poena, proprie dicta, nemo pot-Pumaturt
eſt adfici: ita (1) t ab vniuerſitatt aliqua deli- vrine
cCtum fit admiſſum, eo non tenebitur, qui in id
non conſenſerit. Atque inde iſti diſſentienti

nihil poterit eripi, quod nomine & beneficio

vniuerſitatis non obtinebat. Etſi ex occaſione
punitae vniuerſitatis, & innocentes incom-
modum ſentire ſoleant. Exſpirant quoque de-
licta vniuerinatum, quando nemo amplius

fupereſt eorum, queis conſentientibus & co-

operantibus illud delictum fuit patratum. .
§. XX. Id tamen frequenter contingit; vt Quomode
ulienum delictum occaſionem praebeat, ex qua Puniatur
quis ocea-
antea ſperatum intercipiatur. Sicuti bonis ere Aencz
patentum ob delictum confiſcatis, ad pauper-jus parti-
tatem rediguntur etiam innocentes liberi. Et ceps haud

reo aufugiente, ſideiuflor exſoluere mulétam fuir.

Ceée cogitur,

— f f

§. XIX. (1) Conferatur huc, praeter maioris ope=

ris Casut huic loco reſpondens §. 28. ſeq GROTIVS
de J. B & P. Lib. II. Cap. XX. g. 7. 74. & Lib. UIN.,

7

402 DE OFFICIO HOMINIS

cogitur, nor non ex delicto, ſed quia in talem euen-
tum vltro ſele obligauit.

êè

CAPVT XIV.

EXISTIMATIONE IN
Pbiafet ET DE IVRE SV0.

RVM IMPERANTIVM
CIRCA EANDEM.

aui fir. §. 1.

exiſti imnt io

(a) Vid.
J. N. & G.

. M. parari, eisque vel antehaberi, vel poſtponi.

narum in vita commnni, ſecundum

Quotu. §. II. Diuiditur in ſi implicem, & intenſi uam.
plex ſit exi- (1) Vtraque conſideratur vel inter eos, ui in
ſtimatio. naturali libertate, vel qui in ſtatu ciuili Matcecs

agan

De exiſti. . III. Exiſtimatio i mplex inter eos, qui in

matione narural libertate viuunt, in hoc potiſſi R
Eimplici in conſiſtit, vt quis talem Je ferat, α protali
1* beatur, quicum agi queat, tanquam cum viro bo-
rali.

turalis viuere ſit paratus.

w.

. e 7

F. II. (1) In verſione Gall. commode hic adhibea-

tur vocabula, Eſtime ſimple & Eſt, as diſtindt ion.

in geaere () E* Uinete in genere eſt valor perſo-

quem aptae ſunt aliis perſonis exaequari aut com-

no, & qui cum aliis ad praeſcriptum legis na na⸗

it, gurl

kpotme lael

lfnde g natn

lnet lontj⸗

inora endt
liiclepatt

cumlpeckio
lrodamn

Poenttentia

KLincirata

n i
niezzaß,
iſ. etit

detisl toret

dee Er e t

Otlin tale
im animict

Anteſimtſan
neaſi,an⸗
Peiſpicttio
andis Idt

Aiimlt,
wteteaſti

ieſth alg
eoonint,

IIXIS

zin ulemel⸗

V.

ONE

E SVN
ITIIMN.
9EM.

mni . ſond 4
Nhudi A1

el lli

n, Knngiu
inter u, h1
Aru dul

nteten ii
hoe lni
„ tN N
,6 nl
am M 191
iprun eb⸗

—

6 ieti

ET CIVIS LIB. II. CAF. XVw. 403
. IV. Atque iſthaec integra tamdiu habe- Quod ut-
tur, quoad quis nondum pet malitioſum aut libet habes-
enorme facinus, ſciens volensque, dolo ma- ur pro bond
lo;, legem natutae aduerſus alios violauit. osscont,.
Inde & naturaliter quilibet probono viro habetur.? at.:
donec contrarium probetur (1.). HS
S. V. Eadem exiſtimatio diminuitur per fa- Quomôd
einora enormia, contra legem naturalem ma- ſtimels
litioſe pattata; quae efliciunt; vt maiote cir- n Aud-
cumſpectione opus ſit, ſi quis cum tali agere
velit. Ea tamen macula Elui poteſt, ptaeſtita
Vltro damni dati reparatione; & edito ſeriae
poenitentiae documento. S
8. VI. Conſiumit eandem penitus vitaeé genus Quomodò
c&c inſtitutum direéte ſpectans ad aliis promi- eadem ia:
Ce 1 ue e Mes⸗

F. IV. (1) Diſtinguendum hic eſt inter iudicium
internum , & ſigna externa eiusdem iddicii. Prius.
tniſi exteriofibus contemtus déocuméntis prodatur;
nemini nocet, ſiue error ſubſit, ſiue minus: adeoqueé
nec de eo conquerendi cuiquam cauſam praebet; etſi
forſan tale quid coniecerit, aut etiam alter priua-
tinm animi cogitata alicui patefecerit. Dantur, qui
afte ſimulandi eo profecerunt, vt in oculis vulgi pla⸗
ne alii, quam reuera ſunt; adpareant; qui tamen
perſpicaciores, atque omnibus ipſorum factis exami
nandis adtentos haut fallunt. Vbi tales depfehen-
derimus, difſidere quidem iis poſſumus ac debemusi
interea haud decet palam ipſis detrahere, donec ma-
nifeſto aliquo commiſſo ſcelere laruam., vt ira loquatr
deponant; ſeque vt ipfis adeo parcamus indignos
btaeſtent. Conf. etiam dicta a me ad I. N. & G. Lib,
VIII. Cas. I. §. 2. not. I. §. 3. nos, 1, 3. Rd, nouae,

R

— X

AO4 DE OFFICIO HOMINIS n

ſcue nocendum, (1) & rem ex manifeſtis alio. unditin,
rum iniuriis f⸗ciendam. Cuius farinae homi. Mdcont
nes, quamdiu reſipiſcere nolunt, tanquam numero ſ
communes hoſtes poſſunt tractari ab omnibus, Almlles
quos ipſorum malitia vllo modo poteſt tangere. uuntrine
Reparare tamen hi exiſtimationem poſſunt, e krunn
vbi praeſtita refuſione damni, aut obtenta conlortior
condonatione, honeſtum vitae genus, vitio/ſo qubbusdn
eiurato, ſubierint. ”l tutaliter
De exiſti. S. VII. Exiſtimatio ſimplex intra ciuitates doe. (l.

matione gentium eſt, (1) qua quis iuxta leges & mores cit, quan

ſimplici in ciuitatis pro vitioſo eiusdem membro non fuit detla- AQelidhum;
ſociet. ciuili.

ratus, & aliquo ciuium numero efſe intelli: emall
gitur. H uuu. Vel
Quomodo §. VIII. Iſthaec in ciuitate deficit vel ex me- metetine
il deficiat ro ſtatu, vel ex delio. aeubtun
aism. Prius contingit duplici modo, vel vt ſtatui ..I.
. ile in ſe naturaliter nibil turpe habeat, vel t onemſ
cum n
§. VI. (1) Tales ſunt latrones, fures, piratae, . lüatem
carii &c. ü
H VII. (¹) Exiſtimatio Jimpleæx naturalis . ſiue Veraindkea
opinio boni viri, iu, quoque in ſocietate ciuili con-
ſtituit, quo etiamſi nullae adſint leges, quilibet gau- —
det, quodque yr illaeſum ſibi relinquatur, omnino —
valet exigere, quamdiu nihil, quod improbitatis „FVl
ac infamiae notam inurat, commiſcrit. Quodſi au- icinen9
tem hacc exiſtimatio cum exiſtimatione ciuili per- 8.
mixta ſit, tunc modo latius, modo anguſtius patet, lilt, a0
quam inter ecs, qui is ſtatus natu alis libertate vi- tiumſunn

uunt. vid. ad J. N. & G. Lib. EIII. Cap. I. 5,6, nt, cene
1. Ed. nouae. 7 led inle

IINIS

ETr cTVIS LIB. H. CAr. XxIv. 40 5

ob delidum

eripi ex me-
ro arbitrio

manifeltli cum vitio, aut ſaltem eius opinione ſit coniunctus.
8latinten IIIud contingit in ciuitatibus, vbiſerui nullo
, ugin numero ſunt. Hoc circa lenones, meretrices,
li dbonnhg S& ſimiles obtinet: qui quamdiu publice tole-
potelttngn rantur in ciuitate, communi quidem defenſio-
dnem ln ne fruuntur, honeſtorum tamen hominum
i, in conſortio excludendi. Quod idem contingit
genng, ſii quibusdam circa (1) foeda aut vilia, licet na-
turaliter non vitioſa, occupatis. M
nttacunank 8§. IX. Ex delicto autem eadem plane defi- Quomodo
4 gron cit, quando quis iuxta leges ciuiles ob certum
vnmfiüraH delidum HS notatur; idque, vt vel mor-
leto eleinle te ſimul plectatur, & ſic memoria eius damne-
taur, vel vt cinitate expellatur, vel vt in ciui-
fertlan tate retineatur, tanquam infame & putridum
mmaeumbrum.
o, Nelns §. N. Idautem manifeſtum elt, exiſtima- An honor
Lionem ſimplicem, ſeu naturalem honeſtatem, poſſit alicui
en i⸗ „ non polle alicui eripi ex mero arbitrio ſummo-
— rum imperantium; cum id nullo modo adr. ſiummi im-

eres, ie

litatem ciuitatis ſacere, adeoque in ipſos nul- kerantis.
lo modo collatum intelligi poſſit. Sicuti nec
vera infamia videtur contrahi poſſe, (1) dum
CcC 3 quis

§8. VIII. ( 1) Quales ſunt e g- foricarii, carnißces.

lictores, apparitores, lanii, coriarii, &c.

§. X. (1) Si tamen iniuſtitiae talium loſforumn con-

ſcius, ad illa exſequenda quis vltro obtulerit miniſte-

rium ſuum, aut illud, cum poſſet, non declinarit,
is certe complicem ſe reddit ſceleris, partemque
deo infamiae aFud omnes probos ſuſtiner. Quod

ꝗQuam inter homines talis caſus maculam inducat.·

46 DE oOFFPIeI9 HeMINISs ne
quis iuſſeciuitatis iniuſts per modum nudi mi keniß an
niſtri exſequitur. ,„ ᷑ (Lſs, ile
Quid ſie s. XI. Exiſtimatio intenſiua eſt, ſecundun (1), ebot
erikimatio guam perſonae alias qugad exiſtimationem ſimpli. 1, blli
intanſus, enn aequales, ſibi inuicem praeferuntur, progx rle,
vni prae altero inſunt, queis aliorum animi nad . MV.
exhibendum honotxem permoueri ſolent. Eſt au-. (untnilin
tem honor proprie ſignificatio iudicii noſtri de lubendum
. Allterius praeſtantia. nce ſiqh
Varia heie §. XII. Haec exiſtimatiog intenſiua conſide:. (evegilerit
fanſtle. rari poteſt vel inter eos, qui in naturali vi. (binbhunar
uunt libertate, vel inter ciues eiusdem reipubli. mdt gel
cae. Deinde expendenda ſunt eiusdem fun. whonotem
damenta, & quidem prout producunt vel apti. iſpnh quu
tudinem duntaxat ad honorem ab aliis exſpe- midh cum
ctandum, vel ius ſtricte dictum, quo idem ab e pet h
aliis, tanquam debitus, poſtulari queet. obara.
Quae ſin §. XIII. Fundamenta intenſtuae exiſtimatio- §XV.
eius funade tionis in genere cenſentur omnia illa, quae in. mnptde
Wen, ſignem perfectionem & praeſtantiam habent:. mipoſſi
QSut candem iudicantur arguere, & quidem uampliudo,
tialem, cuius effectus cum fine legis naturalis ta,qudhe
aut ciuitatum congruit. Vti ſunt perſpiea- in ſio regt
cia mentis, & Capacitas varias ſcientias & ar- amenom
les addiſcendi, & acre iudicium in rebus ge.
ſi autem metu mortis aut grauis alterius mali, adob. in
Egunda giusmodi iuſſa iniuſta adactus fuerit;, etſi hoe dehnr
in foro diuino, preut alibi oſtenſum eſt: non plane nleiikeg
excuſet; poſtulat tamen humana imbecillitas, ne uuſnln

0 Iy.

—

dumm uiin

el, ,anie.
nioten ini⸗
runtr, e
iornn Ain

dicii naltit

tenliunehli⸗
in aiii H
sGemnleht

t eingden /e
4

lucum ſel i
2 alis e⸗
, glicti
idet .
uue ernit
i ila ue
,tiam iien
, lte
legis uunml
lant elſin
ſcjentiugt
min tehuf⸗
fenll

—

2

luniſ, 4
fuerit 4

Er cIVIS LIF. I. CAF. xV. 407

rendis, animus firmus & per externa incon-
cuſſus, illecebrisque ac terroribus ſuperior
(1), eloquentia, forma & dexteritas corpo-
ris, bona fortunae, & inprimis res egregie

geſtae.

cunt niſi ius imperfeltum, ſeu aptitudinem a

§. XIV. Haec tamen omnia non produ- Ob quam
d em & quo⸗
modo eam

habendum ab alis honorem & venerationem.
exigere li-

Vnge ſi quis eundem aliis etiam bene meritis cear.

denegauerit, non iniuriam facit; ſed duntaxat
ob inhumanitatem & velut inciuilitatem male
audit. Sed ius perfectum ad habendum abalte-

r00 honotem, aut eius inſignia, prouenit vel ex

imperio, quod quis in iſtum obtinet, vel ex
pacto cum eodem ea ſuper re inito, vel ex
lege per communem dominum lata aut ad-

probata.

§. XV. Inter principes autem & integros po-De praece-

pulos pro eminentia & pracedentia ſolet adle- dentia inter

principes &

gari potiſſimum antiquitas regni & familiae, Prin
ciuitatés.

ainplitude & opulentia ditionum, & poten-
tia, qualitas poteſtatis, qua quis imperium
in ſuo regno obtinet, & ſplendor tituli. Quae
tamen omnia per ſe non pariunt ius perfectum
Cc 4 a4

§. XIII. (1) Omnes hae res in ſe indifferentes ſunt,
lisque homines ſaepius abutuntur, quam tecte urun.
tur, eaedemque adeo pretium ſuum praecipuea falſis
vulgi ideis accipiunt. Vid. Operis maioris Caput huic
reſpondens . 12. & quead eloquentiam in ſpecie Lib,

Il. Cap IV. §. 13. not. 3.

4 o ß PEorFlIcIo HBeMINIS

24 praecedentiam ad rſus alios reges populos.

ue, niſi paco aut conceſſione horum iſtud

quaeſi itum fuerit.

Inter eines G. XVI. Inter ciues autem Pradu ikutars

gradus di-
gnitatis de-
ſignare,

deſignare, ſummi imperantis eſt; qui tamen
heic tecte cuiusque præſtantiam- & ad con-

ſummi im ferenda in rempublicam merita aptitudinem
Rerantis eſt. reſpicit. Quem autem iſte ciui dignitatis

gradum adſignauerit „eum recte hic contra

conciues ſuos tuetur, nec minus eodem HDMZ

adquieſcere debet.

2 ReGe Ee A Es e A gens Ne i

CAPVT Xv.

DE POTESTATE SII MMI

IMPERII IN BONA CIvVE
TATE CONIENTA.

. 1.
Quotuplex () Uemadmodum vbi bona abs ſum⸗
ins in bona H mis imperantibus in ciues profecta
ſubditorum

ſummis im-
perantibus, ea iuris obtineant: ita in e⸗ bong, quae ciues
competat. Propria ſibi induſtria, aut alio modo plene

(4) Vid. quae-

TN. .

ne.

— *.

ſunt „(1) in iſtorum arbitrio eſt, quid hi in

11

guach ein
dole eiuitar
vecellztion
it.
ll. Pi
i pollinr
Noruncdein 2
dum, aw
gle pollel
Lendorumn
ius geneti⸗
I.4
ſit panien

ti aut ve

enim ciwn
nt deſen
Vndelaun

—
ſ. I (
eOukta alea,
Ne
VI Gehi
miamn et
tenti eotu
3) Re
clumm . inp
dmodunn

Getehig,

§. I. 1) Hocti tamen non niſi apud Populos oti-

entales locum habet, iugum imperii abſolute deſpo⸗

tici pati natos, Vid. Operis maioris capur in margi.

ne citatum &. I.

(4) HH
gatis,
pon niſt 3
tiancer
N, S⸗

MINIS

Negeefll
he hotum in

Galla i,tun
ekt; qnium.
am, N d
itPliniſn
ciui Cgnii
lelte hi ann
inus ellen

SBERE
F.
SN

4 CIE

boni M

incines
6n, quut i⸗

lo vo s
„

=ꝛ
E=

——

ET CIVIS EI B. M. CAT. XV. 409

quaeſi erunt, triplex potiſſimum ius, ex in-Lib. VIII.
dole ciuitatum reſultans, & ad harum ſinem Caꝑ. V.

neceſlatium, ſummi; imperantibus compe- R

vit.
iſti poſſint leges praeſeribere circæ (1) um cinibns e
eorundem ad vtilitatem ciuitatis adtemperan ere circa
dum, aut circa (2) modum ( 3) qualitatem- vſum bono-
que poſſeſſionum; vti & (4) rationem transfe- rum ſuorum
rendorum in alios bonorum, & quae ſunt hu-
ius generis aliꝗ.
. III. Alterum ius in hoc conſiſtit; vt PosS: z. Particu
ſint particulam aliquam de ipſorum bonis, tri- am 21i-
buti aut vectigalis nomine, decerpete. Cum àde de
ipforum
ſint defendendae; oportet „vt hi conferant, buti aut ve-
Vvnde ſumtus ad eum finem neceſſatii toleten- &iρalis H
CcCCc tur. mine, de-
s Lerpere.

§. II. (1) Huc pertinent leges ſumtuariae, leges.
contta aleam, prodigos. &c. “
(2) Vt cum vetantur priuati agrorum quidpiam
Vltra definditum numetum iugerum emere, ne ni⸗
miam acquirendo poſſeſſionum amplitudinem, po-
tentia eorum metuenda fit.
(3) Sic prehibitum eſt emete certum genus mer-

.

cium, inpfimis exoticazum, aut certa bona; quem-

admodum e. g. lege Moſi; fundos certae tribus ven=

dere his, qui alterius tribus cſſent, non licebat.
(4) Hoc cernitut in donationibus, teſtamenta, ls-
gatis, quae ſecundum leges cuius que ciuitatis ſaepius
non niſi adhibitis certis ſotemnitatibus, aut in gra-
tiam certorum hominum, aut adhibita certaà men-

ſura, &c, confici poſſunt.

6§. II. Primum ius in eo conſiſtit, vt ciuibus Poffunt I.

ges praeſcri-

enim ciuium vita & fortunae per ciuitatem ponis r⸗

8

410 DE OFFICIO HOMIMIS 1

—.—

tur. Sic vt valde impudens ſit, qui defen- furrimoin
ſione quidem & commoditate ciuitatis frui ellat.
vult, & tamen mihil operae aut rei ad eandem Pattinmoniun
ſeruandam conferre. Etſi heic merito pru- in ſeun, 8
dentes ſeſe rectores ad querulum vulgi inge: ceſinmumet
nium adtemperent, & vt quam minimo cum amilize, 5
ſenſu iſta corrogari queant, laborent; inpri- zni. Ctea
mis aequalitatem obſeruando, & modiea po- ſeſiuctihus
tius ac varia, quam grandia ac vniformia ſiociſponen
exigendo. Aniiſimm⸗
3. Vti do. §. IV. Tertium ius eſt dominium eminengs, gubid elin
minis emi. quod in eo conſiſtit, vt vrgente reipublicae ne. mun, (1) ,
went/, eſſitate, bona ſubditi cuiuſpiam, quibus prae· (pl. M
ſens tempus maxime opus habet, ad vſus pu. mn lubet i
blicos adripi & adplicari queant; licet iſta lon- aiins enten
ge ſuperent ratam partem, quam is ad ſum- eunhl
tus reipublicae conferre tenebatur. Ob quim iter con
tamen rationem iſti ciui, (1) quod excedit. ) neetie

de publico, aut ex collatione ceterorum ci. ſe inlig
uium;, quantum eius fieri poteſt, refundi ce
Quae iura g. V. Praeter haectria iura in multis ciui- e
habear tatibus dantur peculiaria bona publica, quee bach
Ynaceps patri:· ſnirl in
§. IV. (1) Obligatio haec ad tetundendum da. ochnſenſ
masum, quod aliqui ſine culpa ſua ex v?lu dominii emumdn
eminentis patiuntur, ſola comprobat, vocabulum mien
hic dominii in ſenſu improprio accipi. Si enim in ipiu, g
huiuſmodi caſibu, ſummus imperans reuera dominus Maiorislib⸗
ferum, de quibus pro lubieu diſponit, fiereé, ad 1C p
refuſtonem damni nullo modo teneretur, quoniam VI.r
idem feciſſet, ac ſi de re propria diſpoſuiſſet. Mnei

.

iß ET CIVYIS LIE. II. QAr. vv. 411

—
ſi, n cſe patrimonium reipublicae aut regni ſolent ad- cicca aeræ-
e Gnltni r pellari. Quod alicubi iterum diſtinguitur in rium & Kl-
l teiadenten patrimonium principatus 5 & reipub icae, ſeu um. .
ic menin ſ in ſſeum, S& gerariun. (1) Quorum prius
m vugim deſtinatum eſt ad ſuſtentationem regis eiusque
m minnem familize, poſterius ad publicas vtilitates re-
dboren in gni. Circa prius rex habet vſumfructum, &
Kinociee de fructibus inde prouenientibus pro ſuo arbi-
1 ii trio diſponere poteſt. Circa poſterius autem
adminiſtratoris munus obit, idemque vſibus,
iun em qunbus deſtinatum eſt, adplicare debet. Neu-
,rptllun krum, (2) niſi conſenſu populi, alienare poteſt.
,ebem s. VI. Multo minus autem, qui regnum An poſſie
et, 2 up⸗ non habet in patrimonio, totum regnum, aut atenee
tzlinin eius partem alienare poteſt; niſi accedat con- gaam. eut
um SA ſenſus populi, & poſteriore caſu, etiam pecu- cius partem.
auu, Obetu liariter conſenſus partis alienandae. Sicuti
d ee (1) nec vice verſa membrum aliquod a ciui-

gteonmns tate inuits ſeſe abrumpere poteſt; niſi pr
elt, eſandi . vim
in ltu §. V. (1) In verſione Gall. prius dicirur Domaint

u une de l' Erat. Hr
2) Excipiendus tamen eſt caſus neceſſitatis; in
—— guo conſenſus populi facile pracſumitur. Eit diſtin-
unſtl, 4 guendum quoque inter alienationem fructuum, v. c.
ecx bonis confſcatis prouenientium, & allenationem
pbit ehim rei ipſius, quale hic eſt ius eonfiſcandi. Vid. Opetis
cni. Renm maioris Lib. VIII. Cap. VI. J. 1. & GROIIVS5 Lib,
ienen e II. Cap. VI. §. 11. /4.
onit ſeet. 2„ §. VI. (1) Vid. GROTIVS c. l. F. 4. E ſeg, cum
getn, nn Notis meis,

Hyolilen

lv hi⸗ de la Couronne, peſterius Trꝗdſor pablie, vel Domai-

412 DE OEEICIO HOMINIS

— ——

vim externorum hoſtium in eam ſit redactum

eſſe quest.

2

crcr cιοοννwνιο. νvoννοο nd, ρι νsοS

CAPVT xv.
DE IVRE CIRCA BELLVM
ErI PACEM.

Bellum non (²) Uanquam id legi naturali maxime
ſemper eſt ſit conueniens, vt homines pacem
illicicum inuicem agitent, vltro ea præſtando, quae

(4) Vid. debebant; immo pax ipfſa ſit ſtatus homini,

Nreviit. quatenus a brutis diſtinguitur, peculiaris: ali-
15. 1.

Cap. vI. quando tamen ipſi quoque homini bellum fit
ſeg. licitum, & quandoque necelſlarium, quando

nempe per alterius malitiam noſtra ſeruare, aut

iure noſtro potiri, citra vim adhubitam, ne-
quimus. In quo ipſo tamen prudentia & hu-
manitas ſuadet, vt ne ad arma eamus, vbi ex
iniuriarum noſtrarum perſecutione plus mali
in nos noſtrosque, quam boni, ſit redunda-
turum.
Iuſtae cas- §S. I. Iuſtae cauſae, ob quas bellum ſuſcipi
ſae beli poſſit, huc redeunt, vt nos & noſtra ſeruemus
cum offenſi ac tueamur contra ininſtam aliorum inuafſio-
vi, tum de nem, aut vt quae nobis debita ab aliis exhi-
fanſti. beri renuuntur, adſeramus, aut iniuriae iam
illatae reparationem & cautionem in polierum
Obil⸗

—

btinethus
conditionem, vt aliter nullo modo ſaluum

iur helunn

ffnſum cien

Flll. Ne⸗

ſelelaeluma
dum, inpri

ius aut hut
mica Va fe
inter patten
ſache, zu
tem haec vi⸗

cum polell

(cpecomiten

4IV. (1

vel ehenten

dilutum, 4
capita kelen

Fariae lann

A

lequmutr

um, dello
e.3

MINIS

5

ET CIVIS LIB. II. CAP. XvI. 413

ad arma
decurratur.

canſat.

anſteie obtineamus. Ob priorem cauſam quod geri
o mohlin tur bellum, definſiuum, quod ob poſteriores ff
fenſiuum dicitur (1). “Rl
8. III. Neque tamen confeſtim, vbi quis via amica
GNdh ſeſe laeſum arbitratur, ad arma eſt decurren prius ten
VI. . dum, in primis vbi adhuc dubii al: quid circa tanda, quam
. jus aut ſactum occurrit 5 ſed tentandum num
N BEIII ica via res poſſit componi (1), puta. colloquio
. inter partes inſtituto, prouosatione ad arbitros
ſacta, aut re ſorti commiſla. Praecipue au-
tenm haec via tentanda illi, qui petit: quippe
mtulliam cum poſſeſſionem cum aliquo titulo fauor vti-
1thommee que comitetur. RM
ptelanden s. IV. (1) Iniuſtae porro bellorum cauſae Iiuſtae
ltſunm vel aperte tales ſunt, vel colorem aliquem, licet bellorum
t,peelti, dilutum, admittunt. IIlae ad duo potiſſimum
hominikin Ccapita referuntur, auaritiam & ambitionem,
elarium,da ſeu habendi & dominandi libidinem. Hae
D variae ſunt, puta, (2) metus ex opibus &
adtbitum 2 MB poten-
en, 6S 5. II. (1) Si naturalem vocabulorum ſignificatum
ledquamur, diſtinctio belli in effesſiuum & defenſi-
utione uaum, bello iuſto ac inuſto communiter conuenirt.
wi,Ae vide dicta ad J. N. & G, Lis. EIll Cap. EI. §. 3.
H6s6r. 3–
45 helun iE⸗ DZ ru. (1) Vid. fupra Lib II. Cap. 1 & II.
nolta ſens g§. IV. (1) Conf huc GROTIVS de I. B. & P Lib.
Muoren (a) ſcilicet non alia ſubſit ſuſpicandi cauſa, quod
ita 5 li⸗ vicinus ſimul conſilia nocendi nobis agitet. Vid. ſupra
aut imiuteun Lib. I. Cap. V. S. 17. & quac de eontraria opinione

HOBBESII a GVNDLINGIGO adeptata protuli in

addi-

414 PE OFFIcCIO HOMINIS r

potentia vicini, vtilitas jure deſtituta, amok (UII.
ſedes meliores parandi, denegatio eorum, quae & minu

ex ſimplici aliqua virtute debebantut, ſtolidi: gennt⸗

Vi acé dols
pariter
aduerſüs
hoſtem vti
licet.

narrationes, nequa

Quousque

tas Follellonis cupido extinguendi ius alte- lhberimpe

rius legitime quaeſitum, quod nobis paulo Mins ſbe

moleſtius videtur, & ſimilia. iiſ aurqa
§ V. Etſi autem modus agendi in bello ma- perivent 9

Xime proprius ſit vis & terror; non minus ta. (. III.

men aduerſus hoſtem fraude ac dolo vti licet ell penesz e
modo fides data non laedatur. Inde hoſtem inilludiiu
licet decipere ſermone adſertiuo, ſeu pet ficas nntem ſapt⸗
iquam autem per promilla i hie con
aut pacta. — llerettk,
§. VI. Circa vim, quae in bello adhibetut geri, biſ

—

a sduetſusgduetſus hoſtem eiusque res, diſtinguendum at loco mi

hoſkem vti

eſt inter id, quod hoſtis ſine iniuria pati poteſt, E& fcianunt,

duod ipſi ſalua humanitate non inferre poſſumus: ndinn i

ui enim hoſtem ſeſe mihi declarauit, cumin quonis moe
hoc ipſo ſit profeſſio extrema mala mihi inten-· t tamenne
tandi; eo ipſo quoque, quantum in ſe, miihi üilem tang

ingdulget facultatem aduerſus ſe in infinitum. (.. (

armorum impetus patitur, non plus mali ho-

(1¹1) Humanitas tamen iubet, vt, quantum it, dbi

ſti inferamus, quam defenſio, aut iutis no. ——
ſtri vindicatio, & in poſterum ſecuritas te. (yll (
— S, VII. is dllid
additione quadam Ed. nouae I. N. & G. Lib. Elllh. ditonn.
§. vI. (1) Conf, de his humanitatis & æquitatis

—

&£
temperamentis copioſe pertractata a GROTIO Ml. Alsorrht

1II. Cap. XI. ſzue ad A. R nihen

NIEI=GI ET CIVIS LIB. HI. CAP. xVI. 41 5
deſtittti §S. VII. Solet bellum diuidi in ſolemne, (1) De belo
atenmmg Se minus ſolemne. Ad illud requiritur, tum Lolemni,
ebantu vt geratur auctore vtrinque eo, qui ſummum H
gbendimm habet imperium, tum vt praeceſſerit indi ctio. .
tod olt a Minus ſolemne eſt, quod denunciatum non
„Sſeeſtt, aut quod in priuatos geritur. Quo etiam
ndlin bee pertinent bella ciuiFlia.
t ton ni §8. V III. Ius bellum mouendi in ciuitate vti Pbeges
ic MMf eſt penes eum, qui ſummum habet imperium: quem ſiet

t. libim ita iſtud vſurpare citra delegatam ab illo facul. u eden

00,letu tatem, ſupra menſuram magiſtratus eſt; etiam
eni ſetſinn vbi hic coniicit ſummae poteſtati . ſi con-
fhuleretur, placiturum, heic & nunc bellum
nbalule geri. Etſi omnibus, qui alicui prouincie
Aigeu aut loco munito cum copiis militaribus prae-

iguniie⸗ ficiuntur, ex fine muneris ſui id quoque in-
d iunctum intelligatut „ ingruentem hoſtem
g ſn. quouis modo a locis ſibi commiſſis repellere;
hanet vt tamen non temere bellum in ditionem ho-
hncs üHilem transferant (1.). MM
tnn nu 8. IX. Ceterum vti qui in naturali libertate Quo caſa
ſei in viuit, ob iniurias tantum abs ſe patratas bello accepca a
Onlund . eo iniuris

,Al⸗ d. VII. (1) Non adeo inſignis tamen eſt vſus hu-
im ſcini ius diſtinctionis, quoad naturam & effectus belli. S
IWVi4. GROTIVS Ll. II. Cun. I cum Notis meis.
2 §. VIII. (1) Occurrant tamen etiam exempla ſubã-
ditorum, quibus ſuo ductu bellum defenſiuum &
effenſiuum gerere permiſſum eſt Vide ſcriptum
,e l meum ſub titulo: Defence des Droits de la Compagnie
wlans ae Indes Orientales &c. Cap. XII. §. Fe
38 e 64

416 DE OFFICIO HOMINISs 1r

pracbeat potelt peti: ita in ciuitate ſaepe bello inuadi- tim teqdil
cauſam bel-tur rector ciuitatis, aut tota ciuitas, etſi ſte munt, Ung
i len audtor iniuriae non fuerit. Sed vt recte hoc idens,
aece fiat, neteße gt, vt iniuria iſta aligquo modo in iimpi e
cuius ifte illum tranſierin. Ac reéctotes quidem ciuita- amnt; ita ta
eſt mem- tum ex iniuriis per antiquos ciues, aut qui ſneripium
bram. recens ad eos confugiunt, patratis participant, quidebtam
ſi paſſi fuerint, eas patrari, aut ſi receptum prat- nes ſoſent
Ntent. Vt patientia ſit culpabilis, requiritur. ſunt beller

vt quis & ſciat delinqui, & poſſit prohibere. A be
Sciri autem a rectore ciuitatis praeſamuntur; lber pole,
quae a ciuibus aperte & frequenter fiunt. Fa- menn ede
“ cultas prohibendi ſemper praeſumitur, niſieius: belli gerit
defectus manifeſte probetur. Vt tamen qui Mem Pod⸗
noxium adiie confugientem, poenae duntaxat in dlum hol
declinandae cauſa, recipit & protegit, bello mer ede
peti poſſit, (1) id magis ex peculiari pacéo allumus,
inter vicinos & ſocios, quam communi ali⸗ no eo n
qua obligatione prouenit; niſi iſte profugus Im, ſe
apud nos hoſtilia in eam ciuitatem, quam de- on l
ſeruit, machinetur. ha. 2. c.
De iure §. X. Sed & illud inter gentes receptum.
repreſſalia- vt pro debito ciuitatis proprio, aut quod iuſti⸗ —
F46 6*? . tiam
§. IX. (1) Si tamen is reuera noxius ſit; dederé owemun
eum alteri, aut punire ipſi debemus. Auctoris enim plil e
deciſio nititur falſa hypotheſi exemtionis ab omni menum ben
obligatiône, ad ius infligendarum poenarum relata; (nletenczen
item alia hypotheſi non veriore; ac ſi nemo iure gau⸗ .R Pſendi, o
deat puniendi eos, qui non ſunt eius ſabditi. Vide di- ehnn u
Gta ad J. N. & G. Lib. EIII. Cap III. & a. nor. 3. &σ 8 umdthun

„

Wι conf. GROTIVS Lï. II. Cag. XXI 5,4 ulancnl

14

AINts ET CAVIS LIB. H. cCAP. XVI. 417
pe beloim tiam requiſusm non adminiſtrando in ſe deri-
cinins, eli uauit, ſingulorum cuium bona teneantut
Sed edeh hactenus, vt exiranci, quibus debetur, (1)
NuAGnM itis apud ſe deprehenſis manus iniicere que-
quiden in ant; ita tamen vt ciuibus, quibus hoc modo
cines, A ſua eripiuntur, refuſio ſit procuranda ab ullis,
traisperimn qui debitum contraxerunt Quales exſecutio-
tſiumte nes ſolent vocari vepreſſaliae, quae frequenter
blls, teim, ſunt bellorum praeludiia.
polit rlhte §. XI. Bellum gerere poteſt non ſolum qui Quĩbus cas
8Preeſanum libet proſe, ſed & vnus pro altero. Quod ta- ſibus gro al-
enter ut men vt recte fiat, requiritur in eo, pro quo ere bellum
eſumint tlid bellum geritur, iuſta cauſa; in auxiliatore Kecmt,
VHH autem probabilis ratio, cuius intuitu pro ſto
wvenur na in alium hoſtilia exercere queat. M
3 wege Imter eos zutem, pro quibus non folum
pernlaif Poſſumus, ſed & debemus arma ſumere, pri-
mammu mo loco ſunt ſibditi noſtri, non vniuerſi ſo-
gii iſe ig lum, ſed & ſipguli; modo ex hocce ciuitas

uenn gun⸗ non euidenter maioribus malis ſit inuoluen-
da. 2. Sequumtur ſoci, in quorum foedere
entes urſtl ðU S 14
“M §. X. (1) Modo tamen cauſa debendi clara ſit ac

liquida, & ratio ſtatus permircat ad remedium hoc
a, exttemu progredi Vide norata ad N. & G. Lib.
noxiu Aie III Cap. VI. §. 13. net. 1. Fuſe quoque hoc argu-
id, mentum pertractat GR OTIvS Lis. I17 Cap. 11. Vbi

15 SSS .
vemt conferendae ſunt Norae meae, illae inprimn, quibus

.

UCcl „ g. 1. .
n zuen⸗ oſtendi, quod Ius repreſſalinrum applicatio ſit prae-
ee „ Cceptorum Iuris naturalis ad conſtitutionem Nociera-

de⸗ 46 tum ciuilium, nec vnice fundatum ät in arbitraria
UE quadam conſuctudine Juris gentium.

6

R

uousque
Xvſu gen-
um lecen
2 in bello
extendat

418 PDE OFFICIO HOMINIS

id comprehenſum eſt. Qui tamen non mo-
do ciuibus noſtris cedunt, vbi ipſi eodem

tempore auxilio opus habent; ſed & apud

eosdem iuſta belli cauſa, & aliqua pruden.
tia in bello ſuſcipiendo praeſapponitur. 3.
Hos excipiunt amici, etſi peculiariter id ipſis

non ſit promiſſum. 4. Denique vbi null⸗

alia ratio eſt, vel ſola commums cognatio ſuf-

ficere poteſt, vt iniuſte oppreſſum, (1) noſtra

auxilia imp orantem, quantum commode fa-

cere poſſumus. defenſum eamus.

§. XII. Licentia in bello eousque ſe exten-

dit, vt quamuis quis caedes patrando, aut res

vaſtando atque eripiendo, vltra quam huma-
nitas admiſerit, ſit graſſatas, (1) gentium

tamen opinione pro infami, & quem hone-
ſti viri aduerſari debeant, non habeatur.

Niſ quod cultiores gentes modos quosdam
uocendi hoſtibus viles habent; puta, vene-

no vti, aut alterius ciues mihtesque in do-
minorum caedem corrumpere (2). ⸗
§. XIII.

—

6. XI. (1) vid ſupra Lib. I. Cap. E. J. 17. nor. 1.

Qhorſum referendi ſunt ſubditi a lupetiore ſuo mani-

feſte oppteſſi. v id. dicta ad Oeus maius Lib VIII

Cap. VI. Q. 14. not. §. Ed. nouae, & ad GROTIVM

Lib. 11 Cap XXV. & 8 not, 9.
§. XII (Conf. de fandamento huius impuni

tatis dicta ad GROTIVM Libk. III Cap. W. §. 4.

not. 1.
(2) Diſtindtiones tamen hic adhibendæ, prouti
late oſtendi ad GROTII c. l. g. 18. not. 11.

an

1ET (.

K.XIII.

(prar iRtel

nem hottiler
glundo it

ince arcend

domint ius:
tinguator,

adem o
Alias enim

Cererum
belſgerant;
Poprie giuita
Nllin lecef
uae non ſu
eperunt 1
AUt preemil
t vt allici⸗

Uninem ſunm

Qand 41
Mumor irr
UnIRs teden

—
5.Aill.
in zuin
. 3 G
2) V.
it ſi 6
AN

IINIS

— —

1mmen pon mo⸗

bi ipl enen

ſen Nin

ligo⸗ Enlten .

ſpponitu. 9

hliurtet ilfi

ue⸗ bi
15 chgurtel 6
, (1 I
mcotmoet⸗
us.
Gqne ſet
trancdo, ili
quun Pomn

. ) Peniig

& u, e

ai . ſe⸗

lesge nt

ET CIVIS LIB. II. CATL. XVI. 415

F. XIII. Res moliles in bello tunc demum Quomodo
captae intelliguntur, (*½) quando perſecutio- adquiran
nem hoſtilem effugerunt; immobiles autem, acαel
quando ita a nobis detinentur, vt hoſtem eui edag.
inde arcendi ſit facultas Etſi vt prioris do- prasda.
demini ius ad eas res recuperandas plane ex-
tinguatur, neceſſum ſit, vt per ſubſequens
pactum ompni praetenſioni renunciauerit.
Alias enim vi partum vi licebit iterum eri-
pere.

([(eeterum viti milites auctoritate ciuitatis

belligerant; ita quze ipſi hoſtibus etipiunt.
proprie ciuitati, non ſibi adquirunt. (2) Etſi
paſſim receptum, vt mobilia, Praeſertim
quae non ſunt magni pretu, miluibus, qui

ceperunt, relioquantur per conniuentiam;

aut preemii, vel quandoque ſtipendin loco;
aut vt alliciantur, qui cura neceſſitatem ſan-
guinem ſuum locare velint.

Quando autem res captae iterum hoſti eri-

Piuntur „ immobiles quidem ad antiqios do-

minos redeunt; (3) nec minus mob les de
Dd z bebant.

§. XiII. (1) Scilicet eſpectu te tii insdam neu
trarum partium Vid ad GCROTIVN Li. III. Cap.
VI. §. 3 not. I.
(2²) Vid. GROTIVS c. 1.5. 8. ſe. cum notis
meis.
(3) Vocatur id in poſtlim inii „de quo couf.
68 GTIVS Li I X e, XNI

Quomodo
adquiratur
imperium
in victos.

Quid ſint

ingucias.

Quotupli-

ces ſint in-
duciae.

7

420 DE OFFICIO HOMINIsès

—— —

bebant; etſi apud plerosque populos & hae

militibus in praedam concedamur.
§. XIV. Solet denique bello adquiri etiam

imperium tam in ſingulos, quam in integros

populos victos. (1) Quod tamen vt fiat legi-

timum, & conſcientias ſubiectorum ſtringat,
neceſſum eſt, vt victi victoribus fidem dede-
rint, & hi hoſtilem ſtatum animumque aduer-

ſus illos exuerint.
§. XV. Suſpenduntur actus bellici per in-

ducias, quae ſunt conuentio, per quam ad tem-
pus, manente belli ſtatu, ac lite, ex qua bellum
fuit ortum, bellicis actibus offenſiuis eſt abſtinen-
dum; quibus elapſis, ni interea pax coiue-

rit, citra nouam indictionem ad hoſtilitatem

reditur (1).

§. XVI. Poſſunt autem induciae diuidi in

eas, quae ineuntur ſubſiſtentibus in expedi-

tione exercitibus, retentoque vtrinque belli-

co adparatu, quae ad modicum fere tempus ſu-
muntur; & in eas, quibus adparatus bellicus

vtrinque diſſoluitur. Hae in ſatis longum tem- 1

pus iniri poſſunt & ſolent, & plenae pacis

ſaciem gerunt, ac aliquando etiam pacis vo-

cabu-
§. XVI. (1) Vid. ſupra Lib. II. Cap. X. J.2.
§. XV. (1) Copioſe hoc argumentum explicat

GROTIVS Lib. III. Cap. XXI. §. 1. 14. Conf. re-
liqua huius Capitis cum tribus ſequentibus, vbi diſ-

ſerit de conuentionibus aliis, inter hoſtes durante

bello initis.

17

cabolo in

temporis,

aetetha eh
trouetlias.

Que aute

nullam con
Pro lubinn
bellicos, 4
Cutrrere it
N. XVI
ſanciupet
cuius ler
nes paelſce
tempore

iutiurandan

iulteruonin

Tecipjunt,
leget Pacis

—
XylI.
lilet, iſ be

Ane ad ,)

Ihe ET CIVIS LIB. II. CAP. XVI. 4 11

populcs ee cabulo inſigniuntur, cum adiectione certi
ur. temporis, Nam alias regulariter omnis pax
oadqiien aeterna eſt, ſeu in perpetuum exſtinguit con-
um inin trouerſias, ob quas bellum conflatum erat.
nen hne Quze autem ſolent vocari induciae tacitae,
orum ig nullam continent obligationem; ſed partes ibi
buskense pro lubitu vtrinque quieſcunt, & ad actus
mmumqlen bellicos, quandocunque placitum fuerit, Pto.
currere iterum poſſunt.
as beli mi . XVII. Penitus autem tollitur bellam, De hace.
ſancita per ſummos vtrinque imperantes pace:
cuius leges & conditiones definire, vti eit pe-
ſir „ nes paciſcentes; ita illae fideliter, & conuen-
a to tempore exſecutioni dandae & ſeruandae
nee ie ſunt. (1) In cuius rei firmitatem non modo
e usiurandam ſolet interponi „ & obſides dari;

er glan Ar
e, er ul

,uir inmd ſed & ſaepe alii, in primis qui paci conciliandae
i⸗ lun . interueniunt, eius obſet uationem praeſtindam
ent “ recipiunt, auxilio promiſſo ei, qui comtra
e r . leges Pacis ab alteto laeſus fuerit.
mn let .
dparatus N
nſati nii :
E euf Dàz CcaAsVT
ſ „2

— §. XVII. (1) Neque hic exceptio iaiuſti metus
valet, aifß belli iniuſtiria ſit ſumme euidens. Vid dicta
1 H, ame ad I. N. & G. Lib. III. Car. EII. §. 1. nor. 2.
–☛ ecn 3. Ed. nouae, & ad GROTIVM Lib. III Cap.
reH XX. §. 11. not. I. qui etiam Cap. XX. copioſe de
omuibus diſſerit, quae ſpectant ad tra Rat4s pacis .
later loltu obſides, &c.

*

17

422 DE OFFICIO HOMINIS

CAPVT XVII.
DE FOEDERIBVS, ALIISQIE

CONVENTIONIBVS
PVBLICIS.
6. 1.
Mecen D Elli iuxta ac pacis temporibus inſeruiunt
quotuplicia DD (¹) ſoederæ, ſeu pacta inter ſummos vtrin-
ſint. que imperantes inita. (a) Iſthaec intuitu ma-

() vVid. terize p ſſunt diuidi in ea, quae conſtituunt de
J. J. &6. aliquo officio inuicem praeſtando, quod iam antea
Cap. X. lege naturali praecipiebatur; & quae oſiciüs legis
naturalis aliquid ſuperaddunt, aut ſaltem ea-
dem, vbi indefinita videntur, ad certi quid
determinant.

De ſoederi S. II. àd priorem claſſem referuntur foo- elliphlert

bus concer dera, quibus de ſunplici duntaxat humanitate

nentibus ea, exercenda, (1) aut noxa non inferenda con-

ad quae . . je⸗
. 1 tinent & ea, quibus ſimplex
jure natru Uenitur. Qo per e & ea, ꝗ ſi, 6
rae iam te- duntaxat amicitia, citra peculiarem praeſta-
nebamur, . tlonem

97

§. I. (1) Traitez publies & Alliances. Conf de
hoc ergumento GROTIVS de J. B & P. Lik. II.
Cap. XV. “
§. II. (1) Foedus enim tunc obligationem vali-
dioem, ac amtea fuetat, reddir, & conſequenter
violationein eius maiori cum dedecore coniunctam.

tionem, ſa

n mertiltt

delut, l

Holll.

Aſlulit, 5

Ille ſunt
lent, ſeug

(que prommin

Proportoe
ita vtneur
Gitionis,
.Iy. 1
ly gatſci
uft eſt dete
Dommnn

a digni⸗

r por

lter, Pr

ſederatus

bam ab2
V. l
Praeſtantn
minutione
ſt he in
ſummi im

—

,.
id 1)

A1e

IIBVS

.

tibus iſenr
ter ſunnmmn
ec intnint
ue ßun
, l iut
u ſeil
alt ſlen
, d en 6

eſennmm
taxa Ma
dn ileteln⸗

2, gibieſe

wlien
e

—
Mianctt. 6
65

obligan iunn⸗
, conlee⸗
core corilnd

ET CIVIS LIB. HI. CAP. xvVII. 42 3

tionem, ſancitur; aut quibus ius hoſpitii aut
commerciorum, quatenus id naturali legi de-
betur, ſtabilitur.
S. III. Poſterioris claſſis foedera ſunt vel De Wece
aequalia, vel inaequalia. usseis
. bus,
Illa ſunt, quae vtrinque eodem ſe modo ha-
bent, ſeu quando non ſolum aequalia vtrin-
que promittuntur ſimpliciter, aut obſeruata
proportione virium; ſed & aequali modo,
ita vt neutra pars prae altera ſit deterioris con-

ditionis, aut alteri obnoxia.

G. IV. Inaequalia ſunt quando vel inaequa- De foederi.
les raeftationes inuicem exbibentur, vel altera bas inae-

pars eſt deterioris conditionis. qualibus,
quibus

Promittuntur autem inaequalia vela ſoede- Praeſtatio-
rato digniore, vel a minas digno. Prius nes inac-
fit, ſi potentior auxilia promittat alteri, nec Juales nul
reſtipuletur, aut ſi maiori proportione, quam bencur. 1.
alter, promittat. Poſterius contingit, ſi

ſoederatus inferior plura teneatur praeſtare, 1

quam ab altero recipit.

§. V. Eorum, quae a foederato inferiore De his, quis
praeſtantur . quaedam ſunt coniuncta cum im- bus altera
minutione ſummi imperii ; puta, ſi congentum Pars dete-
ſit, ne inferior ſocius partem al quam 1) ti0 is ſie
ſummi imperii exerceat, niſi cum conſenſu Oaditionis
D 4 fſupe-

§. V. (1) Ex. c. ne ebellumn nc eius i voluntate ſuſ
(1 ipiar,

4²4 DE OFFICIO HNOMINIs

—

fuperioris Quzed m autem ſummum im-

perium non dimmuunt; licet adiunctum ha-

heant aliquod onus tranſitorium, ſeu quo ſimul
& lemel licet defu gi; puta, ſi ex foedere

pacis-ket teneatur ſt pendium ſoluere alte
rius militibus, belli ſumtus reſtituere, cer-

tam ſummam pecuniae ſoluere, moenia di-

ruere, obfides dare, naues, arma trade-

re. lmmo nec quaeuis perpetua onera ſum-
mum imperium diminuunt Qualia ſunt,
eosdem cum altero amicos & hoſtes habe-
Elun ſjrilant

ze, ſed non reciproce, ne liceat certis lo-
cis munitiones exſiruere, ne ad certa loca
nauigare &c. Item, ſi vnus ſociorum alte-
rius ſocii maieſtatem comiter teneatur cole-

re „ ſeu reuerentiam quandam ipſi exhibere, “
& fſeſe ad eiusdem placitum modeſte adiem

perare.
De eonfse. §. VI. Ceterum foedera tam aequalia-

Te wone quam inaequalia, varias ob cauſas ſolent
"s perte- contrahi; inter quas arétiſſimam foederun

tuis de fve.

eribus ſpeciem producunt, (1¹) quae 2d contun-

af nſiuis & ctionem aliquam perpernam plurium ciuita-
Afenſiuis, dum ſpectant. PFrequentiffima autem ſunt.

aut sem quae ad' auxiliz in bello defenſiuo aut oßfenſius

wereiorum praeſtanda, aut ad commercia regenda perti-

nent.
De foederi §& VII. Celebris quoque eſt diuiſio foe
bus perſ/o. ,

§. Vl. (2) Vid. fupra Zis. I1. Cap. IIIl. 8. 15.

rum

2–

Tlifn in l,
haec ſamt,
ins, inen

ſpirant I

negis popul

reizublcae 8

Ppetdatamt,

Gem audtor

ſine, gu⸗

4 iniſt⸗ 4

busumman
poltqname

easgen an

ſeeuta non
ſatizlecizt
bus Haclis

—

VII.

cer

22

ſ.VIn.
Drudentiae
ed de n
Onndig debe
Mate toonh

.

tINIAs rET CIVIS L.I B. Ir. CAFP. XVII. 42 F

ſuchcnan d rum in realia„ & perſonalia. (1¹) Quorum nalibas &
aliitunb haec ſunt, quae cum ege; imuitu perſonat realibias.
ſeu qun mn ipfius, ineuntur, eoque defundo ſimul ex.
, Rer irede ſpirant. Ila vero ſunt, quae non tam ipſius
bee e 1egis populiue rectorum, vt talium, quam
veipublicae & regni intunn contrahuntur, ac

Ueltinele, . ni in B
e, mied Petdurant, (2) iſtis licet mortuis, qui eorun-
8, An NO dem auctores fuerant.
“ Nnerr r §. VIII. Coniunctae ſoederibus ſunt ſpon- De ſponſie

ulam Jones, quae proprie vocantur iſta pacta, quae Vus.
& holls ix miniſtro ſummat poteſtatis circa negotia ad ean-
dem ſpectantia ſine ipſius mandato inenntur. Qui-

lren e
e eh bus fùmmus imperans (¹) non tenetur, niſt
ſxroum poſiquam eadem rata habuerit; ita ſi miniſter
e easdem abſolute contraxerit, & ratihabitio
1 it ſeeuta non fuerit, ipſe viderit, quomode
ſatisfaciat illis, qui eius fidem ſecuti inani-
n bus pactis decepti ſunt.
tam un : .
D ( 6
de Dà 3 CAPVT
placum to 3
§. vII. (1) Conferatur huc GROTIVS Lib. I1.
na aulent Cap. XVI §. 16 ſeg. & Aucoris J. N. & G. Lib.
iu 6S FrII. Cap. X. 9. 7. ⸗'
tetenh (2) Arque hoc quidem in dubio praefumendum
eft.
ibofe F. VIII. (1) Obligarnt ramen quodam mode ex
ek din „ prudenriae regulis, ſi pacta teigublicae fint vtilia.

Sed ſi ne tunc quidem ea rata habere velic, ſaltem
– oumnia debet in eum ſtatum reftituere, in quo tem-

— pore iponfionis factae fuerunt,

42 6 Dk OFFICIOHOMINIS

—

CAbVT XVII.
DE OFFICIIS CIVIVM.

Oficium ei.. §. I. 3 l
en re PFficium ciuium eſt vel generale, vel ſpe-

DHeciale ciale. (a) Iluad oritur ex communi obli-
(2) vid. gatione, qua iſti imperio ciuili ſunt ſubiecti;
J. N. & G. hoc vero, ex peculiari munere & functione,

Lib. VII. quae per ſummum imperium ſingulis eſt in-
cap. VIIl. iundka.
F. 10 not. 2

Ofßeium §. II. Oficium generale ciuium reſpicit vel
generale eſt rectores ciuitatis, vel totam ciuitatem, vel con-

triplex. ciuts.

1. E-ga §. III. Rectoribus ciuitatis ciuis debet reue-

rectoris ei rentiam, fidelitatem, & obſequium 3 cui coniun-
uitatis ctum eſt, vt idem praeſenti ſtatu adquieſcat,
neque ad res nouandas animum adiiciat, neque
alteri cuiuis adhaereat magis, eundemque ad.-
miretur & veneretur; vtque (1) bene & ho.
norifice de iisdem & eorum actionibus ſentiat
atque loquatur. “ S
2. Erga §. IV. Erga totam eiuitatem officium boni

totam ci- ciuis eſt, vt eius ſalute & incolumitate nihil
uaitatem. haꝛ˖ beat

1

—

§ III. (4) Conferantur dicta a me in Tractatu ſub

titulo: Di/cours ſur la queſtion, s'il eſt permis a'echa-

fauder en Chaire le Magiſtrat, & p. 255. ſeq. in

Collectione ſaepius allegata, Recueil de Diſcours &c.
To. II.

hebent car.
ſu⸗⸗ eane
20 canderm
Promolend
neruos inte
K V. br
te & paciß
ſele c ſici
peruicicia

mocisnon:

lenpublcami
tamdumar⸗
Omnia hoeg
llis Dlunn

VI A1)
guoc bis a

iltaliones 2

linu lileipe
2Neiutd haus
o. Non 5
moceltir gn

Proneckiote

egue etiam
Dore ex tänta

Ollezdlem P.

elelclete a
1n. brihr
uninumnu
denntetonl

et, lantzel

AlNIs

enn

.

ET CIVIS LIB. II. CAF XvII. 427

III.

eIVI.

nerdl, e ⸗
er Amnun
li lont ſbet
,e & uncdien
ſnghlsl

.
4

umn tehſetn

iktuten, 1eb

cinis Cebet in

nz ci cie
ltnn nes

madiicinn
,eungengh/

1) orſt
iete e

ltd en
00 olum 4

mein Tuans
rmiI 9
n⸗ 4
elDie

— — ——

habe t carius, vt vitam, opes, fortanasque

ſu eandem ſeraandam libenter offerat, vt

2d candem illuſtrandam, enusque commoda

promouenda:; omnes ingenii & induſtkiae
neruos intendat.
§. V. Erga conciues ciuis offcium eſt, ami-

3. Erga

ce & pacifice cum illis viuere, commodum conciues.

ſeſe ac facilem praebere, nec moroſitate aut
peruicacia tua turbas dare, ceterorunn com-

modis non inuidere, aut eadem inmeruertere.

De offitiis

§. VI. Specialia oßicia vel per vniuerſum ſeſe ſpecialibus

rempublicam velut dffundunt, vel circa cer

tam duntaxat partem occupantur. Cicra quae

omnia hoc generale praeceptum habetur, ne

guis vllum offcium in republica adfectet aut uſ-
tipiat, 1) ad quod ſeſe ineptum deprebendit.
§. VII.

§ vI. (1) Diningoi lie 6TTO inter hcium,
quod quis adfeétat, & quod quis acceptat. Noo ſunt
ait fationes aeque validae, cur in poſteriori caſu no-
limus ſuſcipere officium, quam in priori; quoniam
aptitudo haud conüſtit in momenio quodam indiui-
duo. Non pauci enim fuerunt, qui la juuentute ex
modeſtia quadam de ſufficienti peritia deſperarunt,
pronectiore tamen aetac in ſummos euaſcre vios.
Neque etiam multum reipublicae intereſt, vt in cor-
pore ex tanta hominum multitudine compofito ſin-
guli cadem peritia polleant. Equidem haud diffiteor,
eſſe ſolere ac debere neceſſario varios aptitudini- gra-
dus. Exiguus enim fere peritorum piimi ordinis
hominum numerus eſt, & contra eorum, quorum
opera reſpublica in variis collegiis ac muneribus indi-
get, tanta eſt multitudo, vt ſaepe in talibus acquieſ-
cere,

egula ge⸗
neralis.

42 8 Dk OFFICIO HOMINIS

ir c

Ofſcia mi. S. VII. Qui conſilio ſuo rectoribus ciuitatum
Sereren adſiſtunt, in omnes reipublicae partes aciem
rong 12 mentis conuertant, quae ex vſu reipublicae vi-
taef. debuntur eſſe, dextre & fideliter citra adfe-
ctus ac prauos reſpectus exponant, ſalutem
reipublicae in omnibus conſiliis pro ſcopo ha-
beant, non proprias opes, aut potentiam;
prauis adfectibus principum adulando non
velificentur, factionibus & contentionibus
illicitis abſtineant, nihil, quod taceri oportet,
eliminent, exterorum corruptionibus impe-
netrabiles ſeſe praebeant, priuatis ſuis nego
tiis aut voluptatibus publica negotia non poſt.
habeant.
Offcn mi- §. VIII. Quipublicae conſtituti ſunt ad ſactæz

niſtrorum oheunda, in isdem grauitatem & adtentio-
eecclefiae
. nem
publicorum. 1

X

cere oporteat, quorum peritia mulro inferior eſt ea,
quae requirebatur, ſi res aliter ſe haberet. Interea
raro contingit, vt quis ad officium, praeſertim ma⸗
ioris momenti, euocetur, qui de eo nunquam cogi-
tauerit; imo viciſſim nihil frequentius eſt ambitrione
munerum, qua fit, vt vel peritiſſimi & maxime ido.
nei poſtonamtar; vt taceam eos, qui officia ambi⸗
unt obtinentque, quibus nec pares ſunt, nec dignos
vnquam ſe p aeſtare ſtudent. Quapropter ſuperflus
haudquaquam cenſeri debet illa regula, ſecundum
quam quilibet in conſcientia & tanquam bonus ciuis
obligatus eſt, vt ne quidem accepter maioris momenti
officium, niſi ſaltem eo aptitudinis gradu praeditus
ft, qui ad exercitium eius ſufficit, nec fa ultaters
ipſi ex aliotum ſui ordinis peritiſſimorum docttina
proficiendi denegauit.

nem adhibe
gmat pro
popnlo leſe
nee praita
Nem, doct
ſ.K.

ſientia jen

falſt aur
tradant,

tamm adſuet

das eorunde
copmata 4
reck fugii

inanem har

manamn d.
„X.
buswis tae
b opprel
deque panr
Pkaliolo d
utaham,
Znocen
Omnezane

tumpenten

nem timen

—
nt, guod
toſan 1

. 1 Aleen

AIIS

——

Toribue culten
e pilter et
ntelpublern
liter etti d
Onant,

is tolon.

zut Potenin .
n adulencde
contentonte

Od tcetiſa

ptionbi⸗ n⸗
iuatis ſon
negolinnofl

uiit
m & Ret

—

lto ieio 44
e habelel⸗
, Plat
eeo Nunguune
e
vrius eſt mhie⸗
Vi nariden
i oen
. G
ellunt, beli
gtoſnnile⸗
egun conl
nqnanm

1

ſetn ?

Hors α

*

Er cCIVIS IIB. II. CAF. XVIII. 429

nem adhibeant, vera de cultu Numinis do

gmata proponant, eorum, quae ipſi docent,
populo ſeſe conſpicuum exemplar exhibeant,
nec prauitate morum muneri ſuo dignatio-
nem, doctrinae pondus detrahant (1).
§. IX. Queis publice iniunctum, variatum Ofſi ia do
ſcientia rerum animos ciuium imbuere, nihil Aorn &
falſi aut pernicioſi doceant; vera autem ita ?roteſſez um
tradant, vt auditores iis adſentiantur, non“ ſeientiis
. 1 . humanis.
tam adſuetudine audiendi, quam quia ſoli-
das eorundem rationes perſpexerunt; omnia
dogmata ad ſocietatem ciuilem turbandam di-

recta fugiant, omnem ſcientiam humanam
inanem habeant, ex qua nulla in vitam hu-

manam & ciuilem vtilitas redundat.
§. X. Qui iuri dicundo praeficiuntur, qui-Officia ma
busuis facilem acceſſum praebeant, plebem giſtratunum
ab oppreſſionibus potentiorum protegant, ius & isdicum.
aeque pauperi & humili, quam potenti &
gratioſo dicant, lites vltra neceſſitatem non
extrahant, a corruptelis abſtineant, in co-
gnoſcendis cauſis diligentiam adhibeant;,
omnesque adfectus ſinceritatem iudicii cor-
rumpentes ſeponaut, recte faciendo nemi-
nem timeant.
§. XI.

§. VIII. (1) Ac praeſertim nihil faciant aut di-
cant, quod ingenium dominandi cupidum aurt ſe-
ditioſum ſapiat. Vide Diſcarſans meum ſupra ad
§. 3. allegatum.

Officia
praefecto-
A r 61
militaris.

Offt 1
milit un:

Officia

legatorum.

4 3 0 DE OFFICIO HBOMINIS

rer —

§. XI. Quibus armorum cura commiſa, mi-
litena diligenter & tempeltiue exerceant, &

ad tolerandos militiae labores firment, diſci-

plin: im militarem ſartam rectamque habeant,
milites hoſti iugulgados temere non obuci-

ant „ annenam & ſtipendium „quantum in

ſe, pros e procurent, nec de eo quicquarn

inte ruertant; milites ſemper vt reipubi cae
fau tant, curent, nec vnquam eos ſib ad.

uerſus rempuhblicam concilient.
J. XII. Milites con a ſtipendiis ſuis con-
tenti ſint, ab expuandis & vexandis paganis
abitineant, labores pro tuenda republica! li⸗
beiner & ſtrenue obeant pericula per teme

titatem non erceſſant, per ignauiam non de
fugiant, fortitudinem in hoſtem, non in com-
milito es oſtentent, ſtatonem adſignatam
maſcule defendant, honeſtam mortem turpi

fugae & vitze praeferant.

§. XIII. (1) Quorum opera ciuitas ce ex-

teros vtitur, cauti ſint & circumſpecti, in-

ania a ſolidis, vera a fabuloſis diſcernere cal-

lidi,

— — ———.r⁵

F. XIII (1) Quoniam Auctor de iure gatoen

& legationum diſſerete hand ſuſtinuir, conferenda
ſunt quae at uli ad Opu maiu; Lib. III. Cap. R.

§. 12. not 1 & ad GROTIVM Lib II. Cap XViII.

inprimis aurem in notis meis ad verſionem Galli-
cam BYNKERSHOERKII ge Fudite legatorum com

petenti, cuius ſecunda Editio ſubiuncta eſt libro
WIOQUEFOR TII de 12 4, imiaWasez, & de ſos fon-
S aenſtel

11 cl

lidi, ſecreton
cluitats adu
ſtinaii (2)
(XIV.

ſenſanlin .

Decellaria ac

ſum, aut

lem animt 0

ul imernert

lendum il

(ſarilaciant,

XV. D
in, quame
ld prolleit
tünt, &ͤil
t, quamc
Ciuer aute
lnſt exprelk

—

1 (2) nnn
ientienij
nlen 10 †

podee ſanne
TOl N
linitandun
, Noni,
ine Ediie
8 ciitae
aapin vile
denn, ce

„

MINIS ET CIVIS LIB. II. CAP. XVIII. 43 1

aunmiſn h lidi, ſecretorum tenaciſſimi, pro vtilitate ſuae
e eteen: Ciuitatis aduerſus quaslibet corruptiones ob-
Erment, e ſtinati (2). MM
Andebeun §. XIV. Qui opibus ciuitatis colligendis aut Ofſcia ad
ete non s diſpenſandis praeſunt, caueant ab omni non Bieid,
D, quanini necellaria acerbitate „nec ob proprium quae , 6
ge eo quichen ſtum, aut per petulantiam vel malignita ecsbise
lephim tem animt oneris quid adiiciant, publiei ni publicae. .
zn e ihn hil interuertant; quibus de publico quid ſol.
. uendum . illis citra moras non neceſlſarias
dis ſi ſatisfaciant.
exind pai §. XV. Durat autem ciuium ſpeciale ofi Quando ex-
62 eplhla cium; quamdiu in ea functione „ ex qua il- Qirer: iſta
lud profluit, ſunt conſtituti; qua vbi ab- fcia, &

culla per ten uit 12
en me eunt, & illud exſpirat. Generale itidem du- anrit,
,n, Minet rat, quamdiu ciues ſunt. ge dehner.

Ciues autem eſſe deſinunt, (a) vel ſi con- (a) vid.
ſenſu expreſſo aut tacito (1) ciuitatis diſce J. N. & G.
dant, Lib. vIII.
ap. XI.

em 2lgrut

n wottenn I

dtu — .
umſec, 1 (2) Conferenda eſt deſcriptio miniſtri aut pleni
ic enneled Potentiari, quam habet LA BRUVERE in libro
inſcri to: Caradktéres ou moeurs de ce Giecle, Capite
quod de ſummo imperante & republica tractat p 46 f.
– ſeq. To. I. Ed Amſt 173q I. cuius tamen non omnia
ge iure ad imitandum proponere decet.
. § XV (1) Conſenſus hic ordinarie praeſumi
ll o tur, prouti ex ipſa ſocietatum ciuil'um conſtiru
tione ſequitur; modo ne quis alieno rempore, atque
elſoven ita ex ciuitate diſcedat, vt damnum inde reſpublica
capiat. Vide praeter Auctoris citatum in margine
biuncit locum, dicta a me ad GROTIVM Lib. II. Cap. V.
7 S. 24 not. 6,

.

4 3 2 DE OFFICIO HOMINIS Sc.

dant, & alibi ſedem fortunatum figant, vel S
ſi ob delictum in exilium eiiciantur, & iure 359
ciuitatis priuentur, vel ſi hoſtica vi oppres- 9 3
K, in victoris ditionem concedere adigan- Pols-
tur (2). eE

(2) I a vero in huiusmodi caſu quis poteſt ciuis
eſſe deſinere, vt ſedes priores & domicilium haud 600D
deſecat, cum nihil nifi priorem muret dominum.
Quod aliquando communiter accidit vniuerſis
membris ciuitatis veteris, quae qua talis non am. 0 N
plius ſubſiſtit. Datur quoque alius caſus plane .
Rogularis, & qui haud mutata forma reipublice 4 6
locum habet, cum ſubdirus quiſpiam, conſen/ſaua
ciuitatis intercedente, legati akerius reipublicae
vices ſuſtinet. vVid. BY NKERSHOEKII librum
mocdeo allegatum Cap. AMA. D Nn
, 8

—
hiec 4. 170
IyFrI C.
ſoris Halng
Jun duode
2 b Audore

IINIs &
Kutn Hgiq
ciantr, An
Nſtica di t⸗
ncedete lhe

ſa gnir doela
elomiäſin
1 mutet Clii
iccidit it
quu letm
lius clin , 4
form r 4
eiſin, n

ARerius Eehl 4

6HOKll

1

R 2 433 ) G
ðèðð

Cνμμ τννnhαRνουο nn Ce

33 *

EPISTOLA CENSORIA
“ ANONVYMI,
id eſt
60D. GVIL. LEIBNITII,

cum Examine

IOANNIS BARBEYR ACIIL.

ex Gallico in Latinum ſermonem
translato.

äl

Nnus eſt & quod excurrit, cum in manus
meas incidit Epiſtola Latina (1) Anonymi,
Jua ſuam de praeſenti libello de Oficit
hbomini & einis fert ſententiam. Epifſtola
haec aà. 1709 typis exiſe ripta, inſerta deprehenditur
IVSTI CBRIS TCOPHORI BOEHMERI, Profel-
ſoris Helmſtallienſis, (2) Programmati academico
quo duodecim Diſſertariones publicas, in Ius naturae-

H Auctore noſtte exiguo iſthoc libello expoſitum,

N

Ee haben-

— £ ͤ

(E) Hoc eſt G. G LEIBNITH. vVideztur Ad-⸗
monitio poſterior ad Verſionis meae Ed. quartam.
(²) Erat tum Profefſor Politices & Eloquentiae
factus poſtea a. 1710 Profefor Theologiae, Inde
a. 1723. locO MOLANI conſtitutus Abbas Loccu-

menſis. Celebrem tamen Halenſium Profeſſorem

BOEHMERVM nulla cognatione attingit⸗ quod alias
ſulpicatus cnm

434 EFPISTOLA 11

babendar indixit. Anonymus iſte, Viri illuſtrus

elogio decoratus, idoneas fortaſſis, cur latere vo-

luerit, cauſas habuit. Vereri enim iure poterat,
ne moroſitate quadam aut inuidia adductus, videre-
tur dettahere voluiſſe opert adeo apud vniuerſos ce-
lebrato. Quae etiam ratio ipſum impellere poruit,
vt mallet meditationes ſuas Programmati acadleniet
inſeri, quoniam huiusmodi ſcripta fere haud lert
longe lateque diuulgari. Sed fortaſſis ne id quidem
in animo Tabui, vt Epiſtola eius ſic in publicam
proferretur lucem, (3) vtpote quam ipſo haud gar.

. — . — 7

.

— -

(3) Coniecturam hanc in quemcunque cururu-
propoſui, cum prorſus ignorare Auctoris nome
alioqui ſatis bene cognitum, videri cuyerem. e
enim Epiſtolam iſtam per cutſores publicos a. nin
caum, non procul Lauſanna commorantem, .
in finem miſerat, vt mecum communicarerur
vt proptetea longiſſime ab hac obinionc 2 tee⸗
rim, quaſi inconſulte auctore publici iu “
fuerit. di Boehmerus ea obſeruare volinldi:
quae poſtea in Admonitio ne poſteriore Nrc ſen
vbi poſt inopinam Leibnitii mortem murta a.
tentia, exiſtimaui me detegere potuiſſe nomen Ar

0.
nymi, Cenſurae a me verſae & examinatae aucto·

ris; ſtatim intellexiſſet, ſerio me haud egilſe⸗ D
Inconſulto auctore Epiſtolam ab eo euulgata
iicerem; quo de apud me bello modo Fadue ean
in Epiſtela menſe Nov. a. 1219. ad me e arelo
cum nouam Programmatum Academicorum e i.
nem ad me mittecet. Certiorem me ea fecit, 1 .
cibus ſuis adductum Leibnitium ſcripſiſſe & miſiſie

Cenſaram ſuam ad GERHARDVN MOLANVM:

Abbatem Locecumenſem, & Diectorem Eccleſiaruc
Electoratus Brunſuicenſis, ipſius Boehmeri 2u8
culum; eandemque datam fuiſſe d, 22. Apr. . Hens

ne-

fſulro byofeſſ
eiusſit guo
impetraturun
clatiori lucd
tam. Non
tiector ablcon
utarum fae
lulhcir We
jellgin inze
tum Praelue

ena coneeſ
lub nuͤdo⸗ hoa
a Airln
tntineniy.
nectidus der
ec vetd ge
bebmeyut
keleuetimon
00 ehim c
Auend lultas
extotn, Pon
(9) heenin
ers. (u
vnnkie d
Nold
m 1 1,4
lezto criam

heiit iniar

Nli dufne
Ae editio
lerat edi

——
ke, Vyi it
13, Cut Meet
nim iore otet
addulns, in
pud Vhiuerdn
hiinpelere an
mmmati allett
afete hald
alſis neil Gik

ius ſo in le

nam ioo huul
4

meingle cle⸗
Auotis ne
tti cern
es publient
mmolnben
commnniene
ublic inm
ol⸗
4

u.

CEHENSORIA. 435

falto Profeſſot Helmſtadienſis protruſerit. Quicquid

eius ſit quoniam ſemel proſtat, veniam ſpero me
impetraturam ab aucétoris modeſtis, ſi eam (4)
clariori luci expoſuero, noua ſimul veſte exorna-
tam. Non laborabo velum diducere, intra quod
au ctor abſconditus latet, ſed liberam cuiuis conie-

QRurarum facultatem relinquam. Hoc mihi dicere

ſufficit, me perlegendo Epiſtolam iſtam, ſtatim
veſtigia ingemii peripica is, longiſſimeque ab alio-
rum praeiudiciis remoti deprehendiſſe. Quapro-
E e 2 pter

.

plena conceſſa poteſtate ,„ typis eam committendi
ſub nudo hoc titulo: Epiſtola Viri excellentiſſimi

ad Amiclm ,„qua monita quaedam au principia PV-

FENODORFIANI Operis de Offiio hominis & ciuis
tontinentur. Verum defuit Boehmero occaſio, do-

nec t ibus demum elaphis annis mandata exequeretur.

Hac vero declaratione addita, haud ſpero fore, vt

Boehmerus in malam partem accipiat, quod non

deleuerim omnino, quae hic de ipio dubie protuli.
Hoc enim contrarium fuiſſet conſilio meo, relin-
quendi iuſtas ob cauſas integrum huius mei ſcripti
textum, pront id prima vice fuit compoſitum.
(A4) Etenim ignotabam tunc temporis, (ſcil. a.

1716. cum primum verſio baec prodiret,) quod

Groningae demum didici, quod ALENANDER
ARNOLDVS PAGENSTECHERVS Epiſtolam iſtam
lam a. 12 2 ibidem typis excudendam curarit, in-
dicato etiam auétore Leibnitio, cuius nomen inue-
nerit in Diario quodam Germanico, Meuer Byther-
Saal inſctipro Subiunxit vero eandem in calce li-
belli Pufendorfiani de offcio hominis & tiuis, quem
apud Bibiiopolam Van Velſen recuſum euulgauit.
Quae editio ante id tempus mihi ne nomine quidem
fuerat cognits.

436 EPISTOLA

pter de fortuna mihi gratulatus ſum, quod interce-
dente tam longo locorum interuallo huiusmodi pla:
gula ad me peruenerit, cuius ne mentionem qui=
dem factam eſſe memini, cum multo propius locum,
vbi primum excuſa eſt, commorarer, quaeque
hodicnum non minus rara ac paucis cogaita eſſe de-
bet. Itaque cum in eo eſſem, vt libellum de officis
bominis & ciuis, typis denuo excudendum traderem,
ornamenti loco addere conſtitui Cenſuram iſtam
Anonymi, eidemque obſeruationes meas adiungere.

Hoc enim viſum mihi eſt non parum conferre poſſe,

Vt magis magisque apparcat, ſi quidem nacuis non
caret opus ſub cenſuram vocatum, a quibus nullum
huius generis immune eſt, idem tamen ſaltem in
vniuerſum opus eſſe vtile. Fateor quoque me laeta-
tum eſſe, cum viderem, ptidem me conſenſiſſe cum
Anonymo quoad nonnulla capita, in quibus meum
ab Auctore noſtro diſſenſum iam teſtatus fueram;
atque hoc ipſum mihi ſpem addit fore, ne mihi ver-
tatur vitio, ſi in aliis iſtum tuendum ſuſceperim-
Quod ſi ex voto ſucceſſerit, non propterea vanam
aucupabor gloriam, nec me cum iſthoc Viro illuſtri
componere ſtudebo, quem veriſimile eſt in ſummis
locum habere ingeniis. Cum vero idem non diſſi-
mulet, ſe diutius non inſpexiſſe opus cenſura abs ſe
notatum, valdeque credibile ſit, ipſum nec reliqua
Auctoris noſtri opera frequentius perluſtraſſe; mi-
rati haud conuenit, ſi non aeque feliciter, atque ego,
principia eius aſſecutus ſit, quae vt perciperem tan=

tum laboris impendi. In adornanda autem Gallica

Epiſtolae huius verſione, contextus ſeriem conti⸗
nuam haud ſecutus ſum, ſed interciſum, prout oe-
caſio tulerir, meditationibus meis permiſcui. Ne
ramen confuſio inde naſcatur, ſeiunctas huius opel-
lae partes, in allegandi commoditatem numeris di-
ſtinctas, ita exprimendas curaui, vt ab his, quaè
mea ſunt, facile dignoſci, & pro lubitu rurſus ens.
iungz

—

iundi, totaqu
Polt. Cuins
.l. Rogal
inamici grati⸗

iuIuiliber viri fr
ANMVELIS D-

minis & Ciuis
to temporen

cipia defedtit

enpetaequ

Drincipiis coh
Geducantut, 1
Illtuo ſummant

u hugiͦ cont
Ge lue Natuta

Uacohlenti, ſ
Tunt nimniswr
Laboraret

otins tali,

rueret, ſiy
müs, mera:
ayrena ſne cal.
telinqno,
. Gopam jamn
nn ihlo gepte

ſezenizhrt e
(in fundame

CUI iisdem
nonele bio
nes, Ceilnitio

-Sausssen
m, guoc ntt
lohuiummodfe
e wentionen n
lo propiulet

votatet, guit

is cogiſti Et
ribeſun ,
hdendumtuke
1 Cenulanun Iu
e eig ibiu
õ
nigen mntlii
1, 2 gubbiini
n tawen ſelen!

„
or glogleln

me coulalte M

ingitun
n elnlsirn
ſote, N nii
endon lleſ⸗
n Proptenel

Hmileek nſu⸗
cro en bn⸗
oput keli 4
iſum 6 .
6s pelloliiii,
Felciten lu
t getcfet⸗
Area len

.

h
extus ſi

e

CENSORIA. 47

iungi, totaque non interrupta ſerie Epiſtola legi
poſſit. Cuius quidem exordium ita habet.
§. I. Rogaſti me ſententiam, (1) VIR SVMME,
in amici gratiam, an commode praelegeretur iuuen-
tuti liber viri ſuo quondam merito (2) celeberrimi,
SAMVELIS PyFENDORFII, quem de Officio Ho-
minis & Ciuis inſeripſit. Inſpexi opus, quod a mul-
to tempore non conſulueram, deprehendique, prin-
cipia defectibus non exiguis laborare. Quum ta-
men p'leraeque ſententiae in progreſſu non admodum
principiis cohaereant, neque ex iis, tanquam cauſis,
deducantur, ſed potius aliunde ex bonis Auctoribus
mutuo ſumantur; nil prohibert, libellum multa bo-
nae frugis continere, & vicem compendii doctrinae
de Iuie Naturae iis praeſtare, qui leui aliqua tinctu-
ra contenti, ſcientiam ſolidam non adfectant, quales
ſunt nimis multi auditores.
Laboraret vtique inſigni defectu praeſens opus, vel

potius tali, ob quem illud Auctoris ſcopo parum con-

grueret, ſi vt innuere heic videtur voluiſſe Anony-
mus, mera aliqua Rhapſodia eſſet, ſcopae diſſolutae,
arena ſine calce. Veruntamen diiudicandum publico
relinquo, annon in breui hoc, & per totam fere
Europam iam ſatis noto ſyſtemate, praerer eos, quos
in ipſo deprehendere licet, defectus, in vniuerlum
reperiantur cum ſolida ſatis principia, tum etiam ſatis
clara fundamentorum cuiusque materiae in ſpecie
cum iisdem principiis cohaerentia. Fateor equidem,
non eſſe ibi omnia Geometrarum more per quaeſtio-
nes, definitiones, axiomata, corollaria &c. diſpoſi-
Ee 3 ta:

§. I. (1) Is, ad quem ſcribitur, ſuppreſſo nomi-
ne, Vir Jummus ſalutatur. Sed iam ſupra Mola-
num deſignari docui.
(1ꝛ) Imo maior adhuc poſt fata nominis eius eſt
celebtitas, quam cum eſſet in viuis.

5„

438 EPISTOLA

ta; verum nec in fingulis diſciplinis, minime auten
omnium in illis, quae circa mores orcupartar⸗ i
na illa methodus requiritur. Sufficit adferte 1
genium Geometricum, hoc eſt accuratum, quale
dem a (3) profunde abſtractarum ſrienriaturn ſtt
dio non ſemper producitur; ingenium inquam
ni:, exactitudinis ac perſpicuitatis obſeruans, lhro⸗
poſito argumento attente inſiſtere aſſücrum. Dl
principium alicuius momenti vel falſum le uhi
praeteriens, nullaque temere elicita con edaent
quae non per principia alia atque alia ad ximne ge⸗
neralia teuocari queat, adquieſcens. berodie ei
diligenti eorum, quae Anonymus aduer Au ri,
Pprincipia infra mouebit, examine, ſiqu 6 abhad
tutum, ea in vniuerſum fitmiſſimo niti fuadam lnc
Quod vero ad conſequentias adtinet, euoluatur a
do quodcunque libuerit caput, & cc fido profecto,

( adtenta mente perlectum fuerit, palam futurum:

itatent oc.
Auctorem ibi ſummatim circa aliquam vertitatem oc

cupari, quae ex generalibus totius operis principiis

. jnari Ouod
vel im mediate, vel mediate poſſit derari incand
quidem methodo analytica demonſtrare faci ian
foret, niſi meruendum elſét, ne in nimiam mo
de oblervati laneque ſuperua:
meae obſeruationes excreſ erent: planeque a
cuum id ad connexionem libri exiſtimarem, q

qui legent, per ſe ſtatim analyſin formare pote-

unt.

exhibeat, quod ex rectis princigiis concluſiones ne⸗
luti filo deducat, quod fundamenta actionum Ekec
ptionumque natura validarum ernnin drdine .
. eni cientiae alumnis certat
ſtituat, quod denique ſe Bnrin

—

(3) vide elegantes & iudicii plenas Refiexiones

CROVSAAYII de vtilitate Mathematum.

tionem pkae
quneſtiode;
Via. Haec-
ſpeckai gebe
Optarem
iplum, eins
cepetat, iut
Nam ptocul
3d implend

menlutam.

leptinuyt,
mumm ſuppon
mani ſubtili
confundet,
bit heic cia
ofenlig alig
Ds naetis d

Eliciun,

luetit, guit
ſelll. ke
GROTII i
PlI inenio
c vero Pr⸗
cOnſtandet in

§. II. Ogtarem tamen, exſtare aliquid frmiits &
effeacius, quod lucidas foecundasque definitiones

demnus, 5
genium &ge
kene oluill
Monlaiis
uſ pon
atiencom

u(1) er,

—

——
8, Minimne me
occupattl,li
cit ackenebu
Gtatuin glet
n ſcientiatunt
hiummingeunt
obletuang
ilſgetatnnke
Allucn, velni
taconſeglenn
lin ad mrigt,

ens. Ppeloſe
zaductlus en

e, ſiquida it
niti fondine
et, euofuuun 4
cC ſdo oli
amn Leliil
s etüßt⸗
t derilant
Unltrate ſeclliri
in ninnünn L
Pluvegle lun
iſtimnatemn
in fornun

eaiqtig in⸗

JeſtoN

tatent

cENSORIA. 4 32

tionem praebeat praetermiſſa ſupplendi, oblatasque
quaeſtiones per ſe decidendi, determinata quadam

via. Haec enim a ſcientia abſoluta & tite tradita ex-

ſpectati debent.

Optarem & ego, non grauari voluiſſe Anonymum

ipſum, eiusmodi opus emittete, quod mente con-
ceperat, iuſtum Naruralis Iuris ſyſtema debere eſſe.
Nam procul dubio omnium maxime fuiſſet idoneus,
ad implendam ideae, quam de hoc ſibi formauit,
menſuram. Vereor ſaltem, ne ratione actionum ex-
ceptionumque natura validarum, quarum ampliſſi-
mum ſupponere numerum videtur, Iuris Ciuilis Ko-
mani ſubtilitates cum ſimplicitate Naturalis Iuris
confundat. Cauendum quoque erit, ne idem no-
bis heic acciderir, quod facile poſſet euenire, ſi quis
offenſus aliquibus ſolidi alioquin & venuſte exſtructi
aediſficii defectibus, cum pro virili corrigendis leui-
bus naeuis dare operam debuiſſer, deſtruere totum
acdificium, nouumque eius modulum formare ma-
luerit, qui tandem varias ob rationes longe pluribus
defectibus laborare deprehenderetur.
8. III. Et tale aliquid potuiſſet ab incomparabilis
GROTII iudicio & doctrina, aut a profundo HOB-
BlII ingenio praeſtari; niſi illum multa diſtraxiſſent,

hic vero praua conſtituiſſet principia, iisque nimis
conſtanter inſtitiſſet. Meliora etiam, quam vulgo
habemus, & pleniora potuiſſet FELDENVS, ſi in-

genium & doctrinam maiore ſtudio in tale opus con-
ferre voluiſſet.
Non ſatis mihi poſtremus horùm Auctorum inno-
tuit, vt propterea diiudicare nequeam, an iſtis cele-
brari encomiis mereatur; neque exploratum habeo,
an (1) ca, quae in GROTIVM edidit, adeo am-
Ee 4 plam

§. III. (1) Srricturae in Grotium & . Hoc opus
vna cum Auctore ſuo non adeo magnam exiſtimatio-
nem

.

440 ErISTOLA
plam de eo opinionem excitare potuerint, vt aptus
ad iſtiusmodi opus producendum cenſendus fuerit.
Quod ad GRO TIVM adrinet, memigniſſe decet, pri-

mum fuiſſe, qui ſcientiam ante ipſfum mire confu

ſam,

R 1

— 5
.*

nem inter ipſos Germanorum eruditos iudicio pol-
lentes conſecutum eſt. Vide Hiſtorium Iuris Natu.
ralis BVDDEI & 27. quae praemila eſt eius Jelectis

Iur. Nat & Gent & Bibliothecam Iuri §& TRVVII b.

347. Ed. quintae Loquitur hic de FELDENO (fiue
de Felde) occaſione libri Francof. & Lipf. a. 1664.

ed ſub tirulo: Elementa Iuris vniuerſi, & in ſpecie

publiti Iuſtinianaei. Ipſe poſtea hunc librum in.

ſpexi, ex eoque magis magisque intellexi, ab hu-
iusmodi ingenio ea omnia haud expectanda fuiſſe,

quae ſibi Leibnitius erat pollicitus, ſrapplicatio de- .

bita acceſfiſſltet Quo de plura dixi in Praefatione

mea ad GROTIVM p. 9. neque nunc ſententiam
muto. Ceterum Apologiſta Leibnitii, cui PFelde-

nus, vt videtur, ne nomine quidem vnquam fuit

cognitus, acu ſe credidit rem tetigiſſe, cum ex eo
SELDENVM tfecit, quaſi in textu Anonymi aut etrof
typographicus, aut imprudentia auctoris interuene-
rit. Cum tamen Feldemi nomen etiam in ſecunda
editione a. 17 16. a Boebmero- publicata occurrat. Et
reuera, quisquis ſcripta eruditorum Anglorum co-

,.

lim, li

ſtema tegeg

praclettiin e

nouerir, ei nunquam in mentem venerit, Eeibni -·

. tium ſtum idoneum potuiſſe iudicare, ad compo-
nendem Iuris naturalis ſyſtema, ſecundum ideam ac
modhlum, quem is imitandum animo conceperat.
Qiod vero tantum opinionis de Beldeno bauſerit, hee

videtur ex Elementis Iuris vniuerſi petitum, quae
modo ommemoraui, & quorum ipſe mentionem

fecit in Noua methodo docendae diſcendaeque Iuri

rug. Erancof. 168 8, euulgatae, p. 39.

—

ceie. Ni
opus ge lure
ommnibus,
ſunt aut por
üpraeltit
(. IV. I
Iuris Ciuili
mani, ipſi
turae sPud
turusellet,
gam degort
Biumocdt
exiſtimat, 1
DORIIVS1
Gentium ſar
mate, gua
cotnmodat
iſtius ſcien

elle haud v

quog icea
gesciilet,
zur dettah⸗
Pius addi
bris pton
neuktius
tum eſt,
ſepatanimh
lepum er
compara
end erit
adplicabe
Abdoren
guem in
lenrur,

“” cENSORIA. 44 †

otueint, im fam, ſpiſſiſſimisque ſaepe obductam tenebtis, in ſy⸗
enkendei ſtema tedegerit; adeo vt vix potuerit Vir Summus, =

annileltete Praefertim ca qua vixit aetate, melius ogus podu.
iglum nit dun ceie. Nil tamen obſtar, quominus eximium eius
opus de Iure Belli ac Pacis cenſeti queat dirigendis iis
omnibus, qui aliquid plenius exactiusue conati deinde
— (Huot, aut porto conabuntur, ſatis in vniuerſum ſub.
ditos inciet ⸗ ſid ii pra eſtitiſſe. 2* DS
Siriun MNe F. 1V. Plurimum etiam referret;, parallela addi
iga elt ein Iutis Ciuilis inter homines recepti, praeſertim Ko-
B ra STE wans, ipfſiusque etiam Iutis ſacri. Ita vſus Iuris Na-=
gekbloa turae apud Theologos & Iurisconſultos pronior fu-
ſ. & ligl tcurus eſſet, quod nunc magis ſermonibus celebratur,
iun, bo)⸗ quam negotiis adhibetur.

ea bunc ihln

Eiusmodi parallela, quae adeo vtilia Anonymus
exiſtimat, GRO TIVS in laudato libro, ac PVFEN-

. H
e neſkit DORFIVS in QOpere ſuo maiori de Jure Naturae &
cenen gentium facpiſſime inſtituerunt. III in ſyſt
Sumhkent im ſaepiſſime ir ituetunt. IIla vero in ſyſte-
ius, hifp „ mate, quale praeſens eſt, & quod tironum vſui ac=
uin i, commodatum eſſe, ac proinde elementa tantum
ue nine iſtius ſcientiae tradere debet, admodum neceſſaria
eitniß, „elle haud video. Nocerc potius talis mixtura poſſet, SL
biten inne quod iqeas confunderet; quippe cum paucae fint le- H
eigiſe, n⸗ ges ciuiles, quae non aliquid Iuri Naturali addant„
nonlin aut detrahanr. Si iràque de lure Naturali nihil am-
uanchinn prlius addiſceremus, niſi quod in lureconſultotum li-
en ctitnn . bris promiſcue cum lIure Ciuili ſparſum reperieut;,
blicni auin neutrius facile ideas iuſta: adipiſceremur. Hoc cer-
olufn zgann tum eſt, oportere potius, dodirina luris Naturalis
tenn Neren ſepatatim ante percepta, eius deiode, in peculiari
lene, An legum cuiusque ciuitatis ſtudio, cum Ciuili Iure
Eaunliniin comparationem inſtitui. Toenc enim haud metu-
anin enda erit confuſio, ſed reuocçabuntur tantum atque
NNAh adplicabunttr haerentia iam animo principia. Hine
gerß pinm, Auctor etiam noſter in animo habuit, Indicep ali-
tun iße “ quem in libros luris Romani conficere, vt diſcerne-
e Aiandſe trtentur, quae Iuris Naturalis ſunt, ab iis, quae ad

5,39 Kc § Ius

442² FITISTOLA
Ius tantum Poſitiuum pertinent: optandumque fuiſ-
ſet, vt ab exſequendo hoc conſilio, vt & nonnullis
aliis, quorum in praefatione ſecundae Editionis ma-
ieris ſui Operis meminit, ipſum mors celerior non
non prohibuiſſet. Ceterum ſi Iurisconſulti ac Theo.
logi in decidendis caſibus peculiaribus, in negetiis
vitae communis ſibi oblatis, Naturali Iure haud
multum vti ſolent, hoc profecto non ideo fit:, quod Iu-
ris naturalis vacantes ſtudio, iſtud conferre cum Iu-

re Ciuili omnium in orbe gentium neglexgetint; ſed

quoniam, vt verum fateamur, plerique rudes ſint
in Iure Naturali, aut ſaltem non eo, quo pat eſt.
ſtudio id excoluetint. 4
§. V. Interim vero quia deſideratum opus non
exitat, & prae aliis Pufendorfianum compendium
apud nos vulgo innotuit; hoc ſaltem e re eſſe puro,
Vvt quaedam Lectores Auditoresue, inprimis circa

principia abuſibus magis expoſita, moneantur: quo.

rum potiſſima in his ſummis capitibus conſiſtunt,
quod nec finem obiedtumque, nec cauſam efficientem
Iuris Narurae recte conſtituiſſe Auctor videatur.
Addere Anonymus, qui ſe heic Germanum profi⸗
tetur, potuiſſet, opus, quod tot laborare defectibus
cauſſatur, non in ſola Germania inter optima, immo
optimum quoque in hoc ſcientiae genere cenſeri.

Nam & alibi, atque id etiam apud gentes in faſti⸗

dium eorum, quae aliunde ad ſe, ac potiſſimum ex
certis regionibus aduehuntur, paullo proniores, haud
minoris aeſtimarur. Non dicam, quo fauore exce-
pta hactenus Gallica verſio fuerit; ſed hoc ſaltem ad=
iiciam, ante quartam noſtram Editionem, iam quo-
que (1) quartam ex verſione Anglicana prodluſſe
S ve

— —

J. V. (1) Auctore ANDREA TOOK, Profelſ-

ſore Geometriae in Collegio Greshamenſi, quue

prodiit Londini a. 1716. adiectis & notis meis, ſed

cx priore tantum editione.

— —
1el porius guine
Oplevlamm con
Mturae & Cen
VI. De/
Pyugfationit d
in ambitu hie
ſole praeni
Tan tione e
quamutadiun
20d dorinam
reſpondet eod
lenti acfeechu

Pionem vehen

ratge gentes

re ſataratae

nalis male

er uaſionem

mmiter aaguie
Haec Aucto
ellet quam
Ham demon

editui;

Pnum pondn
melions it⸗
1s metac ⸗
gennizenich

lanncanench
mnlurn paer

tal latis loen

hbuiumon
Uliora)pr

fiepuene
Eibi

ECENSORLA. 443

optancdungr — - ——
, N & dorelk vel porius quintam; quandoquidem integrum hoc
ndae Bditlontn opuſéulum compendio nouiſſime edito (2) de Iure
ots celeior i Naturae & Gentium inſe tum eſſe didici.
Konluli elie §. VI. De fine ita diſerte vronunciat (4) § 8. (4) Ex no-
ids, in te Praefationis ſuae: fnem Ieientiae Iuris Naturae tan. ſtra Ed. §.6
Nnrortl ri ten ambitu huius vitae ineludi. Et quoniam obiici 703
nileofiill poſſe praeuĩdebat, immortalitatem animae naru-
conkene anl rali ratione euinci, ac proinde, quae hinc conſe⸗

quantur ad iuris inſtitiaeque obſeruationem facienria,
ad doctrinam iuris naturali ratione ogniti pertinere;
“ reſpondet eodem loco: animum quidem hominis ar-
e gle denti adfectu immortalitati imminere, ſuique deſtrit:
erun un ſionem vehementer auerſari atque inde apud ple-
un anſel rasque gentes inoleniſſe perſuaſionem de animae a cor-
e n ce pore ſeparatae duratione; * 1uod tunc bonis bene;
nee malu male ſit futurum: eiusmodi tamen circa haee
1e, imnd perſuaſionem, in qua animus hominis plene ac fir-
vanenet miter adquieſcere poſſit, ex ſolo Dei verbo hauriri.
vitibus bai Haec Auctor. Verumenimuero licet tam verum
au in fi⸗ eſſet, quam falſum eſt, immortalitatis animae ple-=
uſo inn nam demonſtrationem a naturali ratione non ſup-
W peditari ; ſufficeret tamen prudenti, ſaltem ma-
lbotnttit⸗ gnum pondus habere argumenta, & ſpem bonis
ntetoplinuln melioris vitae eximiam dare, iuſtum vero impro-
ne leneit, bis metum futurae grauiſſimae poenae incurere. Ia.
gent gentis enim mali etiam non magna veriſimilitudo, cu-
1e poiſinn ram cauendi cxcitare debet. Neque aur conſenſus o-
lo gononi mnium paene gentium, aut inſitum deſideriũ immor:
0 hlaledh talitatis ſperni poſſant. Sed firmum argumentum &
ſed boe litnt obuium omnibus (vt cetera nunc praeteream ſuh.
ionenn,inſ⸗ tiliora) praehet ipſa diuini Numinis agnitio, quam

icana
glicn 4 recte

n negſexeint
lerique lle

X (2) Per SPAVANVM, qui dicitur etiam in
1000. , Alubſicum adhibuiſſe meas in vtrumque Pufendor-
lechimen 0 fii opus notas. Produüt hoc compendium Londini
Ans . 1716, in 2. Voll. in Octauo.

444 rISTOLA

recte admittit Auctor, & inter ipſaluris Naturae fun-
. . . .
damenta merito collocat Neque enim dubitari pot-

eſt, Rectorem vniuerſi ſapientiſſimum, eundem-
que potentiſſimum, bonis praemia, malis poenas

deſtinaſſe, & exſequi deſtinata in futura vita, quan-
do in hac praeſente pleraque impunita impenſata-
que transmitti conſtat. Itaque negligere hic futu.
rae vitae curam, quae cum prouidentia diuina

in ſeparabiliter connexa eft, & contentum eſſe in-

feriore quodam lIuris Naturae gradu, qui etiam
apud Atheum valere poſſit, ((1) de quo alias
dixi), eſt ſcientiam pulcherrima ſui parte multa-
re, & multa huius quoque vitae officia tollere, Cur

enim aliquis ro caritatibus, pro patria, pro re-
publica, pro recto & iuſto, diſerimen fortunarum,

dignitatum, vitaeque ipſius ſubeat, ſi euerſis alio-

rum rebus ipſe conſulere ſibi, & in honore atque

opulentia vitam ducere poſſit? Nam vni nominis
immortalitati, famaeque poſthumae, id eſt, ru-
moribus, vnde nihil ad nos perueniat, vera ac ſo-
lida bona poſthabere, quid aliud quam ſplen-
dida ſtultitia fuerit? Suhlimior eſt pleniorque
diſei-

§. VI. (1) Edidit itaque adhuc alia Anonymus,
prout etiam apparet in fine Epiſtolae. Sed quae-
nam illa fint, hariolari nequeo, Ita vero olim
-icripſeram, cum fimularem, me verum aucto-
rem Epiſtelae ignorare., lam vero indicare poſſum

——

Cileiplina ln

PlinamChri

immo verori
Praelentit vi
Plius, diſi

ſonem in vi

inueniat, (e

a masnd ſce

impune ſbi

(3) Rr

Atchuinam
Aductam, nn
otmines o
maduci debe
Int,

opus, ad quod hic prouocauit. Euoluenda emm

eius Praefatio in Codicem Iuris Gentium diplomat.
p. 7. ſq. Conferri etiam poteft eiusdem Iugement
ſur les Oeuvres de Mylord Sbafesbury, pofſt ipſius
obitum euulgatum a DES MAIZkEAVX in opere-

cuius hie titulus eſt: Recueil de diuerſes piéces ſur

la Philoſophie, la religion naturelle, &c. Tom. II.
P. 2873 =D

N
N
„

quidem

meze cum

ventium
GCiniz ob
lure Natun
netn iagt
alios vitur
Iuo nititr

DuNqum
Peculiarim

dencis teen
Kitates Al

umento

2) N
VDoV
i ſeeuni
ed
(3)

) V
4

——
urisNaturzein.
im dubitiiſre

mum, euoces

, malitſoen
uturavitz ut
nita Impenin
egliterehiefn
uigentia Ain⸗

nrentum elek

adu, goi ei

(1) Ce go

ſuipaerte nll
ſhejatollee l
0 pattu, gls
men fortunm
1t, ſiele ſeln
in hopolen
Nam wiON
mae, Ueht
eniat, ſent
ud gan ſe

—
calaA
olee. Net e
„ I NN
me erun i
indiene
Cuolventrd
Gautien 1
einsgen
, votß⸗
eng
“

e, Gr. ſon⸗

CENSORIA. 44 5

diſciplina Iuris Naturae, expoſita ſecundum diſci-
plinam Chriſtianorum, (de qua (2) PRASCHIVS,)
immo verorum Philoſophorum, quam vt omnia
praeſentis vitae commodis metiatur. Quin am-
plius, niſi quis ita natus inſtitutusue ſit, vt in-
ſignem in virtute voluptatem, in vitiis moleſtiam
inueniat, (quod non eſt cuiusuis) nulla ratione
àa magno ſcelere deterrebitur, quo ingentia bona
impune ſibi parare poſſit:
(3) Git ſpes fallendi, miſcebit ſacra profanis.
Atdiuinam vindictam, in futuram vsque vitam pro-
ductam, nemo fallet; eaque firma ratio eſt qua
homines omnem iuris obligationem in factum
traduci debere intelligant, ſi ſibi ipſis conſulere ve-
lint. MM
Equidem ſtatim in prima Editione verſionis
meae cum maidris Operis (?) de Jure Naturae & (b) Lib. II.
Gentium, tum (e) compendi de Ofßcio Hominis Cap. III.
& Ciuis obſeruaueram, non excludendam eſſe à §. 2 I. not. 7.
Iure Naturali omnem futurae vitae conſideratio (-) Nota
nem: idque eoderm quo heic Anonymus poſt ad Pracfat.
alios vritur, argumento comprobaui Principium, §. 6.
quo nititur iſtud ratiocinium, Auctor noſter

nunquam negauit 5 quin potius illud ipſe vltro in

peculiari maioris Operis loco agnoſeit, vbi in tra-
dendis regulis circa (4) eligenda vtilia (4) locum (à) Ius Nat.
citat ex A R NOBIO, atque ad egregium de hoc ar- & Gent.
gumento locum PASCALII prouocat. Lib I. Cap.
Non III. 8. 7.
(2) Nempe in Diſſertatione cui titulus: .
LVDOVICGCI PRASCHII Deſienatio Iuris Natura-

lis ſecundum diſciplinam Chriſtianorum, a. 16897

ed.
(2) Efſt verſus ex HORATIO Lib. I. Epift.
XVIL, 54.
(4) Vide quae dixi ad hoe Compendium Lib. I.
Cap. L. §. II. not. 3.

446 EPISTOLA

— — —

Nen d ſquiram, an argumenta, quae ſola ratio
pro im mortaliate amimae, ac praemiis & poenis
alterius cu u dam vitae ſuppeditat, vim apodcti-
cam, prout contendit Anonymus, habeant; &

annon contrarium exemplo vel ſapientiſſimorum

gentilium, qui nonniſi titubanter de grauifſima

hae veritate locuti ſunt, adpareat, quamun ſidem
. . 1 7 4 .
(⁵*) rationem quae heic adlegatur, ac omnium

reuerz validiſſima eſt, iam detexerint. Hoc ob-
ſeruaſſe ſufficit, ita demde ratiocinari Anonymum,
vt de natura ac vi propria effcii parum accuratas
cohaerentesue ideas fouſſſe videatur: cum e con-
trario leuis omiſſio Auctoris hoc queat excuſari:
quod eo per magnificam opinionem efficaciae pe.
culiaris quam in animum cuiuslibet prudentio-

ris habere vel ſola ijuris contemplatio debeat, de=

lapſus ſit. Confundit manifeſte Anonymus off-

cium cum efectibus aut cauſis ad eius obſeruationem

impellentibus, item vim, quae omcio per ſe ineſt, cum

quam illa, in mentes mortalium, prout plerorumq;
comparata eſt indoles, exerit. Exiſtimat, remota

praemiorum ac poenarum futurae vitae conſi era.
tione, cauſam nullam futuram, cur non ſolum q edõ

pro caritatibus, pro patria, pro republica, pro retcto
& iaſto, dijcrimen fortunarum, dignitatum, vitae-
que ipſius ſubierit; verum etiam car ſibi iple, illa-
ta aliis quacunque noxa, deſtruéta omni eorum
fortuna, ipſisque in perniciem datis, ſiue vt loqui.

tur Anonymus, euerſis aliorum rebus, non tonſu-

luerit, & in honore atque opulentia vitam duxerit.
Supponit, ſublata beatae poſt hanc vitam immor-
talitatis ſpe, non niſi inanis alicuius ac cerebrinae

immortalitatis deſiderio, quenquam ad offien ſui

obſer-
(*½) Vide locum PLATONIS, quem citaui in
mea Praefatione ad J. N. & G. §. 21. pag. 86. 2a*

Edit. lit. (ii).

Obtſeruahtian
Auctonis not
alios non !
modum euet
Acionitates
) Une vll
vige eylpe
quodiſthae

eoum natui
hiuerſ Res

huins moral
ungue gent
Ab wili Ciſtn
crit) Atqna

(ibium, cun
nlam ur
4heum vale
uan natur⸗
nullum eſe
pabilisomn
poluers,
ſie icem,
reſpechnad
Deieyillent
guam illa,
locuin repe
ymo
la fin

emedttes

„6) ſid
Ci, I
yhatun
ratmio 1

=

——
uae ſolitil
ewiis hei
t, vim apoſc⸗
15, habeintzl
2pientiſfmort
et de prauſin

quatnut A

Gr, ac onri
erint. Hoed
ati Ahonyniu
Parummatelnt
ur cunn e
(ueat eiclinn
ern ethtnirß⸗
liber Pucenn
tio dehent,5
.Anopſnuß
, Herueti
erleinelht

folt petenn

ſtimatyenel
Fitaeconl
non Climg
4Plies, ,
nitetun i
84 ſpinl, 1
omni “
8 hventat
u, M ⸗
uten Ment
. itam inn
8 ac corehiif
m 40 0

7

4 Gein
et

CENSORIA 447
obſeruantiam impelli poſſe. Ex principiis contra
Auctoris noſtri, obligantur homines non ſolum ad
alios non laedendos, vt inde ipfis aliquod com-
modum eueniat, ſed etiam ad fortunas aliquando
& dignitates ſuas, vitamque ipſam deuouendam.
(6) ſine vlla praemiorum ac poenarum futurae
vitae exſpectatione, & ob hanc ſolum cauſam,
quod iſthaec offcia ſint, quae nobis ſapientiſſimus
legum naturalium Auctor, idemque ſupremus
vniuerſi Rector impoſuerit. Vtra quaeſo duplicis
huius moralis doctrinae purior, nobilior, ſapienti-
umque gentilium ideis, qui tam ſedulo honeſtum
ab vtili diſfqinxerunt, magis conſentaneâ cenſenda
erit? At qua ratione Anonymi conciliabitur ratio-

cinium, cum iis, quae heic habet, dari nempe
quendam Iuris Naturae gradum, qui etiam apud

Atheum valere poſſit; & infra quoque §. 15. fore ali-
quam naturalem obligatienem, etſi daretur, Deum
nullum eſſe? Si vlla vnquam fuit, ſane haec pal.-

pabilis omnino eſt contradictio Statim enim ac

poſueris, aliquam poſſe eſſe obligationem, proprie
ſic dictam, aliquam item neceſſitatem abſolutam
hoc vel illo modo agendi, aut non agendi, ſine
reſpectu ad aliam non ſolum vitam, ſed & ipſius
Dei exiſtentiam, officia protinus omnia, praeter-
quam illa, quae Numen ipfum directe reſpiciunt,
locum reperient, cum ſingula, agnoſcente id Ano-
nymo g. 13. in ipſa natura rerum realiter fundata

ſint. Vide, quae notabuntur ad S. 15.

Ita vero Anonymus, leuem Auctoris omiſſio-
nem correcturus, ipſe ſe grauibus illaqueauit in-
L com-

(6) Vide, quae tradit Auctor J. N. & G. Lib.
II. Cap. III. F. 19. vbi adſerir, nondum liquido eſſe
probatum, quoulibet rette factum neceſario cum
praemio quodam extrinſecs ceninnitum debere eſe.

44⁸ EPISTOLA
commodis. Sunt omnino duae diuerſae quaeſtie-
nes, Duaakxe ad certa quaepiam facienda vel omit-

tenda quis obligetzey? & , qua ratione homines ad obe⸗

ſeruanda illa, quae pertinere ad officium ſuum intel.
ligunt, validifime peſſint permoneri? Quoad poſte-
riorem quidem quaeſtionem, lubenter conceſſe-
rim, rationem vtilitatis, ac inprimis intuitum
poenarum ac praemiorum alterius vitae, id vtique

eſſe, quo maxima mortalium pars commoueatur,

Vnde adparet quoque, quam neceſſaria homini.
bus fuerit certa ac liquida ſtatus futurae vitae reue-
latio; cuius tamen propterea ſcopus non eſt, ipſos
ad virtutis ſtudium, fugamque vitiorum excitare
ſola proprii commodi conſideratione; ſed eosdem

Ma.

Aicdr (9)

.

epregium 2.
pertidentem
uckoribur es
EUII. I.
Iniinnat Aud
Prorumpuot

ſiose er hl
KHuß eiueni

enim ſib ey
uſiuaf

Ultra hane

ſoxumn hun

hoc pacto ſenſim adſuefacere, vt ob nobilius lon-

ge motiuum offici partes expleant, inſignemque
illam, cuius meminit Anonymus, iß virtute vo-
luptatem inueniant; quae quidem non ex repraé-
ſentatione praemiorum, nedum poenarum vitaé

alterius ſed longa ac ſeria meditatione venuſtatis

ac praeſtantiae ipfius virtutis progignitur., Impro-
bos quippe videas, quos futurorum malorum me-

tus, ac bonorum ſpes adficiat, qui tamen propter-

ea vllam ex virtute voluptatem, aut horrorem vi-

tiorum haud ſentiant; aeternae quidem felicitatis
cupidi, at ab eo amando, quod ſolum reddere

felices poteſt, noſtrumque per ſe amorem mere-
tur, longe alieniſſimi.
Quodſi tamen etiam ad ſolam vtilitatem adten-
datur, nihilominus ſectandae virtutis, fugiendi-
que vitii ſat praegnans foret ratio, tametſi a præmiis
ac poenis futurae vitae abſtrahatur. Etenim pa-

randae & in his terris felicitati aptior per ſe virtus

eſt, quam vitium; ac longe probabiliorem con-
ctipere vt plurimum ſpem licet, fore; vt, ſolida
nobis adſeramus commoda, ſi bene & laudadiliter,
quam ſi inordinate ac improbe viuamus: id quoòd
Auctor

alkione etu⸗
latiatt net
Auupt, non
lum eſſe. V
ibit; cuin
) 4Kqu⸗
Re wbietiamn
draue ga ſa
marime cur,
orali pon
ue an gern
Monll, Zi
10 maxime
lacitum N
mnahn,
halere a;
Auctot lei

Omnia don

Vetere; Eth
emirer,
n ereicer
andoxe,

inerſae goettt
acienda e NM

one komine i
haiun ſuun i

primt inrumn
18 vitae, a ni
Is Commovenk
edelſnil hont

Ukurae vie A

pus wone, 4
vitiorum etrt
kione; . ſel eod D
t ob Nobiluk.

Ant, inlenen

u8, it Ntue

en pon eri

n poehilun 6
tatone iei
dgigniin 76
um milviti
ul iumufii
zut hortotn
uu en he
oc ſolun ii
l Amoen

pültuen
virtutis, i,s

1
, mmetklu 4 N
3 un Pieoini

CENSORIA. 449
Auctor (a) in maiori Ogpere ſolerter obſe uauit; vbi (a) Lib. 11.
egregium admodum locum (⁵) I8OCRATIS, eoð Cap III.
pertinentem, ad tuli. Q ae etiam materia a variis §. 21.

6) on 4 auctotibus ex inſtituto pertractata eſt. (?) Mot. 4.

ubenterconek

§ VII. Iraque neque illud a iämittendum eſt, quod
inſinuat Auctor, quae intra pectus latirant, nec fotis

prorumpunt, ad Ius Naturae non pertinere: qua ra

tione ex mutilato fine Iuris Naturae, etiam obie-
Stum eiusnimis contizhi, manifeſtum eſt. Qum
enim ſut exirum §. (a 8. dixiſlen, Iuris Nataura (a) Ex as.
lis ſcita ad forum duntaxat humanum adaptari quod ſtra Edit.
vltra hanc vitam ſe non extendat, mox ſubiidie §& §. 6.
9 forum humanum circa externas tantum hominis
actiones occupari; ad ea autem, quae intra pedtus
latitant, nec aliquem effectum aut ſi, ignum foras pro
ducunt, non penetrars, negue adeo circa ea ſollici-
tum eſſe. Vlteriora diſerte Zieologiae Morali trans-

ſcribit; cuius principium Renelationem eſſe docet §.
(?) 4. & quae hominem Curiſtianum informat § (e) (?) Ex no⸗

§: vbi etiam addit, Ius Naturae multis in partibus ſtra Edit.
praue ad forum diuinum adplicari, quod Theologo §. I.
maxime curae eſt. ltaque, inquit §. 9. Theologike (e) . G.
Morali non ſußfficit, exteriores hominis mores vicun.
que ad decus compoſuiſe; (quaſi vero Philoſopho
Morali, ant iuris natu alis Doctori ſufficiat) ſed in
eo maxime laborat, vt animorum motus interni ad
placitum Numinis fingantur, & illzs ipſas actiones
improbat, quae etrinſecus gquidem »etcte ſe videntur
habere, ab animo tamen impuro promanant Hace
Austor ſeilicer Theologis vindicar: quae ramen
omnia non Chriſti,nos tantum Philoſophos, ſed &
veteres Ethnicos curaſſe conſtat; quorum adeo ſo-

Pria magis, & leuera, & ſublimis Philoſophia fuit.

Vt mirer, Viro inſigni mwin hac erudiriosis luce, ta-
lia excidere potuiſle, non mmus paraloga, quam
paradoxa.
Vellem hic Anonymus ilu obſeruaſſet: Partius G

iſta

45 0 EPDISTOLA

ſta viris tamen obiicienda memento &c. Cum enim
de viro agatur, cuius diſſimulare merita non licet,
prius quam par alogorum ſeu abſurditatum arguere-
tur, par, crediderim, fuiſſet ſedulo examinalle, an
non cius ſententia fauorabilem interpretationem ad-
miſerit. Miror ego, Anonymum in transſcribendis
tot d'ctis, non adtendifle ad eſſentiale quoddam,
quale quid in duobus eorum, quae citat ,deprehen-
ditur, vtpote quod ab errore eum reuocate, mode-
tatique feruorem potuiſſet 5 vt cum 9. 9. (noſtrae
KEdit. 7mo) diſertis verbis dicitur, (1) Ius Natu-⸗
yale MAG NNANA PARYTEM circa formandas ho-
minis acfiones exteriores verſari. (2) Praeterea Au-
Gtor in alio loco ab Anonymo citato nonne dicit, fo-
vum diuinum, ad quod actus interiores pertinent,
Theologo MAXIMä curae eſſe ? Eft ergo, ſecun-
dum ipſum, & alia quaepiam diſciplina, ac diſcipli-
na quidem naturalis, quae internorum iſtorum actu-
um leges non negligir Obſeruare id quoque Ano-

nymus debauiſſet, quod habet Auctor in Opere ma-
iori Lib. I. Cap. VIII. 9. 2. & in igſo hoc compendio
Cap. II. S. I1. 12. Indicandum id etiam fuiſſet, age-
re ipſum de conſcientia, vatiisque eiusdem ſpeciebus,
Lib. I. Cap. I. S. 5§. eq 7. Verum & aliunde, quam
infimo talo cenſura Anony mni nitatur, certo demon-
ſtrrati poteſt. Solus etenim actionis alicuius auctot
cognoſcere & diiudicare tuto valet, an ea intrinſecus
aeque ac extrinſecus moraliter bona ſi:, cereris autem
Sßmni-⸗

§. vII. (1) OTTO etiam in Ed. OffcKiorum bo-
minis & ciuis a. 17 2 8. euulgata, Mot. in Praef. d. 9.
contrariam Leibnitio & Apologiſtae eius ſententiam
tuetur .
(2) vVide, quae dicit Auctor in ſuo Gyeecimine
controuerſiarum &t. Cap. IVP. 8. 19. & locum infra
referendum ad g. XI. S.

omniboslup
dum 2equiun

velo aGdlſei

leuis aeque
leitorücm lurti
kerioki ation

tein alplientn
fidan ali

Mettate lictt
fuhn human

ſofoit, pfoll

Aprt. bo

Ee inuicemn en
om lerum
Anadume
birar egois
betut, iark
Uidt ſt, der
titeigete,
etlkotteinde
lebebantt,6
ino, zepr,
lucdieinm inn
erentun,
endilicht
it, ſel
ii: Nuune
Eblhtiummci
Alrehie,
du VIII.
Ruthmm,
Aketendutn

( 4

.

9Gt. Cntii

merita non id

ditatamn telqkk
0 evalimdlt 1
tPtetnicſen i

intranslctien

entille goolla

. 4
e Clateſen
Teuocate, N
u 9. untt

1,) Ne

es nu

2) Dtuekti
ononbe deb/
etiotes helite
Eſt elto e
ſlinn, i I

hrutn ilonint

or in Dftt
1o hoe confẽ
etiam nilat⸗
eiulellſrits

A linnte e

ge, Cettocn
ut; 6 4

urn d i
is Alicls
h tiree .

2
—

Mr, in PruteN

geme ⸗

1e ejus ſ

c, celetist
ſin cele „

omnibus ſuper hoc non niſi indicia, ſaepius admo-
dum aequiuoca, ſuppetere Rata poſſunt. Iam
vero addiſcitur idee Ius naturale, vt de actionibus

CENSORTA,

alienis aeque ac proprijs iudicate poſſimus; adeoque

ſcitorum Iuris Naturalis adplicatio vt plutimum ex-
teriori actionum habitu debet terminari Huias au=
z. . . d . . à . —
tem adplicationisz ad actiones principium non niſi per

tiffelctum aliqnem, aut ignum foras produétum, pe=

nettare licet; atque haec illa ſunt, circa quaz fo-
rum humanum occupatur, de quibus Auctor loqui
voluit, piout ex ipſis heic ab Anonymo citatis locis
adparet. Porto, nonne circa ea, quae homines a
ſe inuicem exigendi ius habent, mazimam natura-
lium legum partem verti, in confeſſo eſt? An non
vltra actum exteriorem iſtud ias ſe extendit: ſtatim
igitur ac quis hoc in parte omne id, ad quod tene-
batur, praeſtiterit, quantumuis vitioſus actus inte-
rior ſit, nemo tamen quicquam amplius ab eo pore-
rit exigere, neque reuera quicquam amplius debetur;
etſi forte internê actionis, qua expletum eſt id, quod
debebatur, principio aliquid praui coram tibanali di-
uino, ac propriae conſcientiae adhaerere queat. Hoe
iudicium interea a quocunque de propriis actionibut
ferendum, vt bonas ac innoxias omni ex parte eſſe:
cetto ipſi conſtet, Auctor a Iure Natutali non exclu⸗
dit, ſed ab eo tantum in adplicatione ſcitorum Iu-
ris Naturae ad ſingulares caſus, in conſideranda pe-
cuſiarium cuiuscunque hominis actionum moralitate
abſtrahit.
§. VIII. Platonitorum Qtoitorumqut, immo &

Poëtarum, docttisa fuit, Deos eſſe imitandos, Diis

offerendum. .
(1) Compoſuum ius ſasque animi, ſandtosqut
. receſſus
Mentis, & incolzum genereſo pectus honeſto.
Pf 2 Neque

—

6. VIII. (1) PäRS. Saryr. 11. 7a. ſeq.

I——M—

452 B EPISTOLA

—

Neque Philoſophe, ſed Iuris conſulto ciuili tribuit

CICERO, externis contentum eſſe; leges enim do-
cet curare, quae manu teneri poſſunt, Philoſophos,

quae ratione & intelligentia. Adeone degenerabit

apud Chriſtiano; Philoſophia, quam Ethniei tam

ſanctam & generoſam habuere? De laxitate ARlISTO-
TELIS multi veterum queſti ſunt: ille ipſe tamen
longe altius ſurrexit, cumque ſcho lae recte hic ſunt
ſecutae Praeclate enim Ariſtotelica Philoſophia ad
juſtitiam vniuerſalem omnes iefert virtutes ; debe-
musque non nobis tantum, ſed & ſocietati, eique
maxime, quam cum Deo, naturali lege cordibus

inſcripta, colimus, vt animum habeamus veris im.

butum ſententiis, voluntatemque ad recta conſtanter

tendentem.

Hae omnes animaduerſiones non minus male ad-
adplicatae, quam e triuio petitae ſunt, obtrectantes
ſemper Auctori noſtro vnice ex falſa hypotheſi, quam
modo notaui. Nam oblitus eſt Anonymus, Aucéto.
rem, capite de Officiis Hominis erga ſeipſum, in eo
potiſſimum occupari, vt oſtendar, qud ex lege na-
turali quilibet teneatut ad formandum intellectum
aeque ac voluntatem, illum veris ac vtilibus notitiis

imbuendo, heius vero motus in ordinem redigendo?
Locus quoque CICERONIS (2) adductus hic ve-
rum ſuum ſenſum haud retinuit. Nec enim ibi de

actibus mere internis quacritur, nec de actionibus

externis, quatenus a bona diſpoſitione interna pron:

ciſcuntur, aut non proficiſcuntur; ſed tantum de lae-

ſionibus aut fraudibus quibus dam ſubrilioribus, ac

de iure ciuili impunitis, etſi extrinſecus acque ma-
nl-

—

(2) Exſtat de Ofßciis Lib. III. Cap. XVII. Nes

aliter leges, aliter Philoſophi tollunt aſtutias: leges,

quatenus manu tenere poſſunt; Phileſophi, quatenns
ratione & intelligentia.

X

—
pikeſte, ac⸗
ex omnibas
quuotur,
meiate enl
nus de iis,
yendita ſbi
.IN. N
locus iuriiu
magham el
Vetoſim
iam tota
locatam fu
lum quildbͤe
Anonymus
Audorisſe
Niturac.
iteradume
tut! Pateot
b intetna
terqnam q
ſit, homi
hac dete
ſernandun
aut inual
inrandi an
Imunm foret
gonmais .
.J. I
TuN lepen
Lübitur
Mmändas,
Juam alte
la turici
monitum

—

ſalto ciullint
leges cria

Unt, Phiooe.
geone degelen

am Lthniiinu
laxiute ANl
ile igleinn
olaelebte hit
s Nllfii
t vittuter) 4
locieli el
lali lege n
abeimus eltr
14d Iecicolt

n minds len
e ſunt ohreht⸗
lahjpotric⸗
nonn,a
e inin, i

zg exlepe⸗
uo ele

,quod er
odum inelcl
1c Teilbiu in

liter actum externum

AN

quamuis ote tantum

1

cENSORIA, 473

— —— —

nifeſte, ac aliae craſſiores pateant. Quod quidenr
ex omnibus argumentis exemplisque, que conſe⸗
quuntur, aut antecedunt, liquido colligitur. Im-
mediate enim ante iſtam ſententiam, Orator Roma-
nus de lis, qui non bona ſide emtori defecus in re
vendita ſibi cognitos indicant, locutus erar.
§. IX. Neque adparet, quis ſit in lure Naturae

locus iuriiurando, (cuius tamen Auctor ipſe vim in eo

magnam eſſe fatetut) ſi internorum ibi cura nulla eſt.
Veroſimile eſt, hanc obſeruationem, ce-npofita

iam tota Epiſtola, adiectam, ideoque male huc col-

locatam fuiſſe, cum interrumpi eadem ratiociaii fi-
lum quilibet conſpiciat. Temere ſemper ſupponit
Anonymus, internorum mentis actuum curam, ex
Auctoris ſententia, plane alienam eſſe a ſcientia Iutis
Naturae. Anne veto alioqui iusiurandum eſſentia:
aeque ac internum complecti-
tur? Fateor quidem, a ctus externi vim otiginarie
ab interna iurantis diſpoſitione pendere. Aſt prae
terquam quod illa diſgoſitio, eo ipſo, quod interna
ſit, hominibus occulta mancat, quibus nihil aliud
hac de re praeter praeſumtiones ſuppetit, nonne ad
ſeruandum iusiurandum, ſuper re non plane illicita
aut inualida praeftirum, omvnino obligamur, eiſi
jurandi animus nobis detuerit? Et nonne grauiſſi-
mum foret peccatum, iurare ſuper te quapiam illicita,
iutaremus?
§. X. Itaque qui educationis aut in ſtitutionis alio-
rum regendae oteſtatem habet, Iute Naturae obli-
gabitur ad mentes etiam praeclaris monitis intor-
mandas, curandumꝗue; vt virtutis adſuetudine, tan-
quam altera natura, voluntates ad honeſta ferantur.
Ea tutiſſima praecipiendi ratio: nam:, vr pulchee
monitum (1) ARISTOTELI, plus poſſunt more,
F Ff 3 quam

5. X. (1) Ipſe Auctor noſter locum aliquem huius
Phi-

.

454 EPISTOLA

— —

quam leges. Et quanquam fieri poſſit, vt aliquis um omits
ſpe metuque prauas cogitationes comprimat, ne no. legtimmm,
ceeant (quod tamen aegte fit) ßztamen non efficiet, er ſetet, kti

proſint. ltaque qui non recte animatus erit, ſaepe Git, vnde d
peccabit ſaltem officii omiſſione. Vt adeo etiam ſſrtintuttis
parum tuta aut facilis ſit hypotheſis, quam Aucor ins glcit

noſter conſtituit, animi intus praui, foris innoxii. ihrum teufn
Hoc ve o eſt vnum ſemper idemque repetere, alennianti
eadem oberrare cherda. Inſpiciantur modo, quae tra:. yaccizur z
dit Aucter in hoc Compendio Lib. II. Cap. III. H. 2. inuicem trad
& Cap. XI. & 4. vt Opus maius taceamus, vbi mul cwrerentur,
to fuſias de hoc momento agit: & mirari conuenit, ſumi, ſun,
Anonymum in exiguo ſcripte, qualis haec eſt Epi: 6 mimnen
ſtola, tot temere verba protundiſſe. ” uſiin if⸗
§K XI. Equidem laudandi ſunr viti quidam eruditi, zmununzali,
Pufendorfianae alioqui docttinae fautores, quod ſen. mun nkyn
tentiam duriorem & reprehenſionibus obnoxiam ecpoineb
emendarunt, & quod Iuri Naturae negant, ſalten etſelem in
Philoſopho Morali, aut Zheologe Naturali tribuunt, leltun hoſt
curam ſcilicet internorum. Sed quum in interni-: Ciuis iugtal
quoque ius & obligationem, peccataque in Deum, ſa ſment;
& rectas actiones natura conſtirui, neme negare poſ- Theoloni)
ſit; vbi, quaeſo, tractabuntur haec naturalis vtique ſunß,
juris iuſtitiaeque capita, niſi in ſcientia Iuris Natura- Poabhinete
lis? Niſi quis aliam quandam vniuerſalem iurispru- dinemnhen
dentiam confingat, quae Ius Naturale reſpectu non (iſe
hominis tantum, ſed & Dei comprehendat; qued
inane fore & ſuperfluum, nemo non videt. aitu, tund
Nihil wagis eſt arbitraium „ quam diſciplinarum ſiinnniconne
diuiſio. Modo illud omne, quod ad ſcientias, quae Peiirbon
relationem inter ſe aliqvam habent, pertinet, in hac Denm nag
vel illa deprehendatur, atque in tractanda peculiari nEneique
aliqua ſcientia, cuius conſtitueris limites, nihil o. ispeen
tum iis etiam
Philoſophi „ quo hoc aſſeritur, retulit; eui ad- „ ſumnus: gl
icca ſunt alia in notis ad J N & G. Lib. EII. Cab. do ime

„He 4.

cENSORIA. 45 5

lt, Niit rum omittas, quae ad definitum ſpatium neceſſatio
pring, en requiruntur:, non eſt, quod praeterea quisquam de-
Anoneſcf ſideret. Et iampridem ipſe Auctor reſponſionem de-
uung eit in, dit, vnde adpatebit, in eo, quod emendationem
Vtadeo ain ſententiae eius vocat Anonymus ‚ſe ctatores ipſius po-
guam uhe tius placita eius ſecutos eſſo: (a) Quicunque ait, () Specim.
lotis inteli librum meum de Iure Naturae & Gentium, non ſolo Contro-
gue tehelen calumniandi animo inſpexit, facile deprehendit, mihi verſ. cap. V.
mod/len praecipue propoſitum fuiſſe, offcia hominum erga ſe . 25.
.,. U inuicem sradere, & quid iuru inter homines mutuo
eunls, i exerceatur; ciifini nullum commodius principium ad-
mirati conei ſuami, quam ſocialitatem poſſe, in aprico eſt. Kt eam
li huee Ali ob vationem caput de religione Naturali in eo libro
nuspiam exſtat. Hoc quippe conſectarium eſt doctri-
ignidmenli nae naturalis de Déo, quam alii ad Philoſophiam pri-
kores, Alan mam referunt ,alii peculiari diſciplina ſub vocabulo
ibus onin Theologiae Naturalis adornant; eoque natiuam ve- ,
negant Iu lut ſedem in Adiſciplina IJuris Naturalis non ſortitur. M
turelittbbul⸗ Ged cum poſtes in vſum iuuentutis Ofhcia Hominis &
lum innen Qiuis iuxta legem naturalem in compendium redigen-
ugbe in din da forent; cabts de Religione Naturali ex illa ſius
emo hegneſi Theologia Naturali, ſiee Philoſophia prima, mutuo .
enatutiſs tiſmſi ſumſi, & in eum libellum transuli. Facta adeo lon-
Ntinluri Mi go ab hine tempore huiusmodi declaratione, Auctor
elllle imig ab intemperantioris cenſurae aculeis tutus vtique efſſe
ie eeeln debuiſſlt. mis. a diuina i
ehendni „ XII. Quin potius in ſientia iuris, a diuina iu-
iet ſtitia, tanquam fonte, humanam, vt plena ſit, de-
mäſhium riuari conucnit. Notio cete iuſti non minus, quam
Aletenin i veri ac boni ‚etiam ad Deum pertinet, immo ad
ctinet,itn Deum magis, tanquam menſuram ceterot um ; com-
cndt eeliu munes que regulae vtique in ſcientiam cadunt „ & In
i. iurisprudentia Vniuerſali tradi debent; cuins praece-

niet⸗ pris etiam Theologia Naturalis v"etur. Itaque lIus
Naturale praeter rem coarétantibus adſentiri non poſ
ad ſumus: quanquam is lapſus periculum non babeat,
etultt;

modo internam probitatem ſaltem alteri Philoſophise

6NN 4 Parti

„

4 5 F8eorisroA— 14

— ———

parti ſerues, nec plane reuelatis praeceptis tranſcri-

luſtitia diuina, & iuſtitia humana aliquid quidem
inter ſe commune habent, nec vnquam inuicem ſibi
aduerſantur; aliogui tamen tantun infer vtramque

cum ratione originis, tum ratione ambitus inter.

cedit diſcrimen, vt, accurate loquendo, diuinam

iuſtitiam humanae fontem eſſe ac menſuram, dici

nequcat. Deus enim natura ſua iuſtus eſt, neque
agere, neque agere velle, niß iuſte, porteſt; fehx
haec in ipſo eſt imporentia, glorioſaque neceſſitas,
ex infinita eius perfectione vsice oriunda. Homines

contra tantum abeſt, vt natura fint iuſti, Iuſtitia

enim qualitas eſt, quam adquirere debent; eaque
obligatlo ipſis a principio aliquo externo, voluntate
nempe Dei ipſius, non veio ab cius iu ſtitia, prout
mox videbimus, eſt impofita. Quin & iuſtitia
humana prius cognoſcitur, quam diuina; quemzd-
modum poſt Audlotem noſtrum obſeruaui e J. Ny
& G, LEib II Cap. III §. §5. not. “. Quod vero ad am-
birum adtinet, ipfa dininae naturae excellentia c-

cit, vt eidem plures iuſtitiae humanae actus haud

quaquam conuenife queznt; id quod ctiam Audof
animaduertit in locis fſeriptorum ſuorum Polemico-
fum, ad quae in noa modo citata Lectorem ablega
ui. Anesymus, cui legenda se refellenda ſingula
iſthaec fuiffent, tenebitur omnino ſecundum es;
quae in fine haius paragraphi agnofcit, Audosem
noſtium faltem ab obiectione piolatae parum tutas
Pypotheſees liberate; cum ex loco ad praecedentem
Paragraphum allare manifeſtiffimum ſit, Aundorem
a difciplinis hiloſeg
neutiquam ex lufiffe.
§. XIII. Hactenus de fne & obieéto: nune Inpereſt,
vt de eauſa eſiciente Iuris Naturae, non bene ab Au-
Ktore conſtituta, dicam. Hanc enim ille non in re-
tum hatura; rectaeque ſecundum hanc rationis Prae-
ceptis

Thicis cutam internae probitatis

ceßtis, ad

rum, & cor.

Penion dee
1. ofkrium
tionit ag hr⸗

Nox a.

ſuperior /h
Mum action
nemo ſpont

(cium ebl

porgt peh
non habent
iulſtitin pe⸗
cinsinthpr
hetut; don

Quen⸗

nn gulin

eljoris ex

1e vilas eſt
optani pon
ſumma Pe

R der, Per

caulſa inke
Nuntie he
atio, P

Eles

Andor
drat) gu
mentum
eneniht
ſeridere
66
Haire
deceſſtea

CENSORIA. 457
gecepts nni ceptis, a d uina mente emanantibus; ſed (quod mi-
trfum. & contradictioni obnoxium videbitur) in ſu
algtidn perionis decrero quaerit. Nempe Lib. I. cap. I. §.
luum inicer 1. officium definitur, actio bominis pro ratione obliga
iatet ng tionis ad praeſcriptum legum rite adtemperata. Er
e inbinnde mox cap. 1I1. §. 2. Lex definitur, decretum, quo
uendo,Alm ſuperior ſibi ſubiectum obligat, vr ad iſtius praeſcri-
merlutm ,di pram astiones ſuas componat. Quac ſi admittimus,
iultus dt, o nemo ſponte offidum faciet; immo nullum erit offi⸗
ſte, cm cium bi nallus eſt ſuperior, qui neceſſitatem im-

—

Pgte elu ponat; neque erunt officia inter eos, qui fupetiorem
lunda, Hrin -non habent. Et quum Asdtori officium, & actus a
nt jolki, Iu iuititia praeſcriptus, deque late pateant, quia tota
e ekent en eius intisprudentia naturalis in officir doctrina conti-
Ntetno, WCIU netut; conſequens eit, omne ius a ſuperiore decer-
6 uſttn on ni. Quae paradexva ab HOBBIO potiſſimum prodi⸗
nin & inti ta, qui in ſtatu, quem vocat, naturali, id eſt, ſu-
dnim den perioris exiorte, omnem iuſtitiam obligantem tolle-
lerai rc vilus eſt, (etſi ipſe vatiet) miror a quoquam ad-
Golrenilt Optar potuiſſe. Srgone contra iuſtitiam nen faciee

e ecellentiu ſumma poteſtate praeditus, qui tyrannice in ſuos
utae 2n da g aſlabitur, qui ſubditos pro libidine (poliabit, adfli-
od ien mn Lect, per tormenta necabit; qui bellum alteti ſine
ſuofucn Doenit caula inferet?
ledoten d Id, quod ſtilo ſcholaſtico, eanſam Aiciertem Iutis
elelſenei ili Naturac heic vocat Anonytnus ,nihil aliud eſt, quam
1o ſecotN rario, p opfer quam 24 conſormanduin ſeſe hatura-
t, Adet lis legis pracceptis quis obligarur. Agnoſcit vero
a u Audor noſter, (nec praetertittendum ille d ſientio
4 4

Hetelns erat) quod iſta graecepta, in ſe conſiderata, funda-
Dlae . . .
u Augre mentum ſuum in ipfa rerum natura habeant, ita vè
MI,„S

ns Deus nihil contrarii, nifi ipſe ſibi aduerſetur, prae-
deuemit ſeribere potuerit. Vide J. N. & G. Lib. 1. Cap. II.
,mmehſei 65 6. & quae ex rcliquis eius ſcr iptis exerpſi ad
ap. I. §. 4. not. 4. Verum ſtatuit, conſiderationem
nonbett e naturae terum non id eſſe, quod proprie ac directe
inile ponn neceſſitatem certo quodam modo potius, quam alio

N .
nenin g, rI 5 agendi,

458 rxeoISTOLA

agendi, imponat. Atque hic quidem Anonymus
inueniſſe ſe exiſtimat, quare maximo cum ſucceſſu

Auctorem reprehenderet. At ſpero fofe, vt ſedulo ex⸗

penſis, quae a nobis adnotabunrtur, liquido adpareat,
nulla forte alia in parte eius cenſuram infirmiori niti
fundamento.

Isitio autem hoc obſeruo, rorum hunc paragra-

phum practer rem adiectum eſſe, cum ipſe fa
teatur Anonymus g. I 5. ex Auctoris noſtri ſententia,
omnes homines, in quocunque verſentur ſtatu, com-
muni ſuperiori, nempe Deo, ſabdi. Cur igirtur fin-
gantur vltro monſtra, cum quibus congrediaris Cut
odioſa inſtituatur comparatio cum principiis HOB-
BII, quae Audoris noſtri principiis e diametro ſunt
oppoſita? .
§. XIV. Hinc etiam nullum ius gentium volunta⸗
rium quidam viri docti, ab Auctore noſtto perſuaſi
admittunt, ob eam inter alias rationem, quod pa-
Gtis mutuis ius eſſicere gentes non poſſint; quia ſci-
licet a nullo ſuperiore valida reddatur obligatio. Quo
argumento nimium efficient, vt ſcilicet nec conſenſu
& pactis khomines ſuperiorem ſibi conſtituere poſ⸗
ſint; cuius contrarium tamen ipſe HOBBIVS agno-
Qui ius gentium voluntarium, ab Anonymo cum
vulgo Iurisconſulterum Scholaſticorum adoptatum,
non immerito reiiciunt, non hac quidem nitun-
tur ratione, quod gentes, quia deſit commu-
nis ſuperior, nullam inter ſe validam inite conuen
tionem poſſint; ſed hoc adſerunt, prout vtique ve-
rum eſt, conuentiones huiusmodi non eſſe leges
proprie ſic dictas, quia inter pares ſint initae,
cum e contrario a ſuperiore lex omnis ſit impoſita.
Contendunt porro iidem, (nec oſtendit quisquam,
aut oſtenſurus eſt contrarium) non exſtare genera
lem omnium gentium conuentionem quoad res mere
arbitrarias, circa quas verſari ſuppoſi um illud ius
gentlum

SðZ

D

gentiacn gebe
Oblizzio 4
Vere Abitr
Pitum, qu
1a gepiehend
gue gentiam
Krobligari⸗
indicio, der
Dlos, citta.
Vlos enſdem
1e cenleii po
lnita upeta

ſikelte gecli

nen ſegli,
Gun ere,
meis 1d 6h

(emnt, euent

mime ſpee

9

ſ. . b
poſle haie d
Nlumſh peri
Nempedtei
Prauitatis, ſ
Geptehengi

cuim kerar;
em aſſtie
(uod omnes
achthon
is facient
oeqliden
illmame
ne ague en
. Uperlotisn
PXy,

—
Lemn Aporu
mo cum ucetl,
bfe, Nt ledtlot
lquidoadenet
n indrmioni ni

n hunc pugt
, cunn i
noltei ſeten
eutur ſtat,con⸗
Curiginrit
ongredinhilt
principis t

ntium Alil.
noltio eli
nem ,lo⸗
oſſiut; guiſſe
. obloro E .
Cet neccolſ
conltituere
1OPöelter.

h Aronjmo (E
um 00,in
uidenn Olue⸗
delt conmi
mn inite CMnet
ront Nigle t⸗
on ele ei⸗
es ſot initten
1 ſ inſolu
noit gliguun
extare genel

2d le⸗ ne⸗
genin

„

GCENSORIA, 459

—

gentium deberet. Omnis vero, quae ſubeſſe poteſt
obligatio quoad illa, quae eo referuntur, &

vere arbitraria ſunt; (aliqua enim horum ca-

pitum;, quae iſti gentium iuri adſcribuntur, funda-
ta deprehenduntur in ipſo lure (a) Naturae, adeo-

(2) Vide

que gentium conſenſu non indigent) ompnis, inquam, J. N. & G.

iſta obligatie quoad res vere arbitrarias inde, meo Lib. 11.
iudicio, deriuatur, quod, cum apud plerosque po-Cap. III.
pulos, citra vllum quidem generale inter eos pactum, §. 23.

vſus eaſdem ſenſim introduxctit, hinc cenſeatur quis.
ac cenſeti poſſit, velle ſe illi accommodare ſtatim ac
inita ſuper aliqua eiusmodi re canuentione, non ma-
nifeſte declarauerit, nolle ſe receptam conſuetudi-

daema nem ſequi, quod uiccn vnicuique liberum reli-

Kum erat, Haec ſfane obſetuatio, cuius in notis

meis ad GROTIVM frequens adplicatio deprehen-

detur, euertendis fantorum iuris gentium voluntarii
maxime ſpecioſis argumentis inſeruier.
S§. NV. Equidem medela aliqua videtur adferri
oſſe huic doctrinae, conſiderando Deum velut om-

nium ſuperiorem, quod etiam ſubinde fit ab Auctore.
Nempe dicit aliquis, dogma offendere tantum ſpecie
prauitatis, ſi vero profundius inttoſpiciss, nihil mali

deprehendi, quum ſemet cortigat, & remedium ſe-
cum ferat; quoniam ſtatus ſine ſuperiore fingi qui-
dem poſſit docendi gratia, exiſtere autem non poſſit,
quod omnes per naturam Deo ſubdantur. Ita iam
& pacta hominum fuperiorem, & conſenſus gentium
ius facient, Deo pactis validitatem praebente. Atque
hoc quidem de Deo, natura omnium ſupetiore, ve-

riſſimum eſt: ſed tamen ipſa per ſe docttina offenſio=
ne atque etrore non caret, quae habet, ius decreto

ſuperioris naſci? vtcunque excuſes. Nam vt taceam,

quod (1) GROTIVS bene notauit, fore aliquam

naturalem obligationem, etſi daretur, quod dari non

X

K. XV. (1) De lare Belli ac Pacis, Prolegem. F. 11.

poteſt,

460 EPISTOLA

poteſt, Deum nullum eſſe, aut licet diuina exiſten-
tia ſeponatur tantiſper; quoniam cecte multa ab ho-
minibus erga alios exigit propriae conſeruationis
commoditatisque cura, quae DHOBBIVS etiam pro

parte adnotauit; & hoc obligationisvinculum latro-

num ſocietates exemplo ſuo confirmant, dum alis
hofſtes, inter ſe quaedam officia colere coguntur;
quanquam, vt iam notaui, iq perfectum ſit valde
Ius Naturae, quod ex hoc ſolo fluat: haec, inquam,
vt taceam, ſciendum eſt, Deum ipſum laudari, quod

iuſtus eſt; adeoque eſſe quandam, immo potius eſſe

ſummam ipſius Dei iuſtitiam, etſi ſuperiore careat,

& ſponte naturae excellentis omnia bene agat, vt ne-

mo de eo cum ratione queri ſoſſit. Neque ipſa nor-

ma actionum, aut natura iuſti, a libero eius decteto,
ſed ab acternis veritatibus, diuino inrellectui obie-
ctis, pendet, quae ipſa, vt ſic dicam, diuina eſſen-
tia conſtituuntur: meritoque a Theologis Auctor fe-
prehenſus eſt, quando contrarium defendit, credo,
quod prauas conſequentias non perſpexiſſet. Neque
enim iuſtitia eſſentiale Dei adtributum erir, ſi ipſe
ins & iuſtitiam atbitrio ſuo condidit. Er vero iuſti.
tia ſeruat quasdam aequalitatis proportionalitatisque
leges, non minus in natura rerum immutabili, di-

uini que fundatas ideis, quam ſunt principis Arith-

meticae ac Geometriae. Neque adeo iuſtitiam aut
bonitatem quisquam diuini arbittii eſſe defendet, niſi
qui & verirarem: quod paradoxon inauditum CAKR-

TEIO excidir, inſigni documento, magnos poſſe

viros magnopere labi; quaſi ſcilicet triangulum ſit

trilaterum, aut duo contradicétioria incompatibilia

ſint, aut denique ipſe exiſtat Deus, quia ita Deus

iufſit. Sequeretur etiam, quod quidam impruden-

ter dixere, Deum iure poſſe damnare innocentem,
quando hoc ipſum ius facere poterat. Nimirum qui
talia excidere ſibi paſſi ſunt, non diſtinxere iuſti-
tiam ab qντριvl,. Deus ob ſummam in omnia
poteſta.

2

Poellatenn
unini hol
cis obnoxi
omni ſalisk
ſpi,

Anonftnht
conſtate vid

dkicii teſti

allara Aucke
um, malar
tiſſe innuit,

eetet ſco

howinum
Pio, veſurg
einshken⸗
4t nihil tan

quod demne

telledisla
ad eins cen
uoc ſtarn
Non he
Olmne, qu
multo nin
De iure e
Gependent

altionum
fummme el
egllas,
ſegni, it
vellepol

—

CENSORIA. 46 1

—

cetdininn ella — — —
centemilatb poteſtatem eſt &ανντ½νο, quum nec cogi, nee
ie onenma puniri poſſit, neque cationibus cuiquam redden-
DBelys eunt dis obaoxiuz ſit ; ſed ob iuſtitiam ira agit, vt
isrincecnn omni ſatisfaciat ſapienti, & quod ſummum eſt,
Ermant, li ſibi. —
colete gut Anonymus hic prima ſtatim fronte non ſatis ſibi
conſtare videtur, cum tanquam benignioris alicuius

=

petkeclum id conſtafe vidctur.
Uu: uetilu iudicii teſtimonium ſpectai medela iſta queat, qua ”M
umlaulni allara Auctorem noſtrum, non ſatis ſibi conſentane-
W um, malarum conſequentiarum periculum praeuer-

immo folſe
lſpeire⸗ tiſſe innuit. Credas, (a) incidenter tantum . ac (a) Gur 4
benezgth in praeter ſcopum, Auctorem de Deo, ceu omnium ιρ ſab.
Neſneſin hominum ſuperiore, loqui. Sed nonne iſti princi i,g Ft a5
lbetoeiarm Pio, velut (2) prinipali ſuo fundamento, vniuerſum zcſore.
o ineleis ecius (yſtema ſùperſtruitur? Inuitus quidem eloquor, .
cam, Clini⸗ at nihil tandem verius, nec id iuueit diſſimulaſſe,
heologis At ; uod demonſt: are iam ad oculum oportet, non in-
Adg ellectis ſatis Auctoris noſtri principils, Anonymum

eleniit,nl . . 135.7
Wl ad eius cenſuram deſcendiſſe, atque id in cauſa eſſe,

henle . quod ſtatum quaeſtionis non rite formauerit.
ihugane⸗ o8 Non haec Auctori noſtro ſtat ſententia, ac ſi id
i⸗ nor omne, quod ius vocatur aut iuſtitia, a voluntate,
– multo minus a voluntatearbitraria ſupetioris emanet.
iam 1 De iure loquitur ac iuſtitia, quae entibus aliunde
nehtin dependentibus conueniunt, & inueſtigat normam
ne⸗ ai actionam humanarum. Saepius repetiit „Deum
iele ceen ſumme eſſe iuſtum, & (3) conſtantiſſime iuſtitiae
indu regulas, immenſis ſuis perſe ſionibus conformes:,
to, ngnl ſequi, ita quidem vt aliter agere neque velit, neque
ieet khi velle poſſit: atque ita etiam, vt propter eius inde-
olla M .
“ gutl⸗ pen
guidan iv 1 .
ute A. (2) Vide Cap. III. hnius Compendii F. 10. 11.
1. Nbin, (3) vide J. N. & G. Lib. II. Cap. I. F. 3. & Cab.
Gſtnmn III. §. 5§. 20. net non in Erid. deand. Apeleg. § 7. 8.

ummman Cpecim. Controners. Cap. WV. §. 3. /644. & Cap, V.
tol., &c.

462 EPISTOLA
pendentiam nemini ius ſit, vt hoc vel illo modo
agat, exigendi, aut ad regdendam geſtorum ratio=
nem eundem adſtringendi. Agnouit quoque, nec
reſpectu homibum, Creartoris licet imperio lubiecto-
rum, ius ac iuſtitiam ab arbitraria Dei voluntate con
ſtitui ʒ̊ nec potuiſſe Deum „ſaluis ſuis per fectionibus
ac veritate, hominibus alias: quam iuſtitiae regu-
las, in narura ipſorum fundatas, praeſcribere. Ve-
rum ſtatuit nibilominus, propriam ac directam ra.
tionem, quare ad ſequendas iuſtitiae regulas homi=
nes ebligentur; & quod ipſi; neceſſitatem moralem
iisdem ſeſe conformandi imponat, eſſe volunratem
Dei, cui vt ſupremo Domino, naturalem eorum
libertatem pro lubitu conſtringendi pleniſſimum ius
compęetat. . —OòòMD
Ita vero corruunt omnes illae pranae conſequen
tiae, quas Anonymus, procliuior iuſto ſcholaſtico.
rum quorundam Theolegerum, qui ſuperftitem ad.
huc Auctorem oppugnatunt, praeiudicatis opiniom-
bus adfectibusque defendendis, eorum exemplo, ex
innoxia omnino ſententia, circa quam ſiniſtrae in-
terpretationes lam abunde retuſae erant, elicere in-
ſtituit. Et nunc quaeſtio huc redit: an proximum
& immediatum fundamentum nerefftatis bominibus
indiſpenſabiliter incumbentis, ea faciendi, quae Deus
certe vult ab ipſis feri, ſit illa ipſja Dei voluntas, an
aliund quidpiamn2? M
Non ſatis ſibi in prineipiis ſuis conſtat Anonymus:
aam aut nichium, aut parum dicit. Fundamentum
quippèe obligationis ad obſeruandum Ius Naturae col-
locat (§. 1.) in ipſa rerum naiura, rectaeque ſecun-
dum hane rationis praeceptis, conſiſtentibus (§. 1I5
in quibiisdam aecqualiktatis proportionalitatisque legir-
bus; & pro certo ponit aliquam fſore naturalem ob-
ligationem, etſi daretur Deum niullum eſſe. Attamen
ius, qued hoc ſolo fuat, valde imperfelctum praedi-
cat, & reſerictum ad id, quod prepriae eersazer
tcotmiys⸗

7

tommodjtati
latu al ro

vaturamrut

lin ungue ſin
Autexcipere
teſlarm habern

Deumtelzie
exlltentiay

Weroteadem

uis de ideis ,

in histamen
felultantes e
ſubrilliori ali
1e docktinze
eieiterum,
uncum dii
1lluto ſetieta
dutſtatis
de dee wall
u ſb
tionem ipket

Pro offcio⸗

Nullanit
larum inſti
eo, Te vni
Printzis 4,

rerum lane
(obizüin
onpoteſt
iodltet
oin hatut⸗
cendam iſ
kliügteguir
des compel.
ut, da0
Ailcete nob

1

cENSORIA. 463
rommodit atisque tura exegerit. lIam iſtae aequali.
tatis ac proportionalitatis leges , iſta rect ae ſecundum
naturam rationis praecepta, nonne in ſingulis, qua-
liacunque ſint, officiis locum haben? Nullum excipit,

———
e vel io
n geſtorun
ounr guogle

timmpetiollbtt . .
H aut excipere Anonhymus poteſt. Admitteré ergo ne⸗=
eſe eſlum habet, exceptis quidem illis, qvae directe
Deum reſpiciunt, eliqua omnia, ſublata etiam Dei

Riche exiſtentia, in toto ſuo vigore ſabſtitura eſſe. Enim-
ero eadem ſemper natura retum remahet: & quam-
n ac cireclm a de M**H dizesns loquatur Anonymue, n
eregliie uis de ideis inte ectus iuini loquatur nongmus, hon
in his tamen ideis naturam rerum, & relationes inde
isnmn ild feſultantes contemplamuf; quemadmodum non in
3 tſerolrn ſubtiliori aliqua Metaphyſica, idonea Naturalis Iuris
numikn ac doctrinae moralis principia quaerenda ſunt. Aſt
ieiitti Beic iterum, (vt iam ſupra S. 6. Anonymus hene.
MMum cum viili manifeſte confundit; quod etiam ex
Mrutn inſ,e allato ſocietatis latronum exemplo appa et. An enim
ioſii honeſſatis quadam lege ad ducti ſceleſti illi, praedam
biſipetkin e. g. aequaliter inter ſe diuidunt: Quis credat, illos
tiemiet dqucturos ſibi religioni, aliquam, ſi fieri poſſit, por-
un tzen tionem interuertefe, aut ſi ſcrupulum ſenſerint, hoc
Uam liſtni pro officio ab ipſis praeſtito habendum eſſe?
klant, eicetl Nullum itaque datur medium: obligatio enim regu-
it Nm arum iuſti inter homines aut prorſus non pendet a
ſunß, nin Deo, ac vnice in ipſa rerum natura fundata eſt, ſicuti
enii/ „rincipia Arithmeticae ac Geowetriae; aut in natura
DuNH“ rerum plane non fundatur. lam vero natura rerum per
ſe obligationem, proprie ſic dictam, imponere nobis
eltit Aef non poteſt. Qualiscunque ſe acqualitatis ac propor-. .
Iubdm rionalitatis, conuenientiae aut diſconuenientiae tela=
los untrn tio in natura rerum prodat, hoc ſolo nonniſi ad agno-
Friduiſin fſcendam iſtam relationem inuitamur Aliquid am-
ſtedcbis, prlius requiritur, vt conſtringatur libertas noſtra, ac
altet ad componendas certo quopiam modo noſtras actio-
Derumme nes compellamur. Neque magis ratio in ſe conſide-
m Aſe Mund rata, & a Creatore, qui ea nos dotauit, abſtrahens,
clcn . iniicere nobis poteſt neceſſitatem ndiſpeaiablen 8
. . . e
Gs nſtu 1 uee

ctamini rationis aurem praebeamus. Nonne vero

464 EFPISTOLA “

iſtiusmodi ideas ſequendi, etſi easdem, tanquam

in natura rerum fundatas adpfebet. I. Enim ab.

Rtractis hiſce ac ſpeeulatiuis ideis adfectus fenſibi les
quasdam ac mouere aptas ideas opponunt; iidem.
que in compluribus actiombus, quibus aliqua diſ.
conuenientiae relatio ineſt, longe viuidiorem no.
bis relationem, ſenſumque voluptatis ipſas comi-
tantem repraeſentant, vel ipſo, quo ad eas feri.

mur, momento. Si ab eiusmodi actionibus intelle.
ctus lumen nos auertat, multo validiore motu in.

clinatio voluntatis nos ad eas propeliit. Cur ergo

illud magis, quam hanc ſequamur, ſi nullum ex-

iſtit principium externum, ac nullum ens nabis ſu-

perius, quod nos eo adſtringat;: Nonne, ſecundum

hanc hypotheſin, incelinatio voluntatis aeque natu.
ralis eſt, ac ideae intellectus? Ratio, inquies, li-
quido nobis commonſtrabit, quod obſeruatis con.-

uenientiae legibus, in natura rerum fundatis. pro.

ſpecturi melius fimus commodis noſtris, quam ſi

dirigi nos adfectibus patiamur, Aſt, vt taceam.
quae ex aduerſo adfectus contra hanc vtilitatem

proferre poterunt; non hic de vrilitate quaeritur,
ſed de officio ac obligation?. Fateor quidem, & iam ſu.

conuinci poſſe, vt ob manifeſtum commodum di

proprerea liberum cujuis relinquitur, renunciare

commodis ſuis, dum partim nihil praeterea eſt,

quod prohibeat, partim nemo alius exiſtit, cuius
interſit, ne quid contra propriam vtilitatem com-
mittamus, & cui ius competat exigendi, vt eam
proeuremus? Adeoque neglectis conuenientiae
ideis, in natura rerum fundatis, imprudenter tan-
tum a nobis actum erit, neque imprudentia heic

opponitur effcio, proprie ſic dicto, quandoquidem

“D

an aliquod adſit officium, adhuc inquirimus.

*

DlaA: .
Deckiſentet

2. Verur
euertendae
hoftta, ext

tkekermus,
iud ſit, g
Ceffitatein i
Aut hon age
tum habeat

atbitrio eins

4 Alioqu in hi

ſita eſt necef
farieadem,
tius nul a ade

uumuibus in ge⸗

amphlius aet
aetfült. X
ur verbum,
Bentßen lib
Conclud-

tumuis natu

quod APlige
ſtentine 40
duaerendum

5 . na vol
pra obſeruaui, ſi res debito modo exploretur, nos g. unte

eht.
Heic vet

dun Stani

labiiett n
Cultanbuun

tlten, on

aerationi
equautur,

(licqidi
encnut;

2. Ve- Feſt diut

um homit

el tunelr
t. I. Lnin:
lectus kentbe

Pponunt’iE

quibusaligucd

e viuidiotennn

ptatisiplitan.

, quo 4d euf
4ctiontbugsin
alidiore nonn!
peliit. Cuan
ur, Untlone

lum ens nonnt

Vonne,ſteuntt
infatiszegletin
datio, Illil
od obſeruand
rum functiit

noſtris, Oun

Aſt, vt ticen
1 banc ftliut
tilitate gieli

nicen hin
5 ezp ofelut, 9 4

n commolm
e. Noynf
Gitur. . enlnet

inil praett d 8

lus enitit, 1
n iiliaten i⸗
er genli

CENSORIA. 46 5

2. Vetum illad: inprimis ſedaulo adtendendum ,a G
éuertendae contrariae opinioni ſufficit, quod ratioO
noſtra; extra omnem a Creatore, cui eam acceptam
referimus, dependentiam conſiderata, reuera nihil
aliud ſit, quami nos ipſi. lIam vero nemo fſibi ipſi ne-

ceſſitatem indiſpenſabilem hôc vel illo modo agendi,

aut non agendi, imponere poteſt. Vt enim vere lo-
cum habeat neceſſitas, requiritur procul dubio, ne
arbitrio éius, qui eidem ſubiectus eſt; tolli queat;
alioqui: in nihilum ipſa abierit. Si ergo is ,cui impo-
ſita eſt neceſſitas, ille ipſe ſit; qui eam im poſuit, libe-
rari eàadem, quotiescunqu libuerit, Ppoterit; vel po-
tius nulla aderit vera obligatio: pari ratione ac tranſe-
untibus in debitorem honis ac iuribus creditorit, nullum
amplius adeſt debitum. Paücis olim SENECA hoc
ita extülit. Nemo ſibi debet, accurate ſe,licêt loquendo;
hoc veréam, debeté, non paler niſi inter duos loum. Dé
Benefie. Lib. V. Cap VIII.
Concludo exinde, rationis etiam dictamina. üan.
fumuis natutae rerum conformia, nihil in ſe habere
quod obliget, dénec illa ipſa ratio nobis auctorem exi-
ſtentiae ac naturae rerum omnium detexerit Sed
quaerendum nunc eſt, vnde tüm Proueniat obligatio,
an a voluntate Dei, an ab alia quapiam réè in pſo exi-

ſtente?

Heic vero haud videtur mihi vajde eſſe ambigen-
dum. Statim enim ac fectam de Deo notionem quis

habuerit, non poterit non ius, quod ipſi cõmpetat, fa-

culcatibus nobis conceſſis . quos lubet, limites conſti-
tuendi, agnoſcere Neque minus poterit non hanc am-

plecti ſententiam, ipſum certo velle, vt homines lumen

ſuae rationis vtpote quod in ipſis ſit praeſtantiſſim um⸗
ſequautur, & quod ſolum eos ad propoſitum naturae
fuae finem perducere queat In ipſius porro voluntate,
quicquid ad fundandam obligationem pertinet, depre-
hendiur; quippe cum ea voluntas ſit ſupremi omni-
um hominum domini, itemque voluntas, cum vni-
ver ſis diuinaé naturae Pertectionibas nunquam non
6 ½ con-

4fr6 6G EFISTOLA

conſentiens. Cur ergo aliud principium quaeramus,
quam iſtud, quod omnium patet captui, ac tam na-

turaliter ex relatione inter creatorem & creaturam con-

ſequitur?

—

me, idque ab eiusdem voluntate ſeiunge, non ſoli-

cipere, Epicureorum more, Numen liceret, nulla ta-

Gtum cura, an homines modo naturae rerum aeque ac

propriae conformi agerent, nec ne; talis Numinis
conſideratio vna cum omnibus alioquin in ipſo elu.
centibus perfectionibus infinitis, ad ſummum nil, niſi
exemp'um nobis ſuppeditaret: at vero exemplum per
ſe nih habet. qued abſolutam imitandi imponat ne-
ceſſitatem. Vel potius, niſi ſuppoſueris, Deum velle,

vt homines, ac vniuerſae creaturae intelligentes, leges

juſti inter ſe obſeruent, quo eius abierit iuſtitia? erga
quem eam exercuerit? cui vſui inſervierit? Sanctusne
fuerit & iuſtus, ſi an tales homines ſint nec ne, perinde
ipſi fuerit, & niſi eos ad hoc ipſum ſtrictiſſime obliget:
Si dicas, quod ipſos ad hoc obliget, etſi iam ante eius
voluntatem obligati fuerint, hoc ipſo diceres iſtam vo-
luntatem heic nihil aliud effe, quam aliquid acceſſo⸗

rium, quod ad ſummum obligationem ſaltem validio- lunnſen
mſerun

rem reddat. Hoc foret ambitum imminuere ſupremae
eius auctoritatis, eamque ad imperium rerum in ſe in-

differentium reſtringere. Hoc foret non maiorem vo-

lIuntati Numinis quoad iuſti regulas vim adſcribere-
quam principis, patris, heri, aut cuiuscunque alte-
rius in his terris ſuperioris, qui poteſtati ſuae obnoxios

vult homines eſfe probos. Denique an in ſacris litteris

quicquam eſt vfiratius, quam vt oblſeruatio officn,
& virrutis cura, per impletionem voluntatis diuinae ex-
(a) Matt. primatur? Si vero exemplum ſuum (a) ſubinde Deus
V. 48. imitandum proponit, hoc teſtari voluit, ſe nihil ab ho-
Luc. VI, minibus exigere, quod non ipſe faciat, quantum ¹
36. ſupre⸗

“

Qualecunque aliud Numinis diuini adtributum ſu-

—

lupremae ſu⸗

ſegue adeo i
MI. 4

ae gietatis fa

ſubtmiſlos elle

Rntum timer
. 5 ele z er
dius in eo obligationis fundamentum, quam in ipſa na-

tura rerum inuenies Si, quod impoſſbile eſt, con.

amandus ob

liera, quam
buc ducuntn
pia, gueti
ed veram pirt

gui von ſpe ar
mitecezgt,
ſgat, guagar
ſem quiamor
ſefictoinuer
t) negue
Npushadet:
egem aut ee
lum ſit cos

lenit, hon

natime vine
upere beti

Iiee mot
Avettmtir:
Wumlsen
odleruz
inglum n
li nosen 3

fuitur
teciencn
muin li
Aubus eot
unueſee
do im zegn
ſeg ed

eckionſbin

CENSORIA. 467

Numqudin fupremae ſuae perfectiones Poſtulent aut patiantur z(b) Mats,
ptui, icen ſeque adeo (b) aſperum dominum non eſſe. XxXV,
MnαMοοhg. XVI. Atque hoc etiam non Parum ad praxin ve 24,
fa.aes pietatis facit. Neque enim ſufficit, ita nos Deo
ni adniuum ſubmilſſos eſſe, vti etiam tyranno obediremus; nec
lunge, nnit tantum timendus eſt ille ob magnitudinem, ſed etiam
„Auimin amandus ob bonitatem: quae non magis à ſcriptura
ofblle ſacra, quam a recta ratione Praecipiuntur Atque
lcert, mu huc ducunt meliora vmiuerſalis iuris Prudentiae princi-
tererumaet pia, quae etiam cum ſana Theologia conſpirant, &
ne; iehu ad veram virtutem excitant. Tantumque abeſt, vt
ſoquin nihti qui non ſpe aut metua ſuperiore, ſed propenſione ani⸗
Hlummumdt mi recte agit, iuſte non agat, vt ipſe poriſſimum iuſte
ero engin agat, quadam diuinae iuſtitiae humana imitatione,
andi inn Nam qui amore Dei aut proximi benefacit, in ipſo re-
ſueris,Dum” Cte facto inuenit voluptatem, (ea enim amoris natura
iteligentenn eſt) neque alio ſtimulo indiget aut iuſſu ſuperioris 7
gietitiuſttitif Opus habet :ac de tali dictum eſt, (4) legem iuſto poſi- (4) 1. Zi⸗ .
wietit! dn iam non eſſe. Vsque adeo abhorret à ratione, ſolam mothe; I5
ſutbee le e legem aut coact onem iuſtum facere: tametſi faten. 9.
rctiim dum fſit, eos, quorum animus eo perfectionis non de-
. ethtiamnins uenit, non niſi ſpe metuque obligari; & in diuinae
6 Getem maxime vindictae exſpectatione „quam nec morte
mn 1iqid eſſugere detur „neceſſitatem plenam & in omnes va-
ſilten lituram ſeruandi iuris & aequi poſſe inveniri.
en eelu Haec monita principiis Auctoris noſtri neutiquain
minn umé aduerfantur; aliqua etiam a ſtatu quaeſtionis abeunt.
gumte iom Quamuis enim ebligatio, proprie ſic dicta, ad regulas
non iuſti obſeruandas, fundetur in voluntate Dei, qui
ks en tanquam ſupremus dominus, neceſſitate indiſpenſa⸗
Bili nos eo adſtringat; haudquaquam tamen inde ſe-

=

cuiuscub
eiſ quitur, Deo tanquam iyranno, nec niſi ob metum
e anin 406 obediendum eſſe, Ac nimis profecto liberalis eſt Ano-
obleni / nymus in eliciendis odioſis conſequentiis ex principiis3
antatii reh quibus id contigit infortunii; vt ipſi diſpliceant. Qui.
h cunque veram de Deo notionem habet, intelligit, pſum
onln bonum aeque ac magnum, eiusque voluntatem per-
acint g fectionibus ipſius neeefſfario Conformem eſſe; & con-⸗
6g 2 ſequen.

=
S

D

queat, niſi quod non ſolam iuſtum, ſed & nobis pro

vero qui inſcius aut immemor, ſe pendere a Deo,

4698 AlIsTOLA4

ſequenter ſapientem ac ſanctam, & quae nil velle

ſicuum eſt. Ita vt Deo, etiam cum nobis res in ſe in
differentes iniungit, veluti patri optimo, & nullatenus
tanquam tyranno obtemperare debeamus. Confor-
mare ſeſe ad ſanctiſſimam iſtam ac optimam volunta-
tem, cui nos ſubiectos eſſe agnoſcimus, hoc eſt ex
officio agere; hoc vmuerſis hominibus neceſſitatem mo-
ralem, citra omnem alium reſpectum, imponit. Spes
aut metus ſunt tantum rationes, quibus ad praxin offi.
cii ex ſtimulemur, & quibus inhaerentem nobis forte
repugnantiam ſuperemus, ac in vehementioribus ten-
tationibus ſuffulciamur. “
Aliena itaque a propoſito quaeſtio eſt, vier agat
juſtius, iſtene qui ſpe aut metu ad faciendum officium
impe l tur, an qui ex propenſione animi recte agit?
Felix autem haec propen ſio, vt ſit laudabilis, procul
dubio elara eſſe debet, & conſequenter producta aà ve-
ra notione cum ipſius offici, tum Numinis: in quo
ſeparari recte non poteſt relatio Creatoris ac Rectoris
gener shumani, ab eiusdem voluntate, éo pertinente,
yt homines iuſtitiae leges, naturae ſuae conformes,
ſe quaptur
Vr adferretur aliquid, principiis Auctoris noſtri
contrarium, quaerendum fuiſſet, v ter ſit iuſtior, iſtene⸗
qui virturi datoperam, ideo quod ab ſanctiſſima Dei
voluntate impoſitam ſib eam obligatonem credit; an

eumque velle, vt ad virtutis leges ſeſe adtemperet-
ipſas tanquam meras conuenientiae regulas, in natura
rerum, aut etiam in ideis aeternarum veritatum, diuino
intellectut obiedtarum, fundatas obferuat 7 Quam quae-
ſtionem tamen Anonymo decidendam relinquo-
Obſeruabo tantum occaſione commemoratae ab eo
prapenfſi mi in booum, inſignem quidem in Deo eiſe
perfectionem, quod non niſi modo naturae ſuae con-
uenientiagere queat; verum quod ad homines atti-
net, eſſentialter imperfectos ac legi alicui ſubiectos,

——
(1) rez eſtte

turae aut ed

(ilpoſinoner
cium kerantu
in baturali ſu

tionem neglt
ingenuibus el
dem reuetar
lior altero,
Pprope modlu
Exyh om
nelcit comm

mate, Anon

ſhbi pollicenn
quoda partib
lumm, Ne
tremum, in
fant, deque
nio illorun
ſtatuerunt,
bitrafia, 8
eſſieere; 1
cipientes,
dqne niee
quetanquan
mum, tan
Nae a0 lUri
Praeſentant
Atheorum
hue ilon e
iſtinczi
—
.XVI.
nihilnee

lentiam

(1) tes Il. Vi

CENSORIA. 469

- (I1) res eſft felicitatis potius, quam meriti, ſi qui na-
que III turae aut educationis beneficio talem conſecuti ſunt
ſel Eteim diſpoſinonem, vt fine omni labore ad faciendum offi-
nnobisttzül cium ferantur. Ita quidem vt, qui deprehenſis vel
imo, Aulin in naturali ſus conſtitutione, vel in praua ob educa-
bem. (II tionem neglectam contracta ab infantia diſpoſiti
ce E poſitione,
ORiman i ingentibus obſtaculis, eadem vincere nititur, ac tan-
Gnus, udt dem reuera vincit, is profecto iuſtior ſit, ac laudabi-
Bnecelluem ior altero, cui, vt in bonum virum euaderet, gratis
n,in prope modum conſtitit.
ibu Am Exhis omnibus autem, quae attuli;, prorſus eua.
lentem hiß⸗ neſcit commoditas, quam prae Auctoris noſtri ſyſte-
hementellii mate, Anonymus ex ſuo ratione praweos verae pietatis
fbi pollicetur. Nam e contrario certiſſimum ipſi,
ſio et, quod a partibus noſtris ſtat, commodum opponere poſ-
ficiendun fſumus. Nempe quod vtrumque illud vitioſum ex-
e 2nimitetet tremum, in quod circa hanc materiam multi illapſi
tlaudabi ſunt, aeque euitemus; quorum alterum eſt falſa opi-
enter iollii nio illorum Phiofophorum ac Theologorum, qui
Numn ſtatuerunt, pendere iuſtum a voluntate Dei mere ar-
encrb c bitraria, & poſſe ipſum, ſi velit, contrarium iuſtum
tae,60 l⸗ efſicere; alterum eſt eorum opinio, qui luſtum con-
e e cipientes, tanquama voluntate Dei haud dependens,
iadque vnice in natura rerum fundantes, virtutem quo-
Audo quetanquam areligione haud pendentem ac Athei s-
Ktonke mum, tanquam iyſtema, quod alioqui morali doctri-

ſit ufthene
1 ncilul nae ac luri Naturali omnem ſuam vim relinquat, re-
,nonenotih praeſentarunt. Conſtat, quanto niſ BAYLIVS.
ſ Penteti Atheorum cauſam agens, oftendere conatus ſit, (4) (a) Con-
ſeleadent. poſſe illos eredere ſe obligatos ad ſequen das rectas ratio tin cogit.
e eglluſii, nis ideas, tanquam regulam boni Moralis a bono viili circa co-
m ini i 3 diſtinéti. Veran:
turl HM Gg 3 §. X VII. art. CLII.
mt aſ S. X VI. (1) laque ego illum felicioren dixerim, qui
unmen 0o nihil negotii ſecum habuit: hunc quidem de ſe melius me-
ngen . g ruiſſe, qui malignitatem naturae ſuae vicit, & ad ſa-
pientiam ſe non perduxit, ſed extraxit SENEC. Epift.

11 ihe LII. Vide etiam quae ibi antecedunt.

—

470 EPISTOLA

7.

S. XVII. Ex his intelligi datur, quantum inuentu-
ris, immo reipublicae interſit, meliora ſcientiae iuris
principia conſtitui. Neque recte d. c. II. §. 4. dicitur,

Nuperiorem non agnoſcenti eminem Pece⸗ tatem iniicere
poſſe : quaſi non quaedam ipſa exigat natura rerum,

curaque proprise felicitatis & ſalutis; & multa nobis

imperat ipſa ratio, vt naturae melioris ductum ſe.

quamur, ne nobis vel malum accerſamus, vel bo-

num intercipiamus. Hoc rationis praeceptum omne,

dquum ſimul alios ſpectat, quorum id refert, ad iu-
accipiant, de omni ſcilicet virtutis actu, etiam quum
aliorum nihil intereſt, aut an eorum interſit, non
conſideratur; quo ſenſu dici poteſt, ad noſtrum quo-

ſtitiam pertinet. Et vero licet quidam oficium latius

tur merito, qui non faciunt: non adſpernor tamen
vſum Auctoris noſtri, qui officiumad ea reſtringit,
quae a iure deſiderantur.
Euerſis iam falſis conſequentis, quae Auctoris noſtti

principiis adfingebantur, oſtenſaque ex aduerſo firmiſ.

ma eorundem ſoliditate, poſtlum, vt opinor, hanc quo-
que concluſionem Anonymi nullam pronunciare, at-

que adſerere e contrario, citra damnum vel iuuentutis,

vel reipublicae, hocce compendium de Offciis Hominis

C& Cinis, omnibus Iuris Naturae ſtudioſis poſſe com.

mendari. Si non ab omni prorſus naeuo eſt immune,

ſaltem nihil continet pericaofi. Optima in vniuer-
fum eius ſunt principia; nec diffieile foret common-

ſtrare, matatis hinc inde paucis tantum lineis, corti-
gi id, quod non prorſus accuratum eſt, poſſe. Fas

eſt omnino, vt aequiores ſimus, ac minus promti

damnandis propter aliquos defectus aliorum operi⸗-
bus: ſpectat enim hoc ad omnium, qui publice ſeri⸗
bere inſtuuunt, vtilitatem.
Taedet me amplius repetere, confundere ſemper
Anonymum conuenientiam cum obligatione, ac vili-

atem cum oficio. Videamus interea, an obſeruatio

de vario v
quemadmos
locum prael
I.
Gorizanitar
ſub Kectore
Ciximus, in
tar; neque
adfectus vo
Gigne ge in
trangyillitar
tun, cuius pe
det. Non

Kiti ſibi alli-
que officinm pertinere fortitudinem & temperantiam,
verbi gratia, vt valetudinem curemus, quum culpen-

Quocd he

Eenlentia, 2
Oitat hoc nit
horum dte
oſtro par

deeolequa
quidem,

lria, zit,

hunt muna
Reikey Deu

ood plurin

Et,ani⸗

d Auckori

ile miuera

—.—

ſ. XVII

alteram ,

ninet vont;

e.

ucg, ant
lale metin
lendi. G
()de

——
quantuminne
lioraſcientiuet
c. I. .4

Peſſiumi

gat natunent
tis; Emoluu
delioris Cudhln
erſamts, I
pracceytunc
mid retet,4
dam offtun
actu, elunge

rumm interll .4

, ad noſtun

& Zentennit

mus guunl,
n adlperratt
umagen it

ure ucthits
es Anetin
opinorhiltf

n ollei⸗ 8
nurs reliuen

m efeule:

uiß, l

naeuotfinli
Optima in i
ſe toret nn⸗

7

ntumn Iinid⸗
3
4ac mini⸗ Ne
tus 4

ſorun

S

CENSO RIA. 471

de vario vocis, officii, vſu, inſigni alicui inuemto,
quemadmodum in paragrapho ſequenti promittitur,
locum praebuerit. H
§ XVIII. Sed eius rei rationem habeo parum Au-

ctori agnitam. Quoniam nempe in generali ſocietate,

ſub Rectore Deo, omnis virtus, vt jam plus ſemel
diximus, iuſtitiae vniuerſalis obligatiomibus contine-
tur; neque sctus tantum externi, ſed etiam omnes

adfectus noſtri certiſſima iuris regula diriguntur; &

digne de iure philoſophanti non tantum humanae
tranquillitatis, ſed etiam diuinge amicitiae ratio habe-

tur, cuius poſſeſſio nobis duraturam felicitatem ſpon-

det. Non nobis tantum nati ſumus; ſed partem no-
ſtri ſibi alii vindicant, Deus totum.
Quod heic Anonymus pro peculiari quadam ſua

ſententia, adeoque noſtro Auctori parum agnita, ven-

ditat, hoc nihil aliud eſt, quam veterum (1) Philoſo-

phorum Stoicorum idea: Atque idem hoc Auctori
noſtro parum adeo ignotum fuit, vt potius expreſſe
de eo loquatur, tanquam de idea, quam non reiicit

quidem, ſed pro populari tamen habet: (2) ſi popu-

laria, ait, ad rem quid facerent, dici quoque poſſet,

hunc mundum magnam eſſe ciuitatem, enius ſupremus
Rector Deus eft. Adeoque idem Anonymi ſyſtemati,
quod plurium aliorum recentiorum ſyſtematibus ac-
cidit, qui dum proferre aliquid noui voluerunt, nil
fere, niſi loquendi rationem mutauere, ita vt re ipſa
ad Auctoris noſtri ſyſtema redeant. Enimuero iuſtitia
illa vniuerſalis in generali ſocietate omnium hominum
Gg 4 . ſub.

7

S. XVIII. (1) Duas reſpublicas animo complectamur

alteram magnam & vere publicam, qua Dii atque ho-
mines continentur; in qua non ad hunc angulum reſtici
mus, aut ad illum, ſed terminos eiuitatis noſtrae cum
X

ſole metimur: alteram, cui nos adſcripſit econditio na

ſeendi. SENEC. de otio Sapientis Cab XXXI.
(2) ecim. controners. Cap. . 8 7.

472 FEFISTOLA
ſab Rectore Deo, quid aliud eſt, niſi leges, quas Deus amflius f
hominibus, tanquam ipſorum dominus, praeſcribit; min arnm
Ac proinde lus Naturae omnem ſuam vim ab auctoritare cgo iſ hare
& voluntate ſupremi illins legislaroris trahit. Quod mili myone
vero ad internorum agfectionum directionem, & cu-⸗ ſont nielii
ram conciliandae ſibi diuinae amicitiae adtinet, ſufſi Plentamn ge

cit remittere ad dicta ſuperius ad §. 6. 7. S. 9. 10. oltalite
II. 16. . iſo
§. XIX. Nec video, quomodo Audeor, quamuis Pconſiterit
acutus, a contradictione facile excuſa i poſſit, quum e vglet,

omnem iuris obligationem a ſuperiori: decreto deriuar; aus Areß
quemadmodum locis eius citatis oſtendimus; & tamen alteri ſe
mox Lib. I. Cap. II. J. 5§, ad ſuperiorem conſtituendum „. Hide
tequiri ait, non rantum, Vt vires cogen di habeat, ſed

tes eiit, liti
etiam vt iuſtas habeat cauſas vindicandi ſibi in me pote

ſtatem. Ergo iuſtitia cauſae ipſo ſupe iore ante ior elt; (e nrion,
contra quam adſeuerabarur. Nempe ſi ad iuris origi- et, al
nem opus eſt ſuperiore, & rurſus ad ſuperiorem conſti. ubns, no
tuendum cauſis opus eſt iure ſubnixis; circulus orietur; ie, gon

quo nullus vnquzim manifeſtior fuit. Vnde enim con- (gim 3 (
ſtabit, iuſtas eſſe cauſas, ſi nullu: adbuc ſuperior ex⸗

Amplius l
ſtat, a quo ſolo, ſcilicet, ius proficiſci poteſt? Mi-

arhitrig a
rum eſſer, virum acutum ſecum adeo pugnare potu⸗ ſeren
iſſe, niſi ſcitemus, facile euenire paradoxa tuentibus, klirte eii
vt praeualente ſenſu communi, ſui dogmatis obliuif. Loribis
cantur Ipſa Auctoris verba exhiberi intereſt, ne qui Dhu n
imponi videatur. Introducitur obligatio in animum nabilis
hominis proprie a ſuperiore, id eſt, tali, cui non ſa- prinern
lum vires ſunt malum aliquod repraeſentandi contrani kionbbis
tentibus; ſed etiam iuſtae ſunt cauſae, quare poſtalare 1dit
gueat „ ex ſuo arbitrie voluntatis noſtrae libertatem in obei
cirecumſerihi. Zalia enim vbi in aliquo fuerint, poſt- 18e. 1
gquam quid velit, ſigvificauit, neceſſe eſt, in animo Eut
bominis oriri metum reuerentia temperatum. . . . OQui HU
vero niellam rationem adlegare nouit, quare mihi inuito cgii⸗
obligationem velit impingere, praeter ſolas vires; is r 8
terrere quidem me poteſt vi euitando maiori malo, ipſi aile
unce a

tantiſper parere ſatius ducam; ſed eo metu remoto, nihil
amplius P

.

CENSORIA 427

eges, uu t

08, Ptaeſeiki
in ab Wdorte
3 nabi, G
dionen 1 D
ge zdelne

dectetocenuu.
Jiins; & unt

n Conſtinent
gerdi haten
Gdi ſbiinneſe

e iole le ae

ſt 1d iuis
Upetioten
cieplusciſſ⸗
Vnge enin
2Ahur ſriai
eiſi ſorkil
e N
e0 Pupbe
1aGoXlle
Logmuſsc
i intcleb ieſ
eti in en
1ali, Ai ,
ertani u
Ul GN
ylſtrue Ihmm
ſunin,,
ſeef, N
e
SSS
gure Mit

r. 0ℳ 0

4
.

, malit

ine
nejt fen

amplius obſtat „gquominus meo potius, quam illius ar.
bitrio agam. Contra qui rationes quidem habet, quare
ego i? ſi parere debeam „a viribus tamen malam aliquod
mihi imponendi deſtituitur; eins iuſſa impine a me poſ.
ſant negligi; ni potentior aliquis Puius aubtoritatem pro-
culcatam adſertum eat, Rationes autem, quare quis
poſtqlare queat, vt ab altero ſbi obtempererur, ſuet,
ſi ab iſto in hung inſignia quaedam bona ſint profecta,
ſi conſt iterit, eum & bene Phuic velle, & rectius, quam
ipſe valet, eidem proſpicere poſſe; ſimulque ſi abtu iſte
bujus directionem ſibi vindicet, & denique ſi gquts vltr
alteri ſe ſubiecerit, & in ipſius directionem conſenſe-
vit. Hctenus Auctor. Sed qui bene haec exaâminae
nerit, latis animaduertet, nec ſibi conſtae Aucto-
rem, gec diffi ultati ſarisfarere. Gane ſi neque coactio
ſipe ratiombus, neque rationes citra vim ſi ffeiunt:
cur, quaeſo, ceſſante vi, ſuperſtitibusque ſolis ratio
nibus, non redibo ad libertatem, quam dicor ha bu-
iſie, quum nondum admota vi, folae rationes ad-
eſſent Quod enim Auctor ait, metn remoto, ninil
amplius obſtare, quominus meo potius, qusm alterius
arbhitrio agam, valebit, etiamſi rationes adſint. Quod
ſi vero rationes iam ſolae obſtant, cur non ſolae ob-
ſtitere etian ante metum?: & quam, quseſo, vim ra-
tionibus vlera ſeipſum metus dabit, quam ſine ratio-
nibus non pracſtar ſibi? An adfectus iſte, parum du-
abilis, chara erem quendam indelebilem inuirae im-
primet menti: Finge hominem, qui alteri ex folis ra⸗
tionibus obedientiam deber, eiusdem mox viribus
adigi; & tamen in eo animo perſeuerare „vt non vI
tra obedire velit, quam cogatur; non adparet, cur
ideo, quia ſemel coadus eſt, pergetuo ſubiiciatur.
Velut ſi aeger Chriſtianus a medico Turca capia-
Iiu adeone iam praeceptis ſaluraribus, diu ante
cognitis, ſed nunc neceſſitate atmatis, obſtringe
tür, vt etiam data aufagiendi occaſione, magis
exinde ad temperantiam obligetur, quam ante ca-
. 6g 5 Ptiuita-

474 ETISTOLA.

ptiuitatem? Alterutrum ergo dicendum eſt, vel ra-

tiones ante vim obligare, vel nec obligare vi cel-
ſante.

1 —

Exprobratum Auctori noſtro vitioſum circulum diſ-
pariturum ex illorum oculis confido, qui dicta ſupe-⸗

rius ad S. 1I5: legerint. Omnis enim Juperior, infra

Deum, auctoritatem habet innixam rationibus, qua-
rum iuſtitia ab aliquo luris Naturalis praecepto pen-
det, & conſequenter ad illius iuſti regulas tefertur, cu-

jus obligatio vere a ſuperioris, ſiue Regis Kegam,

ac Domini Dominantium voluntate emanat. Verum
ius imperandi, ſupreme illi Enti competens, rationi-
bus ſuperſtruitur, quae iuſtitiam ſuam ſecum vehunt,
nec mutuati aliunde vim ſuam opus habent. Ante-
quam vero Deum cognouimus, aut ſi ab eius exiſten-
tia abſtrahamus, nil ſatis magnum deptehendimus,
quod voluntatum ſibi noſtrarum depoſcat ſubiectio
nem; nil ſatis iuſtum, quod pro actionum noſtra-
rurm norma necçeſſario habere debeamus. Neque etlam
in natura terum libertas noſtra, eximia illa facultas
ex intimo naturae noſtrae oriunda, quicquam inue-

nit, quod ad ipſam conſtringendam ſatis habeat vali
ditatis: teſpe ctus enim congenientiae, ordinis: deco-

ris, honefatis, ad quos tum iuſtum redigitur, totidem
ſpeculatiuae notiones manent, donec nobis rontiee⸗
rit, illum, qui naturam rerum, ac rationem, 1plas

in ea detegentem atque adprobantem condidit, velle,

Vt iisdem eXcernos & internos noſtros motus confor-

mentus. Hic vero demum incipit officium: Er tisque
ſumme pe fecti voluntas, noſtrae eſt voluntatis noit-:

ma, atque is, a quo quicquid ſamus accepimus, exi-
ere procul dubio poteft, ne quicquid libuerit nobis⸗
Empet agamus. Deprchenſo autem ſic in eius vo-
luntate ob igationis fundamento, iam in eiuſdem bo⸗
hitate & potentia validiſſimas vtilitatis rationes, qur-
bus ad faciendum officium efficaciſſime cxitemur a
. . mouea-

————

—

—

wonezmn
cernete,
Cohaetens

Cod:

cum ratioj
Ane, qua
chadis elt,
retihnet q
4 Tiribl
uitur; en
ri Ge.
le igeo ol
zinittere;
nio (ON
uc ſtae
Omnihas,
ſückeiunt,

kateot
pon latig
leid,
boit, 4b e
eruec;
ma elt zd
UGlo, gli
d ecglon
lt: gllin
ille,
Ondonafe
gielas ſ

chle . t 0

R

en mii

mn elt, Wn
blionte i

Ciculvn d4
qui D n⸗
uptrin, t
tionibuis, gl⸗

praeceto H

Plas tekentuth
Rexit A A⸗ N,
manat, ll
peteng, in
h ſecumn en

aen. 1

1 ab eins Ale⸗
kerkd
oſcat l 1n en
Cionucn n 1te
us. Nereci⸗
iwin hh
gicgin me

1

CENSORIA. 47 5
moucalnur, de Pprchendimus. Lectoris nunc erit de-
cernere, an non ſolidiffimum hoc ſit, ac optime co.
cohaerens ſyſtema.

Quod ad ea attinet, quae de viribas, coniunétis
cum rationibus tradit Audor noſter, ad vocem, im-
pune, quae in locis citatis exſtat, ac ſententiae ipſius
Clauis eſt, adtendere Anonymus debviſſet. Dui, air⸗
rationes quidem habet, quare ego barere debeam,

a viribus tamen malum aliquod mihi imponendi deſti⸗=

tuitur; eius iuſſa I M P V WNl. a me poſſunt negligi
ni ͤ. ſ Non dicit, recſ»e poſſunt, nec ſtatuit, ceſſa⸗=
1e ideo officium, iuſtazsque rationes ideo vim ſuam
amittere; ſed loquitur de efficacia, quam, pro inge
nio ac conditione plerorumque hominum, exſerere
tunc iſtae rationes queant. Arque haec eleuandis
omnibus, quae Anonymus deſuper nectit, ratiociniis
ſufſieiunt.

. 4

Fateor nihilominus, Auctoris noſtri phæita heic
non ſatis eſſe cxpedita . magisque diſtinguendum fu⸗
iſſe id, quod ſuperioti proprie ius imperandi adtri-
buit, ab eo, quod ipfi facultatem dat effcaciter im-
perandi; prout illud tetigi in breui nota, quae pri-
ma eſt ad § de quo agitur. Equidem pro co haberi
nolo, qui aliena auctoritate ſeſe occoecari patiatur;
aut exculpare quenquam quacunque etiam ratione ve=
lir: quin obſeruari poterit, me, ſequente ibidem
ampliori nota, alia minus accurate poſita reprehen-
diſſe, quae aut non animaduertir Anonymus, aur
condonare Auctori noſtro dignatus eſt. Verum non
obſtant hi omnes leues naeui quo minus rectam in-
greſſus ſit & oſtendefit viam , ac eius ſyſtema in vni=
verſum optime fundatum ſit. Er tameiſi illud melius-

cule, vt opinor, quam ipſe, explicauerim, certoque

modo correxetim, abſit tamen, vt debitam ipfſi lau-
dem mihi vindicem, aut non eiusdem exiſtimationi
Pte-

476 EFISTOLA

proprias meas cogitationes, quibus occaſionem ſup-
peditauit concedam.

Vnicum adhuc obſeruabo de exemplo ab Anonymo
propoſito, quoad aegrum Chriſtianum a medico Turca
caprum. Vti hic capriuus, non qua aeger, captiuus

eſt; ita nec medicus dominus eſt corporis iſtius, qua

medicus. Diuerſi hi omnino ſunt reſpectus. Vnde
non video, cui bono hic comparentur praeceprta iſti⸗
us medici, qua medici, (vel potius materia praece-
ptorum eiusdem: nec enim ſupponitur, vt decuiſſet,
ipſum haec praecepta, antequam caperetur aeger,
dediſſe, ſed tantum aegrum iam ante res praeceptas

pro ſalutaribus agnouiſſe) cui bono inquam „com-
parentus iſta praecepta, quatenus ante vel poſt aegri

captiuitatem mandata ſunt: Siue ante ſiue poſt medi⸗
cus praeſcripferit aegro vtilia ſanitati medicamenta,
ſemper tamen agit tanquam medicus, non tanquam
dominus. Aut ſi neceſſitatem medicamento vrendi
per vim iniicere aegro inſtituat, haud amplius tunc
agit tanquam medicus. Verum ſiue medicus medica-
mentum praelcribat tanquam medicus, ſiue tanquam
dominus, obligatio eo vrendi aliunde prouenit, nem-
pe ab illa lege naturali, quae vult, vt acceptam a
Deo vitam quisque conſeruare ſtudear, & conſequen-
ter in hunc figem omnia legitima media, a quocun-
que illa ſibi offerantur, adhibeat: Sic etiam, quod
de data aufugiendi occaſione commemorar Anonymus;,

quin totum in vniue ſum exemplum nihil ad rem

facit. Accedamus poſtremo ad finem Epiſtolae.

§. XX. Haec ſatis oſtendunt, deeſſe Auctori prin-
cipia certa, quibus veras iuris rationes conſtituat
quoniam principia pro arbitiio ipſe effinxit, quae ſibi
ſuffi ere non peſſunt. Ceretum fundamenta & com-
munia omni iuri, (etiam quod ex acquo & bono
antum deſcendit) & propria ſtricto, (quod etiam

ſuperio⸗

1

ſ

—
ſupeniorenn
pauci lecol
nem lutis
quiogli 1
te, Man,
Tetetnie lun
tam Plana

nimis obui⸗

am excog
guoc negue
perkeckio ſa
SVMME,
Bufepinfia
tamelt prin
Cetekumm ad
ſale

Conttätt
dus dixi
tit Huckeit
Gor nolle

kneot e
ſagunn ſt
tiente lunis
ta, ber
Unrutallumm
Hon ib an
noſtris aet
tius logui
roptie
dum) o
itlnit,e
tialugtu
lis verbi
Deum co
einll oer

—

ccalionen

lo ab Anonrn

n1 meliulin
Zeger, kai
Poris iſtiu

elpelll. e
Ur graecehtul
matetia Ninn
hut, Nr Clli

capetetut N

te kes gluetſi
inqun,
Nte vel aln
e ſiue volt i
ti wedicimen
5, n0 UNdi
icamnento i
zud annplig t
weciclne⸗
16, Aue thlti
ge gronennene
,VI Aterur
t, ceſt⸗
eCin, 1 A
Sic etim,
wotut kroni⸗
Im dibil 1411
Lilole

elſe ucniß⸗

jones coütim

6

. CENSORIA. 477
ſuperiorem conſtituit) alias indicata ſunt. Et vt diéta
paucis recolligamus, in vniuerſum dicendum eſt, F.
nem lutis Naturalis eſſe bonum ſeruantium; obiectum,
quicquid aliorum intereſt, & in noſtra eſt poteſta-
te; cauſam denique efficientem in nobi⸗ eſſe rationis
aeternae lumen, diuinitus in mentibus accenſum. Haec
tam plana & fimplicia, credo viris quibusdam acutis
nimis obuia viſa eſſe, atque inde paradoxotera quac-
dam excogitata, quae nouitatis ſpecie blandifentur;
quod neque priotum foecunditas, neque horum im
perfectio ſatis perſpicererur. Haec ad Te ;, VIR
5VMME, perſcribenda putaui, vt adpareat, opus
Pufendoffianum, etſi minime adſpernandum, in ipſis
tamen principiis multiplici emendatione indigére.
Ceterum ad particularia nunc deſcendere non vacat.

Vale.

Conttariam huic concluſionem, ex bis quae hacte-
nus dixi fluentem, Lector ſine me facile formare pote
tit. Sufficit mihi, pauca de principiis, his quibus Au-
Gtor noſter vtitur ab Anonymo ſubſtitutis, addere.
Fateof equidem ; me in illis nihil niſi quod valde
vagum ſit reperire. Id enim, quoo pro cauſa effici-
ciente luris Naturalis (hinc enim incipiendum) ven-
ditat, generale principium eſt omnium ſcientiarum
naturalium: an enim vlla exiſtit, vere talis, quae
non ab aeternae rationus lumine, diuinitus in mentibus
noſtris accenſo; emaner? Obiectum, (aut, ſi accura-
tius loquaris, materia Iutis Naturalis: obiecum enim
proptie ſunt illi, erga quos ius illud eſt obſeruan-
dum) obiectum, inquam, prout hoc Anonymus con-
ſtituit, exemtum generalitate ſua, ad principium ſo
cialitati reducitur: nec enim crediderim, Anonymum
his verbis, quicquid aliorum intereſt, velle ipſum
Deum comprehendere, atque ita innuere, aut ſuſpi-

candi occaſionem praebere, quaſi Dei interſit, vt ir
obſe-

„

47 8 EPISTOLA CENSORIA.

exbibeamus ille, qui ipſe ſb
guia noſtra exhibeamus atque i e. len
aren „ creatüris ſuis indigeat, ailrzren 1e dlich
x earum actionibus capere poſſir. Finu 4 ut lu.
ri⸗ Naturalis „quem bonum eſſe Rtente ren
nihi on omnibus diſciplin .
od non omni
nymus nnne fe. exhibet, vtpote quarum fnglze
de⸗ mn aliquod aut commodum habent propoſitum;
onu

vt proptereà quaerendum relinquatur, quodnam ill

i iari nuent ärantné
ſit, quod Iuri Naturali bPeculiafiter conueniat. n⸗ ne
bae eig⸗ illae foetundaeque definitiones, 4
bis deerant?

Lauſannae d. 1. OGobt. 1716.

1

1

Perimus 1

Aliuntar

9. 1
Atceſto guie
Ackin: gnic
63, Conn
berignea
bid 16
modopol
Morallum
incomme
Aiin ſono
nepekat,
Alfelus
Vandum
e itant
Alhrariti

Alneſir:

(Artitue,

“

4

Ferſus in
Conlege

Alguiſtio
Adulteriun
Aualitn
leEn
(ONka
Arguitas
Arrariun
Il.15
dAleg. ni
locus
dugl.
mor ſu
Natur
Cimg

le, gui Peſ⸗
tatenue Alun
ni Cenigne ln

tium doctt 10

leiplint ſcti

cuurum Srle

ent Popolten
qodtam ilel

leniat, Eyunne

ones, gue n

89 (o)
I NDEX RER VM.

primus numerus notat Librum, alter Caput,

tertius Paragraphos.

. Actνιαà eſt neceſſatia in omni promiſſione, I.

9. 16. .
Acceſſio quid ſit, & ad quem pertineat, I. 12. 7.
Actio: quid ſit actio humana, I. 1. 2. Eius principia, ibid.
§. 3. Conditio neceſſatia, vt quis verus eius auctor ha-
beri queat, ibid. J. 10. Actioò inuoluntaria, aut coacta,
ibid. à§ 16. Actio mixta, ibid. Actiones alterius quo-
modo poſſint imputari, ibid. §. 18. & 27. Actionum
inoralium variae qualitates, I. 2 I1. ſeq. Actiones
in commercium non venientes, I. 14. 3.
Acdtio in foro: Pro quibus obligationibus actio detur aut
negetur, II. 12. F.

Adfecdtus: Quae ſit eorum vis, I. 1 14 Dilſerimen obſer-

vandum inter illos, qui ſpecie boni, & qui ſpecie mali
ex irantur, ib. Quomodo moderandi adfectus, I. 5. S.
Adgratiatio quando licita fr, II. 13. 15.
Asgreſſor: Non licet ſemper ad extrema prouolare ad-
verſus iniuſtum adgreſſorem, I. 5§ 14. Quando ius
conſequatur ipſe legitimae defenſionis, ibid. S. 24.

Adpetitus: Quomodo ſint dirigendi adperitus, I. 5§. 5.

Adquiſitio: Vatii modi adquirendi, I. 12. 5.
Adulterium ſoluit matrimonium, II. 2. 6.
Aequalitas: In quo conſiſtat aequalitas hominum inter
ſe, & quae inde conſequantur, I. 7. De aequalitate in
contractibus oneroſis obſeruanda, I. 1 5. 6. 7.
Aequitas quid ſit, I. 2. I0. ð
Aerarium publicum: Ius ſummi imperantis circa illud,
II. 15 5§. M
Alea: nihil committendum caecae aleae, vbi prudentiae
locus eſt, I. F. 4. De contractibus aleam continenti-
bus, I. I 5. 13. .
Amor ſui: eſt vnum ex principiis fundamentalibus Iuris
Naturalis, I 3. 13 not. I. 1
Anima: Deus non eſt anima mundi, I. 4. 3.
Animal:

7 N D EX
Animal: Damnum ab animali datum dominus tenetuf lunmertiun
pen ſare, & quomodo, I 6. 12. undamentum iuris hs⸗ Cummaliu
mini competentis in animalia, I. 12. 1. 1. 4
Animoſitas: ei eſt ſtudendum; & quare, I. 5§. 10. Vunmulutz.
Animin: In quo conſiſtat cultura animi, I. 5§. 2, “ pellot,l.
Aarichreus quid ſit, I. 1 5§. I15. lmnenſilin
Anzxietas: Remouendac ſunt anxictates ſuperuaseuae , I. ndtio:
5. 4. nſeiettin:
Arhbiter quid ſit, eiusque obligationes, II. t. v4.. l.l. . 5
Ariſtocratia: eius indoles, II. 6. 11. Eiusdem vitia, II. 8.7. . Conſerſatt
Artes: quatenus & quomodo neceſlum fſit iis dare obe. Eiirutn c
fam, I. S. 9. I. S. 25 eunt
Aſſecuratio: quid ſit contractus aſſecurationis, I. 15. 132 eeli Aa.
Aſſentatio: quomodo quis concutrat ad actionein alte⸗ (Cunſuemih:
riu per aſſentationem, I. 1. 27. (Loylennu,:
Altrologia iudiciaria aduerſatur veris pfincipiis feligionis contemtut
at docrinae moralis, I. §. 3. (Cntralft:
Atheus: Athei ſunt inexcuſabiles, I. 4. 2. An pupit i pos- utragiclio
ſint, ibid not. An om nes illi, qui aeternitatem mate. wes aie
tiae credunt, ſint Athei, ibid. 8. 3. not. lLutntuerſa
Bellum: eius iuta, II. 16. Alsatu hat
Benefieium quomodo diſpenſati. beneficia debeant,I. 8. . Contumeli⸗
Bona quotuplicia ſint, I. I. 11I. nzu: 11
Bonitas: in quo conſiſtat boniras actionis, I. 2. 11. arult
Bonum bublienm, Quid debeatut illis; qui de eo o bene V let
mereri inſtituunt, I. 8. 3. unnun
Caritas: Vide Humanitas. d
Cü⸗aſus fortuitus non imputatur, I. 6. 9. . ,
Ciuis: quis ſit, II. 6.13. Eius officia. II. 18. Quomodo Dalgei⸗ 14
deſinat quis eſſe ciuis, II. 18 1 ½. Delicun
Ciuitas: quid ſit, II. 6. 10. Cauſa impulſisa conſtituenda- 13, 158.
rum ciuitatum, II. §. Interna earum ſtrucura, II. 6 Patiatr
De eUere bus Ciuitatum, II, S. 13 ſeq. ” Dckn
Coactis quotuplex ſit, I. 1. 24. An omnis coactio éxcu- inuni
ſer, ib. 2oott. Deheſium
Coelibatus an ſit licitu, II. 2. 3. Daeni,
Cognitio: Quam vrilis ac neceſſaria ſit cognitio ſaihſeas Di eſt
I. 5. 4. ſunſ

Gomminln lentt
ebtunn iungt
t, 1. 5. 1,0
, hF. 3,

esluperntene
II. t.11.
isdem fiinI
n ſit ii del
rationid,Ll
14 aCionenin
tincipibteigen

1, An niff
Zetettiiften
ot.

Scidehenil.

nis Lull
; gui le ed 8

Il, 18. nd

, e
ri conſite⸗
n Ciucklinl
et
Gniscoictihil

4
.

cogfiid i

4

Commercium: eius regulae in vniuerſum, I. 14 6.
Commodatum quid ſit, & quas inducat obligationes, 1.
71 §. 4.
Commodum: Quot modis commoda aliorum promoueri
pa ſſint, I. 8. 1 ſeq.
Compenſatio quid ſit. I. 16 2. .
Conditio: quotuplices adiciantur pactis, I. 9. 20,
Cenſcientia: Quid ſit conſcientia recta, & probabilis;
1. 1. 5. Regula circa conſcientiam dubiam, ibid g. 6.
Conſenſus quomodo ſigniſicetar, I. 9. 9. Requiſita ad
verutn conſenſum, ib §. 10. ſeq.
Conſilium: Quando quis teneatur de prauo conſilio al-
teri dato, I. I. 27, .
Conſuetndo: Hius vis in actiones hominum, I. I. 12.
Contemtus: Abſtinendum ab omni eo, quod aliorum
contemtuùm redolet, l. 7. 6.
Contractus: quid, & quotuplices ſint, I. 1 5.
Contradictio: Quomodo conciliandae ſint contradictio-
nes adpatentes, I1. 17. A.
Controuerſia: Quomodo dirimantur coôntrouerſiae in
ſtatu naturali, II. I. 1I1.
Contumelia: nemo ea laceſſendus, I. 7. 6.
Corzus: In quo conſiſtat cura corporis cuilibet incum-
bens, I. F. 10.
Culpya: Quid intelligatut per culpam, I. 2. 15.
Damnum quid, & quomodo reparandum ſit., I. 6/5. ſeq.
Defenſio: Quomodo inſtitui debeat iuſta ſui defenſio,
I. 5. I2.ſegq
Delegatio quid ſit, I. 16. 8.
Delictum: Ex quibus aeſtimetur grauitas deli orum, II.
13. 16. Quomodo occaſionc delicti alieni innocens
patiatar, II. 13. 19.
Dementia: An inualida teddat promiſſa & pacta; I. 9. 10.
Democratia: Eius indoles, II 6. 1I. Vitia, II. 8. 8.

Depoſitum quid, & quae circa illud ſint officia. I. 15. 5.

Deſertis malitioſa diſſoluit matrimonium, II. 2. 6.
Deus eſt auctor legis naturalis, I. 3. 11. Quac petf⸗-
ſuaſio debeat foueri de eius natura & attributis, I.

TXNDEX
A. 2. ſeq. Non omnes de eo minus recte ſentientet, Erfinmi/
ideo ſtatim Athei habendi, ibid. §. 3. not in quo fümnton
conſiſtat cultus ei debitus, ibid. g. 6. 7. Differen- Helliu:

tia inter iuſtitiam diu & hum. Ep. F. 12. lluuun: 0
Diſciplinae: Quatenus carum ſtudium ſit neceſſatiunm, icſtion,
1. 5. 9 Fumraile
Diſpenſatio: quid ſit, & quando locum habeat, I. 2. 9. „ 17 è9.
Diſimulatio non ſemper eſtillicita, I. 10. 5. Filciu.
Diuiſio: Regulae obſeruandae in diuiden dis rebus hiztenti⸗
communibus, 1. 7. 4. DW Eliuſen:
Diuortium an licitum ſit, II. 2. 6. ᷣ gure
Doctrinae: Quousque ſe extendat poteſtas ſummo- is gui⸗
rum imperantium circa illas, II. 7. 8. iieh ibie
Dolus quid officiat in Pacétis, I. 9. 13. Egebea

Dominium: Quomodo introductum rerum domini. Mieu: Iu
uun, I. 12. 2. Quid fit, ibid ”. 3 Quae recipiant, vel Mulgs: De
reſpuant domiaium, ibid. g. 4. Varii modi adqui- yr: ei es

tendi dominii, ibid. g. 5 ſeq. 11.1.
. Dominium Eminens quid ſit, II. 1 5. 4. Eeymetrar
Denatio, I 12. 14. reciproca, I. 15 6. EEtlzis:
Doies: Quomodo dotes naturales, vel adquiſitae: Grada:
quae alicui inſunt ipfi poſſint imputari, I. I. 19. „ §.
Duellum non poteſt ex uſari, I. §. 20. ESyxyutitudi
Ebrietas quid efficiat in im putatione actionum, I. I1. Myygo: Vn
15§. I. 9 10. òôôMU dom ho
Klettio: De electione ſummi imperantis, II. 10. ſrſuin
F§ §. ececce
Emtio venditio: Eius contractus natura, leges, ac va „ husſte
riae ſpecies, I. 15, 9. nocefe
Error quid ſit, & quotuplex, I. I. 7. quid efficiat ia ken
prom ſſi: & Pactis, I. 9. 12. “ dari
Enentus: Quomodo quis teneatur de certis euentt. q
bus, I. f. 18. Conſtanter ſant ferendi euentus mite⸗
. improuiſ, citra noſtram culpam contingentes, I. (ini
S. 4. An citra reuelationem ex euentibus bonis uie,
aut malis quid colligi poſſit in fanorem vel odium cerzt
corum, quibas accidunt, I. I. 18. not. 18. com

Exiſtima-

reghe ſeſſek

g n ü

,6 7 Df

ſ. I 4
1mn Utnecelutt

Umn hiben 1,
l. 10, .

Giuilenlt

t poleln ſr

71.
13.
um kerum n

Que leiſint

varii mol 14

34.

.6,
Linpnnd

pe a0ionun /

npetani, 6

atuta,

„(ul i
.7. guin

N AERVM.

eget

Exiſtimatio quomodo adpeti poſſit, I. 5. F. De exi-
ſtimatione cum ſimplici, tum intenſiua, II. 14.

Faciluas: Debet eſſe mutua, I. 7. 3. .

Fetum: Opinio illud adſtruens aduerſatur principiis
religionis & doctrinae moralis, I. z5. 3.
Fauorabile: Quid intelligatut per fauorabilia, I.
17 9.
Felicitas: Ad quam felicitatem poſſit quis adſpirare in
his terris, I. 5. 4.
Fideiuſſor: eius obligationes, I. 15. 14.
Fictio quaedam eſt licita, I. 10 6.
Finis quid ſit, I. I. 9. Operationes voluntatis circa fi-
nem, ibid. Quem finem homo ſibi propoſitum habe-
re debeat, I. §. 4.
Fiſcus: Ius ſummi imperantis circa illum, II. 15. 5§.
Foedus: De focderibus, II. 17.
Fur: ei res furtiua, quam depoſuit, non eſt reſtituenda.
I. 13 2 . .
Geometrarum methodus vbi requiratur. Ep. §. 1.
Gloria: Falſa homiaum opinio circa eandem, l. 5. 5.
Gradus: Qui gradus prohibiti ſint in matrimonio, II.
2. §.
Gratitudoe. Eius neceſſitas ac indoles, I. 8. 6 ſeq.
Beomo: Vnde proueniat varietas cupiditatum & actio:
num hominum, I. I. II. l. 3, 6. Quantum homa
ſit ſui amans, I. 3. 2. Miſera conditio hominis, niſi
accederet aliorum auxilium, ib. Sö. 3. Vitia, qui-
bus ſit obnoxius, ibid gS. 4. Aliis hominibus valde
nocere eſt idoneus. ibid. S. 5. Naturalis eius indo-
les exigit, vt ſit ſociabilis, ibid g 7. Poteſt obli-
gari ad certa officia reſpectu ſui ipſius, I. §. I. in
quo conſiſtant iſta officia, ibid. 5. 2. ſeq Quod li-
mites habeant eius vires, ibid. §. 4. Quid maxime
ſit in ipſius poteſtate, ibid. Omnes hom'nes natu-
raliter ſunt aequales, I. 7. Qui ſint aptiſſimi ad ſo-
cietatem, ibid. gF. 3. Fundamentum iuris homini
competegntis in reliquas creatutas, I. 12. I.

H h 2 Honos:

7NPDE X

Honos: vide E xiſtimatio,
Humanitas: Quid intelligatur per leges humanita-=
tis aut caritatis, oppoſitas legibus iuſtitiae ; &
quid iis intercedat dilcriminis, I. 2 14. not. 1. I.
2. 3.

Humilitas: In quo conlillar honeſta ac landabili hu-

militas, I. 7. 5.
Hypotheca quid ſit, I. 1 5. 1 5.
Ignauia eſt vitioſa ac aduerſa Iuri Narurali, l. 8. 2.
Ignorantia quid ſit & quotuplex. I. I. 8. Ignorantia

inuincibilis liberat ab imputatione, ib. g. 20. Igno-

rantia iuris non excuſat, ibid. §. 2 I.
lnperans ſummus: eius officia, II. I1. Aat lura ipſ
competant in bona ſubditorum, II. 14.
Imperium ſummum: Bius partes, II. 7. Variae eius
formae, ac vitia cuilibet haerentia, II. 8 Eius adfe-
Gtiones ac maodiſscationes, II. 9. Varii modi haben-
di imperii, ibid. g. 7 .

Impeſſibile: Nemo ad hoc tenetur, I. I. 23. Reſttictio

huius regulae, ibid. & I. 9. 17.
Imputatio; Fundamentum generale impurtationis actio-
num humanarum, I. I. 76. Regulae ſpeciales circa
impurationem, ibid. & 17. ſeq.
Induciae quid ſint, II. 15. 16
Infamia: Quomodo quis notctur intamia, II. 14. 9.
Infans quate verberetur, I. I. 25. An valide promitte-
re aut paciſci queat, I. 9. 10 I1.
Ingratitudo quam foeda ſit & odioſa, I. 8. 7. Quite
pro ea non detur actio in foro, ibid.
Iniuria quid ſit, I. 2. 1 5.
Ininſtus an actionem vere iuſtam batrare queat, 1. 2.
12 not. I.

Iniellectus quid ſit, I. 1. 3. Kſt rectus naturaliter in re-

bus moralibus, ibid. 5§ 4. Quomodo Ytcndutn ſit
hac facultare, I. 5. 3.

Intemperantia quare vitio ſa ſit ac vctira, I. 5. 10.

Internuncius: De Pactis & promiſſis per internuncios
initis, I. 9, 21. lutar:

lertritat
1. 17.
Hienegni
Jyuenire.
lIz. ſ.
Mamentt
l. II. 0
. 6 ner
lut Qui
t. 1.
2, Ep
Vid.Ep

lfin n

lueng:
jennitat
Lautm: e
agulatey
ler guil
wedoc

iil.,

Qor

Oid
da YVe
legesfi
bennt e
leguma
er natu
Mineip
Vim e
. 1
ileri:
derici
poſſin
benn,
ſinl. 1
Liratidee

Aut,l

KE R VUM.

Interpretatio: De interpretatione pactotum & legum,

k ſeges kanm I. 17. .—
bun illtten Interregnum quid ſit, II. 10..
.2 I4, l Tsente Ad quem pertineat res inuenta, I. 12 6.
13. †.

Juramentum: eius natura, finis, vſus, ac variae ſpecies,
I. II. Quomodo ab eo ſoluere poſſit ſuperior, ibid,
8. 6 not. 3. .
Ius: Quid ſit ius perſe um & imperfectum, I. 2. 14.

1 30 laudebiike

turalbll,t. ¹ .
I 8 lnnu not. I. & F. 11. Quid ſit ius gentium, I. 2. 16. not.
0 *% . . . — . .
ibe ſ A h 2. & Ep. &. 14. De lIuris ciuilis cum naturali mixtura
„ 10. M S

id. Ep 5. 4.
Ouekide NYuſtitia quid fit, & quotuplex, I. 2. I2. ſec.
2

1. Queiuif .
Iuuenis: De contractibus iuuenum ante annos maio-
14 . .
II 7 TIine Tennitatis, 1. 9. II.
.14

1,11.9 Plun Legatus: eius officia, II/ 18 I13.
riinociee Legulator quomodo cognoſcatur, I. 2,6.
S Lex quid ſit, I. z. 2. Rius neceſſitas, ibid. § I. Quo-
medo cognoſcatur, I 2z. 6. Eius partes eſſen jales-
ibid. §. 7. Eius materia quae eſſe debeat, ibid. & 8.
Quotuplices ſint leges in vniuerſum, ibid. g§. 16.
QOaid ſit ratio legis, I, 17. 8. Quomodo extenden-
lieſelig A vel teſtuingenda eius ei. §. 10. ſeq.
Leges fundamentales ciuitatis, II. 9 6 Quales de
beant eſſe probae leges, II. II. 5y. De natura & vi

,1.29 Pelti

vpirtionit,

kmin legum ciuilium, II. 12.
n vilide nnd Lex naturalis quomodo poſſit erni, I. 3. I. Eius
v3 principium fundameprale, ibid. 5§ 9. Vnde habeat
1,1,87,C vim legis, ibid. J. 10. Quo ſenſu ſit natuta nota, ib.
Liberi : Ofſcia eorum erga parentes, II. 3. 13. An li-
Erregen, beri citra conſenſum parenpum matrimonium inire
poſlint, ibid §. 8. M
6umetalien Hilerte, aut liberum arbitrium (facultas mentis) quid
no00 Gtedu ſir, I. I. 9. Quomodo eo ſit vtendum, I. 5. 4.

Locatio conductio: De natura & legibus huius contra-
tita, 1. a Aus, I. 17, 10. . .
iMlelpd . .
e Hh 3è3 Lota.

INDEX

Lotaria: in quo conſiſtat hic contraétus, I. 15. 13.
Ludus: De ludis, eorumque varietate, I. 15. 13.

Mlagiſtratus: eius officium, II 13. 10.
Mandatum: De natura & obligationibus huius con-

tractus, 1. 5. 3.

Marrimonium; cius obligationes, ac quaeſtiones huc

errineyre II. 2.
Media: Ogerationes voluntatis circa illa, 1. 1.9.

Mmbra: Defendi poſſunt etiam cum nece adgreſſoris,
I. 5. 21. Quale ius cuique in ſua membra comꝑetat,

ibid. F. 26.
Mendacium quid ſit, I. 10. 8.

£

Miertenarius: O ligationes ſeruorum mercenariorum

temporariorum II. 4. 2. et Perpctuorum, ibid.

Merx: Ve nditor mercium vitia occulta i ingenuc indi:
care deber, I. I 5. 6
Meius: quid e ſficiat in Pactis, I. 9 14, 15.
Mliles: Oei⸗ militum, II. I8. 12. II. 13, 2.
Miviſtri tubliei (populi, vel principis): quomodo
cognoſcatur, illos agere mandato ſummi imperantis,

I. 2. 6 Quale debeant eſſe, II. 7. 6. II. I1. 9. Eo-

rum offcia, II I 8. 7.
Monarchia: eius indoles, Il. 6. II. Vitia, I1. 8. 6.
Moralis doctrina: Euidentia naturalis eius principio-
rum, 1. 1. 4,

Xrbus: Quid efſciant morbi rationem turbantes in

impuratione actionum moralium, I. 1. 15.

Mutuum: De natura & obligationibus huius contra-

ctus, I. 1 5 II.
MNatura non eſt Deus, I 4. 3z.

Mummus:

lligatio
Fundam
Hp. .
14,. t.

Ounſio: (

—

Naufragium: Deciſio variorum caſuum in naufagio

oceurrentium, I. §. 27: 2 8.: 3 1.
Necehſitas: Jura in caſu extremae neceſſitatis: I. ſe
23. g.

Negligentis non liberat à neceſſitate reparandi dampi
dati, I. 6. 9.

Ccupan
Ppriwio
Oeruzatio
ibid. 16
Orranui
Oehluerani

H Niſſimn

Lerint,
cühon
erpjpo
2, I 4, P
ecin
6., 1,
ftis deb
iis, lg
tia inn
Dizanhis
li ſmin,
lniſia
et: go
Ohei uin
Ullt, I,
5 achum
ſ. 9.
lunt h
arepten
Antut
Pex D
lgtu⸗/

lleg

hnsl1tee
e, l 1).,
10, D
dnibus huic

1 gluelinmt

ila, L.
mdecendet⸗
melbtsconzer

1n mecenmn
epetuotun 1

cultuingenr

14 15. .
II. 1:,à
ſummiinfi
7. bell. 1n

frin 1t
lis ein hinf⸗

ſoven Uubenes

,l. 1 . 7
bis hlits

aumm 1n ute

e khul

Nummus: eius origo & vſus, I. 14. 7. ſcq.
Obligatio quid ſit, I. 2. 3. Cui imponi poſſit, ibid. g. 4.
Fundamentum legitimum omnis obligationis, ibid.
& Ep. g. 15. obligatio perfecta, aut imperfecta, I. 2.
14. not. 1. I. 9. 4.
Occaſio: Quae momenta complectatur, I. I 22.
Occupanz: Quomodo adquiratur rei dominium iute
ptimi occupantis, I. 12. 6. .
Occupatio: De occupatione imperii bellica, II. 10. 2.
ibid. 16. r4.
Oeceanus quare proprietatem non admittat, I. 12, 4.
Oehlocratia quid fit, II. S. I1.
Odioſum quid ſit, l. I. I. Quid hac voce Stoici intelle-
Xerint, ibid. not. I. Quot diſciplinis agatur de offi.
ciis hominum, Pragfat. §. I. Varii modi, quibus
exigi poſſint officia, pro eorundem diuerſitate, I.
2. 14. not. 1. & I. 9. 3. Quotuplicia in vniuerſum
officia lege naturali praecipiantur, I. 3. 13. ibid.
6. I.
Oficia debent eſſe mutua, l. 7. 3. Officia humanita-
tis, 1. 8.
Offcia innoxiae vtilitatis, I. 8. 4.
Oigarehia quid ſir, II. 8. 11.
Olla fortunae, I. I5 13.

Oymiſio quomodo poſſit imputati, I I 22.

Opes: quomodo poſſint adpeti, I 5. 5.
Opes publicae: Officia eortum, qui circa illas occupan-
tur, II, I8 14 2
Padtum quid ſit, I. 9. 4. Requiſita ad eius validitatem
ac obligationem, ibid. g§. 8. ſeq. P'acta tacita, ibid.
§. 9. Neceſſitas ineundi Pacta, ibid. & 2. Pacta
ſunt ſeruanda, ib. S. 37. Quomodo ſoluantur, I 16.
Parentes: corum poteſtas in liberos, & ad quid tene-
antur erga eosdem, II. 3.
Pax: De iure pacis, II. 16.
Peccatum: Quac peccata poenis humanis eximenda,
II. 13. 1I. ſeq.

H h 4 Peccata

7 N D E X.

Peccata iocularia: Praua de his hominum opinio .

1, 5. 3.

Periculum: Quando quis ſe periculo poſſit ac debeat

exponete, I. §. II.
Permutatio quid ſit, I. 15 8.
Pietas quid ſit, I. 2. 13. not.
Pignus quid ſit, & quotuplex, I Iſ. 15.
Piſcatus: De iure pilcandi, I 12. 6.

Peena: Poenarum natura, vſus, ac regulae in earum

determinatione obſeruandae, II. 13.
Polygamia: An licita ſit, II. 2. 5

Poſſiſor: Ad quid teneatur Poſſeſſor bonae fidei, I. 13.

2. ſeq.
Pacglie: An nimis gliſcens vicini porentia ius prae-
beat ad ipſum adgrediendum ſub obtenta deſenſionis
noſtrae, I. §. 17.
Poteſtas: De poteſtate legislatoria, II 7. 2. De pote-
ſtate infligendi poenas, ibid S. 3. De poteſtate iudi⸗
ciaria, ibid. §. 4. De poteſtate faciendi bellum & pa-
cem, ac pangendi foedera, ibid §. F. conſtituendi

magiſtratus, ib. §. 6. indicendi tribura, vectigalia,
aliaque onera, ib. 5§. 7. Doctrinas publicas exami.
nandi, ib. F. 8. Quid intelligendum per poteſtatem

abſolutam, II. 9. §. .
Praecedentia: Quale fundamentum habeat ius praece-
dentiae, II. 14. 15. .
Praefecti bellici: eorum officia, II. 18 11.

Pracſtantia: in quo conſiſtat vera ac ſolida praeſtan-

tia, I. 5§. 4.

Pretium quid ſit, eius fundamentum, ac variae ſpeciess

I. 14.
Princeps: An iuta legitimae defenſionis locum habe=
ant aduerſus principem, I. 5. 19. vot. 1. Quomodo
definire debeat valorem nummi, I. 14. 9.
Profeſſores ac Doctores publici: eorum officium, II.

18. 9. OUHßUG
Promiſſio quid ſit, l. 9. 5. Promiſſio imperfecta, ihict⸗
. §.

6. de
fromi
Podidenti
inde eſt,
4 coden
Padiciti
ae,,
Ratio: An
poſſint,
miſlaſun
12. 6.
Retrum
Anptine
Ileres,
zi (
flas ate
tatine
ſactis o
Rihyeſaili
et: qui
ic
Ae, An
Adhibete
tetiatl
et alieng
gud
corrumn
Anvali⸗
kemali⸗
e hoſei
ſeyuati
Arrrache,
ſtinis:
criptaya
letprer.
10. bir,

otminun oitt

o pollter AAen L

Eregulue lneft
1 3 1

bonie ileill

Otepti i ſit

.

öbtentacMait

De Oteltrid
jendibellnd
ollie
ribun, elg
Publiet
un ke uht

habeat ſen
1l,
e

1c ſolca i

,ae atir e

daernnn
onis lo
. 1
.

114,)
tu hein

N

6. perfeca, ibid. S. 7. Requiſita ad validitatem
F promiſſorum, ibid. § 8 ſeq.
ronidentia diuina: Qioad effectum moralem perin=
inde eſt, verum quis neget, Deum exiſteie, an, a
ab eodem humana curari; I. 4. 4½
Pudicitia: An pre ea defendenda liceat extrema vſur-
Pare, I. 5. 2 2. . ”WDWU
Ratio: An iis, qui vſu rationis deſtituuntur, imputari
Poſſint, quae agunt, I. 1, 25 Eorum pacta & pro-
miſſa ſunt inualida, l. 9. 10. H
Regio: Quomodo occupentur regiones deſertae, I.
12. 6. r
Regnum: Quid ſit regsum patrimoniale, II. 9. 7.
An princeps poſſit regnum alienare, aut eius partem,
II. r5. 6.
Religio: Compendium religionis naturalis, I. 4. Eius
vſus in ſocietate humana, ibid. J. 4 Opiniones con-
trarine verae religioni, I. 5. 3. Officia eorum, qui
ſacris obeundis occupantur, II. 18. 8. L
Kepreſſaliae: in quo conſiſtat hoc ius, II. 16. 10.

Rues: quid ſit res in ſpecie, I. 15. 11. Res fungibilis,

Res: An pro earüm defenſione vel extrema remedia
adhibere liceat, I. F. 23. quae res in medio relictae

faerist, I. 12 4

KRes aliena: Abſtinendum eſt a rebus alienis, I. 1 3. 1.

quibus caſibus & conditionibus rem alienam auferte;
cortumpere, aut etiam perdere liceat, I. 5p 28. 29
An valide quis eirca rem alienam promitrere aut pa-
ciſei poſſit, I. 9. 18 Ad quid reneatur, qui bona fide
rem alienam poſſidet, I. I3 2. (eq.
Res hoſtibus ereptae cui adquirantar, II. 16. 13.
Reſernationes mentales legi naturali aduerſae, I. 10.10.
Ketractus, I. I1 5. 9. S’J
Acientiae: quatenus animus iis imbuendus, I. 5 9.
Gcriptura ſacra: neceſſitas reſteingendi perrectam in-
terpret. tegulas morum generales, I. 2. I0. not. I. I

Sermo: Officia circa illum, I. 10. 5

ILenperunti
Teſtementn
Tiſtu: ein
Tuolizis:

Seruitutes, quid ſint, & quotuplices, I. 12. 8.
Geruus: Diuerſa conditio ſeruorum, eorumque officia,.
II. 4. 2. ſeqq. Tenetur dominus ad reparandum da-

mnum a ſeruo ſuo datum, & quomodo, I. 6. II. luan
Gilentium: Aliquando valet loco ſigni conſenſum ex- Tſiurus:
primentis, I. 9. J7. Quando liceat tacere, vtut inter- ibuum:
rogemur, I. 10 4. “ ll.
Simonia quid ſit, I. 14 3. 4 Hifiin:
Gimulatio aliquando eſt licita, I 10. §. .M Humni:6
Sucialitas eſt vnum ex principiis generalibus Iuris Na- ill
turalis, I. 3.13. not. I. Ninti: d
Gocietas: Natura & leges contractus ſocietatis, I. 1. 125. Kud
Asl.I

Goeietas eiuilis: Vid. Ciuitas.
Gudomia aduerſatur Iuri Naturali, II. 2. 2. 4 Yimall,
Glutio debiti cui & quomodo facienda, I. 16 I. ſm: go⸗

Somnium: An impurari poſſint, quae quis in ſomniis . Vndita:
agere ſibi videtur, I. I. 2606. . 117.7.
Gonſio: Contractus aleam continens, I. 15. 13. uushin

Oponſis Miniſtri publici: Quid ſit, & quid citra cam iu. nonſi
ris, 1I. 17. 8. ?MU eſhciari
Syontaneitas: quid ſit, I. I 9: ia:anb
Natus: Quid ſit in genere, II, 1. 1. Quid ſtatus adauen. junl.
titius, I. 6. I. not. I. Quis ſtatus exiſtimationem tol- Viuſuiu,

lat, II. 14. 8. . [..
Gtatus naturalis quid ſit, eius iura & incommoda, II. r. ſimimd
Jubditus: Vid. Ciuis. Fuurſt
Jucceſſiones ab inteſtato: earum fundamentum & ordo. algnta
I. 12 10, II. De ſucceſſione in Regno, II. 10.6ſeg. nin
Superbia quare vituperanda, I. 7. 5. üimnh
Superſtitio eſt ſollicite excludenda, I. . 3. her
Qupererogatio: Falſa & periculoſa eſt opinio operum ſu anpen
pererogationis, I. 5. 3. a.
Suſpicio non ſuſſicit, vt alterum armis imperamuzs, I. 5 zite
15 or g
Oſtema ciuitatum: Quid ſit, & quotuplici modo ex Aund
ſurgat, II S. 13 ſeqq. Raebin

Temperamentum: hominem neceſſario in violationem
legis naturalis non rapit, I. 1. 12. em-

¹ 12 8.

corulncleoſßel

Urepanudln
0d0, 16, 11,.
ni coolrlin er⸗
tacere, iunir

.
erilibus lui

ocietii,I

11.
da,l. 15 1 ,
e gis

l. ifiz .
gitcmen⸗

id utndℳ “

llinuinmt

inconnvohl

. R E RVM.
Temperantia quid ſit, I. 2. 13. not.

Zeſtamentum quid, I. I2. 1.
Teſtu: eius officium, II. I. 11.

Theologia: Diſcrimen inter Theologiam Moralem, &

Jus Naturale, Praef. §. 4. ſeqq.
Theſdurus: Cui cedat, I. 12. 6.
Tributum: Ius & officium Principum circa tributa, II.
7.7. II. II. 10.
Triſtitia: quatenus exterminanda, I. 5. 7. & in not.

Tyrannis: quid hac voce intelligatur, II. 8. 11.

Vectigal: Ius Principjum circa vectigalia, II. 7. 7.
Venatio: de lure venandi, I. 12. 6.
Venditio: Natura, leges, & vat iae ſpecies huius contra-
(tus, I. 1 5. 9. H
Veritas aut Veracitas in quo conſiſtat, I. 10. 7.
Verna: quae eius ſit conditio, II 4 6.
Vindiéta: in quantum vitioſa & adue ſa legi naturali,
I. 5§. 7. I 6. 13. “
Vires humanae quos limites habeant, I. 5. 4.
Vis non ſufucit ad fundandum impetium, I. 2. 5. quid
efficiat in pactis & promiſſis, I. 9. 1 5 I. II. 6.
Via: an homini aliquid poteſtatis competat in propriã
vitam, I. 5. 11. Debrineipum iure vitae & necis, II 13.
Via futura: eius conſideratio quid Iuri nat. proſit, Ep.
§. 6. ;ðÿ .
Vitricus quando conſequatur patriam poteſtaté, II 3.3.
Vniuerſitas: De delictis & poenis vniuerſitatis, II 13.19.
Voluntas quid ſit, variique eius actus, 1. I. 9 quomodo
vtendum hac facultate mentis, I. 5.4. qua ratione vni-
ri mulrorum hominum voluntate⸗ poſſint, II 6. §.
Eoluptas: Quomodo voluptates poſſint deguſtati, I 5. 7·
Vſucapit: modus legitimus adquirendi dominii, I. 12. 12.
Vura: mutuum cum vſura nihil per ſe habet naturali
iuri repugnans. I. 15. 11.
FPxor: quid in eam, poſſit maritus, II. 2. 4.
Zelus nimius in diuerſae religioni addictos quam dete-

ſtabilis ſit, I. 5. 3.
F I N I §.

—.

*

S

DE

OFFICIO

ſecundum Legem naturqlem

cum

Notis, & Examine
CENSVRAE LEIBNITIANAE,
in calee operis ſubiunctae.
Ex Gallico in Latinum ſermonem tranſtulit

— —

Editio tertia,
emendata & locupletata
3

Cum Priuil. Auguſtiſ. Polon. Reg. & Elect. Sax.

, GIESSAE,

10

-Euroskala Offset

VierFarbSelector Standard“

Copyright 4/1999 VXyMaster Gmba wwww.yXymaster. com