Ag87 Provided by University Library of Tübingen Transcribed with Tesseract

To the best of our knowledge this work is free of known copyrights or related property rights (public domain).

 Samuelis Pufendorfii De Officio Hominis Et Civis Secundum Legem Naturalem Libri Duo Pufendorf, Samuel von 2408 SAMVETIS EVFENDORFI DE OFFICIO HOMINS ET CIVIS ſeci indum Legem naturql’ lem RL LEIBRI Po, W cum “ 1IOANNIS BARBEYRACII Notis, & Examine CENSVRAE LEIEBNITIANAE, in calee operis ſubiunctae. Ex Gallico in Latinum ſermonem tranſtulit SEBASTIANUS. MASSON. Egditio tertia; emendata & locupletata 7 CHETATOY, EEIPATRAARNO. “ GIESSA . dSumiibus 10. PHTIPPI kEIEGERI. pcCc xII SYSSSFEe N Meiz 2 N 8 R Ne 2 WS fe Rd R Dranse — CHRISTOPH. FRID. AYRMANNI, Profeſoris Hiſtor. at Philoſ. primarü in Academia Gieſena, PRAEFATIO. Niuerſa Morum doctrina, mea qui- dem ſententia, ad duas ſummas virtutes, ſeu mentis habitus, referri poteſt, IJuſtitiam & Pru- dentiam; ita tamen vt poſterius vocabulum in ſtrictiori ſenſu accipiatur, nec, vt vulgo ſolet fieri, omnem de vi- ta & moribus diſciplinam denotet, prius autem R latius ad reliquas etiam virtutes, exceptis his quae ad prudentiam pertinent, extendatur. Ac Iuſtitiam quidem dico, quae ad naturam rerum & actionum humanarum, iure ac lege certo mo- do deſinitam, reſpicit, vniceque iuſti, ſiue recti & honeſti, ratione habita, quaedam neceſſario agen- da vel omittenda in vniuerſum praeſcribit, appli- cationem vero ad caſus ſingulos aeque, ac cetera nec praecepta nec Frohibla tanquam permiſſa 2 a0⁰G 2 7. AAAA S ‚ „☚ 4 Chriſtoph. Prid. Ayrmanni — ac licita, prudenti cuiuſuis arbitrio relinquit. Pru- Jentiam vero dico, quae ad circumſtamias potiſ- ſimum rerum & actionum humanarum reſpicit⸗ & ſecundum illas, prout decus, & praeſens vitae humanae vtilitas, ſiue aequum bonumque poſtu- lat, deliberatione inſtituta, vniuerſales iuſtitiae regulas ad ſin gulos caſus applicat, in licitis vero ac permiſſis, quid in vniuerſum aeque ac caſibus ſin- gulis agere aut omittere magis minuſue deceat & conueniat, tanquam medium ad finem propoſi- tum obtinendum maxime idoneum, inuenit, de- ligit, dubioque ſublato conſulit ac ſuadet. Iuſiitiae igitur eſt, honeſta & juſta, id eſt natu- rae ac legi congrua, praecipere, turpia & illicita vetare, licita ac permiſſa libera cuiuis relinquere; prudentiae vero eſt, deliberatione in dubio caſu ſecundum varias circumſtantias inſtituta, conſi- lium capere, decora, bona & Vtilia vitae indaga- re, deligere ac ſuadere, indecora, mala & noxia declinare, diſſuadere ac reiicere. Quod ſi confi- lium in legem conuerſum ſit, eius obſeruatio iam non amplius prudentiae eſt, ſed iuſtitiae: quod quidem in plerisque hominum inuentis & inſtitu- tis, variis ſancitis legibus, ſolenne eſt. Quid vero praeter leges, praecepta, deliberationes & conſi- la, ad regendam proxime vitam moreſque requi- ratur, non video. Ac in ceteris etiam, praeter morum doctrinam, avtibus ac ſcientis, quas pro eo ac par eſt, ad decus & vtilitatem vitae conferre volumus, analogum quiddam iuſtitiae ac prudentiae deprehendimus, cum in comparando perfecto earum habitu, pri- mo no c. regul busd in en Vario Ur gisn cent Cul clenti Alen mam in art enti Verd conſt ſieel Pient br⸗ en S enaſc en Wand ſüenti Dhila Sonti hum lbre tem Eo ham ll d. Pru⸗ Ppotil. eſpieit⸗ 18 Wae poſter zuſtitiae vetoac lbusn⸗ ſecen & propol⸗ nit, le t. ſt natu⸗ Aict inquere; bio cile conl incage⸗ N noxi conſi tio iam quo jnſkitu⸗ nid vero conf⸗ lengul- trinam, Qdecus dimus, u, P⸗ m0 “ Praefatio. 5 mo certas nobis & exploratas ideas, principia ae regulas formamus, ex quibus, ceu legibus qui- busdam, quid in illis ſtatuendum & agendum ſit, in vniuerſum definiatur; in praxi vero deinde & vario quem ſpectamus vſu, ad circumſtantias po- tiſſimum reſpicimus, & quid ſecundum illas ma- gis minuſue deceat conueniatque, praeuia pru- denti deliberatione inuenimus ac decernimus. Quale quid cum non ſine acumine ingenii, ſuffi- cienti experientia, & idoneo doctrinae apparatu aſſequamur; hinc neceſſe omnino eſt, vt maxi- ma mortalium pars, cum in vita & moribus, tum in artibus & ſcientiis, aliorum peritiorum pru- dentiorumque conſiliis & placitis innitatur. Qui vero & ſibi & aliis ſemper in omnibus recte queat conſulere, & quod vitae vtile ac decorum eſt per- ſpicere atque inuenire, hunc merito ſummum ſa- pientiae gradum attigiſſe cenſemus. Prouti autem veteres Doctrinam morum in Ethi- cam & Politicam diuiſerunt, non potuit non ſumma enaſci regularum iuſtitiae ac prudentiae confuſio. Quam primum tollere radicitus conati ſunt RKo- manorum lurisconſulti, conſtituta peculiari Iuris ſcientia, non leuiter tamen etiam a Stoicorum Philoſophorum diſciplina adiuti. Ex quorum fontibus doctrina ſua deriuata Cicero, ipie diuini humanique Iuris peritiſſimus, aureum de Oficiis librum compoſuit, & fauſto omine ad poſterita- tem tranſmiſit. Nouam vero rurſus confuſionem & obſcuritatem induxerunt barbara, quae rui- nam Romani in occidente imperii ſecuta ſunt, ſe- cula, donec cum Iurisprudentia Romana inſtau- 3 ratis * Chriſtoph. Frid. Ayrmanni ratis elegantioribus litteris, excellentia enaſceren- tur ingenia, ſeruiliter inhærere veterum inuentis receptiſque vulgo opinionibus neſcia, quorum ope & morum doctrina ſenſim nitori ſuo reſtituta, & magis magiſque perfecta eſt. Quae inter Grotio inprimis ea manlſit gloria, ut in praeſtantiſſimo de Iure belli & pacis lihro, primus genuina lIuris naturae & gentium fundamenta eleganter ac per- ſpicue expoſuiſſe cenſeretur. Quem deinde magna contentione ſecuti funt alii, non eandem tamen ſemper viam & ordinem amplexi. Si quid mihi hac de re videatur dicere fas eſt, exiſtimo omnem Morum dodtrinam primo diſtribui commode poſſe in vniuerſalem & particularem, qua- rum illa omnes in vniuerſum homines, quibuſuis locis & temporibus exiſtentes conſiderat, haec partem tantum certis locis & temporibus defini- tam; illa Philoſophiae eſt ſpecies toti hominum generi proficua, haec peculiaris diſciphna certo inprimis hominum generi neceſſaria; illa vna & ſimplex eſt, haec varia & multiplex, ac reuera in- finita; illa ratione potiſſimum nititur, haec vſu & experientia, altera tamen alterius ope omnino in- diget. Porro Philoſophiam morum diſpertior in ge- neralem & ſpecialem, & priorem rurfus duplicem facio, Ethicam generalem, quae communes de ho- minis voluntate, moribus, affectibus, virtutibus, vitiis, & vita vniuerſa doctrinas continet; & Po- liticam generalem, quae communem ſtatus ciuilis varii generis, ac reliquorum quae eodem ordina- rie referuntur vitae ſtatuum naturam, cunctaque huc pertinentia inſtituta explicat. Specialem ve- ro fod zian ilam nomit nomi enimm nom liss de urti uart ſtrick ciuit teris, tutis⸗ Venk Alter harxi⸗ larn liro Drin ju V ockr iae y Lre temp ſub) Anno⸗ le cel in au les er ulte Excit⸗ laſceren- indelts quorum rekhitue. ter Git Tanriſhtoo Uima lurs er hel⸗ de mugin em tanen ke is eſh⸗ ſriboi 1 b, Ila⸗ gubbllnt 1, Mec s Getor⸗ ominutn na cetto luen ehera I-⸗ zec pminoin⸗ tiot inge⸗ luplicen es ge ho⸗ itutibls, ; 5 e⸗ 1 ciuilis Otdina- mnotigu’ dlem ve- 10 Praefatio. „ ro duplicem item ſtatuo, quarum alteram Philoſo- phiam iuſti & honeſti, alteram decori & vtilis voco, illam vulgo Iurieprudentiae natutalis ſiue vniuerſalis nomine ſatis cognitam, hanc Prudentiae vniuerſalis nomine non incommode denotandam. Vtrique enim ex parte tantum Ethicae & Politicae ſpecialis nomen congruit; quanquam vulgo decori & vti- lis doctrina propria Politicae cenſeatur. Denique particularis morum doctrina triplex conſtitui poterit, quarum prima erit Politica particularis, in ſenſu ſtrictiori accepta, quae ſtatum peculiarem certae ciuitatis, v. c. RKomanae, Germanicae, &c. ve- teris, nouae, publicum priuatumque, cum inſti- tutis & moribus omnium & ſingulorum in ea vi- ventium, aliisque eodem pertinentibus explicat; altera Iurisprudentia particularis, & tertia Prudentia particularis, vtraque ad easdem ciuitates reſtricta, quarum poſterior etiam Politicae particulari in ſen- ſu vocabuli laxiori accenſetur. Primus autem merito putatur Samuel Pufendor- Fus, vir excellenti ingenio, & ſolida ac eleganti doctrina praeditus, diu deſideratum Iurispruden- tiae vniuerſalis Syſtema, iuſta adornatum methodo, & a corruptis, ineptis ac ſuperfluis ſuperiorum temporum traditionibus purgatum, euulgauit ſub Iuris naturae & gentium titulo Londini canorun anno 1672. magnam ob id in Profeſſorio mune- re celebritatem adeptus, ac poſtremo ad ſummas in aulis dignitates, quin & Liberi Baronis hono- res euectus, defunctus a. 1694. Sed id ipſum multos ei aemulos, obtrectatores & aduerſarios excitauit: quibus tamen compluribus ſcriptis ( 4 maſcu⸗ 2 Chriſtoph. Fid. Ayrmanni maſcule reſtitit, & pleraque dogmata ſua aequis rerum arbitris ſatis ſuperque comprobauit. Qua de controuerſia conferri meretur Hiſtoria paullo plenior Iuris nat. Thomaſiana pag. 90. ſeqq. Vt ve- ro ad vfus inprimis academicos accommodatio- rem redderet lurisprudentiam vniuerſalem, ex maiore iſthoc opere Epitomen confecit, & ibidem a. 1673. minore forma euulgauit. Quem libel- lum cum ipſe ſub limam reuocare conſultum haud putaret, tametſi deinceps maius opus ſe- cundis curis plenius emendatiuſque ediderit; ſub initium praeſentis ſeculi celeberrimusGieſſenſium Profeſſor Immanuel Weberus, communicato prius cum ipſo & amicis eius conſilio, nonnulla in ſuis editionibus correxit ac ſuppleuit, quem ideo optimo iure & alii nonnulli ſecuti ſunt. Ceterum libellus hic de oficio hominis & ciuis, praecipua fimul vniuerſae morum doctrinae principia & fundamenta facili ac perſpicua me- thodo expoſita comprehendens, diſcentiumque ſtudiis & praelectionibus academicis aptiſſimus, tum eleganti & veterum aemula Latina dictione compoſitus, & cum Ciceroniana de Officiis com- mentatione, quam imitari voluiſſe auctor videtur, omnino comparandus, rara cum eiusdem Mon- zambano fortuna vſus eſt; adeo vt pridem variae eius & creberrime repetitae editiones numerari deſierint, ſaepiusque etiam in peregrinas trans- latus linguas, variaque ornatus veſte in publi- cum prodierit. Inprimis autem commendan- dae doctorum virorum in eum notae & obſeruationes, aut libro adiectae, aut ſeorſim excuſae, quibus aucto⸗ aucte zut 21 tur & curru Mebe Ap mam oble auxit ſophh tam! in g. guide ſirst Thnn l ttol ſant s luunn keror ins 4 Ui I uin riti, adh att, alee lami 6i H. len aequis t. Q⸗ iu huule Vt ve⸗ odatio⸗ lem, er Ailicn em libel⸗ nſultum ops ſe eritz ſub ſenſium 1o prius in is era igeo 6 ui, otrinze ela me- lomque Cmus, gickione iis comn⸗ Fidetr, n Mer. n ſari vmelatl trans- jendan⸗ tiones guibus uco. Praefatio. 9 auctoris dogmata aut illuſtrantur & confirmantur, aut aliquando non immerito taxantur, emendan- tur & ſupplentur. Quo in cenſu mihi nunc ſuc- currunt lucubrationes Titii, Hochſtetteri, Proelei, Weberi, Kemmerichii, Treueri, Lehmanni, Ottonis. Ac prae ceteris multum tribuo editioni ad pri- mam auctoris emendatae, quam ſupplementis & obſeruationibus in academicae iuuentutis vſum auxit & illuſtrauit Gerſchomus Carmichazl, Philo- ſophiae in Glaſguenſi academia Profeſſor, edi- tam Edimburgi a. 1724. & recuſam Baſileae a. 1739. in qua etiam aliqua occurrunt, quibus Leibnitii quibusdam in opuſculo Pufendorfiano deſideratis ſatisfacere ſtuduit. Tum quoque magnus ille Thomaſius, vt ex Pufendorfii fontibus ſua largiter hauſit, ita viciſſim nouum ei ſubinde ſplendorem attulit. Sed inter praecipuos Pufendorfianae doctrinae fautores, illuſtratores ac patronos merito referen- dus eſt Vir Iurisconſultiſſimus clariſſimusque Ioannes Barbeyracius, quem anno 1674. Gallia ex- terorum bono in lucem extulit, ab initio ſeculi hu- ius doctoris academici munere functum Beroli- ni, Lauſanae, ac poſtremo ab anno 1717. Gro- ningae. Is cum mira polleret linguae patriae pe- ritia, vt Pufendorfiumorbi notiorem redderet, cum adhuc Berolini eſſet, aggreſſus eſt operis de Iure naturae & gentium maioris verſionem Gallicam, eam- que doctiſſimis notis illuſtratam euulgauit Amſtelo- dami a. 1706. in 4. Hinc libellum quoque de off- cio hominis & ciuis ex editione Weberiana in lin- guam Gallicam tranſtulit, notiſque explanatum edi- NX 5 . dit 10 Chriſtoph. Rid. Ayrmanni dit ibidem a. 1707. in 8. Lectu digna eſt quam raemilſit praefatio, qua vt vtilitatem breuiarii hu- iuſmodi in ampliſſima luris naturalis doctrina de- monſtraret, probat ſententiam Iſaaci Barrowi An- gli, qui habitus mentis nihil aliud eſſe docuit, quam ſpeciem memoriae. Niſi enim praecepta moralia crebra repetitione & exercitio iugi infi- gantur memoriae, fore vt ſenſim eorum obli- viſcamur, ac poſtremo habitus euaneſcat. Ad hoc vero prorſus neceſſarium breuiarium perſpi- cuum & apte diſpoſitum, & in quo praecipua moralis doctrinae capita paucis verbis compre- henſa ſint, vt vno quaſi adſpectu fundamenta & nexus praecipuarum vaſtiſſimae ſcientiae verita- tum ad animum reuocari queznt. Quale qui- dem inter veterum ad nos tranſmiſſa ſcripta per- peram quaeratur, cum artificium ſyſtematis iuſti componendi ſuperiori demum ſeculo inuentum ſit. Inter omnia autem ſcripta moralia recentio- ri hac aetate elucubrata, non facile reperiri ſiſte- ma magis perſpicuum, ſolidum, plenum & bene diſpoſitum, quam praeſentem Pufendorfii libel- lum; qui in ſumma etiam exactior cenſendus ſit ipſo eiusdem auctoris maiore de Iure naturae & gentium opere. Gallica haec compendii Puſendorfiani editio altero ſtatim poſt anno recuſa eſt minus eleganter & ac- curate Luxemburgi Hinc auctor ipſe a. 1715. Amſtelodami eam tertium euulgauit, & quartum a. 17198. cum iam cathedrae Iuridicae in academia Groningenſi praefectus eſſet, emendatiorem longe & notis auctiorem, in quibus nonnullorum hor- hort prok. Tunm Slan 15 u⸗ min re fa cidi lbie cam ranc falln caul. luo⸗ eim gi forn notis ſt quun iarii hu⸗ trinz e⸗ ONAH- docit , aeceptt iugi il. um obli. jperhi raecipa commpte⸗ menta e Verica⸗ Lale qui⸗ tphtnpe.. natis i nueptuan ecentio⸗ iriſſe. . bene lilibel⸗ rnclbͤſt tutae 6, Atet. er a⸗ 1,1715. ti 2. demi ztiokenn lotm hol⸗ Praefatio xxI hortatu ſubiecit exempla regularum applicationi pProficua, paſſimque & ipſum auctorem correxit. Tum quoque poſtremae editioni ſubiunxit Epi- Nolam Leibnitianam, Gallice item verſam, & copio- ſis meditationibus acriter ſubinde caſtigatam. Quam cum viuo adhuc Leibnitio, magni tum no- minis inter eruditos viro, ſed eodem fere tempo- re fato functo, compoſuiſſet, ac typographo tra- didiſſet, lepide ſimul ac modeſte finxit, auctorem ſibi eius ignotum eſſe, ideoque pro Anonymi ſoetu eam venditauit, exemplo ad poſteritatem memo- rando. Quod in praefatione & notis ingenue faſſus eſt, nec male ſuſpicatus, arcanas ſubtuiſſe cauſas, cur Leibnitius Pufendorfio conterraneo ſuo, variis oblatis occaſionibus, ſe iuſto iniquio- rem praebuerit. Quintam denique editionem ſplen- didam prorſus & elegantem, & paulo ampliori forma emiſit ibidem a. 1735. quamplurimis etiam notis auctiorem, & paſſim prioribus politioreni; cui in calce adiectae ſunt plenae bonae frugis orationet eius duae de permiſſione & beneficio legum. In qua etiam hinc inde reſpondet ad dubia ipſi ab aliis eruditis viris mota; quorum tamen pleraque, quod nec ſuam nec Pufendorſii mentem ſatis iſti aſſecuti ſint, id quod ſibi ob diuturnum in ſcriptis eius explanandis ſtudium merito quaſi peculiare vindicat, ſicco praeterire pede maluit, quam vi- tilitigiis, a quibus alioquin ob ingraueſcentem aetatem alienior ſit, tempus perdere. Quale uid etiam in praefatione reponit Doctori cui- An adoleſcenti Balthaſari Branchu, qui Obſerua- tionibus ad Iue Romanum Lugduni Bat. a. 1721. Edl⸗ 12 Chriſtoph. Frid. Ayrmanni editis adiunxerat Leibnitium contra Barbeyracium vindicatum. Nec tamen ob notas ſolum commendanda eſt haec Pufendorfiani compendii editio, ſed vel maxime ob verſionem Gallicam ipſam, quae paſſim com- mentarii vicem explet. Id quod etiam de Galli- cis eius maioris operis, & Grotiani item de Iure belli & pacis verſionibus & editionibus tenendum eſt. Addo quod easdem ita compoſuerit, vt perpe- tuum ſumul in compendium iſtud commentarium prae- ſtarent; vnde & in hoc explicando paſſim ad vtrumque iſtud opus maius prouocat. Vt pro- pterea omnes doctrinae Pufendorfianae aeque ac Barbeyracianae ſectatores admiratoresque neceſ- ſe omnino habeant, tres iſtos libros vna ſibi com- parare, locupletem Iurisprudentiae vniuerſalis the- ſaurum in crebra eorum lectione & comparatione certo certius inuenturi. Ac maius quidem opus Pufendorfii Gallicum ſecundis curis politius auctius- que prodiit Amſtelodami a. 1712. tertia vice au- Gtore inſcio parum emendate recuſum in Gallia, quamuis titulus Amſtelodamum mentiatur; quo de nonnulla queſtus eſt in praefatione compendii Pufendorfiani. Quinta denique & locupletiſſima editio, ab ipſo auctore procurata, excuſa eſt Am- ſtelodami a. 1734. in 4. Neſcio vero an in Latina eiusdem operis maioris editione, cum notis Hertii, a mendis repurgata, quam poſt primam Hanco- furti ad Moenum a. 1706. excuſam, prodiiſſe lego Amſtelodami a. 171 5. partes aliquae Barbeyracii in- terceſſerint, quoniam eam intueri haud licuit. Germanicae quidem verſioni, quae Francofurti a. 1711. 1711 (tae! goun Viana 2. 17 Tm fallo Ke ni ichi le leg 7 Giore Ger ale, libro Cdnfe Ultio fe exN ejfacinn ande ſc maximne imn conn⸗ de Gali ue keli gum et. t perhe. mprae⸗ aCim ad Vt pro. eque 40 nenecel⸗ ſhbi com⸗ c l. utatiole dem 0h auctilg⸗ iee all⸗ nGillie, tvri guo mpendt leticima in MN pyntü⸗ 4 ℳ le lego 4 licuit. gſoti 4. Praefatio. 13; 171 1. prodiit, tam Hertiüi, quam Barbeyracü ſele- Ctae notae acceſſere. Grotü vero opus cedro di- gnum de Iure belli & pacis, poſt editiones Grono- vianas, Latine euulgauit Barbeyracius Amſtelodami a. 1720. in 8. Gallice vero verſum & notis illuſtra- tum ibidem edidit a. 1724. in 4. & luculentius ni fallor a. 1736. Sed nec cetera cultiſſimi doctiſſimique Barbey- rfacii ſcripta praetereunda ſunt, vt integrior ex illis doctrinae moralis apparatus comparari queat, ea praeſertim ad quae in notis paſſim lectores ſolet ablegare. Qualia ſunt ſub hiſce titulis euulgata: Traitb du Jeu, Amſt. 1709. in 8. Voll. 2. & ex au- Ctiore editione ib. 1737. Voll. 3. cuius libri etiam Germanica extat verſio. Item: Traité de la Mo- rale des Peres de!l Egliſe, ibid. 172 8. in 4. cum quo libro praefatio maiori Pufendorfi operi praemiſſa conferenda eſt, & inſpicienda quoque praefatio editionis quintae compendii Pufendorfiani. Item: Defenſe du Droit de la Compagnie Hollandoiſe des In- des orientales, Hagae Com. a. 172 5. in 4. Tum quae ex Moodtio atque aliunde tranſtulit, aut ipſe ſpar- ſim prius edidit, ſub titulo: Recueil de Diſcours ſur diverſes matieres importantes traduits ou compoſez par J. Barbeyrac, Amſt. a. 1731. in 8. Voll. 2. Oratio quoque eius de Magiſtratu forte peccante, e pulpitis ſacris non traducendo, Latine occurrit in XKromeyeri Inſtructione de elencho morali homiletico, Erfordiae a. 172 2. in 2. & ſeorſim recuſa Z ubingae 2. 1724. Verſiones enim Gallicas concionum Tillotſoni Angli, ſimiliaque plura lubens praeter- mitto. Tam- 14 Chriſtoph. Frid. Ayrmanni Tametfi vero lucubrationes Barbeyracianae non rectius, quam in Gallica legantur lingua, & ſic inſigne pretium prae quibulnis earundem in alias linguas translationibus retineant: non dam- nandus tamen protinus erit omnino labor, ſi qui in gratiam eorum, qui ignari ſermonis Gallici, aut ſaltem in Germanorum academiis Latino adſue- tiores ſunt, Latine etiam loquentem auctorem in- ducant. Ac compendium quidem Pufendorfianum ex inſtituto & cum notis Barbeyracii Latine euulga- re aggreſſus eſt Vir clariſſimus Sebaſtianus Maſſon, Monsbellicardenſis, cui lingua Gallica vernacula fuit, praeter quam tamen etiam Latinam, Itali- cam & Germanicam probe calluit, inſigni prae- terea doctrinae pariter ac formae morumque ele- gantia conſpicuus. Is cum in aula Darmſtadina aliquandiu verſatus eſſet, anno 17 20. ad Gieſſenſem miſſus academiam, ſplendidiſſimaeque Iuris naturae & gentium, Ethicae item ac Politicae Profeſſioni ad- motus eſt, cum & ego breui poſt in primo aetatis flore e Saxonia accerſerer, proximumque ab ipſo locum obtinerem. Vnde inter nos facile arcta coaluit amicitia, donec me ſubinde aduerſa vale- tudo a crebro hominum remoueret corſortio, il- lum alia incommoda & amicis & academiae paul- latim ſubtraherent, mortalibus tandem ereptum ſub finem anni 1739. circiter quinquagenarium, & ab an. 1732. Profeſſoris honorarii & Goanſiliarü in Sanctioribus Principis Commiſſionibus titulo gauiſum. Cum enim ab initio ſtatim ad maiora eniteretur, ſeriptis & exercitationibus academicis inclareſce- re noluit. Ac iſtud quoque laudi eius imputan- lnt, ll om n Dünmi Clins ir Lui. Ma fenlmf adorne CNNda 4 er eliti rai, eyte ſunmur otas i gue r textui ſubinn m ite cpit ⸗ lum, ſnmn, exam lur C. bus Ne ſtrauit oagu⸗ 1 cupi Motum gimien hiei, ugn e— kacianze gla, Adem in on dam. kt, ſi goi llici, ut 0 a0lue OremIIl⸗ Cſnun elulgr⸗ NMcn, ernachla a, ſtali⸗ nl Pkae⸗ nque ele⸗ ſeten naturaAt mnia⸗ o zetatls bigſ⸗ le arel rſa Fale⸗ rtio⸗ il⸗ 3e pa⸗ efeptum nal um, Nein ilum. etetut; grelce⸗ puran⸗ dan Praefatio. 15 dum duco, quod gener in hac academia factus eſt ſummi quondam in Iure & ciuili ſcientia Hertü, cuius in maius Pufendorfii opus notas ſupra alle- gaui. Maſſonus igitur quam dixi nouam compendii Pu- fendorfiani editionem Bibliopolae noſtratis rogatu adornauit, primo euulgatam Gieſſae a. 172 8. & ſe- cunda vice a. 173 1. ita quidem vt auctoris textum ex editione W'eberiana repeteret, ſed in eo more Bar- beyraci, qui & Carmichaeèli placui t, praecipua mo- menta Italicis litteris & verſibus nouis diſtingueret, Jummaria vero & citationes maioris operis aeque ac notas ipſius in ſermonem Latinum transferret, at- que illas in marginibus adderet, has ſubiiceret textui, & indicem item Latine redditum in calce ſubiungeret. Denique ſeorſim addidit ſub Ano- nymi item titulo Epiſtolam Latinam Leibnitii de prin- cipiis operis Pufendorfiani de oficio hominis & ciuis, a Boehmero primum editam, hinc Aulae librorum no- vae Lipfiae a. 1711. editae P. XI. pag. 8 3 7. ſqjq. in- ſertam, & editionibus Pagenſtecheri & Weberi ſub- nexam; additis illi & translatis item animaduerſio- nibus Gallicis. In praefixa duabus hiſce editioni- bus praefatione Maſſonus pro modeſtia ſua demon- ſtrauit, ſe ad laborem hunc ſuſcipiendum haud- quaquam liuore quodam academico, aut inclareſcen- di cupiditate adductum eſſe, ſed inprimis etiam motum praeſtantia obſeruationum Barbeyracii, quae eximiam Pufendorfio lucem affundant. Plena, ait, iudicii, ſagacitatis, elegantiae, vſus, ſunt omnia: & in iis quoque, in quibus non omnes forte conſentientes ha- buerit, copia abundat ſalis & ingenii. Neque ſ te⸗ randa, 16 Chriſtoph. Frid. Ayrmanni ſranda, vindicandaue a peruerſis quibuscunque inter- pretationibus principia, quibus hot ſſtema ſuperſtruitur, conferre quicquam magis poterat, quam animaduerſio- nes, quas vir laudatiſſimus infenſae Anonymi cuiusdam, iam quidem omnibus noti, cenſurae pari ſoliditate ac modeſtia adpoſuit. Idem deinde docet, vſum ſe edi- tione verſionis Gallicae de a. 172 3. quae mihi qui- dem haud innotuit. Denique de Latina ſua verſio- ne haec adiicit: Hoc adſerere auſim, ſi non omnis ſti- li nitor conſpiciatur, quod nec facile verſiones patiun- tur, ſaltem expreſſum eſſe perſpicue at fideliter auctoris ſenſum, neque fortaſſis hoc nomine quicquam deficere. Verbo & illud commemorandum eſt, ſecundam Maſſoni editionem a prima haudquaquam differre, aut meliorem eſſe, quod aliquibus perſuaſum eſ- ſe memini. Quicquid ſit, emtores liber reperit, & hoc ſatis erat ad probandum, impenſum ei la- borem haud fruſtraneum fuiſſe. An vero Vir optimus ſemper Barbeyracio & doctioribus aliis ex aſſe ſatisfecerit, de hoc liberum per me erit cui- uis iudicium. Sane Bibliopola, cum varia in duabus prioribus editionibus deſiderari audiuiſſet, & tertiam pridem meliorem parauiſſet, iam praerepto praematura morte Maſſono, mihi conſilium ſuum aperuit, opemque meam implorauit; tametſi ſciret, Lati- nae quidem linguae facultate me illi nullo modo cedere, Gallicae tamen ſcientia & copia vix ac ne vix quidem comparandum eſſe. Quid agerem, non diu haeſitaui: tentaui negotium, idque faci- lius opinione ſucceſſit. Nouam tamen plane verſionem fabricare me Bibliopola vetuit, quod for- ſortiſſis igirurre u elitix/ etprime Kucwi; cenſai, : vt Citio, 8 Cnkert rebit WVhpin Illias, epec⸗ ccditon Letexe Kribe fo lie inter- Prutm, nallerſo⸗ CNiican liditate a⸗ Uumleet- nihigui⸗ ſua veſt⸗ mmii ,r 4 pani. 1Aucheri 1 lifcen . ſicunlan icere, galoum el⸗ e eperi⸗ lum ei 1⸗ veto Vit thos Ais D etitcbi⸗ r pinihu taematuli iret, la· lo nocho ir ac e agerem, en plane 4 qoch . Praefatio. 17 fortaſſis aeque facile ſucceſſurum erat. Retexui igitur veterem, emendaui, ſuppleui, & ex nouiſſi- ma editione Gallica plurima de nouo tranſtuli, ac in exprimenda auctoris ſententia ſumma ſide verſari ſtudui; tum quoque textum Latinum accurate re- cenſui, & inſolentiorem interpunctionem muta- ui: vt propterea paſſim noua omnino baec tertia editio, & ſi hoc propoſitum fuiſſet mea, dici merea- tur; prouti his, qui cum hac priores editiones conferre voluerint, in omnibus fere lineis appa- rebit. Neque vero me liuor, aut vanae gloriae aucupium, ad hunc laborem impulit, ſed publica vtilitas, non niſi ex accurata & perſpicua verſiane expectanda. Quam ſi non ſemper in praeſenti editione aſſecutus fuero, in poſterum volente Deo retexere denuo feſtinatius ſcripta hand grauabor. Scribebam CGieſae Haſſorum, d. 10. Sept. anno 1740 M Officio hominis & ciuis SAM. PVFENDORFII De Titulorum Elenchus. Praefatio Aucoris. Libri I. Cap. I. De actionibus humanis in gene- putatione. 4 re, earumque principiis & im um, ſiue Cap. II. De norma actionum humanar de lege in genere, variisque harum actionum qualitatibus. Cap. III. De lege naturali in genere. Cap. IV. De officiis hominis erga Deum, ſiue de religione naturali. Cap. V. De officiis hominis erga ſeipſum. Cap. VI. De officiis hominum mutuis, & primo quidem de non laedendis aliis, & damno dato reparando, primo officio generali cuiuslibet er- ga quemlibet. . Cap. VII. De agnoſcenda naturali hominum aequa- luate, altero officio generali cuiuslibet erga quemlibet. “ Cap. Il Titulorum Elenchus. 4 Cap. VIII. De promiſcuis officiis humanitatis ex- ercendis, tertio officio generali cuiuslibet erga quemlibet. Cap. IX. De officiis paciſcentium in genere. Cap. X. De officiis ſermocinantium. Cap. XI. De officiis iurantium. Cap. XII. De officiis circa acquirendum rerum do- minium. Cap. XIII. De officiis, quae ex dominio rerum per ſe reſultant, nec non de bonae fidei poſſeſ- ſione. Cap. XIV. De pretio rerum & actionum. Cap. XV. De contractibus, qui dominium & pre- tium rerum praeſupponunt, & fluentibus inde officiis. Cap. XVI. De modis, quibus ſoluantur obligatio- nes, quae ex pactis oriuntur. Cap. XVII. De interpretatione pactorum & le- gum. Libri II. Cap. I. De ſtatu hominum naturali. Cap. II. De officiis coniugalibus. Cap. III. De officiis mutuis parentum & libero- Cap. IV. De officiis dominorum & ſeruorum. Cap. V. De cauſa impulſiua conſtituendarum ci- Cap. VI. De interna ſtructura ciuitatum. Cap. VII. De partibus ſummi imperii. Cap. VIII. De formis rerumpublicarum. Cap. IX. De adfectionibus imperii ciuilis. Cap. X. De modis adquirendi imperium, inprimis monarchiam. ”l XXK 2 CLap. Titulorum Elenchus. Eap. XI. De officiis ſummorum imperantium. Cap. XII. De legibus ciuilibus in ſpecie. Cap. XIII. De iure vitae ac necis, nec non de poe- nis in genere. Cap. XIV. De exiſtimatione in genere, & de iure ſummorum imperantium circa eandem. Cap. XV. De poteſtate ſummi imperii in bona Cciuitate conenta. Cap. XVI. De iure circa bellum & pacem. Cap. XVII. De foederibus, aliisque conuentioni- bus publicis Cap. XVIII. De officiis ciuium. in Puſendorfium. 13 WEE 7 5 ae 2 . S W ETW N W Praefa- Epiſtola cenſoria Anonymi, id eſt G. G. Leibniti ntium. n de oe⸗ & e iure em. i in bom nuentioni⸗ ebniti , . een eeee Pe Pe e S: P4 Pe e . òèð 233 3 2239 33 Præfatio Auctoris. TI Teceptus plerisque cruditis Conglium mos legis propemodum vim uton. induiſſet, ſuperuacuum vide- ri poterat, circa rationem huius (4) (a) Edidit bin- ſcripti aliquid praefari; cum res ipſa ſa- inud Iubin tis loquatur, me nihil aliud egiſſe, 1673. Lon- quam vt tironibus Ppraecipua Iuris Na dini resne- rum, altero turalis capita brevi, &, vt arbitror, per- anno poſt ſpicuo compendio exponerem: ne, ſi euulgatum Opus ma- Citra cognitionem velut elementarem ius, cuius in diffuſa eius diſciplinae ſpatia ſeſe im hoc eſt miſerint, copia & difficultate rerum compen- ab initio protelentur. Simul & illud lum. publico expedire viſum eſt, eiusmodi doctrina morali ſtudioſae iuuentutis animos imbui, cuius vſus manifeſtus in vita ciuili ſpectaretur. Et licet alias ſemper inglorium iudicauerim, alio- rum diffuſiora ſcripta, & multo magis propria in compendium redigere: ta- men itium anni 2 PRAEFATIO men cum ſupetiorum SuKoritas acce- deret, a cordatis vitio mihi verſum iri non arbitror, quod iſthoc laboris vni- ce iuuentutis vtilitati dare voluerim; cuius merito tantus eſſe fauor debet, vt in eiusdem gratiam ſuſcepta opera, etiam ingenii & ſplendoris non capax, nemine indigna ſit iudicanda. Cceterum quin eiusmodi principia ad vniuerſam iuris diſciplinam magis idonea ſint, quam cuiusuis iuris ciuilis ęlementa, nemo cui ſanum ſinciput, ab- nuet. Atque haec in praeſens lufficere po- terant, ni quidam monuiſſent, non abs re fore, aliqua pracmittere, quae ad indolem Iuris Naturalis in vniuer- ſum intelligendam, eiusdemque limi- tes accuratius deſ ignandos facerent. Quod eo lubentius ſuſcepi, quia hoc modo praetextus adimitur hominibus importune curioſis, fehriculoſam ſuam cenſuram extendendi ad hancce diſci- plinam, quae ſaepe velut interiecta ab ipſorum prouincia disiungitur. §. I. comm (um 2 (unt: NS e lkus d Ine Pouen lunure ni: d taum eeſt asg Tha Theof Gend 4 En nodur 1 ArVCTORLSy 3 e . I. Manifeſtum igitur eſt, ex tri- Quor fnt tumii bus velut fontibus homines cognitio. dilciplinac, „“ ,.— . .. . in quibus e. nem officii ſui, & quid in hac vita docdntur lvetin; ſibi tanquam honeſtum ſit agendum, fcia he- debet, tanquam turpe omittendum, haurire: minum. opet, ex lumine rationis, ex legibus ciuilibus, Capa, S& ex peculiari reuelatione diuini Numi- nis. Ex primo fluunt officia hominis inehia communisſima, praecipue quae ipſum magis cum aliis hominibus ſociabilem red- cilu dunt: ex altero officia hominis, quate- undd. nus peculiari & definitae ciuitati ſubie- AQAus degit: ex tertio officia hominis caep. Chriſtiani. t,non Inde & tres ſeparatae diſciplinae que proueniunt: quarum prima eſt Iuris niuet· Maturalis, omnibus gentibus commu- le lini· nis: altera Iuris Ciuilis ſingularum ciui- Neten. tatum, quae tam multiplex eſt, aut eſſe i ho poteſt, quot numero ſunt ciuitates, in wimidos quas genus humanum diſceſſit: tertia mſun Theologia Moralis habetur, illi parti . Theologiae contradiſtincta, qua cre- iee dh denda exponuntur. ðU H. II. Singulae harum diſciplinarum Pilcrimen generale modum ſua dogmata probandi adhi- er * 4 P K 4 EFATIO Naturale, bent, ſuo principio reſpondentem. In Ius Ciuile, Iure Naturali aliquid faciendum adſeri- & Theolo- . giam Mo- talem. ad ſocialitatem inter homines neceſſa- rium colligitur. Praeceptorum lIuris Ciuilis vltima ratio eſt, quia legislator ita conſtituit. Theologus Moralis in eo vlkimo adquieſcit, quia Deus in ſcri- pturis ſacris ita iuſſit. Praecepta §S. III. Quemadmodum autem diſci- un ber plina Iuris Ciuilis Ius Naturale (1), ran- plinarum quam generalem magis diſciplinam non repu- praeſupponit: ita ſi quid Iure Ciuili hant prae- . . Rdis Hc. continetur, de quo Ius Naturale filet, rius. non ideo hoc illi repugnare cenſendum eſt. Simili modo ſi in Lheologia Morali aliqua tradantur ex reuelatione diuina profluentia, ad quae ratio noſtra iam non pertingit, quaeque adeo & Ius Naturale ignorat: imperitum valde fo- ret, ideo illam cum hac committere, aut repugnantiam aliquam iſtarum di ſciplinarum ſomniare. Vice verſa, ſi quae 8. III. (1) Videantur quae tradit Auctor ſub no- mine IVLII RONDINI, praefat, ad ERID. SCANL. in Poſtſcripto. tur, quia per rectam rationem idem Parti uaei ſppet invelt Gune ggikr muntl cipiun Naur⸗ tione, tur, ke Cungge ſoln r opdor Gition loeſt Opero lis ſe ide Atu — etd. In madſeri. em idem pecelſi- umm Luni egielator Nit in eo gin cl⸗ her. ciioum re Civli le fler endon 1 Morli e Ciuina ſtra iam & lu uefo⸗ Cittete, rum etlax . uae r Korlobnn NNN. ArOCTORSJ. quae in diſciplina luris Naturalis prae- ſupponantur ex eo, quod per rationem inueſtigari poteſt: illa propterea iis, quae ſacrae litterae ſuper cadem re li- quidius tradunt, nequaquam oppo- nuntur; ſed tantum abſtrahendo con- cipiuntur. Sic v. g. in diſciplina Iuris Naturalis, abſtrahendo ab illa cogni- tione, quae ex ſacra ſcripturã hauri- tur, formatur conditio primi hominis vt- cunque in mundum proiecti, quatenus ſola ratiocinatio adſequi poteſt: iſta opponere iis, quae ſuper eadem con- ditione diuinae litterae tradunt, hic ve- ro eſt ſuccus nigrae loliginis haec eſt aerugo mera. Enimuero vti Iuri quidem Ciuili & Narurali facile inter ſe conueniet: ita inter Ius Naturale & Theologiam Mora- lem fines regere, ac quibus potiſſimum partibus illa differant, definire, paulo operoſius videtur. Qua ſuper re pau- cis ſententiam meam exponam; non quidem pro auctoritate Papali, ac ſi ab omni errore priuilegio aliquo mihi cautum foret; neque qui ex ſomniis di- A 3 vinitus 6 PK A4A EF ATIO Momenta diſcriminis. inter IJus MWaturale & Theolo. giam Mo ralem. 1. Diuer- ſitas Princi vinitus immiſſis, aut irrationabili ali- quo inſtinctu, ſingularis cuiusdam il- luminationis fiducia animetur: ſed tan- quam talis, cui ſpartam ſibi commiſ- ſam pro modulo ingenii exornare cordi ſit. Ita tamen, vt, quemadmodum cordatos & cruditos viros meliora ſug- gerentes lubenter audire, & citra perti- naciam prius placita emendare ſum pa- ratus: ſic floccifaciam Midae aemulos cenſores, rerum ad ſe nihil ſpectan- tium arbitria proterue inuolantes, to- tamque ardelionum nationem; cuius characterem lepidiſſime Phaedrus re- praeſentat (2): trepide, inquit, concur- Jans, oceupata in otio, gratis anhelans . multa agendo nihil agens, . bi moleſta aliis odioſiſſuma. S. IV. Primum i igitur diſcrimen, quo iſtae diſciplinae inuicem ſeparantur, re- ſultat ex diuerſo fonte, vnde ſua dogma- ta vtraque deriuat: de quo iamiam ali- quid tetigimus. Ex quo conſequitur, ſi aliqua ſint, quae diuinis litteris agere aut omittere iubeamur, quorum neceſ- ſitatem (2) PHAEDR. lib. II. fab. V. verſ. I. & ſegg. imnj quppe anben — ſitaten Cete n elle, ſiera lerit in ſigerat laione inueni . Tmaxin urir Uitge il . — 4 VI. 1o nedi⸗ talis ud⸗ Udinis, unge Alure N erttion Nn ſalte t, Ver uirnn darmn l. ſed tan. rothini. lte colli lmodum ora ſag⸗ ra ert ſuma⸗ emulos eban⸗ es, 10⸗ n; Chius Elrur le⸗ t,ANA. oubelons, 6 nen O ntur; le⸗ gne aen A⸗ ſegvin, nvece⸗ ſttatenn —— ſi. AVCYoORNLSY 7 ſitatem tamen ratio ſibi relicta perſpi- pii funda- cere nequit, illa extra Ius Naturale mentalis ogma- eſſe, & ad Theologiam Moralem pro- tum. prie ſpectare. G. V. Praeterea in Tleologia lex con- 2. Diuer- ſideratur, prout innexam habet diuinam ſitas modi, . . quo leges promiſſonem, & quandam rationem fſoe Rrobigas deris inter Deum & homines: abs qua con- ſunt pro- ſideratione Jus Naturale ahſtrahit; Poſitae. quippe cum iſta a peculiari Dei reue- latione proficiſcatur, quam ſola ratio inuenire nequit. G. VI. Illud porro diſcrimen longe 3. Diuers maximuin eſt, quod finis diſciplinae ſitas fais. Iuris Naturalis tantum ambitu buius vitae includatur; (1) adeoque ea ho- A 4 minem §. VI. (1) Verum quidem eſt, revelationem extra omnem dubitationem poſuiſſe, euidentemque omni- no reddidiſſe immortalitatem animae æque ac poe- nas & pracmia alterius cuiuſdam poſt hanc vitae: va- lidiſſimumque ac proprium, quod Theologia Me- ralis ſubdit, incitamentum eſſe ſpem aeternae beati- tudinis, iis omnibus propoſitae, quibus praecepta Euangelii obſeruare cordi fuerit. At non ideo decer ex lure Naturali omnem cauſam impulſiuam, ex con- ſideratione futurae vitae depromtam, excludere. Nam ſaltem hoc ſolo rationis lumine adſequi homo valet, veroſimillimum eſſe, Deum eos in altera vi- ta puniturum, qui violata naturæ lege, in hac Vvita 353 P R A EF4TIO minem formet, prout hanc vitam cum aliis ſociabilem exigere debeat. Aſt Theologia Moralis hominem GChriſtianum informat, cui propoſitum eſſe debet, non hanc ſolum vitam honeſte tranſi- gere; ſed qui fructum pietatis poſt hancce vitam maxime exſpectat; qui- que adeo zoxirsvue ſuum in coelis habet, heic autem viatoris duntaxat aut pere- grini inſtar gerit. Quanquam enim animus hominis non ſolum (2) arden- . t1 vita vindictam humanam & diuinam effugerint: con- trariam vero huic opinionem multo minus eſſe vero- ſimilem. Iam vero omses rectae rationis & pru- dentiae regulae perſuadent, ne quis pro obtinendo breui quopiam ac tranſitorio commodo aut oblecta- tione, ſe in poſſibile aeternae infelicitatis pericu- lum coniiciat. Vt propterea metus poenarum alte- rius cuiuſdam virae percom mode ſandkionen: natura- lis legis ingredi queat. Videantur dicta ad IVS NA- TVRAE ET GENTIVM, Lib. II. Cap. III. §. 21. & ad Eyiſtolam eenſoriam Anonymi in fine ſubiun- (2) Quod poſt verba, non ſolum, non ſequitur, ſed etiam, quod eis reſpondeat, coniicio Auctori quidem in animo fuiſſe, rationem illam hic adiicere, quam nota ſuperiori memini; omiſſis vero typogra- phorum negligentia verbis, quae eandem exhibe- bant, ipſum deinde hoc non animadvertiſſe, aut etiam occaſione id corrigendi caruiſſie; quandoqui- ti cun mine⸗ ente pleros ſaaſie dura⸗ malis men IDUs! elcere tur tantn non tibus Cante me cr 8 Jia tdar Aden — erſlit iubent 6 4un A VCZO R S. 2 umcuin ti cum affectu immortalitati velut im- t. Al mineat, ſuique deſtructionem vehe- iGimm menter aucrſetur; atque inde apud ſedebet, blerosque gentiliaum inoleuerit per- etral. ſuaſio de animae a corpore ſeparatae ri ol duratione, & quod tunc bonis bene, et,i. malis male ſit futurum : eiusmodi ta- rllet, men circa haec perſuaſio, in qua ani- mus hominis plane & firmiter adqui- utpere⸗ mn hin eſcere poſſit, ex ſolo Dei verbo hauri- ae. tur. Inde & Iuris Naturalis ſcita (3) Dagd forum duntaxat humanum adap- — tantur, quod VItra hancce vitam ſeſe eim ar non exten lit; quae ipſa multis in par . tibus praue ad forum diuinum adpli:- Ginh cantur, circa quod Theologiae maxi- oleer me curae eſt. is enet . F. VII. Ex quo & illud fluit, Vt, 4. Diver- datund te em nur quia forum humanum circa externas ſitas ob- ISN tantum hominis actiones occupatur, Il . 21 eihin. ad ea autem, qdac intra bcdus latitant, io luda . . . lienkicel . dem praeter priorem Editionem ceterae, quae eo ſu⸗ ſpoge perſtite prodierunt, omnes ipſo nec praeſente, nec eunib iubente conſectae ſunt. . atile (&3) Vide quae adnotaui ad EeMolam eagcrien u dogi ⸗· Anonymi d. 7. ſq. den ro FRAEFATI0O nec aliquem effectum aut ſignum fo- muie ras producunt, non penetret, adeoque && nec circa eadem ſit ſolicitum; Ius Na- inex turale mnagnam partem circa forman- uiinute das hominis exteriores altiones verſetur. Aloc Aſt Theologiae Morali non ſufficit, cxx- mnn, teriores hominis mores vtcunque ad irkat decus compoſuiſſe; ſed in eo maxime more⸗ laborat, vt animus eiusque motus in- quem terni ad placitum Numinis fingantur: pottun & illas ipſas actiones improbat, quae ger, extrinſecus quidem recte ſe videntur Chricki habere, ab animo tamen impuro pro ueren manant. Quae ratio etiam videtur, quare in diuinis litteris haut ita fre- genui quenter agatur de illis actionibus, quiee prout poenis fori humani ſunt ſancitae, aut yia! circa quas ibidem ius dicitur, quam 10, à de illis, quae, vti Seneca loquitur, Muur⸗ ſunt (1) extra publicas tabulas; vti ne mani- aguib Perſo⸗ §. VII. (1) Quam anguſta innocentia eſt, ad le- unt,: gem bonum eſſe! quanto latius oficiorum patet, quam Vn. iuris regula! quam multa pietas, humanitas, libe- “M ralitas, iuſtitia, fides exigunt, quae omnia extra publicas tabulas ſunt! (id eſt Leges XII. Tabb.) de mnc Ira Lib, II. Cap. XXVII. A VCYOKIV. 11 um o. manifeſte adparet iis, qui praecepta deogdge & virtutes ibidem inculcatas accurate lus. inſpexerint. Etſi, cum & illae ipſae torman. virtutes Chriſtianae animos hominum jetſeun ad ſocialitatem quam maxime diſpo- lct,ar. nant, Theologia quoque Moralis ho- hge d neſtatem vitae ciuilis efficaciſſime pro- maxire moucat. Vti & vice verſa, ſi ali- otusiu-. quem videas, qui turbulentum & im- untm: portunum vitae ciuilis membrum ſe ,que gerat, tuto iudices licet, religionem identt Chriſtianam intra labra tantum ipſi copt. haerere, cor nondum penetraſſe. Fidetur, §. VIII. Atque ex hiſce non ſolum in ſars j e genuini limites, qui Ius Naturale, conſderari ge prout a nobis illud traditur, a Theo- Homo de⸗ ,at logia Morali ſeparant, manifeſte, pu- ber, goauls tuan to, adparent; ſed etiam quod Ius ſapſum. gur Naturale nequaquam dogmatibus ve- ; ſi rae Theologiae repugnet; ſed tantum maoi. a quibusdam eius dogmatibus, quae per ſolam rationem inueſtigari neque- — unt, abſtrahar. 6 Vnde & illud patet, neceſſarium eſſe, eli vt in diſciplina Iuris Naturalis bomo G nunc conſideretur, prout ipſius natura Hibh) & eſt T2 P R A E F A 2710 eſt corrupta, adeoque prout eſt animal, multis prauis cupidinibus ſcatens. Nam etſi nemo hodie tam ſtupidus ſit, quin in ſeipſo inordinatos ac in deuia ten- dentes adfectus deprehendat: tamen nifi diuinae litterae praelucerent, ne- mini iam conſtare poſſet, illam ad- fectuum rebellionem per culpam pri- mi hominis proueniſſe. Et conſe- quenter cum Ius Naturale ad ea non abeat, quo ratio pertingere nequit, in- congruum foret; idem ex natura ho- minis integra velle producere. Prae- ſertim cum & pleraque praecepta ipſius Decalogi, prout verbis negatiuis con- cepta ſunt, naturam hominis corru- pram manifeſte praeſupponant. Sic v. g. primum praeceptum vtique prae- ſunponer videtur hominem ad idolola- triam aut roXαNαττοα credendam pro- cliuem. Si enim ponas hominem inte- gra adhuc natura praeditum, in quo li- quida Dei erat cognitio, & qui ſubinde velut familiari eius conuerſatione frue- batur non video, quomodo tali in men- tem venire Potuerit, aliquod ſibi fingere quod quod Vellet: guoc! non e Depte ſmp Dilige vniter ſenno Ceptun praece goi i⸗ fcian vae cl us l Aie inlani⸗ matiue ctlat, ter tar Nt C firma kupta — AVCTYOKIS. 13 aninh quod loco veri Dei, aut cum eo colere ns Nn vellet: aut credere in eo Numen ineſſe, t, qun quod ipſe finxerat. Igitur huic opus ia tear. non erat verbis negatiuis iniungi, ne tamnn Deosg alienos coleret; ſed ſufficiebat eidem en,w. ſimplex & adfirmatiuum praeceptum: ln à Diliges, bonorabis & coles Deum, quem n ſ. vniuerſi bujus, & tuum quoque Creato- anle rem noſti. Idem circa ſecundum prae- lenton ceptum obtinet. Nam quare negatiuo egniſ. praecepto vetaretur Deum blaſphemare, tun . qui liquido ipſius Maieſtatem & bene- t. ficia intelligebat, & quem nullae pra- ptiipſu⸗ vae cupidines agitabant, cuiusque ani- s mus ſtatu ſibi a Deo adſignato placide cori. adquieſcebat? Quomodo hunc tanta Rie inſania ſubire poterat? Quin hic adſir- e te matiuo tantum praecepto monendus ir erat, vt nomen Dei glorificaret. Ali- mn o. ter tamen dicendum videtur de tertio, min. vt & quarto praecepto: quae cum ad- nel. firmatiua ſint, neque neceſſario cor- ſobhnte ruptam naturam praeſupponant, in ele vtroque ſtatu locum inuenire poſſunt. inner. Sed circa reliqua praecepta, proximum iſngee ſpectantia, res aeque eſt manifeſtiſſima. 14 PRAEF.ATI0O Homini enim, qualis initio a Deo con- ditus erat, ſufficiebat ſimpliciter in- iunxiſſe, vt proximum ſuum diligerer, ad quod & natura procliuis erat: aſt quomodo eidem poterat praecipi, ue occideret, quando nondum mors cade- bat in hominem, quae per peccatum in mundum introiuit?; Verum nunc negatiuo praecepto quam maxime opus eſt, vbi pro dilectione tanta odia inter homines graſſantur, vt etiam ma- gna eorum ſeges detur, qui ex mera in- vidia, aut libidine alterius fortunam inuadendi, alios non innocentes ſo- lum, ſed & amicos & de ipſis hene me- ritos, ſubuerſum ire non dubitent; & quidem, vt horridum & inconſultum turbulenti animi impetum ſub conſci- entiae vocabulo, ſi Diis placet, vendi- tare non erubeſcant. Sic quid opus erit expreſſe adulteria vetare inter eos con- luges, qui tam ardenti & ſincero amo- re ſeſe amplecterentur: aut quid furta vetare intererat, cum nulla adhuc aua- ritia, nulla penuria foret, & nemo quid ſi ſbi ptoprium putaret, quo alteri prodeſſe Progelt erit f.a honc ſbiat terum 2ſpe luca l ſiſ ine, alt ko⸗ utra Vetabak 1c (ame Natuxra int ſondh Ntro Draece ſe U P Ciner dra N AVCTYORYS 15 Deocor prodeſſe poſſet? Aut quid neceſſum citer n. erat falſa teſtimonia interdicere, cum llgeret nondum exiſterent, qui exinde famam erat: Aà ſibi atque gloriam aucuparentur, ſi al- ecipi, terum foeda atque inficeta calumnia ors cale⸗ adſpergere poſſent? Sic vt non inepte . huc adplicaueris illud Taciti: (1) Ve- Uin .* tuſtiſſimi mortalium nulla adhuc mala libi- nallle dine, ſine probro, ſcelere, eoque ſine poena Vta 5dda Alt coërecitionibus agebant: & vbi nihil tamm. contra morem cuperent, nibil per metum merib⸗ vetabantur. fortuum §. IX. Atquehaec ipſa drobe intel- as Ius x. unre b. lecta viam pandere poſſunt ad amouen. vetſum fue- eehl⸗ dam eam dubitationem: num igitut lex rit in ſtatu lebtz naturalis diuerſa fuerit in ſtatu naturae integrita- rlaltun integrae, an vero eadem? Vbi paucis re- b conlo⸗ ſponderi poteſt, ſumma legis capita in * vtroque ſtatu eſſe eadem; ſed multa eit Praecepta particularia propter diuerſi- “ tatem conditionis humanae variare; wo⸗ ſeu potius eandem ſummam legis per im diuerſa, non tamen contraria, praece- Pl pta ſeſe explicare, prout diuerſo ſeſe , neno modo 00 Aei §. VIII. (1) Annal. Lib. III. Cap. XXVI. num, 1. 2. proll⸗ 1r6 PRAETFATIO modo habuit homo, cui illa lex obſer- vanda. 4 Summam legis Saluator noſter ad duo capita redegit: dilige Deum, C di- lige proximum. Ad hæc capita referri poteſt vniuerſa lex naturalis, tam in in- tegro, quam in corrupto ſtatu homi- num; mii quod in ſtatu integro nullum aut modicum videatur diſcrimen fu- iſſe inter Ius Naturale & Theologiam Moralem. Nam & ſocialitas, quam nos pro fundamento Iuri Naturali ſub- ſtrauimus, commode in dilectionem proximi reſolui poteſt. Sed quando ad praecepta particularia deſcenditur, ſane diſcrimen non leue emergit, tam circa praecepta adfirmatiua, quam ne- atiua. ð Et quidem ad adfirmatiua praecepta quod attinet, eorum non pauca iam in iſthoc ſtatu dantur, quibus in primaeuo ſtatu locus non fuiſſe videtur; idque partim quia illa praeſupponunt tale in- ſtitutum, quod an in feliciſſimam ho- minum conditionem cadat, non con- ſtat; partim quia ſine miſeria & morte, quas — quae Luntur Datural ociti TI aut imn 0 pond ſi erſtit, li hun an lus fue Nudeſ nonhe nonfun D taturn Maeſop Thrali i lepire Ulhene haec Miern Obnox engne ilbet inter Peccar —— Xoblel . hſtet 2 4, Gd. teteti minin⸗ 1 hom- Dollum nen ll. Nogaan ,quam tuiſ⸗ Ckionen Ovun enitor, it, taln gamne⸗ leceptu jaln n mmneo. nale in⸗ umbo⸗ on con⸗ AVTOORS. 17 quae ab illo ſtatu exulabat, non intelli- guntur. V. g. iam inter praecepta legis naturalis eſt, ne quis alterum in emtione venditione decipiat; ne falſa vlna, menſu- rua aut pondere vtatur; vt pecuniam credi- tam conuento tempore reſtituat. Aſt illud nondum ad liquidum eſt perductum, an, ſi peccati expers genus humanum perſtitiſſet, eiusmodi commercia, qua- lia nunc agitantur, exercenda fuerint, & an aliquis vſus pecuniae tunc futu- rus fuerit. Sic ſi tales ciuitates, quales nunc ſunt, in ſtatu innocentiae locum non habuerunt, locus quoque ibidem non fuit praeceptis, quae id genus ciui- tatum, iisque contentum imperium praeſupponunt. Iam quoque Iure Na- turali iubemar, ſuccurrere egenis, ſub- uenire iniqua calamitate oppreſſis, curam babere viduarum orphanorumque: atqui haec fruſtra praecipiuntur iis, qui miſeriae, egeſtati, mortique non ſunt obnoxii. Ad condonandas iniurias, pa- cemque conciliandam pronos eſſe nos iam iubet lex naturalis: quae fruſtranea eſt inter eos, quiin leges ſocialitatis non peccant. B Arque 18 P RAFEFATIO Atque id ipſum manifeſte quoque perſpicitur in praeceptis negatiuis, addl ius iam naturale, non poſitiuum, ſpe- dantibus. Etſi enim quoduis prae- ceptum adfirmatiuum virtualiter con- tineat interdictum omnis oppoſiti: v. g. qui iubetur diligere proximum, eo ipſo vetatur inferre illi omnia, quae dile- GQioni repugnant: tamen vt expreſſis praeceptis negatiuis illa ſanciantur, ſu- erfluum videtur, vbi nullae prauae cu- pidines ad talia patranda propellunt. Ad quod illuſtrandum accommodari () Dio. poteſt, quod Solon (a) parricidarum Iit: recze poenam lege publica ſancire noluit, 59. Kan. quod tantum ſcelus in aliquem filium Amſiel, cadere non arbitraretur. Cui ſimile eſt, quod Franc. Lopez. de Gomara, Hiſt. Gen. Ind. Occident. cap. 207. refert de populis Nicaraguae: apud illos nullam fuiſſe ſtatutam poenam in eum, qui Re- gulum (Cacique ipſi vocant) occidiſſet; quod nullus, aiebant, ſit ſubditus, qui excogitare aut patrare tam dirum faci- nus velit. Vereor ne putidum videatur, iſthaec tam tam 4 humn t. miſſi le. Vn & ma⸗ Ater tios libe maoffi Eiere ria. Pri Kudu, traſar acrri dum 1 de libre honene Cetur, dis Chimar bedit, Canere gatur. lx longe: ſanis ——— guoque iuig, 4 d, le⸗ hree er Col⸗ lti: vg coi⸗ ze gle⸗ vpreli tur, l Aunecl⸗ opelun. —. cicdaum polt, Kliu i ümite 1o, 1 etett : pullam goihe⸗ u l U lacl⸗ iſlne⸗ Am VCTORF. 19 tam aperta pluribus inculcare. Adtiro- num tamen captum hoc exempli ad- dam. Sunt alicuius informationi com- miſſi duo pueri, ſed diſpari plane indo- le. Vnus modeſtus eſt verecundusque, & magno litterarum amore flagrans: alter diſſolutus, petulans, foedas po- tius libidines, quam libros amans. Sum- ma officii vtrique eadem, litteras ad- diſcere: ſed peculiaria praecepta diſpa- ria. Priori enim ſufficit iniunxiſſe, quae ſtudia, quo tempore, quaue ratione tractare debeat, alteri praeter haec acerrima ſub comminatione Vetan- dum, ne circumcurſitet, ne alea ludat, ne libros vendat, ne in exercitiis com- ponendis aliena vitula aret, ne pergrae- cCetur, ne ſcorta conſectetur. Eadem ſi quis prioris indolis puero operoſe de- clamare inſtituat, hic èνι ipſum iu- bebit, & cuiuis potius quam ſibi iſta canere, qui talium nulla cupidine tan- gatur. Ex quo manifeſtum arbitror eſſe, longe aliam fore Iuris Naturalis ſi quis ſtatum hominis integru 2 faciem, m velit prae- 20 PRAEFATIO 4AVCTYORIS. praeſupponere: ſimulque cum tam li- quido limites huius diſciplinae quihie a Theologia Morali ſeiungitur, deſig- nati ſint, non deteriore hancce diſci- plinam conditione futuram, quam lIu- risprudentiam ciuilem, Medicinam 3 Scientiam naturalem „ aut Matheſin; in quas ſi aliquis æαννατι½ irrumpere au- deat, ſine populi ſuffragiis cenſuram ñſbi vindicans, non dubitant ipſi occi- (a) Plu. zar. de adu- 18:. & aevi- TE adgredienti: quaeſo, aiebat, tace, ne ci diſeri· pueri, qui melidem terunt, te irrideant, waine. Alii hoc loqui orſum de rebus, quas on didi- melius ciſti. Sed cum bonis quidem corda- Zeuxi ad- tisque viris facile nobis conueniet: ma- tribuunt. Vid. delia- leuolos autem ineruditosque obtreca- ni V. H. tores ſatius fuerit inuidiae ſuae excruci- Lib. II. andos commendare: ſiquidem vtique Cap. II. vt Aethiops cutem non mutet. nere, quod quondam Apelles Megabyzo (2) de arte pictoria neſcio quid diſſere- conſtat, aeternaque poſitum lege eſt, (EN necellan bus hie zlun ondet 7 MNI ee . iE A A A A A . , delg. te ciir. D E e OFFICIO HOMINIS pere aul. Secundum i LEGEM NATVKALEM. iaenr — t Liber Primus. Aolar. CAPVT JlJ. eHE DE ACTIONIBVS HVMANIS IN iGm, GENERE, EARVMQVE PRINCIPIIS n . ET IMPVTATIONE. conck . L iet: ima⸗ §. I. Ptketr Eficium nobis heic vocatur (1) altio Quid heic cxerc⸗ bominis, pro ratione obligationis ad intelligatur i praeſeriptum legum recte attempe- per offcii H rata. Ad quod intelligendum „vocahbulum. lege h necefſſarium eſt praemittere, tum de na- n B 3 tura 8§. I. (1.) Veteres Stoici actiones humanas, de qui- brus hic agitur, etiam vocabulo Graeco, Kρεπαον & Latino, officium, exprimere ſolebant, quibus re- ſoondet vox Gallica, deuoir. Vtrumque iſtorum . vocabulorum cenueniens quiddam denotabat, hor L ei 22 DE OFFI CIO HOMINIS — — tura actionis humanae, tum de legibus in vniuer- M. ntrib ſum. (WVte int. Quid 4 §. II. Per humanam actionem intelligimus . cti* bu non quemuis (1) motum, a facultatibus ho- Elll mana, . (4) Vid. I. minis procedentem; ſed illum duntaxat, (4) won old N. & G. qui prouenit ac dirigitur ab iis facultatibus, cccun lib. I. cap. quas humano generi prae brutis Creator O. conlert V. F. I. 2. M. at- tionest. J —— uid 20 eſt id, quod conuenit (i. e. decet) facere, aut non mouere, facere. Et conuenientia ſccundum iſtos Philoſophos unque conſiſtit in hoc, ur rationi conſentanee agamus. Ita entcr euim Offcium deſiniebant, ut tradit ClC “: Qud 5 autem ratione actum ſit, id OFFICIV M adpellamuds. Aaiand De fin. bon. & mal. l. 3. c. 17. Videatur etiam DIO- dicare. GENES LAERT. Lib. VII. S. 107. Verum hacc de- ſele ſe finitio nimis generalis & vaga eſt. Poſſumus enim vent; contra rationem agere, nec tamen propterea facere, quod moraliter malum ſit. Nam quicunque certo homini propoſito fine, media non adhibet neceſſaria, quæz Eemnpet eo ducant, maniteſte in rationis leges impingit: in- nni: 0 terim ſi nulla adeſt obligatio, quæ ipſum cogat finem Juedan iſtum neceſſario proeurare, proprie dicendo hand; peccat, nihil inhoneſtum & turpe committit, ne— ꝗquod eum poenae ſiue animaduerſioni cnidam obno- — xium reddat. 5 eum o F. II. (1) Excludit heic Auctor non ſolum opera- ⸗ tiones facultatum pure corporearum, atque abſolute ik neceſſariarum; quales ſunt concoctio ciborum in ven- a, 4 rrirculo, circulatio ſanguinis, ſpirituum animalium 2) 1 motus &c. ſed etiam operationes earum facultatum, Ini pro quae, etiamſi vnice ad mentem referantur, vel ad ue inte mentem & corpus ſimul, nihilominus neceſſario fonm- agunt: vti ſunt intellectus purus, facultas ſentiendi, ecitl imaginatio, memoria, Excludit quoque cos facul- ingon tatum 67 7 4 8 — n vniuer⸗ elligimns tibisho⸗ alat, ( ultatibus, 1eatol 0, N1,n⸗ — e, 1n e hilolopho⸗ inas I 0: Ol epelum⸗ tiam D. umn bue te Gomz erin telen ſucle, ungue celio luin, r wjingtn⸗ cgitſirn ento htil . nittt , Anmob Numhe. te cblofue n in . ſiclleatum⸗ , Nel ET CIVIS LIB. I. CAP. I. 23 M. attribuit; nempe, (2) qui velut praelu- cente intelleätu, ac auecernente voluntate ſuſcipi- tur. §. III. Datum quippe eſt homini, (4) vt De iatelle- non ſolum varias res, quae in hoc uniuerſo ctn⸗ . vo- occurrunt, poſſit cognoſcere, eas inter ſe Reurare, ceu priacipiis conferre, & harum occaſione nouas ſibi no- ſummis a- tiones formare; ſed vt etiam poſſit proſpicere, dionum quid acturus ſit, ac ad id exequendum ſeſe hamana- mouere, idemque ad certam normam, cer- fum. tumque finem conformare, & quid inde pro- ENLN & uenturum ſit, colligere; quin & quae per- cap. I. §. 2. a2fa iam ſunt, an ad regulam congruant, iu & cap. III. dicare. Sed nec omnes hominis facultates §. 1. ſeſe perpetue, aut modo vniformi mo- vent; verum aliquae iſtarum intrinſeco hominis impulſu excitantur, excitatzeque temperantur & diriguntur. Denique nec in omnia obiecdta promiſcue homo fertur: ſed quaedam adpetit, quaedam auerſatur. Saepe B 4 quo- tatum noſtrarum motus, qui licet vt plurimum a nobis dependeant, excitantur tamen interdum nobis haud participantibus; quale quid cernitur in ſomnam.- bulis, deliris ac phreneticis. (2) Intelliguntur hic non ſolum motus exteriores, qui producunt actiones ſeaſibiles, ſed etiam motus pure intervi: quamuis vſitatius conſideratio poſte- riotum pertineat potius ad doct inam morum, in ſen- ſu ſpeciali accepram, & diſtinctam a Iure Natura, in quo præſens liber occupatur. Vid. Autoris præfa- tio §. 7. & annotata ad Cenſuram 4A T". g. 7. Intelle us naturaliter rectus eſt in rebus moralibus. (a) Vid. ad hunc & quatuor ſequentes Paragra phos I. N. & G. lib. I. cap. III. 24 DE OFFICIO HOMINIS quoque, licet obiectum agendi adſit, mo- tum ſuſpendit; & pluribus obiectis praeſenti- bus vnum eligit, caetera reſpuit. §. IV. Circa facultatem (A) ergo compre- hendendi & (1) diudicandi res, quae intel- lectus vocabulo venit, id ante omnia pro cer- to habendum eſt: (2) cuilibet homini ma- tura aetate & memte integra tantum ſupereſſe naturalis velut luminis, vt adhibita cultura ac debita meditatione, poſſit recte compre- hendere ſaltem generalia illa praecepta & principia, quae ad vitam hancce honeſte & tranquille exigendam faciunt; ſimulque in- dicare, iſta vtique indoli humanae congruere. Hoc §. IV. (1Y) Confundit heic Auctor actus vtriusque facultatis. Etenim adquiefſcentia illa mentis in con- venientia, & conſenſu, quam fſibi inter duas aut plures ideas videtur deprchendere, reuera eſt actus voluntatis: iam vero in hoc conſiſtie, proprie lo- quendo, iudicium. Haec recentiorum Philoſopho- rum obſeruatio non ſolum facit ad proprierates & actus facultatum noſtrarum melius diſcernendas: ſed etiam, ſi bene animum aduertas, ad conſtituendum ſolidius imputationis actionum humanarum funda- mentum, ac dignoſcendam liquidius erreris aut ignorantiae vincibilis indolem, non parum conkfert. Vide infra §. IX. not. I. & dicta ad IL. N. & G. lib. I. cap. III. §. z. not. I. Editionis nouae. (2) Hoc manitfeſte adparet exemplo Gentilium: & diſertis verbis illud comprobant ſacrae litterae. lta enim Apoſtolus: Cum gentes, quae legem (ſcripram aut reuelatam, qualis eſt Moſis) non habent, NA- 7VRA; hole ſttvie Vltes . quo⸗ ſorm — 1VXR ſuntl ſau Gi etis ro cum tut; wali elien Pien ctiſl o lun Wi teſ⸗ guoe cum ur, aat e 16 u⸗ 15 Praelent⸗ go commpte⸗ quze iite. niapto eer ornini me⸗ n ſüperelt Pita cultua ge cinle⸗ receſi e bopelte & wnlgte t⸗ ecgluelt⸗ Boe nettide nentis in AA tet nas d lera elt an. . roſte lr . toynitttetl onſtnengn nirunmfobr P etonis 1 tum H W I6 , Gmide ie litterne⸗ 2 m (ſeiaemn adene, N4 NAO ettenlis: 6 ET CIVIS LI B 1. CAP. I. 2 § Hoc enim niſi ſaltem intra ſphaeram fori hu- mani admitatur, quibusuis ſuis deli ctis ho- mines ignorantiam inincibilem obtendere poſſent; cum nemo in foro humano argui poſ- ſit violaſſe regulam, quam capere ſupra ipfius vires eſt. §. V. Intellectus hominis, quando de eo, Quid ſie conſcientia reldta & probabilis. quod agendum vel omittendum eſt, recte in- formatus fuerit, (1) & quidem ita, vt ſen- 5 tentiae —— TVRALIIER ea, quae legis ſunt, faciunt, ipſi ſibi ſunt lex; qui oſt endunt opus legés ſcriptum in cerdibus lIuis, teſtimonium readente illis conſcientia ipſorum, & inter ſe inuicem cogitationibus accuſantibus, aus etiam defendentibus, (i. e. quod cum male egerinr, proptia ipſos damnet conſcientia, atque e contrario, cum bene egerint, internam inde laetitiam experian- tur; ex quo intelligitur, illos vtique ideas boni & mali habere.) Epiſt. ad Rom. cap. 1I. 14. ſeqg. Conf. etiam Apoleg. Auctoris S. 21. Quodſi gentilium ſa- pientiſſimi perſpicaciſſimique, in varios ertotes craſſiores interdum, quoad argumentum motum doctrinam concernens, inciderunt, ex hoc id ſo= lummodo probatur, quod homines ratione ſua ab- uti, & attentione neceſſaria deſtitui poſſint. §. V. (1) Debuiſſet Auctor definitionem tradere conſcientiae. Non leuis hic eſt defectus. Ad quem reſarciendum dico, quod conſcientia ſit indieium, quod quilibet gerit de propriis actionibus, comparatis cum ideis, quas tenet de certa norma, quas lex dici- tur, itiæ vs intra ſemetipſum colligat, illas cum his aut conuenire, aut non conuenire. Dixi, comparz tis cum ideis, quas de lege tenet, non vero cunm: ipſa lege: 26 DE OFFICIO HOMINIS tentiae ſuae certas & indubias rationes norit reddere, lege: quoniam lex actionum noſtrarum norma eſſe nequit, niſi in quantum cogaoſcitur. Ex quo ta- mea propterea non ſequitur, licere vnicuique ad peragendum aliquid ſefe determinare, ſtatim arque illud lege permiſſum eſſe exiſtimat, aut praeceptum, quacunque id ſibi ratione in animum induxerit. Sed ecce duas regulas facillin as, quas vel ſimplicior quisque in quolibet peculiari neg otio ſequi poteſt ac debet: I. Antequam ad ſequendos cenſcientiae motus ſe quis determinet, ſedulo exploret, an ea perſyica: cia iisque ſubſidiis inſtructus ſit, quae expoſcit prae: ſentis cauſas diiudicatio. Haec enim ſi deſist, (at hoc ipſum ſenſus communis quemlibet vltro docue- rit) citra inexeuſabilem, periculoſiſſimamque teme- ritatem nihil decidi, multoque minus ſuſcipi poterit. Quod dictum ror hominibus velim, qui circa con- trouerſias Religionis, aut diffhiciliora problemata Moralia vel Politica, aut intricatiofes lires &c. has vel i llas amplecti partes ſuſtinent. II. Etſi in vni- uerſum quidem perſpicacia ac ſubſidia ad praeſentis cauſae diiudicatienem neceſſaria ſuppetant; diſpicien: dum tamen torro eſt, an iis quis reuera vſus fuerit, ita vt confidenter & ſine prolixiori examine id, quod ſuggerit conſcientia, aggredi poſſit. Sic e. g. in mer- catura, aliisue ciuilis vitae negotiis, ſexcentis tran- quillo animo ſolet indulgeri technis ac fraudibus, quarum vltto ſe proderet turpitudo, ſi liquidiſſima alias in vnige ſum cognita pgrincipia tantiſper ad ani- mum revocatentur Sic qui inſectando religionis no- mine innocentes & pracconio dignos homines, inſer- vire religioni, & promouere ſibi diuinam videntur gloriam, non aliam ob cauſam, quam quod bona ſi de ductum ſequuntur conſcientiae, ſi ſerio id cogi- tarent, lelgen Hed v 1gend Per dem zurſe tame magi abili — turent mie büsp Gtor iſtet. maxi eme is r⸗ cum! tt badil ſant, mon reer tent via , expe hi, ſe wide tor Eiu — nes nortt kedgere, — noria ele ExX quo 1i dievique 1 kuim arge taeceptum, Uretit. Nl (elirol Ui voret 40 gtigt ilttk ℳ er eies Meit rie geſiat . 1 lero doae⸗ mnqae lene⸗ leiige idrca c. yroblemti , A, lus in Wi⸗ pugeriit ſpieien⸗ fuent, r 1, 4 9. io e . centistrin⸗ frimdibus) igilſſnn ſerif l. ſgionno⸗ inen inler⸗ igentut od bona ioid cozr⸗ talenl, ET CIVIS LIB. I. CAP. I. 27 reddere, ſolet vocari (2) conſcientia recta. Sed vbi quis veram quidem ſententiam circa agenda vel omittenda fouet, quam tamen ipſe per rationes demenſtrare nequeat, ſed ean- dem ex vitae ciuilis tenore, ex aſluetudine, aut ſuperiarum auctoritate hauſerit; neque tamen ipſi ſuppetat ratio, quae contrarium magis perſuadeat, ſolet vocari conſcientia pro- babilis. Qua maxima pars mortalium regitur: . quippe tarent, nullo negotio perſpicerent, nihil aduerſum magis verae pietati, humanitati, legibusque indu- biis plane iuſtitiae, ſeſe committere poſſe. (2) Prout hanc conſcientiae ſpeciem deſficit Au-= Gor, vocanda melius conſcientia demonſtratiua fu- iſſet: quippe cum rectitado conſcientiae, ſecundum maxime naturalem vocis ſenſum, ſimplicem eius- dem conuesientiam cum lege inuoluat, & conſcien- tia probabilis itidem, ſecundum Auétorem, per ſe cum lege congruat. In quo nihilominus falſa niti⸗ tur hypotheſi: etenim cum quis nudis inaititur pro- babilitatibus, praeſettim aeque leuibas atque illae ſunt, queis in rebus moralibus adquieſcere maxima mortalium pars ſueuit; quemadmodum non aifi fe- re ex accidenti fit, vt ad veram quis delabatur ſen- tentiam; ita falli eum ſaepius, quam recta incedere via, naturae conſentaneum eſt. Sed reſtatur etiam experientia, praeter communia & pauciora princi- pia, vulgus hominum innumeris imbutum eſſe fal- ſis principiis, veris numero longe ſuperioribus. Vide de cetero notam ſequentem, qua accura- tior variarum conſcientiae ſpecierum definitio tra- ditur. * 28 DE OFFICIO HOMINIS 1 . . —. quippe cum paucis rerum cegnoſcere cauſas conceſſum ſit (3). De conſci. §S. VI. Solet tamen quibusdam non raro entia dubia. euenire circa caſus potiſſimum ſingulares, vt ex vtraque parte ſefe offerant rationes, nec illi ita polleant iudicio, vt vtrae praepon- derent, liquido diſcernere queant. (1¹) Id quod — —. (3) Quandoquidem diuiſiones conſcientiae, quas heic habet Aukor, imperfectae ſatis ſunt, parum- que accuratae, & nihilominus haec materia maximi eſt momenti; tradere hic ſtudebo generalem diui- ſionem, iis non ſolum, quas inſtituit Auctor, ſed & quas in primis duabus editionibus notarum mea- rum ad Opus maius de ſure Naturae & Gentium Lib. I. Cau. III. S. 5. is ſe propoſueram, pleniorem exactioremque. . ergo diſtinpguendum exiſtimo iater iudicium mentis, quod fert ante actionem, & quod fert poſt actionem. Id quod ſatis commode conſci- entia antecedens & conſcientia ſubſequens appellatur. Interdum non nifſi poſterius ſe prodit iudicium; quando, quod vſu venire ſaepius ſolet, ad actio- nem aliquam ſine praeuio examine, aut ſaltem co- gitatione, futurane ſit bona, an mala, acceditur. Quando vero ratione vnius eiusdemque actionis am- bo producta ſunt iudicia, haec aliquando inuicem conformia deprehenduntur; id quod accidit, cum contra proprias quis notitias egit; quippe tunc ve- hementius is poſt patratam a ctionem ſe inculpat: paucis exiſtentibus, qui aut tam breui tempore id perſpicaciae conſequantur, vt quod rurpe cenſuerant ante, id iam legitimum eſſe ſibi perſuadeant, aut qui tam cito ſententiam ſuam circa factum reuera diuerſa legi aduerſum reuocent, Nonnunquam tamen etiam ocz hrecen lil, enta. d ag peccr it. iun⸗ ale Kan, legner ghisſe dendbe Vin Anim e Gemu git be lngul lpici moi⸗ Quert aelt, bis tlone Aco Le cca lia e babin guae glice ſen fobe IJð Er CIVIS LIB. 1. CAT. J. 29 —nↄ —.— te cala quod vocari ſueuit conſcientia dubia. De qua haec eſt regula: quamdiu in ancipiti haeret iudi- cium, bonum quid ſit, an malum, actio erit ſuſpen- WS denla. Nam nondum dileuſſa dubitatione es, e ad agendum ſeſe determinare, propoſitum rrn pPeccandi, aut ſaltem neglectum legis inuol- gool ð §. VII. diuerſa ſunt illa iudicia; id quod euenit, velcum ci- * taked „ rra plenam & integram deliberationem, ſiue ex ad- , W ſectu, ſiue ex praecipitantia, adeoque indole ac con- rei ſequentiis actionis non rite perſpectis, ad eandem en quis ſeſe determinauit: vel cum, plena licet adhibita chot i deliberatione, pracuio tamen examine admodum le- Aon ne⸗ vi quis ſe determinauit. Viuidius enim multo ferit Go animum idea peracti negotii, quam adhuc peragendi, Perinnn & ſic poſt factum ſuccedente meditatione, examen ſtwine. demum aut inchoatur, aut perficitur. II. Non attin- n, goe git heic Auctor iudicium actionem ſubſequens? ſed val anſ 1 ſingulae eius diuiſiones ſolum antecedens iudicium afeſunn freſpiciunt. Mea itaque ſententia, diuerſi actus aut iulicluni mogdificationes anticipati huius iudicii, pro ratione 4, da qiuerſorum ſtatuum ,‚in quibus tunc mens conſtitu- llenco⸗ ta eſt, hi ſunt. Conſcientia eſt vel deciſiua, vel dn- H urlill. bia, pro gradu perſuaſionis, quem quis attigit, Ta- cioni en tione actionis parrandac qualitatis. Quando deciſiue 4o intiten— &SS„⸗confidenter quis pronuntiat, hoc vel illud cum le. cGit, cun ge congruere, vel eidem aduerſari, tunc conſcien- e tme zia eſt deciſiua: quae rurſus in demenſtratiuam & pre- ſ iulhe. babilem debet diuidi. Conſcientia demonſtratiua eſt, enpole quae nititur rarionibus demonfitratiuis, quantum erletnt quidem rerum moralium indoles patitur: adeoque leant, aut ſemper recta, aut conformis legi eſt. Conſciertig uim nuen probabilis vero eſt, quae nititur tantum rationibus en et . verke ier/ 30 DE OFFICIO HOMIXNIS. De errore §. VII. Saepe etiam intellectus hominis Ci vincibiti & pro vero falſum adprehendit; & tunc in errore glig ad innincibili. verſari dicitur. aaete Qui lis au veriſimilibus: adeoque auti recta eſt, aut erronea; — prout opinio illa in ſe ipſa cum lege aut conuenire, aut —— non conuenire deprehendirur. Quando quis contra ntenaa conſcientiae deciſiuae motus agit; ſi quis ſe citra vl- uen/ lam repugnantiam haeſitationemque derermioat, uie, tunc eſt conſcientia mala; quae ingentem arguit ho- (ſueh minis malitiam, tametfi forte lapſus quis fuerit iu- uelt, dicio: quale quid in eiusmodi rebus euenire poteſt, 0b taid de quibus non niſi ex veriſimilibus rationibus firmiter egliv perſuaſi ſumus: ſin vero impetu iucundi alicuius ad- bigne 4 fectus, vel metu grauis mali quis ſubactus eſt, tunc ccnum peccatum eſt imbecillitatis vel infirmitatis. Quod ſi Utheie vice verſa quis motibus conſcientiae deciſiuae obtem- ge ton perat, ſi lubenti nec dubio animo ſe determinat, tunc ſaluan eſt conſcientia bona; etiamſi forte erretur, ceu adpa- ſeuhul. ret exemplo Pauli, Actor Cap. XXIII, I. ſi quis eunm hau vero cum quadam renitentia agit, atque ita vt abſti- Emcik nere mallet negotio, tunc, quamuis actio in ſe bo leter a na ſit, talis nihilominus propter accedentem minus tncita congruam diſpoſitionem non reputatur. III. Fun- niln damenta conſcientiae probabilis, vere talis, ſunt au- ümet &toritas & exemplum, ſubnixa confuſo quodam iudi- inſtiror cio de conuenientia naturali in rebus, quae mate- ii riam officiis ſubminiſtrant; nee non aliquando ra- tionibus vulgaribus, quae ex natura rerum deprom- . G tae videntur. Cum autem ſingula haecce fundamen- etion ta non ita ſolida ſunt, vt locus ſit abſolute illis ad- iſeis quieſcendi, non aliter illi, contenti debemus eſſe, quam Nool cum ſecus facere haud poſſumus; & qui tali reguntur Elh conſeientia , his omni ſtudio contendendum, ut gradus cil, veriſimilitudinis opinionum ſuarnm magis mwagis que unan inten- 8 howinga c in ee E — ut eryentt onbepirc,n gizconnt 8ſe cilad⸗ Gekermmiont, haguit ho⸗ s fuerit in⸗ ie poelt, ibufnmitet aliclinr tus elt, nt 6. li ut Oblell⸗ Tinzhllu. , cell 4le 11. 1 glß ien vrabitl⸗ inſe bo temn winn IUII, ur. is, ſta wmilli gue nte⸗ Gando mn Geprom⸗ unctme⸗ e Msa⸗ 6guin Nirezunik 1, u S jyten. ET CIVIS LIB. 1. CAP. I. 31 —— ui error vincibilis ſolet adpellari, quando quis adhibita attentione & diligentia debita cauere poterat, ne in eum incideret; inuinci- bilis autem, quando quis etiam adhibita omni V . diligen- intendatur, itſique ad conſcientiam demonſtratiuam, quam proxime poteſt, pertingant, IV. Conſcientia dubia, quam deciſiuae oppoſui, eſt vel irreſoluta, (ſiue haeſitans) vel ſcrupoloſa. Conſcientia irreſo- luta eſt, quando vtra pars amplectenda ſit neſcimus, ob rationes vtrinque ſeſe offerentes ſi non perfecte aequi valoris, tamen ad minimum tales, vt neutro- bique quicquam ita validum deprehendamus, cui certum firmumque iudicium valeamus ſuperſtruere. Et heic locum habet regula, quam tradit Auctor 5 6. de conſcientia dubia, quae illa ipſa eſt, quam irre- ſolutam voco, ad diſtinétionem eius a conſcientia ſcrupuloſa, cuius ipſe non meminit., Scrupuleſæ au- tem haec conſcientis leuiſſimis aut inanibus quibus- dam difficultatibus animo ſubortis gignitur, ut in- terea ab altera parte nulla praegnans adpareat dubi- tandi ratio. Cum vero ſerupulus vt plutimum non niſi a falſa aliqua conſcientiae teneritudine, aut etiam craſſa ſuperſtitione oriatur, eo liberati mox, inſtituto rei ſerio examine, haud ita difficile fue- tit. §. VI. (7) Dom. CARMICHAEL, Profeſſor Phi- loſ. Glaſguenſis, qui poſt priorem Verſionis mene editionem, euulgauit Edinburgi Autorem cum No- tis ſuis, dicit hic exceptionem eſſe faciendam a regula propoſita, qualem iam GROTIVS poſuerit de I. B. & P. lib. II. cap. XXIII. & 2. n. 3. & quac concernat caſus, quibus quis neceſſitate compellitur ad rerum duarum unam vel alteram faciendam, cum tamen de 9 2 DE OFFICIO HOMINIS. — diligentia, quam vitae communis ratio ſert, Maine iſtum euitare non poterat. Qualis error ta- ufuel men ſaltem inter eos, queis rationis lumen excolere, & vitam ad honeſtatem componere — cordi et, non circa communia viuendi prae- ukloct cepta, (1) ſed duntaxat circa ſingularia ne- uunp gotia (qucde illa, In . mmotas c de vtroque ſeorſum ſumto, an hoc ſit rectum, ex onpate aequo dubitetur; ita vt, ſecundum eum, aliquando mnore i minus ab re vtrumuis fiat, quam vtrumque omitta- unpet! tur: tunc igitur minus nericuloſum eſſe eligen dum. ndent Optaſſem adhibitum eſſe a Viro erudito exemplum, nobbn ex quo mens eius facilius intelligeretur. In omni- Date ſ bus enim, quae mente poſſum concipere, videtur proins mihi ipſa agendi neceſſitas, qua conſtringimur, co- ue dec mitata efſe ratione aliqua, quae dubirationem tollat, lotand adeoque hic minime veram exceptionem faciat. Fin- Bonni gamus principem legitimum alterius duorum, quee Gecigt a ſubditorum aliquo exigit, arbitrium ipfſi relinquere, gi . cum tamen vtrumque ita comparatum ſit, vt de vno 8in aeque ac altero, an rcctum ſit, dubiter. Verum chen quidem eſt, ſubditum in hoc caſu debere eligete Wuidn illud, in quo minus periculoſus error videatur: ſed quidni porius tunc vtrumque omittat? Obſtat hic Smme manifeſta obligatio, qua ad paresdum fupetioribus h der ſuis compellitur. Non eſt itaque ſolutus ab hac ob- zoſu ligatione per nudam dubitationem; & fi ſuperior, n⸗ praeſciſla electione & arbitrio, abſolute iuſſerit duo moii rum alterum fieri, quod decebat omittere, ſi libe- di ram ipſi facultatem permiſiſſet, parendum ex aequo ſlennt crit. Vidcantur diéta a me ad GROTIVM c. IJ. Aube cap. XKXVI. g. 4. not. I2, 16, 19. &c. a⸗ 1) §. VII. (1) videtur heic Auctor errorem inuinci- Tles bilem teſtringere ad meras res facti: verum & ratione ſabld uuauauaaris 15 — Sratio ſe, is ertor iu⸗ onislowmen compoee. uendiptr⸗ gulati le⸗ ore mrrer t reckumn er n, dignnt⸗ Ngue Ohli- e cligeninn, Geinylun, r. Inoch ere, Nlel inpinnn e fionemtoln nhin. N. uor U, ⸗ teliaglet⸗ 1, de et, Verun bele elige⸗ Videntur:i iſei ſupetioribiß 4 luech lihela eiuletd⸗ er, Ilre gum ex leglo Iliklo nnen nums manüor⸗ mé, ir ET CIVIS LIB. I. CA P. I. 33 ges iuris locum habet quoad res certas, & reſpectu cer- tarum perſonarum, ad minimum certis temporibus. Equidem generaliſſima Naruralis Iuris effara, vt & illa, quae ex iis per Immediatas, aut non adeo re- motas concluſiones manifeſte fluunt, reuera ita ſunt comparata, vt homo rationis compos circa talia in errore inuincibili verſari nequeat, ſaltem inter pa- rumper moratas gentes: quod ſi enim forte reperiun- tur gentes fetae & barbarae, quae educationis vitio ita obbrutuere, vt manifeſta eiusmodi principia fſor- mare ſibi, aut intelligere non valeant; hae certe propius ad bruta, quam ad homine: accedunt, Deo- que decet permittere, in quanam claſſe veniant col- locandae. Verum quod attinet ad quaeſtiones, quae non niſi longa ratiocinationum & concluſionum ſerie decidi poſſunt, iis, qui arte ratiocinandi non pollent. quique ſibi habitum plures eodem tempore abſtra- ctas ideas, carumque inter ſe nexus conſiderandi., principiumque aliquod ad cunctas concluſiones ſuas perducendi non compararunt; iis, inquam „ cum de talibus quaeſtionibus iudicate pertendunt, vix errorem inuincibilem licet effugere; & ſi qua verum inueniunt, id tamen non niſi caſu accidit. Tales ve- ro ſunt homines innumeri, qui educatione deſtituti, cito nimis eiusmodi vitae conditionem amplexi ſunt, quae prohibet, quominus aaimum cum fructu valeant excolere, carentes ceteroquin ecrum ope, a quibus iis nortitiis rite imbuanrur, quae ipſorum quidem captum non ſuperant, ſed ad quas tamen pPercipiendas manuductione & magiſtro opus habent. Tales etiam ſunt, qui praediti alioquin doribus & ſubſidiis neceſſariis, quorum ope vel ſubtiliſimas quae- gotia incidere ſueuit. Nam & naturalis iu- ris praecepta generalia plana ſunt: & qui le- 34 DE OFFICIO HOMINIS ges poſitiuas fert, id ante omnia agere ſolet & debet, vt illae ſubiectis innoteſcant. Vnde citra quaeſtiones decidere valeant, nondum tamen ſatis exercuerunt facultates ſuas, aut tantum perſpicaciae adquiſiuerunt, vt poſt ſufficiens examen ſe determi- nare queant. Verum etiamſi errores, in quos vtri- que prolabuntut, inuincibiles ſint, quamdiu in ea conditione manent : non ideo tamen plane ſunt ex- cuſabiles; atque id ſedulo obſeruandum eſt. Iſta enim doctrinæ ac peritiæ inopia, quam in ſe facile agnoſcere poterant, mouere ipſos ad ſuſgenden- dum iudicium debuiſſet. Quod quidem ſine ullo poteſt fieri periculo, quamdiu nihil eſt „quod con- ſenſum velut extorqueat: dum e contrario, qui au- dacius rem decidere ſuſtinent, manifeſto ſe expo- nunt periculo erroris, & quae inde ſequuntur incom- modis. Ita vero niſi praegnans & indiſpen ſabilis fa- tio formare in praeſens qualecunque, ac, vt ita lo- quar, prouiſionale indicium cogat; patet eiusmodi homines ſe inexcuſabilis temeritatis reos reddere, maxime ſi eiusmodi ſuum ſecnti iudicium ad aliquam actionem ſe determinent. Ceterum ratione con ci- entiae erroneae quatuor exiſtunt quaeſtiones magni momenti, de quibus tradere nonnulla haud abs rc fuerit. I. Quaeritur, an is, qui errat, obligatus ſit motus ſuae conſcientiae ſequi? Reſpondeo, utique, ſiue inuincibilis ſit erro?, ſiue vincibilis: ſtatim enim atque firmiter quis perſuaſus eſt, ceu ſupponimus, aliquid praeſcriptum eſie lege, vel prohibitum, di⸗ recte obſequium Legislatoti debitum violat, ſi con- tra hanc perſuaſionem, quamuis male fundatam, agat. II. At non inde ſequitur, agentem ex conſci- entia erronea ſempetr eſſe excuſabilem: hoc enim lo- cum non habet, niſi inuincibilis error fuerit. Ita, ſt error titra nalcitr n etrotel guo ſit ſine gram eſt gu hibitat conſelen (abla) Valeat; te inpe etkore bete ſo ieh haud: Adkere Tegi lueper uoid caulaa (conlcie jiapt Ie cor Craeen Darent her e: 1e ( Mam, mines heceſi osbe Uaium oci Auün⸗ 18 — agere ſle ant, VWe lt tamen ſii hperſpicrit nſe Eetelni⸗ in quos . amndin in e lane lunt e⸗ eſt. ltt lelpencen⸗ dem une Nlo l, t n no, ll d elo ſe en⸗ bunturincol⸗ he lilli 11. c, rins l. et eimmhol eos leldet tione iilſ⸗ iones uzll 4 audebife ,Alzmuf vdeo, uligli⸗ ltuimenm infium⸗ ohibtum, olu, loar e Indiunn, emere⸗ hoe enn „ la,/ ertt. S allol ET CIVIS LIB. 1. CA P. 1. 3 5 — citra ſupinam negligentiam heic error non naſcitur. Sed in ſingularibus negotiis facile H C 2 eſt, error efſt vincibilis, ex vtraque peccatur parte, ſiue, quod quis agit tanquam praeceptum, prohtbitum ſit, ſiue e contario vere praeceptum ſit, quod quis tan- quam prohibitum omittit. Nam ſi quis talſo perſuaſus eft, quod res aliqua indifferens praecepta ſit aut pro- hibita, tunc non peccat, niſi quando agit contra claram conſcientiae lucem. III. An quis de principio (ſeu cauſa) errorum alterius in caſu oonſcientiae indicare valeait ? Ad hanc quaeſtionem reſpondeo, non abſolu- te impoſſibile eſſe homini, ſcire, an quis verſetur in errore malae fidei, hoc eſt, an habeat, aut poſſit ha= bere fortes ſuſpiciones de eo, quod credit, vel potius ipſe ſibi illudat, ita vt de eo, quod credere videtur, haud adeo ſolide firmiterque perſuaſus ſit. Verum ad ferendum tuto eiusmodi iudicium, euidentiſſima requiruntur documenta, & raro contingit, ut talia ſupperant. Frequentifſimus, meo iudicio, caſus, quo id locum habeat, hic eſt, cum qui Religionis cauſa alios perſequuntur, ac profitentur, ſe ad id vi conſcientiae obligatos eſſe, moribus alioqui ſuis ac vita produnt, parum ſibi virtutem ac Religionem cu- rae cordique eſſe. Referri huc poteſt error, apud Graecos & Romanos olim adeo vſitatus, eorum, qui parentibus licitum eſſe exiſtimabant, infantes expo- nere: vt & alter haud leuior error Judazorum tempo- re CHRISTI. qui eo nomine grauiter eos redarguit Matth. Cap Xl, 4. 5 Vix enim concipere licet, ho= mines tam perſgicua, tam que expreſſa Moſis lege de neceſſitate parentes honorandi adiuuandique inſtru- QGos, bona fide deinde perſuaderi potuiſſe, ſe per reme- rarium aliquod, aut potius impium votum, ab eius- modi obligatione ac officio diſpenſatos eſſe. Vt vero Quis norit, an error hominis bona fide errantis vin. . cibilis 36 DE OFFICIO HOMINIS eſt, vt error inuito & praeter culpam obrepat circa obiectum, aliasque actionis (2) cir- cumſtantias. F. VIII. cibilis ſit, aut inuincibilis, confidenter adſero, exce- tis generaliſſimis naruralis Iuris principiis, & veri- Ptis g. . tatibus eiunusmodi, de quibus inter Chriſtianos, in plures licet ſectas diuiſos, omni acuo conuenir, reli- qua omnia ita efle comparata, vt homo, aut citra temer itatem vlla ratione de principio ignorantiae vel errorum alterius iudicare nequeat; aut, ſi in genete adſerere quidem poſſit, eſſe quasdam circumſtantias, quae hunc vel illum errorem vincibilem reddant, ipſi tamen perquam difficile ſit, certi quid reſpectu hu- ius vel illius perſonae in ſpecie eo nomine determi - nare; neque etiam vt hoc fiat vnquam neceſſarium eſt. IV. Poſtrema quaeſtio eſt: An vi iudicii, quod fert aliquis de ignorantia vel erroribus alterius in caſis conſcientiae, aétionem aliquam poſſit ſuſcipere aduer us eos, quos verſari in eiusmodi ignorantia vel erroribus credit? Et reſpondeo, qualiscunque demum error ſit, dummodo errans eo ad faciendum aut docen- dum quicquam legibus ſocietatis humanae in vniuer- ſum, vel peculiariter ſocietatis ciuilis manifeſte con- trarium, non adducitur, nullam dari aduerſus eum le- gitimam actionem aliam, niſi vt ſollicitudo ex cari- tate profecta adhibeatur, ad ipſum amica & ſolida in- ſtitutione ad veritatem retrahendum. Quod autem illi qui aliquid ſocietati noxium faciunt aut docent, puni- ri poſſunt, non ideo fit, quod in errore verſantur, tam-⸗ etſi quoque mala fide errent; ſed quia fas eſt, eius- modi homines, ex quocunque agant principio, coër- cere. Solius autem Dei eſt. proprie &, ditecte errorem aut ignorantiam vincibilem punire, quoniam ſolus eſt, qui eam tecte valeat cognoſcere. Videantur dicta ad I. N. & G. Lib. I. Cap III. F. 11. not. IN (2) macti, — VI (, vo n⸗ ut — 62) Aterum! holtis l Mto ſalab do hicte eynuy ſat cande a nON bidem liberalis Gitur , contraric Ueterta m Aignis Plomin commit in kore Cbimaln onum, Dro bon nullam terkeckun Lerebar, Naur ſo Omnes 1. Eenſagit 1NRl. 8 nldeo 4 uni G ET CIVIS LIB. I. CAL. I. 37 —⸗ — nobtepet §. VIII. Vbi vero ſimpl citer cognitio ab- De igno- (2) d- eſt, vocatur ignorantia. (1) vantia clus⸗ Quae duplici modo conſideratur: vno, due varlis „ S ¶· peciebus. VI. prout ad altionem aliquid confert; altero, prout — 3. inuito llero, ene⸗ — — is, el (2) Tales ſunt modus, finis, inſtrumentum, quali- unn, I tas actionis, quae ſuſcipitur &c. Sic e. g. poteſt quis glenit,lel⸗ alterum non deliberato animo interficere, aut quia ,au du hoſtis reputarur, aut exhibito ipſi veneno, quod rantine vel pre ſalubti potu habetur. At homicidium vel vene- ingenete ficium licita eſſe, nemo ſibi innoxie perſuaſerit. Da- urſtanag bo hic regulas nonnullas de diuerfis caſibus, quibus eddant,i error facti locum habet. I. Cum quis ertat appli- eſpecnn u Ccando male actionem ſua natura bonam, ea propter- dinedele ea non definit talis eſſe coram Deo, etiamſi nobis netelin quidem inopinantibus inde malum eueniat; ut ſi quis iuliei liberalis ſit in ignotum, qui homo nequam deprehen- Heiun ditur, & liberalitate illa aburitur. II Cum quis e perad; contrario bene applicat actionem in ſe malam, Prop- len tetea tamen a peccato haud immunis eſt. Ex. c. credit emum enm aliquis, alterius eſſe rem, quae ipſius vere erat; ni- ant doen hileminus eam arripit, S& ſuam facit: is ſane verum ein uile committit furtum coram tribunali conſcientiae, quam- . nielecon. vis in foro humano pro fure haud habeatur. III. Qui eas eum 6 ſibi malum Praefigendo ſinem, caſu producit effectum coeren⸗ bonum, non propferea minoris culpae feus euadit: lolie pro bono autem, cui praeter opinionem anſam dedit, Pl zueni nullam plane meretur gratiam; ut ſi quis hoſtem in⸗ Ioeen pul⸗ terfecturus, medeatur vomicae, quam in corpore Inmntu gerebat. IV. Si quis male applicat actionem licitam ſt, ee natura ſua, excuſari meretur, dummodo adhibuerit ſen cod omnes praecautiones neceſſarias; vt ſi quis ſe exer- taht noen ceat ſagittas aut ignitos globulos eiaculando, idque r ſed in loco publico huic exercitio deſtinato, & poſiquam lin cal omnia diligenter circumſpexerit, decenterque de- tueti ⸗R hortatus 1 38 DE OFFICIO HOMINIS- inuito, aut non citra culpam oborta fuit. Priori reſpectu ignorantia ſolet diuidi in eficacem & concomitantem. Illa eſt, quae, ſi abfuiſſet (2), aeſens actio non fuiſſet ſuſcepra. Haec eſt, quae licet abfuiſlet, nihilominus actio ſuſce- pta fuiſſet. Poſteriori reſpectu ignorantia eſt voluntaria, vel inuoluntaria. llla eſt, quam quis vel vltro affectauit, reiectis veri cogno- ſcendi mediis; vel debita diligentia non adhibita obrepere ſibi paſſus eſt. Haec eſt, quando quis ignorat, quae nec ſcire poterat, nec te- nebatur. hortatus fuerit eos, quos putauit conſiſtere polſſe in loco, quo collineat, nihilominus vulaerat aut occi= dit aliquem, inéautius ibi commorantem. cem ſunt coniuncta: ſiue autem iuncta ſiat, ſive wi⸗ nus, eundem tamen producuet effectum, & ſequus- tur eaſdem regulas, ratione impurtationis eius, quod per illa agitar aut omirtitur. Vid. dicta ad I. N &O C. Lib. L. eap. I. K. 1I. editionis nouge. (2) Vt ignorantia vere efficax fiat, omnique iuſtae imputationis effectu liberare valeat, requiritur, ve illa cognitio, qua quis earer, & quam nullo modo potuit ſibi comparare, neceffarium cum natura rei,- aut cum agentis intentione, debito tempore conce- pta, conuenientibusque indiciis ſignificata, nexum habeat. Alioquin enim, vrut inuoluntaria ignoran- tia ſit, cum in praeſens tamen negotium nen influat: nec impediat, quominus vere quis quoad eſſentiam fei conſenſerit, non deſinit ille ad rationem actionis ſuae reddendam teneri. Vide I. N. & G. Lib. I. cap. III. S. 10. not. 2. nec non quae infra Cap. MX. §. 12. di- Cehtur: ebatt enim erbere re in centur tialis Vetis, lieitüur ilicitan lelis, Vete ad lel datn is Nul minan hoc ne V .—. woexc §. VIII. (1) Error & ignorautia fere ſemper inui- Vehem Petioe Wliola. gumi Co WIna Ghmnk tetmie quod redder fſorte Connu Atetin inora, (Ontun o en hoen. lenn g Fyr clIvIS LIE. 1. CAr. I. 39 — it. hicoii nebatur. Et haec iterum duplex eſt. Vel efrun & enim quis in praeſens quidem ignorantiam Ciſſet ) exuere non potuit, vt tamen in culpa ſit. qua- Hcet, re in tali ſtatu verſetur; vel non ſolum in in le⸗ C4 präac- norantuek — — —— e dun centur, vbi exemplum proponitur ignorantiae eſſen- tialis aut accidentalis (ſic enim eam melius adpella- verl geg. vexris, quam eficacem aut concomitantem) in cauſis Aradll licitis vel indifferentibus. Dabo hic aliud quoad rem , uundo illicitam. Oucit quis in matrimonium vxorem al- 41, bee d⸗ tetius, reputans illam eſſe virginem, aut neſcius vi⸗ gebin. vere adhac maritum: haec igaorantia ſane ipſam rei naturam adtingit, adeoque eſſentialis eſt. Si — – is nullam rationem habuerit ſuſpicandi, illam fe- Rereaen minam, quam duxir, maritatam fuiſſe, atque in Hetri: hoc neceſſatiam inueſkigationem inſtitgerit, omni- no exculſabilis eſt; tametſi forſitan eius adfeckus ira vehemens fuerit, vt illam duere quocunque etiam pretio cupiuiſſet: haec enim diſpoſitio, quantumuis vitioſa, neque ad actionem, neque ad ignorantiam, quam inuincibilem ſupponimus, qui quam contulit. leln. ſempel in⸗ ſat, ſyen m, 4 legu dis eius⸗ 14N Qod ſi vero vel minima ipſi haeſerit ſiuſpicio, foe- . minam illam, quam ducturus erar, marito vere inn- ,griutr Gtam fuiſſe, aut etiam laborem inueſtigandi ea prae- mie trermiſerit, ex quibus intelligere aut ſuſpica i facile, anin, quod ignorabat, potuiſſet; tenetur vtique rationem nnlo reddere ſuae ignorantiae eiusque effectuum, licet memmn , forte, pro conſcientia ſua ſatis tenera, eiusmodi enfor connubium fuiſſet detrectaturus, ſi feminam illam are, en aſterius eſſe ſciuiſſet. Adiiciam quoqde exemplum trineen, ignorantiae accidentslis. Afficir quifpiam alterum wdan contumelia & verberibus, quis ſit ignorans, aut pro elenn alio eum habens; & nihilominus imuriam commirttit 8 ſne . . . m akions poena digpam, ſiue potuerit, ſige non potuerit ſcire, . l. „ cui eam intulerit, etiam ſi commiſſurus eandem non Xn. fuiſler, celllli . 40 pD OFFICIO HONMINIS — praeſens ignorantiam vincere nequit, ſed & (3) in culpa non eſt, quare ad talem condi- tionem ſit deuolutus. 4 De indole §. IX. Altera («) facultas, quae in homi- S& variis ne prae brutis peculiariter cernitur, voluntas actibus . Cern . voluntatis. Ocatur: per quam velut intrinſeco impulſu (a) Vid. ad ad agendum ſeſe homo mouet, & eligit, quod hunc & ſe-ſibi maxime arridet; auerſatur, quod ſibi non quentes conuenire videtur. Habet igitur homo a vo- ſeptem pa- Tuntate, tum vt ſponte agat, i. e. vt non per ragraphos I1. N. & G. intrinſecam aliquam neceſſitatem ad agendum lib. I. c. IV. determinetur, ſed actionis ſuae ipſe auctor ſit; tum vt libere agat, i. e. vt vno obiecto pro- poſito poſſit agere vel non agere, idemque eli- geere vel reſpuere; aut pluribus obiectis propo- ſitis, vnum eligere, cetera reſpuere. (1) Porro fuiſſer, ſi ipſum cognouiſſet. Erenim permiſſum hauꝗ eſt, cuiquam facere iniuriam, er praeualet, quod prineipale eſt, iniuriam eum cuiquam facere voluiſſe, vt Cti Romani loquuntur, qui ideo in hoc caſu etiam actionem iniuriarum concedunt, DIGESZ. L. 18. §. 3. de Iniur. . (3) Sola haec poſterior ignorantiae ſpecies pro- “ prie inuoluntaria eſt, aptaque nos omnino excuſare; cum noſtrum utique fuerit cauere, ne in alteram in- cideremus. §. IX. (1) Duae ſunt voluntatis determinationes, quarum primam omittit Auctor, ad quam tamen at- tendere haud parum refert. Altera eſt determinatio ad cogitandum aut iudicandum ſimpliciter: altera, determinatio ad agendun, aut non agendum ſecundum j X cogita- do⸗ um p Dusad quaech habea ſanur, 20 eun leat, lemiſt — htati ss, guc cOnſiden lulum! aut n ac eni ſeri P0 a elt Iuam a Iofumo nolgit Oinnipo Juaqve ilete⸗ dentez are . ni kilt Aandi erigtl . ſheiss uoir lep 8 — it, ſel e enn condi⸗ ein homi. , Tolite h impul ligit got o ſibion. omo 20: t non pet igendum e 100dt eo emmdbedle edis ⸗ ete1 Pele. — . pemſin aelalet l cele volulle . In hoc EA ſecie l⸗ noeralli⸗ aleutm n. mintiones vtawen 4ꝛ mmminati e nſeunt Mgi. — . : Aeln, ET CIVIS LIB I. CAP. I. 41 Porro cum actionum humanarum quae- dam propter ſe ſuſcipiantur, quaedam quate- nus ad aliud conſequendum inſeruiunt; id eſt, quaedam rationem finis, quaedam mediorum habeant: circa finem quidem ita voluntas ver- ſatur, vt eum cognitum primo adprobet; dein ad eundem conſequendum eſſicaciter ſeſe mo- ueat, & velut ad eum tendat vehementius aut remiſſius; eoque obtento adquieſcat, placide- cogitationes ac iuditia ſua. Prior eſt ille actus men- tis, quo ſe determinat ad certas ideas ſibi occutrentes conſiderandas, aut non conſiderandas; &, cum pou- lulum illas contemplata fuerit, ad adquieſcendum aut non adquieſcendum mutuis earum relationibu:; ac denique ad easdem conſeruandas, aut, quantum fieri poteſt, amouendas. Sic e. g. Cafer in cul pa eſt, quod Numen diuiaum, de quo nihil vn- quam audiuit, non agnoſcit, quia ſui ipſius innume- rorumque ſibi quotidie occutrentium obiectorum ideis perculſus, eas tamen contemplari ea attentione noluit, quae ipfam ad cognitionem Entis alicuius omnipotentis, ſui reliquarumque ommnium circum- quaque exiſtentium rerum auctoris, haud dubie fu- iſſet perductura. Sic Graeci ac Romani ſibi perſua- dentes, Patri licere liberos exponere, aut etiam ne care, libertate iudicii ſui abutebantur, quod relatio- ni falſae intet ideam patriae poteſtatis, & ideas ne- candi aut exponendi, temere adquieſcebant. Omnis denique culpa, quae committitur non cogitando de officiis, de quibus alioqui ſatis perſuaſi ſumus, inde profluit, quod a nobis quam longiſſime amotas volumus ideas huiusmodi officiorum im portu- nas. & 4² DE OFFICIO HOMINIS que fruatur. Media autem primo probantur, s hom tum quae maxime idonea ſuerint viſa, eligun- cernitur tur, ac demum vſiu adplicantur. nonomt Conditio §S. X. Quemadmodum autermn hoc maxime Pareant ſole⸗ nomine homo actionum ſuarum auctot habetur, vt quis ha- quia ipſe voluntario eas ſuſcepit: ita circa vo- — beri poſſit luntatem id cum primis obſeruandum, eius mlerea, austor ali ſpontaneitatem vtique adſerendam eſſe, ſaltem mmeuisn cenins actio Ccirca illas actiones, (1) de quibus ab homine ütdel n46, in foro humano ratio ſolet exigi. Vbi autem nitemgu homini nihil plane ſpontaneitatis relinquitur, kene ibi non ipſe homo, ſed qui eidem neceſſitatem ducdir adfert, auctor habebitur actionis, ad quiam emutt. homo inuitus membra viresque ſuas adcom- iiha modat. ð Bde Vnde ſit 6. XI. Porro quanquam voluntas bonum Kin, magna va- 1) in genere ſemper adpetat, & malum in ud, s,’ S. genere auerſetur; magna tamen inter lingu- lalr nu Ios mach (2) . . Podus §. X. (1) Intelligit Auctor actiones externas: me- iidit rae enim cogitationes, motusque animi in actum exx. mulum teriorem non prorumpentes, per ſe legum humana- Uerit rum poenis non ſubiacent, ceu alibi Lib. II. Cap. ii XIII. & 1II. tradetur. Verum libertas, aut facultas s 0 agendi, vel non agendi, non minus in actibus ex- inbr ternis, quam mere internis neceſſaria eſt. Vnde omu non ſatis percipio, quo Auctoris obſeruatio tendat;: ai maxime cum paulo inferius 24. de actionibus coactis etdi acturus ſit; ita v ſaltem hoc loco illa ſit ſuperflaa. (dadas „ XI. (I) Bonum in genere, definiente LOCKIO, Deni nihil aliud eſt, quam i4, quod voluptatem in nobis pros Hatum ducere RRur . . —.— hrobantur, 2, elgun- maxrime los homines tum adpetituum, tum actionum actienum cernitur varietas Idque inde prouenit, quod humana- non omnia bona & mala homini velut pura ad- am. 7 ET CIVIS LIB. 1. CAP. I. 4 3 4. pareant, ſed inuicem mixta (2), bona malis, circa o um, eils le, ſaltem homine bi autem inquitut, Leſſitatemm 20 qnan 18 2dcn . 38 bonuin malum in teringu⸗ rnds: Ii⸗ ,Ctum ex⸗ ls hummana- , II. Cn. zur ſaclluns Ctibur ey⸗ 10Co, mala ducere augereque, aut dolorem quempiam minuere & praecidere aptum eſt. Malum contra vocatur, quid- quid dolorem in nobis producere augereue, aut volupe tatem quampiam minuerz valet Vtrumque aut cor- pereum eſt, art ſpiritaale, prout voluptas & dolor aur a ſolis noſtris cogitationibus, aut ab impreſſioni- bus obieéctorum extesnorum in ſenſus noſtros, pro- ueniunt. Sic e c. iucundi motus, quos excitat ve- ritatis cuiuspiam inuentio, atque in genere ſcientia- rum ſtudium, voluptates ſunt pure ſpirituales. At ſi Geometra diu perquiſitam demonſtrationem non re- peiat; aut ſi quis exprobret ſibi/ quod omiſerit ali= quid, quod exiftimat facere ſe debuiſſe: oritur inde dolor pure ſpiritualis. Quod vero attiner ad volupta. tes ac dolores corporeos, hi per ſe ſatis noti ſunt. (2) Sic e. g. ſi auaro, qui ſimul in ambitionem pronus eſt, faciendae ſint in faſtum expenſae, hae intuitu ambitionis ipſi bonum, auaritiae vero intuitu malum videbuntur. Haec mixtura boni & mali pro- uenit porro etiam ex oppoſitione quadam idearum offitii & adfectunm, vt exemplo Medeae apud Poë- tas adparer. Interdum quoque videtus quid bonum N.. . zubifri . Alrete in praeſenti, malum vero in futuro; vt ſi dulce quis pomum comedat, colicos cruciatus excitare idonenm aut vice verſa, malum quid eſt in praeſenti, bonum vero in futuro; vt cum quis amarum ſumit, reſtitu- endae tamen poſtea ſanitati conueniens pharmacum. Denique bonum aliquod, cum maiori bono compa- ratum, fit malum: & contra minus malum pro bono reputatur. (3) DE OFFICIO HOMINIS 44 — — — mala bonis, & quia diuerſa obiecta diuerſas velut partes in homine peculiariter adficiunt; v. g. quaedam aeſtimationem illam, quam ho- mo de ſeipſo habet, quaedam ſenſus eius exte- riores, quaedam amorem ſui, quo ſeipſum con- ſeruare ſiundet. Ex quo eſt, quod illa quidem homo adprehendat tanquam decora, iſta tan- quam iucund, hec tanquam vtilia. Et prout quodque herum validuwm motum homini im- preſſit, ita eundem quoque verſus ſe peculia- riter propendere facit. Cui accedit in pleris- que hominibus ad certa quaedam peculiaris in- clinatio, aut a certis auerſatio. Hinc fit, vt circa quamliber fere actionem ſeſe ſimul offerant ſpecĩes bonorum & malorum, verorum aut adp- rentium; ad quas ſollde diſcernendas (3) aliis maior, aliis minòr eſt perſpi cacia. Inde mi- xrum non eſt, vnum in id ferri, abs quo alter maxime abhorret. . §. XII. — —. (3) Conſiſtit autem recta haec diſeretio in hiſce: . I. Rationi aduerſatur, bonum adpetere maius ma- lum concitaturum. II. Rationi contra nil magis congruit, quam malum perferre, ſingulare bonum conciliaturum. III. Maius bonum Ppracferendum eſt minori hono: eria pſi nullum inde malum R—— uentutum t. IV. Sec& anda ſemper ſunt bona, qdae quidem csdere in nos poſſunt . praeſtantiſſima; con- formandaque prôpenſio noſtra narurae cuiusque bo- ni. V. Apo. lictica certitudine non opus ſemuer no-= bis eſt ratione ingentium bonorum aut malorum; ſed ſufbicie probabil itas & & poſſibilitas ad'periaadendum viro bono ut exigua quaedam bona ſibi ſubtrahat, leuia- —— — X circa qu Polttedh auilla⸗ inlece niat: mome partem tamus Ptoclin Aerius Phhren larie in 2ioni e Rin autern ſiligue tura 4 ane, V Proven nimen E T CcIVIS LIB, I. CAP. I. 45 — —.— inellu 8§S. XII. Sed nec ſemper voluntas hominis Quid di- ſcuet; circa quamlibet actionem velut in aequilibrio uer ſitas in- umn b. Pppoſit⸗ deprehenditur, ſie vt inclinatio in hanctr'ent us exte aut illam partem vnice ab impulſu eiusdem in- Eiticzar. um con⸗ trinſeco poſt mature perpenſa Omnia proue-“ Gbidemn niat: ſed frequentiſſime per extrinſeca velut iſtatan⸗ momenta verſus vnam magis, quzm aheram. iidtt partem homo propellitur. Vt enim praeter- zint in⸗ eamus communem illam mortalium in praua ecli- procliuitatem, cuius originem atque indolem ſeii⸗ alterius fori eſt excutere: primo voluntati ſin- oii. gularem quandam vergentiam conciliat pecu- Ntcilca liaris ingenii diſpoſitio, qua ad certum genus (Cerunt actionis aliqui valde procliues redduntur. Quae non in ſingulis tantum hominibus, ſed 6as S&e in integris nationibus deprehenditur. Eam nle n autem producere videtur coeli nos ambientis toelet Jolique genius, bumorum in corporibus tempera- B mura, ex ipſo ſemine, aetate, victu, valetu- — dme, ſtudiorum ratione, ſimilibusque cauſis ee. proueniens; item conformatio organorum, queis 1 na. animus ad functiones ſuas obeundas vtitur, rag 8Sα ſimilia. Vbr notandum, praefterquam bonummn quod homo aghibita cura temperamentum D — nam fuum- non Patum retundere & alterare poſſitr, n * .— * . quanta- h . Kriaduc quaedam mala Ferferar, quo facilius bona gne bo⸗ longe maiora conſequatur, & mala longe grauiora er o . vitct. Ex his autem principiis in ſenſum communem um ſel incutrentibus per idoncas concluſione: pronum iam gendnn . eſt colligere, quantopere ſit Praefetenda reliquis btnalin, omnibus rebus vittus. leuiꝛ⸗ H . 46 DF OFFICIO HOMINIS — „ . —— quantacunque etiam vis eidem tribuatur: non .) tamen eousque illa valere iudicanda eſt, t 2Rione hominem neceflario in violationem legis na- Eungel turalis rapiat, quousque haec in foro huma- Prelin no exercetur, vbi prauae cupidines intra quppe *du ſi 2— aliqua aRum exteriorem ſubſiſtentes non attendun- dua tur. Adeoque ſi vei maxime natura recurrat, id vele furca licet expulſa; id tamen prohiberi poteſt- ſens 7 ne exteriores actiones vitioſas producat. EKt oblern quae in ſuperanda eiusmodi inclinatione oc- 6o, qnn currit difficultas, illam ſplendor laudis pean. kxpolli ſat, quae heic victorem manet. Quod ſi uſgue autem eiusmodi ſtimuli animum concutiant, ſalem⸗ quos nulla ratio, quominus erumpant, re- uuncce primere poteſt; via tamen eſt, vt citra pecca- tum velut depleri queant (1.). — §F. XIII. Aeſtie, ucrand — . AAnitatl . §. XII. (1) Hoc genetatim loquendo verum kuinque haud eſt. Nam ex. c. homo libidinoſiore tem- ugis: peramento praeditus eo rerum ſuarum ſtatu eſſe bitolus poteſt, vt longo tempore ducendae vxotis co. imgne piam non habeat; maritus diu ab vxore abeſſe, aur ir. mulier diu aegra eſſe poteſt. Via itaque, quum ſumque dicit Auctor, nonnunquam nulla prorſus eſt ſed or- etan dinarie quoque eſt periculoſiſſima. Cupiditas quippe manim habendi & aliis praceminendi nunquam explerär; & ſüperal ſaepiſſime deficit occaſio, licito eam modo deplendi; (atAl ita vt tunc facile ſtimulis quocunque eriam pretio'ei mione ſatisfaciendi ſuccnumbamus. Dicendum ergo eſt e neid! contrario, tutiſſimam, ſeu potius vnicam hanc viam tonis eſle, vt quis dominantibus affectibus, quos cohibere ly. . geſtit, ET CIVIS LIB. I. CAP. I. 47 — Ur: non §. XIII. Valde quoque ſecundo in certas Quae ſit e, Kt actiones voluntatem inclinat frequens eius- nirger we. . . —2 . 99225 egs . dem generis actionum repetitio; ex qua enata . humn- procliuitas conſuetudo vocatur. Per hanc es intti quippe efhicitur, vt libenter & expedite actio tenda. aliqua ſuſcipiatur; ſic vt obiecto praeſente, in kecuna id velut trahi animus videatur, aut idem ab- ripotel⸗ ſens vehementiſſime deſideret. De qua id . H5 obſeruandum: vti nulla videtur eſſe adſuetu- ie e⸗ do, quin eam adhibita diligentia iterum exue- dsen. re poſſit homo; ita nulla quoque animum eo- uſque detorquere valet, vt non exterioribus cü, ſaliem actibus, in quos illa rapitur, heic & N . . . “ nunc cohibendis par homo ſit. Et quia pe- .. . nes 4 pecer⸗ (V eltie „ obicem ponat. Sic extreme auaro omne Sdlli, Iucrandi medium ſuſpectum eſſe debet, neque is opes — Aadhrnuitatur comparafe, niſi quantas honeſta ſui ſuo- rumque requirit ſuſtentatio, ac praeterea honeſtas Vetmn magis, quam lucratiuas quaerat occupationes. Am- te teen. biriofus contra honorum aucupium fugiat, po- itl elle⸗ tiusque utilitatem, quam laudem conſequa- ons . tur. Pronus in voluptates laborioſum negotio- ele, dc ſumque vitae genus ſequatur, ſtudiumque gloriae, , qoam ſuperandis mollitiei ac luxuriae illecebris idoneum, iſedor in animo ſuo excitare contendat. Hoc ſane pacto lhe ſuperabimus tandem cupidines, quae, quicquid di- leici cat Auéctor, nunquam ita ſunt vehementes, vt nulla leglend zarione reprimi poſſint. De cetero videantur diéta a tetidel. me ad totum hunc paragraphum in Additionibus edi- 0 tonis nouae operis maioris de I. N. & G. Lib. I. Cap. anc riann W. G. 13, not. 6, V cohibeſe geſi⸗ 4 8 ppkF OFFICIO HOMINIS nes hominem fuit, eiusmodi adſuetudinem contrahere; inde vtut haec actiones facilitet, tamen neque bonarum actionum pretio ali- quid decedit, neque prauarum malitia reddi- tur leuior. Quin vti bona adſuetudo homi- nis laudem, ita praua eiusdem turpitudinem De adfecti- bus. intendit. §. XIV. Plurimum quoque tertio inter- eſt, an placida tranquillitas animo conſtet, an vero idem peculiaribus motibus, quos adſe- &ctus vocant’, concutiatur. Circa quos illud tenendum: quantumcunque vehementes iſti ſint, tamen debito rationis vſu hominem iis- dem ſuperiorem eſſe poſſe; ipſorumque im- petum (1) ſaltem intra vltimum actum fi- ſtere. Cum autem adfectuum alii excitentur ſpe- cie boni, alii ipecie mali, & ſtimulent vel ad adquirendum aliquod gratum, vel declinan- dum moleſtum: naturae humanae congruens eſt, vt hos, quam illos, plus fauoris aut ve- niae mortales inter comitetur; eoque magis, quo infeſtius & intolerabilius fuit malum, quod eos excitauit. Longe quippe tolerabi- lius habetur, (2) carere bono ad naturae con- ſerua- —. §. XIV. (1) Supponunt hoc omnes Legislatores. Vid. dicta ad IJ. N. & G. Lib. J. Cap. E. §F. 13. (2) Contrarium porius ſequeretur ex principio BAYLII, maius in homine ſtudium eſſe, gaudii, quam — ſeruation Pere mel Eens. XV ii, gi lempes nes tre worbi ritioni mus eyr, Tibus “ Ane vid Pellit & Münes lla ſe verlum lenper Ilatenn qum ſ. Leptisen — lare dem 101.4, NX 108 1n Plne er gau ET CIVIS LIB. I. CAP. I. 49 tudinen ſeruationem non adeo neceſſario, quam exci- leellte pere malum, ad naturae deſtructionem ten- retio di. dens. venl §. XV. Denique vti dantur certi (1) mor- De ebrieta- 0homl. Zi, qui vſum rationis in perpetuum, aut ad te & morbis tudinen tem pus plane tollunt: ita multas apud natio- vſum ratio- i nis tollenti- 1. nes frequens eſt, homines ſibi vltro arcoſſete buus. n imet. morbi quoddam genus breui tranſiens, vſum nllen,an rationis non parum perturbans. Quo innui- sA.ͤe. mus ebrietatem, ex certis potulentorum gene- s iſnad ribus, ac quibusdam fumis prouenientem; nte ili qnae violento motu ſanguinem ac ſpiritus im- dem ig. . pellit & turbat, ac ad libidinem inprimis, que ir. iram, temeritatem & enormem laetitiam ho- dum. mmines procliues reddit; ſic vt multi velut ex- tra ſe per ebrietatem rapti videantur, & di- nture, uerſum plane genium induiſſe, quam qua t velaaà ſobrii conſpiciebantur. Haec tamen vti non echnan. ſemper omnem vſum rationis ſequeſtrat; ita ngrlens quatenus vltro arceſſita eſt, odium potius, t e⸗. quam fauorem, actionibus per eandem ſuſ- S=ð magis ceptis conciliare apta eſt. HZ mlum, DHDH §. XVI. oletebi. ——— rie d ocdium triſtitia, Sed falſum hoc eſt principium, quod ſeuu· Iarte demonſtraui ad I. N. & G. Lib. I. Cap. VI. . 14 4* — not. 4. tO, . NXV. (1) Accurate loquendo, inemodi morbi, 1,. t & ebrietas, non tam impellunt voluntatem ad cer-= . tos actus, quam principium actionum humanarum prineißio plane cuertunt; cum hoc in ſtatu neſciamus, quid iton gamus, diun 50 DE OFFICIO HOMINIS — — De adtioni. §. XVI. Porro actiones humanae vti volun- ules bus intor tarias ſolent vocari, quatenusa voluntate pro-: mno luntariu ficiſcuntur & diriguntur: ita ſi quae reluctan- ſolunt⸗ aur coa dtii, te voluntate ſcienter ſuſeipiuntur, inuitae ad- unqua E wirtt⸗. pellantur, preſſius ſumto hocce vocabulo. Aliqun Nam latius id acceptum etiam illas compre- Velplan hendit, quae per ignorantiam patrantur. In- taneze. uitum autem nobis hoc loco idem notat, quod X coactum: quando nempe quis ab extrinſec uesb principio validiore adigitur membra ſua adpli- ire care, ita vt auerſationem & diſſenſum ſuum Will ſignis ac praecipue renitentia corporis ſignißs? ond cet. Minus autem proprie inuita & illa dicun beli,a tur, quando incumbente grauiore neceſſitate, Ktung aliquid tanquam minus malum eligitur & ſuſ- Gdie cipitur, (1) abs quo alias homo extra neceſſi- pior tatem conſtitutus vehementer abhorrebat. input Quales Volente gF. XVI. (1) Vide infra S. 24. Differunt autem ſieret, actiones mixtae ab his quae proueniunt a cauſis in an- Pinis tecedentibus para graphis iin iereraneiih cauſae tibush⸗ huiusmodi totidem principia interna Sthiciünt, qui difficilem reddunt libertatis vſum ex parte aduerſa nen o⸗ illi, ad quam nos inclinant; cum in actionibus mixtis nt, principium ſit externum, quod nos derterminat ad quod amplectendum contrarium internae voluntatis incli- (1) nationi. Ita vero in poſteriori caſu, magno conatu opus eſt, vt interiorem ſequamur inclinationem, ſic. ut in priori eodem opus eſt, vt inclinationi reſiſta- — mus. In vtroque quidem difficultas cernitur, maior (X minorue pro vi principii vel interni, vel externi z ab⸗ dio⸗ tamen res propterea non eſt abſolute impoſſibilis. tari 10 Vti volun. ntate pro. ereluchan⸗ iguitet 1d⸗ vocabulo. comple⸗ ntur, . Net, gol exttinleco ſuaadpl. um ſuum Hadicun- ecellitate, nur Ell ranecell-. bbotkebet, Qulle — int autem uſis in an⸗ odcauſie iunt, gdi. e duetſa ius mirt; ermninat tatis incl⸗ nocoNall Pnem, ſe⸗ ii jella ut, maiot Cerni; abH 4 s ſigniß⸗ ET CIVIS LIB. I. CAr. I. 5r. Quales actiones vulgo mixtas vocant. Hae cum ſpontaneis illud habent commune, quod voluntas pro praeſenti ſtatu eas vtique eligat, tanquam minus malum: cum inuitis autem aliquatenus quoad effectum conueniunt, quod vel plane non, vel non ita grauiter, vti ſpon- taneae, ſoleant agenti imputari. §. XVII. Ceterum actionum humanarum, Fundamen- quae ab intelle du & voluntate proficiſcuntur tum gene- & diriguntur, haec eſt praecipua adfectio, "ale impu. vationis quod illae homini poſſint imputari; ſeu quod cioni, homo pro earum auctore recte poſſit ha- Hamen beri, ac ad reddendam de iisdem rationem ad- vum. ſtringi; quodque in ipſum redundent effectus, qui ex iſtis proueniunt. (4) Nulla enim pro- («) Vid. pior ratio eſt, quare alicui actio quaepiam ad hunc pa- imputari poſſit, quam quia ab iſto ſciente & ragt. & reli- volente, mediate aut immediate, profecta eſt; wa haiu ſeu quia penes ipſum fuit, vt fieret, vel non & , lin . fieret. Hinc axiomatis primarii loco in diſci- cap. V. plinis moralibus ad ſorum humanum ſpecétan- tibus habetur, quod de illis actionibus ad ratio- nem poſci queat homo, quae vt fiant, vel non fi- ant, penes ipſum eſt: ſeu quod eodem recedit, quod quaelibet actio directionis humanae capax, (1) quam penes aliquem eſt fieri, vel non fieri, 2 ; §. XVII. (1) Haec quidem vera eſt ratio „quare actio aliqua, aut omiſſio, eius ſit indolis, vt impas . zari poſit; verum ex hoc ſolo non ſequitur, 7ued e 52 DE OFFICIO HOMINIS ipſi queat imputari. Sic & contra nemo pro auctore eius actionis haberi poteſt, quae peues ipfüm neque in ſe, neque in ſua cauſa ſuit. §. XVIII. abtu imputari mereatur: quas duas res Aucor di- ſtinguere debuiſſer. Poſterior enim ſupgonit acce- dentem aliquam neceſſitatem moralem, aut obliga- tionem, vi cuius faciendum vel omittendum ſit ali- quid, quod fieri poteſt, vel non fieri. Rxemplo mentem meam declarabo. Duo bomines eodem ta- lento, iisdemque facultatibus ac commodiratibus inſtructi ſunt, quos tamen ad addiſcendam Alge- bram nihil obligat; alter igitur huic diſciplinae dat operam, alter addiſcere eam detrectat. Hic vere omiſſionis aeque ac ille actionis auctor eſt, & ni- hilominus neutri quid imputari, ac vel laudi, vel vi- tio verti poteſt. Verum ponamus duos, qui eidem ſe proſeſſioni dicant, vt ſint v. c. Theologi vel Medici: ſi alter adnitatur conſummatus enadere Theologus vel Medicus, alter e contrario ſuper ficiarie tantum alterutti ſtudio vacet, & quantum ſatis eſt vulgo ad conſequendum gradum Doctoralem; prior tunc quidem laude, alter vituperio dignus erit. Quare autem illud? quia vterque neceſlario erat obligatus, debitam ſibi comparare ſcientiam, qua ex aſſe ſatis- facere profeſſioni ſuae poſſet. Vade apparet, quod, cum imputabilitas ſimplicem facultatem agendi vel non agendi ſupponat, actualis imputatio praeterea obligationem ad agendum vel nen agendum requirat. Quod adeo verum eſt, vt Auctor ipſe, cum de actionibus loquitur, quarum quis rationem poſci poteſt, ſaepius coniungat duas has ideas, quatenas gquis poteſt & tenetir. ſcul⸗ Conſte 1Gio⸗ labe — , Alſne inntee XII. — Auavr I. gobtt Ale⸗ Ill ellea dunmltal⸗ Erenßo g eodemni⸗ nocditatb dam . ipline 4 Hi e elt, An udi, vel i Ui eiden Theologus je tantuc eſt 7ulgo tior tune 1. Que iant X ile ſite⸗ et, go 1 enci ſel i,rtettta miehind e , cin de. oneln ni NNN actionis euentusque auctor quisque poſſit nuss ille poteſt & tenetur iſtas moderari. Nihil ET CIVISLIB. I. CA P. I. 73 §. XVIII. Ex hiſce praemiſſis aliquot par- Regulae . ⸗ . —„ 6 . ticulares formabimus propoſitiones „ vnde ſpeciales conſtet, quid cuique imputari, ſen cuius cucaim- G puratio- nem actio⸗ haberi. num alteris I. Actiones ab alio patratat, vt & operatio- us, & in ge- nes quarumiutis aliarum rerum, nec non quiuis here egen- L e; „: tuum, a cau- euentus, non poſſunt alteri imputari, niſi quate- aliqua, .D 4/ 4 II externa quippe eſt frequentius inter homines, quam producto- vt vni commiſſum ſit, alterius actiones diri- rum: gere. Heic igitur ſi actio aliqua ab altero ſit patrata, circa quam iſte omiſit, quod penes ſe erat; actio illa imputabitur non ſolum ei, qui immediate ipſam patrauit; ſed etiam iſti, qui ex debita & poſſibili directione aliquid omiſit. Habet tamen ea res fere ſuum mo- dum finemque; ſic vt illud poſſibile cum ali- quo velut temperamento, & moraliter ſit in- telligendum. Cum per quamcumque ſub-. iectionem vnius ſub altero, ſubiecti tamen libertas non extinguatur, quin alterius dire- Gtioni reniti, & in diuerſa tendere poſſit; nec vitae humanae indoles ferat, vt quis vni per- petuo velut adfixus, omnes iſtius motus ob- ſeruare queat. igitur ſi quis omnia fecit, quae dicrctioni ſ iniunctae natura ferebats vbi nihilominus quid ab altero patratum fuit, patranti ſoli imputabitur (1). Dz3 Sic 5§. XVIII. (1) Non tenctur autem quis fſolum de . a Rtio⸗ — 5 (a) Vid. infra Cap. VI. S. I2. 54 PE OEFICIO ROMINIS Sic poſtquam in animalia homines domini- um exercent, (a) quae per illa in alterius de- trimentum facta ſunt, domino imputabun- tur; fiquidem is ex debita cuſtodia & circum- ſpectione aliquid neglexit. Sic & quaeuis mala, quae alteri obtin- gunt, imputari iſti poſſunt, (2) qui eorum cauiam & occaſionem, cum poſſet & debe- ret»„ adtionibus illorum, qui ipſius directioni ſubſunt; ſed adeſt praeterea generalis aliqua obligatio ad impedi- endum, quantum fieri poteſt, ne alius quis mali quidpiam perpetret; & multo adhuc magis obliga- tus eſt, ne ad id aliquid poſitiue conferat, faciendo aut omittendo deliberato animo id, quod proximum agentem eo inflectere, aut inde deterrere queat. Vide quae tradentur huius capitis 9, ultimo, qui cum hoc coniuagi utique debuiſſet. (2) Tres ſunt conditiones omnino neceſſariae, vt imputatio ſit iuſta. I. Vi nexus aliquis vel eſſen- zialis, vel accidentalis intercedat inter id, quod fa- dum aut omiſſum eſt, & malum, cui inde oecaſio da- za eſt. II. Vi iænotuerit hic nexus, ae praeuideri effectus cum veriſimilitudine quadam potuerit. III. Vialiqua adfnerit obligatio non faciendi id, quod tali effectui producendo occaſionem dedit. Deficiente vna ex his conditionibus, ſtatim ceſat etiam imputatio. Concurrunt ſingulae eo caſu, en quis calce diluta in via regia, aut media platea, foueam tegere aſſe- ribus, aut cancellis munire neglexit, ne quis noctu forte illabatur, aur puer interdiu in eam profiliat; quod euentutum facile pracuideri poterat. Defectus ptioris conditionis cernitur in ſententia a Cn. Piſone lata⸗ — 1 no n u ſſpenc Cmmo — lan, cul WI. lem font al, cn lſa àl ni D ln la conc decdecet Monendr Guig gliegen⸗ polſeſlo ero infonez l vendl Pedkur 21 Pores e Eellum nc i; ſr is Vinu Platen ut gbos Aut alis Mltteret Piam e ninem nuniſſet ucbis domini⸗ rtiusce⸗ Gtabun⸗ citcum⸗ obtin- Ueorum ,ebe⸗ let, untzſel inpedi⸗ is mili odligt⸗ ſaciendo onmun gleit⸗ gucum tie, el r. ul ſe r Mileri UI. od talt Ntenn trio⸗ Gilut ſe. Hocte Pliat; ſeclus Piſem alt, ET CIVIS LIB, I. CA P. I. 55 ret, non ſubtraxit. Sic cum multarum re- rum naturalium operationes promouere aut ſuſpendere ſit penes homines; quod ab hiſce commodi vel damni datum ſit, iſtis imputabi- D 4 tur.⸗ lata, cuius meminit SERNECA, de Ira Lib. I. Cap. XVI. Pertinet & huc fabula de Lupo & Agno, co- dem fonte bibentibus. Deficeret altera conditio eo caſu, cum quis lata a virgine, quam ambiebat, re- pulſa, aut non accepta mutuo, quam petebat, pecu- nia, laqueo ſe prae moerore ſuffocaſſer. Deficit ter- tia conditio, quoties vtitur quis tantum ſuo iure, nec de cetero malum inde in hunc vel illum proxime prouenturum conſpicit; nec etiam, ſi ſuſpicari tale quid quodammodo liceret, ad illud praecauendum quicquam proficeret, iuris ſui vſu abſtinendo. Sic ſi poſſeſſor aedium in propria area calcem diluerit, & vero quis, cui nihil ibi negorii eſt, noctu accedens in foueam incidat, habeat is äübi. Sic quibus vinum eſt vendibile, non ideo ſtatim ab eo vendendo te- nentur abſtinere, quod vix dubium ſit, fore, vt plures eo inebrientur, ac variis deinde vitiis temu- lenti indulgeant. Praeterquam enim quod in ante- ceſſum non conſtat, qui forſan plus iuſto ſint porta- turi; ſi vel maxime hoc conſtaret, attamen negare iis vinum ſuperuacaneum foret, patentibus quauis platea oenopoliis pluribus. Verum ſi ebrii nonnulli. aut quos tales eſſe ſuſpicio foret, noctu accederent, aut alia hora illicita, peritum vinum, peccaretur utique ipſis largiendo. Quale peccatum etiam com- mitterer armorum artifex, qui inrelligene quem- piam e veſtigio alterum aggreſſurum, hunc ipſum in finem illi enſem venderet. Talis enim euentus manifeſtus &proximus eſt, quem decet, quantum in nobis eſt, praecauere. 56 DE OFFICIO HOMINIS tur, quantum eorundem opera vel neglectus (3) ad id momenti attulit. Aliquando etiam praeter ordinem impu- tantur alicui euentus tales, qui alias ſupra hu- manam directionem ſunt, (4) quatenus in- tuitu certi hominis iſtos diuipum Numen pe- culiariter procurauit. Extra hoſce & fimiles caſus ſufficit, ſi de propriis actionibus ratio- nem quis poſſit reddere. H. XIX. (3) Sic agricolae aut vinitori vber aut ſterilis fru- gum prouentus imputatur, prout in colenda terfa de- bito tempore vrerque diligens vel negligentior fuerit. Tenetur quis item de damno per incendium dato, non tantum ſi ignem ipſe acdibus ſubiecerit; ſed etiam ſi imprudenter prope receptaculum, quo pulueris pyrii, aut horreum, quo foeni copia adſernatur,. emittendis pyrobolis ſe oblectauerit, aut calamo fu- matotio ori adpenſo eiusmodi loca inceſſerit &c. nec non ſi conſpecto aliquo, qui flammas aedificio ſub- deret, id non manifeſtauerit. (4) Sic ad preces Eliæ Prophetae DEus per tres annos & dimidium pluuiam retinuit, ac deinde rur- ſus indulſit, I. Reg. Cap. XVII. I. XVIII, 42. Tac. Cap. E. 17 18. Conf Geneſ Cap. XVIII, 32. XIX. 21. II. Sam. Cap. XXIV. 13. 17. Jon. Cap. L. 12. ſeqq. Verum hic bene obſeruandum eſt, citra liqui- dam ac certam reuelationem certo conſtare non poſ- ſe, diuinum Numen in gratiam vel odium cuiusquam euentum aliquem extra ordinem procuraſſe; caute- que adeo quam maxime eſſe procedendum in forman- dis fouendisque deſuper ſuſpicionibus, praeſertim ſi qui pro cauſa alicuius mali in alios redundantis ha- bendi 6 ſunt, Non ad enut leuit Per ſbbi Dei lamm tulti 16 ſunt linr 9. ſir den lo! tar 8 negechus enn inpn⸗ blptahu⸗ atenusin⸗ Numen he⸗ elnles Ubos tat. (N r Kerihi datent enti,fien Ndonn , izkeleiun 1opllnee 1 1 etüntl, calam f rit c, e liints Eus Pet nA geinde ll. n 7 11 ,eim ll. ne or cuiugemn le; (ANle⸗ vnſote . Geenin 1 mbunihr “ herli 4 ET CIVIS LIB. I. CAT. I. 57 5§. XIX. 2. Quaecunque in quolibet homine 2. Circa ſunt, quae penes ipfum non ſuit, vt adeſſent, vel imputatio- non adeſſent, non poſſunt ipß imputari, niſi qua- e dir. tenus per induſtriam naturalem defectum non ſup- ſonalinm, pleuit, aut natiuas vires non adiuuit. Sic cum naturalium perſpicaciam ingenii viresque corporis nemo & acquiſi- ſibi praeſtare polſit, nemini quoque eo nomi- fatum. ne imputari quid poterit, niſi quantum cultu- ram adhibuit, aut adhibere neglexit. Sic non ruſlico, ſed vrbano atque aulico, horridi mo- res vitio vertuntur. Vnde & valde abſurdae ſunt iudicandae exprobrationes eiusmodi qua- litatum, quarum cauſa penes nos non fuit: v. g. breuis ſtaturae, formae parum fſelicis, & ſimilium. L gF. XX. 3. Quae per ignorantiam inuincibilem 3. Circa (1) patrantur, imputati non poſſunt. Quia ne- illa, quae S que btrantur bendi ſint, Sic Inſulae Melitenſis incolae de Apoſto lo Paulo, ob correptam a vipera eius manum, teme- rarium tule unt iudicium. Ac, Cap. XXVIII. Sic quoque primi Chriſtiani male a Gentilibus pro cauſa ſuccedentium tunc publicatum calamiratum vendita- bantur 3 quales tamen omni aeuo contigere, & euen- turae ſunt, vi generalium naturae legum. Vide TER- TVLLIAN. Apolog. cap. XL. ARNO B. aduerſus gen- tes, init ibique not. Elmenborſtii. In quo quidem Chriſtiani ipfi imitati deinde ſunt, & imirantur ho- dienum ſaepius Gentiles, luce veritatis deſtitutos. Vid. Nouellae GCODICIS THEOD. Tit. III. de Zu- daeis, Gamaritanis, Haereticis & Paganis. F. XX. (1) Ad hunc & ſequentem g. conf. ſupra §. 7. & 8. quorum heic mera fit repetitio. 58 DE OFFICIO HOMINIS per igno. que dirigere actionem poſſumus, vbi intelle- rantiam us lumen non præaelucet; & praeſupponi- ne eii. tur, tale lumen ſibi hominem non potuiſſe 3 comparare, neque quominus poſſet, in cul- pa fuiſſe. Quin & in vita communi poſſe moraliter accipitur pro illa facultate, ſolertia & circumſpectione, quae vulgo ſufficere iu- dicatur, & quae probabilibus rationibus ſub- nixa fuit. 4. Circa §. XXI. 4. Ienorantia, vt & error circa le- En e- ges & oficium cuique iniunctum, ab imputatione “ “ non liberat. Nam qui leges & officium alicui leges & ofß- iniungit, efficere ſolet & debet, vt in noti- cium cui- tiam ſubiecti illae perueniant. Et ad ſubiecti que iniun. captum leges ac regulae officii adtemperari ſo- um. lent & debent; circa quas cognoſcendas & rerinendas quemlibet ſollicitum eſſe oportet. Vnde qui eſt cauſa ignorantiae, (1) reſpondere etiam tenebitur de iis actionibus, quae ex illa ignorantia promanant. 5. Circa §. XXII. 5. Cui occaſio agendi citra ſuam emiſionem culpam deeſt, illi non imputatur, quod non ege- Wa ** vit. Videtur autem occaſio quztuor haecce efectu oc- . . 1. . cafent. complecti: I. vt obiectum actionis (1) ſit in promptu §. XXI. (1) Aliquando ſolus ipſe, aliquando vero etiam is, quem iſte notitia illa imbuere neglexit. Prius locum haber, cum is, quem iſte notitia ea de- bebat imbuere, non potuit abſolute illam aliunde accipere aut per ſe, aut per aliam. 5 XXII. (1) Hoc eſt, vt materia ſit agendi, atque Vt Propt wnol o l⸗ nmts, nagts d adi unum ſer ſp — uis nuntur egen (2) uuali diet. dem,, Cere id 6) brumen enmad ineli Ultene lgne Hoc e mume ins, mentu (llius Neefſla ahn: folun lene nn .* — intelle⸗ upponi⸗ potuſſ⸗ in cul. 175 pole ſolentia cete iu⸗ bus ſub. rs l. tarione n alicni nnon⸗ ſodiebl etniſ encs KN vonele ae ex 4 ſuan on /⸗ haecce tompi — coene ade- iuade i,que Vt ET CIVIS LIB. I. CAT. I. 79 promptu : II. vt adſit commodus locus, vbi non poſſimus ab aliis impediri, aut malo ali- quo (2) mulctari: III. vt adſit opportunum tempus, quo non ſint obeunda negotia (3) magis neceſſaria, quodque item aliis, qui ad actionem (4) concurrunt, fit oppor- tunum: IV. vt denique naturales agendi vi- res ſuppetant. Citra iſthaec enim cum etis eri vt quis habeat, circa quod agere poſſit. Quo refe- runtur ſingula fere exempla, quae heic ab Auctofe adlegantur. (2) Addenda heic eſt reſtrictio haec: dummodo quisalioquin obligatus non ſit, exponere ſe periculo. Sic e. g. ridiculus miles foret, qui iuſſus adire ſtatio- nem, obtentu diſcriminis, quod ſibi metueret, fa- cere id detrectaret. (3) Sic magiſtratus quis Senatui, cuius mem- prum eſt, intereſſe nequit, ſi illa ipſa hora Princeps eum ad ſe accerſiuerit. Vide §. ult. capitis vltimi huius libri. (4) Si e. c. copiae duci bellico neceſſatiae ad com- mittendum proelium, aut obſidendam vrbem, eo yvſque haud acceſſere, vt coniungi cum eo poſſint. Hoc enim caſu deeſt materia agendi: & ſic ad pri- mum caput hoc quoque refertur. Breuius ac diſtin- ctius, meo iudicio, quatuor hae conditiones expri- mentur, ſi dixerimus, teneri quem omiſſionis ali- cuius nomine, I. ſi ad fuerint ipſi media ad agendum neceſſaria: 2. et ſi aqhibere illa potuerit cirra negle- cum alterius officii magis neceſſarii, aut citra pe- riculum inſigais alicuius mali, quod ſubire is alioqui plane non tenebatur. Hoc modo regalae huius & ſequentis para graphi ad vnam reuocabuntut. 60 DE OFFICIO HOMINIS 5 fieri nequeat, etiam abſurdum fuerit, ſi ali- andl cui imputetur, ad quod agendum occaſio de- ump⸗ fuit. Sic medicus ſegnitiae non poteſt ar- uns gui, ſi nemo aegrotet. Sic liberali eſſe non X conceditur, qui ipſe indiget. Sic talentum ſuum defodiſſe argui nequit, cui rite ambi- mi enti ſtatio denegata fuit. Et cui multum da- umin tum fuit, ab eo multum repetetur (5). o Sic non poſſumus ſimul ſorbere & flare Uer vi (6). . . . end 6. Ciraa §s. XXIII. 6. Mon poteſt quoque alicui im- o 4 empoſſibilia. putari, quod non praeſtiterit ea, quae vires ipſius exsedunt, neque per eas prohiberi, aut effici poſ- beile ſunrt. Inde vulgo, impoſſibilium nulla eſt obli- * gatio, dicitur. Addendum tamen, modo quis ſua culpa vites praeſtandi non detriuerit, aut perdiderit. Hic enim eodem modo tractari — poteſt, (1) atque ſi vires adhuc obtineret; ſeu cum ca es 7 (ez, (5) Ita CHKINZUS& diſertis verbis, Luc. XIlI. EIln “ 4 8. 3 . düd 6 (6) Auctor, cui ſaepius PhAVIO ſuo vti volu- mo pe erat, procul dubio heic adludit ad hos duos ver- Nin ſus ex Moſtellaria: W ſe Gimul flare ſorbereque haud facile Eſt: ego hic eſſe & illic ſimul haud potui, den Adt. III. Je. II. v. 104. 10 5. n §. XXIII. (1) Hoceſt, non quod Legislator exi- andn gere poſſit, vt fiat id quod eſt impoſſibile, durante unme quidem impoſſibilitate: verum quod poſſit eos puni- eti te, qui culpa ſua id praeſtare iam non valent nan u . ecus 3 ET CIVIS LIB. I. CAP. IJ. 6 1 — — ——— s dk cum alias facilis eſſet via quamuis obligatio- Ncelode nem paulo laborioſiorem eludendi, vltro cor- el. ruptis praeſtandi viribus. lele nen §. XXIV. 7. Imputari quoque non poſſunt, 7. Circa tlemmn quae quis coacte patitur, aut agit. Talia enim eàquae 7ui= itean. amoliri aut defugere ſupra ipſius vires polſi- coacte facit. ulund. tum intelligitur. Cogi autem dicimur dupli- dent ci modo: vno, quando alius valentior Ein per violentiam noſtra membra ad aliquid agendum aut patiendum adplicat ; alte- ih r0, ſi potentior graue-aliquod malum comi- Hnu nus intentet, (idque ſtatim repraeſentandi Figf facultatem habeat), niſi vltro nos ad aliquid luc faciendum moueamus, aut a faciendo abſti- Nn neamus. ert, o t . . . ſecus ac ſi viribus agendi inſtructi, agere idem de- ohtineni trectarent. Poſſunt hic e. c. allegati, qui apud ve- cun teres Komanos abſcindebant ſibi & liberis ſuis polli- — Les, vt ſic immunes a militia eſſent. Vid. ad I. N& lu M G Lib. VIII. Cap. Il. §. 3. not. 1. Sunt etiam caſus, quibus alicui impoſſibile quid imputatur, tametſi impoſſibilitas in ſe ipſa culpa eius non contracta ſit: ———— torinie vt cum qu& ſe immiſcet negotiis, quae ſcit aut facile fcire poreſt vires ſuas ſuperare. Si quis e. c. equeftris H diſciplinae imperitus, equum indomitum hilari ani- dhH mo conſcendat, ac deinde quod regee eum nequeat, GNOt, damnum aliquod committat, idem profecto ad 1. damnum reparandum tenebitur. Idem etiam ſtatu- lumi. endum eſt de agalone, artem ſuam exercente, cum ⸗ Quramte tamen viribus & peritia ad mulos regendos neceſſaria 5 huii deſtituatur: quemadmodum & lus Romanum caſum a A hunc decidit, L. 8. K. 1, Dig. ad Leg Aguil, ſecus . . 62 DEOFFICIO HOMINIS neamus. (1) Tunc enim, niſi exprelſſe obli- gemur id, quod alteri eſt inferendum, noſtro malo — §. XXIV. (1) Videtur heic Auctor effectum po- ſterioris huius coactionis longius, quam par eſt, ex- tendere. Fateor, illa culpam valde minui, maxi- me in foro humano; at non liberatur quis eadem pe- nitus ab omni impuratione in foro diuino. Exem- plum gladii aut ſecuris heic nihil conficit: inſtrumen- ta enim haec ſunt mere paſſiua; dum e contrario qui intuitu tantum imminentis grauis alicuius mali, nulla accedente coactione phyſica atque abſolute irreſiſti- bili, adigitur, cum quadam voluntatis ſpecie agit, & quodammodo ad maniteſte prauam, quam cxe- quitur, actionem concurrit. Praetetea conſtantiam humani ingenii non plane ſuperat, vt quis conſilium capiat, mortem, etiam ſuppetente eius declinandac via, oppetendi. Fatetur illud Auctor ipſe in Opere maiori Lib. 3. Cag. VII. §. y. Nec deſunt, qui hoc aliquando propter leuiores cauſas, quibus vehemen- tius adficiuntur, audeant. Pronum foret oſtendere, Auctoris principia minus firma eſſe, nec ſatis cohac- rentia: at locus iam non eſt huius rei, Ex his vero colligi abunde poteſt, vnicum tantum caſum eſſe, quo ad euitandum malum a Superiore intentatum, eius- dem manifeſte iniuſtis imperiis ſalua conſcientia ob- edite liccat; nempe ſi is, qui iniuncta illicita actio- ne lacdendus eſt, ipſe nolit, vt exponam me ipſius cauſa periculo, recuſationem meam conſecuturo: quod tamen ſic intelligendum, vt de re agatur, cuius intuitu in facultate eius ſit conſentire in malum ipſi inferendum; aut vt agatur de laeſione iuris, cui re- nunciare ipſi ſit permiſſum: nam ſi mihi e. g. quis li- bertatem ipſum occidendi indulgerer: non tamen propterea ſine culpa redderem me miniſtrum furoris alo re⸗ tem ade Uobisan Poerid, .X tlluntur 2grrur conpen nes if lincti Uetbern honung ſed det Pime, n nn Ctione Gbidem Uenit — nilo, jua 1. 6. . V. hoi ..X) s pore dem Pro igue it⸗ NeNe ET CIVIS LIB. I. CAPD. I. 63 leob. malo redimere, is, qui eam nobis neceſſita- mln tem adfert, pro auctore facinoris habebitur; mo nobis autem non magis factum iſtud imputari — poterit, quam gladio aut ſecuri caedes. ſdon §. XXV. 8. Eorum, qui rationis vſu deſti- 8. Circa nelt, d tuuntur, actiones non imputantur, Quia quid actiones es- end agatur, liquido dignoſcere & ad normam * alee comparare nequeunt. Et huc ſpectant actio-KRiznun Hen.⸗ P queunt Pectan tur vſu ra⸗ ihuwc nes infantum, antequam vius rationis paulo tionis. nmnogi dlſtinctius ſeſe incipiat exſerere. Quod enim miè iſti propter quasdam actiones increpantur aut einfti verberantur, id non ideo fit, quaſi in foro e humano poenam proprie dictam meriti ſint; iin ſed per modum nudae emendationis & diſci- mnlin plinae, ne per talia moleſtiam aliis faceſſant, elane aut ne prauam adſuetudinem contrahant. ietr Sic & furioſorum, mente motorum & delirorum „gia actiones pro humanis non habentur, quibus dele quidem citra ſuam culpam iſte morbus pro- tone. Uenit (1). lisyeto §. XXVI. ele,gdo ⸗ — W in illo, qui ſub grauiſſima comminatione me ad in- jenn dn ſontis necem inſigauir. Videatur ad I. N. & G. Lib. ein . cap. E. . 9. not. 5. nonae Edit. & Lib. EIII. cap. nre ifu I. S. 6. not. 4. 5. nec non quae infra dicentur ad cap. encs V. huius libri g. 2 5. Atuhe d S§. XXV. (1) Non niſi rariſſime contingere hic ca- un pl SBerr. dei „ ſus poteſt. Cauſae quamcunque mentis alienatio- il. nem producentes, valde vt plurimum ſunt occultae, ͤten atque ita comparatae, vt praeuidere eas ſana adhuc mente vix liccat. Meminerunt quidem natufae i n iuon i Scru⸗ 9. Circa ſosnia. 64 Dr OFFICIO HOMINIS §S. XXVI. 9. Denique imputari non poſſunt, quae quis in ſomniis agere ſibi videtur; niſi qua- tenus talibus interdiu cogitandis cum dele- ctatione immoratus, (1) eorum imagines animo alte impreſſit: eiſi & haec rariſſime foro humano attendantur. Alias enim phan- taſia Scrutatores hezbarum quarundam minos cognitarum, quarum ſuccus certa quantitate hauſtus rationem turber; item cerrorum fluminum fonriumque aut etiam vaporum ex quibusdam locis exhalantium, qui eundem effedum gignant. Conſtar quoque com. poſitas eſſe olim potiones Philtra dictas, quae exci- tando amorem, vexabant mentem, agebantque in rabiem. Vide OUVENAL Sat VI, 610. & ſeq7. Quod ſi iam quis gnarus virtutis eiusmodi plantae, aquae, aut potus, iis nihilominus deliberato animo vteretur, locum tunc haberer, quod ait Auctor; & perinde eſſet, ac ſi ebtietatem iſte ſibi arceſſi- uiſſer. §. K KVI. (1) Vtut vero praua haec fit delectatio, . ſomnium tamen in ſe non deſinit eſſe ſomnium; Phan- taſma nempe, cui effingendo intellectus & voluntas ſens diſpoſitio adfuiſſet, non ſucceſlurum eiusmodi ſomoium fuiſſe. Eri quis etiam, exemplo Biblidis apud Ouidium, Opta: et fecurrere ſaepius obſcoenum ſomnium; non ſuppeteret tamen certum illud procu. randi medium; && poſito quoque, repertum eſſe tan⸗ dem id arcammin; non tamen tam de ſomnio ipſo is teneretur, quam de eo, quod vigilans cogitaſſet aut egiſſet. De cetero videantur de ſownambulis dicta a me ad Opus maius de J. N. & G. Lib, I. cap. V. §. 1II. not. 3. 4 nunquam ita participant, vt credere liceat, niſi prae- Mmmnn llla in foitane ſtare, X lin al quod: ti, g imput ltnmn G6, biſcenn ſmul iß Wu IiS, Vt Ne alter caua — etim i Doralin eicere Quancdko het, e temur hehti bitor en, uiip ul l ET CIVIS IIB. 1. CA P. I. 6 5 n ſint taſia in ſomno eſt veluti cymba ſine rectore niiqu. fuitans; ſic vt penes hominem non ſit prae- rum dee⸗ ſtare, qualia viſa iſthaec effingat. mnans §. XXVII. Circa imputationem autem actio- De imonr aridien. ee aone ackio- nnd num alterius paulo diſtinétius obſeruandum, num,, a4 uke⸗ quod aliquando quidein contingat, vt actio quas plures ei, qui immediate eam patrauit, plane non perſonae — imputetur, ſed alreri, qui hoc tantum velut oncurrunk, cohnumm inſtrumento vſus eſt. Sed frequentius eſt, vt ; mikr E& ei, qui actionem patranit, & alteri, qui ad han, eandem agendo quid vel oemittendo concurrit, illa ogre mul imputetur. Id quod fit triplici potiſſi- quees mum modo: vel vt alter principalis cauſa actio- edengen nis, patrator minus principalis habeatur; vel u vt vterque pari velut paſſu ambulet; vel vt edda alter minus principalis, patrator principalis Ae Cauſa ſit (1): V ſbiaek D lelelinin F. XXVII. (1) Non definit heic Auctor, teque Tiumln etiam inmaiori Opere, haſce tres ſpecies cauſæum volun moralium aclionis alienae, vnde fit, quod vix alker 1,iie accidere potuit, vt re minus diſtincte percepta, an- n eiuamet quando ad vnam claſſem id, quod ad alteram perti. o net, referat. Supplere itaque hunc defectum adni- 0dſeen remur, co quidem curatius, quod haec magni mo- nlddhen menti res nondum fatis euoluta eſt. Obſeruandum numeſett igitur initio, agi hic vnice de gradu influxus in actio- ni on nem, non vero de gradu malitiaz, qui ex pluribus coltllein aliis circumſtantiis deducitur, atque in cauſa minus onhalß principali (J. Jubalterna) maior, quam in princi- 1,) pali eſſe poteſt; id quod exemplo hominis adpatet-» qui altexum tranquillo animo occidit, inductus a etitd 66 DE OFFICIO HOMINIS. Ad primam claſſem pertinent, qui alte- rum tertio quodam, ira impotenti commoto aduerſus il- lum, quem interficiendurn curauit, ad vlciſcendam atrocem iniuriam, quam ſibi illaram ab eo exiſti⸗= mabat. Diſtinguer dum hie porro cſt inter effectus aut conſequentia actionis ab alte: 0 immediate patra- tae, & productionem aRionis ipſius. Fieri enim po- teſt, vt quis ad effectus aut cosſequentia actionis plus conferat, quam alter, qui immediate patrat, nec tamen ideo actionis cauſa principalis fiat: ut ſi quis conſpiciens ignem aedibu⸗ ſuppoſitum ab incen- diario, qui ſubito aueffugit, id non ſtatim mani- ſeſtet. Attendendum quoque, vt quis merito cen- ſeatur ad acſtionem altetius intermittendo nonnnulla concurriſſe, haud neceſſarium eſſe, vt certo & infal- libiliter hanc actionem impedire potuerit; ſed ſuffi- cere, quod probabiliter ad illam impediendam ad- ferre aliquid momenti valuerit, ac practerea ad hoc communi aliqua, vel particulari obligatione obſtri⸗ Gus ſuerit. Hoc poſito, per CAVSAM PRINCI- PALEM hic intelligendum eſſe dico, qui faciendo aliquid, vel non faciendo, ita in act ionem vel omiſ- ſionem alterius influit, vt ſine eo alter a facto abſti- nuiſſet, ant id quod omiſit feciſſet. Cauſa ſecundi or- dinis, quam CAVSAM COLLATERALEM voco, eſt ille, qui faciendo aut non faciendo aliquid con- currit ſuſfcienter, & quantum in ſe eſt, ad actionem vel omiſſionem alterius, at nen ita efficaciter, vt prae- ſumi oporteat, ſine eo alterum a facto abſtenturum, aut quod omiſit facturum fuiſſe. ODenique CAVSA MINVS PRINGIPALIS (J. Lubalterza) mihi eſt, qui leuiter tantum in actionem vel omiſſionem alte- rius influit, aut aliqualem duntaxat ad hoc occaſis- nam praebet, ita vt agens iam preprio motu ad agen- dum Tuln al lunt: Ulnt, — dum 7 atus, tg⸗ e/ xeguen rlpoſetu ſegneuti ) ii, gus iullu Da lepede Utoren gbidenm manda zut etiat bo alius At etian lhebretir 1ntionen lns fue Rhengin guin in adgrech TI an MAJ UIX. hrincihe 1at, A. at. A. line, gui dane 8 quiale⸗ ful .— 1duerlusl llciſcendem eo etili⸗ gter eicte Giate paltr eienimpo⸗ in Moni ine oalal, ſat: I abincen⸗ kim Manl⸗ etito et . nornbul o Kirll⸗ 4 ſel Penem eiilbo⸗ ne Obln Nol. fuin⸗ vel m⸗ ecuncior⸗ SNMN id . dalfionen „, ttru intxu, CANd nern le⸗ . ice . 1A A. dun ET — CIVIS LIB. I. CAP. I IlI. 67 „. dum, vel non an: ve en egenden. „omnino paratus & Rar ge ment neceſſariis ad id S e. exequendum hot 7. tummoce 8& nreanin 6 21 , r4 roriliun. aln de⸗ tniiucre lanan uun n Peiltietrin nitionum adplicatio drgann ((2) Ratio Juen i⸗ Aaer quis cauſa principal. 3 iuſſu patrauit, nor el prkerine he Snr ei eatt i non eſt praeciſæ haec qnoailleabh 4 en carn die mrin omnnia iaferiorumn f. fento a: verum quod ſ e aena tur, prouf iu ſu 9 9 9 .* habueri rir, pro eius ennd õ cauſa principali ob nionem hibe korerir⸗ Güoturtq us dem rinedts Tntnne ard e lubenti ſiue reluct in megie aee unde s rem aggreſſus ſit ni eräſoe 2d . tem non venilſie zulin iae pe⸗ adgredi non ſuſtinuiſt. niſſet, aut quam i le perl⸗ eal non aſtin iſſet. Ita Pilatus mo r ae n minus principalis kui crel alis fuit: (vid . e X. 9 . . principalis fuerunt r, 1) & „ ac Dauid caedis Vri eap. . cn prrelloni Deidt t A ritate, Fici quoque, ui Princi oaus. qua apud iꝑſos pollent keinciree nene eos, 7 . mouent, 68 DE OFFICIO HOMINIS — — — — . eeenn qui poterant & debebant prohibere, & non fecerunt. Ad ſecundum claſſem pertinent, qui man- dant, aut ad facinus patrandum (3) condu- cunt; X mouent, cauſa principalis omnino ſunt eiusmodi vexationum, aeque ac furotis, quo abripitut ali- quando caeco impetu vulgus aduerſus homines, quo- rum opiniones, bene an male ſe habeant, diiudicare haud quicquam valet. . (3) At tales facinus non fuiſſent patraturi, Biſi mandauiſſet alter, aut conduxiſſet data vel promiſſa mercede. Sunt itaque iſti cauſae principales, non vero cauſae ſimpliciter collaterales. Vt autem intel- ligatur paucis, quae exempla ad ſecundam hanc claſ- ſem pertineant, tenendum eſt, eos omnes, qui con- ſilia cum auctore immediato actionis oommunicant, quacunque demum ratione aliquid eo conferant; item qui etiam ſine formali quadam conſpiratione eidem aliquod medium aut auxilium ſufficiens animo deliberato ſuggerunt, quod is nihilominus aliunde quaerere haud neglecturus erat ; eos, inquam- omnes conſiderandos eſſe ceu cauſas collaterales, ſi- ue luctum ex tacinore, ad quod concurrunt, capiant, ſive minus. Sola alioqui conſpiratio cauſam collate- ralem efficit, tamerſi quis etiam poſitiue parum, aur nihil contuliſſet ad executionem eius, quod ceteri faciunt, cum quibus is in faeinus conſpirauit. Ra- tio huius rei eſt, quod ſi quis nihil ipſe, aut ſaltem parum egit, hoc in praeſens ſufficit, nec plus requi- ritur. Idem vero is caſu neceſſitatis omnino plura facturus eſt: interea ſeruat ſilentium, nec actionem, quantum in ſe eſt, impedit: hoc ſufficit, vt quis cenſeri debeat cum eo, quicum communi re & vo- L luntate CuNt; Gelenſu iniurian noon ſee A ſlium — luntatey neln ſin eo in e deqle co Cultatem lunvei 10 dau miſſae, ills, 8d. VlI 4) Grrun er Nbe, Nliud Ietetri Pecum tuo der Uenise 1 Plur⸗ IIt, 44 6). enplun 60 nnen ET CIVIS LIB. 1. CAP. I. 69 1 — — „Kumn cunt; qui (4) adiuuant; qui receptum 8 defenſionem praeſtant; qui cum opem ferre iniuriam patienti poſſent & deberent, (5) guitur⸗ mnr non fecerunt. um Agd tertiam claſſem referuntur, qui con- —— ſilium (6) ſpeciale dant; qui laudant eiinodi E 3 (7) & finitn . - . nine,gi⸗ luntate vnitus eſt, cooperari. Per huiusmodi vnio- ilae nem ſinguli ſingulo: confirmant, & vicifſlim per eos in communi conſilio conſfirmantur; & ſinguli ui, aeque concutrunt ad expediendam ceteris agendi fa- A noni cultatem, tametſi aequa ratione haud egiſſent. e, Ita vero ſingulorum actio rectiſſime conſiderari po-⸗ gemine. teſt, quaſi ex parte a ceteris prod acta eſſlet. Sic ve- lunecl⸗ ro daules particeps fuit culpae aecis in Jephano com- glicn wiſſae, tametſi cuſtos tantummodo t xtiterit veſtium hmmnien illis, qui ipſum lapidibus obruebant. Vid. ACT. VII, Conletani, 58. VIII, 1. Hyirntion⸗ (4) Vere quidem ‚ ſi & ſine hoc actor non negle- ns anicnd turu: erat, aliunde adiumenta quaerere; vt ſi poſ- as aliwwe⸗ ſeſſor diuerſorii publici tabulam luſoriam miniſtret in ingun, vrbe, vbi plures patent ludi aleatorii. Verum ſi „ quis iuueni in mercedem illecebroſae iuxta ac auarae lelals, e ereeSln. meretrieis, alias in eius libidinem non conſenſurae, r pecuniam, quam obtinere is alibi non valebat, mu- am, I. tuo det huiusmodi creditor ſane luxuriae illius iu⸗ ei uenis cauſa principalis fuerit. Haec vero diſtinctio „ ad plurima exempla, quae ſibi quilibet fingere pote- uie Nt . . 1⸗ . rit, adplicatu facilis erit. utedt. (5§) Ad pPrimam c ſſem referendum eſſe hoc ex- emplum, ex principiis ſupra adſtructis liquidum rino gin cioen Eit. . a4 (6) Hoc eſt, ſi quis conſillum dat e. g. hanc vel il- . lam rem ſuffurandi, indicato ſimul modo eam ſurripi- endi. 70 DE OFFICIO HOMINIS (7) & adſentantur ante patratum facinus; qui exemplo ſuo ad peccandum accendunt; & ſimiles. CAPVT endi, tempore opportuno in aedes irrependi, loco, quo res quaeſtionis adſeruatur, via euadendi, &c. non vero. ſi ſimpliciter ac in genere quis conſilium dat alicui, vt furetur, aut decipiat homines, vt habeat, vnde vi- tam ſuſtenter. Vide I. N. & G. Lib. I. Cap. V. §. 14. B (2) Ita ſcilicet, vt conſilia, laudes atque aſſenta- tiones, ad ſtimulandum ſceleris auctorem aliquid conferant; alioquin enim tantum de praua ſua in- rentione quis tenebitur. lyid. Conf, etiam Lib. III. Cap. I. §. 4. not. 2. Edit., nouae. Obſeruandum quo- que, confiliorum aliquando eam vim efſe, vt alte- rum ad facinora, quae alioquin animo non concepiſl- ſet, aut ad quae ſeſe ſimpliciter determinare auſus non fuiſſet, moueant: & hec caſu conſultot cauſa principalis exiſtit. Huc pertiner Achitophel reſpe- Gtu Abſalonis. Vide II. A“éaM. cap. XVI. XVII. Idem de exemplo & commendationibus in certis cir- cumſtantiis ſtatuendom eſt. De cerero non abs re etit obſeruare hic aliquid de vſu diſtinctionis huius triplicis ordinis Cauſarum moralium actionis alienae. Sane diſtinctio ſatis fundata eſt, & quae hac de re dixi, cuncta in abſtraco vera ſunt. Sed fatendum eſt, apßpplicationem ad caſus ſingulares ſaepe difficilem eſſe. In dubio igitur non facile pro Cauaſa principali haben- dus eſt quiuis alius, quam immediatus a hionis au- ctor, meliusque qui ad eam quouis modo concurre- runt, ſpectantur tanquam Cauſae ſubalternae ſeu mi- vus principales, aut ad ſummum collaterales. — DE HVM. IN G A letſord tur ade contit mem oneren is lben Giotucn em 10 in men mcon ll lecretn ad ie 6. — El iler dec — ſacians; endont; CAVI — lilocogro⸗ ,noh eto, talei, 1 , VNle C. N ge aſſenl⸗ 1a Mir M. indumngto. lenti CCteehl⸗ irne an Heot l bel ehe 1. W. celtit r non 4ben ois hund is alieme ehue El⸗ endun h alenele⸗ Giovizer⸗ conellte⸗ ,ℳ ſeufn e, ET CIVIS LIB. I. CAP. II. 71 De! ChibPVT I. DE NORMA ACTIONUM HVMANARVM, SIVE DE LEGE IN GENERE VARIISQVE HA- RVM ACTIONVM QVALI. TATIBVS. §. I. Uia actiones humanae a voluntate de- Quam ne- . ceſſatium pendent, voluntates autem ſingulo- e rum non ſemper ſibi ſimiles, & di- e nan⸗ uerſorum in diuerſa fere tendere ſolent; igi- dam io. tur ad ordinem & decorem in genere humanonibus hu- conſtituendum, neceſſarium fuit (2) nor- manis prac- mam aliquam exiſtere, ad quam iſtae com- ſcribert. ponerentur. Alias enim ſi in tanta volunta-g. G. Lib. II. tis libertate, tantaque inclinationum & ſtu. Cap. I. “ diorum diuerſitate, quisque citra reflexio- nem ad certam normam ageret, quod ipſi in mentem veniret; non poterat non maxi- ma conſuſio in genere humano exiſtere. §. II. Norma illa vocatur lex;, (4) quae eſt Defiaitio decretum, quo ſuperior ſibi ſubiectum obligat, vt Legis in ge- nere. ad iſtius praeſcriptum zitione ſuas omponart 2) id. ad (1). hunc §. & B FP 4 §. III. ſeqq. uſque — J ad 1I. I. N. 8. II. (1) Haec legis definitio, in generaliſſima ſua & G. lib. I. idea accepta, non ſatis plena & accurata eſt. Dien- cap. VI. um 72 DE OFFICIO HOMINIS Quid ſie o½ §. III. Haec definitio vt eo melius intelli- ligatio. gatur, euoluendum eſt, quid ſit obligatio, vnde ea oriatur, quis obligaionem recipere, & quis eandem alteri iniungere queat. (“) Vid. de Vulgo igitur (a) obligatio dicitur vinculum variis ſpe iuris, quo neceſſitate adſtringimur alicuius rei iebus praeſtandat. Scilicet iniicitur per eam quaſi . G. Ib. frenum aliquod noſtrae libertati, vt quan- III. cap. IV. Juam de facto voluntas in diuerſum tendere S. 3e ſeq. queat; intrinſeco tamen per eandem velut ſenſu imbutam ſe deprehendat, vt ni prae- ſcriptae normae conformis ſit adio edita, non recte ſe egiſſe cogatur agnoſcere. Adeo- que dum itaque, meo iudicio, LEOEMeſle voluntatem Superioris alicuius, varia ratione ſußßcienier manife- ſtatam, quea is ſubiect oram ſuorum ant ommes in vni- aerſum, aut ſaltem omnes eerti generis altiones diri- git, ita vt ratione illarum ipſis neceſſitatem certo modo agendi vel non agendi impenat, aut libertatem prolu- bieu agendi vel nen agendi relinquat. Dieo I. vo- luntatem Superioris debere eſſe fufficienter varia ra- tione manifeſtatam, vt intelligatur, neceſſe haud eſſe. vt haec manifeſtatio verbis aut ſcripto fiat; id quod in vniuerſum Eegi naturali congruit, & aliquando etiam locum habet circa Leges humanas. Vid. ob- ſeruata a me ad IJ. N. & G. Lib. I. Cap. EI. G. 4. nort. 2. inter Additiones Ed, nouae. 2. Hanc Superioris voluntatem dirigere actiones aut omnes &. Nam ſo- lus Deus eſt, qui poteſtate gaudet dirigendi omnes in vniuerſum actiones eorum, qui ab eo pendent, hoc eſt omnium ceterorum entium. Nullus vero alius glen niit, — alius S longin extene neo De Allt e ſubied cares, Vel pre 1zendi pohtiun turipl Uiera⸗ ius a gnod aliis, illud Iit, p labilit tollere uod iden nolce adre . cohece exal conn moe vit que ſ di — imelli⸗ tio, vnde dee, d inetlun ſAits an gull Vt Glul.⸗ h tengeke enn Elu ni ne⸗ io elle, , Age⸗ Nve nr GtlupttGH er. inſt⸗ e inni imer ertotmnd ten gnl ico 1I. ſo rii ehaudde zilgel Aiclind ie . 6 1ℳ, Oreſiotn Nmſo. di ommnes jenlen, Alus ren⸗ gliu ET CIVIS LIB. I. CAP. II-⸗ 773 que (1) ſi quid mali eo nomine homini eue- niat, non immerito id ſibi accidere iudicet; E 5 cum alius Superior niſi acdtiones ſaltem certi generis, nec longius dirigit, quam quo poteſtas eius limitata ſeſe extendit. 3. Interea neque Superiores homines; nec Deus ipſe, actu imponunt neceſſitatem agendi aut non agendi quoad omne: actiones direcétioni ſuae ſubiectas: & hoc ipſo quod non vtuntur iure ſuo cir- ca res, de quibus nihil pro poteſtate ſua praecipiunt vel praeſcribunt, libertatem relinquunt pro lubitu agendi vel non agendi. Haec eſt permiſio quaedam poſitiua & valde realis, quamuis racita, quae ſequi- tur ipſam determinationem eius, quod indiſpenſabi= liter agendum eſt, vel non agendum. Hinc ctiam ius naſcitur, quod quis habet, circa res ita permiſſas, quod luber agendi: & ex hoc iure oritur obligatio in aliis, ipſum in iure ſuo haud impediendi. Vnde & illud ſuit, Superiorem deinceps, prout viſum fue- rit, poſſe quod permiſerat prohibere, aut indiſpen- ſabiliter praecipere, & hac ratione ius ab eo datum tollere. Quod ſane ſufficit ad demonſtrandum, quod illi, qui adeo repugnant permiſſionem, tanquam idea Legis generaliter acceptae comprehenſam, ag- noſcere, aut litigia captent, aut quod hic & alibi admodum confuſas ſeruent ideas, prodant. §. III. (1) Conceptus obligationis duos diſtinctos conceptus complectitur, quorum quidem alrer fluie ex altero. Prior eſt conceptus coæuenientiae vel diſ- conuenientige, quam quis percipit, ſi hoc vel illo modo agat vel non agat; ita vt, ſi aliter agat, ipſe ſe vituperet, quod ſecutus non ſit lumen rationis, ſe- que dignum eo nomine reprchen ſione iudicet. Alter eſt metus vel diſtinctus vel confuſus mali alicuius no- bis imminentis, tali modo agentibus vel non agenri- us, 74 DE OFFICIO HOMINIS cum normam, prout par erat, ſequenti iſtud euitaſſe licuerit, bus, & mali item non immerito nobis euenturi, ſiue reuera in illud incurramus, ſiuc forte illud detur cſlugere. Dixi, metus vel diſtinctus, vel confu- ſus. Eibs diſtinctus ratione actuum poenis ab huma- nis legibus ſancitis obnoxiorum; confuſus vero, ra- tione a cuum omnium a poenis humanis omnino ex- emptorum: & inde oriuntur terrores illi conſcien- tiae, omni acuo in his, qui mala perpetrant, depre- henſi. Ad inueniendum auctem ſolidum horam con- ceptuum fundamentum, neceſſum eſt, rationem con- nenientiae aut diſconuenientiae inuoluere zeceſſitatem quandam moralem indiſpenlabilem; quae quidem ne- ceſſitas non niſi a principio quodam externo impo- ſita poteſt istelligi, ab ente ſcilicet, cui ius compe- tat certis regulis nos ſubiiciendi, & contrauenienti- bus malum quoddam infligendi. Vide dicta a me ad Epiſtolam cenſoriam Anongymi S. I5. Ceterum TREVERVS, Profeſſor Helmſtadienſis, modo Goettingenſis, in Nortis ſuis ad Autorem, taxat me hic, quod dixerim, conceptum obligstionis compre- hendere ſenſum conuenientiaz & diſconuenientiae &c. Si hoc, ait, ita ſe haberet, Athei pluresque alii, uorum confcientia eſt cauteriata, forent ad tem. pus ſaltem liberi ab omni vera obligatione, quo- niam longius abſit, vt eiusmodi ſenſum habeant. Sed cur non obſeruauit, quod vnice loquar de im- preſſione, quam conceptus obligationis facit in eo- rum animo, qui aliquo modo legem iſtam obliga- tionem imponentem agnoſcunt; ſine quo eadem nul- lum in ipſis effectum poſſet producere? Dixi ſenſum obligationis, & non obligationem, quatenus ſcilicet eſt effectus legis in ſe ipſa ſpectatae, & imponit ho- . = mini — ninlan gbidem in diuer norchar In 4 Namx Vukort libere callum neque compo ci I — minin ſine d lit, ſit conſige lus P laberit dinine etiamn elt,7 lem Nonh Mot⸗ Kum ribu quin tunt; nente tano iete ET CIVIS LIB. I. CA P. II. 75 ant * ihd §. IV. Quod autem homo aptus ſit ad eci-Rationes, piendam obligationem, duplex cauſa eſt: vna Eur Eter⸗ I. quidem, quia is voluntatem habet, quae ſele iien dan· 11, . . in diuerſas partes flectere, adeoque & ad obligario- gii,ſie normam componere poteſt; altera, quia ho- nem. A mo a poteſtate Juperioris non eſt immunis. mA Nam vbi alicuius agentis vires per naturam ad hur „niformem agendi modum ſunt alligatae, ibi 10, ll . . ,ℳN; ve. libera actio fruſtra exſpectatur; iſtique in lir. callſum praeſcribitur aliqua norma, qui eam Eepre. neque intelligere, neque ad eandem ſeſe moon⸗ componere poteſt. Si quis autem non agnoſ- n cat Superiorem, eo ipſo nemo exiſtit, qui len neceſſi- enne⸗ inpo⸗ . mini neceſſitatem quandam agendi vel non agendi, ſiue de hoc cogitet, ſiue non cogitet, ſiue id ve- lit, ſiue minus. Er ſimiliter etiam Autor noſter hic conſiderat effectum obligationis, cum nihilominus vope⸗ nientl⸗ ane di alias plus ſimplici vice in maiori ſuo Opere obſer⸗ be uauerit, Atheos propterea non carere culpa, quod nne⸗ diuinum numen haud agnoſcant „nec conſequenter te etiam ebligationem veram ſentiant. Lepidum autem ii⸗ eſt, Treuerum ipſum ſub obligatione comprehendere r. ſpem boni & metum mali inde prouenturi. Jam vero 8 nonne ſpes metusue ſupponunt ſeaſum boni maliue d moralis in eo, quod quis agit, aut acturus eſt? Di- * Rum hoc ſit in tranſitu, & ſpeciminis loco, de plu- en⸗ ribus aliis paſſibus, vbi Auto: iſte, aliique inprimis, qui notas in breuem hunclibellum compoſuere, taxa- igl runt me aut perperam intelleétum, aut vera ſuppo- nentes principia, ex quibus ratiocinantur, quamuis in ea nondum ſatis probata dederint. Sed parcam char- di. tae refutandis huiusmodi cenſutis conſumendae. d, mint 1 76 DE OFFICIO HOMINIS neceſſitatem eidem iure queat iniicere. Et ſi maxime is in agendo certam rationem obſer- uet, & a quibusdam actionibus conſtanter abftineat; id tamen non ex obligatione ali- qua, ſed ex proprio beneplacito facere in- telligitur. Sequitur ergo, vt ille obligatio- nis ſit capaæx, qui & (1) Superiorem habet, & normam praeſcriptam poteſt cognoſcere, & voluntatem habet in diuerſa flexilem; quae tamen, vbi norma per Superiorem fuerit praeſcripta, ſentiat, ſe ab ipſa non recte diſ- cedere. Quali natura hominem praeditum adparet. M Fundamen. g. V. Introducitur obligatio in animum zum iuris hominis proprie a (1) Juperiore, i. e. tali, imponendi cui non ſolum (2) vires ſunt, malum ali- alteri obli- . itentib . „ . E „ zsrienem. quod repraeſentandi contranitentibus; ſe a S. IV. ( 1) Haec efi, cauſa praeciſa & immediata: altera non niſi conditio eſt necefſario ſuppoſita; — quemadmodum ex eo adparet, quod Deus, vtut intelligens ac infinite liber, capax tamen obliga- tionis non eſt. 4 §. V. (1) Vide quae dixi ad Epiſtolam cenſoriam Anonymi §. 19. (2) Vires plane non ingrediuntur conſtitutio- nem iuris imponendi obligationem; ſed inſeruiunt tantum iuri illi ſuffulciendo atque tuendo. Vnde eſt, quod ius non amittitur ob hoc ſolum, quod ſuperiori vires ad illud exercendum neceſſariae de- ſunt; vt cum princeps aliquis iniuſte ditionibus ſuis ſpoliatus eſt. li ilter er u0 at circumſet un, pol cellutn en reuerent tentia, tum, gg gbem ce Cendam. Unrenoui eltimp 1e qrice mio, eod meid minus Contra i pare tiqnod cſerwum 6) Kalare 3)1 innicem bentade iuinper ſicur, — e. ktl mn obler⸗ onſiamter jone A⸗ cele in⸗ Pligun⸗ m bebet, olete, m; gue m fuent eCte d. geditun animum dun d⸗ 165; ſelb (AI — mediata : ppoſie; en Ol. Onfitm. ,ſernivot inſetunn ace ET CIVIS LIB. I. CAT. II. 77 cui iuſtae ſunt cauſaæ, quare poſtulare queat, ex ſuo arbitrio voluntatis noſtrae libertatem circumſcribi. Talia enim vbi in aliquo fue- rint, poſtquam quid velit ſignificauit, ne- ceſſum eſt, in animo hominis oriri metum reuerentia temperatum; illum quidem ex po- tentia, hanc autem ex conſideratione cauſa- rum, quae etiam remoto metu, allicere ali- quem debebant ad iſtius voluntatem ample- ctendam. Qui enim nullam rationem adle- gare nouit, quare mihi inuito obligationem velit impingere, praeter ſolas vires, is terre- re quidem me poteſt, vt effugiendo maiori malo, ipſi tantiſper parere ſatius ducam; ſed eo metu remoto, nihil amplius obſtat, quo minus meo potius, quam illius arbitrio agam. Contra qui rationes quidem habet, quare ego ipſi parere debeam, a viribus tamen malum aliquod mihi imponendi deftituitur; eius iuſſa impune a me poſſunt negligi, ni poten- tior aliquis huius auctoritatem proculcatan adſertum eat. (3) Rationes autem, quare quis recte po- ſtulare queat, vt ab alteco ſibi obtempere- tur, (3) Prout hic concepta haec periodus eſt, ſin- gula, quae complectitur, momenta, aut ſeparatas inuicem rationes efficiunt; aut coniungi ſimul de- bent ad conſtituendum vnieum fundamentum iu- ris imponendi obligationem; nec ſatis liquido per- ſpicitur, ytrum prius, an poſterius Auctor hic * e 1 „8 DE OFFICIO HOMINIS nee aiori de intellectum voluerit. In Opere quidem m I. N. & G. Lib. I. cap. VI. g. 12. ita exprimit men- 5 . ant:, * 7. . . . iis i i ſuperſtruit, facile ad- arenie, Beneficium quippe nihil alin duaen irnrte⸗ em depoſcit; ad quam teſtanda rel. gratitudin ſt benefactoris ſe directioni fubicere er. uuie guise g alteri vitam, quo vix vllum uI .8 eide ſpicere . let, eidem proſp 1 uam ipſe va tius etiam, qu ſe . 41: ⸗ . . . L b & 1 tb 8: is de. ſenſus, quo in alterius ſubiectionem is e- 4 enchi per ſe obligatorius non ; pronu noco. cendit, per ue don enn NoGe lam ipſe Auctor eodem Op . ſtatur 6. Cay e1 G. 13. & Lib. VIII. Cap. Fni K. omnes rationes obligationem noe 3 „ i ei itatem mora- ero iuris imponendi einernoc necethtatem uod. n. d ſt ud au . um eſt. aliunde peten en adiden ien judicio, redeunt reliqua omni⸗ npero tia naturalis cunctorum hominun npere Numinis diuin, quatenus al ipſo zrihe gretalit tam & motum habent. Opifex quipp D = 1 Nbene hu la, eidem Operis ſui diſponere, II. Qoe ſtatuas ani ectus vern lur caulame manibus ſut tate marmor llemiuris 8 ſguigemin ſtrumenta, ſehderent derivanda mee parti Poſita a animas col tae ſunt, fa liskoulta gue poſtu vel illo mor mii inper nuneſpteſ nibus At tatem inn . ſobfiſtente mecdiateae ſeguentie Kunue Naturalis tima aucte iniplo eor donſenlag ni uue erit, Un 6 . ein maioid Primit mer fimul cohet⸗ jtuant;quut⸗ haec ſalt⸗ nus aCeNat pes rationetn t, fatilen habeat N- lud, quan adam nec Cwicere 9. Vumn hete iusilehunet gnolen 1 jelt, 1⸗ roſicet uic impe⸗ fule olten. 8. die em quis le⸗ outi boel⸗ Iil.,. 6 Ce, tatem e , 40 o⸗ ,et een. 1 45 impeli ntiun, V Alis e, guet openi jem vonnnn. 4 amertun . ET CIVIS LIB. I. CAF. II. 79 & bene huic velle, & rectius, quam ipſe va- let, eidem proſpicere poſſe; ſimulque ſi actu iſte operis ſui arbiter eſt, ac pro lubitu de eo poteſt diſponere, etiamſi nil ipſi praeter formam induxe- rit. Quod ſi ſtatuarius propria virtute conficere ſtatuas animatas valeret, ipfisque inditi a ſe intel- lectus verus auctor foret; hoc ſolo ius conſequere- tur cauſamque idoneam exigendi, vt fabricatum manibus ſuis, dotatumque a ſe intelligendi facul- tate marmor aurumue, ſuae ſe voluntati ſubiiceret. Idem iuris & Parentes in liberos ſuos obtinerent, ſiquidem in generandis illis aliter, quam caeca in- ſtrumenta, & cauſae, vt ita dicam, occaſionales ſe haberent: vnde & eorum auctoritas ex alio fonte deriuanda eſt. At Deus cum materiae, tum for- mae partium, ex quibus eſſentia noſtra eſt com- poſita, auctor eſt; idemque corpora noſtra & animas condidit, omnesque, quibus hae praedi- tae ſunt, facultates ipſis largitus eſt. Poteſt itaque iſtis facultatibus, quos vult, limites praeſcribere, atque poſtulare, vt iisdem homines non niſi hoc vel illo modo vtantur. Porro cum, qui ius habet mihi imperandi, eo ipſo communicare cum altero hanc poteſtatem valeat; Deus quoque certis homi- nibus aut directe ac immediate hanc ſuam auctori- tatem impertitur, vt cum Magiſtratus inter Zudaeos, ſubſiſtente Theocratia, ipſe olim conſtituebat; aut mediate ac indirecte, hoc eſt per quandam con- ſequentiam eius, quod velle ſe teſtatus eſt, quo- cunque demum modo hoc fiat. Ita in aliquo naturalis legis praecepto omnis inter homines legi tima auctoritas fundata eſt ordinarie, & praecipue in ipſo eorum conſenſu, qui eidem ſubſunt; qui conſenſus omnem ſuam vim inde accipit, quod “ vult RH iſte huius directionem ſibi vindicet; & deni- que ſi quis vltro alteri ſeſe ſublecerit, & in Quomodo 80 DE OFFICIO HOMINIS ipſius directionem conſenſerit. §. VI. Ceterum vt lex vim ſuam in ani- cognoſcatur mis eorum, quibus fertur, exſerere poſſit, P lex. legis. Nemo enim obedientiam praeſtare va- lebit, ſi neque cui parere debeat, neque ad quid teneatur, nouerit. (1). Et legiclatoris quidem cognitio eſt facilli- ma. LEegum quippe naturalium eundem eſſe auétorem, qui vniuerſi, ex lumine rationis conſtat. Nec ciuis ignorare poteſt, quis in ipſum imperium obtineat. Leges vult Deus ſeruari pacta, & vt conſequenter iis obe- diamus, quibus id promiſimus, quatenus id citra violationem legum a communi Domino noſtro latarum ſieri poteſt. Hoec ſummum & primum eſt omnis officii atque obligationis fundamentum. Inde etiam nihil frequentius validiuſue inculcat Reuelatio, quam dogma de creatione mundi in vmuerſum, ac ſpecialiter hominum. Hoc quo- que principium ipſi Gentiles, quamuis confuſus paullo, agnouerunt, taliaque praecepeérunt, quae naturaliter ad percipiendum honeſtatis & officii cum voluntate lupremi Entis, auctoris noſtrae ex⸗ iſtentiae, nexum ducerent; prout, ſi ferret lo⸗ cus, in prochiui efſet oſtendere. S VI. (1) Hic tamen nemo excuſationem meé-⸗ retur, qui ſubſidia ad cognoſcendam legem & autorem eius necefſaria habuit, aut habere potuit, (2) Le: ET Lenport Pallopolten ynllgatione in ubiedton le guobus § eor n . . aEA eunl hiben legislator & requiritur cognitio cum legislatoris, tum ipſius mum in cin legis ſenten 1e kevem ho conſign gitos. C centur, ſ incinitate g Egalariter lan iudic Deant, qa tem ſenten untibus in ſiclitatet Malttat, e tole, auti Gcendam P KVII. ( ter ſand — 1) lezt⸗ ndi lepes ellt eſle in particul gultatis EIT CIVIS LIE. I. CAF. II. 81 — . . 1 Kien⸗ Leges porro naturales quomodo innoteſcant, H paulo poſt exponetur. Ciuiles autem leges per promulgationem, publice & perſpicue factam, in ſubiectorum notitiam perueniunt. In qua dum in de duobus conſtare debet: tum quod lex tere polin eum habeat zuctorem, penes quem ſum- tum lu mum in ciuitate eſt imperium; tum quae ſit Nielen legis ſententia. Prius cognoſcitur, ſi vel /megen ipſe legem ſua voce promulget, vel autogra- pho conſignet; vel ſi id fiat per ipſius dele- elt cl. gatos. Quorum auctoritas fruſtra in dubium undem d vocatur, ſi conſtet, hoc cum munere, qued ive tainn in ciuitate gerunt, eſſe coniunctum, & ipſos l, Jub regulariter ad idem adhiberi; ſi iſtae leges in vſum iudiciorum deducantur; ſi nihil conti- neant, quod ſummo imperio deroget. Vt au- tenm ſententia legis recte percipiatur, promul- Encriic- gantibus incumbit „quant⸗ fieri poteſt, per- enusen ſpicuitate vti. Si quid in legibus obſcurum rino ſn occurrat, eius declaratio petenda abs legis- Kpinu Iatore, aut illis, qui ad ius ſecundum leges nunen :cendum publice ſunt conſtituti (2). neulet 2S 1 . ſe 1 §. VII. Cuiuslibet legis (1) perfectae duae Partei el- ne Hoeqe partes ſunt: vna;, per quam definitur, quid ſentiales 27 cefmha . 4 cuiusuis: uis ceßlutnn 5 ſit eg enn, o6 — . egis. iin Lofei (2) Legislatori ius competit non ſolum interpre efnee tandi leges, verum ctiam, vbi ſenſus legis perſpi- hue cuus eſt ac definitus, eam adylicandi ad hunc vel il- lum particuſarem caſum, in quo aliquando aliquid , onen ne⸗ difficultatis obuenire poteſt. tof g 9. VII. Oantur enim & leges imperfectae, quae ſim- legem U un B pliciter abele ,0 4½ 1 8² DE OFFICIO HOMINIS 1 munn ſit faciendum, quidue omittendum; altera- ſma ſeel per quam indicatur, quodnam malum ſit ſb ammi propoſitum ei, qui praeceptum intermittit, ele bali & interdictum facit. Nam vti propter pra- geiklus uitatem ingenii humani ‚ in vetita tendere leſiur amantis, ſuperuacuum eſt dicere, hoc fac, ſi lmans mnon facientem nil mali ſit manſurum; ita ab- a nen ſurdum eſt dicere, poenas dabis, ni cauſa, . n quae poenam mereatur, praeceſſerit. “ „ Onnes legi Sic igitur omnis vis legis conſiſtit in ſigni- “ ficando eo, quid ſuperior a nobis fieri velit, Oiniie vel non velit, & quae poena violatoribus le- gis ſit conſtituta. Vis autem obligandi, i. e. intrinſecam neceſſitatem adlerendi, & vis co- — gendi; ſeu per poenas ad obſeruationem le- l gum adigendi, proprie eſt in legislatore, & eu, bil in iis, quibus legum cuſtodia atque executio (oncihitan eſt commiſſa. uliu, onoxiugeſ Qualis 6. VIII. Ilud, quod per leges alicui iniun- lar zoſſte debeat eſſe gitur, debet non ſolum intra vires eſſe illius, uhi) Iid legum. cui leges feruntur; ſed & vrilitatem aliquam al. äonm, ferre, uſſende . s toret, pliciter rem prohibent, ſine comminatione poenae. illeſonib, Sed in hoc ipſo caſu poteſt adeſſe Gandtio tacita, hoc nelenbit, eſt, quod legislator, pocnam non determinando, niluntob nihilominus ab eadem haud diſpenſat, & ſibi tantum. Eer nideann modo determinationem eius, prouti res poſtulauerit, (pher pel reſeruat. Quod ſimiliter etiam praeſumendum eſt, ukmenin, quorties non perſpicue apparet, Superiorem potius An ihßtit agere magiſtrum, quam dominum. d l⸗ S= Nhihoin .„ 1 m; aletn Ferre, ſiue illi ipſi, ſiue aliis. (1) Nam vti melun t ſub comminatione poenae aliquid exigere mermit, velle ab aliquo, quod eſt & ſemper fuit ſu- ſopter a. pra ipſius vires poſitum, abſurdum & cru- i tenne gele fuerit; ita ſuperuacuum eſt, naturalem , hoeſt, voluntatis libertatem conſtringere, ſi nulla m n in quemquam vtilitas inde proueniat. (2). Ni , . 1X. Quamquam autem regulariter lex Qui 2R t. omnes legislatoris ſubditos complectatur, ing e F it in g quos materia legis quadrat, & quos legislator senſatio. feri b ab initio exemtos non voluit; interdum ta- . 1toribusl EF 2 men 1, a. S. VIII. (1) Addenda & tertia conditio eſt, nempe auonemn e⸗ vt lex ſit iuſta, hoc eſt ordini ac naturae rerum con- tote, A grua, Etſi enim certo ſenſu omne iuſtum ſit vtile Gislanole, . P An . elld concipi tamen iuſtum poteſt, abſtrahendo ab omni que e⸗ vrilitate. Er Deus ipſe, nullius omnino rei indigus, H obnoxius eſt glorioſae neceſſitati, vt nihil praeſcri- alcui ſor. bere poſſit contra im mutabiles ordinis regulas „quae n eſ⸗ , nihil aliud funt, niſi emanario infinitarum eius per- 1 fectionum, ac continuata ſeries naturac rerum, cu= AlAN iusipſe auctor eſtz ita vtſecus agendo ſibi ipſi aduer- mn, ſus foret. V — (2) Non eſt propterea tamen ſemper permiſſum r inſerioribus, de utilitate ecius, quod ipſis ſuperiot atione przeſcribit, iudicare; multo minus ab obſequio ſo- Hutnin isti ſunt ob ſolam hanc rationem, quod inutilis ipſis Getermind lex videatur. Quoad Leges diuinas etiam peſitivas » Elblemm ſemper perſuaſi debemus eiſe quod utiliras quaedam ET CIVIS LIB. I. CAF. I. 83 te oEoeent interueniat, tametſi eam haud animaduertamus: iſtud ſamenlunen enim infinita ſummi Legislaroris ſapientia requirit. ctioten uin Quoad Leges autem bumanas, praeterquam quod muſti homines apti haud ſunt ad mentem ſaperſaris ati⸗ — 84 DE OFFICIO HOMINIS men contingit, vt ab (1) obligatione legis glucbi aliquis peculiariter ſoluatur; id quod diſpen- Cereeli ſare vocant. Vti tamen diſpenſare ille tan- mices, tum poteſt, cui legem ferendi & abrogandi lechle poteſtas competit; ita cauendum, ne Pro- (peteeiut miſcua & citra grauiſſimas cauſas facta di i Pel ſpenſatione, auctoritas legum conuellatur, & ſs calnet inuidiae atque indignationi inter ſubiectos N anſa praebeatur. e 4 . Quid ſit §. X. A diſpenſatione tamen multum dilf. nacetu seguitas. feit (a) aequitas: quae eſt correctio eius, in ines () Vid. quo lex deficit ob vniuerſalitatem; (1) ſeu dex Rilee ls. V, cay. 1a legis interpretatio, qua ex naturali ra- nanm XII. g.. 21. tione oſtenditur, caſum aliquem peculiarem P“ litee, in c infra cap. ſub lege vniuerſali non comprehend', eo qued eril, vlt. huius alias abſurdi quid inde foret ſecuturum. Nam 3 lib. F. 12; qluia — — ls muiſe ſatis pernoſcendam ,praeſtat aliquando ipſam illis in brnete manere incognitam. Imo ſi ſumme etiam euidenter? gbatens rar lex inutilis appareat, exigere tamen debet tem admo. u, mllin dum duram & moleſtam, vt quis cum ratione eam nen & gede violare queat, cum id quidem ſine metu multo ma- ſuatensza ioris mali fieri poteſt. loihtun ſe §. IX. (1) Haec diſpenſatio tantum locum reperit eita et quoad leges poſitiuas, neutiquam vero quoad leges Nua on naturales, circa quas nec ipſe Deus diſpenſare poteſt: eclopi, cum exempla alioquin adlegari ſolita diſpenſationenm neiincett proprie ſic dictam non arguant. (2)Td §. X. (1) Neceſſario hoc obſeruandum in expli. Numque catione legum diuinarum poſitiuarum aeque ac ratione tlr itten legum humanarum. Et CHRISTVS ipſe hoc exem. un one⸗ . plis le,lta ſunt Variae qualitates adtionum morazlium. (a) Vid. I. N. & G. lib. I. cap VII. 1. Licitum aut illici⸗ tum. 15 ET CIVIS LIB. I. CA P. Il. 8 5 — nione ket quia ob infinuam varietatem omnes caſus ne- qvoleſße que praeuideri, neque exprimi poſſunt; ideo e ile ur iudices, quorum eſt generalia legum decreta dDtop ad ſpeciales caſus adplicare, debent a lege ex- mm, e e cipere eiusmodi caſus, quos excepturus tue- s ch I. rat ipſe legislator, ſi praeſens adeſſet, aut ta- uelt les caſus praeuidifiet (2). er ſhri §. XI. Porro (4) a relatione & congru- entia ad normam moralem, actiones bhuma- pultum d nae certas ſortiuntur qualitates & denomina- eu tiones. 1)ſen de Et illae quidem actiones, de quibus in uutin neutram partem quid diſponit lex, vocantur pecnlunn icitae, ſiue permiſae. Etſi quandoque in vita ndeNn ciuili, vbi non omnia ad viuum poſſunt reſe- nrum Nn F 3 cari, gl . –— plis manifeſtis declarauit, MATTH. Cap. XII. I. u 1eq7. Practerea tametſi leges naturales in ſeipſis, & dli 4gquatenus ratio humana iuſtas ſibi earum ideas for- mmelt mat, nullius inrerpretationis indigeant, poſſunt ta- R men & debent ſimili ratione explicati & reſtringi, tiidie i quatenus pari vniuerſalitate expreſſae reperiuntur in huumnlvnt ſeriptura ſacra. Sic DECALOGVS praecipit: ne occidas: eſt tamen vbi licer occidere. Ad quod prin- vocumteen cipium omni exceptione maius non attendendo lon i Theologi, aliquando indiſcriminatim damnant res, enlneſott quae in certis caſibus plane innoxiae eſſe poſſunt. ſenhianen (2) Tradere hic Auctor aliquid de duratione legam, carumque abrogatione debuiſflet. Perpetuam quidem ſn in eli eſſe, ac ir reuocabilem legem naturae, dubio vacat. Ve- nene rum omnes leges poſitiuae, tam humanae, quam diui- exen ktee g nae, ita ſunt comparatae, vt abrogare eas Legislator poſſit. 2. Bonum 86 DE OFFICIO HOMINISs 1 cari, illa etiam licita dicantur, in quae (1) poena fori humani non elſt conſtituta, etſi in ſe honeſtati naturali repugnent. Quae porro actiones cum lege (2) con- aut walum gruunt, bonae, quae diſcrepant, malae vo- cantur. Sed vt aliqua actio bona ſit, neceſ- ſum eſt, vt ex omni parte cum lege congruat; vt mala ſit, ſuſſicit, ſi in vna duntaxat (3) parte deficiat. §. KII. ſit, imo aliquando debeat. Hoc autem vel expreſſe facit, vel tazte. Cum enim longo tempore non ob- ſeruati legem patitur, permittitque negotia eo per- tinentia alio plane modo geri; aut vero mutatur ita zerum ſtatus, Yt inutilis am lex fiat, vel locum am- plias obtinere nequeat: lex, quamuis non expreſſe abrogata a Legislatore, imo in perpetuum quoque ſancita fuerit, ſua ſponte exſpirat. Er hoc modo leges Iudaeorum politicae ac ceremoniales abolitae ſunt. §. XI. (1) Conſer vtrumque meum diſcurſum de permiſſione legum, & de beneficio legum, item diéts ad GROTIVM ge I. B. & P. Lib. I. Cap. I. §. 17. not, 3. (2) Scilicet poſitiue: dantur enim & ackiones in- diſferentes, quas nec praecipit lex, nec prohibet; ſed fieri pro lubitu, vel non fieri, liberum relinquit. vige ſupra S. 2. huius Cap. not. I. & ad I. N. & G. Eib. Y. Cap. I. §. I 5. not. 2. & Cap. VII. §. §. not. 5§. (3) Hae conditiones reſpiciunt qualitatem aut diſpoſitionem agentis, obiectum, fnem, ceterasque actionis circumſtantias. Sic tametſi actio alias ex- acte & ex omni parte cum lege congruat, ſfamen II. Uunumm a⸗ (ando in 1o dehniti 11s ſaumn 4 mr, 9 inhitiaeſt — er itiola i minus, ſalte eutnn qlis Leitla will ne perde CObuenhte Düllam ha mero ſuo intclizen UatlO id ciuilinm tione, bo ſuntlollien Deriit, Vie VIII ,2 AI. dut,eds deekt, 8 deledonr tum ad tas, face Adparebi tine ze i on ee de Radueia NIS in qune (! tata, ell ge (1) G nt, Malteſſ⸗ 1lt, hecel egeconglit Auntanat Ml. en vel eun mfore nOO⅓ negoti 6o eto itettl ,Vlloendn Uis non antil Gyenuum go Etr bor hil oniales 4hoe mn Alefin/ 109 1,% n 1len „ ,nel nte N berumtelngi iltun 1 ſuen, cleing 4,0 Au undi/ ſune ogrtat, ET CIVIS LIB. 1. CAT. II. 87 §. XII. Jaſtitia autem quandoque eſt attri- 3. Faſtum butum actionum , quandoque perſonarum. aut iniss- D . . . . . ſ1 1AWa Quando iuſtitia perſonae tribuitur, ſolet vul⸗ De iuſtiuis go definiti, quod ſit conſtans & perpetua volun. perſonarum tas ſuuin cuique tribuendi. Juſtus quippe vir dicitur, qui iuſta faciendo delectatur, qui iuſtitiae ſiudet, ſeu in omnire (1) conatur F 4 facere ex vitioſa intentione profluxerit, ceu praua nihilo- minus, ſaltem in foro diuino, impurari poreſt. Quod ſi eam quis ex cauſa quidem innoxia, attamen di- uerſa ab illa, quam lex poſtulat, aut ex iguorantia plane perpetret, id eſt, neſcius, id, quod patrat, conuenire cum lege; illius tunc ſupremus Legislator nullam habet fationem: incaſſum igirur iſte egitr, ac mere ſuo damno. Sed vti dixi de foro diuino haecc intelligenda ſunr. Nam cum exteriot legum obſer- uatio ad commodum ſocietatis, qui Legislatorum ciuilium ſcopus eſt, ſufficiat, hi de agentis inten- tione, bonane omnino ac legitima fuerit, haud adeo ſunt ſolliciri, modo actus exterior in ſe cum lege con- uesiat. Vide L. N. & G. Lib. I. Cap. V II. §. 3. 4. & Cap. VIII. J. 2. 3. §. XII. (1) Supponit Auctor perperam, vt vide- tur, eos omnes, quibus habitus juſtitiae vniuerſalis deeſt, & qui non in omnibus & vbique iuſta faciendo delectantur, nunquam actiones in ſe iuſtas, ſed tan- tum ad vitandas poenaslegum humanarum compara- tas, facere. Si hominum indoles bene expleretur;, adparebit, vt virtutis ac probitatis, ita etiam nequi- tiac ac vitiorum gradus eſſe. Non omnes quippe, qui non ex omni parte virtuoſi aut vere probi ſunt, aeque deprauati & omnibus vitiis dediti, aut pari gradu eidem vitio mancipati deprehenduntur. Sunt CcChklm. 7 82 DE OFFICIO HOMINIS facere id, quod iuſtum eſt. Iniuſtus contra, qui negligit cuique ſuum tribuere; vel id non H debito enim, qui, prout de Galba Imperatore legic, us, magis extra vitia ſunt, qaam cum virtutibus, T A- 6O1T. Hiſtor. I, 49. num. 4. Nec quis ſtatim vno impetu fummum malitiae culmen aſſequitur. MWemo repente fuit iurpiſimus &, Sic cum variis plane mo- dis violari iq quod aliis debetur poſſit, reperiemus, quod homines cettis vitiis obnoxii, quae ipſum ad laedendum hoc vel illud ius alterius impellunt, ab aliis tamen vitiis ad laedenda alia alteriuz iura ſtimu- lantibus immunes ſint, adeoque horum reſpectu ex quodam nihilominus iuſtitiae principio officie ſuo fungantur. Sic e. g. homo in ſequiorem propen- ſus ſexum, concepto vehementiori in alterius vxo- rem adfecu, ius mariti, ipſum a corrumpenda uxo- re prohibens, parum penſi habebit; ar furati, occi- dere, dolos fraudesque in contra ctibus adhibere, pa- triam aut Principem prodere &c. forſan religioni ſibi duxezit. Equidem concedo, quod vi eiusmodi — adfectus, ſi alia ratione voti compos fieri nequeat, ad committendum homicidium, audendam proditio- nem, aliudue patrandum ſcelus adduci queat; verum haec tunc non niſi aegre, poſt vebementes animi luctas, aut impotenti iam affectus feruore excaeca- tus, faciet. Si iuſti hominis non abnuente Aucore, non paucae poſſunt eſſe ob infirmitatem actiones in- iuſtae; ſi Dauid, Propheta & vir ſecundum cer Dei, ad turpe adalterium, caedemque impiam commit- tendam portuit prolabi; cur non iniuſtus homo, aut qui vitii alicuius habirum contraxit, plures adtiones iuſtas, pro talibus agnitas, & quaſi tales, facere queat, ita vt hoc reſpeu aliqua ipſi iuſtitia tribuen- da ſit? Hoc tamen ſaltem deſiderandum, quod tunc nonnifi 171 — Gebito loo, undum exil Muucae poſt ſetbo, Jul teytum leg ſem: Imul uunn leg a iam. Alll. dunur, tn tin ear — nonniſt in minen, d nes ex vi⸗ omdemfen igeo conſ owwinet g AMApe eſt iuum, vin Winutm 0 Maüllumm es egent nd hom iuſirge, ſorum Promptin gunt, g lla menm nantibus 105 ſe e dus ſuis neät, Yr. 18s ET CIVIS LIB. I. CAP. II. 82 — — 4 ut conttt, debito ſuo, ſed praeſente commodo menſu- Velim randum exiſtimat. Sic vt iuſti hominis non ebio paucae poſſint eſſe actiones iniuſtze, & vice verſa. Juſtus quippe iuſta facit propter prae- or eent, ceptum legis, iniuſta non niſi per infitmita- uker,14 tem: imuſtus autem iuſta facit propter poe- ilrinm nam legi adiunctam, iniuſta per animi ma- nit. NH Iitiam. isplenen⸗ „ 688 . . . . . 2:: F. XIII. Quando vero iuſtitia actionibus tri- De iuſtitia —.— epekieni Ane . telpina buitur, tunc nihil aliud eſt, quam recta ad- acientem. ] „ , . 4 . . . wreſun, à plicatio earundem ad perſonam; & iuſta actio, nu iunafhr F 5 uae c tehhecl . d. 10 oſteio o . — nonniſi imperfecta adſit prebitas, periculumque im- otein plo el⸗ . mineat, ne, quod vſu venire ſolet, eiusmodi homi- wnhennd nes ex vitio in vitium prolabantur, ac poſtremo lutni, ⸗ omnem fere virtutis ſenſum amirtaat. Verum non sadbibeteht, ideo confundendae diuerſae ideae; aut ſupponendi ſin elieſtl homine: Jeteriotes àc reueta ſunt. Tam perſpicua vieiumi quippe eſt, maxime ratione nonnullorum officio- ainegten . rum, virtutis venuſtas, tantaque eius in animos ho- an grodſ minum poteſtas, vt omnes ratiocinandi facultate ten;ela Paullum modo pollentes , afque inter moratas gen- res degeotes, ab ea alia aliaue ratione tangi ſoleant. 1, un uln iuſtitiae, ratione officiĩorum cupiditatibus ſuis aduer- Tacim „ ſorum proculcanda concitantibus ‚ interdum eo uoe 4 promptius ratione rerum aliarum iuſte agere ſata- nn gunt, quod, tutbata ſubinde conſcientiae mot ſibus S illa mentis tranquillitare, cum qua piacula domi- bbeen nantibus ſuis vitiis conformia committunt, expiatu- d pos ſe ea ytcunque ſtrictioti offciorum cupidior- dee er bus ſuis haud repugnantium obſeruantia exiſti. i g. ment. 11 donnii . Diuiſio zuſtitiae, 90 DE OFFICIO HOMINIS. quae ex proaereſi, ſeu a ſciente & volente ad- plicatur ad perſonam, cui illa debetur. Sic vt iuſtitia actionum a bonitate in hoc potiſſi- mum differat, quod haec ſimpliciter notet conuenientiam cum lege iuſtitia autem prae- terea inuoluat reſpectum (1) ad eos, in quos actio exercetur. Quo nomine etiam iuſtitia virius aduerſus alium dicitur. §. XIV. Juſtitige diuiſionem non omnes eodem modo inſtituunt. Receptiſſima diui- ſio in Vniuerſalem & particularem. IIla dici- tur, quando quodcunque officium exercetur erga alios, etiam (1) quod per vim, aut in- tentata §. XIII. (1) At ſecundum ipſam Auctotis definitio- nem, nonae idea bona actionu etiam ideam obiecti conuenientis inuoluit? Vide ſupra ad §. 11. not. 2. Prout alioqui iuſtitiam diuidit, videtur tantum alios homines pro obiecto eiusdem habere Satius fuiſſet bo- nas abtiones diſtinguere ſecundum tria obiecta, circa 7 quae exerceri poſſunt, Deum nempe, alios homines, & noſmet ipſos. (Vide §. 13. Cap. ſeq.) Illae, quae ad Deum referuntur, commuri nomine PIRTA- TIS, quae ad alios homines, ̊ STITIAE, quac vero directe ad nos ipſos, Moderationis aut 7 E M.- PERANZYIAE, compzehenduntut. Haec di- uiſio, vt ſimpliciſſima ac facillima, ita quoque rece- ptiſſima eſt, & antiquiſſima. Vide ad I. N. & G. Lib II. Cap. III. §. 24. not. 1. 5§. XIV. (1) Cuiusmodi officia ſunt, quae non ab- ſolute ad conſeruarionem humani generis, aut ſu- ſtentationem ſocietatis humanae in vniuerſum requi- runtur 5 * —— — teptata in Atein el bentar, derat: 8 — luntur; commod miletatio Ginis, ho o hunat ſolent, frohtie Vel con Jam: dis tiimnte bere 3 maen Ortum gueznt gue con Iib.,. Vre Aens i Jin alie⸗ kam uen Vid jn i aut I5 Volenteat. betur, N hoc poll⸗ ſiciter note autem prr⸗ eos in gu luin iliti⸗ non ommnes ſima d⸗ Illa dclr nexercet im, urirn. tenid — gotisdektit⸗ idean Obies III. M,1 utumrun zilület;⸗ 1 Chedt ,1ligani ) llaer dut ine Plor ITIA LN , aut 1 Hiach 14 quo e lece⸗ 7 ET CIVIS LIB. I. CA P. II. 91 4 — tentata in foro actione exigi non poterat. Haec autem eſt, quando alicui potiſſimum exhi- bentur, quae ille ſuo iure poſtulare pote- terat: & haec iterum ſolet diuidi in (2) di- ſributi- runtur; etiamſi ad reddendam eam amoeniorem commodioremque inſetuiant. Huc pertinent com- miſerationis, liberalitatis: beneſicentiae, gratitu- dinis, hoſpitalitatis officia; verbo, quaecunque vul- go humanitatis aut caritatis vocabulo comprehendi ſolent, contradiftinguendo id iaftitiae rigoroſae, proprie ſic dictae, cuius officia vrplurimum pacto vel conuentione aliqua nituntur. Viplurimum, in- quam: etenim & cirra vllam conuentionem perfecte quis obligatur neminem laedere, ac damnum da- tum reparare, alios ceu saturaliter ſibi aequales ha- bere &c. Verum ſedulo obſeruandum, caſu extre- mae neceſſitatis ius imperfelctum ex legibus caritatis ortum, murari in ius perfectum; ita vt tunc per vim queant adſeri, quae extra hunc caſum debent cuius- ue conſcientiae ac pudori relinqui. Vide I. N. & G. Li. I. Cap. VII. 6. 7. & Lib. III. Cap. V. 5. 6. (2) Quemadmodum vitioſa eſt diniſio iaſtitiae in niuerſalem & particularem, quod vnum membrum altero continetur; ita ſubdiuiſio iuftitiae particularis in diſtributiuam & commutatiuam inadaequata eſt, quia hoc ſolum complectitur, quod alteri vi pacti alicuius aut contractus cum ipſo initi debetur; cum tamen non pauca ſint, quae, nulla intercedente con- uentione, alii a nobis cum rigore poſtulare queant. vide not. praeced, Mallem itaque iuſtitiam diuidere in imperfectam, aut non rigoroſam, & perfeitam, aut rigoroſam; hancque deinde ſubdiuidere in illam, 4 7ua 92 PDE O T FICIO HOMINI1ès 1 — R — — ſtributiuam & commutatiuam. IIIa nititur pa- ve ml QGd inter ſocietatem & memhra inito circa par- ual net ticipandum pro rata damnum & lucrum. Auininrir Haec autem nititur contractu bilatere, po- aunſſſum tiſſimum citca res & actiones in commercium (biobfuer venientes. J Cnpe voca is autlen De iniuſti. . 1671,.,: „ d5ͤ tia & joim. §. XV. Cognito, quid iuſtitia ſit, facile Jun quisi ris: item Stiam quid iniuſtitia ſit, colligitur. Vbi ob- inforiunio ſeruandum, quod acio iniuſta, quae deſtina⸗ NXI. & enlva. to ex conſilio ſuſcipitur, & per quam viola- 1) uina tur, quod alteri perfecto iure debebatur, aut eabhol quod tali iure vndecunque partum is poſſide- leennt, bat, proprie iniuria vocetur. Quae triplici Conprnenn modo fit: vel ſi alicui denegetur, quod ſuo habet, à iure (1¹) poſtulare poterat, non ſi quid dun- Ahel, taxat ex humanitate, aut ſimili virtute debe- mnit itg batur; vel ſi auferatur, quod (2) ſuo iure liſca /⸗ aduerſus auferentem (3) valente tenebat; vel — — . Deiantiumn quae a pari erga parem, & quae inter Superiorem G lkun . ivferiorena exercetur. Prior tot habet diuet ſas ſpe- in gui cies, quot officia ſunt, quae homo a quolibet alte- inen ro homine, qua tali, aut ciuis ab quouis altere de ihden membro eiusdem ciuitatis cum rigore exigere poteſt. (4) H Arltera tot includit ſpecies, quot diuerſae ſunt ſocie-⸗· inus ſomm tates, in quibus imperant alii, alii parent. ſdenas ſot §. XKV. (1) Qualis e. g. reparatio damni ipſi dati, XrI aut adimpletio contractus cum ipſo initi &c. ubet De⸗ (2) Id eſt, bona & iura, actu poſſeſſa. Manrum (3) Exceptio hic latens reſpicit ſummorum Im- A, iom perantium ET CIVIS LIB. I. CAP. II. 93 Is niüilk ſt vel ſi malum aliquod alteri inferatur, (4) 1 ataht⸗ quod inferendi poteſtatem non habebamus. & lucuun. Ad iniuriam praeterea requiritur deſtinatum = – conſilium & malitiz eius, qu' facit. uae Mndeni vbi abfuerit, laeſio alcerius infortunium, aut culpa vocatur, grauior aut leuior, prout gra- uis aut leuis fuerit ſocordia & negligentia, ex inſi,ſee qua quis in alterum velut incurrit. bich⸗ ti §. XVI. Lex reſpectu auctoris diuiditur in Duotupli- guun il⸗ (1) diuinam & humanam. (a) Illa abs Deo,„ t e. bebatulil haec ab hominibus lat⸗ eſt. Sed ſi lex conſi- (2) vid. m ispolie deretur , prout neceſſriam & vnĩuerſalem I. N. & G. Qnetigtt congruentiam cum hominibus, vel minus Lib. 1. car. e habet, diuiditur in naturalem & poſitiuam. VI. F. 18. Ganlir IIlla eſt, quae cum rationali ac ſociali natura ho- irute er minis ta congruit, vt humano generi honeſta & 2) ſ n pacifica ſocietas citra eandem conſtare nequeat te tenebin V (2²) d .,— perantium ius, bona eorum, qui certa delicta com- miſerunt, fiſco addicendi; aut etiam de banis eo- uerinmn 6 rum, qui nihil per ſe deliquerunt, in quibusdam Jiuetſis caſibus diſponendi, donec hoc vel illo modo de- volibete inde indemnes praeſtari poſſint. 4 8 alreo . . . . ſooni⸗ 1 (4) Hic iterum exceptio ſubeſt, quae pertinet ad ir⸗ ius ſummorum Impeantium, poteſtatem ſcilicet e ſuarſ⸗ poenas ſontibus infligendi. nt⸗ . . ylaui, §. XNvI. (1) Id eſt, quae immediate auctorem miß⸗ habet Deum; namque alioquin ipſarum legum hu “ manarum vis ex lege natuzali, quae vere diuina lex L. eſt, piomanat. moun In⸗ “Z Fetmiun 94 DE OEFICIO HOMINIS — (2) Vnde & illa per rationis homini conge⸗ nitae lumen, & ex conſideratione humanae naturae in vniuerſum inueſtigari & cognoſci poteſt. Haec eſt, quae ex communi conditione bumanae naturae haut quicquam fluit, ſed abs Jolo legislatoris placito profßciſcitur; etſi nec ipſa ſua ratione ac vſu, quem certis hominibus, W aut (2) Et conſequenter communis eſt omnium ho- minum & populorum. Vocatur lex naturalis, vel zus naturale, cum homines conſiderantur pure & ſimpliciter qua tales, abſtrahendoa ſocietatibus ciui- libus, quorum membra ſunt. Zas vero Gentium vocatur applicatio principiorum & praeceptorum huius legis ad actiones populorum, eorumque recto- rum, aut certorum particularium, qui membra di- uerſarum ciuitatum exiſtentes, commercium inter ſe certarum rerum alunt. Alii tamen volunt diſtin-. ctum eſſe jus gentium a iure naturali; ſed alii alla ra- ione iſtud explicant, nec tamen rei exiſtentiam ſo- lida quadam ratione probant. Plerique id venditant pPro Jure quodam arbitrario, tacito gentium con- ſeniu ſtabilito. Sed exinde lex enaſci haud potuit, quae per ſe ipſam obliget. Res tota redit ad quan- dam conſuetudinem, nunquam tamen abſolute vni- uerſalem. Nec conſuetudo inter eos, qui commu- nem ſuperiorem haud agnoſcunt, alism vim habet, quam quatenus quis illi ſe vult ſubmittere, & actu ſubmiſit in quouis ſpeciali caſu. Vid. dicta a me ad JI. M. & G. Lib. II. Cap. III §. 2 3. not. 2 ed. noae, & in Praefatione mea ad GROTIVM §. 8. pag. 3 I. item in Notis meis ad omnia loca GROTII, vbi de qualibet re, ad Jus Gentiunm ab ipio relata, diſſe- Alt. . 1 ſeipl. 11 n Nerbli benn aute Mitiua. 1 Pu, Pſti⸗ DE 1 Vae ne in planiſſim ugenitn Aeui enu Rlitioner⸗ morese ita Perſte atuqe undem §. l. Ochnibe Omnnide bividen lere nit 8 ET CIVIS LIB. 1. CA . III. 9 5 “ aut peculiari ſocietati generat, carere de- e humante beat. .. . . cognoli Eſt autem lex diuina alia naturalis, alia gatie poſitiua. Humana autem omnis preſſe acce- , l ptia, poſitiua eſt. nelt 2ðò nolmimbus, u CAPVTI III. inle DE LEGE NATVRALI IN mnium bo. zuralit, Sl 6 EN ERE. tlir Pürc A “? . tibls ciii· §. 1 cedtolim Vaenam legis naturalis ſit indoles, quae Quomodo ndne 0. . neceſſitas, & quibus eadem praeceptis inusſtigan- meabla d in iſthac mortalium conditione conſtet. ſit . planiſſime perſpicitur, (4) ſi quis naturam Slte. ar ingenium bominis penitius Perſcrutatus fuerit. cepta legi⸗ leminl. Sicuti enim ad accuratam legum ciuilium co- naturalu. eierenlloa gnitionem plurimum facit, ſtatum ciuitatis, (a) Vid. eniimn oͤr. moresque & ſtudia ciuium probe intellexiſſe: lib. il C. udi, ita perſpecto communi mortalium ingenio II. S elt n ſtatuque, facile patebit, quibus legibus eo- te Wl⸗ . 3 3 . denai rungdem incolumitas contineatur. en luheh §. II. Id igitur homo habet commune cum Homo na⸗- tura ſe ipſo nihil haber carius, e, omnibus animantibus, queis ſenſus ſui ineſt, ichzetd t ſeipſo nihil habeat carius, ſeipſum ſtudeat opmnibus modis conſeruare; vt quae bona ſi- 1; bi videntur, adquirere, quae mala, repel- NIl ſbi ide irere repel a, ile lere nitatur. Qui quidem afectus regulari- ter 96 DE OFFICIO HOMINIS ter tantus eſt, vt reliqui omnes eidem cedant. Et quieunque hominis ſalutem impugnatum it, eum non poteſt non iſte auerſari eous- que, vt etiam depulſo malo intentato, ple- rumque odium & cupiditas vindictae adhuc remaneat. Miſera con. §. III. Aſt in eo prae brutis homo dete- ditio homi riore iam conditione videtur, (4) quod vix nis ſibi eti- lum aliud animal tanta a natiuitate imbecilli- cti, omni- . . — . que alio. 145 Proſequatur; lic vt miraculi ſit inſtar futu- 1 - — rum ope (a) Vvid. Cum nunc inter tot inuenta humanae neceſſi- I. N & G. tatis adminicula, plurium annorum ſollicita i r Cer. informatio requiratur, vt proprio quis mar- Gap. II. 5.2. te victum & amicum ſibi parare queat. Fin- gamus hominem, citra omnem ab aliis ho- minibus accedentem curam & culturam, ad robuſtam aetatem prouectum, cui nihil ſit ſcientiae, niſi quod ex proprio ingen o velut vltro pullulauit, eundemque ab omni alio- rum hominum ope atque conſortio in ſolitu- dine deſtitutum; ſane vix miſerabilias ani- mal deprehendetur, elingue nimirum ac nu- dum, cui nihil aliud relitum, quam ber- „ bas radicesque vellere, aut ſponte natos fru- Gtus legere, ſitim fonte, flumine aut lacuna obuia leuare, repellendis aëris iniuriis antra ſubire, aut muſco gramineue corpus vtcun- que tegere, tempus taedioſiſſimum per oti- um cxigere, ad quemuis ſtrepitum, aut al- terius rum, ſi quis ad maturam aetatem peruene- deſtituti. rit, niſi aliorum haminum auxilium accedat. 1 terin mimat nigletame, Mum perire, Contta qn tam humm un hominun Deum 0. N. aior wtilita 1 iplo homt ll tondati enli facult (Honem cun MHphamnqae D malur lam pein (Ciitay in h leprehenit 10 & Venen un heeili keedeier I 23 lee⸗ Ouis irtikane don Kpe Conſetune Liusdem E & tii Pam natt gerent n 44 ne 8 em cedan. Ppugnuin etati ebnr⸗ tato, N. ae adhor hotno Gete⸗ ) guod U te inelle inſtir lun⸗ m pelnene n 0c menecl⸗ um 1. den 5 ciuitas in homine, quam in quouis brutorum 1. Ne. Vid. 4 deprehenditur. Nam bruta fere cibi deſide I. N. & G. 3b disbo⸗ 0euram, ainbhli vio ſent Oni l. binſhin. 4blios 1l. immeenr Uam be, 8 enmt. eun kaut hiurisndt pus Noun⸗ m pel Nll⸗ elii ET CIVIS LIB. I. CAF. II. 97 r terius animantis occurſum exhorreſcere, de- nique fame, frigore, aut per feram beſtiam de- mum perire. Contra quidquid iam commoditatum vi- tam humanam comitatur, id omne ex mu- tua hominum ope redundauit. Sic vt poſt Deum O. M. nihil in hoc orbe ſit, ex quo maior vtilitas homini prouenire queat, quam ex ipſo homine. §. IV. Iſthoc tamen tam vtile inuicem ani⸗ Homo plu- mal non paucis laborat vitiis, (a)]) & non minore ribus vitiis nocendi facultate praeditum ℳ; quae coniun Maborat⸗ Gtionem cum ipſo reddunt ſatis ancipitem, quae ipium . 2 V procliuem magnamque requirunt cautionem, ne pro ad nocen- bono malum quis ab illo fortiatur. dum aliis Jam primum maior fere ad nocendum pro- reddunt. ib. II. cap. ri0 & Veneris efferantur; quorum vtrique ta- I. § 6. & men faecili negotio ipſa ſatisfacere poſſunt. Lib. VII. Et eo deſiderio ſopito, non temere in iras, c. I. 5. 4. aut ad laedendum alios concitantur, niſi quis irritauerit. Aſt homo animal eſt nullo non tempore in libidinem paratum; cuius ſti- mulis longe frequentius vellicatur, quam conſeruandae ſpeciei neceſlarium videbatur. Eiusdem quoque venter non ſatiari duntaxat, ſed & titillari vult; & ſaepe plura adpetit, gquam natura digerere valet, Veſtibus ne in- digerent bruta, natura proſpexit: aſt homo non 24d neceſſitatem tantum, ſed & ad oſten- G tationem .„j 98 DE OFFICIO HOMINIS feltus atque cupidines brutis ignoti in morta- lium genere deprehenduntur: ſuperſftua haben- cupiditas, inuidia, aemulatio, ingeniorum- que contentio. Indicio eſt, quod pleraque M bella, quibus genus mortalium colliditur, ob cauſas gerantur brutis ignotas. Atque iſta ſibi mutuo nocere velint. Accedit in multis eximia quaedam petulantia, & aliis inſultandi libido; quibus ceteri etiam modeſto ingenio praediti, ſtudio ſe ac ſuam libertatem con- ſeruandi ac tuendi, non poſſunt non offendi, ac ad reſiſtendum accingi. Quandoque etiam homines ad mutuas laeſiones incitat inopia;, S& quod praeſens rerum copia cupiditatibus . aut indigentiae eorum non ſufficiat. Homini §. V. Sed & maxima vis ineſt hominibus magna vis ad noxas mutue inferendas. Nam etſi ne- ineſt ad no- que dentibus, neque vnguibus aut cornibus cendum, 1. L.: muiraque ſint formidabiles, vt multa brutorum; ta- ingenii aſtu & per inſidias graſſandi facultatem dat, qua aperta vi pertingere non licet. Sic tem, inferre. Inſignis eſit §. VI. Denique & in genere humano con- in homini. ſideranda eſt inſignis illa ingeniorum varietas, bus inge: tationem veſtiri gaudet. Multi praeterea ad. di libido, auaritia, gloriae & alios eminendi omnia ſtimulare homines poſſunt & ſolent, vt adſunt me- Men habilitas manus in efficaciſſimum nocen- dia. di inſtrumentum eualeſcere poteſt, & ſolertia vt facillimum ſit, hominem homini grauis- ſimum malorum naturalium, nempe mor-⸗ qualis quls in Cetnitur; Nationes hl Gucuntur, ſenſu, &l Pliei aun ſed multip Vnus & i Nitur, & eodem alio (r in kud lamn in int ſicitat. homine⸗ Wone pos 9§. VII, hſerlanaj kilio ſan u mumne le itieb Dtonucn ne CNlignur, n ſtſie zungaut. li prab⸗ 1l, ſed romoner .. VIII Auas doc⸗ WJð * N. .. „4 Ss ET CIVIS LIB. 1. C A P. III. 99 taeleteA4 qualis in ſingulis brutorum ſpeciebus non niorum & tiin mon cernitur; quippe quae conſimiles fere incli- znelinalio⸗ efu hane nationes habent, parique affectu & appetitu jeras. s emine ducuntur. Aft inter homines quor capita, tot Ogenogur. ſenſus . & ſuum cuique pulchrum. Nec ſim- d engge. plici aut vniformi cupidine omnes agitantur; olichnmtd ſed multiplici & varie inter ſe mixto. Imo Auqne ii vnus & idem homo ſaepe ſibi diſſimilis cer- en, nitur, S& quod vno tempore concupiuit, ab it inmlu eodem alio tempore valde abhorret. Necmi- e“ nor in ftudiis, inſtitutis, & ad exſerendum lo ingenn animi vigorem inclinationibus varietas, quae iam in infinitis fere vitae generibus con- taten Con. j nCkenl, ſpicitur. Per quae ne mutuo collidantur lrgteein homines, ſolicita temperatura & modera- oclat iißi⸗ tione opus eſt. — . jmal :1 4 . ahicum §. VII. Sic igitur homo iam eſt animal ſui In dle “S conſeruandi ſtudioſiſſiinum, per ſe egenum, ſine turalis ho- fei auxilio ſui limilium ſeruari impotens, ad mu- elario re⸗ un⸗ y“ tua commoda promouenda maxime idoneum: Quitir, vſte Nem e “ idem tamen iuxta malitioſum, petulans & fa ſociabilis. itcll „ cile irritabile, ac ad noxam alteri inſerendam tunn pronum non minus, quam validum. Vnde m colligitur, eidem, vt ſit ſaluus, neceſſum eſſe, 4, in vt ſit ſociabilis 3 i. e. vt cum ſui ſimilibus con- ikelin iungatur, & aduerſus illos ita ſe gerat, vt ne von len iſti probabilem cauſam accĩpiant eum laeden- omitigin di, ſed potius eiusdem commoda ſeruare & nenſe i. promouere velint. H §. VIII. Huius ergo ſocialitatis leges, ſeu Quid ſint hummme „ quae docent, quomodo quis ſeſe debeat ge. Vges nata- N Nritit G 2 rerxe, ( ꝗÿM =— 4 K-= . 100 DE OFFICIO HOMINIS rr rere, vt commodum ſocietatis humane igenim membrum exiſtat, vocantur (1) Leges natu- m intuier ales. lepelcze v⸗ Lex funda- §. INX. His poſitis, adparet . fandemente- ten tanqui mentalis lei legem naturalem eſſe hanc: Cuilibet homini⸗ ponunt lap R. quantum in ſe, colendam & ſeruandam eſſe Jo- Alerius gul ietatem. Ex quo conſequitur, quia qui N r voͤlt finem, vult etiam media ,ſine quibus 9 , . finis öbtineci nequit; omnia, quae ad iſtam “ ſocialitatem neceflario & in vniuerſum faci- heveſe⸗ unt, iure naturali praecepta, quae eandem erealnd turbant aut abrumpunt, vetita intelligi. munn di B Reliqua autem praecepta ſunt tantum velut h ſubſumtiones ſub hacce generali lege, quo- Cum er rum euidentiam lumen illud naturale homi- clta nibus inſitum inſinuat. incclume notionum Praecepta §. X. Iſthaec porro praecepta etſi manife- hendann furis na- ſtam habeant vtilitatem; tamen vt eadem vim Amaaum zuralis vnde legis obtineant, (1) neceſſum eſt praeſuppo- lum Der 2* legne ni, DEum eſſe, & ſua prouidentia omnia regere; de a obtincant. eundemque mortalium generi iniunxiſſe, vr iſta leumin rationis dictamina, tanquam leges ab ipſo vi Velle n congeniti luminis promulgatas, obſeruent. kerek Alias incdlunt — rum exh §. VIII. (1) Vide quae dicentur infra ad Eule hu. quod cur ius capitis. Obiineri 5. X. (1) Vide ad J. N. & G. Lib. II. Cap. III. 6. Deo obl 19. not. 2. & quae monui ad Epiſtolam cenſoriam n, ta „Wewi H. 15. j inum; ls ErT CIVIS LIB. I. CA P. III. 101 uumt Alias enim poſlent ea quidem fortaſſe obſer- e uari intuitu vtilitatis; ſicut quae a Medicis regendae valetudini praeſcribuntur: non au- fuulanult tem tanquam leges; quippe quae neceflario bet nmun ponunt ſuperiorem, & quidem talem, qui n ſe“ alterius gubernationem actu ſuſceperit. Ne n §. XI. Eſſe autem Deum legis naturalis au- Deus eſt ne 4 corem, ex ratione naturali ita demonſtratur, auctor legis Gi er ſi praeciſe praeſenti mortalium conditioni in- naturalis. etlum haereamus, non attendendo, an primaeua 4e eandel “ conditio diuerſa ab hac fuerit, & vnde iſta tel. mutatio prouenerit. . mumel Cum enim natura hominis ita ſit conſtituta, ege In t citra ſociabilem vitam humanum genus unlen incolume eſſe nequeat, hominisque animus notionum huc inſeruientium capax depre- el nn⸗ hendantur; & vero pateat, non ſolum genus Nedem humanum; vti aliae creaturae, originem Areinr ſusm Deo debere; ſed & eundem iſtud vtcun- unnmeen que iam conſtitutum prouidentiae ſuae mo- miſerl deramine complecti: inde conſequitur, Deum a wildi velle, vt homo iis viribus, quas ſibi praeę , ſelenn brutis peculiares ineſſe ſentit, ad naturae ſuae u incolumitatem vtatur; vtque adeo a bruto- rum exlege vita humana vita ſit diſtincta. Id quod cum aliter, quam ſervata lege naturali obtineri nequeat; intelligitur quoque, a 1I Deo obligatum hominem ad iſthanc ſeruan- 1 dam, tanquam medium, non ex arbitrio ho- m minum inuentum, ac ex eorum libidine mu- G 3 tabile, e t-l. — nkraddß Quo ſenſu legis natu- ralis prae- cepta om-⸗ nibu; ho. minibus nota, 102 DE OFFICIO HOMINIS tabile, ſed expreſſe ab ipſo Deo huic fini pro- curando conſtitutum. Qui enim obligat ad finem, cenſetur quoque eundem obligaſſe ad vſurpanda mediz fini necellaria. Sed & ſocialem vitam a Deo hominibus pro imperio iniunctam eſſe, indicio eit, quod in nullo praeterea animante ſenſus religionis aut metus Numinis deprehendatur; qui in ani- mali exlege intelligi non poſſe videtur. Abs quo generatur tener admodum ſenſus in ani- mis hominum non plane corruptorum, quo conuincumur, in legem naturalem peccan do ofſendi illum, cui in animos hominum im- perium eſt, & qui metuendus ſit, etiam vbi ab hominibus metus non impendet. §. XII. Quod vulgo dicitur, iſthanc legem natura notam eſſe, id non ita capiendum vi- detur, (1) quaſi in animis hominum iam naſcentium inhaereant actuales & diſtinétae propoſitiones circa agenda & fugienda; ſed ſint natura partim, quod illa per lumen rationis inue- ſtigari poſſit, partim, quod ſaltem commu- nia & praecipua capita legis naturalis ita pla- na & liquida ſint, vt ſtatim adſenſum inue- niant, & ita animis inoleſcant, vt nunquam inde iterum deleri queant; vtut forte homo impius ad ſopiendas conſcientiae vellicatio- nes §. XII. (1) vVide I. N. & G. Lib. II. Cap. III. J. 13. & meam in hoc opus Praefat, §. 4. E — — nes eorune glele. Q Cordibus ho Scum tundem ler non polſin eadem ha tione cogit iam adkuil lnpnum in AlI. Mutali ho jidetat ine ih ſunden Princialer iinadit, 4 damine Deum, a, tiſtia, gac Gam aute lgis at ent chRrani intlirecte — V et iglo umn func t in deſe NIS “ Urn noblgn obligilen hominbn elell gnl nelpini quiinalt. jgetut, Abe. alasin ani⸗ otum, le . peccinh minucn in⸗ , eilann i det⸗ Ckuoclgen piendmm minum Uun dilinte genc tionis lun⸗ ern con. Gralisi r enlom ine D e es — ℳ .NI O S& cum a puero ex vitae ciuilis diſciplina eo- ET CIVIS LIB. I. CAP. III. 10 — — nes eorundem ſenſum plane ſtudeat extin- guere. Quo nomine etiam in ſacris literis cordibus hominum () inſcripta dicitur. Inde rundem ſenſu imbuamur; & vero recordari non poſſimus id tempus, quando primum eadem hauſerimus: non aliter de ea cogni- tione cogitamus, ac ſi illa nobis naſcentibus iam adfuiſſet. Id quod cuilibet etiam circa linguam ipſi vernaculam contingit. II (a) Rom. 1 5 §. XIII. Diuiſio oficiorum, quae ex lege Generalis naturali homini incumbunt, commodiſſime ?iviſio efß- videtur inſtitui ſecundum obiecta, erga quae iſta ſunt exercenda. Quo intuitu illa in tres principales partes diſpeſcuntur; quarum prima tradit, quomodo ex ſolo rectae rationis di- Gdamine quis ſeſe debeat gerere aduerſus Deum, altera, quomodo aduerſus ſeipſum, tertia, quomodo aduerſus alios homines. Quan- quam autem primario & direcdte ea praecepta legis naturalis, quae ad alios homines ſpe- Gtant, ex Socialitate, quam fundamenti loco ciorum legis naturalis. ſubſtrauimus, deriuentur; tamen etiam (1) intdirecte officia hominis erga Deum, tanquam G 4 Crea- §. XIII. (1) Imo haec ofocia, vt & quae ad noſ- met ipſos reteruntur, aliud directum ac immedia- tum fundamentum, & ab omni ſocietatis reſpectu liberum, habent. Etenim homo ſoli ſibi in orbe, aut in deſerta aliqua inſula relictus, nihuominus co- ere 104 DE OFFICIO HOMINS E —.— Creatorem, inde deduci poſſunt, quatenus vltimum firmamentum officiis erga alios ho- mines a religione & metu Numinis accedit; ſic vt ſociabilis quoque non eſ:ſet homo, ni religione foret imbutus: & quia ſola ratio in religione vlterius progredi nequit, quam quousque illa inſeruit (2) promouendae tran- quillitati lere Deum, ſeipſum conſeruare, facultatesque ani- mi, quantum poteſt, perficere &c. teneretur. Et reuera nullo modo neceſſarium eſt, vt omnia officia, quorum ſolo rationis lumine intelligi neceſſitas po- teſt, ex vna fundamentali propoſitione deducantur. Statuendum igitur, zria eſſe ſumma naturalis iuris principia: quorum primum eſt R ELIGIO, quae omnia hominis erga Deum officia complectitur, alterum AMOR SVI, ex quo, quicquid erga ſeipſum quis directe obſeruate tenetur, fluit, terrium 8OCIALI- TAS, vade quae aliis hominibus debentur, reſul- tant. Vberrima quidem haec ſunt principia, & arctis- iimo inter ſe vinculo cohaerent, aequaque ratione ad promouendos Greatoris fines concurrunt; ſed reuera tamen inuicem differunt, ac prudenter temperari debent, ita vt iuſtum inter illa, quantum fieri poteſt, acquilibrium ſeruetur. Vide ad J. N. & G. Lib. II. Cap. III. Q. I5. not. §. edit. nouae, vbi accuratius euolui & expreſſi meam circa grauiſſimum hoc argu- mentum doctrinam. In quo mulrti ſe impediunt in- tricantque, vt ſubtiles appareant, & noui quid at- tuliſſe videantur, ita vt probabile ſit eos ſedulo men- tem auertere, ne ſumpliciſſimis ideis, ultroque ſe/ſe offerentibus immoretur. 2) Vide quae dixi ad praefationem Auctoris quilitaui Prolt elig pecliari cia atem & beialit⸗ enim qu⸗ homo cire cultor cmmodut anae elle GNdd De Or DEy e un i Ular n Waddn ponamn polti — Er 3 elma S ET CIVIS LIB. 1. CAFP. v. 105 , qunkekmn quillitati & ſocialitati huius vitae. Nam gaalos h. prout religio ſalutem animarum procurar, ex nis acell peculiari reuelatione diuina prouenit. Offi- hem,I cia autem hominis erga ſeipſum ex religione ſola rn Se ſocialitate coniunctim promanant. Ideo nt, din enim quaedam non pro abſoluto ſuo lubitu gencteln. homo circa ſeipſum diſponere poteſt; partim guilian yvt cultor idoneus diuini Numinis, partim vt commodum & vtile membrum ſocietatis hu- —.— . utesgle . manae eſle queat. netetult, M wnia oficin CrSCrSGS αιπ Gαια°666ι ε 6G eleffitus 0 , 4 deducantat. CAPV T IV. durtals ini – DE OFFICIISs HOMINIS ERGA eüm, dſen DEVM, SIVE DE KELICGCIONE ‚nem NATVRALI. kimili Peame, chdh id i §. I. e 4 . 2* . . dr ſiren. AFficium hominis erga Deum, quan- Generalis “ eerfent tum quidem ex naturali ratione inue- diuiſio reli tumfei alli — ſtiigari poteſt, duabus partibus abſol- gionis natu- 96I uitur: tum vt de Deo reéte ſentiamus, tum ralu. ti gen acliones noſtras ad ipſius voluntatem com- n h⸗ ponamus. Inde religio naturalis conſtat (1) lid i1 propoſitionibus tum theoreticis, tum practicis. eva G 3 g. II. , Moe n ——— — — „, Alddn §. I. (1) Confer eum his omnibus CLERICI ienen, Pneumatologiam dect. III. vt & BV DDEI Diſertatio- em IO6 DE OFFICIO HOMINI3 Deum ecxi- §. II. Inter ea, quae de Deo cuiuis homi- ſtere, (a) Vid. (a) Cum enim vniuerſum genus humanum in ni ſentienda ſunt, primum omnium eſt, vt certo perſuaſus ſit, Deum exiſtere, i. e. reuera dari ſummum aliquod & primum Ens, abs quo hoc vniuerſum dependeat. Id quod ſa- pientes ex ſubordinatione calſarum, quae de- mum in primo aliquo ſiſti volunt, ex motu, & ex contemplatione machinae hütus vniuerſi, & ſimilibus argumentis liquidiſſimo demon- ſtrarunt. Quae ſi quis neget abs ſe capi poſſe, non ideo Atheiſmi ſui excuſationem inuenit- J. N. & G. perpetua velut poſſeſſione iſtius perſuaſionis Lib. III. Cap. IV. H. 4* fuerit; neceſſum erat, ſi quis eandem op- pugnare velit, vt non ſolum omnia argu- menta, quibus Deus eſſe probatur, ſolide deſtruat, ſed & plauſibiliores rationes pro ad- ſertione ſua proferat. Simulque cum gene- ris humani ſalutem ea perſuaſione contineri hactenus creditum ſit; oſtendendum ipſi praeterea fuerit, generi humano per Atheis- mum melius conſuli, quam retento ſano cultu Numinis. Quod cum fieri nullomodo queat, omnium corum, qui iſthanc conuel- lere quocunque modo adgredhuntur, impie- tas, ——— — nem de Pietate Philoſophicaæ, quae eſt IV. inter eius Selecta Juri: Nat. & Gentium. Et adeunda quoque WOLLASTONI Lineamenta religionis naturalis Sect. V. p. 106. ſq. verſionis Gallicae. ET as, maxit )poems Klll. 5 is nditore ſtamſit, i Dportet, ſam babe⸗ Apellamn E quo de Naruna tum Kelke Per id voe⸗ Nis agendi Ntique n thrn zdec quic Vale imelligat Prolano Cepta Dei Erkant ell Aligi eci — ll. diſemin Indoles tum non tum, g 26. Li⸗ KllIl. atunt, nttil — liuis hommt. um elt, N. i, e, kellene 1 Ens, 1O Il vol lr ,que le⸗ ex mitl, & nitft, 0 cethon⸗ cipi vole n inuenit. manum in erſoaſionis ndecn . nnia e . ſones Nlk pecontinell lenkon ih ſeno i une cNi⸗ Ntut, ime⸗ 19 — lil imtin n guagt md ET CIVIS LIB. I. C AP. V. 107 tas, maxime eſt deteſtanda, & grauiſſimis (1) poenis coërcenda. §. III. Alterum eſt, Deum eſſe niuerſi hu- Eandem ius conditorem. Cum enim ex ratione manife- Deum eſſe ſtum ſit, iſthaec omnia non extitiſſe a ſeipſis; cenditorem oportet, vt eadem ſummarn aliquam cau- huius vni- ſam habeant. Quae ipſa eſt id, quod Deum nerſ. adpellamus. Ex quo conſequitur, falli eos, qui ſubin- Errores de Naturam, tanquam vltimam omnium-re- huic verita- rum & effectuum cauſam, crepant. Nam ſi ! comtrarn. per id vocabulum intelligitur efficacia illa & vis agendi, quae in rebus conſpicitur, ipſa vtique auctorem ſui, i. e. Deum arguit: tan- tum abeſt, vt eius vis ad negandum Deum quid valere poſſit. Sin autem per naturam intelligatur ſumma rerum omnium cauſa, ex proſano quodam faſtidio defugitur plana & re- cepta Dei adpellatio. Errant quoque illi, qui credunt, Deum eſſe aliquid sorum, quae in ſenſus incurrunt, & praecipue ſidera. (1) Nam haec omnia J”MM ſub- §. II. (1) Quod ita intelligendum eſt, ſi quidem diſſeminare impia ſua degmata pertendant: alias enim indoles ac finis poenarum in foro humano infligenda- rum non requirit, vt aduerſus Atheum, ideo tan- tum, quod Atheus ſit, exerceantur. Vide ad J. N. & G. Lib. III. Cap. W. §. 4. not. I. ed. nouae. §.III. (1) Omnes tamen, qui ſidera ut deos ado- rarunt, diuinitatem neutiquam in fubſtantia eorum materiali poſuere, ſed quidam intelligentiam Juan- . am, 1 108 DE OFFICIO HOMINIS ſubſtantia ipſorum arguit non eſſe pcimum ali- quod, ſed ab alio ortum. Nec minus indigne de Deo ſentiunt, qui eum (2) mundi animam dicunt. Anima enim mundi, qualiſcunque illa demum ſit, partem mundi notat: Pars autem rei quomo- do eiusdem cauſa, i. e. prius aliquid eſſe po- tuit? Qod ſi autem per animam mundi in- telligatur primum illud & inuiſibile, a quo omnium rerum vis & motus dependet; pro plano vocabulo, obſeurum & ſiguratum no- men ſubſtituitur. Ex hoc ipſo quoque adparet, mundum non eſſe aetternum. Id enim abhorret a natura eius, quod cauſam habet. Et qui mundum zeter- num adſerit, aliquam eius cauſam negat; & ſic ipſum heum negat. (3) §. IV. dam, quae iſtis praeſideret, ſibi fingebant. In quo nihilominus falſas amplectebantur ideas, & in aliam quoque veritatem, quam Autor paullo poſt allega- bit, impingebant, vnitatem fſcilicet ſuptemi Entis, S&cultum huic ſoli debitum. (2) Vide BAYLII Centinnationem cogitationum circa cometam, &c, p. 120 & ſequ. (3) Modificatiosem aliquam haec meretur conſe- quentia; maluerintque forſan plures verba CVD- WORTHI,m in Epirama, quam ſiſtit Bibliothera ſe- lecta CLERICI Zom. III. p. 2I. 22. ſua facere: „Etſi exacte quidem loquende, ii ſoli agnoſcunt „Deum, qui ipſum omnipotentem, vanicumque re⸗ „tum omnium priscipium credunt; poſtulat tamen „humani ingenli debilitas, in ſenſu latiori haec ver. „ 54 ET (l. 1 llgtihn, lc Cine, gui 2paret, Pernde el le, an be que omne enim met ſtantiflimn gitur, Er Porekt corn —— „lcunt, 8 „dekernun vereaſle il „Atheiſmi DAtantum „meliori ir „latueban nll ligeng, Conf I CCin. Mendiuia aliggid 3 inbetin 1n ſingul lütgue . II, he 4 Alieni Küin Hüdatu r Ullt piete ellerin IIS dimumal⸗ miont, gi t., Apinm gemum It. tei quomo. nid elle po⸗ mundi in. iſe, a qoo ncet; pro tatum nO. ndumn non atutn ein adomzeter⸗ m negrt (A. — bant. Innd. 8, Kin 1in heli Eutt, gitutimn petemchl elbi (. bialamſ⸗ 1. luheel groleun Atlir time lotl 1, ET CIVIS LIB. I. CA P. IV. 109 ͤeH mundum, tum in genus humanum regimen exer- cere. Id quod ex admirabili & conſtanti or- dine, qui in hoc vniuerſo cernitur;, liquido adparet. Quoad effectum autem moralem, erinde eſt, virum quis neget Deum exiſte- re, an ab eodem humana curari; cum vtrum- que omnem religionem plane tollat. Fruſtra enim metuitur aut colitur, vVtut in ſe ſit prae- ſtantiſſimus, qui nullaplane noſtri cura tan- gitur, & nihil boni malique in nos vult aut poteſt conferre. §. V. — „ba intelligi, ita vt illis, qui Numen diuinum agno- „ſcunt, & ii comprehendantur, qui credere ſe Ens „ * „aeternum atque independens profitentur, licet „éreaſſe iſtud materiam haud credant. Nunquam „Atheiſmi Epicurus ac Democritus accuſati fuiſſent, „ſi tantum ſtatuiſſent, Atomos eſſe aeternos, idque „meliori iure, ac'alli Philoſophi, qui idem quoque „ ſtatuebant; ni ſi negauiſſent, vllum exiſtere Ens intel- „ligens, quod ex materia hoc vniunerſum condiderit. Conf IITII obſeruationes in Pufend. de offi Hom. & Ciu. &c. obs. 97. & 99. Sunt & aliae circa Nu- men diuinum opinione:, quarum reſpectu indulgere aliquid par eſt humani ingenii in perſpiciendo vero imbecillitati, educarionis inſtillationibus, peculiari in ſingulis ingenii diſpoſitioni, temporibus, locis, aliisque circumſtantiis. Alias enim periculum fue- rit, ne Atheiſmi temere iuſimulentur homines ab eo alieniſſimi, & plures adeo ſancti viri, quorum col- laudatur in ſacris ſcripturis, atque imitanda proponi- tur pietas, tamertſi in nonnullis craſſe ſatis de Deo ſenſerint. “”JMU §. IV. Tertium eſt, Deum tum in vniuerſum Dari proni- dentiam di- id am. 110 PD OFFICIO HOMINIS PT — . Nallam im- §S. V. Quartum eſt, nullum attributum in perfectio- em iIn Deum ca-⸗ dere, Deum cadere, quod aliquam (1) imperfectionem inuoluat. Cum enim ille omnium rerum cauſa ſit & origo, abſurdum foret, creaturam ipſius aliquam ſibi poſſe petfectionem animo conci- g. V. (1) Certum quidem eſt, nullum Deo attri- butum efle adſigaandum, quod vllam inuoluat im- perfectionem; ſed bene notandum, obſeruationem huius regnlae relatiuam eſſe ad ſingulorum hominum captum; cum atitibuere quis Deo imperfectiones poſſit, quas ipſe pro talibus non habeat; quo caſu reuerentiae in Deum ac honoris defectus, ſaltem for- maliter, non proditur. Vt vero conſtet, an tunc quis erroris teneatur, diſtinguendum eſt inter craſſtio. res imperfectiones, quae in ſenſus quodammodo in- curtunt; & ſubtiliores imperfectiones, quas non niſi adhibita meditatione, ac penetrantia vulgi captum ſu- perante, licer detegere. Ad priorem claſſem perti- nebant pleraeque gentilis ſuperſtitionis ac idolola- triac ideae fallae; cum Deo hominum non ſolum indigentia, ſed etiam infirmitares ac vitia ipſa adfin- gebantur. Referenda & huc eorum eſt opinio, qui Deum peccati auctorem conſtituunt aut directe, aut per conſequentias ſatis perſpicuas; item, qui eum ita ſibi concipiunt, ac ſi homines talia velit ſuſcipere- quae citra peccatum fieri nequeunt, quales ſunt, qui perſecutionem Religionis cauſa tuentur. At vero circa Dei omniſcientiam, aut omnipraeſentiam, & id genus alia, quae ad intimiores narurae diuinae re- ceſſus ſpectant, facile eſt, vt falſae quaepiam obre- pant ideae, ita vr vel attentiſſimis perſpicaciſſimis- que ingeniis, ſtatim ac ſupra vulgi captum ad- ſcendunt, certo perſuaſum eſſe nequeat, quod non ipſimet in errorem inciderint, concipele, Kins eke ham kanti Potlus nege Paterit. l buende, potaNt: potelt; &⸗ 08 2 cit nec dicend r nlipin Henltutean Elline umeg, tumn dicirn tenemos (qgid in noltro 20 Pitucine Clar, qo udzqui Iue quod Innnidn Juod nr ſuppdri dien lalaren lur, ic fechn lie, NIs EEr CIVIS LIB. I. cCAP. Vv. III mhinm concipere, quae abs Deo abeſſet. Imo cum perfectmn iſtius perfectio infinitis modis exſuperet ca- Hiucn ken ptum tantillae creaturae; eandem terminis t,creatutan potius negatiuis ‚gquam poſitiuis exprimere Unem aid par erit. Inde Deo haut quaquam fſunt tri- conc⸗. buenda, quae finitum aut determinatum quid . — notant: quia finito maius ſemper adtribuu un Lo. poteſt; & omnis determinatio ac figura termi- ianral nos ac circumſcriptionem inuoluit. Quin rivin nec dicendus eſt diſtincte & plene comprehendi relftcig aut Concipi noſtra imaginatione, vel quacunque 1, guo dalt facultate animae noſtrae: quia quicquid animo Chenfa diſtincéte & plene concipere valemus, id fini- le,nin tum eſt. Neque vero ideo, quia Deum infini- imder e4, . . . d tum dicimus, eius conceptum plenum animo 4 . . . . - smi tenemus: cum infinitum proprie non notet ali- 1 2 * linnn quid in ipſa re, ſed impotentiam in animo clen ei noſtro; ac ſi diceremus, non capere nos ma- ir i anitudinem eius eſſentiae. Inde nec recte di- M D citur, quod partes habeat, aut ſit totum ali- e quid; quia haec attributa finitorum ſunt: ne- uekn que quod in loco aliquo contineatur; quia hoc n,ien innuit fines & terminos magnitudinis: neque idiee quod moueatur aut quieſcat; vtrumque enim „ . . leln, ſu pponit eſſe in loco. n dic nec Deo proprie adtribui poſſunt, quae naiinn dolorem aliquem aut paſſionem notant: (pro- tun curinde prie dico: nam vbi talia Deo attributa legun- = tur, id fit Avbeonτ†αυ pro effedtu, non ti mm adfectu) vt eſt ira, poenitentia, miſericor- eat, gi⸗ 1 dia. Item. 1II12 DE OFFICIO HO MINIDz)G Item, quae egeſtatem & abſentiam alicuius boni notant; vt eſt adpetitus, ſpes, concupiſten- tia, amor, cupilo. Nam haec inuoluunt in- digentiam 5 adeoque & imperfectionem z cum intelligi non poſſit, vt, quis adpetat, ſperet, cupiatue, niſi quibus indiget caretue. Sic & quando Deo tribuitur intellectus, vo- luntas, ſcientia, & actus ſenſuum, viſio, audi- tio; illa longe ſublimiori modo ſunt capienda, quam quo nobis inſunt. Nam voluntas eſt adpetitus rationalis: adpetitus autem praeſup- ponit abſentiam & indigentiam rei congruen- tis. Et intellectio ac ſenſus in hominibus in- uoluit paſſionem, per obiecta in organa cor- poris & potentias animae impreſſam. Quod „ eſt indicium potentiae ab alio dependentis, & conſequenter non perfectiſſimae. . Denique & illud a perf ectione diuina ab- horret, ſi dicantur plures vno Dii. Nam prae- terquam quod admiranda mundi harmonia vnum duntaxat eius moderatorem arguit; “ etiam finitus tunc foret Deus, ſi plures eſſent paris poteſtatis ab ipſo non dependentes. Sic vt contradictionem inuoluat, plura dari inf. Quze cum ita ſint, maxime rationi con- gruum eſt, circa attributa Dei vtcunque exprimenda, vti nominibus vel negatiuis, vt inſinitus, incomprehenſibilis, immenſus, aeternus, i. e, principio & fine carens; vel ſuperlatiuis, vt optimus, maximus, poten- tiſſimus, 5„ 1T ilinus, . bonus, iuſt ſenli, wne Ccere, qu⸗ (ientiam q quodel ſe mnotantis, V.1 tokalis vert uünclrczen Iuternus Hnor (1) — KI. ( VIII. Cap. 1I C5. X. lum ſignae tam deal Ienera idez Ntdenotand lplcaip Ualemtigt 3Dloluitur Oeiumur Perkeion Ptimis 1ec ad d. Wotionen ternun . Nlam & Aparete Quse vel Rimse Ils ET CIVIS LIB. I. CAP. IV. rII Z un ddn tiſſimus, ſapientiſſimus &c. vel indefinitis, t ntita. bonus, iuſtus, creator, rex, dominus &c. e0 1 . 4 F.— N . . . . mlummi ſenſu, vt non tam velimus, quid ſit, diſtincte ioneinzern dicere, quam noſtram admirationem & obe- en, en dientiam qualicunque expreſſione profiteri; ene. quod eſt ſignum animi humilis & animi ho- . teleikt, Ar. norantis, quantum poteſt. E 7 6AAdA. F. VI. Propoſitiones practicae religionis na- In quo con⸗ ſiſtat inter⸗ nus Dsi cultus. mce turalis verſantur partim circa internum, Vluntu 4 tim circa externum cultum Dei. 2ð en griel Juternus cultus Dei conſiſtit in eius ponore. coogtder Honor (1) autem eſt opinio alienae poten- minibos in⸗ H tiae, gem e — J = — zcn. ⅓ E. vI. (1) At ipfe Auctor in Opere maiori Lib. elkenlh VTIII. Cap. W. §. 1I. atque in hoc compendio Lib. D II. Cap. XIV. . 1II. aliter honorem definit, & peril- 5 „ lum ſigna externa intelligit, quibus opinionem no- ne duim ſtram de alterius praeſtantia teſtamur. Et haec eſt „Mnpe reuera idea, quam vocabulum hocce inuoluit, ita hdi hunee ve denotando cultui externo potius, quam interno, Oreln ngln adplicari poſſit. Cererum non ſolum conſideratione elorce Potentiae & bonitatis Dei fundatur veneratio illa, qua 1pot abſoluitur cultus internus; ſed eandem pro rata in- enden grediuntur etiam reliquae omnes naturae diuinae a NIh Ppertectiones, in quantum nobis ſunt cognitae; in primis vero ſapientia & ſcientia infinita, quarum On haec ad perſcrutanda corda noſtra, internamque de- eln „uotionem recipiendam eſt neceſſaria. Porro ad ex- Dei u ernum cultum Auctor talia refert, quae ex parte , etiam & praecipue ad cultum internum pertinent, ceu inmetl, adparet ex nota I. §. ſeq. quae inter eſt admiratio, quae vel primo loco poni debuiſſet; quandoquidem ca prima eſt adfectio, quam excitare in nobis conſi= ſoe . deratie H. 6 7 114 DE OFFICIO HO MINIS ”è . . . . . . 4 Vbü—3wB-— tiae, coniunctae cum bonitate. Debet ſcilicet „ ſti animus hominis ex conſideratione potentiae uuf & bonitatis Dei, quantam poteſt, animo ve- jmn pverationem aduerſus ipſum concipere. iil a Ex quo fluit, vt eundem debeat amare, tan- alblye .. quam omnis boni audorem & datorem; in 4. VN eum ſperare, tanquam abs quo in futurum tryendi bo quoque omnis noſtra felicitas dependeat; eius enimun voluntati adquieſcere, tanquam qui pro ſua bo- untize diui niigs omnia optime faciat, nobisque det, Ei, gquae maxime expediunt; eum timere, tanquam & (hiue potentiſſimum, & cuius offenſa maximum ſit malum conciliare apta; ei denique in omnibus Vèe humillime (2) obſequi, tanquam creaitori, bonum domino, ac rectori optimo maximo. nnleſtid e De cultu §. VII. Externus Dei cultus in hiſce potis- AMeulin l sxterno. ſimum conſiſtit: gque enim 1. Vt homo Deo (1) gratias agat pro tot Mi un , bonis ab eo acceptis. Ne 2. Vt bernatig, — — (Eguitar, deratio perfectionum dininarum apta eſt, & quae modolun cuncétis quoque in vniuerſum perfectionibus ieſpon. det, cum reliquae ad fectiones non niſi vni autaliqui-⸗ —. brus earum in ſpecie reſpondeant. kkêdin e ((2) Dicit Aukctor ſimpliciter, ei obſequi. At vero demotſiig adtnale obſequium, prout ex eo conſtar, quod ipſe retij, §. ſeqe tradit; in cxterno aliquo actu conſiſtit. ctiam ere §. VII. (1) Verum gratiarum altioe, aeque ac etcerige admiratio & preces, aliquando citra externum actum 2²) vi⸗ fieri poſſunt ac debent; quicquid falſarum idearum (3) Vi. ignorantia ac ſuperſtitio circa haec comminiſcantur. (A) vi⸗ . Secd I, ſti l Debetſcle ne poleytt k, animo. ere, aſuart, tin. atoren; 4 in furntun penlelzii niproſnde. bisgve 14 eretanqut narimum, in omnniun in ctendol eimo. in hice AA glol 1e — u ek onibib liſc⸗ fiantni⸗ S . .. . . Sed in genere rulius externas nihil aliud eſt, quam e Nlien demonſtratio cultus interni, ſine quo is nullius eſt gſtat gl⸗ 6/ 1 egle . exlelpumn arum Pu npimllcind, ne celebret. dn ET CIVIS LIIB. JI. CAF. W. TIIS5S 2. Vt ipſius voluntatem per actiones ſuas, quantum fieri poteſt, exprimat, ſeu ei obtem- peret. , 3. Vt eius magnitudinem admiretur (2) ac 4. Vt (3) preces ad ipſum fundat, pro ob- tinendis bonis, & auerruncandis malis: preces enim ſunt ſigna ſpei; ſpes vero bonitatis & po- tentiae diuinae agnitio eſt. . Vt, ſi res tulerit, per ſolum Deum iuret, & (4) iuramentum religivſifſime obſeruet; hoc enim poſtulat omniſcientia & potemtia Dei. 6. Vt de Deo confiderate loquatur: id enim eſt ſignum timoris; timor autem potentiae confeſſio eſt. Ex quo conſequitur, non eſſe vtendum Dei nomine temere & fruſtra; vtrum- que enim inconſideratum: non eſſe iurandum, vbhi non eſt opus 5 eſt enim fruſtra: non eſſe cu- rioſe & petulanter diſputandum circa naturam & gubernationem Dei; ex hoc enim nihil aliud ſequitur, quam vt Deum exigere velimus ad modulum noſtrae rationis. H2 2., Item pretii. Quot igitur actus interni ſunt, totidem ſunt etiam externi, qui in conuenientibus occaſionibus æxerceri debent. (2) vide not. praeced. (3) Vid. nota eadem. = (4) Vide, quae dicentur infra Cap. X, huius Li- bri, vbi de iaramemo in genere agitur. 116 DE OFFIEIO HOMINI8è8–s 9. Item, vt quicquid Deo praeſtandum eſt, in ſuo genere fit (5) eximium, & honorem ex- primere aptum. ro. Item, vt homo Deum non ſolum ſecreto, ſed & (6) palam & publice in conſpectu hominum colat. Occultare enim aliquid eſt, quaſi quis eo exercendo erubeſceret; contra publicus cultus non ſolum de noſtra deuotione teſtatur, ſed & alios exemplo incitat. 11. Denique vt ſummo conatu leges naturales obſeruet. Nam vti imperium Dei paruipen- dere, ſuperat omnes contumelias; ita e con- trario omnibus ſacrificiis eſt acceptior obedi- Quis ſir §. VIII. Enimuero id certum eſt, (1) efſe- effectus reli: qum huius religionis naturalis praeciſe & pro ans nutt, praceſenti hominum conditione conſideratae: . intra 1 ( 3) Sic lege Moſi: Deus offerti ſibi victimas im- rat. (6) Quapnrtum ſcil. fieri poteſt, maieſtate diuina profanorum ludibrio aur inſultibus non expoſita, nec ceſſito nobis ipſis graui aliquo malo, abſtinendo a certis externis actibus, quamuis eorum omilſſio nul- lum contemtus ſignum inuoluat. Vide quae dixi ad J. N. & G. Lih. II. Cap. W. §. 3. net. 2. & Cap. VI. §. 2. not. §. Edit. nouae. §. VIII. (1) Vide dicta a me ad Praefationem Auctoris 5. 6. Conſundit autem hic duas res diuerſas, quarum altera eſt ſpes certa ſalutis, & cognitio di- ſtincta mediorum eo ducentium, quae a Deo * munes a labe, optimasque terrae fruges, praccepe- ET —— inttiſhhaetan Damn autem Qqurvalete. lci iam ign⸗ Untidus Kin⸗ Pet culpam Ofenſam ga necelſitzs weritum, nn neti faca, eem luent; 1 n. aminibus ſe, IN. O din iuse mana (1) oinara; atter ulta, ybi bo otinarin Pen im twio ſach let. Ei boc dit tatione V Mürum fd⸗⸗ imbeciſle fun abulisfueri domeßf Ins vitae Iasin ſe⸗ . IIy. (1 lnan “ I Er ClvVIS LIB. J. CAP. IV. rIZ — Nanlm intra ſphaeram huius vitae terminari; ad aeter- Honon nam autem ſalutem nanciſcendam nequa- quam valere. Ratio quippe humana ſibi re- lun’nn licta iam ignorat, prauitatem, quae in facul- d honmm tatibus S& inclinationibus hominis cernitur, . „quiqi per culpam humanam proueniſſe, Deique publen offenſam & aeternum exitium mereri Eoque Oneletuan & neceſſitas Saluatoris, einsque officium & meritum, nec non promiſſa Dei humano ge- eumk neri facta, & quae alia inde dependent, ean- iprier dem latent; per quae ſola ſalutem aeternam in ec⸗ hominibus prouenire ex diuinis literis con- Niorbe! ſtat. ðU; M SS, IX. Operae pretium porro fuerit, paulo Hius veli- ,( diſtintius expendiſle vſun, quem in vita hu- gionis in ſo- elee mana (1) religie gignit; vt conſtet, eam re- wetde“ *. mana cvocketrt FI uera n . — - — — — otdinata; alrera eſt vaga quaedam perſua ſio de vita 1vNmufn futura, vbi boni praemia, mali poenas coaſequen- i⸗ „ tur. Prior ſine dubio a quadam Revelatione extra- , f. ordinaria pendet; ad poſteriorem vero producen- „e din dam ratio ſufficit, prouii exemplo Gentilium appa- nielte ret. Et hoc ipfum maximum religioni pondus ad nenclu⸗ dit ratione vulgi, in cuius animos ſemper metus poe- ſrn narum füu ae vitae plutimum potuit, quantumuis n imbecille fundamentum, nec paucis etiam adſperſam legerl fabulis fuerit, cui fides vulgi innixa eſt. Auctor ita- que dum effectus religionis naturalis intra ſphaeram huius vitae terminat, valde minuit vim raionum, 1 nec quas in ſeq. . propooit, ad vſum religionis in ſocie- rate humana & ciuili demonſtrandum. gnn g IX. (1) Vide ad J. N. & G. Lib. II. Cap. W. §. chöh 3 not. 4. “ “ IIr8 pr OFFICIO HO MIK1Ss 11 — — f e uera eſſe ultimum & ſrmiſſimum humanae ſocie- ſen teum zatis vincilum. “ En den Nam in libertate naturali, fi metum diuini H Numinis remoueas, vbi quis propriis viri- DM bus filus fuerit, quselibet imbecillioribus 6) pro lubitu inferet; ac honeftatem, pudorem, al . üdem, inter inania vocabula reputabit; nec bello e) ad recte faciendum aliter, quam ſenſu pro- lbu priae imbecillitatis adigetur. linuet Porro, religione remota, ciuitatum firmi- enin in in tas intrinſeca ſemper in incerto foret; ac ad AMd be . S . . . SS . . . 4 . ciues in officio continendos haut quidquam IIn basluer fuſiceret metus temporalis poenae, fides ſu- perioribus data, eiusque ſervandae gloria, & Drutn gratitudo, quod ope ſummi imperii a miſeris Nabeipnin ſtatus naturalis defendantur. Tunc enim re- thrkge n uera locum haberet: (2) qui mori ſcit, cogi Tore an neſcit; quippe cum Deum non metdentibus ncile nihil magis, quam mors metui poſſit. Huic einn 6 contemnendae qui fufficeret, in imperantes füncian quaeuis tentare poſſet. Vt autem id vellet, weng 1 vix cauſa defutura foret; puta, vt declinatet ie len incommoda, quae ſibi ab alterius imperio nin videmtur incumbere, aut vt ipſe potiretur lines commodis, quae imperii poſſeſſorem comi- Den tantur. Praeſertim cum facile iudicare pos- dnſe Da iſit, iute ſe id facere 3 vel quod qui in prae- un “ ſens (2) Cogi qui poteſt, neſcit mori. EC. Hercul. (ſude,) G rEEr CIVIS LIIB. i. CAF. y. r119 umnt iͤ ſens rerum potitur, praue rempublicam vi- deatur gerere, vel quod ipſe longe melius imperaturum ſeſe ſperet. Occaſio autem ad talia tentanda facile offerri poſlet, rege vi- tam ſuam non ſatis caute circumſepiente; (3) (& quis tali rerum ſtatu cuſtodes ipſos n,chen uſtodiet?) vel multis conſpirantibus; vel S unhin Pello externo ingruente „ adſcitis in partes nlelin hoſtibus. Praeterea ciues ad iniurias mutuo inferendas futuri eſlent proniſſimi. Cum tuunimm enim in foro ciuili pronuncietur ſecundum lotet; acta & probata; ommia ſcelera & flagitia, ex qichun quibus lucrum prouenire aptum eſt, ſi occul- ne, llel Ke patrari & ſine atbitris poſſent, pro dexteri- egn, tate ingenii, in qua placere ſibi quis polſlet, Benlinlei haberentur. Nemo quoque opera mileri- Tuneine cordiae aut amicitiae feret exerciturus, niſi iſin gloriae aut emolumenti explorata ſpe. Ex metgenm quo & illud conſequeretur, vt, dum nemo in lli E alterius fide, remotis poenis diuinis, ſolidam imnm fiduciam collocare peſlet, ſinguli perpetuo mi eꝑ metu & ſuſpicionibus anxii viuerent, ne ab H lmd aliis deciperentur, aut laederentur. Sed & eus ineu ram imperantes, quam ſubiecti, parum pro e im cliues futuri eſſent ad praeclara & glorioſa ſren ar. opera patranda. Nam imperantes, nullo indoreſß conſcientiae vinculo conſtticti, omnia munia, eturmn diut tophit ⸗ becillonbu ginlie H 4 ipfam- — (§) Pone ſeram, cohibe: ſed quis cuſtodiet ipſos 4 = Cuſtodes? O .. VENALatyr. El. verſ. 346. 347. 120 pFf orricio HoMiNIS Ir —.— vmice in eo poſitam intelligerent, vt iſtos quam maxime enerues redderent. Ciues con- tra oppreſſionem imperantium formidantes, nunquam non circumſpectuti forent occaſio- nes rebellandi; nec minus tamen ipſi inter ſe ipſamque iuſtitiam venalia eſſent habituri, & in omnibus priuatum commodum quaeſituri cum oppreſſione ciuium; a quorum rebellione vti ſibi ſemper metuerent, ita ſuam ſalutem diffiſuri, ſeque mutuo formidaturi erant. Quin & coniuges, oborta vel leui querela, ſe inuicem eſſent ſuſpectaturi, ne veneno, aut alio clandeſtino modo necarentur. Par peri- culum a familia immineret. Cum enim ſine religione nulla quoque futura foret conſcien- tia, non facile eſſet, occulta eiusmodi ſcelera deprehendere quippe quae plerumque per inquietudinem conſcientiae, & tetrores in exteriora indicia erumpentes produntur. Vnde adparet, quantopere interſit generis humani, Atheiſmo omnes vias, ne inualeſcat, praecludere; ſimulque quanta vecordia eos agitet, qui ad opinionem prudentiae politi- cae conciliandam facere autumant, ſi in impietatem procliues videantur. D OrfI NVang lnfi⸗ ett Eisprocutate gationem co 3lio tamenn an ()t enimnnon! tam eximt as glot iis human. componere — . ſ.l. 1) Immedixe tet tria mus: gao COnſeruat Lgionit 3c us comp tatem cor Cup. III. Namenta Mlonis 1 ET CIVIS LIB. 1. CAr. v. 121 abitutl, A n quuellui CAPVT V. Ate DE OFFICIS HONMINIS ERGA t, N im SslIPSVM. tidetes, “ §. JI. . ent doceil. Vanquam hominem amor ſui penitus Fundamen- Pl ime e infixus ſubigat, ſolicitam ſui curam um officio- uri enn. agere, ſuaque commoda omnibus mo- um homi- gteleh,“ dis procurare; ſic vt hoc intuitu aliquam obli- e ſe- neno, n gationem comminiſci ſuperuacuum videatur: Mem. bit ei alio tamen reſpectu homo vtique certa quae- erim ſne dam () circa ſeipſum obſeruare tenetur. Cum (a) Vid. j. conſcer enim non ſibi ſoli ſit natus homo, ſed (r) ideo & G. ib. wociſala tam eximiis dotibus a creatore ſit ornatus, VtI. Cab. W. tumgle eii ipfſius gloriam celebret, & idoneum ſocieta- teuotesn tis humanae membrum exiſtat: inde ita ſeſe lumm., componere homo tenetur, vt ne dona creato- eſit genelt 5 ris inleen — — . B . I. (1) Ofhicia hominis erga ſeipſum direéte ac vetclde S. . er . grine oll. immediate fluunt ex amore ſui inſius „ quem ſupra in- mine e ter tria ſumma iuris naturalis principia conſtitui- tommant, mus: que quidem obligatur homo non ſolum ſe iues conſeruare, quantum citra violationem legum veli- gionis ac ſocialitatis poteſt; ſed etiam ita ſe pro viri- bus componere, vt omnem, cuius capax ſit, felici- tatem conſequi valeat. Vide ad J. N. & G. Lib. II. Cap. III. F. 15. not. 5. Ed. nouae., Ad vniuerſum ca- pitis huius argumentum conf. WOLLASTONI Li- veamenta religionis naturalis, Sect. IX. p. 286. ſg. Vverſionis Gallicae. . ⸗ð X 122 DE orFFICGIO HOMINIS 170 — humanam aliquid pro virili conferat. Sic etſi ſua cuique ruditas maximo ſit probro &— damno; tecte tamen a magiſtro vapulat diſci- pulus, ſi, quarum capax etat, artes addilcere negligat. in genere tibus, anima & corpore, quarum illa rectoris, cultura AE, vitanimi imperio, corporis ſeruitio magis vta- mur: vtriusque quidem cura, ſed illius ta- men praecipue agenda. Et animum quidem quod attinet, eius cul- tura huc potiſſimum redit, vt redte ſeſe ha- beant ſententiae de rebus, quae ad officium 3 hominis reſpiciunt, ac vt rite ſormetur iudi- cium ac aeſtimatio circa res, quae adpetitum ſtimulare ſolent, vt motus animi ad normam ſanae rationis reuocentur ac temperentur, buatur. Oßeis eius §. III. Interſententias igitur, quas imbi- ecialia. biſſe omnem hominem oportet, princeps ea 1. n eſt, vt ea de Deo, creatore & conſeruatore vectas ſen Y . tens,as 8„ hu us vniuerſi, ſriat tencatque, quae praece eas cires denti capite tradita fuecunt. In hac enim per- veligionem. ſuaſione non ſolum praecipuum hom inis offi- cium vertitur; ſed etiam ea firmamentum velut eſt omnis 5probitatis aduerſus alios homi- 7 S ris inculta perhe patiatur, &S d ſocietatem hec miniſtri aut inſtrumenti vicem ſubit; ſic honeſtis artibus atque ſcientiis opera detur, & verbo, vt ad vitam ſocialem formetur ani- mus, officiique honeſti ſenſu & amore im- — nes erercend glielente. Pelfundantu Hiec wii Döstepugnan fant. Nec Quo redeat S. II. Porro cum homo conſiet duabus par- numn yit nes bonis m ſas, K indo euentemtes, Quasinte ltu, adie benlabil Vndehowin ſuatumtes nes iplos Cogmt int⸗ cal — F.II. (1 . ocktin⸗ lbionislde apponerel ias tlle, P notitiae 4 in iendo turalis ſu kentur, itrio Pro los, qu lemn Perce düre hauc NIS T CIVIS LIIB. I. CAF. vV. 12 3q ſocieuen nes exercendae, & fundamentum illius ad- rt. Scel quieſcentiae, qua hominum animi intrinſece obd perfunduntur. apeliteſt. Haec vti nemo ſanus negabit; ita quae eacdleel his repugnant, opiniones ſolicite excludendae ſunt. Nec ſolum hic intelligimus Atheiſ- duebu⸗ mum & Epicureiſinum; ſed alias quoque opinio- illarelgcth nes bonis moribus & ſocietati humanae exitio- mlbitſie ſas, & indolem actionum humanarum plane Dmigis ur⸗ ecuertentes. DUʒ 4 illius . Quas inter eſt illa de fato Itoico, de ſiderum . dvoſitu, adtionibus & euentibus humanis in- eis eul. diſpenſabilem (1) neceſſitatem adferente; ge ele N. vnde homines non niſi inſtrumenta actionum zd elbciun ſuarum redduntur, quas libere moderari pe- meint i⸗ nes ipſos non ſit. r adheli Cognatum huic dogma eſt, quod conſecu- d norom tlones cauſarum & effectuum, ſeu illa velut mperertn; Cccatena a detul, A — . . . metut Ai⸗ §. III. (1) Omsis opinio libertati hominis aduer- in⸗ ſa. docttinac moralis, naturalis iuris, ac ipſius re- anten. iigionisſpongia (& peſtis) eſt. Si per impoſſibile fuhpponerc liceret, omnes a ctiones humanas neceſſa- 75 ſbi⸗ rias eſſe, pro myſtenio id habendum eſfet, hominum lneeps notitiae ſubtt ahendo. Semper enim praeſtarer, ut ſe in agendo liberos crederent. Nam alioquin ipſo na- chhſehtli tura lis ſuae diſpoſitionis im pulſu in deſidiam prolabe- gnen/ ne rentur, ſeque ineluétabilis eiusmodi neceſſitatis ar- cenlnßel⸗ pitrio pronos commirterent. Sic videmus quoque, ominisll. ipſos, qui libertatem ſubuertere adgreſſ ſunt, cius- wemenlun dem e oimille, ytut, ſuo iudicio „fallacem, ne= rlislan⸗ gare haud potuiſlte. 1 124 DE OFFICIO HOMINIS 11 E — catena rerum a creatore contituta, ꝛam immo. ([W. bo bilem habeat legem, vt Deus circa eandem, hoc pot ne in particulatibus quidem caſibus, liberta- funue na tis ſibi quid reſeruauerit. Sut Pernicioſa quoque eſt perſuaſio, quod Na- Erhucer men peccata hominum velut nundinetur, & u, homo ea redimi päatiatur pecunia alisque munerti- Cnnditnis bus, inanibus quibusdam ritibus, aut con- nertit, e ceptis verborum formulis, citra emendatio- Princſpio nem vitae. Item, quod Numen capiatur bas hculta eiusmodi inuentis hominum, adſumtisque ſe conl ick vitae inſtitutis, quae ad ſocietatem humanam weeſolſibi & ciuilem, ad ſanae rationis & legis naturalis hamani. dictamen adtemperatam, non quadrant. k u Mala quoque edt illa perſuaſio, quaſi ho- naſuheh mini ſolum pietatis exercitium erga Deum ſuffli:· concellor ceret, citra reſpetum ad probitatem & officia batum el erga homines exercenda: aut poſſe hominem brqgui non ſolum pro ſe ſuo officio aduerſas Deum ed ech ſatisfacere, ſed & ipſi ſupereſſe poſſe, qued hen ſii in alios transfundat. Item, dexteritati & lin med⸗ nequitiae ſcelerum eum indulgere, & quae- Ccniune dam peccata habere velut iocularia. Ac deni- Er vnit que Deo placere preces, quas quis fundit. vr nultein alii homines immerito malo mactentur, quo ſenper 4 ipſis lucri aperiatur occaſio (2). “ — — . — Aclds, (2) Quales ſant, qu' Deum orant, vt crebris ad däßfmilt littora ſus naufragiis locupletentur. Vide Diſcurſun emo wyenm de Beneßcio Legum Part. I5 d1 X. H Rovat, NIS tatn immn . tcz eanden us, ben , qund Nr⸗ dloetur, & je mueti⸗ 8, aut n. emendto⸗ n capialat lumtisge humanan naturalis grant. gwan h . Deun ff. en olie e hominenn erlas Deum vole, Junl tenittai ũůA. e & gune⸗ . Ac den⸗ oniit. N. entur, io . r arbii 4 le Dlemſe conditionis ac muneris; dum prime anima S . NG01 CIVIS IIB. I. CAr. v. 125 5§. IV. Poſt haec cuique cultura animi cir. 2. Ve ſe. ca hoc potiſſimum occupatur, vt ſeipſum, itſum recte ſuamque naturam probe exploret & noſſe diſ- Ronerit. cat. . Ex hac enim cognitione ſui ipfius rite ſuſce- Officia ex ta, homo deducitur ad cognitionem ſuae haccogni- d-tione teſul- uertit, ſe nona ſeipſo extitiſſe, ſed ſublimiori tla⸗ principio origines ſuas debere; ſe nobiliori- bas facultatibus dotatum, quam, quae circa ſe conſpicit, bruta; ſe denique non ſolum, nec ſoli ſibi natum, ſed partem elſſe generis humani. “ Ex qua notitia concludit, ſe imperio diui- no ſubiectum, ac pro captu donorum ſibi conceſſorum & Deo & ſocietati hnmanae obli- gatum elle. S Et quidem intellectus lumine ideo donatum, vt eo recte vtatur, cerrum, poſſibilem & licitum hnem ſibi proponendo, & tum actiones ſuas, tum alia media ad eum recte adtemperando; cui coniunctum, vt, quia verum & rectum ſem- per vniforme eſt, de Fimilibus (1) ſemper iii militer iudicet, ſibique, poſtquam recte iudicauerit, ſemper conſtet. B polun- — SelIV. (1) Praecipuus huius regulae vſus reſpicit SZ caſus, quibus exſtimulatur quis ad judicandum 1 diſſimiliter de cauſis ſimilibus, prout ipſius quocun- ue modo intereſt, eas inſtas eſſe, vel minus. Vid. ad I. N. & G, Lib. Il. Cap. IV. J. 6. nor. 3. Ed. novas, ðM I26 DE OFFICIO HO MINI1 NKL — VLVoluntatem autem & adpetitum ita com- peſcenda eſſe, vt rectum iudicium non praccur- vant, ſed ſubſequantut, nec eiusdem decretis ob- luctentur. Deinde, ſe probe cognito, homo depre- hendit, ſuam potentiam finitam, certosque habere limites, adeoque plurima eſſe, quae dirigere, aut quibus obſiſtere nulla ratione queat; aliqua non quidem abſolute ſupra ipſius potentiam eſſe, ſed quae tamen inter- curſu & oppoſitione aliatum potentiarum in- tercipi poſſint; quaedam denique eius poten- tiae non aliter cedere, quam ſi eadem dexteri- tate ſulciatur. minis actiones eliciendas diflunditur; inde in id praecipue incumbendum ſibi iudicat, vt his ſuis facultatibus bene & ad maeſerigtun ra- gionis rette vtatur. Hoc quippe illud eſt, ex quo cuiusque intrinſeca Praeſtantia & olitar eſt metienda. Denique de ceteris, guae extra nos peg ta Junt, ita cenſet, vt ſi vites ipſius non excedant, ad finem eius faciant, & digna ſint, propter quae labor ſumatur, circa ea laboret, & pro- poſitum quidem recte formatum vrgeat⸗ nec tamen etiam contra torrentem nitatur. Et quia homo, in quantum ſolo rationis lumine regitur, in his terris ad aliam felicitatem ad- 1pirare H 5 ET ſpliue negn talum ſuarur Giis2 Liuin⸗ te velut l m. bigr nein non ſit norann cad ae onfle ute &r (ſamnſecundi ſerationem ſ. V. u WManum Pta eumn iiſtun Et quum videat, nihil tantopere in ipſius poteſtate conſtitutum, quam liberum arbitriun, eiusque potentia, quatenus circa proprias ho- hbiusculvn Inhis cellentue, Ubnitun coiis Nn itcirca ha Umnwaxrime Opirionermn ciam adue — — 1. Alii ac kag dot eſſe Or tins reiha den boni ndl, n He Is Er CrIVIS LIB. I. CAr. v. 127 7 n in om ſpirate nequit, quam quae ex prudenti facul- 1Nun . tatum ſuarum regimine naſcitur, & ex ſubſi⸗ dentid. diis a diuina prouidentia ordinatis; hinc cae- cCceaee velut aleae nihil committendum exiſti- homo dee mat. Et quum futuros euentus penes homi- „cenle nem non ſit dirigere, lique ſaepe praeter ſpem 2 elle, gue noſtram cadant; inde nec praeſentibus nimis ſe- ulia tiunme cure confidendum, nec futura ſuperuacuaanxie- ſolue iru tate & cura praecipienda; ſed ob eandem cau- zmen in. ſam ſecundis rebus inſolentiam, aduerſis de- tiarum iIne? ſperationem procul habendam, ſtatuit. eius potel. 8. V. Sunt quoque, quae adpetitum hu⸗- 3. Ve rite tconforme indereti⸗ manum praecipue ſtimulare ſolent; quibus v B 4 bomo iuſtum pretium ponere ſciat, pars quoque ao ſcn . ee in iun. huius culturae aſt neceſſaria. . rette. er em Gnartimiaeax In his autem vt opinio praeſtantiae, & EX Vt adpe- vopriute⸗ cellentiae, vnde honor & gloria apud alios pro- tenda ſir urzcen Lignitur, ſplendidiſſima, & quae erectioris in: er irar⸗ judien, dolis homines praecipue ſollicitare idonea eſt; oner ſrinmn. ita circa banc ſic formandus animus, vtomni. iliulet a. um maxime 0¹) exiſtimationem fimplitem ſeu iA nin⸗ opinionem boni viri, adquirere & conſeruare e etiam aduerſus calum nias laboret. onettal 7 .— . — §. V. (²) Ad hoc isſum quis tenetur, non ſolum in, “ proprii commodi cauſa: (nam, vt ad beneuolentiam hret, El⸗ Alii ac fauorem erga nos permoucantur, non ſuſſi it. get,ne 0: elle probos; ledregnitirur practerea, vt nullum eins rei hacreat illis dubium) ſed etiam quia opinio- mi⸗ lunie pemn boni viri negligendo, occaſio pracbetur ſuſpi- . lenen⸗ tcangdi, nobis ipſis probitatem non adeo curae cor- Hre a X X DE oFFICIO HeMINSs 1 128 — Intenſiua autem exiſtimatio, honor & gloria, lunt, ita 1n eatenus adpetenda, quatenus ex praeclaris & (art, is amm ad bonum ſocietatis humanae ſpectantibus ſa- VI. dis redundant; & ſedulo cauendum, ne ani- mimds homn mus arrogantia & inſolentia infletur. Vbi ec. lsintccent , caſio, qua praeſtantiam ſuam exſerat, deficit, pubet. N id aequo animo ferat; & quia penes nos non fmudonem. eſi, fortunam pro lubitu fabricare, meliora citra misfugjend aegritudinem expectet; quum hoc caſu nihil acammum ſit, quod ei poſſit exprobari. Inter ſtultiſſi-. zsperere, n ma autem merito habetur, de eo gloriari, eieriikom quod inane eſt; aut per malas artes ad famam mi hor ſu & honores graſlari. eälien Vt obes ad- §. VI. Opes etiam & rerum extrinſecarum à Peticuit hetendac. copia plerumque hominum mentes adficere tein eapolt ſolent. Et indiget quidem iis homo non ſo. VII lum ad ſui conſeruationem; ſed & aliis inde entzekai proſpicere inter officia eſt. At quia indigen- teſate hal tia noſtra non eſt infinita, nec natura deſinit aletadine eſſe foecunda in iis producendis, & a morien- menet i tibus omnia relinquenda ſunt: inde rationis ncducd eſt, tum in parandis, tum in poſſidendis & um; ſe erogandis iis modum tenere, ne laeſa hone- leninch ſtate eas corradamus, aut auaritia prodigalita- homine teue peccemus, aut denique vitiorum fomenta Lartii faciamus. Et quia variis caſibus perire poſ- Onpruit, ſunt, Me cal dique eſſe. Hinc enim fit, vt ob nomen boni viri ndam e quodammodo videamur erubeſcere, aliosque, dum. uetthin ad cam rem excitate debeamus, inde abſterrea- l . mus. ads INIS dpor & glN prechls⸗ ekantibisr. dutm, nean. etur. Vbi oe letat, Lehein enes nos nol melioticn oc cili ninmi tnter ſiulil. eo glonini es ad ſammn & is ir iſe tuta geſti i rleh Crumfonen us pelleh dae diſſipentur, aut alias cum delicto coniun- ctinſectun entes AAlcet nommo NoN H 1nmien menter profligant, ſed & iudicium intellectus polilend 45 G ſa bon ledd homines. lo⸗ ſot⸗ manitatis habetur , calamitatem aut mor- 1 ET cIVIS LTB. I. CAr. v. 129 Tunt, ita animus adſuefaciendus, vt, 1i fors ſerat, iis amiſſis non velit concidere. §. VII. Magnam quoque vim mducndi vr volkpta- amimos hominum habent voluptatess quas ſi "es Aeren quis innocentes modice deguſtet, id crimen non“? S habet. Nam quemadmodum dolor ad de- ſtructionem corporis tendit, & non neceſſa- . rius fugiendus eſt; ita delectatio corpus aeque ac animum reficit, nec repugnat rationi Eamn adpetere „ modo caueatur, ne immoderato eius vſu homo eneruetur, corporis iuxta ac ani- mi vigor ſupprimatur, opes melius erogan- Gta periculum, damnum- dedecus S& dolo- rem ea poſt ſe trahat. §. VIII. Tandem &circa id ſollicite animo 4, Vt moiut cura eſt adhibenda, vt motus ſuos & adfeltus in & adfectus poteſtate habeat; quorum plerique non ſolum nkerio ra- valetudinem corporis & vigorem animi vehe- unt: ſwuss velut obnubilant,. & in deuia ab officio incli- nant; ſic vt frigus adfectuum ſit velut natu- rale principium prudentiae & probitatis inter Laetitia in ſe naturae quidem cumprimis congruit; ſed cauendum, ne intempeſtiue; aut ex cauſis non idoneis ſe exſerar. Tiſtitia animum corpusque velut carie quadam exedit: igitur ea, quantum poteſt, exterminanda; niſi quatenus inter officia hu- 1 tem D I30 P OFFICIO HOMINIS tem aliorum lugere; aut quatenus poeni- tentia ob praua facinora exprimenda requiri- tur (l,)— 2 Interdum ea ex metu imminentis mali ori- tur: verum quia hoc animo ſumto & circum- ſpectione prudenti ſaepe auerti poteſt, in- de, quantum poteſt, procul iſta formido pellenda. Amor humanae naturae amicus adfectus; ſed qui ratione hactenus temperandus eſt, vt in obiectum dignum & licitum feratur. Ogium infeſtus adfectus tam habenti, quam illis, in quos fertur: ergo id, quantum poteſt, reſtinguendum, & ſi quis omnino dignus occurrat, quem auerſemur, ne ta- . . . . . . . 1‧ * men ideo nobis ipſis aegritudinem concilie- Inuidia deformis plane adfectus, dum inui- dus propriis moribus, ſicut rubigine ferrſum, ictoccuttunt, conficitur. “ Syes, lenior quantumuis, ita tamen tem- peranda, ne dum vana, incerta & ſuper vires §. VIII. (1) Facilis in hoc ipſo eſt exceſſus. Fru- ſtraque homines parum forti animo hraedil putant triſtitiam & afflictiones alimentum eſſe verae poeni- tentiac. Optima poenitentia eſt, emendationis labo- tem inſumere, parumque hanc rem adiuuat moeror. Vt quis officio ſuo fungatur feliciter, alacriter eidem incumbat, neceſſe eſt: vix autem alacriter ei incu- buerit, qui triſtitiae ſe permittit, .— 11cly — 4 Aleiplinan Mn connlet x a iolenti s, Cli Omnan Pmlortitadir elnt occaecatt : Huiccogr Eenuserceditl innitio et. .lx. Dan Culturain plinarien (1 unquibusui — I. ) vja ingenij, ent, vhl pfl 2) Vide D, . anierumn atiie anſegrſt erſunat Mmiterſa hon, ne denige⸗ Milet, üsder Omnnia, a eiim eigem eceſaria ſ ianqne a ſhtias Viles * nus poenl⸗ da tequit⸗ 1 tis malior⸗ circun⸗ poteſt, 1. ia lormico adfece dus elt, atur. ET CIVIS LIIB. I. CAr. v. 183 poſita complectitur „animus ſete gratis fati⸗ get, La violentiſſwimus iuxta ac Pernicioſ R- mus, cui omni ſtudio reluctandum; quae & ipſam fortitudinem acin Periculiconſtuniam velut occaecat & praecipitat. Hluic congrua eſt libido vindictaæ, quae qua. tenus excedit legitimam & moderatam delen- ſionem, & ſuorum. Driue adſertionem, plane in vitio eſt. entt, gun ,quabtn nis Onnnine nurt, ne la⸗ n onl⸗ — . Qumiou⸗ ne felun, menten ⸗ ſertus legitar libro, eui titulus: Recneil de Diſzours ſur diuerſes mat. To. II. Ed. a. 1731. Dantur ſcientiae lupet vites oln eeſſu. I. Felae ri⸗ mionisli⸗ eot⸗ iuat nOen en crite! titer 4 K IX. Datur praeterea peculiaris animi Qspenns (15 cultura in variarum rerum, artium & diſe ultura ar- ciplinarum (2) notitia conſiſtens; quae licet“ um & ſcis eutiar VM/E non quibusuis adeo neceſlaria ſit, ad officium m neceſſaria 12 homi- ſit 1 1X. (1) Vide BV DDEI Diſſertationem De cal. tura ingenii, quae eſt V. in eius Selectis Jur. Nat & Gent. vbi plures vriles de hac materis obſeruatio- nes occutrunt. (2) Vide Diſcurſum meum, de licerarum at ei- entiarum vrilitate in cinitatem redundante, qui in- vniuerſis hominibus neceſſariae, aliae vniuerſis vtiles. aliae deni que certis tantum hominibus neceſſariae aut viiles, iis nempe, qui certam aliquam artem ant ſci- entiam amplexi ſunt. Dubio vacat, cuiliber ea omnia, quae non vniuerſis ſolum bhomibibus, ſed etiam eidem ſecum arti aut vicae inſtituto addi Ris, neceſaria ſunt, quam poteſt exactiſſime oompatan- da atque addiſcenda efle. Quod veroadtinet ad ſci- entias vtiles ſiue vnjiuetſis, „ſiue ad certam artem ac dilciplinam Juam ait profitetura ex his tantum 6. — “ D „2 22 132 DE OFFICIO HOMINIS Er c hominis rite obeundum: nemo tamen in du. meintemper bium vocabit, quin neceſſitatibus & conr- nondecel moditatibus humanae vitae apprime ſint vti⸗ dencge. ( les. Igitur ne inutile terrae pondus ſit, ſibi in⸗ utilis, aliis moleſtus, quisque eas capeſſet. Et quidem tempeſtiue eligat honeſtum vitae ge- nusz prout impulſus genii, corporis atque in- genii habilitas, natalium conditio, fortunae bona, parentum auctoritas, imperantium ci⸗ uilium iuſſa, occaſio aut neceſſitas fert. in quo con- §. X. Hactenus de animo, & quae ad cul- ſiſtat eura turam illius neceflaria ſunt. cerborii? Qum autem animus fulturis corporis ſuſti- neeatur; (r) inde vires eius congruentibus alimen- tis ac laboribus erunt firmandae & conſeruandae, B quis que debet comparare, quantum rerum ipſius conditio patitur. Quamplurima hanc in rem afferti potuiſſent, ſed ſufficere iſta in hac annoratione pote- runt ad excitandum eorum ſtudium, qui meditando iſta, longius progredi cupiunt. S §. X. (1) Duo hic extrema vitanda ſunt, quorum alterum cura eſt corporis nimia, alterum iuſto mi- nor. Prius ad mollitiem ducit, multorum vitiorum fontem. In poſterius ſaepe incidimus, abſque ullo corporis affligendi conſilio, nec opinantes etiamn fore, vt quod agimus ei noceat. Quorſum perti- nent, qui ſe dedunt vehementioribus adfectibus, ebrietati aut otio, vnde maior minorue ſanitati noxa infertur. Juſta mediocritas conſiſtit in hiſce: 1. ve conſeruemus corpus noſtrum, & quantum licert, in- tegrum praeſtemus. 2. Vt quantum in noſtta po. teſtate =ð 17 ut, inninodica lnordinati 8 idumkui, —.— teltute ſtumelt ſtotelineteſtu Pulchitocinis, Unpetio dignn Nad mal Ghinum comtun is lecie, ere iamarutn, q Vulratn übi ine ſem prouocal encit exem rentis, i fyunt, um oy inen iy an, nmiſe duliun Meri trun nnneen pret CVi EN Chümn NAto inteleo 20d eellemadim küm, wal Aerdotid In praptiun necſangu Umltantat . lleſerim enn in du. 8 & cOl⸗ e ſint i⸗ ſinſibi in⸗ capeſe 1 Vitue hl⸗ atglle i . fortunze ntiumci⸗ ert, e ad ul⸗ t ſuti. lis alimen⸗ ſonuanl nec erun ihns blelhafeli ationeole⸗ mteciuundo e, ggorum Niuſto m. Vitomn — . intelledto adductum, hoc ipſo teſtabatur, ignarum ſe eſſe maxime euidentium Legis natutalis principio- intes tian tſum fell . ritrio hice: . n liet, a . 4 0 noſtta ieſtat ET CIVIS LIB. I. CA P. v. 13 3 nec intemperantia cibi potusque, intempeſtiuo aut non neceſſario labore, aliaue ratione affli- gendae. Quo nomine vitanda ingluuies, ebrie- tas, immodica Venus, & ſimilia. Cum etiam inordinati & vehementes adfectus, vt modo dictum fuit, non ſolum ad perturbandam ſo- 1 2 cieta- teſtate ſitum eſt, omnes corporis partes in vigore ſuo retinere ſtudeamus. Ex quo patet, quod cura pulchritudinis, quae natutae decus eſt, nihil in ſe vituperio digaum comprehendar, niſi cum nimia eſt, & ad malum refertur finem. Donumque hoc diuinum corrumpere nefas eſt ſub virtutis aut pieta- tis ſpecie, exemplo virgiaum aut mulierum Chri- ſtianarum, quas commemorat Hiſtoria eccleſiaſtica, vultum ſibi incidentium, ne ad prauam vitos libidi- nem prouocarent. AMBROSIVS, allegat & tepfte- hendit exemplum iuuenis, idem ne femieas irritarer facientis. Hetruſeum ait inuuenem veteres fabulae ferunt, cum prepter admirandam oris proprii pulchri tudinem in amorem accenderet feminas ſtigmatibus inaraſſe vulium ſuum, ne qua eum adamare poſſet. Videro vtrum caſtus ſit animus: aafectus tamen non innocens, propter quem in ſe ipſe animaduerteret. Ad virgin. Exhort. ORIGENES, quem conſtat cunu- chum vltro factum, dicto quodam Euangelii male rum. Quale quid dicendum de veteribus quoque ſacerdotibus Baalis, Iſidis, Cybeles, Bellonae, Ot. qui preprium ſciadebant cofpus, aut flagellabant, donec ſanguis inde proflueret, In quo non minos eos imitantur Poenitentes Romanae eccleſiae ſis dicti, y„taeſeruim in publicis quas paſſim inſtituunt proceſ- Konibus. 1 I34 pr orFrICIO HOMINIS cietatem ſtimulos moueant, ſed & ipſi homi- ni plurimum noceant; inde danda opera, vt quis eos, quantum fieri poteſt, compeſcat. Et quia multa pericula repelli poſſunt, vbi ani- mole iis obuiam eatur; mollities animi eijcien da, idemque contra periculorum terrores ob- firmandus. An homini §. XI. Quia autem nemo fſibi ipſi vitam pote ſtas proptiam vitam in dedit, ſed illa pro Dei beneficio eſt habenda; adparet quoque, bomini nequicquam sompetere competat? poteſtatem in propriam vitam hactenus, vt ean- dem pro lubitu poſſit abrumpere; ſed expe- dandum vtique eſſe, quoad quis euoce- tur ab eo, qui nos in hacce ſtatione collo= cauit. ð FEquidem id vtique recte fferi poſſe videtur, cum homo poſſit & debeat fu opera aliis in- feruire, & vero certum genus laborum, aut ceorum intenſio, vires hominis ita atterat, vt ſenium vitaeque terminus maturius ingruat, quam ſi quis molliter aetatem exeg flet; vt quis eligat probabilem occaſionem breuioris vitae, quo talenti ſui vſum aliis eo largius Sed & cum ſaepe multorum vita ſeruari ne- culo exponant; per imperantem legitimum poteſt ciui ſub comminatione grauiſſimarum poenarum iniungi, ne eiusmodi periculum fuga declinet. Imo && vltro tale periculum . ſubire licebit, modo grauiores caulae non re- 8 Irllunt, & tencellutum tedlinantar. Petiuto frul egregium Ji ppetete, tie haudqua chiusuit alte Eed, cetenis ellepetitti rweroq Uium hunun indigntione iplos ſciern elmmetn 8 cremplo ſun Vanam iadta Iltro abrum gem natural lermuti lil — r Doſtgam zi queat, niſi pro iis alii probabili ſeſe vitae peri- 4 lececlinet. Mminotigeſt, luud laſtin Tralkatum (ap.)N 4. 5,. Rem ad 0 ?UMlU ET CIVIS LIB. I. CAr. v. 13 5 — trahant „& ſpes ſit, iſthoc in aliorum lu oper, xN tem ceſſurum, & hi digni ſint „qui tam care onpelin. redimantur. Nam id Kolidum fuerit, alteri 1 Wimi. Petituto fruſtra ſeſe comitem addere, aut j eüicet. egtegium virum pro nauci homine mortem ndtesd. obPetere. De cetero tamen per legem natu- reae haudquaquam praecipi videtur, vt quiuis ilrun. cuiusuis alterius vitam ſuae vitae praeferat; * uben ; ſed⸗ ceteris patibus, ſibi quisque proximus anzen eſſepermittiur. 8, eh. Aſt vero qui vel taedio moleſtiarum, quae lde ⸗ vitam humanam communiter comitantur, vel B “l indignatione (1) malorum . quae humanae due l.— ipſos ſocietati erubeſcendos erant redditura;, . vel metu dolorum, queis fortiter toleratis, ſerien⸗ exemplo ſuo prodeſſe aliis poterant, vel per alb. vanam iactantiam fidei aut fortitudinis, vitam inA vltro abrumpunt & proiiciunt; vtique in le- tetet, K naturalem peccare ſunt cenſendi. ingtt, §. XII. Ceterum quia ſaepenumero con-De iuſta ſus a; A ſeruatio ſui „ quam & tenerrimus adfectus, aef. nhon,. breiors H 14 && rauo eo lutgiß5 — — L Kl. (1) Vt ſi foemina violationem pudicitiae, poſtquam alioqui pro viribus reniſa eſt, propria cae- ſenmatine⸗ AQe declinet. Nec enim prudentiores & aequi iudices Uiuepeli⸗ minoris aeſtimant, ſi qua virn maiorem viribu:- ſuis kegſimun haud ſaſtinuerit, eidemque ſuccubuerit. Vide Trabkatum meum, de la Morale des Péres de l'Egliſe, iſnan Cap. 5 V. g. 7, & ſq. & quae dixi ad GROTIVM de I. 4lan B. &. P. Lib. II. Cap. XX. §. . nuem. 5. Nor. 16, tichlun item ad Opus maius de I. N & G. Lib. II. Cap. I. genon· Q. 19. not. 3. Ed, nouae. . M Taand I36 pr oFFPIcCIo HoMINSs & ratio homini commendat, cum praecepto ſusilqnem de ſocialitate collidi videtur 3 dum nempe i,, ſtipſe ſalus noſira ab alio homine in periculum con- eiumodiofk iicitur, ſic vt aut nobis ſit pereundum, ve! qguiſocilit grsue incommodum ſubeundum, aut alter Altt; igeoeit cum laeſione propulſandus : igitur quali tſo, queſit (e) J. N. & eum moderamine (a) defenſio noſtri contra Inde vbialt G. Lib. II. alios homines ſit temperanda, iam traden- ler, uzen cap. . dum. alterins Inſtituitur igitur defenſio noſtri, vel ſine (gliernlioe laefione eius, abs quo malum nobis imminebat, bet, Jvol dum eſficimus, vr ei anceps aut formido- üilnc ecel loſa noſtri inuaſio videatur; vel cum iſtius Onniabona aeſione aut pernicie. Prior modus quin ſit Peperit, ſtu licitus, omnique peccato vacet, dubium non Qeillaincad haber. . . Parata Prae⸗ Licet vim §. XIII. Enimuero circa poſteriorem mo- (quidem hi aian nn dum ſerupulus moueri poteſt, quod parem ponere, 5 caede iniu-iacturam videatur facere genus humanum, Nlne tolct ſti iruaio- Occiſio inuaſore, quam ſi ipſe pereeam; & ftnrun. s. quod vtique perdendus ſit mei ſimilis, quicum ad colendam vitam ſocialem adſtringor; & quod maiores turbas videatur parere violen- 1 ta defenſio, quam ſi vel ſugam arripiam, vel ne corpus patienter inuaſori praebehmim. irckene Verum iſta hoc defenſionis genus haudqua- eelan quam faciunt (1) illicitum. Nam vtaduer- lii. IC, —ſfſus IVMe —==- ſ ſ ſ ſ ſ v MB Rtem paniis 5§. XIII. (1) Eſtque defenſio huiusmodi non ſo- 6e. pbie lum permiſſa; verum etiam ordinario modo vere mnm lenten ꝗquisque obligatus eſt, kro conſeruatione Frehria Alne Jam tSs Frr CIVIS LIB. I. CAr. v. 137 1pracb ſus aliquem pacifice & amice agam, requiri- um nene tur, vt ipſe ſe talem erga me praebeat „ qui columen- eiusmodi officia a me recipere idoneus ſit. Et mdum, l quia ſocialitatis lex ad ſalutem mortalium ſpe- „at tet Ctat; ideo eiusdem talis eſt facienda interpreta- int l tio, quae ſingulorum ſalutem non peſſumdet. li cn Inde vbi alter exitio meo imminet; nulla eſt m tradere lex, quze meam me ſalutem prodere iubeat;, yt alterius malitia impune graſſari queat. Et ,vel ſ˖n. qui ex tali occaſione laeditur aut occiditur, ha- mnneht, bet, quod ſuae prauitati imputet, quae mihi formido⸗ iſthanc neceſſitatem impoſuit. Alias quippe aun iſin omnia bona, quae natura aut induſtria nobis guin ſt peperit, fruſtra forent conceſſa, ſi alteri iniu- cbiunmd ſteilla inuadenti vim non liceret opponere; & parata praeda improbis expoſiti forent probi, ien n⸗. liquidem hiiiſtis nunquam deberent vim op- wlun ponere. Sic vr violentam ſai defenſonem umann, plane proſcribere, exitio generi humano ſit teun; “5 futurum. qeea 1; x. eiſer laborare. Ht quod obiicitur de periculo aeternae “ä damnationis, cui aggreſſor, ſi occidatur, exponitur, ſi recte penſitetur, nullius eſt ponderis. Confer de AN. hoc argumento in genere dicta a me ad J. N. & G. hi0 Lihb. II. Cap. V. §. 2. not. §. Ed. nouae. & ad GRO-⸗ idlet. TIVM de 7 B. & P. Lib. I. Cap. III. F. 2. not. 7. tem variis locis Tractatus mei de la Morale des Péres en yErc. vbi expendi complures veterum horum Docto-⸗ n rum ſententias, defenſionem ſui ipſius violentam abz * fſolute damnantes, SJ “ I38 pk OFFICIO HOMINIS Non tamen §. XIV. Non tamen ſemper, quando iniu- ſemper ad ria intentatur, ad extrema licet prouolare; ema ſed tutiora prius remedia tentanda, puta, vt adi- prouolan- . dumeſt. tum inuaſori intercludam, vt intra munita furore deſiſtere. Sicut & hoc prudentis eſt, (1¹) leuis iniuriae patientia, ſi commode fieri poſ- ſit, defungi, & de ſuo iure aliquid remittere potius, quam intempeſtiua violentiae oppoſi- tione maiori ſeſe periculo exponere; praeſer- tim vbi impetatur id, (2) quod facile repa- rari aut penſari queat. Verum vbi hoc aut ſi- mili modo ſalus mea in tuto locari nequeat; pro eadem expedienda vel extrema tentare licebit. Quousque §. XV. Sed vt liquido iudicari poſſit, an procedat iuſta ſui de- rali. an vero imperio ciuili obnoxius degat? = H deilo z⸗ nodconſll, § XIV. (1) Sed reqirit hoc etiam humanitas cha- vitasque. Adg ellot enim homo eſt, & ob ſolam hanc rationem, quantum poteſt, vitae cius parcen- dum, ne tamen propriam periculo exponamus; ta- metſi illi nullam iniuriam proprie ſic dictam feceri- mus, ſi iure noſtto vſi efſemus. [2) Hoc eſt, ſi ſibi directe & vnice haud propo- ſuerit, vitam nobis eripere, ſed eo tantum caſu, ſi * . ipſi teſiſtendo prohibere eum ſtudeamus, ne quid re- rum noſtrarum aufferat, quod exigui eſt pretii, aut quod alia ratione recuperari poteſt. Vid. infra loca me contineeam, vt inuaſorem monezma quis intra limites inculpatae defenſionis ſubſtite- fenſio in Fit, diſpiciendum prius eſt, verum quis in ſtaiu natu naturali libertate, nulli mortalium ſubiectus, 11 ü — — Hicri ſut tendit, nee Apacemme Nelcum cae⸗ Tamn ſi vi Detate, aut Cluocorpe cautümelk A mares ſemprottet n nins leuera tune ſtomtaenn 1e non deh XV. ( Gum eſt. Nüimtamen npetmnotn enkallet, z. 7 . Penitentin Hitnung reſlſtendi⸗ dteſlot he committe huatio a0 1d cuis Pfaecat u ellet . . ET CIVIS LIB. I. CAFP. v. 139 andi jor, ſtatu, vbi alter iniuriam inferre per- proublue tendat, nec pocnitentia praui conatus ductus, Nd pacem mecum colendam redire velit, hunc nits mum vel cum caede repellere potero. Idque, non nonem ſoluam ſi vitam meam impetat, ſed & me vul-⸗ dlenti e nerare, aut laedere duntaxat, aut etiam res- nlefeni ſaluo corpore, eripere conetur. Namneque id temge Ccautum eſt mihi, (1) quod ab iſtis iniuriis the ſl. ad maiores non ſit tranſiturus; & qui ſeſe ho- re; pneft ſtem profitetur, nullo amplius iure munitur, ſcile e quo minus quouis modo a me repellatur. Ac ihoca“ reuera tunc inſociabilis eſſet hominum vita- eqneagu ſi contra eum, qui modicas iniucias continua- ntaelihiu re non deliſtit, extrema non liceret adhi- pollt,. n H bere. ni ubſ. uum is l rꝗM ſabeecs, §. XV. (1) Imo contfarium vtique praeſumwen- dum eſt. Quantulacunque enim ſit iniuria, quo. gat! „niam tamen procedit ex firma & deliberata malitia, imn hoc ipſo aggreſſor prodit multo periculoſiora erga nos conſila, quam ſi quis vehementi quodam adfe- Qu permotus, multo grauiorem nobis iniuriam in- mtnit hr tentaſſet, poſt tamen ea, qualicunque demonſtrata ,Kobln poenitentia, abſtinuiſſet. Ita vero cum nocendi cu- eids pigditas tanquam illimitata ſpectari queat, ius quoque Ponamli, reſiſtendi debet eſſe illimiratum. Ac praeterea ag- licim keen greſſor haud potiori iure vtitur, ad iniurias leues 7* committendas, quam ad grauiſſimas. Denique conri- lunt ſ, nuatio adtus hoftis animum magis magisque prodit- tun 24 cuius periculum vitandum nimia cenieri nequit vl- ,Nedee ⸗ Ia praecautio, ne forſan patiendo aggreſſori maiorem leii addamus audaciam, quam initio cogitaſſet aut cona: ſ4, u tus eſlet. J IJYMäs 1I40 DX OFFLCIO HOMINIS 17 bere. Hoc modo enim modeſtiſſimus quis- que detertimo cuique pet petuum ludibrium geberet. Qui limites §. XVI. Qui autem imperio ciuili ſabiectl huius iuris degunt, tunc demum violentam ſui defenſio- in are 7*nem licite adhibent, quandotempus & locus 3 9 repell ndam ezm iniuriam, qua vita vitaeque aequipollens, zut irteparabile C2 bonum in praeſentaneum periculum coniicitur. non fert, auxilium magiſratus implorari, ad De tempore, §S. XVII. Circa tempus, intra quod defen- intra quod ſio recte fieri poteſt, ita habendum eſt. ſe defende- re licet in Bata narn- etſi poſſint ac debeant praeſumere, alios ad- rali, uerſus ſe officia legis naturalis obſeruaturos; Qui in naturali libertate vttinque degunt, tamen propter malitiam ingenii humani nun- innoxia munimenta cireum ponant: Pputa, adi- tum praeſtruendo hoſtilia molientibus, arma virosque comparando, ſocios adiungendo-, allorum conatus vigilanter obieruando „ & quae 5§. xvI. (1) Talia ſunt, quae in commercium non veniunt, vt membra corporis noſtri, aut liber eo- rundem vſas, p dicitia honeſtac feminae &c. Et hoc quoque locum haber, onm quis res alioqui rega- rabiles eo tempore nobis ereptum venit, quo raptor haud agnoſcitur, nec ſpe: ulla apparet fore, vt ali- quandoalia via nobis ſatisfiat. Vnde etiam variorum Populorum çonſtitutionibus, ipſaque ak⸗ lege ſa fu⸗ 1ts nocturnos licebat occidere, gue ſontſim excommunt Ft .bobtent Imisoppritn zumipliusnin Pbi eundemi Grilatem fat erit, (nſ P ttiam alu letlls me, ommine eumn d auriliucn inmaditur, prochtins üum, aleet quam ita ſecuri eſſe debent, quin ſibi mature mmrum, Ee uentis pſin endammi ns ſuos non noran 2 — §XVII. Dere auxilin Aulemuis eg ſiemuis pe⸗ tar 3, K i * Il85 ET CIVIS LIB. 1. CAP. V. 141 imns gn. quae ſunt ſimilia. Verum iſta ſuſpicio, orta ludiuun ex communi hominum malitia, non ſufficit. vt ſub obtentu defenſionis meae alterum vltro ſbedd armis opprimere poſſim, ne quidem ſi poten- i ekenli⸗ tiam ipſius nimis gliſcere videam; praeſertim ls vbi eandem innoxia induſtria, aut per beni- pplertt,41 gnitatem fati, citra aliorum oppreſſionem ad- tawielle auxerit. 2122122 bonnm Quin ſi quis, praeter facultatem nocendi, . etiam voluntatem oſtendat, non quidem ad- nolctin uerſus me, ſed alium; non ideo ſtatim meo ., nomine eum inuadere vltro poſſum; (1) niſi ad auxilium alteri, qui iniuſte a potentiore nt ein inuaditur, ex foedere tenear. Quod eo erunmros promtius facere expedit ‚ ſi probabile ſit, Ommani ndn. iſtum, altero oppreſſo, in me quoque tranſi- ſbi nutae turum, & priore victoria pro inſirumento ſe⸗ ptr quentis vſurum. M ns, 1trmu Aſt vbi liquido adparet, alterum citca in- lungenco, ferendam mihi vim iam occupari, licet cona- 12d60, & tus ſuos nondum plane expromſerit » ſtatim e licebit violentam ſui defenſionem auſpicari, & noxam adparantem occupare; ſiquidem metciumpon Autlbet §. XVII. (1) boteſt quis, ſi vires ſuppetant, im- ine , „ mo deber, cuicunque iniuſte ab altero oppreſſo prae- cguine bere auxilium, tametſi id haud imploretur. Eo vnſil quemuis leges humanitatis, citra foedus etiam, aut lle, Ktal. quemuis peculiarem nexum, obligant. Vide, quie unmio commentatus ſum ad J. N. & G. Lib. II. Cap V & 6. Mlege not,. 3, & infra Lib, II. Cap. XI. §. 11. in fine. pro adgreſiore erit habendus, qui prior vo- I42 DE OFFICIO HOMINs nulla ſpes ſit, fore, vt amice admonitus ho- ſtilem Aniaminn exuat, aut eiusmodi admoni- tio rebus noſtris noxia ſit futura. Vnde hic luntatem necendi alteri concepit, & ad ean- dem esſequendam ſe comparauit; defenſionis Super qua cautione ita habendum: ſi quis, autem fauor illum comitabitur, qui celeritate vſus tardius molientem opprellerit. Neque ehim ad defenſionem requiritur, primum idum excipere, aut idus, qui intentantur, eludere duntaxat & repellere. In hoc porro ſtatu non ſolum in ptaeſens in- tentatum periculum repellere, ſed & hoc de- pulio, inuaſorem eo vsque pecſequi poſſum, quoad ab illo in Juturum ſatis mihi cautum ſit. iniuria intentata, Altro poenitentia ductus ve- niam petat, & dammi reſtitutionem offerat, in gratiam cum ipſo, Pide accepta, redire debeo. Nam firmum eſt ignum animi emendati, ſponte poenitere, & veniam petere. Aſt qui tunc demum poenitentiam prae ſe fert, quando reſiſtendi vires deficiunt, eius nudo promiſſo Fdere djarum tutum videtur. Igitur tali vel vires Quando & quousque Rceat ſe per vim defen- nocendi ſubtrahendae, vel aliud vinculum iniiciendum, ne deinceps nobis exiſtat ſormi⸗ dabilis. 3 §. XVIII. Aſt in ciuirarihu⸗ haud quicquam tam laxum ſpatium ad ſui deſenſionem indul- getur. Nam heic licet quis intellexerit, (1) cinem ) dvemt dam, aut quumoecup⸗ dem imper⸗ dem tantio terd iatn in ſlias, W e Ploranciſ mun ad re ſil lcebit trigatat Caebenepr dekenionen Gelummtut peitendi vi — ..NyIII. Meulum deq eperit, 1 incihetſoi ſuiinlocoe⸗ cldir: h Drobrbhlee le valeant, queunt, Uatetkecer; omines guidus ci Eenllene ugs, Er cIVIS'LIB. J. CAP. v. 143 doritsa. (1) ciuem ſeſe comparare ad vim ipſi inferen- dere in ka- iadnoi. dam, aut atroces minas ſpargere; nequa-“ ciuili. Vnde i quam occupare iſtum licebit, ſed ad commu- ipriee nem imperantem erit deferendus, & ab eo- „&adlen dem cautio petenda. Verum vbi quis ab al- Gefentonm tero iam inuaditur, & in eas redigitur angu- iceleiun ſtias, vt magiſtratus, aut aliorum ciuium imm- 1. Nee. plorandi ſubſidium facultas non ſit; tunc de- pünun mum ad repellendam vim vel extrema inua- nenunl, ſori licebit intentare; non quidem ea inten- tione, vt per caedem vindicta ob iniuriam rielenix. exigatur, ſed quatenus vita citra eiusmodi boc . caedem e praeſenti periculo nequit erii. i polſun; Initium autem temporis illius, quo quis in ſui cumn Qdefenſionem alium impune poteſt occidere, in- n:, de ſumitur, quando zdgreſſor voluntatem im- ude petendi vitam meam prae ſe ferens, & a viri- Cſett, O ⸗ . bus enencall 5S. XVIII. (1) Poſſunt tamen eſſe caſus, quibus pe- ge, α riculum acque certum eſt, ac ſi adereſſor vim inferre Nt, ℳ Koeperne. Fingamus c. c. peregrinantes quosdam, .B ſin in qiuerſorium delatos, noétu certiores fieri, ſe ver- miſi ſari in loco caedibus infami, (quale quid non raro ac- ivel n cidir:) hi ſi prius, quam accedant domeſtici, quos onollnn probabile eſt expectare, dum ſomno ſopitos perime- ſtatlon · Xc valeant, domo exire ac ſe fugae committere ne- D queunt, niſi hoſpitem aut domeſticorum quempiam itectfecertint, nonne hicpar ratio eſt, ac ſi viderint 4gtiogdan haoymines iſtos intrare conclaue, cum armis ſolitis, . gen inll. quibus eiusmodi miſeros poteſtate facta perimere Alexeti, conſueuerunt. Vid. dicta a me ad J. N & G, Lib. I. Glen Cap. V. §. 7. not. 5. Ed, nonga. 2– . 8 X 144 PDk O †W☛— cIO HeOMINIS r bus inſtrumentisque nocendi inſtructus, iam intra llum locum extiterit, ex quo re ipſa no- cere poſſit; computato quoque illo ſpatio, quo opus eſt, ſi ego praeuenire, quam prae- ueniti malim. Perdurat autem ſpatium incul- patae tutelae, quoad adgreſſor fuerit depul- ſus, aut vltro receſlerit, vel poenitentia in ipſo facinoris momento taéctus, vel quod co- . . . . . 4 natum eius euentus deſtituerit, ita vt in prae- ſens nocere amplius nequeat, nobisque ſit fa- cultas in loca tuta nos recipiendi. Nam vltio iniuriae, & cautio in futurum, ad imperii ci- uilis curam & poteſtatem ſpectat. An liccat ſe §. XIX. Licet autem defenſionem ſuſcipere defendere tam aduerſus eum, qui dolo malo, quam qui aduerſus in- B vaſorem er- per errorem exitium mihi intentat: puta, ſi quis inſania agitatus me inuaſerit, aut quia me alium, quocum inimicitiae ipſi interce- dunt, crediderit. Nam ſufficit, quod al- teri (1) non ſit ius ad me inuadendum aut “ occi- — —,.— = 8. XIX. (1) Ratio haec eſt omni exceptione maior, ſufficitque ad refellendam eorum ſententiam, qui cum GROTIO de Pare Belli ac Pacis Lib. II. Cap. I. S. 9. contendunt, ceſſare ius legitimae defenſionis ſui, ſi iniuſtus inuaſor princeps ſit;, aut alter quis- piam auctoritate in ſocietate ciuili pollens. Enim- vero ſtatim atque magiſtratus, aut ſuperior quicun- que, per malitiam „ ac deliberato conſilio, co furo- ris progreditur; in ſtatum hoſtilem cum eo, quem ad- = greditur, S ¾ „ Ceidendum –— 1d mottem r Ideal caedenn ialin Lepeli Honemn amm Prrele ſolet, lent; cum i Uocuraeonn n belitur, beſe ltur, zc ſubdh le d ilimnitan Uec potnit, e n0EeCNpeta UIN P XII 1,14 (ommodum Eeileteturhie ione rempt Uuim qnodte egftalionegil emn non Klam aem tle Dorferan Can. . 8 4 . 6,9. dut. (2) Qun e on potult, 10, mort NC. Li 6,, L 4 ET cIVIS LIE. 1. CAT. v. 145 udns in occidendum, neque in me ſit (2) obligatio teigam ad mortem fruſtra ſubeundam. lo p . XX. Quanquam autem dictum ſit, non Obſerua- uam e vecte ad caedem prouolari, vbi commodiori via pe- e de . oderami- tuninel. Piculum depelli poteſt ; tamen propter perturba ne ineul ba⸗ ent dep. tionem animi, quam imminens Periculum tae tutelae, nientun Parere ſolet, non omnia ad viuum reſecari ſo. & de Auellis. qvod . lent; cum in tali periculo trepidanti non ita Ming accurate omnes euadendi vias liceat circumſpi- gue lit d.. K = Cere, Nam Iid —— mperiic. greditur, deſcendit, ſubiectionis vinculum abrum- pitur, ac ſubditus aut inferior, quippe qui obligare fſe ad illimitatum eiusmodi obſequium nec voluit- nlaleipet nec potuit, eo ipſo priſtina ſua iura naturalia omni- unqi no. recuperar. Vide, quae poſt VAN DER MEV- L-EN traduntur in Bibliotheca vniuerſali Lom. e, XIII. p. 143: & ſeqg. In caſſum bic obiecerit quis , auti commodum ſocietatis, quae tutbetur, fi hoc modo interce⸗ reſiſteretur his, qui eidem praefſint, aut quacunque od d. ratione rempublicam adminiſtrent. Praeterquam Zucn au enim quod trepidanti in tanto periculo vix tales licer .— cogitationes inire 3 praeſumendum eft potius, inua- lee ſorem non ſubftiturum in hac violentia, ſed aliis – eriam parem, querties libide inceſſerir, illaturum eſſe. Conferantur huc dicta a me ad J. N. & G. Lib. II. eniu l Cap. V. §. §. not. I. ed. nouae, & ad GROTIVM de I. ni,l E. & P. Lib. I. Cap. V. . 2. ror. 1. & Lib. II. Cap. . 11, 4 oels &. 4 e (2) Qualis eſſet, ſi bonus princeps aut parens, in- n ir- Qoluntario aliquo, quem moderari aut praeueftere ſ cer⸗ nhon potuit, adtectu agitatus, ſubdito cuipiam, aut 7. ſtione nnon J. 9. 9. not. 2. & ſeg- ei „n nlio, mortem intentauerir. Vide, quae dixi ad I. t N. & G. Lib. II. Cap. E. §. §. not. I. & ad einsdem eo,4“. Cap. §. 14. Rer, II, ed. nouae, 146 Dr OFFICIO HOMINIS 1IT — cere, ſicut ei, qui tranquillo animo rem con- ſiderat. Inde vti ex loco tuto ad prouocan- tem vltro deſcendere temerarium eſt; ita ſi in aperio me loco conſtitutum alter inuadat, non raeciſe ad fugam obligor, niſi forte in propin- quo ſit tale ſuffugium, in quod me citra peri- culum poſſim recipere, neque ſemper ceſſim ire teneor. Nam & ibi nudum tergum oſtendendum, & vtrinque periculum lapſus imminet; acvbi ſemel gradu ſis depulſus, eun- dem iterum componere haud facile eſt. Vti autem aliquis fauore defenſionis non excluditur, quod vltro in publicum ad ſua ne- gotia obeunda prodiit, cum ſi domi manſiſſet, àa periculo immunis erat futurus; ita eodem cum leges id periculum ſubire vetent, eius quoque §. XX. (1) In omni republica bene compoſita du- ellum in ſe ipſo eſt illicitum, ſecundum conſtantem omnis ſocietatis ciuilis diſpoſitionem, vr proprerea opus non ſit legibu⸗ id prohibentibus. Nam praeci= pua cauſa, cur homines libertati ſtatus naturalis re- nuntiauerint, haec eſt ne, quod tunc neceſſe erat acci- dere, quilibet in propria cauſa iudicem ageret; vnde & illud ſequitur, praecipuam poteſtatis ſummae par- tem eſle, vt ius ſingulis adminiſtraretur, prouti ſuo loco demonſtrabitur. Omne igitur duellum vim in- fert auctoritati magiſtratus ſummi aut intermedii. Quae ſola ratio illi improbando ſuſticeret, niſi & . . plures 4 uoneagen ratio, (XXI. ( pro lefenſ. Kille innoe⸗ uſgrem oee membroeun ulnns inſi⸗ — ilnes aliaee allu, uze e Unt. Verum uls petſonge lüigann, iüten eur eteretcit non fruitur, qui ab altero in duellum prouoca- tus, (1) vbi comparuerit, ita premitur, vt ni illum transfodiat, ipſi ſit pereundum. Nam lute multonn mpla in anti 4 Clii, homin l, 8 citcnmn Kederünngtl erisattinet, Merprians clemhiaiaſ Tltatemn add moris fuit, uetiactans inſctibitur Mmhortante; Ss Er CIVIS IIB. I. CAP. v. 142 nn moremean quoque ad excuſandam caedem nulla habetur d proncem ratio. et, ali S. XXI. Quod pro defenſione vitae, idem De defenſie. inuadaun S pro defenſione membrorum conceditur; ſic vt ne memore- teinpegir S& ille innocens habeatur, qui violentum in- rum. ectee uaſorem occidit, cui fortaſſe intentio fuit. empeleln membro eum duntaxat mutilandi, aut graue lum enm vulnus infligendi. (1) Nam & natura a mu- culum eaud K 2 tilatione epulſoar. -= L — L eel. plures aliae eo concurrerent, praeſertim ſi ſpectemus enſnon cauſas, quae cidem ordinarie occaſionem ſuppedi- Rrhadcx dant. Verum in ſtatu naturali nihil obſtat, quo mi- m nus perſonae duae, quae de rebus maioris momenti niuſſi litigant, litem pugna ſingulari dirimant. Aliquando 'eln duces cxercitus, & princibes ipii poflunt eo recurrere, Aunpiolc. dunn ſic duorum vita in diſcrimen adducatur pro ſa- tur, N lute multorum millium. Vnde & plura huius rei cx- femIn empla in antiquitate obuia ſunt. Vid. GROTIVS de undun 1 . & P. Lib. I. Cas. XXIII §. 10. & Lit III. vetent, ai Cap. XX. g. 43. cum notis meis. Poteſt itaque & gcoen ciuis, nomine & iuſſu reipublicae, in caſu huiusmo- di, & circumſtantiis debitis, innoxie ſeſe pugnis ejus — . r 1el econolut Saneri⸗ ſingularibus committere. Quod vero ad ce- mcoſunmg Keras attiner, quae pfoprie Duella vocantur, atque n, RNs interpriuatos ob priuatas lites intercedunt, ea in con- . Nke“ ſcicntia iuſta eile nequcunt, tamerſilegesillis autt. D ritatem addetent, prourolim apud diuetſos populos r⸗ n moris fuit. Vid. SLICHERI Diſſ de Duellis praeci- ece te⸗ pue tractans, quam 2. 1731. vulgaui in opere, quod n W inſcribitur, KRecueil de Diſcours ſur diuerſes matiéres nul⸗ ra o importantes, To. II. eunt ini· S. XXI. (1) Nunquam certi eſſe poſſumus, quod Auelun E aggreſſor velir nos vulnerare ſolum, aut membro an imenn mutilare, vita incolumi relicta. Etiamſi quoque id NI . Kae, c onte. 148 Dk OFFICIO HOMINIS . “ tilatione & graui laeſione maxime abhorre- Eeniquent, mus; & mutilatio membri, (2) praecipue no- gelitlt, el bilioris, quandoque non multo minoris, quam maimezrſti ipſa vita aeſtimatur. Quin in anteceſſum non npine prc conſtat, an non ex mutilatione ac vulnere (Fxlll. mors ſit ſecutura; ac talis patientia commu- Utem, ge nem hominum conſtantiam ſuperat, ad quam Adedem v leges regulariter non ſolent obligate, in gra- mdbtes no tiam praeſertim hominis malitioſi. De defenſio. S. NXXII. Sed & quod pro vita, id & pro .„ ne pudici- (1) pudicitia licere iudicatur: quippe cum enlgidon rege. nulla maior contumelia honeſtae ſoeminae in- mloenacs ferri uunr (uarin — u ſolom ir conteſtaretur, (quod nonnunquam accidit) verbis mimtemn: tamen eius fidem adhibere non poſſemus. Fisga- ie e mus quoque ipſum vere haud conſtituiſſe nos occi. erre dere, nontamen adeo certam ictibus ſuis menſuram o inlgen nouit imponere, vt dubio careat ipſum longius opi⸗- arcrelhun gionc eſſe proceſſurum; vt taceam in vniuerſum ar- Llgte ame . ma, quibus vtitur, ordinarie eſſe plena periculi. licbeat, (2) Nullum alioqui membrorum noſtrorum eſt, Ill, tlidic⸗ quod in totum nobis ſit inutile, & quo ſine natnrali enuemho acerbitatis ſenſu priuari queamus. Eorum aeque e N, cNinn vitae noſttae conſeruatio nobis a natura iniuncta eſt. thioilzek Locum ĩtaque hic habet defenſio pariter in ſtatu na- inlutie rurali & ciuili, quando in ea ſumus neceſſitate con- 1hlo demor ſtituti, vt praeſidio magiſtratus ciuilis tuti eſſe baud luteikl poſſimus. Hoe ſolum requititur, vt ipſi vindis ulnl, gni Gam iniuriac ipſo acn accepfae relinquamus. 1a⸗ VI §. XXII. (1) Negat quidem hoc BVDDEVS in ue men Elementis Philoſophiae Practicae Part. II. Cap. W. gid Gect. III. F. 14. hac adductus ratione, quod pudicdis el net tia neutiqaam visae heminis ſit aequiparands. Verum untem XuI — e abhotte ecipne n. horis, guun celſumndn 1e Volnete tin commn⸗ t, 20 an te, in ger ,id & N lippe cuf minze in⸗ ſernt — cidn) velbI mus. Ligr iſe vo a is merllun hlopginici niuetlini: jetienſi oltrorumelt ſine Dat DruN eclet . inimde⸗ vereſſit tmiele i fude nduaci D 8VD 3. 1 4 3 7„„ ET CIVIS LIB. I. CAF. v. 149 ferti queat, quam ſi quis inuitae eripere ad. grediatur, cuius integritate eius ſexus decus maxime aeſtimatur, & efficiat, vt hoſti ex ſuo ſanguine prolem ſuſcitare cogatur. . ⸗ . §. XXIII. Defenſio autem rerum inter eos De defenſio? quidem, qui in naturali libertate viuunt, etiam ne bonorum ad caedem vsque inuaſoris procedere poteſt; modo res non ſit (1) eiusmodi, vt contemni KRKR z merea- ſine cauſa idonea ſupponitur, nunquam licere ag- greſſorem occidere, niſi cum de tebus agitur, quae natura ſua vitae aequiparantur. Ceterum pudicitia non ſolum irreparabile bonum eſt, maxime ſi qui vim intentat, iam iunctus vxori ſit; ſed etism inter cujtiores gentes eodem fere, quo vita, cenſu venire ſolet: adde, quod ſententia haec valde neceſſaria eſt,. ob inſignem humani generis vtilitatem „familiarum concordiam, & commodum ſocietatis ciuilis. Ecr denique annon ciusmodi hoſtilis actus plenum ius praebeat, extrema remedia aduerſus eum vſurpandi. qui, vt libidinem ſuam expleat, pudicitiam ſimul ac libertatem honeſtae foeminae tentat? Nam ſi qua res eſt, cuius arbit:ium nobi, relinquendum eſt, ſine dubio illa eſt, cum vſus corporis noſtri alteri permit- tendus erit. Ira vt, qui pervim illum quaerit, eo ipſo demonſtret, quod nobis ab eo quaeuis, etiam Vitae ipſi metuenda ſint. Nec defuere homines bel- luini, qui amore in furorem verſo, eo progteſſi ſunt, vt matronam aut virginem libidini ipſorum te- luctantem interficetent. Tacco plura alia grauiſſi- ma, quibus hoc modo femina exponitur, in ommo- da, vt ingrara, quae marito inde creati poſſunt, fa⸗ ſtidia, temeraria vulgi iudicia &e. §. XXIII. (1) Putat citatus modo Audoncolem 060 ½ 150 DE OFFICIO HOMINIS mereatur. Nam citra res vtique vita noſtra ſeruari nequit; & aeque hoſtilem animum declarat, qui res, quam qui vitam per iniu⸗ riam impetit. yVerum in ciuitatibus, vbi erepta ſubſidio magiſtratus recuperari poſſunt, id regulariter non conceditur, niſi in eo caſlu, vbi qui res noſtras ereptum venit, in iudicium adduci non poteſt. Quo intuitu licitum eſt occidere praedones, & fures nocturnos. §. XXIV. loco, tum demum pro rebus violentam defenſionem licite ſuſcipi, ſi ereptis illis nihil amplius, vnde viua- mus, nobis ſuppetat. Verum non euertit Vir doctis- ſimus Auctoris noſtri principia ac rationes, fuſius in Opere maiori, cuius hoc compendium eſt, conſpici- endas Lib. II. Cap. V. S. 16. Ceterum praeterquam quod non potiori quis iure vtitur ad infetendam in- iuriam minimam, quam ad maximam, quod qui- dem in vniuerſa hac materia ſedulo obſeruandum; qua ratione ſcire potero, an fur non niſi rem minimi pretii ablaturus ſit? Imo cenſetur is potius aufferre omnia, in quantum potuit, aut ſaltem animo omnia aufferendi acceſſiſſe. Et ſi impune mihi aufferte poſſet hanc hodie rem, cras alteram, certum eſt fore, Vt poſtremo funditus exſpolier. Sane parcendum erit vitae futis, ſi certo conſter, rem eſſe exigui pre- tii, quam nobis ſurripuit, aut furripere voluit, & ſi non alia ſuppetat cauſa, quae nobis neceſſitatem quandam vtendi iute noſtro imponat: ſed tunc non aliud habemus, quo ad id obligamur, niſi humani- tatis aut charitatis legem. J.XXIV. ſach, guiylt u. Quian lenum edte Kum denuo Nilemtia tad Cantionetn ulit, & lhe mi reſpuit, Pettendit ( KVv. tolai, lonnis cal legumn erin lſtas lege cllicet onem hor Uur, talen opriaſaln Mn Deug! eglurit i — NW In Patagta kibut, vt dem vqr Pendaeſt llata. Olernati 15 — eVita nolt m animon m per inin. ta ſablcie 4 legolutte Vbi gri G jum audne eſtoccidele NI — nekenſontt. , une 1 ettit VicodlA jones, lun n elt, ri P Plrettiuin jntetendannn Obleruandun⸗ il temm minnl potiu Alleni m mmimo o e wibi Allen. ue hle eſteriift⸗ ipele it, bis xeline⸗ : El eni⸗ , i Huent: Er cIVIS LIB. I. CAFr. v. 1 51 G. XXIV. Atque haec de defenſione ab iis Quando vi- facta, qui vltro ab aliis per iniuriam inuadun-ciſſim inua- tur. Qui autem prior alterum laeſit, tunc ſt iuſte fe demum recte ſe defſendere, eaque deſenſione bochi, Ere iſtum denuo laedere poteſt, poſtquam poe- nitentia ta us reparationem damni dati, & cautionem de non laedendo in poſterum ob- tulit, & laeſus eandem per aſperitatem ani- mi reſpuit, ac manu ſibi vindictam ſacere pertendit (). H §. XXV. Denique & tanti habetur conſer-De iure & uatio ſui, vt ſi ea obtineri aliter nequeat, in priuilegiis plurimis caſibus ab obligatione communium -G attes legum eximere cenſeatur. Quo nomine ne- ceſſttas lege carere dicitur. (a) (4) J. N. & l . G. Lib. II. Scilicet cum tanto ardore ad ſui conſerua-cip. VI. tionem homo rapiatur; non facile praeſumi- tur, talem iſti obligationem impoſitam, cui propria ſalus cedere debeat. Quanquam enim non Deus ſolum, ſed & vbi materiae grauitas requirit, imperium ciuile tam rigidam nobis D K 4 obli- 8. XXIV. (1) Omnibus hiſce, de quibus Auctor in paragraphis praecedentibus diſſeruit, eo pertinen- tibus, vt iuſta ſui defenſio per vim facta, & ad cae- dem vſque aggreſſoris procedens, adſtruatur, jun⸗ genda eſt vis & iniuria qualiscunque libertati noſtrae illata. Quem defectum inſignem ſupplere Gtudui in obſeruatione quadam ad maius Opus de I. N. & G. J Lib. I. Cap. V. 8. 19. not. 2. Ed. novae, . cum pofitiuis, tum naturalibus, ſt eatum violatio — rxricis adtibus, mutatione religionis, quam probamus, 1I72 Dr orFFrIcCIO HOMINIS obligationem iniungere queat, vt (1) mors ſit potius oppetenda, quam latum vnguem ab illa diſcedamus; tamen non ſemper ram rigi- da legum praeſumitur obligatio, Has enim qui tulerunt, aut qui inſtituta quaedam inter homines introduxerunt, cum vtique ſalutem aut — §. KXV. (1) Locum hoc habet in legibus diuinis H⸗ aliquem auctoritatis legislatoriae contemtum, ſiue directum, ſiue indirectum, ſit inuolutura. Directus eſt contemtus ex g. in blasphemia, periurio, idolola- cum religione, quae praua cxiſtimatur &c. Indire- Stus autem contemtus eſt, cum, etſi directe Numen non laedatur, is tamen, qui ad patrandum aliquid legibus diuinis contrarium, vel ad omittendum eis praeceptum, nos per vim ſollicitat, aut formaliter intendit ad violandum officium nos permouere, aut, ſi alia quidem ducatur ratione, cenſetur nihilominus velle ad crimen nos adigere; fiue quia ipſa rei natura vix aliter interpretati eins intentionem patitur, vt ſi ad inceftum concubitum quis compellatur; ſiue quia repugnantia, quam teſtamur, ac teſtari omnino de- bemus, efficit, vt ſuccumbere iam violentiae ne. queamus, niſi prodito maiori hominum, quam Nu- minis metu, quantumuis legitima cogenti forſan actio aut omiſſio videatur; vt ſi princeps ſub commi- natione mortis quempiam iubeat alium occidere, cu- ius perſpectam ſibi exploratamque eſſe innocentiam iſti profeſſus ſitꝭ aut ſi prohibuerit alterum externam religionis, quam probat, profeſſionem edere, quam- nis gai Prohibet eandem improbet. Vide dicta ad zun commnoch Gere voluerin Cenlentur hut mnse, & gt 1e Kamoliri eendunt., l ſltinae, 8 Qcaandur ercin Ddlignre, 4 iaturume Leltens, in ſüpetins negotäinat henias, t, Kn admitti; ſimolqne Prꝛeſumi laliter con Kaleron ſ. X non ſ — (2) V ticuloſa: lo iſ hes, al wi poſſu tommitt⸗ liat pro J. M. & G. Lib. II. Cap. VI. §. 5. Ea., noae, 7 — 1 2 18 ET CIVIS LIB. I. CAF. v. 13 (1) um aut commnoditatem hominum per ea promo- 6ngneni uere volucrint, regulariter quoque ob oculos H eumtge cenſentur habuiſſe conditionem naturae hu- Hs eim manae, & quam non poſſit non homo refuge- dmine re & amoliri illa, quae ad ſui deſtructionem lve ſalnen tendunt. Inde regulariter leges, inprimis . poſitiuae „& quaeuis inſtituta humana iudi- aLantur excipere caſum neceſſitatis, ſeu non uaiu, obligare, quando ipſarum obſeruationem co- n ce mitaturum eſſet malum, humanam naturam gum,uu geſtruens, aut communi hominum conſtan- Drn tia ſuperius; niſi exprefſe, aut propter (2) r, ie negotii naturam, iſte quoque caſus ſit compre- ngtobng henſus. Vngde neceſſitas non id quidem effi- ne citx, vt dire ſte lex poſſit violari, & peccatum ndun iild admitti; ſed ex beneudia legislatorum mente, inemm ſimulque naturae humanae conſideratione A ſornihlge praeſumitur, caſum neceſſitatis ſub lege gene- mo,OA raliter concepta non contineri. Exemplo vno itun S altero res erit declaranda. J lin . XXVI. Quanquam (1) alias homini Exempla zu;lieli non ſit ius in ſua membra, vt illa pro lubitu caſuum ne- gionninok K 53 — mutiletRiatu. ielentiie A — n, guun ([2)ũ) Vt in bello, cum alicui e. g. ſtatio aliqua pe- copenti lli tfticuloſa adſige atur, eo mandato addito, ne inde. niſi elibeum alio ipſi tite ſuccedente, recedat. morcitene 6. XXVI. (r) Regula generalis, ex qua caſus om - e imdeniin. nes, ab Auctorc hic & in ſeqq. . 9. pronofiti, teſol- ctumeteim ni poſſunt, meo iudicio haec elt: Qaotiesc unque mn ehte un tommittendo erga alterum aut noſmet itſos actionem rie d alias prohibitam, reperimus in es medium phyſizum, n S morali= 1. De iure in membra propria. 154 DE oOFFICIO HOMINIS 11 mutilet petdatue; licebit tamen alſcindane membrum inſanabili vitio correptum, ne totum corpus pereat, aut partes adhuc ſincerae tra- hantur, aut inutili appendice aliorum vſus membrorum impediatur. 2. Si plures § XXVII. Si in naufragio haer in ſtapham in ſcapham inſiluerint, quam illa ferre poſſit.. 1 inſiluerint, Tuam illa ſerre poſſit, neque ad vnum (1) peculiari iure ſcapha pertineat, videntur ſotte ducendi, qui proiiciantur; & ſi quis ſor- tis periculum ſubire detrectauerit, tanquam dqui „. moraliter certum, euitandi maius periculum, ita vt exinde neque in nos ipſos, neque in alterum, malum maius illo quod vitare cupimus reſultet, nec alter in eodem nobiſcum caſu exiſtens, ius peculiars babeat in medio iſto, quod ſe nobis offert: toties lex exceptionem caſus neceſſitatus admittit. Quoties vero aliqua con. ditionum harum deficit, tunc id quod lex ordinarie requirit, obſeruandum eſt. Quae regula explicata reperietur ad J. N. & G. Lib. II. Caß. VI. § 2. nor, 7. Ed. nonae. §. XKXKVII. (r1) In omnibus iis caſibus, quibus cu- ra conſeruationis noſtrae & aliorum colliditur, ſup- ponendae duae ſunt conditiones, meo judicio, abſo⸗ lute neceſſariae, vt praeferri legitime propria ſalus poſſit. I. Vt alter, qui in communi cum altero ver- latur Periculo, ex quo eripi vtrumque non datur, pe- culiarc ius in medium a Prouidentia diuina oblatum non habeat. Sic ad quem ſcapha pertinet, is eiici non debet, neque ſortis ſubire periculum tenetur. II. Vt ille, quocum quis concurrit, non ſit ſocierati innumeras ob rationes vtilior. Sic enim in eciusmodi caſibus nece ſſitatis par fuerit, ſubditum c. g. viram xro⸗- — qulomniun Ptaecſpitatl Phtunße⸗ ia deuouete cOnletuntion inskfururume amplectitur tiumconttari Adorislibe nis vaturalen tine tgiut on ur. Praet minenz glie ſen duloſiu Verum ro qlisenin gibps hie Vr proxime chgitet, 41 den, alt in. u one; lube CAutdt, g Modiiiel tlo priuile dichcileg⸗ priae c lt, Co hoc relz aut, qa guamih tlum eiu. Pihilom pkdͤr — — 15 AGinln ne totun ncetae iir⸗ orum vis iſithhn Me 4 vnIn t, videntur ſiquis ſo⸗ lanqun i — lum, / umm, mMtln yet alier in y abeat erliptionen aliggaen. ordinarit 1explicata gikmenn igltat, ſuh. licio 1lo maltero ſe . on datll,ſe⸗ vinaobliun einet, lum terenn, lt ſocen in eiusnodl llo:⸗ eild ET CIVIS LIB. 1. CAP. v. 155½ qui omnium interitum quaerat, extra ſortem praecipitari poterit. SWM ”MƷ S. XXVIII. 1 proptiam pro principis ſui, maxime boni principis, vita deuouere. Malum enim tunc euenturum, ſi quis conſeruationem vitac propriae praeferret, multo ma- ius futurum eſſet illo, quod is vitare ſtudebat. Sed amplectitur quoad alterum hunc articulum ſenten- riam contrariam OTTO in Notis ſuis ad praeſentem Audoris libellum. Non oportet, ait, Hic conſiderare, niſi naturalem hominum in quo exiſtunt ſtatum, ra- tione cuius omnes aequales ſunt, & pari iure fruun- zur. Praeteres innatus ipſis amor proprius, & im- minens alicui vis neceſſitatis haud permittit examen crupuloſius, ad huiusmodi diſtinctiones neceſſarium. Verum poſterior haec ratio id ſolum probat, quod quis veniam mereatur, ſi in huiusmodi caſibus, de quibus hic quaeſtio eſt, perturbatio ipſum adducar, vt proximo quod offertur ſalutis medio vtarur, nec cogitet, an quis alius plus in eo iuris quam ipſe ha- beat, aut an vita eius multo praeſtantior ſit ipſius vita. Quod ſi vero ſpatium datur eiusmodi cogita- tiones ſubeundi, quod ſine dubio fit, cum ſorte du- cuntur, qui ex ſcapha proiiciendi ſint, tunc ſane in procliui eſt examinare, an quis adſit, cuius conſerua- tio priuilegio quodam gaudere debeat, quantumuis difficile ſit ſtatuere, quod ipſi hoc priuilegium pro- priae conſeruationis noſtrae damno relinquendum ſit. Commune peticulum non facit, vt homines hoc reſpectu magis ad aequalitarem naturalem rede- ant, quam ad communionem bonorum primaeuam, quam ipſe OTTO locum habere negat in praeiudi- cium eius, ad quem iure proptio ſcapha pertinet: & nihilominus par ratio forer, vt homines hoc quoque reſpectu aequales inuicem exiſtimarentur, ſi ii 156 Dr oFFICIO HOMINISs 1 — — 3. Si duo in g. XXVIII. Si duo in praeſens vitae periculim tumeleme periculum iycidant, in quo vtrique ſit pereundum, vni quid Keumeici zaicre facere licet, ex quo alteri alias perituto fata nubile lep Aſtr pereun admoueantur, vt ipſe ſaluus ſit. V. g. ſi ego deqnun L dum, niſi natandi peritus cum altero natandi imperito inm mem⸗ Alter Petcat, profundas aquas incidiſſem, & ille me cir- Quſt, el cumplexus teneret, neque mihi tantae ſint vi ll riued res, vt ipſum mecum aquis efferre valeam; Kenimineg “ potero talem a me violenter amoliri, ne cum XXN ipſo ſuffocer, etſi is per ex guum tempus a me alan mnni vtcunque ſuſtentari potuerit. , nt Sic in nauftagio, vbi ego (1) tabulam oc- (Ae, ſdqn cupaui duorum non capacem, ſi quis adna- kmadam tttans Mtd ip — — uanispor aliud hic conſiderandum eſſet, quam naturalis eo-⸗ ſu ie rum in quo exiſtant ſtztus. Difhicultas examiais non P 61, 8 minor eſt, cum de eo agitur, an poſſeſſor ſaphae O; ſem 2 Ppraeferti debeat, quam cum diiudicaadam eſt, an Mentayz ex duobus in communi periculo conſtitutis al er grae- ia gbaſt ferendus ſit, ob eam quam nobiſcum & cum ſocietate Amonitus habet relationem Vt ve bo tem comple ar, necef Ronſ,, ſaria eſt vtique in huiumodi caſibus regula, & reu:. gelian tique in huiusmodi caſibus regula, & regu- lae tales aeque ſunt verae in theetia, quam difficiles nele, Epe in praxi; id quod locum habet in mulcis alterius ge- liprobed neris argumentis:. S ire praeſtat, quid de eat fieri, denut 5 & quid teuera faceremus, ſi ſufficeret praeſentia ani- Obliganio mi, ſati que conſilii in ſimi ibus caſiꝰu adforet, ad huiusmodi ſtarum tunc cligendum; quod a nen non prorſus impoſſibre eſt. Quo maio eſt difſi ults. —. eô latior aperitut campus demonſtrandi vututen (FXII communi hominum captu ſuperiotem. kegilamn. S§. XXVIII. (1) Hoc caſa ius primi ocupantis ex- llarerur cludit quamuis aliorum praetenſonem, esd quos non o mint magi., quam ad eum, qui atripuit, tabula pettincbar. ulletuati ls ET CIVIS LIB. I. cCAP. v. 157 upiuin tans eidem quoque ſe velit iniicere, me ſimul 1, Voiqud ſecum perditurus, potero eum quauis violentia etienio n à tabula repellere. V.g n dic quando duobus fugientibus hoſtis ne- MdU cem intentans inſtat, vnus vel porta poſt ſe impenibin poſt le me cacr. Qlauſa, vel ponte deiecte, alterum in peri- nnelntd. Lulo vitae deſtituere poteſt, ſi vterque ſimul te valeum; ſeruari nequeat. veen 5§. XXIX. Ex neceſſitate poteſt alteni peyi-4. gi cui fun nplsa culum mortis aut magnat laeſionis intentari indi- gienti in- rrelte, ita vt nobis non ſi propoſitum, ipſi no- fans aut lamo⸗ Cere, ſed duntaxat pro noſtra conſeruatione ta- Ganr en is adna- lem actum ſuſcipere, ex quo probabliter & proſter- in nXa ipſi poſſit inferri; vt tamen mallemus aendas ſit. quauis potius alia ratione neceſſitate noſtra de- urele fungi, & ipſam laeſionem, quantum in no- ni bis, temperemus. Sic ſi robuſtior mortenmn l i intentans me perſequatur, (1) ac in anguſta alegr via, qua fugiendum, forte quis occurrat; vbi 5 . . . . . . „loci admonitus non ceſſetit, aut id temporis lociue gar, nef. anguſtia non admiſerit; licebit illum proſter- ,Se nere, & per eum iacentem fugam perſequi, n ſfes etſi probabiliter ex eo impulſu vehementer vi- tene qeatur affligendus. Niſi forte illi peculiari ge eat ſe. . . eſeninin⸗ obligatione tenear, vt etiam vltro pro ipſo idlotet,¹ DRMK , H pPerl- e.e . XXIX. (1) Supponendum eſt, viam hanc eiſe en regiam. Si enim infans, aut claudus in ſuo fundo , verſaretur, eo ipſo ius peculiare haberet, impediens, hntiser⸗ quo minus is, quem alter perſequitur, propriam Aquo⸗nol conſeruationem ſaluti alterius recte praeferre poſſet. — ncht⸗ . 158 PDF oFFICIO HOMINI1s 17 periculum ſubire debeam. Quod ſi fugae in- eiuumddin terpoſitus, admonitus licet, decedere via ne- munlatise queat, puta, ſi infans ſit, aut claudus; ſal- en kegulu tem excuſationem merebitur, qui ſuper eun- uiut, haud dem ſaltum molitur potius, quam moras ne- enteanee Gendo corpus hoſti praebet. At vero ſi quis aAletique petulanter vel inhumane mihi ebſtiterit, & kedhdeben viam fugiendi concedere noluerit; etiam dire- mus nom cte impelli ac proſterni poteſt. Ceterum qui- (omino, 1 bus per iſtos caſus laeſio conciliatur, eam tan- vech uam fatalem calamitatem ferre debent. MOr in ear 5. Si quis in §. XXX. Si quis (1) praeter propriam cul- (imio ſat, exttema in. at 0ανCπαetrema inopia victus aut veſtium aduerſus monſetant. Ghi rer frigus neceſlariarum verſetur, neque ab alis .Ny. Huoric. locupletioribus atque abundantibus, precibus, cter ien pretio, aut oblatà ſua opera, vt vltro ſibi illas dena de/ concederent, impetrare potuit, citra crimen kumcul furti aut rapinae vi vel clanculum illas ſubdu- it; 2. cere poterit; praeſertim ſi intentionem ha- neqert, buerit earum aeſtimationem praeſtandi, quan- Kiinspret do occaſio oblata fuerit. Nam locuples in konem ei “ cius-: i eni — — demni de §. XXX. (1) Haec reſtrictio, meo quidem iudi cio, in ſũmmo rigore capi non debet, ac ſi ſemper — abſolute neceſſaria foret. Pone enim, prodigum NNV quem fuiſſe, aut in rebus ſuis negligentem, anideo 2) T fame eum perire debemus ſinere? An commiſeratio Miiotiz ſe ac beneſicentia nonniſi in illis locum obtinent, qui n ld ubemu inopiam ſuam nihil calpae contulerunt: Sufficit ſanve, (onlenler indigo propoſitum eſſe, prudentius ſe gerere in poſte- umittendi rum: atque id eſſe ipſi conſilii, vi charitatis ſuppo- Moſttaeal nendum eſt. 6, Li, ET CIVIS LIB. I. CAFP. v. 159 118 lüfigein eiusmodi neceſſitate conſtituto, ex officio hu- dere a. manitatis debebat ſuccurrere. Quanquam zu- laudus;H tem regulariter, quae ex humanitate deben- iſuperear. tur, haudquaquam vi poſſint eripi; tamen mose extrema neceſſlitas efficit, vt talia non minus ve qu adſeri queant, quam quae ex obligatione per- litett, à fecta debentur. Neceſſum tamen eſt, vr ege- etiamd. nus 1. omnes prius vias tentet, quo, volente terum ql· domino, neceſſitatibus ſuis ſuccurrere queat; ein uu- 2. 1 ue dominus pari neceſſitate tei eatur, aut Nent. mox in eandem ſit deuoluendus; 3. & vt te- rian l. ſtitutio fiat, praeſertim vbi alterius fortunae aduerlſs non ferant, gratis tale quid condonare. gneidlls §. XXXI. Denique videtur & neceſſitas 6. Si per- Stech Circa kes noſtras verſans veniam indulgere res endae ſar rolbils alienas perdendi ; ita tamen, vt I. citra no- noftralum tacinen ſttam culpam id periculum rei noſtrae exſtite eruanda- llu. rit; 2. vt idem commodiore (1) via diſpelli rum cauſa. ioren - nequeat; 3. ut ne pto viliori noſtra re, (2) al- odaun⸗ terius pretioſiorem perdamus 4, vt aeſtima- bolle u tionem eiusdem praeſtemus, ſiquidem iſta . alias peritura non fuerat, aut in partem damni veniamus, ſi alterius res vna cum no- ihecniuc⸗ — a 1ieſſermn . XXXI. (I1) Et certa iſthaec via appareat. n, oltnn (2) Tametfſi tes, quam ſeruare cupimus, multe tll, 1lid maioris ſit pretii, propterea tamen non ſemper ius commiemd habemus eius gratia deſtruendi rem alterius, niſi is einent, gld Cconſenſerit; aut ad minimum periculum noſttam 3 Slheilio⸗ amittendi coniunctum ſit quoqdammodo cum vitae erele ibolte⸗ noſtrae aliorumue periculo. Vid, dicta a me ad I. N. iais liſ. W G., Lib. II. Cap. VI. §. 8. net, I. Ed. nouae. 7 Ié606 DE OrFICIO HO MINIS AHBitrra alias peritura erat, quae nunc ſua iactura noſtram ſeruat. Quam aequitatem fere leges nanticae ſequuntur. Sic & orto incendio, eoque aedibus meis imminente, licebit vici- ni aedes diruere; ita tamen, vt quorum aedes hoc modo ſeruatae ſunt, pro rata, vicini dam- num ſarciant. . CAPVT VI. DFE OFFICIIS HOMINVM MVTVIS: ET PRIMO QVIDEM DE NON LAEDENDIS ALIIS,. ET DAMNO DATO REPARAN- ulgatiq DO, PRIMO OFFICIO GENE- RALI CVIVSLIBEY ERGA OQVEMLEIBEZY. §. 1. 1 . . . . .* » Seneraie OkEquuntur oficia, quae homini aduerſus alios igo N. homines ſunt exercenda. Eorum aliqua minu erga () proueniunt ex communi obligatione, alios. qua Creator omnes homines, vt tales, inter (2) Vid. ſe deuinctos voluit: aliqua autem ex certo J. N. & G. inſtituto per homines introducto, aut recepto Lib. II. Cap. bice III. §. 23. §. I. (1) OAatus aduentitius eſt, in quo quis vi facti alicuius humani ſiue in natiuitate, ſiue poſt na- tiuita⸗ CSc—απ⅓νι+τνσοαιυυ d ατννRoονρνnο—sxαιο⁵ν Dap- vyel ex certo hominum (1) ſtatu aduentitio pro- 1ITI promanunt, errcenci; ha⸗ ſincertacone Polis wocare P.ll. Inr a ere g net, ne gei⸗ flcinmn O Nt tales, c Npoteninda Uiſiqunobi e compeſ. ulſninnid othinucn 40 tamen Nblla tation Eeemorttlin eumnns cömmonica Uullo modo⸗ umndnige Gueſurom Usmockisre e nigred initarened o qlis en er & ſlin i1s Er ervis LIB. I. CAP. v. 16 ½ — “D Prrr ſa iackt promanant. IIIa cuilibet erga quemlibet ex- mletelets ercenda; haec autem non niſ erga certos, po- incendo, ſita certa conditione, aut ſtatu. Inde & illa lcebit ii poſſ s vocare abſoluta, haec hypothetica. Crum e . 5. II. Inter ofſicia abſoluta , ſeij Auanae Ne quie al. Vicinidun. ber erga quoslibet, (a) primum locum obti- lae- net, ne quis alterum laedat. Eſt quippe hoc 9“ rimum officium omnium latiſſimum, omnes homines, Ffeium 45= ℳο vt tales, complexum, idemque facillimum, ſolutum. vtpote nuda actionis intermiſlione conftans; (a) Vid. 1. niſi qua obluctantes rationi ! bidines quando-]. N. Se GC. ö. tjuitarem conſtitutus eſt. Talis c. g. eſt ille, in quuo quis eſt'ob quandam cum alio relationem, ve quo gun 14 bater & hilius, maritus & vo . herus & ſerisns, er ,Ale le perans & ſubditus &c INVYM que compeſcendae ſunt. Quin && maxime a a At. /EN neceſſarium idem eſt, quod citra illud ſocialis aus hominum vita nullo modo conſi ſtere queat. NRN Qui enim nihil boni in me confert, qui ne EN. vulgaria quidem officia mecum miſcet, cum o tamen tranquille viuere poſſum, modo ROA nulla ratione me laedat. Imo a maxima par- te mortalium nihil amplius, quam iſthoc de- ſideramus; bona fere inter Paucos inuicem communicantur, Aſt cum eo, qui me laedit, Giſe nullo modo pacifice poſſum viuere; cum na- um iqu tura cuique tam tenerum amorem ſui rerum- obliero⸗ que ſuarum inſeuerit, vt non poſſit t non ompi- tiles, in bus modis repellere eum, qui iſtis noxam in- en ei en Lerre adgreditur. llecthlhr L. §. nr. WZ I62 pk OFFICIO HOMINIs . . . . . — 5 —„ . ,. — Amplitudo § III. Hoc ipſo autem officio velut muni- ene &cit & gtauitas untur non illa tantum, quae per ipſam natu- n e huius prae- „ . ueetlam ci ram alicui adſunt, vti eſt vita, corpup membra: Einiiceml⸗ cepti⸗ pudicitia, libertas; ſed & quaecunque inftituto alium Neni aliquo atque conuentione humana ſunt quaeſita. (t karle ſge Sic vt, quocunque legitimo titulo aliquid no- aer dreen ſtrum ſit, hoc praecepto idem auferri, cor- pamntionenn rumpi, laedi, vſibus noſtris ex toto, aut par- V. Ne te, ſubtrahi vetetur. Vnde hoc ipſo inter- ſonendpett dicta intelliguntur quaeuis crtimina, quibus uöktlen aliis noxa infertur; vti eſt caedes, vulneratio, ennten verberatio, rapina, furtum, fraus, Vis, directe ge 8 aut indirecte, mediate aut immediate illata, & “ uur. quae ſunt ſimilia. ”ÿUVMBh ”MD 6 ⸗ Conſe-. §S. IV. Ex hoc porro conſequitur, t cui ſt fido human quens eſt, ab altero laeſio illata, damnumue datum vllo mo- ae niſi 5 ve damnum ioß recte poteſt imoutari, ig. e Nn tione Alanm, ve. 40 qui ipſi elte po ſt imputari, id, (1) guan- ß, glah paretur, Tum hieri poteſt, alb eodem eſſe ſarciendum. Alias bint tenehe eernim vanum erit praeceptum, ne quis laeda- Arcblortin tur, neue cui damnum detur, ſi, vbi de fa- imr moncenf Go laeſus fuerit, damnum ipfſi gratis ſit de- (ſi leleg uorandum, & qui laeſit, fructu ſuae iniuriae Gamnilcen. . IV. (1) Aliquando damnum in ſe ita reparari — Bok, * allem im uperer veſtigium. Ai uan⸗ — do reparari nequit, nifi ratione aliorum, qui id poe- . Regn W tiuntur. Aliquando non niſi imperfecte poteſt fepa- 1 1e, talem rari. Aliquando denique, quamuis natura ſua non ſne de ſit irreparabile, tamen tale eſt ratione eorum, qui Etloti er damnum dederunt. De quibus omnibus conf. ad en ekkecu 1J. M. & G, Lib. III. Cab. l. 5, 7. not::., J. en is ET CIVIS LIB. I. CAP. V. 163 elumm ſecure & citra refuſionem gaudere queat. Ne- pne que etiam citra neceſſitatem reſtitutionis abs eu ſe inuicem laedendis abſtinebit vnquam mor- Ne ilten talium prauitas; nec ei, qui damnum paſſus t lſu eſt, facile fuerit, (2) animum adagendam cum aligudr altero pacem componere, quamdiu iſtius re- leni, parationem non obtinuerit. , . V. Damnum, etſi proprie ad rerum lae- Quid ſie iplid. ſionem pertinere videatur, ita tamen late a damnum, a, qubu nobis heic accipitur, vt notet omnem laeſionem, AAlm corruptionem, diminutionem, aut ſublationem is dice eius, quod noſtrum iam eſt; aut interceptionem Neilla eius, quod ex iure (1) perfecto debebamus habe- re, ſiue id datum ſit a natura, ſiue actedente , ai⸗ facto humano, aut lege adtributum; aut deni- tnold. Aue omiſſionem ac denegationem alicuius praeſtatio- ,(. nis, Auamn alter nobis ex obligatione perfecta ex- nlen, s bibere tenebatur. Aſtſi intercipiantur, quae ,guslel⸗ ex obligatione duntaxat imperfecta debeban- bi e tur, non cenſetur damnum datum, quod pen- disſthé ſari debeat. Ipconueniens enim fuerit, ueinhiun⸗ damni loco ducere, talia non accepiſſe; aut penſationem eorum poſtulare, quae ab altero L 2 non 1 anpmi — ———,i BB¶B — ſ (2) Neque hoc ſolum; ſed eidem quoque ius com- r gilk⸗ petit, talem pro hoſte habendi ſiue animo delibe- . eporet a rato, ſiue per negligentiam damnum dederir, In uun ſumi poſteriori enim caſu recuſatio damni repatandi eun- enun, i dem effectum produceret, ac ſ auétor eius ab initio us col. ſtatim ex pura malitia egiſſer. V. (1) Vide ſuptacat, 11. 5. 15. * Quomodo ſat damni . . seſtimatio. Qui pro auctoribus damni ha- bendi ſint. „ „ 164 nE OEFICIO HOMINIS 11r c non niſi in locum vltronei beneficii exſpecta- re poteram, & quae inter mea, antequam ea accepero, cenſere non poſfſum. §. VI. Sub damni porro nomine venit non modo res noſtra, aut nobis debita, quae laedi- tur, perditur, aut intercipitur; ſed & (1¹) fructus, qui ex ipſa re proueniunt, ſiue iam ſint percepti, ſiue adhuc ſperentur, ſi modo dominus eos percepturus fuerat; deductis ta- men impenſis, quae ad fructuum perceptio- nem fuerunt neceſlariae. Aeſtimatio autem fructuum ſperatorum intenditur aut remittiur, prout propius aut longius a fine incerti pro- uentus remoti fuerint. 1 Denique & pro vno damno habetur, quic- quid ex aliqua laeſione velut naturali neceſſi- tate deinceps profluxit (2). §. VII. Poteſt autem quis alteri damnum dare non ſolum immediate & per ſe, ſed & per alios. — — — cantur; verum etiam fructus, ciuiles dicti, qui non ex ipſa re prouen unt, ſed occaſione tantum rei ca- — piuntur. Sic v. g. qui alterius aedes incenderit, aut negligentia ſua dederit cauſam incendio, non ſolum eas inſtaurare tenetur, ſed & reparare penfiones & reditus, qui ex illis interea a domino poterant per- cipi. (2) K. g. qui alrerum vulnerauir, tenetur non tans tum expenſas in curationem vulneris factas repende- re, ſed & detrimentum reſarcite, quod cx neglectis interesz Poteſt unmn, gui . VI. (1) Nec fructus ſolum, qui naturales v0 Cnſan, gui Poclcs umzleriim (idcontulit an kecete, v ſcete, Qundogn Qumconcurt betur, altet mner eji x Cte quo⸗ ſiltearation Kerim, &m Muln damdn us MWiplan tucn, kealis Jue V cit, neque lcetoccaſih Aungaur nontenebit kanent e 1 intetez eatr. Deratus ſent itler ſundet Alr laltem Nendam tel 11 Poteſt & damnum immediate ab aliquo da- clierſpeh. tequam e e Venit m quuekel⸗ led N t, ſiue inn , ſi moln dedabts tr ) pelcehit⸗ Natid alltn temmittin inertt ie vetut, g⸗ hrlluc. e Gdamnun , d Dor tdlursli ici, ai4 Hantumti renbeiß 6 io⸗ n iin re xelis 10 geum H 1 Erelltunli⸗ lichas net epe⸗ dn en ErT cIVIS LIB. I. CAP. vVI. 16 5 — tum alteri imputari, quia ad iſtud factum ali- quid contulit, vel faciendo, quod non debe- bat facere, vel non faciendo, quod debebat facere. M Quantoque inter plures, qui ad idem ſa- ctum concurrerunt, vnus principalis cauſa ha- betur, alter acceſſori in loco eſt; quandoque oemnes pari paſſu ambulant (1). Circa quos obſeruandum, illos ita teneri ad reparationem damni, ſi reueta cauſa damni fuerint, & momentum aliquod adtulerint ad totum damnum, aut eius partem. Vbi autem quis ad ipſum actum, quo damnum fuit da- tum, realis aliquid operae non contulit, ne- que, vt iſte ſuſciperetur, antecedenter effe- cit, neque in partem emolumenti venit: is, licet occaſione iſtius actus aliquo peccato ob- Kringatur, ad reſtitutionem tamen damni non tenebitur; vti ſunt, qui alienis malis lae- tantur, qui patratum damnum laudant, ex- cuſant, qui, antequam fiat, optant, dum fit, fauent, aut adſentantur. 1 interea eam ob cauſam operis aut negotiis ſuis vul-= neratus ſentit. Quippe hoc caſu, aliisque ſimilibus, tales ſunt effectus damni, vt pracaideri aut liquido, aut ſaltem probabiliter potuerint; id quod ad impo⸗ nendam reſtitutionis obligationem ſuffi it 8. VII. (1) Vide ſupra Cap. 7. §. VItimo, Quomodo & quo or- dine quis- que dam. num, ad gquod con- currit, te- Parare te- Rcatur,. „ 166 pk OFFICIO HOMINIS . IT C §. VIII. Vbi plures ad vnum adum, ex quo damnum profluxerit, concurrerunt, pri- mo loco tenebitur, qui imperio, aut alio mo- do neceſſitatis quid habente, ad factum alios impulit. = Patrator facinoris, cui miniſterium detre- ctare non licuit, (1) inſtrumenti tantum ra- tionem habebit. Qui citra neceſſitatem ad fa- cinus acceſſit, ipſe primo loco tenebitur, tum ceteri, qui ad facinus aliquid contule- runt: ita tamen, vt, ſi a prioribus reparatio damni fuerit facta, poſteriores ab eadem ſint immunes; quod in poenis ſecus eſt, . Si plures per conſpirationem aliquod facinůs patrauerint, omnes pro ſingulis, & ſinguli pro omnibus tenentur; ſic vt, ſi omnes comprehendantur, ſinguli ratam partem ad damnum ſarciendum conferre debeant. Vbi, reliquis elapſis, vnus tantum deprehendatur, hic pro omnibus ſoluere tenebitur. Vbi au- tem ex deprehenſis aliqui non ſint ſoluendo, locupletes in ſolidqdum tenebuntur. Quod ſi plures citra conſpirationem ad idem facinus con- currerint, ac diſcerni liquido poſſit, quan- tum quisque ad damnum contulerit; (2) guis ⸗ §. VIII. (1) Seu potius cauſae ſubalternae, Vid. ſupra Cap. J. S. 28. not. 2. . (2) Vt ſi plures vno impetu citra conſpirationem aliquem inuaſerint; quorum vnus capiti, alter malae — quisue tantui ocabipſopr Dluerit , relie uhoͤenr. NX. A nmnſlum, 4 ui praeter gentiam len en Haecenimn no citumhhecke⸗ non ſattormiea lepeer er nnum dlligenn Imo Kleuiſci taerd ſolhcen naturz exad velut aale — len ereleit ote in Ohete 8. 6) ontnz, , ltorun Ron emiamhitdin e ſit, ar A cam, u un mimn be netit Aevla Aleti, guie Auntam . n. 1 NIS ET CIVIS LIB. 1I. CAP. vI. 167 n dun, quisque tantum tenebitur ad id penſandum, utetem, M uod ab ipſo proceſſit. Quod ſi vnus ſolidum „Atilom ſoluerit, reliqui a reparatione damni libe- dndu rantur. D . IX. Ad reparationem damni tenetur De damno keimde non ſolum, qui dolo malo alteri nocuit; ſed & bPer pur imume qui praeter directam intentionem per negli- neelelr- tumalr gentiam ſeu culyam, quam cuitate facile erat. , 3 o echin, Haec enim non minima pars eſt ſocialitatis, ita id ne circumſpecte agere, vt noſtra conuerſatio aliis bus enm non fiat formidoloſa, aut intolerabilis. Quin benenſi & ſaepe ex peculiari obligatione quis ad accu- d. ratam diligentiam adhibendam adſtringitur. iquodfeh Imo & leuiſſima culpaad reparationis neceſſi-· ls,Ail tatem ſufficere poteſt; ſi modo negotii (¹) Song natura exactiſſimam diligentiam non VItro m eni velut adſpernetur; aut eius magis, qui Ebeant. h L4 damnum gehenem J I. Vbi ſum cxcuſſerit &c. Quod exemplum ab ipſo Au- 8 ſolnendh Gtore in Opere maiori adlegatur, Lib. III. Cap. J. nr. ( §. 5. Iſr hej S e §. IX. (1) Adludit heic Auctor ad nonnullos nfirindsee. contractus, v. c. Depeſitum, qui, ipſius ac jurecon- oGt, fultorum Romanorum iudicio, exactiſſimam dili- ntulett; gentiam ac circumſpectionem non depoſcunt. Sic e. 2. ſi is, apud quem arcula depoſita eſt, conclaue vel arcam, qua eam reconditam tenebat, ex incogitan- tia minus bene occluſerit, ac propterea furto ablata fuerit arcula; ad praeſtandam eius acſtimationem alenn, 1 alreri, qui eam depoſuetat, non tenebitur queniam , agne i Hek erolue- ene anſ ane ad tantam ſeſe diligentiam obſtrinxiſſe non cenſe⸗ n 66 M Lur, eil e ee . . 2 . 7 2 1698 DE OFFICIO ROMINIs damnum accipit, (2) quam qui dat, culpa M tem laedat. J”òMD De damne §. X. Verum qui per caſum fortuitum & ci- tenetur: quia, cum nihil ſit admiſſum, quod imputari ipſi queat, nulla ratio eſt, quare potius is, qui inuitus fecit, fatale malum luere debeat, quam alter, qui paſſus eſt. De damno §. XI. IIlud quoque naturali aequitati fortuitum dat Os. per ſeruum congruum eſt, vt ſi homo noſter citra culpam dato, noſtram alteri damnum dedit, id vel ipſi penſemus „vel iſtum laeſo dedamus. Nam ſferuus vtique naturaliter reparationi damni a ſfſe dati eſt obnoxius. Cum autem ipſe non habeat bona, vnde reparatio fieri queat. eiusque corpus domini ſit; aequum ſane eiſt, vt dominus aut damnum ſarclat, aut iſtum dedat. Alias enim ſeruo daretur licentia omnes pro libidine laedendi, ſi neque ab ipſo, qui nihil, ac ne ſe ipſum quidem habet, neque . (2) E. g. ſi quis, explodendis machinis igniariis ſe in loco ſolito exercens, nec coniiciens quenquam ſcopo adſtare, receptui occlamare ante exploſio- nem, aur vndique attente cuncta circumfſpicere negle- xerit; eius potius, qui laeſus fuerit, quam ipſius cul- Pa erit. VvVvVerſetur; aut niſi magna perturbatio, vel ne- gotii circumſtantia, accuratam circumſpectio- nem non admittat; puta ſi quis in feruore pu- gnae, dum arma quatit, proxime ſibi adſtan- per caſum tra ſuam culpam laeſit, ad reparationem non à do- ET — 4 Comino . Ninkvel ihlam verbe leloinde h⸗ .XIl. Mlra uegu ttiam citta lamgeneris eterint, d — ENII. () Ulggnemn in ri haud unt. tis dammnutne Hationemn ten animal enim annun Pro linne, dile TIVM Li. Mehtem ment lemum dato, IImunem t Nloque libe Qunm guide mnumaer mno ridetut meim . gu l, ugan niſe cuipan udentioj ctio ſe IW¶ Er cIVIS LIB. I. CAF. . 169 a, aig a domino reparatio damni obtineri poſſet. tio, ſelt Nam ſi vel maxime ob laeſionem dominus cumſedir ipfum verbeéribus aut carcere velit plectere, nfeinen laeſo inde haut quidquam ſatisfieri poteſt. . ſbidn. 6. XII. Quin & idem circa (3³) animalia De damne noſtra asquum eſſe videtur, vt quando illa, ab ae ral rtuitun A etiam citra noſtram culpam, & contra natu- 30 aionenum ram generis ſponte commota, alteri damnum lum, NS gederint, dominus (2) vel damnum ſarciat, O00. del, d e. S L 5 vel tale malum Z L . allus l. §. XII. (1) Agitur hic de animalibus, quae vſum l Dequili aliquem in vita habent, aut ſaltem feræ natura ſus en de haud ſunt. Nam ratione ferarum beſtiarum, ſi per citta en eas damnum datum fuerit, ſemper quis ad eius repa- e rationem tenerur. Vid dicta a me ad J. N. & G. zmus, Nn Leb. III. Cæp. I. §. 6. not, 7. Ed. nouac. tiani Qarni (2) Ad neutrum, meo quidem iudicio obligarur: em ile mm. animal cnim, cum ratione deſtitutum ſit, eo ipſo . damnum proprie ſic dictum, & ad feparationem ob-= ſeti qllen, ligans, dare non valet. Vid. dicta a me ad GRO- um ſane eln TiIVM Lib. II. Cap. XVII. §. 21. not. I. vbi latius 1, Aun mentem meam explicaui, cur a penſando damno per 1 eenii fſeruum dato, aut eodem dedende, dominum non did bi immunem reputem; cum e contrario eundem ab veque i vtroque liberum exiſtimem ratione damni ab ani- ubet, hecl⸗ mali ſuo dati, ſi ad hoc culpa ſua nihil contulerit. %1 Quam quidem diſtinctionem a me factam inter da- – mnum a ſeruo & ab animali datum, reiicere hic pri: , iiri⸗ mo videtur OTTO, poſtea ramen ipſe ſententiam . Achinis 1 un meam, quoad poſteriorem caſum, approbar. N, ciens * ait, Engamis caſus, quibis aliquam domini interue- te 4 niſſe culpam non licet praeſumere, aut quibus quinis Imſpicen⸗ 1 prudentior cauere ſibi ab animali potuiſſet; plane cuins guum, Grotio ſentio, abloluenaum eſſe dominum; id 1ued gaa 1 I70 p oFrFrIcIo HoNINSs ng —.— — velanimal dedat. Nam ſi ab animali, qued porum in libertate naturali degebat, laeſus fuiſſem, meumtepata = poteram (h; goodiwst L ex comparatione furioſi, aut infantis, per quos da. — “ mnmnnum datum, aut occiſus eſt aliquis, apparet. Quae undek, gui pracciſe mea theſis eſt. Et quod ad exempla damni blenſihlact per futioſum aut infantem dari attinet, de his copioſe ea, glnt ad hi diſſerui in Additionibus ad nouam ed. Z. N. & G. tumquigenne Lib. III. Cap. I. § 6 not. 9. Equidem O. CLAMER. Uuettneilli AVG VST. von dem BVSCHER, E4. Weſtph. in Dii- eier liebint ſertat. Lipſiae 1729. euulgata ſub hoc titulo: Domi. vihſungamni num ex faczo animalis praeter culpam non obligari lerempülltn &c. refutare voluit ca, quae de ſeruiès propoſueram, Eamoltl, n vnica hac addudtus ratione, quod (vt ſupponitut) ſliore leniln ſeruans, nihil habens proprii, non magis reparare tekt. Kerero damnum, quam aeimal, poſſit. Verum tametſi ſer-⸗ ofrienten uus nihil proprii habeat, eiusque operae deque, ac celttomini cuncta quae poteſt acquirere, ad dominum pettit- Dronuntinel neant; ſtatim ramen ac dominus eum dediderit, i: 1, cliſetuns. qui damaum paſſus eſt, operis eius vtendo, habebie qundamnin ynde damnum ſarciat in ipſo ſeruo. Ponamus ho- Aelt eo m minem, qui ſernus non ſit, nihil ramen in bonis ha- (ndjti ( beat, damnum alteri dediſſe: ſi ad ogeras idoneus ſir. lunduri D ex quibus is qui damaum paſſus eſt crediderit ſeſe (ominuſet aeſtimationem eiuspoflerecipere, nonne operas ipſi arenme praeſtare tenebitur, dosec harum valor concurfat ſionen t cum aequa damni aeſtimatione? Etnihilominus con: mmiwilotet ttarium ex ratione allegata ſequererur. Habeatur betet, meze quantum libuerit ſeruus aeque ac animal in bonorum (leuum numero, propterea tamen homo exiſtere non de- tlone omnen iiinit, & conſequenter ad damnam datum reparaun- obtinuiſlet Jqum tenebitut, ſi ex ſolis iuris naturalis priacipiis, onſtrandn de quibus inter nos agitur, tes diiudicanda ſir. Nec udorispi poſſunt iura proprietatis per ſe ipſa eo uſque extendi, ndiuppee Vt facultas detur domino legitime imgediendi, qo edant, ez 4 S„ FEr cCIVIS LID. 1. CAr. VI. 171 wli, dl poteram vtique qualitercunque damnum us kullen meum reparare, illud capiendo, vel occiden- ern do; quod ius ſane per alterius dominium tolli ter A . aret, Qu’ miaus is, qui damnum a ſeruo eius paſſus eſt, poſſi- “ nhuum bilem ſatis factionem accipiat. Sed vt deſtruerentur lekicile ea, quae ad haec probanda attuli, de eo ne cogita- 1M, tum quidem eſt. Sufficit quod dominus non abſo- 0,CLANMR Aute teneatur ad dedendum ſeruum, quem naturali= et uhi⸗ ter licebat impetere, & quod liberum illi ſit, ſerua- n: , ipſum damni aeſtimationem ſoluendo aut dedere, 1ul Alei ſie re magis futurum ſibi exiſtimet, ſatisfactionem 2 voluettll, ſe amoliri, quae aliquando omnem vtilitatem a poſ- ko itu) ſeſſione ſerui ſui ſperandam lengiſſime ſuperare po- ſinkoen e teſt. Sic vero ordinarie is, cui ſeruus deditus eſt. h, proprietatern eius acquirit, & in locum prioris ſuc⸗= mune Cecdit domini, qui ſeruum dedendo, non voluit eum nrieln i pronuntiate liberum. Quod ſi contigerit poſtea:- Vr ninumn K 1, cui ſer uus deditus eſt, plus ex eo vrilitatis capiat, lllei quam damni aeſtimatio requitebat, hoc ipſius lucre lo, ht ccedit co magis, quo peior e contrario eius foret o. .. . voninA onditio, ſi omne ex dedite ſeruo lucrum haud qua- ntoise quam damni aeſtimationem adaequarec. Ceferum vihanne ſ dominus, ſeruare ſeruum ſuum cupiens, Bec alioquin eligeni 4 habens unde pro damno ſatisfaceret, hanc iniret con- nr oeuſ diltionem, vt ſeruus praeſtaret operas, donec inde lot conel gqamni valorem luctifecerit, qui damnum accepit de- loginn de peret, mea quidem ſententia, ca te contentus eſſe,- . Bin s, ſeruum domino ſuo reddere, poſtquam hac ra- linboneid tione omnem quam poſtulare poterat repatationem ſere NG obrinuiſſet. Plaura alia huc afferre potcram, ad de- tun en monſtrandum, quam parum firma & confuſa ſint lis ginciy auctoris principia;, qui occaſion:m mihi iſta profe- mdlt rendi ſuppeditauit. Sed quae de cetero ad me perti- ie ann nebant, ea hic nota iam nimium long? somplesvs . 7 4 172 DOFPFICIO He MINIS ex eodem ſenſetim, reparatio autem damni longe ſit fanorabilior, quam lucri adquiſitio; adparet, recte a domino animalis poſtulari, vt damnum datum reparet, aut ſi tanti non L ſit ipſi animal, illud noxae dedat. Oſfficia mu- §. XIII. Sic igitur qui damnum alteri ci- rua laeden- ,a dolum malum dedit, vltro reparationem tis aclacſi. debet offerre, teſtarique malitiam abs ſe abfu- iſſe, ne laeſus ipſum pro hoſte habeat, ac vi- ciſſim hoſtilia intentet. Qui autem per mali- “ tiam altetum laeſit, is non ſolum vltro repa- rationem damni debet offerre; ſed & poeni- tentiam ſui facti oſtendere, veniamque petere.- Viciſſim laeſus, reparatione obtenta, poeni- tenti ac petenti veniam dare, & cum ipſo in Vt vindiéa gratiam redi e tenetur. Nam qui repara- n vitio- tione damni & poenitentia adquieſcere non te mi ſui obſequatur, adeoque ex cauſa ſuperua- cua pacem inter homines abrumpat. Qno quam aegre facere illis, qui nos laeſerunt, eo- “ rumque (3) Dominus animalis non niſi iute ſuo vtitur. Applicatio itaque regulae ab Auctore allegata, & Praeſenti negotio protſus aliena eſt. non potuiſſe viderur. Et cum dominus ex eo animali lucrum capist, (3) ego vero damnum vult, ſed vindictam vtique manu ſibi quaeſi- tum it; nihilaliud agit, quam vt acerbitati ani- nomine damnatur etiarn naturali lege vindicta, quae nullum alium finem habet propoſitum, 174 — tümgpe col proniotes an Mltlus Cffe premi reniqe Ks Dr 40 NMALIO IL, 417. FICNO UON. u tur inelle lorum in lebenllr: — kaflu, ſien NIS Ominus er4 yero dawnuun utem dind li aduihin lis Polelni, ſt tanti n t. um alteri repatatgen h absleah⸗ lbert, 1 1. “ tenn er i Wrotehn ſed & de . hmqe ee e⸗ tenta, el⸗ Vcum n n guiteßn⸗ Uielcere nin ulbiquel ebititſan . zulaſupelle: lielerun e⸗ — ineſioftin Aezn, habeatur: vtique non canis ſum, ſed aeque ho- ET CIVIS LIB. I. cCAP. VI. 173 222 4 rumque dolore noſtrum animum ſatiare. Eo proniores autem mortales ad condonandas mutuas offenſas eſſe decet, quo frequentius ipſi ſupremi Numinis leges violant, eoque & ipſi venia quotidie opus habent. Ai g R A E E A Ne : B Geue CAPVT VII. DE AGNOSCENDA NATV., RALI HOMINVM AEQVALITA TE, ALYERO CGCENERALI OoPFHP— FICIO CVIVSLIBEY ERG A QEEMLEIBEYTI. §F. I. ß”MB st homo animal non modo ſui conſeruan- Ve qwisqus di ſtudioſiſſimum, ſed & cui inſita ſit slerum delicata quaedam ſui aeſtimatio: cui ſi "eſtimet ae J tractet, tan- quid detrahatur, non minus ſaepe commo- gaen. ueri ſolet, quam illata corpori aut rebus paliter ſibis noxa. Quin in ipſo bominis vocabulo iudi- aequalem. catur ineſſe aliqua dignatio; ſic vt uliimum Alterum ſimul atque efficaciſſimum argumentum, quo Dacen 3 aliorum inſolens inſultatio retunditur, iſthoc?Ame Mm §. I. Nos eſt hic repetitio inutilis, aut regula ſu- perflua, ſicat OTTO exiſtimat, hac innixus ratione,: j quod — , £ 174 bDF OFFICIO HOMINTIS mo atque tu. Qum igitur natura humana omnibus aeque competat; & nemo libenter velit aut poſlit illi ſociari, abs quo non ſal- tem tanquam aeque homo, & communis (2) vid. J. naturae particeps aeſtimatur: ideo (a) ſecun- N. & G. do loco inter officia quorumlibet in quoslibet Lib. III. habetur, Vt quisque alterum hominem aeſtimet lem, ſeu vt aeque hominem. In quo con- §. II. Conliſtit autem iſthaec hominum Cap II. atque tractet, tanquam naturaliter ſibi aequa- ſiſtat illa aequalitas (1) non in eo ſolum, quod homi- num „ quod naturalis hominum aequalitas generale ſit ſocia- litatis fundamentum, & conſequenter officiorum emnium cuiuslibet erga quemliber. Quae enim in- S ter homines cernitur focicetas, non ſemper cos ceu aequales reſpicit, ſed datur ſaepius quaedam inaequa- litas, quae efficit, vt alter ſuperior ſit, alter infe- rior, aut per naturam ipſam, aut vi praccepti cuius- dam legis naturalis. Vt adeo ſub praetextu huius ſuperioritatis facile quis eo opinionis queat procede- re, ac ſi plus ſibi poteſtatis in inferiores ſuos compe- tat, quam per legem naturalem conceſſa eſt, ipſe- que ab omni erga illos officio ſit ſolutus. Conſide- randa ſaltem erit deteſtanda illa conſuetudo expo- nendi & interficiendi etiam infantes, quae adeo lon- go apud Graecos & Komanos tempore inualuit, ve quis certo ſibi perſuadeat, ad quanta homines ſcele- ra obliuio aequalitatis naturalis perrrahat. Junga- mus his Deſpotiſmum illimitatum, quem tot olim principes in ius verterunt, nec nulli hodienum in di= uerſis orbis regionibus ſibi vindicant. §. II. (1) Seu potius iſta virium aequalitas heic prlanae non attentitur, vbi de aegnalitate morali agi- 11 ——————— numadoltor Cenns, pte temn adkerre lante dexte ſc eine, Coribus anin noneo minn Aduerſus ali iis igem e⸗ öl concecat Kcontra nen eennis ſottan (eieriorisch Muniziuris en. & u 1 ſum Vti m. (d aleigan unner homnie Rleet fege Aei (2). — tur. Oimne cam hominu umpoteſt, Colligere, ne omines nar 2) t ce untalis 00 IG¶ rFrr CIVIS FIB. I. CAr. vV. 17 5 n Aamm num adultorum vires fere ſint aequales, ha- vaturalie emo lbere Renus, vt etiam imbecillior robuſtiori mor- aequa litaz⸗ uom. tem adferre poſſit, per inſidias, aut adiu- comandd Uante dexteritate „armorumque habilitate: ler ſed & in eo, quod licet vnus prae altero variis tinqolte dotibus animi corporisque a natur⸗ ſit ornatus, im Am nonco minus tamen legis naturalis praecepta er ſa: aduerſus alios ei ſint exercenda, atque ipſe ab Aliis idem exſpectat, nec ideo plus licentiae e honun ipſi concedatur alios iniurjiis afficiendi. Sicuti nodho. S contra neminem parca in ipſum natura, aut 4 U tenuis fortuna, per ſe ad id condemnat, vt Qdeterioris conditionis circa fruitionem com- engleſtlri⸗ munis iuris ſt, quam alii. Sed quae vnus ab t him altero poſtulare aut exſpectare poteſt, endem ve⸗ alii queque, ceteris paribus, ab eodem de- atne bent: & quod iuris quis in alios ſtatuit „ eo ſe aeriè ipſum vti maxime conuenit. Obligatio quippe ueceht iu acd colendam cum aliis hominibus vitam ſocialem nerin i „mnes homines aequaliter ſtringit; nec vni ma- enfee Lgis licet leges naturales in alio violare „quam ſuos CONO H nloetwdo e . . . — nedn tur. Omne enim illud, quod aequalitatem phyſi- e inuilii, cam hominum in genere concernit, conſiderari tan- 1bomirsſe tum poteſt, ceu indicium aliquod, ex quo liceat Mdhu, GAH colligere, nec voluiſſe Creatorem etiam ratione iuris *ũ ec homines naturaliter inaequales efſicere. 8 . . —— djenln nd. (2) Et conſcquenter, ſi quis ad praccepta iuris 1 datutalis, omnium hominum communis, erga alios haliu i violanda promtum & paratum ſe oſtendat; co ipſo M iſtos 176 D OFFICIO HOMINIs — Etſi nec deſint populares rationes eam aequa- litatem illuſtrantes; puta, quod ex eadem ſtirpe omnes deſcendamus, eodem modo naſ- camur, nutriamur, moriamur, quodque Deus nemini de ſtabili & inconcuſſa fortuna cauerit. Sicut & ſcita Religionis Chriſtiange parando Numinis fauori non nobilitatem;, potentiam, diuitiasue, ſed pietatis ſincerita- tem commendant, quae aeque in humilem, quam illuſtri poſitum loco, cadere poteſt. Conſectaria G. III. Ex hacce porro aeqaalitate (1) con- O ex hac ſequitur, eum, qui aliorum opera ad commodum uſum vti vult, viciſſim quoque in eorundem vſus 1. Ei liten. ſeſe diſpenſare debere. Nam qui poſtulat, t ter alier alii quidem ſibi inſeruiant, ipſe contra ſem- per aequalitate reſultantia: alteri inſer- — iſtos ab eorundem erga ſe obſeruatione, quantum in ſe eſt, abſoluit. Id quod in bello locum habet, cum reftrictione tamen, quam adhibui in Additione no- uae ed. de J. N. & G. Lib, III. Cap. II. §. 2. not. 6. S., III. (1) Duo ſunt conſectaria, quae in hoc compendio Auctor non praetermittere, ſed vel pri- mo collocare loco debuiſſet. I. Omnes homines; ad maturam aetatem prouectos, naturaliter eſſe libe- ros, atque inuicem independentes. 2. Non ob- ſtante illa, quam conditionum diuerſitas inducir in- aequalitate, eos, qui vel maxime ſuper ceteros eue- Gti ſunt, inferiores ſuos;, tanq uam naturaliter ſibi aequales tra ſtare poſle ac debete omnem faſtum ac inſolentiam deponendo, nihil ab ipfis praeter id: queod ſibi debetur exigendo, illudque ipſum, quod optimo iure illis debetur, benigue atque humaniter exigendo. perimmun zegliles du lne ni⸗ icnei, gui Agne ſibl; dumaliis ſa cereſtbiſoli ſbbi tlopan in mnedio o mo inte po lepis natura ce ig nen lii amnig, ittat, K. W. d. Juomodh iis iner ai⸗ tangnamn D uurite aca — 1 () 0TTON otins m ariumg her literlium Pectu iutey Auctor polt lim in Aetat, zi omuibis Pr. NIS —— eam aeq od er een emmodto n r; gvolge D cula onnn 8Chriltim nobilitaten. nis uceria. humilem, epotel, nte (1) . mnul ,undan 2/ poult,V (dolk ſel. K* Snnagtiumit he,Olantin cum lubeheun oliione to⸗ . 1 n m, 1 . te, Ael e vne; Rohunen liteſcle 2. M . ſett b⸗ Ctuinctarn perceleld it nitüld ven filnn quomodo quis ſeſe debeat gerere, (1) vli potius & magnac vtilitatis hoc eſt conſectarium natu⸗ ralis hominum aequalitatis; quippe cum con- ier * — 2. . . ET CIVIS LIB. I. CAP. vI. 177 — — 4 per immunis eſſe cupit, is alios vtique ſibi in- aiat, & aequales ducit. acgunm ſo- cum ius per- Inde vti ad ſocietatem quam maxime ſunt“t te idonei, qui facile endem omnibus permittunt,“’. quae ſibi; ita plane inſociabiles ſunt, qui dum aliis ſuperiores ſeſe exiſtimant, omnia li- cere ſibi ſolis volunt, & ante ceteros honorem ſibi arrogant, partemque praecipuam ex rebus in medio poſitis, vbi nullo prae reliquis exi- mio iure pollent. Vnde & inter communia legis naturalis officia eſt, vt ne quis, cui pecu- liare ius non eſt quaeſitum, plus ſibi, quam reli- quis arroget, ſed alios aequo ſecum iure frui per- mittat. §. IV. Eaden aequalitas quoque oſtendit, 2. E! in dis. tribuendo S — inter alios ius inter alios ipſi ſit diſtribuendum; nempe r zure ae- tanquam acquales eos tractet, & neutri praeter quum ſe merita cauſae quid prae altero indulgeat. Secus praebeat, enim 1 §. IV. (1) Neque hic regula occurrit, quae ex OTTONIsS ſententia plane ſit exira oleas. Iuſtum trarium] fieri nequear, quin ſupponatur, natura- liter alium alio potius habere ius ad res, quarum re- ſpectu iure vere aequali vtuntur. Diſtinctio, quam Auctor poſtea proponit, inter ias hominum perfe- &tum & imperfedtum, regulam quoad eſſentialia haud alterat. Si ex.. princeps pro co as par eſt meritum perſonarum ſpectans, ex candidatis vnum reliquis omnibus pracferat, qui ad idem munus adſpirarunt, B aus 6 1 . * 1 17 8 PDfF OrFICIO HOMINI1Ss ETI —,— — enim ſi fit, is, qui poſihabetur, contumelia oit adiudis ſimul & iniuria adficitur, & dignatio a natura commodius data eidem detrahitur. eclt, gui Vngde conſequitur, vt res communis aequali- ustemonet bus portionibus inter aequales iure ſit diuidenda. e mnhl det Vli diuiſionem res non admitti, (2) eadem com: ( V. (. muniter vti debent, qui acquale ius habent, idque, zlimn, 1— ſi quantitas rei permittat, quantum quisque feciente, velit: ſin res iſtud non ferat, vt tunc vtantur enulesett ea re praefinito modo, (3) & proportionate ad ahſ, dein numerum vtentiun. Alius enim modus exco- (eutt, g'tari non poteſt aequalitatem obſeruandi. Quod ſi autem neque diuidi res, neque communi- ter haberi poſſit, vſus eius ſit vel alternus, vel commm ſi ne hoc quidem ſuccedat, aut reliquis aequipol- ilitelngnar DW lens praeſtari nequeat, (4) per ſottem vni ves Eenet, on . . erit ilezdtem lecehtuniͤſt aut varia conferat munera illis, qui ad ſingula maxi- iner Hartici me ſunt idonei, ipſa hacc meriti inaequalitas in cana dionem, didatis variis, Tes ad iuſtam & progportionatam aequa- (hleigte to litatem redigir. Quoniam tamen in huiusmodi caſfi-· ni lepnevan bus nullus ius perfectum habet ad rem, quam expetIt, nttter heceſh conſequendam, princept ne ſic quidem facit alicui oiiu conli iniuriam proprie dictam, ſi & minus dignos praefe- dein do rat. Verum hoc ad externum tantum uris effectum Monadkinun pertinet. Quoad inferiora negotii princeps non de- (um ſha ſinir propterea perſonas iſtas,, quaſi naturaliter (g) Jil aequales haud eſſent, tractare, arque ita in officium z. ſuum peccate. Vid. I. N. & G. Lib. III. Cap. I. §. 3. l (2) Vt ſunt flunius, fons, &c, here (3) Vt ſi paſcua ſint gluribus communia. optie in (4) CARMICHAEL hic proponit medium, quod turaliter ae commodjius exiſtimat eſſe, ſcilicet yt, quorum res c, li, commu- „ 4 u “ ET S EIE. I. cAP, vII. 175 contudi exit adiudicanda. Nam in eiusmodi caſibus atid suum commodius, quam ſors, remedium inueniri ððͦJUVU . nequit, quippe (⁵) quae opinionem contemn- “ Minnis eſßli tus remouet, & cui non fauet, de d ignatio- t ie ne nihil detrahit. e ig 1) edom §. V. Contra hoc officium peccatur per ſu-= 3. Vi ſeper- üeri perbiam, qua quis nulla de cauſa, aut non ſuf-Siam auser ntum gnoge ficiente, aliis ſe praefert, (1¹) & velut in- tiueum gequales eosdem prae ſe deſpicit. Nulla de numinnd anſa, dicimus. Nam vbi quis ſibi rite ius modpdir quaeſiuit, quod ipſi prae aliis praelationem 1 obleuii M atz Heltecunnd:. ; ligtisA illi relinquatur, qui licitando plurimum reliquis of- . ſytin inn ferrct, Proportionatum tamen iuri acquali, quod , ifple ad rem habet ; qua ratione quilibet partem ſuam recepturus ſit. Reuera omnia hic redeunt ad pacta . mi inter participantes inita, qui conſentire debent in egualias inan auction em, aut ſortem, aut aliud medium. Quod monren iee ſi plerique hoc vel illud clegerint ac probarint, ce- Eimmodicl teri fepugnando diutius vtique peccarent, quoniam nh “ pratter neceſſitatem pacem turbarent. Sin arbittum ni porius conſtituerint, eiu: que ſententiae ſe ſubie- niden Lerint, oportet ezm amplecti, ſeu beae, ſeu male neen Pronuntiatum fucrit, dummode nibi- . dch enP „dummode nibil mala ſide ge- nni ſtum ſit. Vid. infra Lib. Il. Cap. I. S. 10. — (5§) Vid. Diſcurſus meus de natura ſortis, g. u cun 38⸗ 1071l„ 9. V. (1¹) Imo non aliter, quam per effectus aur i.l ſigna externa contemtus, ex ſuperbia fluentis peccatur „Ppropric in Officium conſiderandi alios, tanquam na- nme al turaliter acquales. Vid. dicta a me in Rd, noua J. N. Nirme Sn G. Lib. 1II, Cap. II, 5 6, not, 3. rFt horun 1) 4 oon Ue it in l I180 D OFFICIO HOMINIS haee 11 dit; (2²2) recte illud exercere & tueri poteſt, anndlemm citra tamen inanem faſtum, aut aliorum con- Iiseltceni temtum. Sicuti & contra quilibet alteri prae- mimiusa lationem honoremque, qui ipſi debetur, me. ceo N m rito praeſtat. De cetero verae generoſitati mrlint r⸗ ſemper comes eſt honeſta quaedam humilitas, mugsspace quae conſiſtit in reflexione, quam facimus ſu- cbatameli per infirmitate naturae, & erroribus, quos hane wiole olim potuimus commiſiſſe, aut deinceps pol- grinte ſumus committere, qui non minores ſunt iis, B qͤjuiab aliis commirtti poſſunt. Per quam ef- ese ficitur, vt nos nemini praeferamus, teputan- tes, caeteros aeque bene ſuo libero arbitrio, HMU ac nos, vti poſſle, quo aeque pollent; cuius Dt legitimus vſus vnicum illud eſt, quod homo 1N pro ſuo reputare poſſit, & quo ſeſe aeſtimare 7MN aut deſpicere queat. 7ERI. Nulla autem de cauſa ſeſe efferre, reuera 6VI. ridiculum eſt vitium; quia & per ſe ſtultum, propter nihil ſe magni facere, & quia alios omnes pro ſtultis habet, quaſi ipſum citra ra- tionem eſſent aeſtimaturi. MMer 4 4. Vi con. §. VI. Magis adhuc peccatur, ſi quis, con- gue raneunge. temtum aduerſus alios oſtendat ſignis exteriori- ate Ham, see, Pus, (1) factis, verbis, vultu, riſu, ac qua- mullet il „cunqdvðue (2) Quod tamen ita accipiendum eſt, vt ius per⸗ Merſe., fedtum ſit, quod ordinarie a pacto aliquo, aut aucto- ſchei⸗ ritate ſuperioris communis otiginem trahit. Vid. in- ant, N fra Lib. II. Cap. XIE. §. 13. 71. §. VI. (1) Neceſſe tamen haud eſt, vt exteriora rnde 15 EEI CIVIS LIB. I. CAr. VII. 181 . — eripoeh., cunque contumelia. Quod peccatum eo dete- jorum d- rius eſt cenſendum, quo aſperius aliorum ani- “ altetien mi in iras ac vlciſcendi libidinem concitantur. tbeh. Adeo vt multi deprehendantur, qui vitam geleſtai malint praeſenti periculo exponere, multo n buuniltun magis pacem aduerſus alios abrumpere, quam beimsſ-. contumeliam inultam pati. Quippe cum per ibes, liu hanc violetur gloria & exiſtimatio, cuius inte- eincens e gritate & vigore omnis animi volùptas conſtat. Otes ilotic, e un d eE Ke N e R A N L . Ae N d dl us, lepuun⸗ alr, CAPVTENIII. glemzan DE PROMISCVI8S OFFICIIS „Jukm HVMANITATIS EXERCENDIS. edin TERTIO GENERALI OFFICIO 6CVIVSLIBETYERGA QVENIʒJ.. LIBEZTIT ”M etre, lenn ga4 5. 1I. ä ; “ Nter oficia quorumlibet erga quoslibet, & Vi qniliber quae propter communem ſocialitatem ſunt alieriu vti· , guig mudem ocla aK nla i⸗ exercenda, tertio loco id ponitur, (a) Yt tatem, gtiseRel l — — . . quantum ſ u quilibet alterius vtilitatem, quantum commode vmmode te⸗ haec ſigna in ſe ipſa cum iniuria coniuncta ſint; ſed , in, aec ede . infatiolis habeni ne, dſufficit vt ſciamus, quod pro iniurioſis haberi que- go 1, ant, quodque qualitatem hanc ipſis impoſuerit con- rchi, . ſuetudo peruulgata, aut ſaltem opinio eius, erga 1 in quem deliberato animo proſeruntur, 4, eee e. 1 182 pDk OFFICIO HOMINIS 11 doreſt, pro- poteſt, promoucat. (1) Cum enim cognatio- ll. N moueat. nem quandam inter homines natura conſtitue- pere benen Tertium rit, parum fuerit, alios non laeſilſe, aut con-. ben, Nipl abſolutum . . .1.. . SPeinm. temſiſſe; ſed talia quoque in alios conferenda, (hehluhll (a) vid. aut inuicem communicanda, ex quibus mu- Tum, ſtali J. N. & G. tua inter homines beneuolentia alatur. i, ſalem Lib III. Proſumus autem aliis vel indeſinite, vel def- Eorum, ga Cap. III. nite; & quidem vt vel nihil nobis, ſcilicet pr romotum officia innoxiae vtilitatis, vel aliquid, nimi- EIWV 1 rum per beneficia alia, decedat. üühomibe Quomodo 86. II. Indefinite aliorum commoda promo undim- aene tum it, qui nin ee corpus ſuum prõbe exx n, mole ie (olit, vt vtiles ah actiones in alios proficiſci boel: qu⸗ . queant; aut ſi per ingenii ſolertiam talia in: (penhae ve ueniat, quibus vita humana reddatur inſtru- humanits Gtior. Vnde contra hoc officium peccare ſunt innmice r cenſendi, qui nullam honeſtam artern addis: preſknlen cunt, vitaque per ſilentium tranſita, animam greaqnan pro ſale habent, ne putreſcant, nummos tan- (pele conh tum & fruges conſumerenati. Et qui opibus ücomtermn per maiores relictis contenti, ideo impune abs cuanemnl “ ſe ignauiae litari credunt, quod aliorum indu- opiam, an Hlria iam ſit partum, vnde victitent. Et qui (l; onr n diuitiis ſoli incubuere repertis, nec partenm poſuere ſuis. Item, qui ad porcorum inſtar — neminem niſi morte ſua exhilarant. Et id fao- c.I rinae alia otioſa terrae pondeer. uundi ſan — itehiitad §. I. (1) Hoc ofſicium non niſi imperfeltam obli. le gationem imponit. Vide ſupra Cap. II. §. I4, not, . Nm⸗ 15 —— cognato⸗ 1 conitue⸗ e, altcol⸗ conſetenle, gaibis nl . dtut., te, el ⸗ ſellcek iguid, nin. wde ptann⸗ mnfiche lios ntafi tlamtdi. Adunur inl . n herrnell atteim Alr⸗ a, 1. imin ummos tin⸗ guicſit himhunein muu e . tun ris corundec conatibus remoram iniiciant. ?“ rkoſſunt. ET CIVIS rIE. I. CAP. VIII. 183 5. II. Viciſſim is, qui de mortalium ge Oiid de8 nere bene mereri inſtituunt, ceteri hoc de- beamus il- bent, vt ipſis ne inuideant; (1) nec praecla- lis, qui de lico be- e Ieren-⸗ Tum, ſi alia non ſit via paria cum iſtis facien- tur. . di, ſaltem celebritatem memoriae famaeque eorum, qui praecipuus laborum fructus ell, Promotum eant (2). §. IV. Deſinite quis inſeruit, quando cer. Qiomodo tis hominibus indulget, quod ipſis vtilitatem Proſimus a- liis definite, uandam adſe quandam adferre, d vel citra ſuum detrimen- ber Gcis tum, moleſtiamque aut laborem praeſtari noxiae poteſt: quale quid non libenter in alios di- vrilitatu. ſpenſare velle, deteſtanda malignitas & in- humanitas habetur. Quae vocari ſolent res innoxiae vtilitatis 3 ſeu quae accipienti proſunt, praeſtantem non grauant. Vtiſunt, non prohi- bere aquam profluentem „pati ab igne ignem . capere, conſilium fidele deliberantidare, erran- ti comiter monſtrare viam. Sic ſi quis rem ali- quam amplius poſſidere nolit, propter nimiam copiam, ant Jui⸗ adſeruatio eius ipſi moleſta eſt; cur non malit eam potius integram re- M 4 linquere, §. III. (1) Quin etiam promoucndi atque adiu- Vandi ſunt pro viribus, qui inſeruire quocunquemo- do publico ſummo ſtudio contendunt; praeſertim ſi egregiis ad hoc ipſum dotibus inſtruci ſint. (2) Calcar enim hoc quoque addit aliis, qui add imiranda eiusmodi excihpla h hac ratione excitari De beneft- ſic dictis. 184 PDF OFFICIO HOMINIS 17 ( linquere, vt aliis, non hoſtibus, vſum prae- an fulha bere poſſit, quam eandem corrumpere? Sic iMud, & non fas, nutrimentum perdere, vbi nos ſatu- mum ie rati ſumus; neque fontem obturare aut occul- utisquoave tare, vbi nos affatim bibimus; neque ſignna? mine, Vie nauigationis itinerisque abolere, poſtquam iis muimenet vſi ſumus. Huc pertinent modicae ſtipes lo- bium, au cupletum in egenos collatze; item illa hu- umnpollt, manitas, quae iuſta de cauſa peregrinantibus gatu len, exhibetur, praeſertim vbi aliqua ipſos calami- te, & cum tas oppreſſerit, & eius generis ali. m (3) §. V. Sublimior gradus humanitatis eſt, ex K.VI v ciis proprie ſingulari beneuolentia gratis quid in alteram cepit, euſie conferre, impenſa aut opera laborioſa con- (enclt, i ſtans, quo ipſius neceſſitatibus ſubueniatur, eumcbcan aut eidem inſignis quaepiam vtilitas concilie- haniz repo tur. Quae zar egoynv vocantur benefitiaz Faizmeh, aptiſſima materia inſignem laudem parandi, ſi magnitudo animi & prudentia eadem rie — temperauerit. und Eorum diſpenſationem ac modum fere con) xyIud ditio dantis atque accipientis moderatur. In unloet quibus id cumprimis obſeruandum, 1I. ne obſit mroullmnr benignitas & iis ipſis, quibus benigne videtur feri, ſuatlemdein (1) & ceteris: 2. deinde ne maior benignitas it⸗ anhe e „ 7 Auamn eeantuyz — — dereihiendi⸗ 8S.vV. (1) Intempeſtiua enim v. c. liberalitas fue- 4 in iu tit, mendico robuſto, aliisque id genus hominibus lum vien largiri, quos coniicere omnino liceat abuſuros da- 10) bar to munere ad alendam luxuriam, ad patrandum ſce⸗ )acnie lus nequitiamue &c. leliue, . lun ent „ Is ET CIVIS LIB. 1. CA P. VII. 185S5 Vum hur quam facultas: 3. tum vr pro dignitate cuique umpee di rribuatur, & quidem ante omnia bene meritis, binn tum vt quisque noſtrae opis indigeat, obſer- Are auteel- uatis quoque coniunctionis gradibus inter ho- zneglen mines. Videndum quoque, quid cuique polgunmn maxime neceſſe ſit, (2) & quid quisque no- lcae “ biſcum, aut ſine nobis, poſſit conſequi, aut tem ae non poſſit. 4. Modus quoque dandi multum tegtiumts gratiae beneficiis addit, ſi hilari fronte, prom- ilecl te, & cum conteſtatione beneuolentiae de- u. mus (3). niensud S. VI. Viciſſim in eo, qui beneſicium ac- De gratitu- dnden cepit, exiſtere debet gratus animus; quo is dine. borioſ An oſtendit, iſtud ſibi acceptum fuiſſe, dantique ſbnenim eam ob cauſam fauet, & occaſionem quaerit „paria reponendi, aut amplius, quantum eius elusciNel. nr kſi heri poteſt. Nam id non neceſſarium eſt, vt Bmum M prae- 1 ealen (2) Quandoquidem in hiſce omnibus Auctor ipſis verbis vtitur CICERONIS de offe. Lib. J. Cap. XIV- Ndumſderr XVIII. explicari eius mens melius non poterit, Oderuut. quam ſi exempfum, ab Oratere ac Philoſopho Ro- nα mano adlatum, heic referam. Non sidem, inquit, . NMel . . . dun,1 4 ſunt ſemper neceſſitudinum gradus, qui & temporum. erilenn Nuntque, pergit, officia, quae aliis magis, quam aliis loigni debeantur; vt vicinum citius adinueris in frugibus ,. percipiendis, quam aut fratrem, aut familiarem; at ſi li in iudicio ſit, propinquum potins & amicum, .lbenint J uam vicinum defenderis. had⸗ (3) Par quoque, ſi fieri queat, fuerit, inopum ahlune praeuenire neceſſitates, iis clam ferre opem, ac tem- cen peſtiue; quicquid inſultationem oſtentationemue xe- o olct, cuitarc, Sc. Neceſſitas refetendae gratias. E. „ 4 I986 DEOFFICIO HOMINIS —. — praeciſe tantum reddamus, quanti id fuit, quod datum eſt; ſed ſaepe ſtudium & conatus obligationem explent. Modo tamen nihil ſit, quod ei, qui bene- ficium ſe dedille praetendit, recte opponi poſ- ſit. Nam qui me ex aquis extraxit, ei nihil debeo, ſi me in eas prius coniecerat. S. VII. Ceterum quo magis ad deuinciendos hominum animos apta ſunt beneficis; eo acrius ad gratiam referendam incumbere debet, qui iſta accepit. Saltem ne eum, qui fiducia no- ſtri prior nobis benefecit, ob eam rem deterio- re eſle conditione patiamur; neue beneficium accipiamus, niſi animo nitendi, ne dantem merito dati poeniteat. Nam ſi certam op eau- ſam peculiariter alicui nelimus obligeri, lice- bat oblatum beneficium dextre recuſare. Et ſane ſi absque neceſſitate gratiae referendae ſoret, contra rationem fecerit, (1) ſi quis ſua temere iactauerit, & quod periturum pro- S ſpicit; 4 § VII. (1) Ex quo quidem ſatis apparet prout plerorumque mortalium eſt indoles, neceſſum fere eſſe, vt ad conferenda in alios benefſicia ſpes referen= dae gratiae cos peculiariter commoueat. Ar ſi es in ſe ſpedetur mero beneuolestiae arque officii im- Pulſu exerceri vera beneficentis deber; eique quauis retribetionis exipectatione multum decedit pretii. Auctor noſter verborenus heic exſcribendo HOS- BESIVM Ae ciue III, 8, non adteatit, eum ex diuer- ſis plane principiis ratiocinati; quemadmodum ex ĩis adparet, quae ipſe §. ſequenti traditt. X S E I ſpicit, benel Mocdo ommnis centia & Kdue ia: heque e tuitne opis, imitium. VII petlenullſir Odiolamac de (uamitighe, ei & degene iee iudicio ſuult; ne Drüiademuld Qurtm humam ln ſorotar een, ſel vbi K., occaltone dionon ſole fei Perit, ſi m.! iamn en umres hone etelein l Deri hemcitcum tendunt — EyIII. eaungtatin s Er clIVIS LIB. I. cAP. v. 187 nti id in, ſpicit, beneficium, prior conteerit. Quo mEconm modo omnis tolleretur inter homines benefi- centia & fiducia, vnaque omnis beneuolen- i, qibee tia: neque efſet inter eos quicquam gra- eOpponißt tuitae opis, nec vllum gratiae conciliandas initium. . =— E 1it, einl dtu. b. VIII. Quanquam antem in animo ingrato Quam foe- geninciend per ſe nulla ſit iniuria; foedius tamen & magis da ac odioſa eoaein odioſum ac deteſtabile habetur nomen ingrati, eebet, ſi quam iniuſti. Qenſetut enim animi valde ab- foucièe iecti & degeneris, ſeipfum indignum decla- emdet rare eo iudicio, quod alter de ipfius probitate benefie tulit; ac ne beneficiis quidem, quae etiam ne dinen bruta demulcent, moueri poſſe ad concipDien:· unce dum humanitatis ſenſum. Plieni,E In foro tamen ciuili ob ſimplicem ingratitudi- lecnak I mem, ſeu vbi quis nudi beneficii obliniſeitur, e ſeee R, occaſione data, id referre negligit, (1) 1 ſt 20i0 non ſolet dari. Pars enim optima bene- eiitunachhl⸗ ſicii perit, ſi actio, vti certae pecuniae, de- ch tur: jam enim creditum eſſe incipiet. Et cum res honeſtiſſimaſit, referre gratiam; de- Arre l ſinet elle ita ſplendide honeſta „ſi ſit neceſla- relme ria. Denique huic vni legi vix omnia fora h enh eſſent ſuffectura, ob difficillimam aeſtimatio. en, i nenm circumſtantiarum, quae beneficium vel un intendunt, vel eleuant. Et eam ipſam ob ete . S —R’ . becelit S cau n eila IYS . . . ſ i. , eumn §. VIII. (1) Nec etiam in ſtatu naturali ſimpli- emadoln cem ingratitudinem armis licet vindicare, — I898 Dk OFFI CIO HOMINIQs cauſam beneſicium dedi, i. e. eius, quod dedi, refuſionem mihi ſtipulatus non ſum, vt & alteri foret occaſio oſtendendi, ſe honeſti amo- re, non ex metu poenae humanae, aut co- actionis, gratiam retuliſſe; vtque ipſe non ſpe lucri, ſed ob humanitatem exercendam, videar erogaſſe, de quo recipiendo mihi ca- ueri noluerim. ””M Enimuero qui non ſolum beneficium non rependit, ſed & benefactori inſuper malum re- ponit; ille ob hocce factum eo grau ore poena eſt afficiendus, quo foediorem animi mali- gnitatem ſibi inelſe oſtendit. P e B. B: . B E. B E. E. Be D 6. Ee EE ChaAPVT IX, YMVM DE OFFICIIS PACISCEN. TIVM IN GENERE. 4 ſponte inita ſit velut tranſitus ad 1 1, ofßeia hypo- fata, Pactum expreſlum aut tacitum videan- thetica erga tur praeſupponere. (a) Igitur hoc loco agen- tranſitus per pacta intermedia: quippe alios. dum erit de natura pactorum, & quid illa in- dG. euntibus obſeruandum ſit. H T III. §. II. Fuiſſe autem neceſſarium, pacta in- Cap. IV. Ne ter homines iniri, ſatis maniſeſtum eſt. Quan- 8 cum omnia officia, praeter am enume- quam 11 01 qum enimot tamhumanam mmener e ſol Guebowinit leliceb. Lenii bonitas elle pollunt, ſtare, citae Etfrequentet ciſeigueunt, nodiserhübe mng. epe Petlonacn no Eebere. A nonpotelt, iſeparhnan uet, guin cueant, l l, gi frr Kadcettas ſunſut, ho elumOd Per padta 4 B offciis abſolutis ad hypothetica fit velut etetnidun EII. 6) onſolum adimpor Andizuton Nis ET CIVIS LIB. I. CAP. II. 189 3, gvolc⸗ quam enim officia humanitatis late ſeſe per vi- ceſſitas in- ſam, tam humanam diffundant; haut quidquam ta- eundorum honelim men ex eo ſolo fonte deduci omnia poſſunt; huiusmodi zme, A Auae hominibus a ſe inuicem vtiliter percipe- Pactorum. ge igen re licebat. Nam neque quibusuis ea eſt in- cerenln genii bonitas, vt omnia, quibus aliis prod- .nco mii/ ele poſſunt, ex ſola humanitate velint prae- ſa.are, citra exploratam ſpem paria recipiendi. 4 neſcnm Pt frequenter illa, quae ab aliis in nos profi- ciſci queunt, eiusmodi ſunt, vt gratis eadem 1per ndN . „ 2 . R nobis exhiberi, ſalua fronte poſtulare nequea- animim mus. Saepe quoque noſtram fortunam, aut perſonam non decet, alteri tale beneficium debere. Adeoque vt plurimum alter dare Seeh non poteſt, ſaepe nos accipere nolumus, niſi iſte paria a nobis recipiat. Nonraro denique . latet, qua ratione commodis noſtris inſeruire „CI ueant. Igitur vt mutua inter homines offi- 61 cia, qui fructus eſt ſocialitatis, eo crebrius, ER. & ad certas velut regulas exerceantur; neceſ- ſfunm ſuit, homines ipſos inter ſe conuenire ſu- per eiusmodi rebus inuicem praeſtandis, quae gi⸗ ex ſola humanitatis lege certo ſibi polliceri l: e ab aliis non poterant; adeoque in anteceſſum MMV de eus determinandum fuit, quid alteri quis (1) prae- eim W ſtiare, EtochE — — r gutiir S. II. (1) Neceſſum fuit, iniri pacta & promiſa non ſelum I. ad producendus nouas obligationes, uud aut ad imponendam alicui obligationem certas res fa- tim, Cr ciendi aut omittendi, ad quas nulla alias ratione te- ſumel⸗ e neba- 7 190 DE OEFICIO HOMINIS ol — N—— nne ſtare, quidque ab eodem iterum exſpectare, Ciuiarenin ſuoque iure exigere deberet. Id ipſum autem peilet, quel fit per promiſa & pacta. elilienn Operi Fides data §6. III. (Srca iſthaec generale officium, ex i Momil ſe religioſe ſer- lege naturali debitum, eſt, vt quilibet fidem goliquam iee vanda eſt. datam ſeruet, ſeu promiſſa & pacta expleat. umhominum Citra Kerdecepu Obe calſnepi nebatur, ceu natura ſua plane liberas ac indifferentes? epoexpadho verum etiam 2. ad perfectas reddendas obligationes, Kllene, “õ 7 quae antea non niſt erant imperfectae. E. g. cum In Eetonii quis in eiusmodi etiam circumſtantiis verfatur, qaui- ce 1 bus ex legibus humanitartis aut caritatis vendere aliis, elkinata m mutuare, aut donare de ſuo debetet, ita yr negare liomodoreb ipſis minus tectum ſit: hi nihilominus queri de inis- leſe mihiod via hactenus non poſſunt, donec ad pracſtandam ipfis, briolbett qua indigent, opem, alter ſeſe peculiariter obſtrin- irun ce Xerit. Verum ſtatim atque data fides eſt, aeque va- n ctedie lida fit obligario, ac ſunt illae, quarum adimpletio- ſ.. 01 nem pleniſſimo iure ac per vim etiam licet exigere. lo hun zit⸗ 3. Inſeruiunt quoque hae conuentiones tollendis, ilinumci quae incumbebant, obligationibus; vt ſi creditor exx miſ erle preſſe aut tacite, liberare ſe debitorem, teſtetur. Yerlecko Quorſum etiam referri poſſunt transactiones „ aut e petantut compoſitiones, ad terminaudas quae inter aliquos interceſſere conttoucrſias pertinentes, quibus ſiggu-. lae pattes aliquid de iure ſuo, quod fibi competere exiſtimant, remirtunt. 4. Denique hanc quoque KlIl. 1 virtutem conuentiones habent, vt interruptas, aut muentindei etiam penitus exſtinctas obligationes valori ac vigori Ateriius gun ſuo reſtirnant. Quod in tractatibus pacis conſpici-= 3kinun tur, quibus componitur bellum; irem in illis trans- ſurum: VN actionibus, quibus vxorem adulterii, aut alterius illkicceptin cuiuspiam perfidiae, iunſtam diuertio caufam prae- ni neghi, bentis, accuſatam conuictamque maritus dignatur l nonni recipere. . Mimi efhei 1 7 – INISs ET CIVIS LIB. I. CAF. Xx. 191 m eihen Citra hoc enim ſi eſſet, plurima pars vtilitatis ipfumue periret quae humano generi, communicatis inuicem operis ac rebus, enaſci apta eſt. Et ecumét ni promiſia ſeruandi neceſſitas foret, haut 1 gilet i quidquam liceret rationes ſuas firmiter alio- diege rum hominum ſubſidiis ſuperſtruere. Quin u & ex decepta fide iuſtiſſimae querelarum belli- — qſʒue cauſae pullulare ſunt idoneze. Nam vbi xindfe ego ex pacto aliquid praeſtiterim, altero fidem robigtn fallente, mea mihi res aut opera fruſtra periit. 1e. Lya Sin vero nihil adhuc praeſtiti, rationes tamen = ſellun, Se deſtinata mea turbari, moleſtum eſt; cum „ “ alio modo rebus meis potuiſſem conſulere, niſi egriice⸗ iſte ſe mihi obtuliſſet. Et indignum eſt ludi- elnlni brio haberi, quia alterum cordatum ac bonum huier en virum credidi (1). . “ tieſ e SF. IV. Obſeruandum autem, ea, quae ex Differentia uun An „ſolo bumanitatis oficio debentur, in hoc po. iater illa, in Hcet ee⸗ iſſi n dige bii — quac ex ſo- us aleah tiſſimum differre ab iis, quae ex pacto aut pro- hum anz nl . 92 . 111 2. Nherlin⸗⸗ miſſo perfecto debentur, quod iſta quidem re- aie,& quae men, e Cte petantur, & honeſte praeſtentur, ſed vbi ex pacto aut nuchiug, 1 . alter tromiſſo de- ue pe an bentur, Abunh — — ℳ— 6 . . lſiame §S. III. (1) In omni pacto voluntario (ad quod ane ae i conuentiones & promiſſa tedeunt) pars altera concedit inennheh alteri ius quoddam, & quidem ius perfeltum, aut in nloi,e ie⸗ uctienum ſuarum quampiam, aut in aliquam rerum gehene ſuarum: vnde & ob id ſolum pars altera, quae ius emn i lun⸗ illud acceprauit, ſe jnuira „& citra damnum, eo ſpo- eti, A ln liari nequit, Ita vero obligatio ad fidem ſeruandam tio aallan E rc ipſa non niſi aaturale conſectarium eſt ſummi illius uim "“N Primi Fcii abſeluti, quo de Cap. VI. actum eſt. . 192 pD OrFICIO HOMINIS alter ea vltro praeſtare neglexerit, de inhuma- nitate duntaxat, feritate aut duritia eiusdem queri poſſum; non tamen per violentiam pro- priam, aut ſuperioris, eundem ad praeſtan- dum cogere. Id quod tamen licet, vbi vltro non praeſtantur, quae ex promiſſo perfecto, aut pacto debentur. Inde etiam ad illa ius im- perfectum, ad haec ius perſectum habere; ſicut && ad illa imperfecte, ad haec perfedte obligari timus, vtique obligari volumus; vt tamen al⸗ teri ius ad exigendum non demus, ſeu vt no- limus ad promiſſum noſtrum implendum vio- lenter compelli. V. g. Si ita concipiam pro- Illa eſt, quando ipſi quidem, qui promit- dicimur. .“ Diuiſio 6. V. (4) Fidem damus vel per actum ſoli- Raßoren tarium, ſeu uoròXεο, vel per altum reci- ee) Vid. procum, ſeu lXννπον.. Quandoque enim vnus J. N. & G. ſe duntaxat ad quid praeſtandum obKringit; Lib. III. quandoque autem duo pluresue mutuo ſe ad Cap. VvV. quid praeſtandum obligant. Prior actus vocatur promiſſum gratuitum, poſterior pa- Ctum. “ Quid ſit §. VI. Promiſſio, quatenus pacto oppo- tromiſio nitur, poteſt diuidi in imperfeltam & per- mperfecta. ſectam. “ miſſum, ego ſerio deſtinaui hoc vel illud tili pra- ſtare, & peto, vt mihi credas. Sic enim vi- deor obligatus magis ex lege veratitatis, quam iuſtitiae; maloque videri propriae conſtantiae & grauitatis impulſu ferri ad faciendum offi- cium, — Ir e ne (cium, Jam Oat pollicit⸗ gratoolrum, honoris, led inerceſtionen lpondent: g iune aliguo a⸗ ſne humanit tari; Kolbet gis abeddenn VII. Pe 60 non ſolom Promiſamn v Jent (1. FVII. igent ad ali antez non gel illeiute o ſur vheronen (lilsnispro Onere ſit con uate ſupet Auam quin , re Pener .IX. d. Puta vocez )aiqun — „ r cIVIS LIB. I. CAP. I. 19 — en Sam, Auec Propter ius alterius. Huc ſpe- lemmd ant poll! icitationes virorum potentum aut nA rein gratio ſorum , duibus alicui non per verba et, dn honoris , ſed ſerio ſuam commendationem, pelech interceſſionem, promotionem, aut ſuffragium ilo perdnn ſpondent: quae tamen hautquaquam velut dki iure aliquo abs ſe volunt exigi, ſed in ſolidum ubenzli ſuae humanitati ac veracitati cupiunt impu- ufik i tari; vt oflicii ſui gratia ee maior ſfit, quo lon- gius ab eodem coactio abfuet. pet A4 § VII. Perfeita autem promiſſio eſt, quan-Quid ſit er HG do non ſolum ipſe vtique obligari yvolo, ſedéromiſio gueenimm Se ſimul ius in alteram confero vt remb'erfecta. W mn Cbtigt Promiſſam velut debitam plene a me poſcere emmmt⸗ queat (,). Punr . §. VIII. Porro vt pacta & promiſſa nos ob-In pactis & olein Higent ad aliquid dandum aut faciendum, quod promiſſis antea non debebamus, automittendum, quod abſolute antea iure poteramus facere, maxime requi- neceſſarius ſlton &“ ritur vltroneus noſter conſenſus. (a) Nam cum Aeankn. cuiusuis promiſſi & pacti impletio cum aliquo wit. h, Aiptune onere ſit coniuncta; nulla propior ratio eſt, J. N. & G. 3, Nunent quare ſuper eo conqueri recte nequeamus, Lib. III. ,eu“ quam quia vItro in id conſenſimus, quod eui Cap. VI. mlencnmn tare penes nos erat. =ð cnefune 8. IX. Lonſenſin etſi regulariter per ſgna, Quomode elllulfiA puta voces, litteras, nutusque exprimi ſoleat: iſte conſen- Sc enin 3 () aliquando tamen contingit, vt ille citra tar. De ud N iſthaec actistaci- liae c — tis. . linlos . VII. (I) Non niſi illa proprie huc pertinet., (a) Vid. J. N. & G. Lib. III. Cap. VI. 5. 16. 194 PDFE OFFICIO HOMINIs iſthaec ſigna, ex ipſa (1) negotii natura, (2) aliisque circumſtantiis liquido colligatur. Sicuti interdum ſilentium, cum certis circum- ſtantiis conſideratum, loco ſigni (3) conſen- ſum —.— S.IX. (1) E. g. ſi creditor debitori acceptum ab eo in ſecuritatem crediti chirographum reddat: hoc enim ipfo is paciſcirur, ſe nihil ab eo repetiturum, niſi alias exprefſa declararione, aur liquida quadam circumſtantia adpareat, ipſi in animo non eſie debi- torem liberare, ſed tantum ipfius arbitrio atque fidei modum aut temꝑeus ſolutionis permittere, aut com- penſationem inſtituere &c. Sic quoque ex ipſa ne- otii natura, is qui in diuerſorio menſae vna cum aliis adſedit, ad ſoluendum vſitatum conuiuii pretium conſenſiſſe intelligitur, etſi nullum ad hoſpirem ver- bum circa hoc locutus ſit. Similesque caſus innu- meri occutrunt, quibus, quod quis certas res fecit aut omiſit, quae per ſe directe ad declarandam paci=- ſcendi voluntatem non faciunt, cenſetur nihilominus & cenſeri poteſt cum ratione paciſci voluiſſe, ſiue id in animo habuerit, ſiue minus: quoniam ſcire pote- rat & debebar, quod pro more recepto, aut ob cir- cumſtantias varias, actio vel omiſſio cum reali pacto i coniuncta ſit. . . (Q2) Talia ſunt certa ſigna ex hominum inſtituto orta, quae pro ratione temporum ac locorum variant. Sic e. g. ruſticus a Praefecto militari nummum argen- teum accipiens, eoque propinante, in ſalutem Re- gis bibens, militiae nomen dediſſe cenſetur. (3) Hoc valet, cum is, cuius res agitur, praeſens-⸗ aut alias ſufficienter de negotio informatus eſt, cui ſe opponere debuiſſet, ſi quidem videri noluiſſet con- ſentite. E. g. ſi quis ſe pro altero adſtante, tertis cuipiam huius creditori fideiuſſorem fore declaret, de- I biror ſum eliptinen wulin; quand Perelnemoci Wmekcio homir Edqundoiid citeumltantits ihal gaclhlie Eriplanegori, ilſimumell, ntioner&un lenche (4) X. Vtan ollt renitid ens negotiumm E abo ſe Pra cOnſenſutn ſu Were poſſit, Vnde ſegni anuntin, III EEr CIVISTISB. I. CAF. xx. 195 gorü mim ſum exprimentis valet. Vnde & dantur pacta S do lien Zacitaß quando nempe conſenſus noſter, non H cents damm per eiusmodi ſigna, quae regulariter in com- i)on mercio hominum recepta ſunt, exprimitur, ſed quando idem ex negotii natura, aliisque —.— circumſtantiis liquido colligitur. Sic & prin- iaccefumte cLipali pacto ſaepe adhaeret pactum tacitum, quod n Ndn: k ex ipſa negotii natura profluit. Sicut & vſita- vonpeimg tiſſimum eſt, vt in pactis acitae quaedam ex- lunteiet ceptiones & conditiones neceſſlariae ſint ſubintel- baek ligendae (4). — . . . tete, 5 §. X. Vt autem aliquis liquido conſentire Ve aliquis e r iur poſſit, requiritur vſis rationis hactenus, vt prae- vcre conſen em ſens negotium intelligat:, an ſibi conueniat l onuini n Ze abs ie praeſtari queat, eoque perpenſo, r. wſus ras “ conſenſum ſuum ſufficientibus ſignis expri tionis liber. Leclumm Vnde ſequitur, promiſſa & pacta infantum, De promiſ- — 1 uunin vt & amentium, ac furioſorun (niſi vbi di- ſis infan- jroluile, in .* N⸗ꝛ luci- um, amen- oniam Ceni — mir bitor eo ipſo, quod ſilet, illum ſideiuſſorem ſuum oc conſtituiſſe cenſerur. Locator rei alicuius, qui poſt uum iülin lapſum conductionis terminum, conductorem in re n ui Iocata continuare patitur, renouaſſe locationem cenz nt⸗ ſetur. Aliud ecxemplum vide Numeror. XXX; nu 1 4. F. . 2 , in un 4) E. g. Qui ex praedio vendito aliquam ſibi par- ecnſen * ticulam reſeruat, co ipſo viam, quae eo ducit, tacite Nü Kibi reſeruat. Et ſane ſubtilitati vanae tribuendum nnn eſt, quod apud veteres Romanos vſus aliquis contra- einoli i rius obtinuit, de quo loquitur NOODTIVS ebſeru. dtn II. 27. ac ſi tempore Ciceronu ac Labeonis vim legis baede obtinuerit. 8 1 196 Dr OFFICIO HOMINIS tium ac ehriorum. * TCI lucidis interuallis furor diſtinguitur) null⸗ elſe. Id quod & de promiſſis ebriorum eſt pronun- tiandum, ſi ebrietas iam eo vsque proceſſe- rit, (1) vt ratio ſit plane obruta & ſopita. gna quaedam edat conſenſum alias exprimen- tia, eo tempore, quando mens velut medica- mine quodam loco mota fuerat. Sed & im- pudens foret, tale promiſſum, praeſertim cum magno onere coniunctum, exigere velle. Quin ſi quis ebrietatem eam captauit, & ob- ſeruata alterius facilitate promiſſum aſtute eli- cuit, ne abs doli quidem fraudisque crimine immunis erit. Aſt qui, diſcuſſa crapula, per ebrietatem acta rata habuerit, vtique obliga- bitur, non tam ex eo, quod ebrius, quem quod ſobrius egit. De promis- §. XI. Ceterum quousque in pueris duret ſis puero. zum ac in- niorum. 1 §. X. (1) Sed prorſus neceſſarium haud eſt, vt ebrie- imbecillitas rationis, contrahendam obligatio- nem impedienz, lege naturali adeo accurate defi- tas ad hunc gradum peruenerit. Sufficit enim, quod nimius vini vſus ſatis magnam vim habeat ad perſua- dendum alicui, vi pactum ineat, in quod ſobrius non conſenſiſſet. Quod quidem neceſſario fluit ex plena libertate, qua pollemus, pactum aliquod in- eundi, aut non ineundi. Vid. ad J. N. & G. Lib. III. Cap. EI. S, S. not. 2. Ed, nouge. deſinii nequi tarcius iudicin Cuiusuis quott Ethin Peris um heic tem Nam pro vero & deliberato conſenſu haberi nequit, ſi quis vel maxime momentaneo & inconſulto impetu in aliquid inclinet, aut ſi. Conkirnetint, receptum, V tatem adlube henäioblige leinnentae Cuumner zetas, Uetiunt, intell Urtonico mpen clig, ſpen De n amicitias: faere nelcin illiuszetatis pendis ben inbecilliate norunt, . XII. C. Oirca uemh 1. Vhi in noneſt ipo niſununn eit ij. B ſalne, ſec te, bpromiſl. — KXII. er . orünatun II EFI CIVIS LIB. I. c AP. I. 197 uitut) uu definiri nequit, cum in aliis citius, in aliis tardius iudicium matureſcat; ſed illud eſt ex Gekm cuiusuis quotidianis actionibus iudicandum. gue gtoel⸗ Etſi in pleris que ciuitatibus leges ciuiles cer- a & lnn tum heic temporis terminum in vniuerſum genln eid conſtituerint. Sicuti & alicubi ſalutariter eſt oneumdt receptum, vt aliorum prudentiorum auctori- Alnet,ul tatem adhibere neceſſum haberent in contra- iserpticen hendis obligationibus, quousque inconſultus elut nela ille iuuentae impetus deſerbuiſſet. Quippe ged n cum ea aetas, etiam quando negotium, quod eletine geritur, intelligit, vehementi fere ac parum igete d. prouido impetu feratur, ac in promiſſa ſit fa- t, 6 cilis, ſpei plena, liberalitatis famam captans, umainer in amicitias ambitioſe colendas prona, ac dif- iequegini fidere neſcia. Vnde & dolo vix caret, qui lctanl, iſtius aetatis facilitati imminet, & iuniorum diſ- tigneoli⸗ pendiis locupletari vult, quae iſti Per iudiciĩ brius, (O imbecillitatem pracuidere aut aeſtimare non norunt. “ §. XII. Conſenſum quoque impedit error. 2. Ad/ve- . Ce in Gor Circa quem hae regulae ſunt obſeruandae: rum con- amnobln⸗ n. inte ann e 1. Ale lt 1. Vei in promiſſione aliquid tanquam condi- Britur zo H tionem ſuppoſuerim, (1) citra cuius intuitum pro- iitia idonea. miſſurus non fueram, naturaliter promiſſionis nulla Effectus Punichne⸗ erit vis. Nam promiſſor conſenſit non ab- erroris in friio ſ, ſolute, ſed ſub conditione; qua non apparen- promiſſis ee te,; promiſſio quoque nullaeſt. ac pactis. aun tiee, §. XII. (1) Suppoſita conditio aliquando ex ipͦls * 5,56)“ negotii natura fluit; vt ſi quis cum femina;, virgi. W uem JM –—— „ 717298 PDE OFFICIO HOMINIS —— 2. Jiex errore (2) ad paciſiendum aut con- unl W trahendum fuerim impulſus, eumque, re integra, 3 ai in &ν quando nihil adhuc ſuit praeſtitum, depreben- iecce ia deroz aequum ſane fuerit, vr facultas poeni- nein de 4 . 36 tends e netaius ln AWintegra, G — . uunci iann 4 nem ſe ferente, contraxerit ſponſalia; aut pater cer- ox hant; gli tum quantum in dotem filiae promiſerit: ſtatim 7t, niſ guar enim ac deflorata fſemina deprehenditur, nulla fiune Eul ſponſalia; nec validior etiam eſt dotis promiſſio, ſi Mollgere. nuptiae ſecutae non ſint: quamuis de hoc caſu nihil 3. Vlieme ante vela ſponſo, vela patre dictum fuerit. Verum nleuiur, interdum etiam conditioni cum negotii natura nullus in, (3) duun per ſe nexus intercedir: & tunc, licet hac vel illa ra- tione id ſigni ficandum ſit, quod ſupponitur, non ta- men ſemper diſerte iſtud fieri neceſſum eſt. Ita ſi . — — g. alteri dixerim: duo mihi ſunt puius libri exem- Hut, ia negi plaria, vnum tibi dabo; ſufficit hoc, vt ad exhiben- Im quid, ue dum non tenear, ſi deprehenderim poſtea, me erra- Imeum amiſllle, uiſſe, nec niſi vnum in bibliotheca mea exemplar of- iltns non (eti fenderim libri, quem promiſeram, Juo mihi ſup- In, popteren Petere exemplaria exiſtimans. Cum enim heic de lum, ghamdis Promiſſis mere gratuitis agatur, a promiſſore nihil Nentum pretinmn aliud poteſt exigi, niſi vt bona fide in errofe verſarus Et conttabend ſit: neque enim is ante promiſſionem factum, quod (oalibelantiam ſuppoſuit, ſumma cum diligentia ad examen reuo- guumhunenon care tencbatur; ita vt, ſi alter, cui promiſſum erat,. etem. Vide, hoc ceu indubium exſpectauerit, habeat, quod ſibi Vl 6.,. zot, imputet. MM Kinddi Aucon (2) Dummodo error circa aliquid pacto eſſentiale us: Joriam verſetur, id eſt, neceſſario coniunctus ſit cum prac- ketur, ſemper ſentis negotii natura, aur alterius contrahentium in- nilida elt, can tentione, tempore contractus ſignificata, ac pro cauſa, wibendumin citra quam contratus non fuillet initus, verin’que Nenigeelten egnita: alioquin enim error Yt in contratum non in- () Haren . Kui, Wephoni in N15 nlun alt r le, ſe iſtii, bit, Gesfeaeg. . . .W Eyiß nitentia dettimentum patiatur, aut id penſare VaAlktu nin — 1; aut Patelet Vilerit: kun ET CIVIS LIB. 1. CAF. IxI. 199 tendi mihi eoncedatur: praeſertim vbi prae me tulero, dum ad paciſcendum accedo, quae me cauſa impellat, nec alter ex mea poe- ego paratus ſim. Verum vbi res non amplius eſi integra, & vbi error tunc demum patuerit, quando iam pactum eſt impletum ex toto, aut ex parte; qui errauit, a pacto reſillre non pote- rit, niſi quantum alter ex humanitate velit tur, nll iun is Propiſto,l e hoc cill l fuerit Venm iinatnun ethac ſelilit indulgere. SM 3. Vli error contigerit circa ipſam rem, de qua conuenitur, pactum vitiatur, non tam ob erro- vonitut, hon. im elt. lult ius IMri eus , Fnderth voſten , etlt rem, (3) quam quia legibus pacti non fuit ſatis- 4 factum. AHüuit, ita neque hunc irritum reddit, ſiue ſit praeſti- rum quid, ſiue minus. E. g. ſi perfuaſus, me equum i erennplid uo mihi i euimn heie: 34 tormillote mO netrote ſelli 4 exalnen lel⸗ Dromilinen ber, ali lppeli⸗ utrtheniin 1tn,ac oi nitus, limſi 01 ckunto, meum amiſiſſe, alium emerim, quem citra iſtud em- turus non fueram, ac deinde equum meum inuene- rim, propterea venditorem ad recipiendum equum ſuum, quamuis nec traditus ipſe, nec ſolutum con- uentum pretium fuerit, adigere non goſſum, niſi in- ter contrahendum diſerte ſtipulatus ſim, nec ſolum confabulantium more prae me tulerim „ me cquum hune non emere, niſi àmiſſum meum ſuppo- nerem. Vide, quae dixi ad J. N. & G. Lib. III. Cap. VI. S. 7. not, 2. Vnde nullo nititur fundamento di- ſtinctio Auctoris, prout res adhuc integra ſut, aut mi- nus: quoniam conuentio, ſi eſſentiale quid deſide- ltentſia retur, ſemper nulla efficitur; vti e contrario ſemper us Nteun valida eſt, cum error, qui ad paciſcendum auf con- trahendum impulit, nihil quod pacte aut contractui eſſentiale eſt concernit. (3) Hatcratio vt patet ex priori ſequitur, adeo⸗ que opponi inuicem non debuiſſent. . 1 4 2009 Dr OFFICIO HOMINIS 1 ( fäactum. Nam in pactis ipſa res, de qua con- uenitur, eiusque qualitates debent eſſe cogni- tae: citra quam cognitionem liquidus con- fenſus intelligi nequir. Vnde defectu depre- henſo, qui laedendus fuerat, (4) vel a con- tractu reſilire poteſt, vel allerum ad defectum ſupplen- 3 PPle (4) Pactum eſt nullum, ſi errore deceptus id, cir? ca quod erratum eſt, praecipue ante oculos habuerit. Verum ſi illud ipſum non praecipue ante oculos habu- erit, tamerſi alias maluiſſet, rem talem eſſe, qualem elſe perſuaſus fuit; ſubſiſtit tamen conuentio, ſal- temque is ius haber repararionem defectus, quem non attenderat, exigendi. Vide, quae dixi ad J. N. & G. Eib. III. Cap. VI G. 7. not, 4. 5. H. g. ſi quis, 7 emtis aedibus, intelligat, aliquem in iis dem ius vus- frucdtus habere, aut habitaztionis in aliquibus concla- uibus, hoc ad difſoluendum penitus contractum ſuſti- cit; quia quicunque adquirere proprietatem aedium vult, regularitet omnibus earundem conclauibus ac commodis frui intendit. At deprehenfa aliqua, prae- ſertim non adeo moleſta ſeruitus, ſaepe contractum validum relinquere poteſt, ac ius tantum rtribuere, pretii imminutionem perendi, ſi nihil dictum ſit, ex quo potuerit intelligi, emtorem aedes ab omni ſer- uitute immunes ſuppoſuiſſe. Quamuis enim vicinus c. g. facultatem cundi per partem praedii mei habeat, non tamen propterea minus huius partis & mihi vſus patet. Vnde facile praeſumere licet, me, etſi de hac ſeruitute conſtitiſſet, non tamen ab emendis acdi- bus deſtiturum, ſed hoc intuitu aliquid tanrtum de pretio cum venditore pacto detracturum fuiſſe. Cete- xum in omnibus illis caſibus, qui ad tertiam hanc re- gulam referuntur, ſupponitur, a neutro contrahen- tlum ſupplendum dumid, qu culpa intetu . XIII. () ftaudul — tium malamt teruttiusmal de koc etit (ue Contrahe tum, b rior lianem aut Pr cOpnoſcere; litus leti genwinis 8 Indodo egt Hionem U⸗ hon niſt al Pterez alten ber ellm re tm Geſten lſcleta, Juarum P. edinergi 1ur de peld Iet, inzen⸗ Ptetilnece eutiamm tkahentin Mentz in e0 peius tat, ment Juain in . All line gi . 17 . —— XI1H,5, ET CIVIS LIB. IJ. CAP. II. 20 1 dequn ſupplendum adigere, vel etiam ad praeſtan- ntele dum id, quod intereſt, vbi ipſius dolus aut igaidis an. culpa interuenit. . efeee- 86. XIII. Quod ſi quis dalo & malitioſa Effectus 4) lr (1) fraudulentia alterius inductus fuit ad bro- Col⸗ din. JM naddetanmn NS „mit . er. 14 S. tium malam fidem eſſe adhibitam: quod ſi enim al- — terutrius mala fides interuenerit, ex egulis ſequentis Geeſtusii 8. de hoc erit iudicandum. Iam vero aliquando vter- erlos kieu . que contrahens bona fide errat, aliquando alter tan- edelletitth tum. Prior caſus contingit circa fes, quarum qua- emehe,glla litatem aut pretium neuter contrahentium ſatis valet . ten cognoſcere; vt ſi quis lapillorum prerioſorum impe- i S titus alteri acque imperito ſpurias margaritas pro Senuinis, & vice verſa; aut ſi indoctus acque 1 1ch indoco egregium aliquod Manuſcriptum aut ra- . riis rionem librum vendiderit. Sed fieri poteſt, ve ideni 4 tnoa niſi alter contrahentium decipiatur, nec Ppro- ae e pterea alterius dolus intercedat. Idque locum ha- lonne le bet, cum res, de qua contrahitur, indefinite tan- nettend tum deſignatur, vt ſi quaeratur: quanzum huius rei conelun. deſideras? & cum alioqui res ex earum eſt cenſu, aiiglu⸗ quarum pretium extra ordinem variat, plures- wee que diuerſiſſimos recipit gradus: nam ſi e. c. agere- zalce “ tur de pelui ſtannea, quam quis pro argentea habe- hichem e ret, ingens ſane diuerſitas ordinarii metalli vtriusque e⸗ gae pretii neceſlario malam fidem in vno alteroue contra- nuemmn hentium fupponeret. Quod ſi nec mala fides in con- eli nedih trahentium altero, nec ſatis ampla intentionis argu- gti: An 4 menta in eo. qui ſe erraſſe dicit, manifeſte apparent, a, hee 4 eo peius ipſi conſulitur, quoniam ipſius vnice intere- benmnidi rat, mentem ſuam ſatis exprimere. Et haeceſt regula. nid un ꝗquam in dubio ſequi decet. unſie ⸗ §. XIII. (1) Datur fraus poſitiun, cum imme lentin * diate quis , vel mediante alio aliquid facit, quo no i⸗ W “ ad „ — 202 or oOFFICIO HOMINIS mittendum aut paciſcendum, ita eſt haben- dum: . 1. Ii kertius Aolum adbibuerit, non colludente eo, quicum paciſcimur, negotium erit (2) frmum: ab eo tamen, quùn dolum adhibuit, poterimus repetere id, quod intererat, nos non fuiſſe deceptos. 2. LQui dolo ſuo malo cauſam dedit, vt ipfi quiid promitterem , cum eoue paciſcerer, ei ex ſt- hoc altu haut guidquanm obligor. 3. J1¹ Naz, vltro quidem & iguida cum Aeßi. . nat ione ad credendum id, quod non eſt., promittens vel pa- ciſcens inducitur. E. g. Si quis ſpurium adamantem Pro genuino exhibeat; aut ſi, verbo quidem nullo Prolato, rem clarae luci haud exponcndo, aut alia quapiam ratione efficiat, vt merx alius plane coloris aut qualitatis videatur, ac reuera eſt. Sed dartar etiam fraus negatiua, cum reticentur aut diſſimu- lantur eſſentialia quaedam, ſiue quis conſilium ante fallendi ceperit, ſiue tantum errorem alterius in rem ſuam vertat; vt ſi venditor emtorem ſpurias margari- tas pro genuinis habere conſpiciens, iſtam de errore non commonefaciat. (2) Dummodo ratio, quac, intefcedente huius tertü dolo, nos ad Promittendum aut paciſcendum mouit, nullum cum ipſa conuentionis natura neceſſa- rium nexum habeat. Quod üi enim e. g. Perſuaſus ab aliquo, omnes mihi equos periiſſe, alios come- rim, addita expreſfſa clauſula, me non alia id condi- tione facere, quam quod ſupponam id, quod mihi nuntiatum eſt, verum eſſe; eo ipſo momento, quo mendacium detego, contra Rus redditur irritus: ſal- no interea venditoris aduerſus eum, qui me decepe- Kae, lure. IT —— natile animn aun ngori⸗ tater aiſi Mi actimn er ilul denitus erigere (3). 4 Que eyreſe fuu Conliytunnn dum pecicei Cpinio alu Gusconclu — 6) Co ſtinans ie Nidem tradiderit e Autp)rice tor exſpecte ſtitnengun en, Heque bliernt, tenidnen Pendid inin pinione rint hoh Go nullae⸗ hoc eaſt Pollens o Non mgis (miam XIS — el haber. on colukare (:) Fmm t, Otetim 0s hon full: lecit S er, e1 AH⸗ a Aun eie ttnte — wittens eln. m Adamnantenn gticen Dllo cndo, i1 plane chun Eed dd .zut Cilimn. Onlium ande tetius in ten rias Malge cebente El nacleenin nurunnnecl .9. eluis . or Cene⸗ ET CIVIS LIE. I. CAF. Ix. 20 ¾ — ————, natione animi ad paciſeendum acceſſerit, in ipſo tamen negotio, puta, circa obiectum, eiusue qua- litates & aeſtimationem dolus interceſſerit; hacte- nus pactum erit vitioſum, vt in arbitrio decepti ſit, illud penitus diſſoluere, aut laeſionis penſationem exigere G). 4. Quae ad eſſentiam negotiü non faciunt, nec expreſſe fuerunt deſignata, actum de cetero rite conceptum non vitiant; licet forte alter de iis, dum paciſcitur, tacite cogitauit, aut (4) eius opinio aſtu fuit confirmata, quousque contra- Gtus concluſus foret. (3) Quod ſi deceptor ipſe ſe deceperit, vt ſi exi- ſtimans, ſe pro vera gemma falſum adamantem, aut pyxidem chalybeam politam pro argentea vendere, tradiderit ex ertore adamantem multo maioris pretii, aut pyxidem confectam ex argento puriore, ac em- tor exſpectabat; hic fraudulento mercatori neque ad reſtituendum, recepto pretio, adamantem aut pyxi- dem, neque ad ſupplendum, quod iuſto pretio deeſt, obligatur, cum iſte iacturam, quae ſibi praeter in- tentionem accidit, ſatis mereatur, dum alterius diſ- pendio iniuſte cupiebat locupletari. Hr (4) E. g. ſi quis ambiens puellam nuptiis, eam di- uitem eſſe, aut nobilem exiſtimet“, etſi in falſa hac opinione parentes ipſum verſari fiuerint, aut detinue- rint, non ideo minus valida ſunt ſponſalia; dummo- do nulla exſtet clauſula, quae ſupponat, ipſum non niſi hoc caſu ſponſalia contraxiſſe, ſi nobilis puella, aur pollens opibus fuerit. Quippe citra talem claufulam⸗ non magis diuitiae in ſponſa, aut nobilitas ge eris ad d eflentiam ſponſaliorum, quam elegantis formae⸗ . 1 Pertè⸗ 4 204 DE OFFICIO HO MINISs 11 3. Ad con- §. XIV. Metus, qui circa promilſſa & pacta 2udin qu ſenſum ve-interuenit, dupliciter ſumitur: vel pro ſuſpi- ben pon . riiue zlada cione probabili, fore, vt ab altero decipiamur; enten guo⸗ agendi li- idque, vel quia einsmodi vitium in-animo dum imple bertat. ipfius haeret, auè quia malignam ſuam volnn-⸗ 3 i; An metus; tatem ſat perſpicue ſigniſfieauit: vel pro vehe- iltis, ahe deceptionis menti animi terrore, orto ex intentato graui mun hiine Fatrn malo, ni promiſſum aut pactum inire veli- . Haxkenlin tämt mus. Circa priorem ſpeciem metus ita eſt rnemmnihi habendum: XV. 1. Qui confidit illius promiſſis & pactis, cui glledbſe (T) fidei religio in vniuerſum nihili fit, impruden- 11. Dacl⸗ ter quidem facit; ſed eam ſolam ob cauſam pactu[m tn ilciſiun rnon redditur irritum. 2 2. Vli pactum iam ſit initum, ac nulla noua —— emergant indicia intentatae deceptionis; non lice. (à) Co- bit a pacto teſilire ex obtentu vitiorum, quae anne Au'inſtam B = pactum do, ſe 4 Aulllas gatun . — neltatiore pertinent. Idem ſentiendum de caſu, quem refere Mltate ten CICRERO de ofic. Lib. III. Cap. XI. fuppoſito, dennt leti quòd non diſerte Pythius Caxio adſeruerit, prope hor,. W. tulos ſuos adeſſe quotidie piſcatores; & quod Canius onumill conſpectis ibi forte illa die piſcatoribus, vlterius haul mendmli R . . . . . „ . percon atus, ordinatie iſtud ſieri opisatus ſit. itinete g. XKIV. (1) Tales ſuat piratae, latrones, mere. HMetcedenm trices, athei & c. Quantumuis enim male de id ge- attinet, nu; hominibus ſentiamus; eo ipſo tamen, quod ad ſyechans, paciſcendum cum iis ſerio ac libere accedimus, decla-: ud ſbiſſ ramus, quod fidem veique eis habeamus, & hactenus uertt, ne cum ipſis, ceu probis honeſtisque agimus. eoque ex. hiquis: ceptioni, quae alioquin ex ipſorum vita & moribus urendi Peti poterat, renuntiamus, Aenciot “ YVMV ET CIVIS LIB. I. CAF. II. 205 — niliſd packum erant cognita. Nam quae cauſa ali- vel, quem non prohibuit, quo minus paciſceretur, bdechimt eadem quoque prohibere non debet, ne pa- inae tum impleet. DW Nnmle 3. Vl” poſt pactum initum certiſſima emergand eltb rr indicia, alterum id agere, vrt mihi, (2) quando mnentingei MeA n Pri, eloco praeſtitero, illudat; non prius ad n inie c praeſtandum adigi potero, quam contra cam dece- meim nd Prionem mihi cautum ſit. S. XV. Circa alteram ſpeciem metus hae De mein ufi, 4 regulae obſeruandae: grani mali. d I. Pacta, quae ineuntur propter metum a ter- Aſunaa 1:0 incuſum, (1) valida ſunt. Nam in hoc L vtique nd; MWN nD (2) Conſequenter itaque bic ſupponitur, ipſum, qui iuſtam diffideotiae cauſam habet, promiſiſſe in ln, „ pacto, ſe priore loco quid praeſtiturum. Alioqui . nullus datur ſcrupulus, quoniam ſi alter ipſe deber — praeſtationem inchoare, aut ſaltem eodem promiſſa 4 ptaeſtare tempore, hoc ipſum quod recuſat, ſatis li- ll,lente berat alterum a priore praeſtatione. Wy. ſmof, 5§ XV. (1) Vtſi c. g. in manus pirararum aut la- neritlohe 1 ctronum illapſus, pecutlam mutuo acceperim ad redi⸗- 5 ncll⸗⸗ mmDm.endam libertatem &c. aut ſi alicui graſſante bello. ,Veti . aur itinere minus tuto. vt ſecuriratem mihi praeſtet, aatst . mercedem promiſerim, &c. Verum quod ad pactum lumma N attinct, per ſe ad vtilitatem vtriusque paciſcentiDum ma Eil ſpedctans, quod nibilominus, ſi vis abfuiſſet, initam men, a haud fuiſſet, diſpiciendum eſt, merusne alteri inno- cedilnls⸗ Ar tuerit, nec ne. Poſteriori caſu pactum eſt validum, niitid Vt ſi quis 2 teztio quodam coactus metu, rem emerit nus, lech aut vendiderit, quod alioqui non erat faturus. At iu Noin ſ1 venditor aut emtor certo nouerit, alterum pacifcen. . eE 206 pDFE OFFICIO HOMINIS 1T vtique nullum reſidet vitium „quo minus ius ex pacto ſibi aduerſus me adquirere queat; &S metum ab altero intentatum diſcuſſille, pen- ſatione vtique dignum eſt. 2*. Quae? pacta ex metu aut reuerentia (2) imperii legitimi ineuntur, aut ob (3) auctorita- tem eorum, quibus magnoperk deuincti umus, va- lida ſunt. . 3. Pacta, ad quae ab illo ipſo, oui promittit, aut quicum paciſcitur, iniuſta eiusdem vi Juis compellitur, inualida ſunt. Nam iniuria, quam alter, incuſſo metu iniuſto, mihi infert, inca- pacem eum reddit, vt ius ſibi aduerſus me ex illo actu quaerere poſſit. Et cum quis alias teneatur penſare damnum abs ſe datum; per com- tem metu tuiſſe coactum, ſi ſaltem hic exceptioni metus non expreſſe renuntiauerit, libertas ci relin- quenda eſt, velitne pactum, ceſſante cauſa, ratum habere, nec ne, ſaluo tamen alteri iure, damni hinc accepti reparationem exigendi. Vid. dicta ad GRO- TIVM Lik. II. Cap. XI. 8 7. not. . (ꝛ) Vt ſi Princeps publicae vtilitatis cauſa iuſſerir ſubditos emere certas res, vel vendere, aut alium quempiam contractum inire; ſiue etiam. non adhi- bita, qua inſtructus eſt, auctoritate poteſtateue co- actiua, ſimpliciter teſtificatus fuerit, incurſuros in omiſerint. . (3) E. g. Si filius aut filia ex reuerentia erga pa rentes, qui alioqui ſtricto iure haud gaudebant inui- tos cogendi, matrimonium contra voluntatem ſuam inierint. ſuam indignationem, qui hoc vel illud egerint aut conpenlatio gitlt ſinon bebit (4). ſ. XVI. in abtsſoln ſe tconſen Uit, ſed & luiusconler Prolnillam Mil Pene⸗ Aetitemſu⸗ . imhingere, Ralernon Ubluramnitn ellt, cenle itenocata Matio kack⸗ tioni reſpor elerepet, (6) Hieß lbenriine gulpromiſhi lunctib uunwam ein Pll. me, MI. Alſtr hader oatumn ell ele lacile Ann, ur Ss ET CIVIS LIE. I. CAF. I. 207 — o migusins compenſationem Velut tolli obligatio intelli- zret Firur, ſi non ſoluitur id, quod ſtatim reſtitui de- §. XVI. Praeterea oportet ganſn un non Conſenſus Laei in pactis ſolum, ſed & promiſſis, eſſe mutuum, Part fiealec. ) amiun. ſic vt conſentire debeat non ſolum qui promit-a dobli⸗ iee Lit, ſed & cui promittitur. Quando enim gat, niſi al. huius conſenſus abeſt, ſeu quando is oblatum terius aece- zmnin , promiſſum acceptare detrectauerit; res Pro- ptatio, aut ln i qe milſſa penes promiſſorem manet. Nam qui mürnue . n1 nrin guan alteri rem ſuam offert, neque inuito eam vult ρerir. ler, ncr. impingere, neque pro derelicta habere. Ergo ſi alter non 2CCeptet;, juri Ppromittentis in rem . — llus me er ſgiis n oblatam nihil decedit. Quod ſi agatig inter- um; ceſſit, cenſebitur ea durare, nilſi expreſſe fue- cw. rit reuocata; eoque caſu in anteceſlum acce- . ptatio faa intelligitur. Ita tamen vt roga- ioni reſpondeat oblatio. Nam ſi haec () auirͤ diſcrepet, erptelt requiritur acceptatio: quia aula,n èòèMD ſaepe „dinnilir — — 12d G0. (4) Hac ſfictione iuris non opus eſt. Defectus eniu Uibertatis in eo, qui promiſit, facultatis autem in eo, cauſailſtit qui promiſſum vi extorſit, qualecunque ſi ſibi ius ex ,alt A ciusmodi pacto quaerendi, ſufficiunt ad euincendam non adl⸗ ſummam eiusdem nullicatem. Vide, quae illerul ſtrar e- 24 J. N. & G. Lib. III. Cap. VI. J. 10. not. 5. & urſ n §. 11. net, 6. „ egetittu §. XVI. (1) Aliquando tamen etiam recuſationis inſtar haberi poteſt, ſi quis non niſi partem eius, quod in eigihe⸗ rogatum eſt, obtulerit. E. c. ſi diues quiſpiam, cui bantin · aecque facile eſt „Centum thaleros, quam quinqua- emn unmn Einta, „mutuo dare „non niſi quinquagint muruo offere; 208 DE OFFIcCIO HOMINIs ſaepe mihi non conſulitur, niſi tantundem. quantum rogaui, accepeto. De padis §. XVII. Circa (a) materiam promilſſorum vel Promiſ- g. ſis circa im- paſibilia aut paciſeimur, non ſit ſupra noſtras vires, neue verſantibus. l patrare lege aliqua prohibeamur: alias enim (a) vid. aut ſtolide, aut improbe promittimus. J. N. & G. Pxinde cenſequitur, neminem ſeſe obli- gare poſſe ad id, quod ipſi eſt gale⸗ (1¹) Cap. VII. V. Qod Lib. III. 3 oflert, bene gnarus eum qui mutuum petit, integra ſumma omnino opus habere. In hoc igitur caſu ſo- lum ſilansnnmn eius, qui centum thaletos perierat, in- ueluit recuſationem quinquaginta, qui oblati erant, thalerorum. Quod vero ad promiſſorum abſenti fa- ctorum acceptationem attinet, vatiae circa id quae- ſtiones examinandae ſunt, de quibus conferri poteſt GROTIVS Lib. II. Cap. XI. §. 14. Teq. cum notis meis, & citata ibi loca ex maiori PVFENDOREFII opere de I. N. & G. . §. XVII. (1) Datur impoſſibilitas abſolutaæ, quac eſt ſemper talis, ac reſpectu omnium hominum, ita vt nemo cenſeatur ſerio paciſci aut promittere huiusmo- di impoſſibilia, ex c. ebibere Oceanum, volere, coe- lum digito tangere. Obſeruandum tamen, poſſe non- nullos facile certa quaepiam al bitrari poſſibilia, quae omnmo pro impoſbilibus habenda ſunt; ſed quorum impoſibilitas tamen non niſi rationibus, cuiusliber 2 captui haud ſtatim obuiis, deregitur. Huius indolis eſt e. g. lapis Philofſophorum ,‚cui adeo longo abhinc tempore tot homines fruſtra inhiarunt. Si itaque quis Alchymiae flagrans prurigine, inanisque plenus ſpei⸗ alicui rerum hycatem: ac Chemicarum imperito W Promi- actorum requiritur, vt quod promittimus Memtum a Nute Mliibhube clllcitta dci gle, pactum Uumn ad altero nd geqzuipel Gbidem heri hibendns, —.— Momiſerit, ſe tiochunm, ate Ohibus anlamn Ainnigtid ged lur Glbiro, i iatſtcien ebita tetetu le non eſt im lendamilluſo neleine ſu Tromiga hre⸗ um lominun Kemliium. Momiſotem ſecrluokaent engentiine, kiitempore ule Winuen ſe⸗ 4 (9 . ET CIVIS LIB. I. CAFP. Ix. 209 iis n Quod fi autem res, quae tempore pacti initi poſſibilis habebatur, poſt impoſſibilis aliquo Ccaſu citra paciſcentis culpam facta ſit; re inte- giömilann gra, pactum erit nullum. Vbi quid praeſti- nuie tum a b altero iam fuit, (2) id reſtituendum, UIe, N eGE aut aequipollens reponendum. Si ne hoc Aliͤenn quidem fieri poſſit, lſummus erit conatus ad- einns hiibendus, ne alter detrimenti quid capiat. n ſele l. V fune ier promiſerit, ſe transmutationem metallorum ipſum — edocturum, atque hoc pacto conſumendis temere opibus anſam pracbuerit, aut alia quadam ratione tit,inegt e. .„ eir , a npe damni quid dederit; quin illud penſare teneatur, nul- pltu ib lus dubito. Quantopere enim de poſſibilitate magni ezeenn ſui artificii perſuaſus ſit facile tamen eius vanitatem, ſi un oliein debita vteretur circumſpectione detegere poſſer, ideo - rum Alan que non eſt immunis a culpa, quod alterius, cui ad ca- 7 ecirer il N uendam illuſionem non ſatis erat perſpicaciae, abuſus corfern⸗ u ſimplicitate fuerit. Ceterum impoſſibilitas circa pacta woi & promiſla, regulariter talis tantum eſt reſpectu cerro- rum hominum, aut interuentu caſuum quorundam urch Peculiarium. Quoad promiſſa mere gratuita ſufficit, e promiſſorem bona fide habuiſſe rem pro poſſibili, nium, ii nec vltro facultate eam praeſtandi ſe priuaſſe. Quoad neehinn ongentiones vrerinque oneroſas autem, ſi ipſo pacti , , . initi tempore tes, inſciis paciſcenribus, nec cauſam wen ,ol⸗ „ tale quid coniiciendi habentibus, fuerit iam impoſſi- holbiini⸗ bilis, vt ſi contigerit, locatam villam incendio peri- n lige iſſe ; ceſſat tunc obligatio, pactumque cuadit nul- dnnie Tum. Hüdn (⸗ꝛ) E. g. Promiſi alicui equum meum in ſupple- e mentum pretii pro re, quam alter mihi exhibuerat. Ke Quod ſi equus periit, alterum eiusdem qualitatis, le ge a‚ut ſaltem cius acſtimationem in aere praeſtare te- neor, 2106 DFE OFFICIO HOMINIS Nam in pactis primario reſpicimus ad id, de De pactis licitas vet- ſantibus. quo expreſſe fuit conuentum: vbi hoc obtine- re non poſſumus, ſufficit, aequipollens ex- hiberi; ſaltem ne damnum ſentiamus, omni modo cauendum eſt. Qui vero dolo, aut graui edue hadenu culpa, ſibi ipſi vires praeſtandi detraxit, (3) non ſolum ad ſummum conatum tenetur; ſed & velut in ſupplementi vicem malo inſuper poterit mactari. 8. XVIII. Patet quoque, ad rem Micitam circa res il- praeſtandam obligari nos non poſſe. Nam nemo valide ſe poteſt obſtringere vlterius, quam ipſi eſt poteſtas. Aſt qui lege actionem prohibet, adimit vtique poteſtatem eam ſuſci- piendi, & de eadem praeſtanda obligationem admittendi. Contradictorium quippe eſt- ex obligatione per leges confirmata aliquid necefſſario debere facere, quod per easdem leges eſt omittendum. Vnde peccat quidem qui illicita promittit, ſed bis peccat, qui ea- dem praeſtat. Ex quo & hoc colligitur, non ſeruari de- bere promiſſa, quae illi, cui fiunt, noxae ſunt futura; cum naturali lege prohibitum ſit, ne quis alteri, etiam ſtolide volenti, malum in- ferat. (3) Talis eſt caſus Debitorum, qui ex juxuria ſua, aliisue inſanis expenſis, ſoluendo eſſe deſie- 11 Kiigitorp Titinitum, n — W. pia, hac, to aeqle kepnſe türa ua, üue ae, Pactumm 4 ium Valent ted guapiatn icitn calſat ant fe⸗ tgue accident Juo mimus con (9, natin iſine ſchect l, eaduc in Alicuius . gui lucceſſionist donatio ertl 1et, on ideo 0s notit . u mnlezgit, Lee nealonenz Vhi ſolutione Macſtandi In modo un Ripechniald Kum gui c recipere, Vltium a. 1e⸗ E lerintete tam pronm nſt 800 NIS — 8ad Id, A hocobein⸗ tpollens NH iamne,0l lo, anguun etraxit, 0 tenetur; ſel malo inlige fen Mcts pole⸗ N ere Netm . ege Ane em emnſid⸗ Oblipnton ibe4 mata aldt A per eneit eccat guict cat, gul n ſtuni nt, vole 1 biwmlt,5 i, mmln⸗ — Er CIVIS LIB. I. CAF. x. 211 Si igitur pactum circa (1) rem turpem fue- rit initum, neuter ad id explendum tenehitur. 2 Quin 8, XVIII. (1) Ad tradenda circa vtiliſſimam hanc, neque hactenus ſatis pertraétatam materiam princi- pia, hac, vt opinor, faciendae diſtinctiones, ponen- daeque regulae ſunt. I. Non niſi ves in ſe, ſiue na- tura ſua, ſiue ex cinilium legum prohibitione, illici- zae, pactum, debitis alias isſteuctum requiſitis, irri- tum valent reddere. Si igitur in contractu ſuper re quapiam licita ac innoxia inito, alterutra pars ratione cauſae aut efectuum actionis, aut alterius externae atque accidentalis circumſtantiae peccet, hoc ſelum, quo minus conuentio valida ſit, non impedit. Sic c. g. donatio, aut inconſulta donandi facilitate facta, aut ſine ſelectu ac diſcretione, aut in ſauorem indi- gni, eaque in vitiorum pabulum vſuri, aut in odium- alicuius, qui rem donatam exſpectabat, vel ad quem ſucceſſionis titulo tranſire poterat: eiusmodi, inquam, donatio, etſi donatoris finis ac propesſio vitio labo- ret, non ideo minus valet. Caupo iis, quos ebrio- ſos nouit, quotidie vinum miniſtrans, procul dubio male agit, aeque ac illi, qui ebrietatis inde captant occaſionem; neque ideo tamen minus ille praebiri vini ſolutionem exigendi ius habet, & his eandem praeſtandi incumbit obligatio. Non vno quoque modo naturalem legem violant, qui propoſita ingen- ti pecunia ludunt; inde tamen haud ſequitur, vetari eum, qui citra dolum vicit, & emolumentum iure recipere, & quod adhuc deberur, perere. Quippe ſi vitium paciſcenti inhaerens, vitium ſemper in ipſa re; dequa pactum eſt, produceret, nemini vel ſo- Tenniſhimis promiſſis & alienationibus firmiter lice- rer inſiſtere; (ſed verendum eſſet continuo, ne fidem datam promiſſor, dominus traditam rem reuocatu- rus ſit, eo obtentu, quaſi in alterutro contrahentium ratione X „ ☚ 212 Dk OFFICIO HOMINIS Ir c Quin & vbi turpe facinus ab vno fuit praeſti- Gemnonobli tum, alter ad ſoluendam conuentam merce- imeldaum. dem meuormislu ratione certarum circumſtantiarum ipſam contractus eſſentiam non tangentium, aliquid exſtaret vitioſi. Quo quidem modo fides, ſociabilis hominum vitae, omniumque, quae inter cos geruntur, negotiorum fundamentum, plane euerteretur. II. Diſtinguen- dum hic inter id, quod iuri naturali aduerſum, & id, quod tantum lege aliqua ciuili prohibente illicitum eſt. Ratione padtorum circa priorem illicitarum rerum ſpeciem initoram, bas regulas conſtituo. 1. N padto ſenſit, renuntiauit, III, Quod ad conuentiones atti⸗ . circa rem in ſe malam inito, ſeruare illud nolumus, ille, cum quo pepigimus, ius non habet nos ad implen- dum pactum compellendi, xec queri merito poteſt, falli kdem, ſiue hoc nomine receperimus aliquid, ſiue minus ſed tantum reſtitutionem eius, quod dedit, valet exi- gere. 2 Gi quis ad delictum perpetrandum conductus, illud actu ipſo exſecutus faerit, alter ad ſolvendam pro- migam mercedem non tenetur: quamuis, ſi vindicare iſte fidem hac ratione haud praeſtitam, tanquam in- iuriam, adgrediatur, alteri cauſa conquerendi tunc omnis defutura ſit. 3. Aſt ſi occaſione aut intuitu de- licti actu datum aliquid ſit, repeti illud ab eo, qui re- cepit, nequit: dummodo quaſi ſecundum honeſtorum ac innoxiorum contractuum leges alienatio facta fuerit, id eſt, dolus aut vis recipientis non interceſſe- rit, nec enorme delicti pretium fuerit. Non quidem ſalua conſcientia retineri falarium ſceleris poteſt; ve- rum reſtituendi obligatio heicita eſt comparata, vt is, qui alteri pro delicto committendo aliquid ſol- uit, nullum repetendi ius proprie ſic dictum inde nan- ciſcatur: quippe legis, reparari damnum iubentis, fauore dignus neuter eſt, eique de cetero pari modo vterque, eo ipſo, quod in illicitum pactum vltro con- Netilteo tantum luglegibiu ve lie, gmetun Iheuntur. 1.5 incininterol den neit ⸗ Non ceüideraui lnigſannm, ire rrerit, dam od im prae aſwetipſt dack lun dere indl lennem eum, Qoc ſiertya (umtſier deunbit obli, umriſeratu, dun zof zin ut derſandi onuentionu erel illud led Cenledin toe lererſen ndulgereill ſtgue agim enec eſt, it lnt, K eltz niſt ho Püm dedun eronet FIT CIVIS FIB. I. CAF. II. 213 —— 3 6 firid dem non obli tamte iam eſt e Reie, ni illo intuitu tum, repeti nequit; niſi fort ¹ e d en aut enormis laeſio acceſſerit. olus, ſamm contticit BB 3 Eſtaret al. net ide ri ⸗ o tantum illicitas, quod ci omlauo n, libus legibus ertitam ve Sae ,e renm aliquam iui- t,tetdin illae, quae cum ext r, diſtinguendae ſunt I. Diſtiroue . “ ranéo, ab iis, quae i „9 Ditige ineuntur. I. Si cum exeraz Qu ae ivrer eoezie⸗ unin, in ciuitate prohibitam auf Pactum ſit eirca rem tarumn finue . rit, aut deſiderauit pact i non deſiderauit Si deſid . pactum, aut o. 1.Nh dam ipſam .Di deſiderauerit, neque ad praeſtan- inlae, ene guderae, ain neque ad penſandum ilud, ezire poterit, damnu i zen⸗ quod inde ſen- ddine·. m, alteri tenemur, ſed hoct⸗ . truAdiR quod iam praeſtitit, ei erit reſtit ſed hoctantum, Gin t, noſmetipſi paltum 4 enir reſtuuendum Verum ſi unin allud vine nplenaa eſi erauerimus, non quidem a 17 lein e demnem i Jatcuem eui „interea tamen in- . um eſt nem= Quod ſi extraneus interdict ſt, Braeſtare oporeer. uminfi Cctum deſiderauerit 1e idtum non nouerit, ſiuæ pa- ,Audun ineumbit obligatio 14 iue minus; eo validior adhbue uuqumt Aamni ſerute. aen omne ipſi refundendi, ſi quod gnetescditu tum poſt initum , a bali⸗ ſ. Aſt ſi interdi- intuit ine penſandi an an, Lemen, eeutnme e, nulla lab o, l Eondentonomite exiſtit obligatio. 2. Ratione 1 1 r coneiues initaru mbopefm hoc vel illud prohibentes 1 um, cum leges ientio 541 ideo cenſentur paciſcr i § latere ipſos nequeant, gon ialellk hoc lex exſtaret kr e inuicem, ac ſi nulla ſuper Nnginn indulgereilla altetmtpe renunt'are beneficio, quod ais goelin⸗ atque adimpleta nn poiler. Vnde perfecta ſemel kconm, hentes eſt ita vt ui dedit. validiſſima inter contra- ag/“ pPoifit, & qui Ir qui dedit, repetere duicduam haul aunene beat; niſi hoc i re Proruht praeſtare id ſtricte de- mmn ilrii, rus, aut ma m alned in ſe poenam arceſſitu- ioßtilol ipſum vedun latur lt incommodum inde in ummer ei ſe exponere auſe m fuiſſet, quod ſi praeuidiffer: u, uſus non eſſet. Sed hic nihil aliud . P 7 volui, §. XIX. 214 PD OFFIcIO HOMINIS De pactis §. XIX. Denique & hoc manifeſtum eſt, circa res fruſtra promittere nos, aut paciſci cirea 7es alienas, aut in quas iam alteri ins eſt S ſed guaeſitum. — 3 L — volui, quam defignare principia mea circa amplam ſubtilemque materiam. Fulta autem omnibus ſuis argumentis illa reperientur in prolixiore nota⸗ adiecta ſecundae Editioni maioris Operis Auctoris noſtri de J. N. & G. Eib. III. Cap. VII. J. 6. not. 2. & in noua Ed. aucta. Cui adiungere oportet duo ſeripta exigua, quae mihi euoluendae adhuc magis iius materiae, eiusque adplicationis ad illuftte exemplum fuſius commonſtrandae oecaſionem praebuerunt. Inſerta ſunt ambo Diario Erudito- rum, (Journal des GQauans dicto) prius quidem Menſe Auguſto 1712. Editionis Pariſienſis, ( Oétobri Edit. Amſielodamenſis) in forma Epiſtolae Reſpon- ſoriae ad ea, quae TREMBLAIVS aduerſus me diſſeruerat; alterum vero Menſe Decembri 1713. Edit. Paris. (Februario ac Martio 1714 Edit. Am- fel.) ſub titulo, Replica prima & ſec. ad Trembl. &c. §. XIX. (1) Locum hoc habet, ſiue rem ad alium pertinere ſeiuerimus aut neſciuerimus, ſiue la fuerit iam in poteſtate aliena, aut ſaltem deſi- nat in noſtra eſfſe ante promiſſi adimpletionem. Hoc tantummodo intereſt, quod ſi ſciuerimus eam iam pertinere ad alium, vel ſi in culpa ſimus, quod ea non amplius noſtra ſit, damnum tun e- farciendum ſit illi, cun eam promiſimus. Cete- rum ackiones alienae, vt perſpicuum eſt, ad eandem claſſem pertinent, vna cum exceptionibus, quas Auctor deinceps adiungit. Addendae quoque his res ſunt, quae reuera ad aliquem pertinent, de quibus tamen is diſponere non poteſt. Qualis ca- ſus alienas, (1) in quantum illae non noſtrae, 17 C —,—— ſecd alletius . dhe, Quodl n uturun Juidimpetar Nrueſtet; tunn (biln (l.e. latepotek, 6 ) hborare Permmoueatu — lun eſt outiln in raczatu m Iſeg le 02) Nano Dibus alterin ſonceo, e alienum, Pr tum meaſet 6) Diſtn nye ratuit⸗ etione prio uprellealig n ex negort n convent tus defffue lentiatzali ac ſcopo te tlauſola Olendlitur lamen, Aretiun Wſ en 1 ErT cIVIS LIB. I. CAPT. x. 21 5 . —— ſetum d, ſed alterius directioni & arbitrio ſunt ſubie- ſeica Ctac. Quod ſiautem ita promiſero, me ope- on note, ram daturum, vt alter (cui pro im perio me gquid imperare non poſſe (2) praeſupponitur) praeſtet; tunc teneor omni medo moraliter poſ- ſibili (i. e. quantum alter honeſte a me poſtu- iumg lare poteſt, & quantum vitae ciuilis ratio ſerr) denn (3) laborare, vtad eandem praeſtandam alter — Olmmore noit Peris Aucan permoueatut. . 1, (6eD„ „Secd dn 04 HM 8 e achue ness — — s Ad ilſe ſus eſt pupillorum ac minorum. Vide, quae tradidi e in Tractatu meo de Ludo (DV JEV) Lib. . Cap. Ninn, NO TV. §. 4 JTeq. pnns gct 5, Katio huiusrei eſt, quod cum ſuper actio- . ſenſel h nibus alterius, in quem mihi eſt imperium, aliquid zliue ie, ſpondeo, cenſeor potius proprium factum quam adnefs i alienum, promittere, eo vique ac poteſtas in alte- mmtri II rum mea ſe extendit. 14 Ht ℳ (3) Diſtinguendum bic eſt inter promiſſtones AlrmI mere gratzitas, & conuentiones vtrinque oneroſag. ſue enA Ratione priorum valet id, quod ait Auctor, niſi enſmiu,il expreſſe aliquid vlterias promiſſor in ſe receperit . ur ſlen aut ex negotii natura intelligatur recepifſe. Verum aingleiten in con uentionibus reciprocis, ſi factam ſ pem euen- einefmen tus deſtituerit, penſandum alteri quicquid damni cul ſentiat; alias enim is nihil dato vel promiſſo aequi- Gumtueſ pollens conſequeretur, quod quidem pacti naturae ð e . A ac ſcopo repugnat. Atque eo ipſo, quod adiecta ſe lenen clauſula aut exceptio impoflibilitatis non eſt hn An oiſtenditur rem haberi pro facin. Supponendum ton en tamen, quod penſatio damni non multum exce- lee lnen, 4 Adat pretium eius, quod datum aut promiſſum eſt. e Quod ſi enim e. 8. altert decem thaleros dedenm, Mè vt 216 DE OFFICIO HOMINIS§. gc Sed & ſuper rebus (4) aut actionibus no. (X. ſtris, in quas iam alteri ius fuit quaeſitum, mumn obler tertio valide promittere non poſſum; niſi forte mi& obo in eum caſum, quo alterius ius expirauerit. ſiſon wli Nam qui prioribus promiſſis aut pactis ius aigemen ſuum in alterum iam transtulit, ipfe vtiqdu moſendenn nullum tale ins reliquum amplius habet, quod Sntan in tertium poſſit conſerre. Ac nullo negotio nſchili. omnia promiſſa & pacta poſſent fieri irrita. ſi ſnutu, liceret aliud inire, in quo contraria priori di- c, zeti L ſponerentur „ ac quicum prius ſimul expleri ſtiſutt, v nequit. In quo fundatur tritum illud 4fW prior tempore, potior iure (5). — §. XX. nikum ere — —— . . Dotior nihil vt debitammihi mille thalerorum ſummam faciat ae vend ſolui, ad ſummum refundere mihi decem aureos tmhypot teneretur; quin talis ordinarie ius haberet retinendi ſiüönnilie. hanc ſummam, aut promiſſam a me exigendi, pbiſhenfß quia pro inſ mta, quamuis inca ſſum „opera, loco Cortrihim aequipollentis eſſe poterat. . D kti Iia (4) Sic e. g. nihil proprietarius poteft promitte. Iud elim re tirca bona, quorum vfſusfructus ad alterum per- luetitdame tinet, vel quia ipſe hunc illi concefſſit, vel quia non miconig niſi ſub hac conditione eadem bona ad ipſum tran- (ohu de ſierunt. Fruſtra quoque operam ſuam alteri ſer- naturde uus addixerit, quamdiu eam praeſenti praeſtare ninend hero obſtrictus eſt. Neque validius dominus aedium cuiunlber locatum iam conclaue, priusquam conductoris .XX tempus exſpirauerit, tertio promiſerit. .R— ſinng 85) Intelligendum hoc eſt ratione promiſſionis ln, in ſe ſpectatae, & ſuppoſito, quod res adhuc in- ) 1. tegra ſit. Poſtquam vero iſta ad effetum iam eſt nn laſeyi Perducta per traditionem eius, quod duobus pro- inr delil 2– omibus no⸗ quaeltum, n; nilſre. expitanett t pals in iple wie luben glil ullo vegeaen etl initi, ia prioni l. mul ne n illud, 14 — Imimamn fi Jecemm Aultn, heret tetinend me evigenl, opeta⸗IOn ec promit⸗ alterum . vel gnünm am iltei ſenti Prefi, Ne minnsrein n codihn rmi Eekkumnme bns Oto⸗ duo . Ri res Achle. ET CIVIS LIB. I. CAr. INX. 217 —— §. XX. Eſt praeterea circa promiſa potiſſi- De promiſſis mum obſeruandum, illa concipi ſolere vel conditiona- pure & abſolute, 9) vel ſub conditione; vt tis. ſcilicet validitas promiſſionis conteratur in e aiz. aliquem euentum, a caſu aut arbittio huma- 7† Lib. III. no pendentem. Cap. VIII. Sunt autem conditiones vel poſſi Tile, vel im- oſi ibiles. Illae ſubdiuiduntur in caſuales ſeu Fortuitas, (1 5 quae vt exiſtant, penes nos non eſt, poteſtatiuas ſeu arbitrarias, (2) quae vt cerihiant. vel non exiſtant, penes eum eſt, cui . 5 Ppro- miſſum erat. t, poſſeſſor quamuis poſterior tempore, Poticr nihbilominus eſt iure, v. c. in cauſa hypothe- cae & venditlionis, dummodo bona fide ignorarit, rem hypothecatam aut venditam iam ad alium per- tinuifie. Poſtulat hoc ſane vitae communis ratio, — vbi ſaepſſime impoſſibile eſt ſcire, an is, cum quo contrahimus, diſpoſuerit iam de re ſua in fauorem tertii. Ita vero in haoc caſu priori tempore nihil . aliud relinquitur, niſi ius exigendi quantam vo- luerit damni penſationem pro eo, quod mala pro- miſſoris fide amittit. Atque ſic meo quidem iudi- cio hac de re ſtatuendum eſt ſecundum ſolum Ius naturale, excluſis legibus ciuilibus, quae de rebus huiusmodi ea poſſunt conſtituere, quae publica cuiuslibet ciuitatis vtilitas requirere videtur. §. XX. (1) Vt ſi dicatur e g. Dabo tibi tantum, ſi intra octo dies non pluet, aut ſi hoc anno pax coa- leſcet. (2) E. g. Dale tibi tantum, ſi intra ſex menſes non luſeris, vel non frequentaueris cauponam, aut 6 . banc vel illam vxorem non duxeris &c. 21 8 DE OFFICIO HOMINIS 11 t Impoſſibiles autem ſunt vel pbyſice tales, vel moraliter, i. e. quaedam per rerum naturam fieri a nobis non poſſunt, quaedam per leges & honeſtatem fieri non debent. Et impoſſibi- les quidem conditiones, ſi naturalem interpte- tandi ſimplicitatem ſequamur, orationem pro- mittentem faciunt negatiuam: eiſi per leges fieri poſſit, vt ſi ad e ctae ſint negotio alicui ſe- rio, (4) habeantur pro non adiectis, ne per adus nullum euentũ ſortituros hominibus illudatur. De pactis g. XXI. Denique (4) promittimus & pa- uac promil-ciſcimur non ſolum per noſinetipſos; ſed etiam ſis per pro- Hiorum hominum int eruentu, quos ipſi volunta- tis noſtrae internuncios atque interpretes con- curatoren faRtis. (4) Vid. J. N. & G. Lib. III. Cap. IX. ) ſtituimus. Per quos, vbi bona fide egerint, 3 quod a nobis in mandatis habebant, valide ob- ligamur (3) Si dicatur e. g. Dabo tibi tantum, ſi hane vod illam duxeris: fieri enim poteſt, vt nubere puella ei. cui quid promittitur, tenuat, aut ante nuptias fato defungatur. (4) Id eſt, vt promiſſum aut pactum . non ob. ſtante conditione, quae non poteſt aut deber prae- ſtari, validum habeatur. Quod ſi vero a legibus ciuilibus abſtrahamus, tunc nonnullae diſtinctiones faciendae ſunt citca naturam & effectum huiusmodi conditionum pacto adiectarum. Quorſum conſe- rendae Nofae meae ad maius Opus de I. N & G. Prout in noua Ed. a me corre qae & auctae deprchen- dentur, SCige ena en promittitur, & mixtas, (3) quarum imple- ligmirhi tio partim ab arbitrio eius, in quem confertur, Vioszgetenti artim a caſu dependet. ( AKll. Gluta; Ne ſt. Religun tlun humante in genus hu ſatun A iſtorum lep M, gomuini & inperiun uae inde r tendum, 4 Dr 0 UVan Sr ne e er ſol (Circa hu wanaept lshomir Aterunn 4 18 Egjr cCIVIS LII. 1. CAP. xX. 219 umine ligamur apud eos, qui cum iſtis, velut noſtras cbnlenm Vices gerentibus, egerunt. §. XXII. Atque haec ſunt oficia hominis Quot ſint ,tales, üi abſoluta; vt & per quae velut tranſitus ad alia 'nſtituta n numm fit. Reliqua praeſupponunt aliquod inftitu- uibus ni n peleg tum humanum, generali pacto ſubnixum, & untur 5 impolit. in genus humanum introduéctum; vel etiam cia hypothe- mn intenpl⸗ Katum aliquem peculiatem. Inſtitutorum ica alterius tionempr⸗⸗ iſtorum deprehenduntur potiſſimum tria, ſer- erga alte- perlee⸗ mo, dominium rerum, earundemque netium, um. logien. Se imperium humanum. De ſingulis, vt & nefelis quae inde reſultant officiis , deinceps expo- lde. nendum. HW zms n. N draa : C5iCc—ανdqn ρααιä: *νρboοαιο̈ν ονowτοινννοοορου üeo . CAPVTI X. kgen, DE OFPFICIIS SERMOCI- ne ſui ſtrumentum ſocietatis humanae ſermo guibuscun. enntinte9 ☛ nemoeſt, qui ignorat; cum multi vel 7“2e, ad ex. evy ea ſola facultate collegerint, hominem ad inend mA agendam vitam ſocialem a natura dektinatum. 4,,nt:“ debe Circa huius ergo legitimum & ſocietati hu- Aleipiande⸗ , — . . . 1 . Qan vtile ac plane neceſſarium ſit in- Nemo ſignis ſeoibls DWS . H .: den manae proficuum vfum, id officii lex natura- ſt. riplni lis hominibus dictitat, vt ne quis ſermone, aut „Alüs ſignis, ad exprimenda animi ſenſa inſtitutis⸗ lel, n. alterum decipiat. cden §. II. 220 Dz oFFICIoOo HO MINũSs r “ — 4 — Primum 8. II. Sed () vt indoles ſermonis penitius nii her ſ offieiun intelligatur, ſciendum eſt, circa ſermonem (Ermdnis te⸗ enen voce viua, aut literis expreſſum, duplicem ob- cchiutid, (a) vid. ligationem octurrere. Vna eſt, qua iſti, qui e hollt, J. N. & G. eadem lingua vtuntur, certae rei certum vocabu- (onmmmnuni v Lib. IVv. lum, prout vſus cuiusque linguae fert, adplicare AlI. 5 Cap. I. tenentur. Cum enim neque voces, neque imeruenit, cecti litterarum ductus certam rem natura no- ſmmnen a tent, (alias enim omnes linguae aut ſcripturae lucerilul genera coincidere deberent) inde ne vſus lin- mon lquit⸗ guae foret inanis, ſi quisque, quo vellet, vo- cum noner cabulo quamlibedbrem nuncuparet; neceſſam otam qvib eſt, inter eos, qui eadem lingua vtuntur, (1) cellam el, tacitam interceſſiſſe conuentionem, vt cer- Aeninecel tam rem certo, & non alio vocsbulo denotent. umaliul Ni enim in vniformem vocum adplicationem Kii imellt fuerit conſpiratum, impoſſibile elet, ex ſer-⸗ er delulic/ mone alterius ſenſa animi colligere. Vnde vi imutuals, iſtius pacti quilibettenetur ita adhibere in ſer- contuben⸗ mone communi vocabula, prout receptus eius aptelſe cl linguae vſus fert. Ex quo etiam hoc conſe- ſiſetlaſ quitur, vt quanquam ſenſa animi a ſermone (quen i diſcrepare queant; id tamen in vita humana inaalſe quisque voluiſſe cenſeatur, quod verba eius Aiquodle prae ſe ferunt, etſi fortaſſe intrinſeca mentis commmun deſtinatio ab iſtis diſcedat. De hoc enim cum vel noxt niſi cipien — S.II (1) Melins dixeris, conſenſum tacitum, cui lonn nihil quidem ſubeſt quod obliget, ſi conſideretux· um, in ſe, ac ſepoſita peculiari quadam obligatione, aliis aediti ſenſa animi aperiendi. Vide ad J. N. & G. Lib. V. Mudam: Cap. I. §. 5§. not. 1, 2. i. JYVMU ET CIVIS LIB. 1. CAP. X. 22 1 nisentin niſi per ſigna conſtare nequeat, omnis vſus ſemmomn ſermonis redderetur irritus, ſi interna animi plicentb. cogitatio, quam ſibi quisque pro lubitu fin- Gnili n gere poſſet, id, quod ſigna prae ſe ferunt, in tun ud. communi vita elidere pollet. 1, Ai 8. III. Altera obligatio, quae in ſermone Alerum ce, Nell interuenit, in eo conſiſtit, vt quis alicui per offcium. nmut r Jermonem animi ſui ſenſa ita debeat pandere, vt utſcriptnre haec ex illo liquido cognoſcere queat. Qum enim ene il. non loqui tantum, ſed tacere homo queat; & relen. Cum non ſemper quod quis in animo volujt, id gecelm Ccoram quibusuis aperire teneatur: igitur ne- untut,) ceſſam eſt, vt peculiaris exiſtat obligatio quae n, N (ee . alicui neceſſitatem adferat tum ad loquendum, locendten . tum ad ita loquendum, vt alter ſenſa animi no- Pobcnicdsen ſtri intelligat. Oritur autem illa obligatio vel , ag. ex peculiari pacto, vel ex communi praecepto legis Poden naturalis, vel ex praeſentis negotii indole, cui 1 contrahendo ſermo adhibetur. Saepe enim bere inſet· contren erme r. ene prelle com aliquo conueniatur, vt animi me et ui ſenſ⸗ ſuper aliquo negotio mihi aperiat: vt iaſemmon i duem informatorem mihi in aliqua diſci- Z itn humm P i da adſciſcam. Saepe quoque praeceptum relne 2 iquod legis naturalis meam ſcientiam alteri e⸗ eG8 communicare iubet; vt hoc modo ipſi proſim, “ vel noxam ab eodem auertam, aut ad noxam Neen accipiendam cauſam vel occaſionem non prae- R beam. Aliquando erndue praeſens nego- uhmd tium, quod cum alio ſuſceptum eſt, aliter l onllten expediri nequit, ni iudicium meum ſuper oo innon pandam: vt circa celebrandos contractus con- 6. . dingit. §. IV. 1 222 PDk OF 10CIO HOMINIS Non ſem: §. IV. Quia autem non ſemper vſu venit, per tene- vt ex aliquo horum capitum quaeuis cogitata mur ſermo- mea alteri ſint ſignificanda patet, me nonte- "e ι. neti alteri ſermone meo indicare alia, quam ad quae ex me intelligenda ius perfeltum, aut (1) imperfectum habet; adeoque recte tacen- do diſſimulare me poſſe, vtut maxime interro- ger, quae vt ex me ſciat, alter ius non habet, neque ad id aliqua obligatione ego teneor. Licet alh.· S.: V. Imo quia ſermo non ſolum eſt inuen- S diſ-tus propter alios, ſed & propter nos ipſos; ideo FRme ,â vbi aliqua mea in eo verſatur vtilitas, neque cuiusquam alterius ius laeditur, licebit mihi ſfſermonem ita formare, vt diuerſum ab eo, quod in animo voluo, exprimat (1). §. VI. „— 7 — §. IVv. (r) E. g. Si deliberanti fidele conſilium .⸗ 7 . . dandum, erranti monſtranda via, aut aliud quod- piam, cum poſſis ac debeas, exhibendum ofhcium ſit. . S. V. (1) Quortiescunque illi, quibuscum ſermo nobis intercedit, nullum vel perfectum, vel imperfe- Gtum ius habent exigendi, vt ſibi ingenue cogitata no- ſtra patefaciamus, nulla ipſis infertur iniuria, verum diſſimulando; adeoque diſſimulatio tunc praecipuum veri men dacii characterem haut prae ſe fert, Verum etiamſi non laedatur ſic quodcunque ius alterius, ma- le tamen faciunt, qui nulla vrgente neceſſitate, aut in rebus nullius fere momenti, aliter loquuntur aut agunt, ac ſentiunt. Nam 1I. qui temere falſa lo- qui geſtiunt, omnem poſtremo fidem in hominum animis amittunt, 2. REt ſummum praeterea pericu- lum niwur, itr Plci e Ppen ttimento ho bonum, gu⸗ (etet: igit CCloratoque tiamn & inte repnelente ebet, ni co, 00 iine nlillat der ere cormmin. dem intelie nolit bliga Wue n i ſenſe i, el non, g, Naueter meri ler patet, — lum r de kendo, a kacile fier tas, cuʒB Auctoris 0 Müpnaui p Vy. Cej. 1 KIS — et vin ven euis eogln t, me hont ealia, un fikn, . e lelte tcnn. Wiwve intel. us ponkube gotepel⸗ um ettinner. Pigſin ilitus, negl leebit N ellun 5 en 1) Gele conklte zut aliud qnd 3gumn ofkclun mſece ipasclg len m, ſel inzié- pe cgitun⸗ zniurisn ſen Uudcpltecl⸗ ſeſet on jusaltetlc⸗ gecelllne . loglung irneeil in Homminmi elen e hlael n ET CIVIS LIIB. I. CAP. x. 22 3 4 §. VI. Denique quia ſaepe iſti, ad quos lo- Licet quo- quimur, ita ſunt diſpoſiti, vt ſi ſermone ſim- Jue Ihtee- dum vti plici & aperto rem ipſam perciperent, de- 5to colora- trimento hoc ipſis futurum eſlet, nec nob's toque ſer- bonum, quem intendimus, finem adſèqui li- mone. ceret: igitur hiſce in caſibus licebit vii fiéto coloratoque ſermone, & qui noſtram ſenten- tiam & intentionem audientibus direéte non repraeſentet. Nam qui alicui prodefle vult S debet, non vtique id tenetur facere eo mo- do, quo finem ſuum non erat obtenturus. §. VII. Ex hiſce colligitur, in quonam In quo con- conſiſtat veritas, cuius ſtudio boni viri tanto- ſſtat 2ad* pere commendantur: nempe, vr verba animi duamn adi. noſtri ſenſa commode repraeſentent alteri, cui ea cendam dem intelligendi ius, quaeque vt ipſi aperiamus, quilibet nobis obligatio perſecta, aut imperfecta incumbit; tenctur. idque eo fſine, vt vel iuem ex intellectis animi no- Nri ſenſis debitum aliquod commodum nanciſcatur, vel non, vlhi diuerſum fuerit ſignificatum, damno praeter meritum multetur. Ex quo & hoc obi- ter patet, non ſemper mendacium admitti, quando lum eſt, ne leuiſſimas ob caulas falſa & ſicta profe- rendo, aut diſſimulando, habitum contrabamus, quo facile fieri poteſt, vt etiam tunc nobis delit ingenui- tas, cum alii ius eam a nobis exigendi habent. Hiſce adbibiris reſtrictionibus, tuta ab omni infultu ſtat Auctoris opinio; eamque fuſe ſaris explicui & pro- pugnaui prolixiori obſeruatione ad J. N. & G. Lib. IV. Cap. I. §. 7. not. I. quam in noua illius Operis KEditione denuo recognoui & latius deduxi. 224 pk oFiCIO HOMINIS ́?HUV quando etiam data opera non dicitur, quod vel noſi, uun cum ipſa re, vel cum cogitatis noſtris ad amuſ⸗ iſan 4, 4 ſim congruit: adeoque veritatem quaſi Logi zu me, cam, quae in congruentia verborum cum re- aGP, Ie bus conſiſtit, cum veritate morali, non ſemper at. W per omnia coincidere. ”J”MD . IX. E And ſit §. VIII. Mendacium contra eſt, (1) vbide umhant 4 gnenka- . . „. . . . —-2 . nam, induſtria lerm 3aliam prae ſe fert Nemtentiam animi monibih i =ðð noſtri, aut ſmiles, . — — — Mem, uate §. VIII. (1) Linguae imperfectio, quae circa res acts, Ei bene multas non ſufficit terminos, ad diſtinguendas Neadube ideas diuerſas neceſſarios, in cauſa eſt, ve non pauci ein, hic ſibi ipſis illudant, eamque ob rem ſupercilioſe Dua, ſtinno diſſentientes damnent. Mendacii enim vocabulum⸗ (us, moelr & quae illi in aliis linguis reſpondent, ordinarie in mus addene odioſo ſenſu accipiuntur, quoniam reucra plerique, capienda n qui ſecus ac ſentiunt loquuntur aut agunt, malo ani- mo, aut contra officium quoddam id faciunt; cum bench, aut interea aliud vocabulum non habeamus, quod in ſpecie ad caſus accommodari queat, vbi ſermo fitus —— nihil inuoluat vitii, aut alicui quicunque is ſit nocere i 7 poſſit. Par ratio quoque eſt in vocabulis homicidii, D lamnet caedis, occidendi &. Et cum Lex diuina praecipiat: . Qutemn Ne occidas, an propterea nemini alterum priuare vita eeecigl licet? Er cum v. c. iniuſtum aggreſſorem vita priua- Cſt mod uimus, quam nobis eripere voluerat, quomodo tunc mdmen innocentiam actus exprimemus, niſi reſtringendo Ri⸗ am, 1 per epitheton quoddam latitudinem verborum, quae uitene ilir videntut nobis referre acum, ceu ſemper illiciiaum kun ſient Vid. LOCKIVS Ade intellectu, Lib. II. Cap. XNXVII-I ningdo §. 16. vbi propoſita eadem obſeruatiene generali, rcliaine viIum eius in vocabulis ebrii & ebrietatis common- – ſtrat. Ita vero nihil infirmius eſt obiectione, quae ttheultanbn inde ſumitur, quod ſcriptura ſacra mendacium & men- Wu ter “” daces libſilio * . us ErT CIVIS LIB. I. CAr. x. 225 . —.— ——— ddn noſtri, quam quae reuera eft ; cum tamen hanc tisadan ipſam is, ad quem ſermo dirigitur, intelligendi guai zius haberet, nobisque obligatio incumberet eficii um cmnt endi, vr ille noſtram ſententiam vlique intelli- onted gerenn. 8s. IX. Ex dictis igitur conſtat, mendacii no- Exempla ,(!) tam haut quicquam contrahere, qui fictis ſer- etienum tutinm monibus fabulisque vtuntur aduerſus pueros,voxiarum aut ſimiles, ad eorum meliorem informatio- — nem, quatenus nudae veritatis non ſunt ca- que dan paces. FEt qui alii fictum ſermonem bono fi- Gſtngan neadhibent, quem plano adſequi non licebat: ic puta, ſi innocens protegendus, iratus placan- n el dus, moeſtus demulcendus, meticuloſo ani- *R mus addendus, faſtidioſus ad medicamenta eletſſkilt capienda mouendus, Pertinacia alicuius fran- u, mon genda, aut malum propoſitum alterius inter- ſuclunt ie P Aerten- us, gli⸗ eis ſtnocee daces damnet, nulla ſimul reſtrictione adiecta. An uis bem= vero condemnatio haec latius pateat, quam illa Le- aperch gis: Me eccidas: aut alterius cuiusdam regulae, quae mpiue rametſi modo acque illimitato concepta videatur, en Wi ilu nemo tamen non, praeter fanatics aut ſimpliciores vone gquosdam, agnoſcit in ea neceſſitatem exceptionis iekingenn huius vel illius admittendac. Ceterum in ipſa ſcri- etbotun ptura ſacra tot res occurrunt, quae cum abſoluta ve- et llcum. ritatis in quocunque caſu diſſimulandae prohibitione n I. Cconciliari nequeunt, vt mirari conueniat oſcitantiam ne geri affedtatam quodammodo eorum, qui ex immenſis colNNn difficultatibus, quibus ſe immergunt, non niſi fri- 4 cire, *½ uolarum rationum, aut declamationum ſplendida- Muian un tcum ſubſidio eniti contendunt. e. D – 226 DE OFFICIO HOMINIS uertendum; aut ſi arcana reipublicae & con- ſilia, quzae inteteſt aliorum notitiae ſubtrahi, ſictis rumoribus velut obuelanda, & aliorum importuna curioſitas ſit amolienda; aut ſi hoſti, quem aperta ratione laedere potera- mus, fabulis in ſiratagematis vicem illudamus. §. X. Contra ſi aliquis vtique tenebatur Omnis alteri ſenſa animi ſui liquido ſignificare; cul- sequinota- pam non effugit, ſi vel partem duntaxat veri rzio, ac re- 4 . . eruati ri/ illu- ſeruatio dicat, aut (1) ambiguo ſermone alteri 1 mentalis . . culpabilis a communi vſu abhorrentem, in mente re- eſt, cum ſeruet. quis verum “ CAbVT dicere tene⸗ Kur. . — „— 5 . . 8. X. (1) Quale quid fecit e. g. Romanus ille, qui poſt Cannenſem pugnam, ab Annibale cum nouem aliis nobili ſimis captiuis Romam miſſus, ea lege, vt in caſtra ſua redirent, paulo poſt quam egfeſſus erat cx caſtris rediit, quaſi aliquid eſſet oblitus; hocque reditu in caſtra, liberarum ſe eſſe a fide iuteiurando Lib. MI. Cap. XXXII. (2) E. g. Si aliquis, qui licere ſibi arbitratur ſem⸗ per & vbique eiusmodi reſtrictionibus impune vti, interrogetur: an hunc hominem iſte occidis? auda- Ger refpondebit: non occidit, ſubintelligen- do, haud factum id eſſe ſclepeto, aut illa die wel bora &c. de cuiusmodi exceptionibus haud qua- quam quaeritur; caedemque cum in mente eius qui loquitur abſconditae retineantur, purum putum fe- linquunt mendacium, Idem quoque de illis dicen- dum eſt, qui ſubterfugium fibi in hoc quaerunt, quod partem veritatis ſupprimunt, cum tamen is, ad . „ gqucm . . — dat, aut tacitam quandam (2) reſtridionem, confirmara interpretabatur. Vide CICRR. de COfic. I — Of Er (4. P busgn Lenit, ictur, — Auemloquume Uureque ergetr lmeita gul Moneceſſitan guendi, gul Csuntut r. oguileenne Norum comt ute velentüt nnmentn emn Odſigrd holler, djder tnl erit. XM ruibus kicen n Wente 1e Wanifeſte . od lter le 6 Alero ab tem Peil uuſuphrel 15 — icae & . 1e ſubtral , Aionn nda; aul. Cete en⸗ millocamn ne tenebelk rihrkeich Auntaan i , aleeti ir ehiſing in e n N — omurbehled ,lecum MONt lus, 61 lep, V egteliieai bitisz hoece le intinten . CER. “ ubimmnl dus impune n ottitit nd Er cIVIS IIB. I. CAP. xI. 227 CAPVT XI. DE OFFICIIS IVRANTIVI. PłEr (a) iusiurandum ſermoni noſtro, omni-Definitio busque actibus, circa quos ſermo inter- Se e oeja 1 . Sn i, ac officiun uenit, inſigne accedere firmamentum generalc iudicatur. Eſt quippe illud adſertio religioſa, eotum, qui P 2 qu q actum hunc . — .- – religioſum quem loquuntur, integram ſcire veritatem deſideret' commit- jureque exigendi, ne quid eius reticeatur, pollear. tunt. Interea qui, tanquam pro aris & focis, pugnant (4) vid. pto neceſſitate indiſpenſabili, tali ſemper modo lo-J. N. & G. quendi, qui menti noſtrae exacte reſpondeat, ipfi Lib. IV. coguntur probare huiusmodi ſubrerfugium, quorl Cap. II. alioqui ſecundum principia ſua liberare culpa craſſaes morum corruptelae nequeunt. Nam ſi vrgeamus eos circa caſus & exempla certa, in quibus actum dam- nare verentur, candide profitentur, eam, qui ad er- rorem pertraxit hos, ad quos locutus eſt, partem tantum veritatis ſuppreſſiſſe, ad quam illis aperien- dam obligatus haud fuerir. Quod quidem probari poſſet, ſi idem eodem tempore ipſis declaraſſet, quod non niſi dimidium eius quod in animo habebat pro- tulerit. At vero talis id non auſus eſt in huiusmodi caſibus facere ; & fere deprehendimus, id quod quis in mente reſeruauit, iſtud praeciſe eſſe, quo alter manifeſte deceptus eſt, quoniam hoc ipſum erat, quod alter ſcire cupiebat. Ita vero partem veritatis ab altero abſcondere, dum integram ſe accipere ve- ritatem pei ſua ſus erat, idem omnino eſt, ac ſi expreſſe Pars ſuppreiſa negaretur. 228 DE OFFICIO HOMINIS qua diuinae misericordiae renuntiamus, aut diui- nam poenam in nos depoſcimus, niſi verum dica- mus. Dum autem omniſcius & omnipotens . teſtis ſimul & vindex inuocatur, praeſumtio veritatis ideo excitatur, quod nemo temere tam impius credatur, yt ita petulanter gra- uiſſimam Numinis indignationem in ſe depoſ- cere ſit auſurus. = Inde oficium iurantium hoc eſſe intelligiur, vt & ad iurandum cum reuerentia accedant, & 4 quod iuratum eſt, religioſe obſeruent. = Eini- & 8. II. Finis porro & ſus iuramenti in hoc vſus iura- maxime vertitur, vt homines ad enuntian- menti. dum verum, aut ſeruandum promiſſum pa- Qumue eo firmius adſtringantur metu diuini Numinis omniſcii & omnipotentis; cuius vin- dicam, ſiſcientes fallant, per iusiurandum in ſe inuocant, vbi alias metus ab hominibus imminens non ſatis efficax videbatur; quippe quorum vires contemnere aut declinare, vel ſcientiam fallere ſe poſſe ſperabant. Juramen- §. III. Quia vero praeter Numen nihil eſt rum ultima-omniſcium aut omnipotens, inde abſurde iu- 2 lenge⸗ ramentum conc ete ud ne Diuinitatis deſtituitur, hoc ſeniu, vt ea res “ teſtis atque vltrix periurii inuocetur. Etſi hoc frequens ſit, vt in iuramentis certa res no- minetur, per quam iuretur, hoc ſenſu, vt Deus , ſi iurans fefellerit, vindictam ſuam in iſtam potiſſimum rem enſerat, . „ . 1 . „ ipitur per rem aliquam, quae opinio- 1 (1) unquan elimatam. ſlv. In in toli mnodandla⸗ umn cirea! quippeidran non credit, PerbDeumin 1lio ſub non Pppinione iur⸗ (Continetur. ſeir Der i labe, ie lera petiuri (ueſeciali konem an ſcens peiet lam, gantr V. Ad- — igniintare⸗ Vide TR R 40 quemkere mento depre Genel⸗ C. imm aq 9, Amaxime A, quod ae onarum: en bonz ſie 18 EFEFr CIVIS LIB. 1. CAP. X. 229 Z ——— . 3 . . — . . ,ai (1¹) tanquam furanti cariſſimam, & maximi ertin - aeſtimatam. . Otnniaen §. IV. In iuramentis formula illa, que. Deus, Formula gneſni dum teſtis & vindex inuocatur, deſeribitut, ac- zuramentl. j . 8 . 11 . . m —„— endd eee. commodanda &ſt ad perſuaſionem » ſeu religionem, qanda eſt lamet gr quam circa Deum fouet, qui iurat. Fruſtra ad religio- mintede quippe iurando quis adigitur per Deum, quem nem iuran⸗ nrnon credit, adeoque nec metuit. At nemo tis. elene, per Deum iurare ſe putat alia ſub formula, aut neled alio ſub nomine, quam quod ſuae, i. e. ex ailelt . opinione iurantis, verae religionis praeceptis continetur. Inde quoque eſt, quod qui per wentinke falſos Deos iurat, quos ipſe tamen pro veris d ennim habet, vtique obligetur; & ſi fefellerit, re- ontiimk, uera periurium admittat. Quia ſub quocun- wenn dri que ſpeciali conceptu generalem Numinis no- igenmgen tionem ante oculos habuit; adeoque, dum insicda ſciens peicrauit, diuinae maieſtatis reueren- bboinſt tiam, qantum in ſeeſt, violauit. tut; gife s. V. Ad iuramenti obligationem requiri- De intentioʒ ginrte, ſ ZD 1p z tur, e iurantis. t. 14 „. II. (1) Sic c. g. non dubitabant primaeui Chri- men u ſfſtiani iurare per ſalutem aut incolumitatem Caeſaris. Geſr Wide TKä RTVLLIAN. Apologet. Cap. XXXII. n,uerg Ad quem fere etiam modum Joſephus in Vereri Teſta- ab mento deprehenditur iurare, her ſalutem Pharaoni, = — nſn r Geneſ. Cap. XLII, vers. 15. Cont. CLERICVM. in eut. Comm. ad h. l. Senſus rationi conuenientiſſimus, niſi cetta e , maxime congruus tali modo iurantium menti, hic hoc ſoſt/ eſt, quod aeque vere, ac optarent vitam ac ſalutem “ ,. iodiun perſonarum aut rerum, per quas iurabanr, veritatem Ner, item bona fide dicerent, promitiercntuc, 7 5 Sðð 1I c 230 DE OFFICIO HOMINIS tur, vt animo deliberato id ſuſceptum ſit. Vnde lrgvoleh ijuramento haut quicquam obſtrictus erit, quu vitium adhae ſimplicker iuramentum recitando protuleritz inumentum aut eiusdem verba, concepta in prima perſona, ipee pe alteri praeinerit. Aſt qui ſpeciem ſerio iura- grdl oblie⸗ turi prae ſe tulit, is vtique obligabitur; quic. encelaque quid demum in animo ſuo, dum iurat, agita- nßzintaneti uerit. Nam alias omnis vſus iuramentorum, mnum. immo omnis ratio interuenientibus ſignis ſeſe Necoblie⸗ obligandi, ex humana vita tolleretur, ſi quis aun, quiin tacita ſua intentione poſſet impedire, ne effe- (Mdtedetaj Gus ille a dum aliquem ſequatur, cui produ- (lſet, non cendo idem eſt inſtitutus. Percolamein Juramen: §. VI. Juramenta in ſe non producunt no. tum non uam & peculiarem obligationem, ſed obligg — producic tjioni in ſe validae velut acceſſorium quoddam Kiuſhſenten Heationem, inculum ſuperueniunt. Semper enim, dum iuawen diſtinctam iuramus, ſupponimus aliquid, quo non prae- tmanmim a conuen- ſtito, diuinam poenam in nos prouocamus. miieniutt tione ipſa, Quod ineptum eſſet, niſi illicitum foret, non llemt. han⸗ quam ini- praeſtare id, quod ſupponitur, (1) adeoque doohanzſh , niſi iam antea obligaremur. mmrane — — — Aaicding: 6. VI. (1) Haec ratio non videtur ſatis huc quor-· rilagnns . Alrare; aut ſaltem minus commode prolata eſt. Sae- Dechantcom pius enim quis jurat atque obligat ſe ſimul ad aliquid, ebe zrtir ita vt ipſa promiſſionis verba iuramentum inuoluant: leifnetn, vt ſi dicatur, promitto tibi coram Deo, me in tui gra- ofit, 0 tiam hoc vel illud facturum: tunc ſane concipi obli⸗ lutſenim gatio iuramentuin antecedens, ac citra religioſum er eos ven iſtum actum valida, son poteſt. Ratio autem vera lt lin jjua I rEkr clIVIS LIE. I. CAP. xl. 21 ſt. I Ex quo ſequitur, quod actus, quibus in ſe Bett,gi vitium adhaeret, obligationem impediens, per nrun iuramentum accedens obligatorii non“ fiant. maetnn Sicuti nec per ſubſequens iuramentum ante- ſeioiur grefla obligatio valida eliditur, aut ius per bitur; guſe⸗ eandera quaeſitum alteri tollitur. Inde fruſtra rat, gir. quis iurauerit, ſeſe alteri debitum non ſolu- zimentorux türum. bgnine Nec obligabit iuramentum, vbi conſtat. eut,g eum, qui iurauit, factum aliquod ſuppoſuiſſe, ire, le i. quod reuera ita ſe non habebat, ac, niſi id cre- ,cui lr. didiſſet, non fuille iuraturum; inprimis vbi per dolum eius, cui iuratur, in errorem fuerit 1odoent. b 4 ſelti & iuſta ſententiae Auctoris noſtri, & quam maxime r qoddn (osſentaneam veritati iudico, hacc eſt, quod erſi rentm, DDd iurerur ſimul ac contrahatur obligatio, iuramentum 10ponpi?s tamen ratione obligationis ſehabeat, vt modi vel ouocatil? accidentia ratione ſubſtautiae . ſine qua ſubſiſtere ne- Cret, dd. uennt. Sanc iusiurandum non niſi vr acceſſorium n toret, aliquod conſidetati poteſt „adhibitum ad confirman- (1) lengqe dum pactum, quod inire ſe quis teſtatur. Deo au- tem, cum teſtis inuocatur, aihil promittirur; alias enim inter votum ac iuramentum nihil intercederet diſcriminis: & vnde conſtaret, Deo eiusmodi pro- — milla grata & accepta eſſe, quae non aiſi remporale „ lais but 2* ſpectant commodum, nec ad pietatem quidquam fa- olatret, ciunt: Statim igitur ac pactum, cuius inuocatus Deus nu Adi teſtis fuerat, aliquid, quod illud in ſe nullum reddat, rum ihlolin⸗ inuoluit, omnem ſuam vim iusiurandum amittit; ,mi nuiſi praeſertim ſi ore tantum iuratum ſit; quale quid fa- onhi cere eos veroſimile eſt, quibus metu mortis, aut iu aigionn Frauis alicuius periculi, iurata promiſſio extorque- vio nen ur, 2;: pDf oFFICIO HOMINIS 11 ( adductus. Nec qui iniùſto metu me ad iu- adquitit, ad aliquid a me recte poſtulan- dum. Nullas quoque habebit vires iusiu- randum ſuper praeſtanda re quapiam illicita; immo & ſuper omittendo aliquo bono, (3) randum adigit, (2) ex eo iuramento ius ſibi quod legibus diuinis aut humanis praecipi- Denique iuramentum non immutat natu- cedit. (4) Inde fruſtra iurantur impoſſibilia. 4. — (2) Latro e. g. qui ſclopeto pectoti admoto, pefe- ram & ſubſtantiam promiſſi pactiue, cui ac- grinantem in via regia ad promittendum iurato ade igit, ſe ipſi centum dupliones ſoluturum, aut ipſum non denunciaturam. (z) Sed nonne hoc acque illicitum eſt: Ad iaue- niendum igitur ſenſum, qui hic differentiam aliquam conſtituar, ſupponendi funt certi caſlus, quibus id. quod iurato promiſſum eſt, omiſſionem rei legibus probhibitae per ſe haud inuoluat? Vid. hanc in ſenten⸗ tiam a me dicka ad I. M. . G. Lib. TI. Cap. 11. §. 10. not. I. (4) Ex hiſce principiis deduci quoque poteſt- quare ac quomodo ſuperior obnoxios ſuo imperio liberare aut abſoluere a iuramento praeſtito queat. Supponendum enim initio, de rebus quaeri, circa quae ſuperior ius habeat poſtulandi, ne praefer vo- luntatem ſuam ſubditi paciſcantur aut promittant. Diſpiciendum deinde eſt, num rem iuratam iam ante prohibuerit, nec ne. Si iam actu prohibita erat, aut adiecta fuit expreſſa declaratio, conuentiones ſuper talibus rebus initas nullas fore; atque hoc caſu ponte ſua EI nnll non munatu Eeqle in iu i,. KVI. Propterinte necqdeaue neilluſerit ſeaturmane iniutatamh Ptis, guit Uillatiolte⸗ — ſu ininnn tlone opus tantum, lu cet: zurre NeXA hon fl menta circa tior teite i guikrohidit R geccaanm ohdumvI teuerzobin Mentilid miNus ſode ſa iute ihlirein Krunt, 1e debuetr KFII A: quarr Nanntque Mldbi Nos n e .AdH nendd iuend. Ge polelr 1 Vires a pum liche 0 bond, nis greſ⸗ mwutat d. iue Cll 14 mniin —r Lotiadnolo e endunn ilniti türucn, al umelt? 9 in gentium it lus, uͤbis ſs opeln tei 1 .bancin it 16,, neque aſtu quis deceperit, & cui nemo impu- ET CIVIS LIB. I. CAP. XKl. 23 3 Et promiſſio conditionata per iuramentum non mutatur in abſolutam, ſeu puram. Et 2aeque in iurato promiſſo requiritur accepta- tio. r §. VII. Hoc autem efficiunt iuramenta, In quo con- propter interpoſitam Dei inuocationem, quem ſiſtat vis pe- . culiaris iu- leſer 24 . ramenti, ne illuſerit, vt non ſolum atrocior poena cen- Aui in ſe ſeatur manere eum, qui iuratam, quam qul jam obliga- iniuratam fidem fefellit; ſed & (1) vt ane-torio ad. gotiis, quibus adiiciuntur, omnis dolus & ca- iecti. uillatio ſit excludenda. P 5 §F. VIII. fſua iusiurandum ruit, nec vlla ſuperioris diſpenſa- tione opus eſt; ita vt, ſi illam largiatur, hoc ipſo tantum, iuramentum ſemper irritum faiſſe, ſignifi- cet: zut vero interdicto poena nullitatis diſerte ad- nexa non fuit; & tunc nihilaminus facultatem iura- menta circa eiusmodi rem praeſtita annullandi ſupe- rior tacite ſibi reſeruaſſe intelligitur. Vcroque caſu, qui prohibitionis conſcius iurauetit, graue commit- tit peccatum, Quod ſi id, circa quod iuratum eſt, nondum vllo modo fuerit probibitum, nen quidem reuera ob irreuerenter habitum ſacroſanctum Dei no- men talis vituperari poteſt; at iſtud non obſtat, quo- minus ſuperiori, ſi praegnantes ſuaſerint rariones, vti ſauo iute liceat. Et hanc quoque excegtionem, ex ipſa rei natura liquido fluentem, qui aliquid promi- ſerunt, aut acceptarunt, ipſi ſupponere potuerunt ac debuerunt. õ §. VII. (I) Jurüurando tamen hoc proprium non eſt: quamuis grauius omniae ſcelus ſit, cauillationes vanas que tricas ſectari in actu, cui ſanctum Dei no- men adhibuimus. 2 Q 234 Dk OFFICIO HOMINIs “ 11 c . —q Juramen- §. VIII. Non tamen ſemper late, ſed & ilun zfimmn tum non (1) ſtricte quandoque iuramenta ſunt inter⸗ qi, excludite. pretanda, ſiquidem ſubiecta materia id re. umticaml, Vnde,, quirere videatur: puta, ſi iuratumm ſit in odi-· elncen qge ves, quae ex um alterius, & non tam promiſſioni, quem menti, (1) ipſa rei na- (2) minis iuramentum ſit adiectum. Quin Mniſlime; tura fluunt. nec iuramentum excludit tacitas conditiones melliga, & . & limitationes, quae ex ipſa rei natura rite Probe Percip fluunt. Puta, ſi alicui, quicquid velit, pe- ſunterprime . tenti optionem iurato conceſſi, vbi iſte ini- (caauillin &el qua, ant abſurda petierit, haut quicquam te- X. Diu nebor. Qui enim aliqunid indefinite alteri ro- — . arer er mor:bwa. ganti promittit, antequam nouerit, quid iſte Rnne . . . . . . . . ſit petiturus, praeſupponit, alterum petitt- “ rum honeſta, moraliter poſſibilia, non fihbi Cinam aut aliis pernicioſa. M Conktmung vyerba iura- §. IX. Id quoque notandum, in iuramentis Cuml D menri ſunt ſenſum totius orationis valere, prout capere ſe tu n intelligen- ”MUM Anno Ae Qiitnran . — ülabenll §. VIII. (1) Hoc quoque locum habet in ſimplici= bus promilſſis & pactis, cum alioqui nihil ſubeſt vitii- quod cas nullas reddat: ſecus enim ſi ſit, ſaperflſuum —. id eſt in pactis cum vel ſine iuramento initis. Secu- tus hic Auctor eſt incon ſiderate ideas parum accuratts Natunc vererum nonnullorum, & GROTII. Vid notata ad “ cet, ne I. N. & G. Lib. I. Cap. II. §. 13. — ennen (2) Inualida in ſe ſunt iuramenta comminatoria Nibouf omnia. 1. Quia nuſla adeſt alterius, cui qui: wina. ude ante tur, acceptatio, adeoque nec impofita eſt iuraati Geid obligatio. 2. Qlia eiusmodi iuramenta ſemper in- voluit, conſiderate, ac cirra maturam deliberationem facta 1X. ſunt. Vide dicta a me ad maioris Opexis cit. le nvt. Zz. i iunan NIès ET CIVIS LIB. I. CAT. XI. 2 3 ½ ue, ſlA illum proßtetur is, qui iuramentum defert, ſeu da eo ſenſu,. 1 ſuntine. cui iuratur. Huius enim praecipue, non iu- quo illa ac- Mtete As rantis cauſa, iuramentum praeſtatur. Vnde ikie da umſtind. eiusdem quoque eſt, concipere verba iura- ud detertt. Stori,gun menti, (1) & quidem, quantum fieri poteſt, lum. Iu planiſſime; ſic vt ipſe ſignificet, quomodo illa Scondtug intelligat, & iurans annuat, ſe iſtius ſenſum ⸗- zinmiit probe percipere; eaque mox ab hoc liquido idl,6 ſunt exprimenda, ſic vt nulla ratione eadem Vbliſenm. Cauillari & eludere queat. HK niegun . S. X. Diuißio iuramentorum commode deſu Diuiſio iu. hite Auirr mitur ab vlu, cui illa in vic communi adhi- ratnenfo- erl,ile bentur. Quaedam enim promiſſis pactisque n. terumpell adduntur, (1) vt eo maiore cum religione ia, Non obſeruentur; quaedam autem adhibentuùr ad cCconfitmandam alicuius adſertionem circa fa- rine ctum illiquidum, & vbi veritas allis rationi- ur fe bus commodius inueftigati nequit. Quale i exigitur a teſtibus, ſiue qui alieni facti con- — fcii habentur. Quandoque etiam ipſi, qui betinnlt⸗ bi ſcbeſ in * r,ſhedaun inis E . IX. (1) Conſequenter igitur, ſi is, qui iura- Am mentum defert, non ſatis clare mentem ſuam expli- Vltnnn cet, nec etiam natura rei fufficiat ad ſenſum, quem üle in mente habere potuit, definiendum; iürans, oomninni Qqui bona fide aliter verba intellexit, culpam periutii aMénum, haud conttahet, ſi ſenſum, in quo iuramentum prae- i atim ſtare voluit, ſequatur. V . . . 7 entenſee, §. X. (1) Haec vocantur iuramenta promiſoris, ettioneln altera iuramenta adſertoria. DE OFFICIO HOMINIs 1r 1 , 7,2 36 inter ſe diſceptanf, deferente iudice, (2) multsenmn aut altera parte, ſuo iuramento litem ſol- bincelc: vunt. . . Cottumpuntr è . — . lue tut cul ρα ονονοννv ov ναανo Hνιſ wονυ αα tumtamen CAbPVL XI.. Coulummnuntu . DE OFFICIIS CIRCA AD- eae OQVIRENDVM RERVAMN te ad DoMINIVM. eninerent, tenthominee §. J. Luttiopect Fundamen- Um ea ſit conditio corporis humani, vi in eden rum iuris adſumtis extrinſecus rebus indigeat, 4 Inde cn bomini ix queis nutriatur, & contra ea, quae tliumſub ceteras ere- aturas ani- 6 nt, muan matas & in-tur; per complures quoque res iſthaec vita animatas commodior & mollior reddi poſſit: (42) inde — competen- tuto colligitur, volente vtique ſummo vni (r (hr ti;. uerſi Moderatore fieri, quod homo alias creag- m, din ipſius compagem deſtructum eunt, munia- uteſel, (a) Vid. . 7. . tn snin . J. N. & G. turas ad vſus ſuos adhibeat, quin quod etiam id 1. „ Mintetcedl Lib. IV. mul⸗ eeell . B Wmote Cap. III .⸗ . — „ ”ůü c. . . 1. . un cotfor (2) Si hoc ſit iuſſu iudicis, non poſſumus non aut Dnimalia jurare, aut alteri parti iuramentum referre. Sed abe- Reueiihun que hoc, conſenſu duarum partium opus eſt. Ce- t lt terum eſſfectus iuramentorum huiusmodi varii gene- Robande ris, quatenus ad decidendas in vita cinili lites tefertur, dit e pendert a conſtizutionibus legum cinilium eo pertinen- echn tiibus; ſalua nihilominus obligatione, quae in foro En. 4 cor ſcientiae perpetuo durat, cum malae fidei debi- anel . tor euaſit heneficio, quod in foro humano ipſi non anuui H i D oruit denegari; 4 NIs ET CIVIS LIB. I. CA P. XII. 237 inde,Dmultas earundem deſtruat. Neque id ſolum o ien, obtinet circa vegetabilia, & quae citra ſenſum corrumpuntur; ſed & circa innoxia animalia, quae vtut cum dolore moriantur, citra pecca- . P tum tamen ab homine cibi cauſa oceiduntur & 3 conſumuntur (1). M 8. II. Ceterum ab. initio omnes iſtae res intel- De commu- CAA liguntur abs Deo velut in medio hominibus expoſi-nione pri- ERVMI tae, ita vt non magis ad bunc, quam ad alterum maeua, & . pertinerent; attamen vt ſic circa eas diſpone- nrtodu rent homines, prout conditio humani generis, minio. 8 ratio pacis ac tranquillitatis, bonique ordi- nis in eodem conſeruandi videretur exigere. in (a) Inde cum adhuc intra paucos genus mor- (a) Vid. ebi , talium ſubſiſteret, placuit, (1) vt Ma quidem d. 5. due Puir cuiusque ſierent, nec ab altero ipſi eripi deberent, ar IV. eugt, e . IV. es ilthꝛee 1 . uat ſmmmn §. I. (1) Etenim 1. cum deſtituta ratione animalia 0 li e ſint, citra quam ius vel obligatio proypric ſic dicta moal⸗ concipi nequit; conſequenter etiam nullum homini- yG Per mortem animalibus nihil adimitur, pereunte – cum corpore eorum animaz. 3. Niſi occiderentur olimn mil animalia;, inprimis quae ſunt certarum ſpecierum, Aſarte, NuN. generi humano cotum multitudo in perniciem cede- ſeſe, ret, Et ſuficit hic vitare ſaeuitiam, quae magis im- 1 rie ? probanda eſt ob mala, quae promanate inde in ho- in gvod ein bus intercedit cum animalibuz legis conſortium. 2. woll VAIl „ . 4 . . . Elnsien mines queunt, quam ipſorum animalium cauſa, in n vebfeli, quaeé citra neceſſitcatem ſaeuitur. flin gur inin S. II. (1) Ad hoc ipſum tamen conuentione vel 8 e . . . 6 . . ₰„ 4 Sleiih⸗ expreſſa vel tacita opus non fuit. Ius quippe primi ribus D occupantis ex intentione eius, qui rem aliquam plu- 2;3z 8 Df OFFICIO HOMINIs quae quis adprehendiſſet hac intentione, vt eadem 4 . . 5 1 all vſus ſuos adplicaret ; ipſa tamen corpora, ex quibus illae tes prouenirent, in medio ad neminem peculiariter ſpectantia manerent. Sed poſtea, multiplicatis hominibus, & cum cultura coepiſlet adhiberi rebus, ex quibus homini alimenta & tegumenta proueniunt, ad eui- tandas rixas, & introducendo bono ordini, ipſa quoque corpora rerum inter homines diuiſa, & cuüilibet ſua portio propria adſignata 3 hac addi- ta conuentione, vt quae in prima reruut diuiſio- ne in imedio forent relicla, deinceps eius poſſent Rieri iam nonſe El cerdis l ribus communiter in medio proponit, neceſſario conſequitur; ita tamen, vt, quac nullius propria ha- ctenus ſunt, adprehendendo, tantum in medio relin- quatur, quantum ceterorum neceſſitatibus ſufficit. Sed dominium quoque citra conkentionem aliquam Zeneralem inttoductum eſt, per ſolam intentionem, quam quilibet teſtificabat, ſeruandi in perpetuum id quod occupauerat, praeſertim ſi res ab eo ſie poſſeſſae aliam tormam acceperint, ceu fructum diligentiae eius & laboris. Vid. dicta a me ad J. N. & G. Lib. . Cap. I. §. I. not. 2. & §. 4. not, 4. Itaque differentia inter ius quod quis in res a ſe occupatas durante com- munione primaeua habebat & ius quod quis in eas poſt introductum Dominium habet, in hoc conſiſtit, qued prius non ducabat amplius poſſeſſione, alterum e ontrario cum poſſeſſione haud quaquam amittitruar, . . . ,— . . niſi dominus eam vere abiecerit & deſeruerit. Quod quidem hic nulla modo praeſumitur, cum id e con- trario vtique praeſumererur, antequam mos inua- leſceret, rem ſemel poſſeſſam ceu propriam reti- nendi, .⸗ „ 11 ( — eni, i tur, volent hominum, Pylprittat ren Gudtum. . III. Er. ilt rei velut lullent mmude Ey quo con Iuam proptti pobtro dlpor lloarcete inciuit⸗ impetinm onnention — 6) lar ſone Crllien uminij in ed umkuit. uod ſeruitn iut feugi ) nie⸗ bomorum z, guas tunt, In 5 minij, Unſuorun INIlè ET CIVIS LIB. J. CAP. XII. 239 me,tn ieri, qui primus zadem ſibi adſeruiſſet. Sic igi- et kur; volente Numine, praeuio conſenſu luatnm hominum, pactoque ſaltem tacito, (2²) el n Proprietas rerum, ſiue dominium fuit intre- cun elm duéctum. R guibustam §. III. Eſt autem dominium ius, quo alicu- Quid ſit lunt, 40 6 45 7e/ Velut ſubſtantia ita, 4a4d aliquem pertinet, vt dominium bono ii codem modo in ſolidum non pertineat ad alium. unint i, Ex quo conſequitur, vt de rebus, quae tan- gata; Hecct. don eretre ad nos beenns bre arbitrio. etA Loltro dponere⸗, & ab earundem vſu quosuis „ alios arcere po- §; ni eg a S cere poſſimus; niſi quatenus (1) per , pacta ſingulare iue a nobis ſibi quaeſinerint. Eitſi in ciuitatibus contingere ſoleat, vt domi- nium non ſemper penes quosuis ſit illibatum; vit⸗ Ne ſed certis limitibus circumſcriptum per (2) liuen imperium ciuile, aut ex (3) diſpoſitione Se mnin tnelio i . . abuifmu conuentione hominum inter ſe. fonenn 1llt Quando jatenliole õñ . . a (2) La preprieté des biens, quibus verbis in Ver- ne * fſione Gallies ſemper dominium denotatur. Vox enim beo ii dominii in eo ſigni ficatu propria ICtorum Romano- un en rum fuii. l N. fri §. III. (1) Vt ſi alteri conceſſum fuerit ius ali- ltaqued quod ſeruitutis, aut vſusfruétus, aut emphytenſees, Atns zren aut feudi &- HB . okguiie 1 (2) Sic ademta eſt prodigis, pPupillis, minoribus &c. ecorllb bonorum ſuorum admianiftratio. Dantur quoque ſione hene res, quas non niſi certo alienare modo leges pe mit- . ic ailian tunr. In vniuerſum imperans, qua talis, ſpeciem Celeuen.. C Dominii, quod dicunt, eminentis in bona ſubdito- 1, anilen, rum ſuorum habet. Vide infra Lib. II. Cap. AV. guan ne (3) Denatores e. g. aut teſtatores bona de quibus 18 240 pr OFFICIO HOMINIS 2ð 4 — Quando autem res vna ad plures indiuiſim piere, ee n eodem modo pertinet, illa iſtis pluribus voca- umlinin;e tur communis. imllr ine Dantur ad. §. IV. Sicutiautem res non ſimul & ſemel nſleiln⸗ huc res, in proprietatem iuerunt, ſed ſucceſſiue, & inlu. ute prout vſus humani generis poſtulare viſus eſt; onis comn manſere. ita non neceſſum fuit, vt omnes & ſingule liugti “ res propriae fierent, ſed ſalua pace generis hu- enlin t, mani aliquae potuerunt, aliquae debuerunt intræa .. (a) Vid. primacuam velut communionem permanere. (4) lilanman N & G. Nam quaze vtilia licet hominibus, inexhauſta nsiuu ſt an Lib. IV. tamen ſunt, (1) ſic vt omnium vſibus poſſint iiurſtare in gratiam alicuius diſponunt, aliquando vetant alie- Mrebere a nare, aut ſub certis tantum conditionibus id ei con- (. V. M. cedunt. Adiiciuntur etiam ſaepe contractibus emtio- ſel heyin ci unis venditionss variae clauſulae, quae translatum Do-⸗ guam 4 minii ius teſtringunt. Vide infra Cap. XV. §. 9. Ali- Ptopr quando etiam duratio iuris dominii pendet ab aliqua Uum iim conditione, quae efficit, vt tandem reucttatur co, nunſt. p, vnde profectum eſfſft. talet g.IV. (1) Haec fatio per ſe nullam vim habet. ig ne 3 Inde enim ſequitur e contrario, licere ex talibus re- bus, quantum quis voluerit, proprium ſibi facere; quoniam tale quid viciſſim quiuis alius etiam facer. —— poterit, nec vlli hac ratione quicquam decedit. Vera ) ratio eſt, quod vt proprieratem ſeu dominium res tlllun⸗ 1 aliqua admittat, requiri: ur, I. vt eius ſit indolis: Hun i quo poſſideri hoc vel illo modo queat: conſiſtit enim p gorun in poſſeſſione finis atque vſus proprietatis ſeu domi-= HD nii. 2. Vt adprehendere quis eandem rem voluerit. gu neg ac cuſtodire valeat: alias ſuperuacuae ſunt omnes, Ce quas formare voluerit, praetenſiones. H N . NIAs ET CIVIS LIB. I. CATP. xI. 241 cgimine patere, nec tamen ſingulis vſus iſte reddatur Uurcbe malignior; ea diuidere velle, ſuperuacuum ſimul ac ineptum foret. Vti eſt (2) lumen calorque ſolis, alr, aqua profluens, & ſi quae ſunt ſimilia. Qoo refertur etiam vaſtus Oceanus, magnis continentibus interiectus, quoad par- tes a littoribus remotiſſimas. Quippe cum ille non ſolum omnium vſibus promiſcuis ſuffi- cientiſſimus, ſed & vni alicui populo eius cu- Kodia moraliter ſit impoſſibilis. Vbi enim aliqua ,res ita ſit comparata, vt nullo modo alii ab us, u eius vſu arceri queant; illam diuidi, aut pro- Vbis I priam cuiuspiam fieri, non ſuperuacuum ſo- M. lum eſt, ſed & inanibus litigiis materiam —— praebere aptu. oi, (. V. Modi adquirendi damini; ſant originarii iuio nngur, vel deriuatiui. Per illos a b initio in rem ali- S 4 emnimn quam proprietas introducitur; per hos domi Sninit. .M. nium iam conſtitutum ab vno in alterum gengetcbi? tranſit. Priores modi iterum ſunt vel ſimpli- 1n teietmnti citer tales, quibus dominium in corpus ali- lun din tkM cuius rei adquiritur; vel ſecundum quid, queis n n =S QG incre- Friun lbihaa aliug ellicl in Cmnl Elen luccellle,l late ilgtt nes Llrgl egenei⸗ Cebterunt ermanet, 6 ☛ = =— = = ☛ S= — N. (2) Ex co, quod eiusmodi res in ſe vſus inex- ims hauſti ſunt, boc ſequitur tantummodo, ex legibus cn humanitatis fas eſſe, earundem vſum, quantum ſine d proprio incommodo fieri poteſt, cuilibet permittere. lent A Nam alioqui nihil obſtat, quo minus ſno modo & glan⸗ k aqαα profluens, & alr, & lumen calorque Golis poſ- *R ſideantur ; prout facile, ſi neceſſum fotet, oſtendi e pollet, SS les, De adquiſi· S. VI. Poſt recepta inter homines diuiſa re- rum dominia, ita inter eos conuentum, vt quaecunque ſub prinaeuam diuiſionem non tione per zus primi occupantis. (a) Vid. J. N. & G. Lib. IV. Cap. VI. 242 DE OFFICIO HOMINIS incrementum aliquod ad rem noſtram adiun- gitur. venerunt, ea cederent occupanti, i. e. ei, qui primus eadem (1) corporaliter adprchen- diſſet, animo ſbi habendi. Sicvt (4) hodie originarius modus dominium in corpus alicu- ius rei adquirendi, ſit ſola occupatio. Hoc igitur modo adquiruntur vegiones de- ſertae, quas nullus vnquam homo ſibi adſe- ruit: quae fiunt illius, qui primus eas ingre- ditur animo ſibi habendi; ita vt culturam eis adhibeat, & certos limites conſtituat, quous- que eas ſuas eſſe velit. Vbi autem coetus mul- torum hominum iunctim occupauerit partem quampiam terrae; vſitatiſſimum eſt, vt ſin- gulis ex eo coetu aliqua portio adſignetur, quae ſuper- §. VI. (1) Eo proprie ius primi occupantis funda- tur, quod prior ipſe ante alios animum hanc vel illam rem ſibi habendi declarauit. Si ergo intentionem ſuam alio quouis adu aeque ſignificatiuo declarauit, vt nudis verbis, geſtu, nota certis rebus appoſita &c. aut ceteri in eius giatiam iuri, quod ſibi in aliquam rem aeque ac illi comperebat, manifeſte renuncla- runt; poteſt tunc originarium huius rei dominium:, citra vllam corpotalem adprehenſionem, adquirete. Vide dicta a me in notis ad J. N. & G. Lib. W. Cad. 7 1T cI) ſannr, Ukoccupati lſie, ae n hecbospe in uns lolenr tumdadilep, nhonſt intet ſgnan, ⸗ benfeli, Kinnellamp Decpatoe busdamini — 2) Cenſetu omnez tes mob oigemacceſſo mitesſbihe dil Aiu wadite WUnlter Ielini u⸗ nemn nutural lam, natur enenrec unci insnullan nrad Comin Urtinuiſe, 1 hntatgde e leletn nina. 4 Au 3. NIs ET cIVIS LIB. I. CAP. äI. 24 hum du ſuperſunt, ad totum coetum pertinere cen- ſeantur. L nesiiiit Per occupationem quoque adquiruntur fe- uentum, rae beſtiae, auss, piſces in mari, fluminibus ilonenn aut lacubus verſantes; item, ſi quae a mari ,i,eil⸗ in litus ſolent eiici: modo tamen per impe- Aprehe⸗ rium ciuile promiſcua eiusmodi rerum captu- N ra non ſit interdida, (2) aut certo alicui ad- corptb r ſignata. Quas neceſſum eſt, ſi noſtrae de- atil. bent fieri, vt corporaliter adprehendamus (3), & in noſtram poteſtatem redigamus. ,cone . n Occupatione quoque adquiruntur res, in 1t cultltmumd Q 2 plane in, nſetut , — (2) Cenſetur coetus populi, aut caput ciuitatis, n hels omnes res mobiles in tercitorio ſuo exiſtentes, ceu Nzuerit md tetidem acceſſoria occupaſſe. uippe intentio eius- 5 ceupa uipp ntI0 N, KH. modi res ſibi habendi ex ipſa rei natura fluit; ita vt getong niſi alias manifeſtauexit, velle ſe illas in medio com- , in muniter relinquere, illae ad ipſum reuera pertineant, quaptum naturalis earum indoles patitur. Quantum, — inquam, naturalis earum indoles patitur: ferae enim nufd Geſtiae, e. g. in ſyluis regionis alicuius vagantes,tran- ferall ſire in exterae ciuitatis ſyluas poſſunt, vnde cas repe- n is tendi ius nullum eſt. Verum non inde ſcquitur, illas es ante ad dominum ſyluarum, quas deſeruerunt, non pertinuiſſe. Ius enim proprietatis iſtius, tametſi va- hi“ cillans atqué extinctioni obnoxium, non ideo mi- 4 jmm nus verum erat. Perinde hic ſe res habet, ac circa 1 i in flumina. Aqua enim per agros noſtros quotidie flu- SE is ens, noſtra eit, quamuis continue effluat, terras ali- , ii enas ingreſſura, nec amplius inde ad nos reuer- 6 ſar.e. (3) Vide nor, I. ad hunc s. 244 DE OFFICIO HOMINIS plane eſt exſtinctum. Puta, ſi quae abiici- untur ea intentione, ne amplius ea ſint noſtra; aut quae ab initio inuiti amittimus, ſed poſt pro derelictis habemus. Quo etiam pertinet theſaurus, ſeu pecunia, cuius dominus igno- ratur; qui (4) inuentori cedit, vbi (5) per leges ciuiles aliter non eſt diſpoſitum. Ceten im⸗ uae De acceſſio. §S. VII. (4) Ceterum plurimae res qu. nicn adqui- dominio ſubietae ſunt, non in eodem ſemper ſitione. ſtatu perſiſtunt, ſed variis auctibus ſuam ſub- n ſtantiam (1¹) dilatant; quibusdam extrinſeca Lib iV. (²) incrementa accedunt; aliae fructus proferunt; Cap. viI. multis per formam induſtria humana ſuper- inductam (3) pretium adcreſcit. Quae omnia 3 “ voca- (4) Etiamſi illum in fundo alieno inuenerit. Nec enim acceſſorium hoc eſt fundi, vr metalla, minera- lia, & id genus alia, quae naturaliter ipſi connexa cenſentur, & pro quorum poſſeſſore propterea fundi dominus haberi poteſt. . (5) Statuendum potius e contrari tem leges per conceſſionem expreſſam vel tacitam eas rimo occupanti relinquant. Lib. IP. Cap. I. §. 13. not. I. Ed. nouae. §. VII. (1) Vt metallifodinae, lapicidinae &Gc. Huc quoque pertinent arbores ac plantae, quae exl- guo ſemine naſcuntuùr atque ex terra prodeuntes ſen⸗ ſim excreſcunt. 9 (2) Id cernitut in alluuionibus. (3) Sic ex frumento farina, atque ex farina panis con⸗ o, quod in ciui- tate aliqua inuenti Theſauri aeque, ac re; cunctac ⸗ domino carentes, ad publicum pertineant, niſi ſal- vid. ad J. N & G. I C Voelbulo a⸗ in us cliſl citta fadum letumm prou Kti hominn Cukantur. (onficitur, ermlonilin⸗ niduran alat ( Haec te ieceſſioau Ungham kactn ſkkin elus 4 tutn vbi zeceß dettinet, aut nit, haeceru (uibushuiuur llebit ecigen malafte gei⸗ niun commiſen anti enij, ſa⸗ retur: cucn 1liornmn milii invileret il emnen inlenen ubores tepel otidtins ha orlan igde um, aliis duuadhibinn ehio, ſinen onattion, lini ſie EIus⸗ r CIVIS LIB. I. CAFP. XxII. 24 5 —.— qud dhit vocabulo acceſſionum comprehendi poſſunt, & aamnin in duas claſſes diuiduntur. Qiaedam enim ns, I Ccitra factum hominis ex ſola natura iſtarum tiampennn rerum proueniunt; quaedam facto & indu- omins n ſtria hominum in ſolidum, aut ecx parte pro- , Curantur. Circa quas iſta eſt regula, (4) vt Gockhmn AAA3 qui — —— ze les, u. conficitur. Pictor adhibitis coloribus ac penicillo, oden lerp ex vulgari linteolo vel tabula raram pretioſiſſimamque Dus ſunn ene arset Am emi (QA4) Haec regula ad caſus tantum ſpectat, in qui- Am α pus acceſſio aut ſimpliciter per effectum natu alem, & us Prolun tanquam fructus rei ipſius prouenit, aut facto & in- umand le duſtria eins, ad quem res pertinet, procuratur. Ve- 1 Qurons rum vbi acceſſio aut in totum, aut ex parte ad alium pertinct, aut ex alicno labore ac induſtria ſuperue- . nit, hacc erunt, meo iudicio, ſimelicia principia, ex — quibus huiusmodi caſus, ſatis alioqui difficiles, facile 1 licebit decidere. I. Diſpiciendum eſt, an bona vel nwveneit n . mala fide quis rem ſuam aut induſtriam cum re alte- l, rius commiſcuerir. Quod ſi enim mala eiu“ ſide id tet llenc contigerit, facere iacturam rei aut induſtriae ſuae is gohe „eyetur: cum alias proprietarins impediri quotidie ld aliorum malitia poſſet, quominus de re ſua pro lubi- jo, gud 4 ru valeret diſponere. Si quis ergoc. g. ſols, quod , le, 6 fſuum non efſe nouerat, arbores implantauerit, aut ineint A ſeymen inſeuerit, deminus ſoli non tenetur pati, ip ſum nic tt arbores repetere, aut ſecum ſemen diuidere; quin 4 1A potius ius habet poſtulandi penſationem damni, ſibi nolte, 4 forſan inde emergentis, quod occupatum ſolam lipieiinu ſuum, aliisque, quam quibus ipſe deſtinauerat, vſi- rtet, „ bus adhibirum eſt. Facienda nihilominus hic eſt ex- noleun⸗ ceptio, ſi nempe res aliena cum in ſe, tum etiam in comparatione ad pretium formac ipſi ſuperinductae, leuiſſimi ſit valoris. Poſito v. ge aliquem adpre- hendiſſe ue „16 kafmt, 246 DFE OFFICIO HOMINIS L 177 qui eſt dominus rei, ad eundem quoque pertine- er u nunmi ent acceſſiones, & quaeuis emolumenta; & qni d. eexx UIII. . —lircontta Melintex ten hendiſſe ſcazum chartarum, aut tabulam ligni vul- eun garis, auf linteolum, quae pertinere ad alium noue- nendt, aute rat, iisque inſcripſiſſe res magni momenti, aut inde ymmi modoy egregiam pictucam confeciſſe; hec caſu non adeo cat ſrlitu⸗ multum malae fidei ſubeſle poterit: praefumere enim binili . Vbi rtilitasee Ficet, eum, qui proptio auſa chartam, tabulam X obuent: aut linrteolum ſumſit, exiſtimaſſe, proprietatium enit; * non difficulter conſenfurum, prae ſertim reſtituta ſibi Unte ke noltt⸗ - prati eiusdem generis quantitate, aut eius aeſtimatio- ne: adeoque vindicare fibi tunc propiictarius ſcri· pruram, aut picturam, non poretit. 2. Cuiuscun- biicc gue rei aliquid aliens iunctum & incortoratum eſt, dliotiagun vel innotenti ipſius, ad quem pertinebat, facto, vel nialen giera vllum eiusdem fastum; ei, ceteris paribus, opus man vel compoſitum inde reſultans adereſcit. Vtpluri- inta⸗ zenr mum enim in co, qui errauit, aliquid eſt impruden- veringue, tiae; & quamuis ad commixtionem ipfe nibil glane 8 gerig, contulerit, ſi incommodum inde experiatur, alte- K, s eiig rius ramen culpa non eſt. Sic e. g. ſi aqua auulſam unſoſtein alicubi rerrae particulam vicino agro adiecerit, domi- uindo Ple nus agri huius propriam fſibi reddere illam poteſt, Eeun des biſi alter, ad quem pertinebat, ſtatim rettaxerit. D Aktotſutel Nec tenetur prior pretium portionis illius terrae aenulenſte agto ſao adhaerentis alteri pendere, cum nullum in- Ea alt ſeni de lucrum capiat: quin e contrario contingere potell, intabit , It dettimento hoc ipſi fit; ad quod tamen propterea trenli, ſeil penſandum prior particulac terrae dominus non obli- uruitae, gatur, quoniam, vt ſupponimus, in cauſa non fuit, ͦ gicor Vt hoc fieret. Verum ſi e. g. alienum quis agrum Aertincht „ bona fide conſeuerit, ipſi dominus agri prerium ſe- Eumte pen minis acoperae ad ſerendum adhibitae, tenerur per. rtſitni m ſoluere, quoniam lucrum ex hac re illi accedit; D en, nobi · — 18 ET CIVIS LIB. I. CAF. XxI. 247 au m er ſi materia ſpeciem fecit, eius ſpeciei ſit do- t; 606 ,as. ”M t. VIII. Frequenter tamen contingit, vt De ſeruits- — alii ex contractu, aut alia via, ius ſibi quaeſi- tibus. lum lgtin uerintexre noſrs certum commodum perci- A udr piendi, aut etiam impediendi, ne noſtra re eni, um Omni modo vtamur. (a) Quae iura ſolent vo- (a) vid. altn hh Cari ſeruitutes. Ac diuiduntur in perſonales, J. N. & G. tiefimertu. vbi vtilitas ex re aliena ipſi perſonae immedia- IV. Bnen te obuenit; & reales, vbi ex re aliena, medi- Cap. VIII. aftim ante re noſtra, vtilitas capitur. . eius elimti =YUMUd Q4 Inter opieiinli ð M , Gid hobiliori agrum ſuum ſemini, aut rei alteri, maio- neftaun rem prouentum editurae, deſtinauerit. 3. Ji alte- hit, ſilnn rius duorum res ant opera per aliam, quae vices eius vihmnu, O Juppleat, penſari poteſt, alterius vero minus, nes ſſett, vlla verinque mala fides interuenerit; is, cuius res iſta, id eltin aut opers eſt, recepta alia prorſus ſimili eiusdem gene- igenihi „z, aut eius seſtimatione, debet adquieſcere. Nec heriailt, enim poſteriori tunc quicquam detrahitur; cum alteri Ladnan aliquando plurimum inde peſſet decedere, imo in 2Ricein d, perpetuum decederet, ſi loco rei ſaae aut operae ni- te m M hil prorſus reciperet- Hinc vi huius principii, plan- iin ent tara aut conſita domino ſoli ſolent ordinarie cedere, hnis Ulmn re acta aur ſcripta ei, qui fecit, nen vero ei, cuius cum ulln charta fuit, pictura pictori, non domino zabulae aut oningelee Qinteoli, ſigillum ei, qaui ſcalpfit, aur ſculpendum tamen lld curauit &c. Verum pari ratione, ſi proletarius ali- ninb n , quis pictor pretioſae ac rariori tabulae vel linteo, ad io allinnn we pertinenti, ineptum quid illeuerit, aur ſi quis ngqls gemmac pretioſae, quae mea fuit, quid inſculpſe- i kec relitui mihi tabula mea, linteum, aut gemmæ 1e, terel debenr. H liaccelli1 lus i 1 24 8 Pk OFFICIO HOMINIS. Inter illas numerantur (1) vſusfructus, (2) vſus, (3) babitatio, (4) operae ſeruorum. Rea- les iterum diuiduntur in ſeruitutes praediorum (5§) vrbanorum, & ruſticorum. Illae ſunt v. g. ſeruitus oneris ferendi, luminum, ne Iuminibus officiatur, proſpectus, tillicidü recipiendi, E&. Hae ſunt v. g. iter; altus, via, aquaeduckus, aquae hauſtus, pecoris ad aquam adpulſus, ius taſ §. VIII. (1) Vimfructus eſt ius gratis (hoc enim „. in omnibus eiusmodi iuribus in res alienas fupponen- dum; alias ſpecies contractus locari conducti fuerit) aliena re vtendi fruendi, & omne emolumentum, quod prouenire inde poteſt, percipiendi, ſalua ipſius rei ſubſtantia. (2) Id, quod Aucor cum Iureconſultis Romanis, quorum conceptus in vniuerſa hac ſeruitutum diuiſio- ne ſequitur, vſum vocat, eſt ius re aliena vtendi ftu- endi, in quantum ordinaria vitac ſuae ſuorumque, pro conditione eius & dignitate, neceſſitas requirit, ſalua rei ſubſtantia. (3) Habitatio eſt ius, omne emolumentum, ex inhabitatione aedium alienarum prouenire ſolitum, percipiendi, ſiue acdes quis ipſe inhabitet, ſiue aliis inhabitandas locer. . (4) Facile intelligitur, hoc eſſe ius, omnem vti⸗ litatem, quae ex ſeruitio & operis ſerui alieni pfoue- nire poteſt, percipiendi. (5) Id omne rurſus ex Romano iure deſumtum eſt. Erbana praedia vocabantur aedificia, ſiue in vrbe- ſiue ruri ſita fuerint. PPraedia vero raſtita vocaban- tur agri, aut ſolum, vbicunque fundus exiſtat. In verſione Gallica vocantur héritages de ville & de cam-. Pagsee. mſal. Vicinlie int .IN. l iſunt, poſtione fini. Et Unilerſtas feraut, ſ.X. permorten bus d inte Cumen (oni nepn⸗ inime or tanto cum 2 dotnini is decup. 3pudomn — X. (1 Uurcidiliden lunaedekt Juae talis hon Minus Iuidem h 1d umen ertum us In natuta) Originemn 44 us na N 18. 7 —n ſafniuͤ run, N es ain lae ſunt e AeiMe lipienli, , al lli — atis (Horeit jenas llhnt⸗ conuctfiei emolumentun Endi,luſi⸗ onſrlisNonm? itnkilncine. ſiena endli nue ſnonmme eſſtun tegli olamentun, 4 oledite ils, eelton 4 cia, ſue 1 ndu erlin al tu. 6 gabitet, le ſerui Jenige . socln W ET CIVIS LIB. I. CA P. XII. 249 —— paſcendi, &. Quae omnes fere ex occaſione viciniae introductae ſunt. §. IX. Inter modos adquirendi deriuatiuos Quotupli- alii ſunt, quibus res deuoluitur in alium ex ces ſint mo⸗ diſpoſitione legis; alii, quibus facto prioris do- ada⸗ . . rrendi deri- mini. Et quidem vt vel bonorum alicuius gtiui. vniuerſitas, vel certa eorundem portio trans- feratur. §. X. Vmniuerſitas bonorum (1) lege tranſit De ſucceſſio- per mortem prioris domini in () ſucceſſioni- nibus ab in bus ab inteſtato. 7 nſgro. Cum enim & communi hominum inclina- E Xia. tioni repugnet, & ad pacem generis humani Lit . I. minime omnium conducat, bona, quae quis Cap. XI. tanto cum labore, dum viueret, quaeſiuiſſet, aà domini morte haberi pro derelictis, & cui- uis occupanti patere: inde, ſuadente ratione, apud omnes populos receptum, vt ſi quis de §. X. (1) Bic modus adquirendi non vnice niti- tur ciuilibus legibus. Pendet enim iſte ex tacita vo- luntate defuncti, quam omnino licet praeſumere, & quae talis vtique praeſumi debet, qualem inclinatio non minus ac officium defunéti requirir. Interuenite quidem hic inter eos, qui eiusdem ciuitatis membra exiſtunt, plures legum ciuilium ordinationes ſolent; id tamen non obſtat, quin ſucceſſiones ab inteſtato ad certum usque gradum valeant etiam inter illos, qui in natutali viuunt libertate. Et ipſe Auctor noſter Sriginem & fundamentum huiusmodi ſucceſſionum ad ius naturae refert in maiori Opere Lib. W. Cap. 2 50 pDk OFFICIO HOMINISs ſuis bonis ipſe nihil diſpoſuiſſet, eius bona de- prr (1) uoluantur ad eos, quos pro communi homi campeend num adfectu cariſſimos habere iudicatur. unzdn Quales ſunt regulariter, qui ex nobis deſcendunt; nclis aud & iuxta hos alii ſanguine nobis iuncti, pro gra- mnis an da quisque propinquitatis. Et licet aliquu cucant, aen homines dentur, qui vel propter accepta be. uen maute neficia, vel ob peculiarem adfectum, alienos ae eicloin quosdam magis ament, quam ſuos conſan- guineos: tamen pacis interfuit, non conſi- . atamel derato paucorum quorundam adfectu, com- uule br munem potius mortalium inclinationem ſe- nſüime qui, modumque ſuccedendi obſeruare pla- niſſimum, & nullis impeditis diſceptationi- Vbiele⸗ bus obnoxium. Quae emerlſurae erant, ſi tmudefunde beneſactores & amici cum iis, qui ſanguinis busliben iure nituntur, poſſent concurrere. Et ſi quis frarner ue omnino benefactores aut amicos cognatis vo- erk, gur lebat praeferre; debebat expreſſe ſuper ea re nrint. diſpoſuiſſe. WWWWiti po Otdo luc- 8. XlI. Ex his conſequitur, proximos cu- en les , ceſſionum iusque heredes eſſe ſuos libe?os; quos & natura , inple ab inteſtato parentibus alendos educandosque ſollicite ceſſionit 2 commendauit, & quibus quisque parentum Ekhune or cenſetur quam lautiſſime voluiſſe proſpicere, mum eſt ac quae ſibi ſuperſunt, ipſis potiſſimum re- konere ſi linquere. Per liberos autem intelliguntur EXII. praecipue, qui ex legitimo matrimonio nati ſunt. His enim & ipſa ratio, & decor vitae ciuilis, & leges populorum cultiorum RN. . H Praes dab, Iu2, FII ClVIS LIB. I. CAT. XI. 25 1 ne prae (1) naturalibus fauent. Sub liberis etiam munt Un⸗ comprehenduntur ii, qui ſunt vlteriorum gra- e iulſeun Auum; quos vti alere, ipſorum parentibus de- intm functis, auus tenetur, ita, vt & ipſi cum , ore Patruis & auunculis ad hereditatem aui con. liee dn currant, aequiſſimum eſt, ne ſuper calamita- M . ethub⸗ tem mature defuncti patris, etiam aui heredi- Aum,1end tate excludantur. L ſuo tn II tamen ita demum obtinent, niſi pater „mnh aliquem pro ſuo filio ob ſufficientes rationes fdn,a noluerit agnoſcere; aut niſi ob atrociſſimam ationen?“ malitiam eundem abdicauerit.“ etuate dltx u Vvbi deſcendentes deſunt, par eſt, ad paren- i tes defunctorum liberorum bona deuolui. Qui- tae erint, ſangounn bus liberi & parentes non ſunt ſuperitites, iis gul dc fratres ſuccedent. Vbi & hi deficiunt, heres W erit, prout quisque defunctum ſanguine propius unn contingit. PEtſi ad lites euitandas, quae heic yet exoriri poſſunt frequentiſſimae, ſimulque vt r e res ad vſum reipublicae probe adtempere- ronins tur; in plerisque ciuitatibus ſuper ordine ſuc- borand, ceſſionis accurate deprehenditur diſpoſitum. e e Et hunc ordinem vt ſequantur priuati, turiſſi- ve ge mum eſt; niſi graues cauſae peculiariter diſ- e . Ponere ſubigant. ſſtcnucn “ . . . l un z. XII. Huc quoque referendus Feculiani De vſuca⸗ GmimmNO O. alias Pione IN — ¹ iigumn §. XI. (1) Debentur his nihilominus alimenta & n, H ucatio, acque ac liberis yel maxime legitimis. 252 pDE OFFICIO HOMINIs 317 (a) vVid. alias adquirendi modus, ( 1) vMucapio „ (2) us unin J.-N. & G. per quam is, qui bona fide iuſtoque titulo rei mum ) Lib. IV. alicuius poſſeſſionem nactus eſt, eamque diu ctimm mort Cap. AII. quietam & non interruptam obtinuit, demum aun, igt pro perfecto domino eius rei habetur ita vt it, in eten antiquum dominum, ſi poſtea rem eam vin- ume amu dicare velit, repellere queat. Cuius iuris in- temporibi⸗ troducti (2²) ratio fuit, partim quod pro do- mene iam reli cto rem habere iudicaretur, qui diu ean- nen, p dem vindicare neglexerit, cum longo tempo- iſs tmden re ad id occaſiones vix deeſſe iudicentur; par- nults o tim quod tranquillitatis & pacis intereſſet, ali mnſt. N quando poſſeſſiones rerum extra controuer- kepheetet ſiam collocari. Praeſertim cum longe gra- Mlamſin uius videatur, poſt diutur ram poſſeſſionem pogent, re bona fide parta priuari, quam olim amilſa⸗ aquher & cuius deſiderium dudum erat digeſtum, in cemumin perpetuum carere. Vt tamen in ciuitatibus raret. 4 certi termini, prout ratio & vtilitas ciuſta- meritoma tis ſuggeſſerit, definiantur, intra quos vſuca- benpetanc pio compleatur, tranquillitatis& pacis intereft. ni, & §. XIII. Facto domini prioris vniuerſi- E inde le De teſta. ta5S cbe §. XII. (1) Dicendum heic idem ipſum, quod in Porek nota ad §. 10. circa ſucceſſiones ab inteſtato obſeruaui. ti V Quippe vſucapio in ſe modus eſt adquitendi tundatus Onem iure naturali, cuius tanrummodo tempus ac modum leges ciuiles definiunt. In verſione Gallica praeſcri- btionis vocabulum loco vſucapionis ad hiberur. (2) Hoc ius ex ipio dominii fine ſequitur. Quod X fuſe ac noua ratione oſtendi in commentario meo ad— eciri Opus maius de J. N.& G, Lib, I. CapeXII. §.8. net. 3. *HM cit hot — INIS — Vſutin, oquetint ,ealnced inuit, demun etur; uu Iecn einn ſ Cuiusiutsie nol ſ⸗ gui Gider longonnhr interele, 4 tra connll um longe e n oCeline amobmant Acgekun, gin eiitu vülus oli era u S N a Nen — miglun, u , ett te gto Ole 1 1 1 Ghmus icenimn; Kk. — . ET CIVIS LIB. I. CAP. XII. 253 tas rerum mortis cauſa tranſit per teſtamen- tum (4). Nam & illud in qualecunque ſola- tium mortalitatis apud plerosque eſt rece- ptum, vt quis viuus ſua bona transferre polſ- ſet, in euentum mortis, in eum, quem ma- xime amaret. Ceterum cum antiquiſſimis temporibus vſitatum fuiſſe videatur, vt immi- nente iam faro palam ſuos heredes npuncupa- rent, & patrimonium de manu in manum ipſis traderent; poſtea graues ob rationes multis populis aliud teſtamenti genus magis arriſit. Vt nempe, (1) quocunque tempo- rC placeret, vltimam ſuam voluntatem vel palam ſignificate, vel literis tacite conſignare poſſent, quam mutare pro lubitu liceret, & ex qua heredibus nuncupatis, aut ſcriptis, tunc demum ius naſceretur, quando teſtator exſpi- raret. Atque rales vltimae voluntates, licet merito magnum habeant fauorem, ita tamen temperandae erunt, prout neceſſitudinum ratio, & vtilitas ciuitatum requirit. Quae & inde legibus ſueuerunt cauere, quomodo cuique teſtamenta ſint ordinanda. A qua- rum diſpoſitione qui diſceſſerit, queri non poteſt, ſuae voluntatis non fuifſe habitam rationem. V 3 §. XIII. (1) Hoc etiam eſt iuris naturalis, Vide quae dixi ad Opus maius eiusque Caput ſupta ad mat- ginem citatum g. 2. not, I. & §. 4. 20t. 2. praeſertim in Ed. noua. 254 D OFFICIO HOMINIS — 6 . —— .* . . . De transla-S. XIV. Inter viuos, facto prioris domini, tione domi-res tranſeunt vel gratis, vel interpoſito con- nii interl tralctu. Prioris generis translationes vocan- viuos. tur (1) donationes. De contractibus infra eetrit agendum. ZD De adquiſi- S. XV. Quandoque etiam inuito priore do- tionibus in-. mino tes transferuntur, & quidem in ciuitati- "ito domino pus potiſſimum per modum poenae, dum ob Jactis. terdum certa eorum portio, eri piuntur, & vel publico, vel laeſo adplicantur. Sic & in bello (2) Vid. inuitis res per hoſtem vitibus ſuperiorem (a) delicta damnatis interdum omnia bona, in- 1. 5. & G. eripiuntur, raptorique adquiruntur; ad quas Lib. IvV. randas pari violentia prior domi- Cap. vI. tamen recuperandas p §. 14. & in nus ius non amittit, quousque per ſubſequen- Hra Lib. Il. tes pacis tractatus omni praetenſioni ad easdem Cap. XVI. renunciauerit. §. 13. CAPVT XIII. DE OFFICIIS, QVAE Ex DOMINIO RERVMPER SE RE- SsVLITANT; NEC NON DE BONAE FI DEI POS. SESS!ONE. S R . A N Re E e e Nelie „2 inter . 1. V gu IUi fehis i fuulem il⸗ ſe nihere / & ſimilia Vetantur, Il. 2. e vlſro g cit in no leje, gllantu litimi ſii murillam! ſquasin⸗ lumus te lae ſolunn (unm tum Noluit nobi eitn geber §. XIV. (1) Nulla eſt eſſentialis differentia inter . fa- translationem per donat ionem & per contracdtum ctam. Vid. J. N. & G. Lib. V. Cap. W. 5. I. not. I. nozelle, ne tulo⸗ 20 bium ten nn quis e Uhoc ohie feularibn ſor apud Muetit NIs — loris oin tetpolin tiones on Ctibas inn lite Ptne⸗ n in clttn. AMat, Oll i Donz, N jumtor, Fieeh petioten ntur; ui iaprit pet ſubleqee⸗ boniadeute — VA I. ER N ſuum poſſit recipere. Quod tamen iuſto ti- tulo adquiſiuimus, non tenemur ipſi in du- po. . 0N M 1 N. * 4 ET CIVIS LIB. 1. CAF. XIII. 255 2X introducto rerum dominio iſta (a) Ffcia Religioſe ”” abſtinen- inter homines prouenerunt: duma re 1. Vt quilibet teneatur alterum, non hoſtem, bus alienis. pati rebus ſuis quiete frui; nequi vi, aut per (a) vid. fraudem illas corrumpere, interuertere, aut ad ie &. ſe trabere ſuſtineat. Quo ipſo furta, rapinae, Lib. Jv. 1 —;—— . èè . Cap. XIII. & ſimilia crimina, in res alienas tendentia, vetantur. ”M 8. II. 2. Quando res aliena ad nos peruenit Ad quid te- ſine noſtro crimine, & bona noſtra fide, eamque ded ur 15 . W „ qui rem adhbuc in noſtra poteſtate habemus 5 tenemur efi- alienam ad- cere, quantum in nobis eſt, vt illa in poteſtatem hüc in ſua legitimi ſui domini redeat. Non tamen tene- poteſtate mur illam rem reſtituere noſtris impenſis; & habet, ſi quas in eam ſeruandam fecimus, recte poſ- Aae n- ſumus repetere, aut rem tantiſper, quoad dcbat, illae ſoluantur, retinere. Et ad reſtituen- dum tum demum actu tenemur, quando in- notuit nobis, illam rem eſle alterius. Tunc enim debemus ſignificare, rem eam penes nos eſſe, nec per nos ſtare, quo minus dominus bium reuocare, & velut publice denunciare, an quis eam rem ſibi velit vindicare. Atque iſthoc officium praeponderat contractibus par- ticularibus, iisque exceptionem dat: v. g. ſi fur apud meinſcium furti rem furtiuam de- poſuerit, & poſt verus eiusdem dominus adpa- / 4 256 DE OFFICIO HOMINIS I — adparuerit, huic, non furi, eadem erit re- ſtituenda. . “ Ofſiciam §. III. 3. Quod ſi autem res aliena, bona f- generale ge parta, ſit conſumta; Ficü eſt, tantum re- obali . jei, Nituere domino, (1) quantum facti ſumus l⸗ onae fdei, „ In. tores: alterius damno lu re aliena pletiores: ne ex immerito iu conſumta,. crum capiamus. Regule s. IV. Ex hiſce porro ſequentes concluſio- .“M inhoe ſacku eſer ſpe. 1. Poſſeſſor bonae fidei non tenetur ad vllam circa vatios nes deducuntur: rinles⸗ reſtitutionem, ſi res periit: quia nec res ipſa penes eum eſt, nec lucrum ex ea re. 2. Bonae fldei poſſeſſor tenetur ad reſtituen- dam non ſolum rem, ſed & (1) fructus adhuc exſtantes. Naturaliter enim ad quem perti- . 1 §. III. (1) Hoc neceſſarium non eſt. Sequitur enim heic Aukor falſos conceptus, qui vulgo circa i ci ve- iuta poſeſſoris bonae fdei circumferuntur Hoc rtum eſt, eiusmodi poſſeſſorem non niſi ad reſtiruen 4 . 7 . . dam rem ipſam teneri, ſi non eam slienauerit mie 2. . . . . — 2 ipſa non petierit. Quicquid autem tanquam bon verus dominus egir & exſecutus eſt „ cuius & omnia iura habuit; ita vt dominii cmolumenta ſubſiſtente hacce intetregni quaſi ſpecic, irree ipſum pertineant. Vnde etiam ad nullius fructus aut lucti feſtitutionem obligatur. Vide quac mo- nui ad J. N. & G. Lib. W. Cap. XIII. . 3. not. I. 2dae Edit. §. IV. (1) Imo ad hoc non tenetur. vide notam praccedentem, net netles, ade Licebittame Pellas inten Ptoenitent, 3. Bonae inn fei 6 Adlias tantunn llictee eti nam conlum 4. Dinae V fuitie, bet, net grl ſ. N ho llnatain ali 10 ex ofiei fuera. T Ppereciſte, a titul⸗ it, mon ten fidei poſſeſſor, ratione rei alienae, quam ð ſuam poterat, egit arque exſecutu; eſt, id tanqua MIIAGS–8s EfT CIVIS LIB. 1. CA F. XII. 257 — —.— — erdenn ein net res, ad eundem quoque fructus pertinent, Licebit tamen poſſeſſori detrahere omnes im- Aln,M penſas in rem, eiusque culturam, quo fructus , tunmt prouenirent, factas. ſunue 3. Bonae idei poſſe Mor tenetur 24 1eiturio⸗ crin dmmb nem rei & (2) fruétunm conſiuntorum, ſi modo alias tantundem conſumturus fuerat, & poſſit rei Bentes collli⸗ euictae pretium ab auctore ſuo recuperare. Nam in hoc factus eſt locupletior ‚ dum rem alie- unr A naf3 conſumendo ſuae pepercit. 4. Bonae fidei poſſe ſſor non (3) tenetur pen- iz vec 1e “ 8 lare fructus, quos neglexit. Quia nec rem ha- tur AAwH bet, nec quicquam rei ſucceſſit. fuind .. J bonae lidei poſſeſſor rem alienam li bi 1 nen e donatam alii donauerit, non tenetur 5 niſi omni- no ex oßicio aliquo tantundem (4) donaturus fuerat. Tunc enim luetum. erit, rei ſuae p Pe- perciſſe. I . , Jinngo H 6. Si bonae ßdei pohe ſor rem alienam one-- e roſo titulo partam, quocunque modo alienaue- fetuntut onlil unrd iit, non tencin, niſi quatenus ex ea lucrum fe- Engvun cit (H. W ten umahit R V .. Bonae e 1. u . 4 — 4 . uns ell⸗ e (2) Haec deciſio minus adhuc fundata eſ. quam inii nahn er priore regula continetur vide notam ad g. 3. & n Opere maiori Lib. W. Cap. XIII. §. 9. not. 1 2. le e patet. Vide ad cit. 7. §. 10, not. I. (4) Superflus haec eſt exceptio, propter grauem rationem ſupra adlegatam. = —. it. (3) Hoc ſecundum communia principia non ſatis ſiknm ( 5) Ob eandem rationem ipſi hoc lucrum iure cs- di 258 DE OFFICIO HOMINIS X7 7. Bonae fidei poſſeſſor etiam ncr partam — titulo rem alienam tenetur reſtituere, (6) neque dominum id, quod erogauit, repoſcere poteſt; ſed ”M illum duntaxat, abs quo eam rem accepit. Niin D- PN qustenus (7) dominus rei ſuae poſſeſſionem recipere ſine aliquo impendio probabiliter non potuit; aut aαανναια Cindicii ptaemium) vltro pollicitus ſuerit. , 5 H inme Ofſieium 8. V. Qui rem alienam inuenit, quam domi. ammnes! eins qual no inuito excidiſſe probabile ſi ſit, non poteſt cam eundem wſun nit, eniuts colligere hoc animo, vt eandem domino requirenti Enk, nec ali dominum Jubtrahat. Vli autem dominus non adparet, relte 1 lis ſnos ignorat. eandem ſibi retinere poteſt (lA). (Cepkuin te SB SMM 1 mecondi nrrE selenttr Eenmntione ho . — anrirarte, (6) Omaino poteſt, ſwi medium non ſit ab ipſoi, ntietneqner qued erogauit, recuperandi, abs quo tem accepit. igt eicazti Vt verbo rem complectar, bonaeé fidei poſſe ſſot non Putsaclien tenerut rem pure ac ſimpliciter reſtituere, niſi cum mine Freti ex mero eam dono accepit, aut inuenit, nullasque EIl de alioquin occa ſione huius rei expenſas fecit, quae lu- AlIl. Diun cro ex ea percepto non fuerint compenſatae. Vide minen. I dicta ad J. N. & G. Lib. IV. Cap. XIII. 5. 3 not. I. (loperis in S& §. 13. not. I. Ed. nouae. N) vid. dicta a me ad GROTIVM 1u. 1. om. — X. §. 9. not, 3. 8 — §. V. (1) Et tandem propriam m ſacere, ſinemo cam 4 repetat, neque id amplius meruendum ſit⸗ ciett mue e dicer / N. FET Eirrs t LIB. I. &A. XIVv. 259 ere, (6) H cCabvr XIV. gſeere 4 nAtgt. N DH PRk TIO RERVM ET,. ne polelimn ACTIONVM. dio Pbtt M lci ptuenin S. I. ”JÿM! Poa; introducta rerum Jomuinia, cum nec Quid K⸗ uit, Nunt omnes res eiusdem eſſent naturae, nec pretium n eu eundem vſum humanis necelſitatibus praebe ere „ in rent, nec cujuis iſta rerum copia adeſſet, quam vovum. e ad us ſuos deſideraret; mature inter homines receptum, res inuicem permutare Sed quia ſae- „pilſn me contingeret, vt res diſparis naturae aut vſus eſſent transferendae; ne alteruter eiusmo- CAN di permutatione lacderetur. neceſlameratcon- uentione hominum rebus adſi ignari aliquam guantitatem, iuxta quam res inuicem compa- — rari exaequarique poſſent. Quod itidem con- ntonliinſ, tigit circa actiones, quas in aliorum vſum non D . qno wnan gratis adplicari placuit. () Ea quantitas no- Td lei keſ mine preti venire ſolet. Cap. 1. kine e 8. II. Diuiditur pretium in (1) vulgare, & Quotu- iie, eminens. IIIud ſpectatur in rebus & aczionibus, plex ſit pra- vwgenltt, 1 ſeu operis, in commercium veniemibus: qua- tinm. e KR 2 tenus §. II. (1) Vox haec impropria eſt, aut ſaltem ob 4 o ſcura. Vnde pro pretio vulgari in verſione Gall. di= ſuete ſund⸗ citur proprium ant intrinſecum. Pretium emivens dun gquoque ibidem vocatur virinale, “ 260 DE OFFICIO HOMINIS bere, vt acſtimationem recipere ſit idonea. Verum . dicen- 11 tenus vſum aliquem & delecationem homini- (minio 1 bus adferunt. Hoc autem cernitur in nummo: ladpett quatenus is omnium rerum & operarum Pre- mere tium virtualiter continere, & communem iis- cisnunqu dem menſuram Praebere intelligitut. lei conſide Fundamen. §. III. Vulgaris Pretii ſundamentum in ſe ℳ lenig, get tum inter. (1) aptitudo illa rei vel operze, qua aliquid Ouau,2 nnn gen mediate, aut immediate, conferre poteſt ad lm gnoge D vitae hamanae neceſſitates, & ad eandem leni cayti commodiorem, aut iucundiorem reddendam. berri homin Quae ſint Vnde & res nullum plane vſum Praebentes, c priun res nullius nullius pretii ſolemus vocare. mnnfii Pretii. Dantur tamen res quaedam vitae humanae laſeit, ve vtiliſſimae , quibus nullum certum pre- Nlmoh uum n impoſituc intelligitur, 2) vel quia omines domi. §. III. (1) Haec ratio non eſt ſufſciens. Res Kena . quippe actu recipere Pretium aptae, non ſolum de- v me 15 bent alicuius eſſe vſus, ſin minus vere, ſaltem ex ho- eh minum opinione, atque adfectu, quo in eas ferun- D tur; ſed etiam eius indolis, vt non omnium hominum en n neceſſitatibus ſufficiant. Quo. vtilior iam, aut rarior .V itr. D res aliqua hoc ſenſu fucrit . eo vulgare cius pretium Wn t,1 intenditur magis, aut remittitur. Aqua, etſi res ſit irdri⸗ i adeo vtilis, pretio tamen non aeſtimatur, niſi certis 6) Kel locis ac citcumſtantiis peculiaribus . quibus rar ior umen deprehenditur. iri berlo (2) Proprie loquendo, nihil eſt rerum omnium, üm quae vtilitatem veram aut fallam, magnam aut exi- daumee guam habent, cui imponi prerium nequeat: ſufficit ln⸗ enim, contrahentes inuicem tanti rem aliquam ha- nln⸗ INIS ——— Dnem hommi- itut in unm perarum M⸗ Immunemi itut, nentunin ,f , quu dilil erte otel ad einſet ET CIVIS LIB. I. CAP. xIVvV. 261 L——we0U dominio ſunt & debent eſſe vacuae, vel quia ad permutationem ſunt ineptae, & inde a commerciis ſepoſitae, vel quia in commer- ciis nunquam aliter, quam appenſlix alterius rei conſiderantur. Sic quia ſuperiores partes aëris, aether, ac coeleſtia corpora, vaſtusqut Oceanus, a dominio humano ſunt exemta, nul- lum quoque pretium iisdem tribui poteſt. Sic Preebelle⸗ 4 vitae hutmne cettum Ae. n —. ſofßcient. non ſolum 6 e,lalten erhe no in en fal⸗ niumn Honimm viam, ANlin are ells ,ii u,etl utlt, il an 4 gubus 1 liberi capitis (3) nullum eſt pretium, quia li- beri homines in commercium non veniunt. Sic aprisum Solis lumen, liquidus & purus aër, amoena facies terrae, quatenus oculos duntaxat paſcit, ventus, vmbra, & ſimilia, in ſe & ſe- ofſim conſiderata, pretium non habent, cum homines talibus ſine vſu terrae frui ne- R 3 queant. dicendum eſt, nonnullas res ita eſſe comparatas⸗- vt ponere ipfis prerium ſuperuacuum foret, vti cor- pora coeleſtia, vaſtus Oceanus & c. quoniam tales nec ipſi poſſidere, nec earum poſſeſſionem ad alios transferre poſſumus; alias vero addici pretio non de- bere, verante lege aliqua diuina vel humasa; ita vt, ſi hoc fiat, zurpe pretium ſit, quamuis in ſe aeque- verum, ac illud, quod rebus vel maxime licitis arque innoziis conſtituitur. MMMMW (3) Soli enim ſerui in commercium veniunt. At- tamen perſona li bera ſaltem pretium ſtatuere Poteſt iuri, quod in proprias actiones, & commoda inde reſultantia concedit, Sed nec plena ſeruitus per ſe dominum vere proprietarium ſerui ſui efficit, niſi quoad poteſtatem eum alienandi, & ſic in commer- cium adducendi. Vide infra Lib. II. Cab. W. §. J. * N 72 . 2* 262 bE orri010 HOMINIS rrr — — queant. Quibus ipſis tamen magnum mo- (ge deo mentumineſt circa augendum aut minuen- veqilen, dum pretium regionum, fundorum, atque Diidenu praed'orum. egle de Sed & qum lex diuina authumana quasdam Primnasſeln actiones extra commercium psmouit, ſeu pro ee cetnan L maercede obire vetuit, pretium quoque iisdem (atete poe èM deitaxille intelligitur. Sie illieitum eſt, pre- Pprouidenti tio addicere actiones ſacras, quibus effectus pifunan. aliquis moralis ex (A4) inſtituto diuino eſfr Aiine adiignatus; quod crimen Simoniam vo- mta; qun cant. Et inpprobe iuſtitiam venalem habet er lcis ter iudex (†). ftöola homi Czuſae cx. g. IV. Canſae autem, dur vnius & eiusdem un hum ternac pre- eiusmretum 6i pretium intendatur ,vel remittatur, quod- euotmia que genmin. i ponil (4) Qualis e. g. eſt exhibitio dacramentokum lena V * e e nupenti (5) Sedulo tamen in his omnibus obſeruandum, Ertiſtae prretio non adiici e. g. iaſzitiam, aut res lakras, cum lbelliks iudices ac min iſtri eccleſia iae pro labore ſuo, ac impen- ſo functionibus muneris ſui tempore, aliquod ſaa⸗- — rium recipiunt. Verum iuſtitiam tunc venalem ha- IW. ( bet iudex, ſi corrumpi ſe donis patiatur, aut etiam corlehten pro pecunia de iure reſpondeat. Et miniſter eccleſi heic Aud vendit res ſacras, ſi Exéercere ſiagulares muneris ſIi nties. functiones non niſi in gratiam eorum, qui mactare citeumſte ipſum largitionibus valent, velit. Mercatum qua- Mem no que ſacrarum rerurm collatores beneſiciorum atque Modo eſ⸗ officiotum eccleſiaſticorum faciunt, quando ea non ilg ob in digniſſimos, ſed plutimum offerentes, aut ob alias 4 .* 3 Priustas wtilitates conferunt, èMM Altiio INISH TIIT CIVIS LIB. I. CAF. XIV. 26 3½ mnaginn que adeo vna res alteri praeferatur, licet haec in genere a min aequalem, aut maiorem vſum in vita huma- ntcndette- Corum, if na videatur obtinere, ſunt variae. Heicenim vel remi⸗ tentes. vsque adeo neceſſitas rei, aut nobilitas vſus, mamqAn PpPrimas ſemper non tenent, vt porius vili ſſina nonnt, n eſſe cernamus, quibus vita humana minime guogleikn Carere poteſt, ideo qued non ſine ſingulari Dei ciumel, prouidentia vberem eorum prouentum natura gtibus eſit profundat. uto dintd Ad intenſionem igitur pretii inprimis facit inminn t varitas; quae non parum commendatur, vbi genelen kSA ex locis remotis res adferuntur. Inde ambi- tioſa hominum luxuria multis rebus, quibus vita humana commodiſſime carere poterat, — 6 “ enormia pretia poſuit, puta, vnionibus & ini, gemmis. Rerum vero quotidiani vſus pre- 7. . tia potiſſimum intenduntur, quando rari- ——tas earundem coniungitur cum neceſſitate ſeu Srantuif indigentia. Pretia terum artificialium, prae-= tteer raritatem, maxime ſolent intendere (1) nede ſubtilitas & clegantia artis, quam prae ſe fe- 66 Atr,/ al G RK4 funt; geen Aigrolli — — .: leni iſi . — §. IV. (1) As nonne ctiam exce enfes arti ices, & tuac eni conſequenter opera egregia, rata ſaunt? Male igirur intot, a heic Auctor ab raritate diſtinguit res eodem ſeſe refe- militen , ren:cs. Er in vniuerſum poreſt adſeri, omnes illas laret n circumſtantias, quibus pretium intenditur, hanc vir- gi un tutem non aliunde habere, quam quod hoc vel illo Netammſ modo efficiunt, vt res in commercium veniens, & veſelin cuius nebis copiam ab altero fieri re ipſa cupimus, ando en minime vulgaris habeatur. Nec difficulter herum tts Achl upplicatio ad exempla omnia ab Auctore allegata ſec. 2 De pretio Uzsdtnite. pretia, alia quoque conſiderari ſueuerunt. 7 264 DE OFFIGIO HOMINIS 17 runt; quandoque & fama Areifeis „nec non operis difficultas, arti ficum & operarigrumt⸗ ra- ritas, & ſimilia. Operarum & actionum pretia intendit: ea⸗ rundem difficultas, dexteritas, vtilitas, ne- ceſſitas, agentium raritas, dignitas, libettas, & denique ipſa artis opinio, nobilis an igno- pilis illa habeatur. Contraria horurn Pretium minuere ſolent. Aliquando denique certa aliqua res non in vniuerſum, ſeda ſingulis magni aeſtimatur ex peculiari adfeétu; puta;, quod ille, 2a quo iſta in nos profecta elt, maximi a nobis fiat, ex- primendoque ipſius adfectui data ſit, aut quod eidem adſueuerimus, aut quia inſignis caſus ſit monumentum, aut eiusdem ope magnum malum declinauerimus „ aut quia a nobismet ipſis confecta ſit. Qod ſolet vocari pretium acdfectionis (2). K. V. Aſt circa deßniende ſi, ingularum rerum Et inter eos quidem, qui in naturali liber. tate inuicem viuunt, rerum ſingularium pre- tia non aliter, quam contrahentium conuen- tione definiuntur, Quippe ci cum illis Wheif ſit, 7 7 (2) Etia bis omnibus maxima Geptchenditur rati- tas, quoniam res eiusmodi vnica eſt. Nulla enim alia tes, licet eiusdem generis, id in ſe habet „quod iſtius pretium conſtituit in illius animo, qui eam ob keculiare⸗ riotſus tationes magni aeſtimat. * ſt, ( 41 — peccommu tumm comm Alincin ebniuntu ufperleg numaekit ſorl, ace ſe contral Vcare c Vbi pre kumm fuit nonloebi nus nccip — K ( de tebud 2 n gui Ehenscom ihumann Aripere, (A Girurprir 6 ) Cerh hac Miunerl fuerit, venditor boſlunt ſtratui it flerit hau et ne Al98 IEIT CIVIS LIB. I. CAP. XIV. 26 5 s, Mom ſit, (1) alienare aut adquirere, quae velint, taigtumn. nec communem habeant dominum, qui eo- rum commercia moderetar. intencer Aſt in ciuitatibus duplici modo pretia rerum Ntilits te definiuntur; vno, per decretum ſuperioris, uas, lbem aut per legem, altero, per communem homi- dils nia. num aeſtimationem atque iudicium, ſeu vſum rumpelm fori, accedente conſenſu eorum, qui inter L ſe contrahunt. Illud pretium aliqui ſolent utesnucnh vocare legitimum, hoc, (2) vulgare. kliunn Vyvi pretium legitimum in gratiam emto- e, gloln rum fuit conſtitutum, quod frequentius fit, bis ſat, A. non licebit Venditoribus plus exigere; etſi mi- ſipau nus accipere ,‚ſi velint, non (3) prohibean- nlgri ⸗dtad K x tur. eann 12 nobisne Ncati jtin ae 6. v. (1) Addend tamen eſt exceptio, iſi iagatur rebus ad vitae ſuſtentationem plase neceſſariis, uibus quis abundat, & quas alter magnopere eis in- wuDHI digens comparare ſibi aliunde non poteſt: tunc enim enelſ. inhumanum fuerit, ex iſtius indigentia occafionem mal Iin. Arripere, enorme a ipſo pretium exigendi. Aiken (2) In Verſione Gallica pretium vulgare hic red- lriun ditur prix commun, vel prix courant. om Mnel. (3) Niſi forte magiſtratus, ſigendo pretium, obi- jlislbeun cem hac ratione poncre monopoliis, aut conſulere in „ vniuerſum mercatoribus ac commercio, propoſitum fuerit. Quod ſi vero pretium conſtitutum eſt in . luu venditorum gratiam, non debent vtique plus exigere, en enin Nul ol ſtratui item, dum conſtituit prefium, prope ſiuum –☛ fuerit hac ratione impedire tenuioris fortunae homi- gulet nes, ne res, quibus facile carere poſſunt, emant, ar. 8 / poſſunt tamen, ſi velint minus accipere, niſi magi- De pretio communi. 266 DE oFrFIGIO HOMINIS tut. Sic vbi merces operarum publice ſ ſit ta⸗ xXata, in gratiam eorum, qui conducunt, ope- rario non licet plus exigete; eiſiidem nonpro- hibestur minus accipere. §. VI. Enimuero vulgare pretiuni, quod per leges non eſt taxatum, habet aliquam la- titudinem, intra quam plus minusue dari & accipi poteſt ac ſolet, prout inter contrahentes fuit conuentum. Quod tamen fere ſequitur ſum fori. Vbi 1. ſolet haberi ratio laborum & expen- ſarum, quas mercatores communitet faciunt in mercibus adportandis & tractandis. 2. Nec non quo modo ematur „aut ven- datur; in magna quantitate, an minutatim. 3. Jubito quoque interdum mutatur com- mune pretium, ex copia aut paucitate emen- tium, pecuniae aut mercium. Nam paucitas ementium & pecuniae, (ex peculiari cauſa emergens, ) & mercium abundantia pretium minuit: contra emturientium & pecuniae co- pia, & mercium raritas pretium intendit, 4. Sic & ad minuendum pretium facit, R merx quaerat emtorem: contra intenditur pre- tium, vbi venditor vltro rogatur: alias non venditutus. 5. Denique & illud ſolet adtendi , para- tam quis pecuniam offerat, an in diem ſolu- tionem differat 3 cum etiam dies ſit pars Pretlii. . vI. 1 —— . Vl unplita Gbzeſtusg prehenſun Uullcete glileemit mutaton Adiotum aut le tr Juam tat 2t rolup ui foerat Mer ſuis bos ed⸗ Ni cine Plurahe Vigert, queant, Plor vit Conlent rei inpe — (VI Derälis, labezt cnim e dinibis Vilitas mo in lontn Gengts⸗ 1 . xs Er CIVIS LIB. I. cA F. xv. 267 bubliceſt. §. VII. Ceterum poſtquam a primaeua Origo S. Lacum, d. ſümnplicitate mortales deſciuerunt, & varia ſutwen demnnopgl. quaeſtus genera introduxérunt; facile fuit de- ſac ummmi, PpPprehenſum, ſolum illud vulgare pretium non 2 etiun, gol ſufficere expediendis hominum negotiis, & talignan. gliſcentibus c commerciis. Nam tunc ſola per- nusue dl mutatione commercia conſtabant, & operae cöntteheim aliorum locari aliter, quam mutua opera, fete lnin aut te tradita, non poterant. Atqui poſt “ quam tam varia deſidefare ad commoditatem nn & e . aut voluptatem coepimus, non ſane in procli- etſacuth ui fuerat cuiuis, eiusmodi res poſſidere, quas ,. alter ſuis mutare vellet, aut quae alterius re- 1, en bus aequiuælerent. Et in ciuitatibus cultis, itirgin. vbi ciues variis ſiatibus diſtinguuntur, com- uttutdar plura hominum genera dari neceſſum eſt, quae, uiaten ſi ſimplex illa rerum & operarum permutatio in paleſ vigeat, vitam plane non, aut aegre, tueri Rlinti nu queant. Hinc plerisque gentibus, queis am- plior vitae cultus adridebat, viſum fuit, (1) nkispkeluuu. conuentione uadam retium eminens certae Pecunnzec. tendt rei inponere, ad quod certarum rerum pretia UM jntenal, . Gnetx J „Val- endiur t. —— — elins No . VII. ¹) Imo hic nulla interceſſit conuentio oge- . neralis, proprie ſic dicta, & quae per ſe vim obligandi is habear; Pduti ab aliis iam obſeruatum eſt. Senſim al, enim res iſta vſu recepta eſt, vt in cunctis conſuetu- 1Cin r. dinibus ſolenne eſt; ceterum deprchenſa ſemel eius jies 1 ſtp vtilitas ſufficiebat, vt quilibet deinceps lubenti ani- mo in commerciis adhiberet mediuch vel maxime idoneum ferum Pertmhutationibus ſacilitan dis ac confi⸗ VM. . Giendis. De matctia §. VIII. Hunc ad finem plerisque gentibus ex qua nummus conficitur, ſunt valde compactae, ſic vt vſu non facile de- De valore nummi. 7 26 8 DE OFFICIO HOMI NIs. vulgaria exigerentur, & in quo eadem virtua- liter continerentur. Adeo vt interueniente illa re, quamlibet rem venalem quis ſibi compa- rare, & quaeuis commercia & contractus com- mode polſlet exercere. placuit adhibere metalla nobiliora, & non ad- modum frequentia. Nam & illa ſubſtantiae teri queant, & diuiſionem in plurimas minu- tas patticulas admittant. Nec minus cuſto- diae & tracationi eadem ſunt habilia; & prop- ter raritatem multis aliis rebus aequinalere poſſunt. Etſi quandoque ex neceſſitate, & apud quasdam gentes, ex defedu metal- lorum, aliae tes in vicem nummorum ſint adhibitae. ”MU §. IX. In ciuitatibus porro valorem nummi definire, eſt penes ſummos imperantes; & in- de publica ſigna eidem ſolent imprimi. Eſt tamen, in eo definiendo reſpicienda com- munis gentium vicinarum, aut quibuscom nobis commercia exercentur, aeſtimatio. Alias enim, ſi nimis magnum nummis ſuis valo- rem poſaerit ciuitas, aut ſi materiam eorum rite non temperauerit, commercia ciuiuum ſuorum cum exiraneis, quae quidem ſola re- rum permutatione abſolui non poſſunt, valde ſufflaminabit. Et ob eam ipſam cauſam non temere in valore nummorum fieri debet mu- tatio; niſi ſumma reipublicae neceſſitas id Eeerligate ET —.— erigat. l Picy pall⸗ lionead pt Pendent, DE C D0MIN RVM “ Ad o⸗ dec qui⸗ jackihu in hoc de Ulltfach Pet in d gue dorn Rnmnm R. l. iet zacka, üſtipue Me luris l dis FT CIVIS LIB. I. CAF. XV. 26; . 1 aden . exigat. Etlſi, gliſcente auri argenti ue co- tuenienk il pPia, paulatim nummorum Valot n con ara- sbi on. tione ad pretium fundorum, & quae ijnde de. racsa pendent, ſoleat velut vltro decreſcere. — - ne gentpet F FsF S A E 8,53 , Ee g , AR mI YS la ſublufe CAPVIT XV.ð nbcee DE CON TRACTIBEUS, QV ningck KVM PRAESVPDONVNT, ET glia; o⸗ FTLVENTIBVS I NDE Hlete 8 2e ne e OrFICIIS. dteceſltae, r electn nen. . F. 1. mmmoun in — Aeuzz in genæte eh MMMäW 32. m in genere eſt conſenſus α conuentio Dicrimen ron nun 1 uorum pluriumue in iaem Placitum. (ℳ⸗) inter con- ,, ded quia frequenter umleis pacte (1) cen- Hai * tracdtibus contradiſtinguuntur, id dilcrimen sde. nprimt. 2 ng dence ⸗ in hoc potiſſimum videtur conſiſtere, qnod C(e) Vid. tqubuen cont allas vocentur pacta, quac circa res & uctio- J. N. & 6. AVes in ommercium vententes erſantut ,ade- Lib. V. wwatio. 4Al6 ene is is . que dominia & pretia rerum praeſupponunt; ab: II. eriam ellun 1 ſed Ach ciuu —.—— . gemn h e 8. I. 1) Reuera nulla eſt eſſentialis differentia in- llunt, le ter pactum ſimplex & eontraczum. Quodſi tamen ſic om diſtinguere placet, ſtudio hoc fit ſubti itatum Roma- . nae lurisprudentiae, ſecundum quas pactum ſimplex geber inn ſeu nudum per ſe nullam vim habet, nequc in ſoro ecelius H actionem concedit. ber nea S 1 270 PDE OFFICIO HOMINIS — ſed quae circa alia ineuntur conuentiones, om-— Pekſenhe, muni pactorum vocabulo inſigniuntur. Etſi ex miſf hiſce quibusdam promiſcue pactorum & con. iac tractuum nomen tribuatur. M HD” nuſa Generalis §. II. Contraltus diuidi poſſunt (1) in be- benlar diuiſio on- neſicos, & oneroſos, IIli aſteri contrahentium a; int Eracaam. Parti (2) gratis commodum aliquod adke- ñn runt; hi vtramque partem ad aequale onus s, de adkringunt; quippe in quibus eo fine prae-⸗ eniig ſtatur aut datur aliquid, vt tantundem reci. aremn = piatur. ..lhe De contra-. §. III. Contractus benefici ſunt praecipue in atii cCibus bene- tres, mandatum, commodatum, & depoſitum uundum. Reis, & I. (4). Mandatum elt, quando quis gratis alte b Vo quidem de . 2 mandato. Vius negotia, ipfo requirente & committente, er. um () (a) vid. Pedienda ſuſcipit. Idque contingit duplici ra- J. N. & G. tione, vel vt praeſcribatur ipſi modus rei ex- In Lib. v. M pedi. unen Cap. IV- . = Ollter,1 9. I. õ5. — — iiie g. H §. II. (1) In verſione Gallica contractus benefici giaepeecl .„ vocantur & gratuiti, oneroſi autem intereſſez de pars wiletit ee⸗ & d'attre, man datum la commiſſion &. ([. W. (1 (à) Conſequenter hic nulla quaerenda eſt aequali- Eeumhade tas, cum ipfa inaequalitas conſtituat eſſentiam huius. ehianuti mod'i contractuum, in quibus omne commodum ab Olnnem, vna tantum parte conſiſtit. Hoc ſolummode probe Abhibend attendendum ett, ne benefica obligatio alterius con- id, mſi trahentium vltra voluntatem eius extendatur, co per- 4 lu, guor tinentem, yvt alteri inſeruiat, non vero vr damnum aut niſi co iinde patiatur, dum ſe periculo ſua amittendi, aut (ttum en AAAiiud grauius incommodum ſubeundi exponat. Non ngereipt enim praeſumitur vllum, qnod tanti conſtet, ben beream, ficium, ſed formale deſuper ineundum cerat pactum (Eemnionem ET cTVIS IE. I. CAF. Xxv. 271 NXNIS ——— ltiuges, ad. Pedſendae, vel vt is einsdem iudicio ac dexte- NRN, , lila ritati relinquarur. ru Lco⸗ In hoc contractu, vti ſumma cum ſ de & induſtri verſandum eſt, quippe cum nemo 1 9 ik. fere niſi amico, & de quo optime ſentit, man- det: ita contra mandatarius indemnis prae- nttaheptun lavos al. ſtari debet a ſumtibus in rem ſibi commiſſam ei le ut factis, nec non a damnis in quae ex cauſa 4 D lne e mandati incidit, & quae (1) proprie ex “ ipſa re mandata profluxerunt. unache . IV. Commodatui (a) eſt, quo rei inoſtrae 2. De tem⸗ che ſum alicui gratis concedimus. In quo obler. Todaro. ke 6 wandlumt 1 A. & 1. Vt quis eandem rem ſollicite & ſumma ib. . 6. ds 4 cum 0 Ndiligentia ſeruet tragetgue: lan wluner 8. III. (1) QOuin & acaſſbus fortuitis, in quos pro- ell babiliter, niſi iſtud mandatam fauiſſet, non incidiſſet: vyeluti c. g. ſi ſpoliatus in irinere, eique veſtimenta, — . aliaue neceſſaria ademta fuerint; aut ſi nauſtagio ea acs HAH amiſerit &c. miſaHo. g. IV. (1) Quacunque ratione alterius rem quis it. ſecum habuerit, aut negofia expedienda ſuſceperit 5 det e iure naturali, & citra reſpectum ad leges ciuiles, ad lentam Hiuk omnem, quae in ipſum cadit, diligentiam circa illa oumoln⸗ agdhibendam obſtridtus eſt; nunguacn⸗ vero ad amplius mmo, e . quid, niſi temere ſe ac fine neceſſitate, negotio ſibi ab o Aefina iis, quorum intereſt, haud demandato immiſcuerir; ndarun aut niſi conuentionis expreſſe vel cacite initae indoles o ft u certum curse ac ſolertiae gradum tequirat, ſiue per- mnent, tingere ipſe eo queat, ſiue minus. Intelligo astem APonn. M per eam, quae in ipſum cadit, diligentiam, illam at- Poſtet, ber⸗⸗ tentionem „quam in propriis ipſe rebus, quas haber cat ſtun. cariſſt. 4 1 272 DE OFFI CIO HOMINIS ðͦ — 2. Neque iplam ad alios vſus adhibeat, aut e re vVlterius, quam commodans conceſſit: ruminpen 3. Ac illaeſam, & prout accepta fuit, re- i, enn ſtituat; niſi quantum per ordinarium vſum kr miun eidem deceſſit. 3) 1. Quod ſi res ad certum tempus fuerit 1V P conceſla, & interea dominus eadem valde dmrqtocn indigere incipiat, ex caſu aliquo tempore ummitimu commodationis factae non praeuiſo „ repe- . quo tequir tenti eadem citra tergiuerſationem erit reſti- 1. Nre tuenda. EEEundoer 5. Quod ſi autem res commodata caſu ſor- mummt; i tuito & improuiſo, citra omnem commodata- Alisnorin rii culpam perierit; eius aeſtimatio non erit ht. ſoluenda, vbi eadem apud dominum quo- Neg que peritura fuerat. Alias aequum videtur, ſam domin commodatarium aeſtimationem rei praeſta- re; (2) quippe quam dominus amiſſurus — non fuerat, ni aduerſus alterum benignus H„an fuiſſet. OoooypmN Miorizerlgt Vice Mdaltet y cariſſimas, adhibuiſſer. Vide notata a me ad Operis Mquidaut maioris Lib. V. Cap. W. ex poſtremis Editionibus, & (lHesidtette praeſertim §. 3. norz. I. . Enmin ſtatd (2) Subeſt hic ordinatie conuentio tacita, vi eu- igve fuiſte jus ad teſtitaendam remipſam, aut praeſtandam eius emplumpti aeſtimationem, commodatarius ſeſe obligat. Vide odaivel quae dixi ad J. N. & G. Lib. V. Cap. W. §. 6. not. . F. () 2. 9. 10. 11. Rdit. nouae. Ipſius quoque contractus polir, fure natura hanc reſtrictionem requirit, ſecundum dicta ieNerimus a me ſupra §. 2. not. I. Iuris Romani aliud hic con- iuſiz, qi ſtituentis auctoritas illis impoſuit, qui abſolute vo Aelun l. lunt, rem domino perire. 2 X IINIs 27 crvrs LIB. I. CA P. xc. 293 Sacbibenh1 Vice verſa, ſi 1quic vtilium aut neceſſaria- ncellt: rum impenſarum in rem commodatam factum ep ſit, ſit, extra eas, quae alias vſum rei regulari- linatum in ter comitantur; id a domino refundendum erit (3). tempos iui §. V. Depoſum eſt, quo rem noſtram, aut 3. De 4 7. 8eaden i dl no uocunque modo ſpeitamtem, alterius kdeilito. ligno ene committimus, vt eandem gratis cuſtodiat. In geni, i quo requiritrarr: nen ett i I1. Vt res concredita diligenter cuſtodiatur, “ & quandocunque deponenti placuerit, reſti- odatei duatur; niſi ea reſtitutio domino, (1) aut m cnmwnr noxia ſit futura, eoque intuitu differenda . . . . 1t. * iminan 2. Neque licebit re depoſita citra conſen- e ſum domini vti, ſiquidem ea vllo modo per e e perd vſum nins mn — — — —— um benigu 6) Sunt qui alium caſum adiiciunt, quo dominus commodatario penſare damnum debeat, ſcilicet, ſi prioris culpa res commodara non ſir idonea ci, quod alter vti ea volebat, ita vt hic eo nomine amit. rat quid aut patiatur. At niſi a parte domini mala ineie fKdes interuenerit, aut niſi is expfeſſe pollicitus ſit, ſe ribltini rem in ſtatui integro traditurum, ſane commodatarii ytique fuiſſet, rem diligentius examinare. Vid ex- S emplum prioris caſus in DIChST. Z. 18. §. 3. com⸗ terſale modati vel contnra. . Aeobign. . V. (1) Veluti e. g. ſiqui gladium apud nos dee- 9 Vbr poſuit, furore correptus eum repetat; aut ſi depre- vogtecnn henderimus, rem depoſtam quaeſitam furto eſſe: ſecundiin 6A aut ſi is, qui pecuniam depoſuit ,„illam ſit adhibiturss 3idd ie ad bellum patriae inferendum &c., * . 2 274 pk OFFIcCIO HOMINSs vſum fiat deterior, aut domini interſit, ne ea nlen na conſpiciatur. Ac ſi quis hoe auſus fuerit, quge-· netei uis pericula, in quaè res ob vſum incidit, prace-⸗ mriid l ſtabit. Sed nec licet rem depoſitam exuere ſpicell, illis vinculis aut receptaculis, quibus a depo- zenkon. nente fuit incluſa. Qum autem valde turpe (lmamdt ſit, & foedius furto, depoſitum abnegare; ia kiumd tum id multo eſt turpius, ſi quis inficiatus fue- Mdunc rit depoſitum miſerabile, ſeu quod ob periculum Eedeiernin incendii, ruinze, tumultus, deponitur. ecmalermun Viciſſim a deponente ſumtus in rem depo- i gulta ſitam facti, ſunt refundendi (2). ent, ſt Verſari in s. VI. (4) Habent autem hoc omnes con. Qunnmj ntracti- . 1⸗ . 7.. u, one,ſe altus oneroſt, vt in illis verſari aequalitas de-. idennn sequalitas beat; ſeu vt vterque contrahentium (1) tan- lel Krarc debet: quem tundem kta hocen in finem la — — HM las tentia rei . . D (2) Tribus hiſee contratuum beneficorum ſpes non cont ciebus, quas Auctor ita explicauit, ac ſi plures am. ſum. pj plius haud eſſent, adiicienda etiam erat Donatio, ceu dpod eltin . contractus vel maxime inſignis, & cum ingenti praa Cm ceteris omnibus vtilitate coniun ctus, vtpote qui non N minus dominium & pretium rerum praeſupponit, VII. ſecundum conceptum, quem ipſe coutractibus, a nudee d geq pactis diſtinctis, aſſignauit. Qua in re rurſus eum Praciudicia Jüreconſultorum Romanorum fefelle. runt. Vide dicta a me ad J. N. & G. Lib. V. Cap. — W. H. I. not. I. * ) Die F. VI (1) Scilicet non ſecundum internam rerum ile n⸗ aeſtimationem, & quemadmodum alii inuicem com- D zut Paratas aeſtimare poſſent; ſed ſecundum id, qued ſut⸗ ſinguli contrahentium accipere volucrunt, arbitran- 40 t tes quippe id acquiualens eius, quod dederunt. wuitd H I copi leura IIs N CIVIS LIB. I. CAP. XV. 27 5 interihnme tundem nanciſcatur, & vbi inaequalitas in-circa quam fueriue teruenerit, alteri, qui minus accepit, naſca-Ontrahi. incide tur ius ad poſtulandum, vt ſuppleatur, quod , n g. ltam en ſibi deeſt, aut ad contractum plane abrum- () Vid. cibsee pendum. Id quod tamen in ciuitatibus po ] N & G. n deng tiſſimum obtinet, vbi vſu fori, aut lege, pre Lib. v. um ebre tia retum definiuntur. Cap. III. inſcateſ⸗· Ad hanc autem aequalitatem inuenjendam Lobpenaln & determinandam requiritur, vt vtrique con- geponmn erahentium res ipſa, circa quam contrahitur, cum in ten eius qualitatibus, quae aliquod momentum heic 0. habent, ſit cognita. Vnde & qui per contra- e omnes “ Ctum rem in alterum eſt translaturus, indicare Aelulntt debet non ſolum qualitates rei aeſtimabiles, tum r) m ſed & earundem priuationes S& vitia. (2) Ci- undi tra hoc enim iuſtum pretium conſtitui nequit. — EFtli illas circumſtantias, (3) quae per ſe rem “ non contingunt, indicare non ſit neceſ- nelet ſum. Vitia autem vtrinque iam nota non eut Dnatnd opus eſt indicari. Et qui ſciens vitioſi quid eumingen Ccomparat, habet, quod ſibi imputet. W Gtein . VII. Eo vſque autem in hiſce contracti- Si inito m ei“ bus aequalitas eſt adhibenda, vt, licet nihil contractu, 1 — — iiſc t § . nihi auren u in 1e rlcd l di , manotunn ſl⸗ — — — — — — 6, 1-„ (2) Dicendum potius, emtorem aut tantum non daturum, ſi de iſtis priuationibus ac vitiis ipſi conſti- metmm eu tiſſet, aut prorſus non initurum cohtractum fuiſſe. 1intienan vigd. ſupra Cap. JX. F. 72. 13. cum notis. 4, (3) Vt ſi nuncium quis acceperit, aduectam eſſe, unduml, SS RI S un, llai aut aduectum iri magnam mercium aut Kmilium re- lan, rum copiam, diminutionem pretii earundem mox inducturam &Qc, aequalitas deprehen darur, ea cortigen- da eſt. dum ei, qui plus habet, addendumque mi⸗= 276 POE OFTICIO HOMINIS 1 II diſſimulatum ſit, tamen ſi poſtea inaequalitas deprehendatur, etiam citra culpam contrahen- . tium, puta, quia vitium latebat, aut in (1.) pretio eſt erratum; ea corrigenda ſit, & demen- nus habenti. Etſi ad declinandam multitudi- nem liuum, leges ciuiles vix aliis, quam “ enor- — §. VII. (1) Hoc valet praecipue in tebus, quarſum pretium lege eſt definitum. Sed dici quoque poteſt, quod ratione earum rerum, quae pretium commune, ſatis definirtum, quamuis paullulum variabile habent, nemo eas regulariter vltra ſummum iſtius pretii gra- dum emere, neque infta infimum vendere velle cen- ſeatur. Verum ſi variatio magna & frequens fuerit:· nec quoad eſſentiales rei qualitates fraus vel errot in- teruenerit, procul dubio id ſemper iuſtum erit pre- tium, de quo inter contrahentes vltro conuenerit. Vr vero in ſingulorum poteſtate eſt, velintne contrahe- re, nec ne, ita licet hoc etiam facere quibuscunque viſum fuerit conditionibus, ſecundum regulas inſti- tiae proprie ſic dictæ, & conſequenter, quale pla- cuerit, pretium exigere pro re, ad quam conceden- dam alteri obligati haud erant. Alterius iam erie diſpicere, ſitne e re ſua negotium tali modo confi- cere. Ob hanc vero cauſam, quantumuis deſini- tum fuerit pretium vel legitimum, vel commune, ſi vterque contrahentium id ſatis cognouit, neuter me- rito poteſt conqueri, ſi lubenti animo in pretium plane diuerſum conſenſerit; niſi forte ratio legis quid contineat, quod obſtet, quo minus quis renuntiare commodo ſuo queat. Sed alia hic res eſt, vt & alibi⸗ quærere, quid leges humanitatis, & regulæ prne devtiae requirant. V enormibr cetero qu bezmt. PVIII. mmn ere, mumcom ſtutatio, tr. Pil inter mer nus enn imer ſeco Uur, Ee tur. Dinerl un pern elt . IX. ia, ſi lnt iue 4 lius Pretiucn Venddtot ter ume tim tras allumn quidem mercis equlta — . . Is EäEr CIVIS LI. 1. CAFP. XxVv. 277 —.— — ieegen enormibus laeſionibus heic medeantur; de n nde cetero quemque rerum ſuarum ſatagere iu- , i (q beant. ”M ſt, & enen §. VIII. Inter contractus oneroſos antiquiſſi- De coneræ ndumqem mus fere, & quo ſolo ante inuentum num dibus ene- aummmi mum commercia expediebantur, eſt (a) per. 3 1. alid, in mutatio, qua vtrinque res pro re aequiualente da- sar, e . dc tur. Etſi & hodie poſt inuentam pecuniam, (a) vid. inter mercatores cumprimis, vſitatum ſit ge- N. & G. giebiu,u nus permutationis, quo non ſimpliciter res ib V liohefil inter ſe comparantur, ſed prius pecunia taxan b. V.⸗ inmconmm tur, & deinde loco pecuniae inuicem tradun- vatibiſehlbun tur. . iſius reii Diuerſum tamen negotii genus a contra- eniae . Gtu permutationis eſt reciproca donatio; in fenem qua vt ꝛequalitas obſeruetur, neceſlum non ☚ H eſt. . . S oconbenti⸗ §. IX. (2) Emtio venditio eſt, qua pro pecu- 2. De em lime anlh nia, rei alicuius dominium, aut eilem acquipol- ione vendi⸗ te Ghng lens ius adquiritiur. ca vid. cß Eius ſimpliciſſimum genus eſt, ſi vbi in I. N. & G. n donet pretium fuit conſenſum, emtor ſtatim pretium, Lib. V. Reis nA4 vengditor mercem offerat tradatque. Frequen- Cap. V. ali nod ⸗ ter tamen ita conuenitur, vt merx quidem ſta- §. 2. ſeq. mmam tim tradatur, pretium autem poſt certum inter- 16 nc uallum ſit ſoluendum. Aliquando ſuper pretio wait n, quidem conuenitur; ſed vt traditio rei, ſeu ioſif mercis, ad certum terminum debeat fieri. Vbi eiun aequitati conueniens videtur, (1) vt ante el, — 3 ar⸗ £ . §. IX. (1) Quod 2d hanc quaeſtionem attinet, in 278 D oFFrICIo HOMINSs 1 — elapſum eum terminum res ſit periculo vendi- lnenm toris: ſed ſi poſt eum elapſum emtor in mora tzdemun fuerit, quominus gam ſibi tradi curarit, em- Gantibls p tori deinceps res peribit. den Solent & emtionis venditionis contractui (Etitet, varia pacta adiici: vti eſt addictio in diem, quares Cli aleꝛe ira venditur, vt liceat venditori meliorem condi WU, ſſp tionem, ab altero intra certum tempus oblatam, mulumſe acceptare: iiem, lex commiſſaria „quando ita [X. ( conuenit, vt ſi ad certum diem pretium non ſol- Cle alcui⸗ uatur, res ſit inemta: item tetractus, ſeu pa- lnqu crum de retrouendendo; quod vel ita conci-· mmtee ſo prutur, vt ſi pretium intra certum tempus, aut Genitam quandocunque offeratur, emtor rem tenea- Nlomſine tur venditari reſtituere; vel vt ſi res offeratur, le, quant venditor pretium teneatur reſtituere; vel t eeduit ſi emior vltre ſit iterum venditurus, prior (a! venditor ad emendum prae ceteris admittatur: lean pl⸗ quod etiam dicitur ius protimefeos. Sic & fre- Ctorem 20 quens eſt, vt ex praediisvenditis aliquam ſibi Anpliust particulim, aut certum eius vſum recipiat (ul venditor. B et wſun Eſt quoque emtionis genus, quod voeant () ne per auerſionem, quando multae res diſparis pre- ti, non ſigillatim aeſtimatae, ſed coniunctim, — & velut confuſe taxatae emuntur. ([V In orec qua Jutis Romani principia, quanquam parum ſolida Adorin & cohærentia, non paucos in errorem adduxerunt, Ueiit ter videantur dicta a me ad J. N. & G. Lib. V. Cap. V. orſ . 3. & ad GROTIVM ge I. B. & P. Lib. II. Cap. lilhert XII. J. 1 6. not. 5§. 6. 4 MIS ET CIVIS LIE. I. CAP. KVv. 279 =B Gcclo ent. In eo modo venditionis, quae vocatur auctio, mor iunm res demum illi addicitur, qui ex pluribus lici- curett dh Lantibus plurimum obtulerit. Eitt denique & genus emtionis, quo non gis conttsn. Certa res, ſed probabilis tantum ſpes emitur (2) cui aleae quid eſt admixtum, ſic vt neque em- in gieſt h 3 . elenag dor, ſi ſpes fefellerit, neque venditor, ſi ea Nne Cta. multum ſupra fuerit, queri debeat. /anm §. X. ( 4) Locatio conductio ſt, qua pro mer- 3. De len. etiun r6„ cede alicui vſus rei⸗ aut opera addicitur. e . ſ, l In qua licet regulariter in anteceſſum de (a) vid. vel iua i mercede ſoleat conueniri; tamen ſi quis citra. N. & G. miengi definitam prius mercedem alteri operam, aut lib. V. or tentener vſum ſuae rei addixerit, cenſetur id exſpecta-Cap. VI. Gtsce Te, quantum communis vſus ‚aut conductoris ſtinete; e aeduas tulerit. an Circa hunc contractum obſeruandum, ſi res din in locata plane perierit, ex eo tempore condu- 1s ee ctorem ad mercedem, ſeu penſionem, non 7 Pooumk amplius teneri. M isaliguar Quod ſfi res locata certum ac definitum ha- lſamn teeni un peatvſum, vti dominus eam praeſtare debet, uis 4 (1) quo ei vſui ſit idonea; ita ſi illa detrimenti , qbod Nn ſed conidndn (2) Vt ſi ematur a piſcatore iactus retis, aut a ve- ut, . natore captura hodie ſucceſſura &c. § X. (1) Adde, quod locator rem locatam con- ductori relinquere debeat, donec locationis exſpira- uerit terminus; niſi eiusmodi ſuperuenerint caſus, quos, ſi praeuidiſſet, probabiliter fuiſſet excepturus: vt ſi penſionem conducter per longum temporis ſpa- dium 290 DE OFFILCIO HOMINIsSs 2ðèJLVRM quid ceperit, conductor de penſione detrahit. ſuleipieng quamum viui rei deceſſerit. Sed ſi rei locatae mitut, H prouentus ſit incertus, & aliquid aleae conti dam aut re neat, vti exuberans prouentus conductoris d. llucro; ita malignus eiusdem damno eſt, ncu (cerun Kricto iure de penlſione ob ſterilitatem quic- i, preel, quam detrahendum; praeſertim cum vnius impenſas anni ſterilitas, alterius vbertate ſoleat penſari. Qrad bo Niſi caſus, qui preuentum interceperint, ra- qure i riores fuerint (2): & de quorum alea in ſe mete deb . ſuſci- Iit, quo⸗ — — = — Lnpteel tium non fſoluerit, ſi aedes corruperit, aut ita eis veatur, vt incendii immineat periculum, aut fſi illieii. m tum ibi exerceat commereium, ſiue exerceri. patia- dani, N zur. Hifce enim caſbus omnibus locatori ius eſt. ecitus conductorem pure ac ſimpliciter expellendi. At ſf Zedqui⸗ dominus aedium vendefe eas, aut neceſſarias ibidem pj n inſtituere reparationes velit, aut ad propriam inbae- ternn bitationem ipſe iis indigeat; locatio, fi ex ſolo natu- c⸗ rali iure id meriaris, abſtrabende a legibus ciuilibus (umugit & conuentionibus particularibus, ea tantum lege di- ieit, ve ſoluitur, vt locator indemnem praeſtet conducorem, X quod e. g. habitationem ita commodam, aut tam R Al modica mercede alibi reperire non licuerit; quippe n fung non niſi hac reſtrictione cenferi conductor poteſt ta. ien gen cite conſenſiſſe, quod re locata vſque ad conuentum — ltate, temnpus non vwſurus ſit. Tenetur quoque locc⸗ tor ſarcire damna, quae ex vitiis rei, de quibus ipi conſtirit, aut conſtare debuit, conduétor ſenties — . veluti ſi locata vitioſa dolia fuerint, ex quibus efkiu- 6). ſum vinum perierit &c. uic ſe (2) Veluti gelu inſolitum, aut ſumma ariditas, fluu-. Nm 4 minis exundatio, aliiue eiusmodi extraordinarii cao- haud i ſius, quibus prouentus omnis, vel maxima ex parte üden Intercipitur. . IIRHGH äET CIVIS LIB. I. CAP. XV. 281 oneden ſuſcipienda conductor non cogitaſſe praeſu- edſttelan mitur. Hos enim ad penſionem minuen- idileeent dam aut remittendam valere, vtique aequum 1s cONENdn eſi.õ ßU Olnno el, N Ceterum vti qui rem aliquam alteri loca- elnnenn uit, praeſtaretenetur, vt ipſa vſui ſit habilis, im am ſu impenſasque neceſſarias tolerare; ita condu- erei Gor ad boni patrisfamilias modum eadem vti, ercepetn· Se quae ipſius culpa perdita fuerunt, reſti- tum dead tuere debet. Et qui opus faciendum condu- . xit, quod (3) ſua culpa corruptum eſt, ititii Qenm praeſtat. Petit, Atiis Qui momentaneam ſuam operam alicui lo- lun, il Cauit, vbi cam quocunque caſu praeſtare im Rtd peditus fuerit, mercedem petere non poteſt. aclei Segd qui continuam alicuius operam conduxit, geelgiuk vbi is morbo, aut alio caſu, per modicum 0 zroptunin tempus ad operam inutilis fuerit factus, in- ,ſerſſen⸗ humaniter ipſum vel plane ſua functione de- — iicit, vel de penſione quid eidem detrahit. Rerconnim 8. XI. (a) In contractu mutui datur alicui 4. De con- nodim, “ rèes fungibilis , ca lege, vt 15 poſt intervallum tt actu mu- lerein e iAdem genus reddat, in eadem quantitaté & qua- ui. 7 nme itate. . . N. & G. u enie 858 5 Vocan. Lib. V. i — Cap. VII. h . . . anlin (3) Aur ignorantia artis, quam profitebatur; niſi . ,er forte ſe peritiorem, quam fuit, haud venditauit. ,l Nam ſi, quod potuit, fecit, is qui inſcitiam eius . ummu haud ignorans, nihilominus eius opera uſus eſt, ſibi ina ipſi damnum imputet. H Sðèð 2 82 pk OFFICIO HOMINSs —— — Vocantur autem res, quæ mutuo ſolene apd qoo dari, fungibiles, ſeu quae functionem in ſuo ſbit is) genere recipiunt, ideo, quia quodlibet ex if (III. genere vicem alterius ita ſubire poteſt, vt qui me iner ſ ex eodem genere eadem quantitate & qualita- uaßte, u⸗ tte receperit, idem, quod dedit, recepiſſe di. taltiite . catur (1). Eaedem quoque res pondere,; iſmodh, numero, & menſura determinantur & ſpeci-⸗ I ha ficantur: quo reſpectu etiam (2) quantitates indulria ſolent adpellari, ſpeciebus contradiſtinctae. Ein frauch Ceterum datur aliquid mutuo vel gratis, ita 1. Cete vt non plus, quam datum fuit, recipiatur, Qndum vel cum aliquo emolumento, quod vfurae vo- ntalit, cabulo inſignitur. Quze nihil habet natu- rali iuri repugnans, ſiquidem fuerit modica, — & reſpondens lucro, quod alter ex pecunia;, at Ne aut alia re credita facit, meoque damno, aut “ lucro ceſſanti, quod ex abſentia rei meae capio; me 3 & vbi non exigatur ab hominibus tenuibus, icontn D apucd mignri § XI. (1) Talis eſt pecunia, aurum rudel, ac relii- Kutiolid qua metalla haut fabricata, frumentum, vinum, ſal: ülgeci 4 oleum, lana, panis &6. Sub cenſum etiam rerum notlad fungibilium veniunt illa omnia, quae venalia haben- d/eg. tur, etiamſi vſu non conſumantur. Si enim is, qui (6 (a,. mihi librum e. g. credidit, bibliopola ſit, ſufficit, XI ſi aliud ipſi exemplar aeque bonum reſtituuam; iiitur niſi reſtituturum me praeciſe idem ſpecie exemplar, niam a expreſſe receperim. ituit (2) Sic dicitur e g. :ibi mutuo do mille aureos; au ſn centum ferri libras, aut viginti modios frumenti, aut eum gecem vini amphoras, aut centum menſuras olei &. guln IIIH ET CIVIS LIE. I. CAFP. xvv. 28 32 * 4 ——,, — wnmtnd apud quos mutuum vicem eleemoſynae toneninni ſubit (3). D hodlibetekn §. XII. (4) In contractu ſocietatis duo plu- 5. De con- . ptel, u resue inter ſe pecuniam, res, aut operas conferunt, tractu o. egul eo fine, vt quod inde redit lucri, inter ſingulos pro 64c2) Via 4) Vid. . tecepllet⸗ rata diuidatur, & ſi quid damni capiatur, id ſi- J. N. & G res oleer mili modo a ſingulis pro rata Feratnn. Lib. v. ur hAüD 1. In qua ſocietate, vti officii eſt, fidem & Cap. VIII. 2) Monne induſtriam adhibere; ita ex illa intempeſtiue, iſindr. Sein fraudem ſocii diſcedi non debet. 1 . dvelgeran 2. Ceterum ſocietate ſoluta, quilibet poſt teepun detractum lucrum, aut damnum, quantum 1od ſee intulit, recipit. (1) Quod ſi autem vnuus l habet uauuu pPecu: fuetit mtla G3) Ve pro legitimo habeatut mutuum cum uſura: r X heeunt ſuſäcit ſecundum lIus naturale ; liber it ſec h ale ; quod quilibet 1s damnd, non magis ſtticte teneatur gratis concedere alter à ci merecd vſum e. g. argenti ſummae, quam aedinm, equi & c. bus enag Qui contra abſolute damnant contra ctum eiusmodi, aut ignati prorſus ſunt verorum iuſtitiae principio- rum, aut nimio auctoum veterum & recentiorum eliar ſtudio laborant » qui fa lſos ſaos conceptus vana pie- n /ie 4 tatis ſpecig obuelaat. Vid. covioſe dicta in textu & un oſuin notis ad maius opus de J. N. & & Lib. E Cap. VII. hun etim ſir §. 9. ſeq. vt & in Tractatu meo de la Morale des Pé. eſenalcse res Cap. IX. §. 7. ſq. eric‚OH H II lſi DWDU XII. n In Verſione Galliea hic locus ſic ex⸗ uu nlius primirut: Jocietate ſoluta, ſi ſinguli non niſi peciu: emde niam aut res contulerunt, quilibet initio, quantum hecie intulit, recibit,: &n deinceps proportionate partem ſuam de lucro, quod remanet, accipit. Ad quem locum haec notantur: Aut quae collata ſunt, ae- qualia fuere „ aut crat in illis inaequalitas. In Ppriorr mile rtnzill ,fußnni, i ſu i cren S „ 1984 DE OFFICIO HO MINUSs “ pecuniam, aut rem, alter operam contulerit, 2. A videndum eſt, quo modo fadta ſit collatio u, ſnpuli Quando enim alterius opera tantum verſatur (clſete de circa iſtius pecuniam, aut rem tractandam, (ſiponatih aut diſtrahendam, partes lucri ita definuuntur, und. dol prout ſeſe pecuniae, aut rei emolumentum umßipto ad pretium operae habet, & ſors ſalua eſt, ac cieutem i peritei, qui contulit. Quando antem ope- percuiusb ra impenditur ad meliorandam rem ab altero pronederit collatam, iſte pro ratione meliorationis, in . AIII ipſa quoque re partem habere intelligitur (2). unnale, 3. Aſt kete pol —. ebias,n prioti caſu partitio aequaliter debet fieri „ niſi ilentlm conuencrit, alium plus debere accipefe alio. Bic eügzti enim aeque ac in omnibus reliquis contractibus, ſi neque error neque fraus interuenecit, omwnia ex mo- nsaclen do contrahendi pendeat, adeoque fallum eſt, qued fueni, non pauci exiſtimant, cuiusuis contractas certam 1. Hu eſſe naturam au formam naturaliter determina- inqubus tam; cum potius clara contrahentium voluntas ſit;, ſiue expreſia, ſiue tacita quae cam producit, ſaepe- que mixturam fa it plurium diuerfi generis contrr⸗ — 1 ctuum, quos ordinatie vſus per cerfa pacta & iurz eſſentialia diſtinguit. Sin vero ea, quae ſocii con- tuleie, fuerunt inaequalia, nec in antecefſum partes, t ndn,1 quas ſinguli recipere debeant, ſunt definitae, diſpi- AI ciendum, vrtum differentia inter collata leuis & exi- zauehde gua, an vero magna ſir. Et in priori caſu, meo qui-· dloſeſt dem iudicio, ſocii cen eri poſſunt voluiſſe, ne adeo ie a] leuis & exigua differentia in conſiderationem veniat. ide gue (2) Hoc caſu condominium ſocius nanciſcitur. 116. Pone e. g. me pannorum textori dare centum thale- l A roOsSs, pro quibus rudem lanam emat. Ex ea igitur utale pannos conſficit, eiusque opera itidem valet cenrun u ſet thale- INI m comdlett tz lt eollit atucn velnn n trabandin, ta deliniud emnolummennmn s lalua ele do anten x— ntem ab An llorations,i ntellgin, 3 ebet fei ecipele 4o. 6s Cootticlbld , onnit elld elalumel, O Lonttickus ealll Uiret Getelnlu. umm volnent. hprodteit er genelß cin “ zicti En 1, glie ſoel Aalereſiun nn 1 chritk, 4 1 4 614 colletzleun oticl nenſ⸗ . IIr CIVIS III. 1. C4 f. . 28 5 H 3. Aſt vbi omnium bonorum ſocietas eſt ini- ta, ſinguli ſocii, vti quae lucrantur, fideliter conferre debent; ita contra ex communi maſ- ſa pro ratione conditionis ſuae ſinguli ſuſten- tandi. Soluta autem ſocietate, diuiſio bono- rum fit pro ratione eorum, quae ſinguli in ſo- cietatem initio intulerunt; non adtendendo, per cuius bona (ocietati lucrum, aut damnum prouenerit, niſi aliter ſit conuentum. §. XIII. Dantur quoque complures ä(4) 6. De con- contractus, qui aleam continent. Quos inter raile⸗ i. D . Aalenι ρ referre poſſis, I. ſponſiones, quando euentus „esnναdêYns. alicuius, nondum (1) vtrinque notorii, ex- (4) Vid. iſtentiam alter adfirmat, alter negat; certo J. N. & G. pretio vtrinque depoſito, quod illi cedat, cu Lib. V. ius adſertioni euentus congruere deprehenſus Cap. X fuerit. 2. Huc pertinent omnia ludorum genera, in quibus (2) aliquo pretio certatur. Inter quos thaleros. Vbi venditi panni fuerint, pecunia inde redacta, aequaliter erit diuidenda. §. XIII. (1) Valet tamen ſponſio, etſ alterutri contendentium de euenta certo conſtiterit; niſi forte doloſe ſimulauerit ſe id neiſcire, aut de eo dubitare,. eoque alterum ad ineundam ſponſionem induxerit. Vide quae dixi in Iractatu de Ludo Lib. II. Cap. 11. .16. (2) Ad inſtitiam ludorum, ceterorumque contra- GRaum aleam continentium, non id tantum requiri= tur, vt quae vtrinque pericule exponuntur, fint aequa- ,— 286 DE OFFICIO HOMINIS quos tamen minus aleae habent, qui certa- men ingenii, dexteritatis, ſolertiae, aut ro- boris continent. In quibusdam ingenium & alea pari vigore ſeſe exſerit. In aliis de- nique alea praedominatur. Eiſi rectorum ci- uitatis ſit, diſpicere, quousque ex vſu publieo,. aut ſingulorum ſit, eiusmodi contractus tole- rari. 3. Huc ſpectat lotaria, quando plures de re, quam collatitia pecunia emunt, poſt ſorte decernunt, cui ſoli ea tota debeat cedere. Item olla fortunae, quando deiecto in vrnam certo teſſerarum ſeu ſchedularum, inſcriptarum & inanium, numero, pretio redimitur facultas easdem extrahendi; ita vt extrahens id acci- piat, quod illarum inſcriptio prae ſe fert. A. Hiſce contractibus adfinis eſt adſecuratio, ſeu contractus periculi auertendi & praeſtan- di; (3) quo quis, certa pecunia accepta, in ſee ſulcipit & praeſtat pericula AAuae ſub urae 2 aequalia; ſed vt etiam pericualum amittendi & ſpes lucrandi vtrinque proportionem iuſtam habeat cum te, de qua certatur. Vide modo citatum ZTractatam de Ludo, in quo de ludis ex profeſſo agitur, non ſo- lum quoad iuſtitiam, eiusque regulas, ſed & quoad aliarum virtutum praecepta. (3) Maiorem vel minorem exigere adſecurator mercedem poteſt, prout grauioribus vel leuioribus periculis tes ſubiicitur. Verum nullus eſt contractus, 6 1 — ſunt merce Vihuinte dem pretin KXIV. Mmem cont leinſionen (e) Inf Neltt ittcica velut iß ſolunt, hie trogauit eat. Alante (ypam dedi on tamen 2) 1tKin Juamilb, — lgtilem a Perueniſſe, eiile nonn e Cautin e Caunien H. tempore beiecipere liconced kutnd Kenl un ud —— —.— d1, qui een ſunt merces in alia loca transportandae; ita nue, un Vt ſi has interire contigerit, adſecurator earun- lum igenin dem pretium domino reſtituere teneatur. Inaid §. XIV. Ad maiorem firmitatem & ſecuri. Defdeinſ- recomm. datem contradtibus frequenter ſolent adiici onibus. Alu pubig h deiuſſiones & pignora (1). . ud (a) In fideiuſſione alius homo, qui creditori ido- (2) vid. nttzutle 1 el 1 e: Moe Ie erer neus iudicatur, pfincipalis debitoris obligationem Tine *. nl net velut in ſubſidium in ſe ſiſcipit; ita vt miſi iſte Cap. X. ſoluat, hic ipſius vices ſubeat: vt tamen quod 5. 9. ſq. erogauit, a principali debitore ipſi refundi de- eat. SJ . det Eiſi autem ad maiorem ſummam fideiuſſonr nſerponnn quam debitor principalis, teneri non poſſt:;: imititfalt non tamen repugnat iſtum, quam hunce . thhemn ilun (2) arétius teneri: quippe cum huic plus, rrlift quam illi, fidei fuerit habitum. Naturaliter is elAHin tamen hli& oeln — ——— ia accepte 1 ſi quidem adſecurans rem, cui cauetur, ſaluam iam P ſbiuu perueniſſe, quo debebat, aut mercator candem iam periiſſe nouerſit. „ 8. (1) In verſiene Gallica adhibentur hic vocabula — vne Caution & vn Gage. Et expromiſor redditur Iminend vne Caution ſolidaire. ðDWN lan betn (2) Fideiuſſor e. g. poteſt ſolutionem breuiori trumGαα tempore, aut loco minus commodo praeſtandam in ſ⸗ in ſe recipere &c. Negat quidem hoc CARMICHAEL, 1, ſel Alen erſi concedat, fideiuſſorem datis pignoribus aut iu- reiurando coctceri poſſe, cum neutro forte modo Aeunm tencatut principalis debitor. Anne vero fideiuſſio gete hu mMinus naturam mutat, cum fideiuſſor neceſſitatem KAbi dandi pignora imponit, ad quam debitor haud ene⸗ nunt, otſnn t cedele. en in vrnamn cenm. ——— — De pignori bus ac hypo khecis. (a) Vid I. N. & G. Lib. V. Cap. X. F. 13. ſeq. 288 DE OFFICIO HOMINIS 11 tamen principalis debitor prius, quam fide- iuſſor eſt adpellandus; niſi hic iſtius obligatio- nem plane in ſe receperit, qui expromiſor vo- cari ſolet. Quod ſi plures pro vno fideiuſſerint, pro rata duntaxat erunt ſinguli conueniendi; niſi forte quis eorum ſoluendo non ſit, aut eius- dem conueniendi non detur facultas. Tunc enim reliqui huius portione onerabuntur. §8S. XV. Saepe quoque ſolet creditori in ſe- curitatem crediti tradi, aut adſignari a debi- tore certa quaepiam res, (a) pignoris aut hypo- thecae nomine, quousque iſtud fuerit exſolu- tum. Cuius finis eſt non ſolum, vt debitot ad ſoluendum vrgeatur deſiderio rei ſuae fe- cuperandae; ſed & vt in promtu ſit, vnde ſibi ſoluatur. Inde & regulariter pignora tanti, aut maioris eſſe ſolent, quam ipſum debi- tum. Cæte G ete⸗ — tenebatur; quam cum promittir alio rempore aut lo- co ſoluere? Sed certum eſt, eſſentiàm pacti a debi- tore principali initi conſiſtere in quantitate debiti, reliqua omnia autem eſſe accidentalia, & ad modum ſolummodo obligationis ſubſidiariae, aut executio- nem eius ſpectare. Et ſi omnia perpenderis, nibil obſtat, quin pleno & libero fideiuſſoris conſenſu miſceatut hic fideiuſſio cum quouis alid obligationis genere, e, c. quin fideiuſſor pure & ſimpliciter id pro- mittat, ad quod non niſi conditionate ſe debitor prin- cipalis obligauerat. Vid. dicta hanc in ſententiam ſu⸗ pra S. 12. not. 1. & ad J. M. & G. Lib, E. Cap. X. 51 1Lo0, not. 6. Ed. nouae, Crtetum velfmucuvſa lieiſolerp Ur loeo vin in. Cire (1) Knen is cektumm quod natun Pplurisnon letmeckt te Cotmiho re Vilanten Cebetteſtin Pampra — Miſloris, guam taite lotgiusten Nemo enimm. Ginurmumte 10C, CAm eumhlinsd iiſ 1rem, hu tentur, Vi⸗ iz nu (2) K reſke cont m, & B Ebitor Pr 6) la I, e no Uunn, IINIS 6., guan -f ilinsobigin erproniſir N eiuſeim, nuenienltI. n ſt, aut el Acultas II. nerabuntur, ckegiotiin. l ignni11 1lchi ignoni unhſr d kueritenol e lum, tCtn etio leiſne nuſt, Mel et pienont n n hln 6 0 nne ut tia acl1 ET CIVIS LIB. I. CA DP. yVv. 289 Ceterum res, quae? pignori opponuntur, ſunt vel fructuofae, vel ſteriles. Circa priores ſaepe adiici ſolet pactum &ανντνραοσια ſen vt credi- tor loco vſurae fructus iſtius pignoris perci- piat. Circa poſteriores autem lex commiſoria, (1) vt nempe pignus cedat creditori, vbi in- tra certum tempus ſolutio non ſit facta. Id quod naturaliteriniquum non eſt, vbi pignus Pluris non eſt, quam debitum, & vſurae in- termedii temporis; aut ſi quod excedit, (²) domino reſtituatur. Vti autem creditor pignus, ſolutione facta, debet reſtituere; ita interea (3) non minorem, duacm proptiisr rebus illi cuſtodiam debet: & 14 vbi §. xXxv. 1) Qin cenleri debet haec dauſula com- miſſoria, (ſic enim in Verſione Gall. vocatur) tan- quam tacite adpoſita, locum habere, quoties per longius temporis ſpatium debiror pignus non reluit. Nemo enim citra iſthanc clauſulam credere ſuum in diuturnum tempus, oblato pignore, voluezir; & ſine hoc, cumulatis ſenſim vſuris, pignus ſterile haud –— amplius ſuffecerit ad praeſtandum indemnem credi- torem, huiusque iura poſtcemo in nihilum redige- rentur. Vid. dicta a me ad J. N & G. Lib. V. Cap. X. . 13 not. 2. Ed. novae. (2) Stricto iure hoc neceflarium non eft, cum ex- prefle conuentum eſt, pignus cenſeri debere vendi- tum, & quaſi aequiualens debiro. Tunc enim ipſe dcbitor pretium conſtituit. (3) Ita vt ſi pignus ipſius culpa amittitur aut Pe- rit, eo nomine teneatur. Debitum vero tunc extin- S„ guitut, „& ſi Pignus multo malioris fuit kretii, Acbe⸗ * 290 DE OFFICIO HOMINIS vbi pactum antichreticum non acceſſerit, ſi- que talis res, quae vſu adteratur, aut ſi debi- toris vllo modo interſit; inuito hoc, cadem Pan uühul interſt vti non poteſt. Differt hypotheca a pignore, quod hoc con- ſtituatur rei traditione: illa autem, re non tra- B undi ſole lere queat, dita, conſtat nuda adſignatione rei, inprimis immobilis, ex qua, ſolutione non facta, cre- ditor ſuo credito potiri queat. De officiis S. XVI. Ceterum quzenam contrahentium contrahen- ſint officia, ex fine & natura horum contra- tum. dquum liquido adparet. CAPVT XVI. DPF oDIS, OyIs solVANTVYX OoBIIOATIONES, QVAE EXx PACTIS ORIVNTVR. D Obligatio- T Nter (a) modos ſoluendi obligationes ex pa- nes cx paA. dis oriundas, quibusque adeo officia inde tis ſoluun- tur promanantia exſpirant, maxime natura- 1. Glutione. lis eſt 1. Expletio, aut ſolutio eius, de quo fuit (a) vid. conuentum. Vbi licet regulariter is, qui de- J. N. & G. bet, Lib. V. Cap. Xl- debicum ,ſupefluum reſtituere debet, Vid. dicta 4 me ad Opas maiu: Lib. V. Cap. X. §. 14. not. 5F. Ed. nouae. — det, ſloe⸗ 2balio, no men qu Soluenc (qgvem hie a uum ecipia l genigt Clencum, Aiudeiuslo ats dunta- tempore cc 1) dem, a. (redl lnceennqe R CNnduealium unt aiſiees, eRtetirufue dirit, idcl Cren (2) loen biioe ſa o iure n Cletut aa rliber ei Reede id 1 NG IINIS h acceletit Ur, aut 1n lto hoc, At gvod konrr. temn, tendont e tei, inhtin non lich,l⸗ conttzhentwin horumn n 4 4 66686 l. OIVANN GA TV. debolheun⸗ er s, tit nouase, ET CIVIS LIB. 1. CAP. XVI. 291 bet, ſoluere teneatur; tamen ſi praeſtatio fiat abalio, nomine ejus, qui obligationem con- traxit, haec diſſoluitur; (1) ſiquidem alias nihil interſit, abs quo expletio fiat. Ita ta- men vt qui pro altero, (2) animo non do- nandi, ſoluit, ab hoc, quod erogauit, repe- tere queat. Soluendum praeterea ei, cui debetur, aut quem hic delegauit, vt ipſius nomine debi- tum recipiat. r Et denique illud ipſum praeſtandum, aut ſoluendum, de quo conuentum fuit, non aliud eius loco; integrum, non mutilum; non pars duntaxat, non diuiſum; loco itidem & tempore conuento. Etſi ſaepe humanitas cre- . 2 * ditoris, §. I. ( 1) Sic e. g. ſi credita ſit pecunia; modo tantun- dem, ac creditum eſt, in proba moneta recipiatur, vndecunque procedat ſolutio, nihil intereſt. Verum ſi opus aliquod peritus artifex promiſerit, per quem- cunque alium praeſtare illud nequit: quoniam plures lerine ſunt artifices, quibus non prorſus eadem, quae ipſi, dextetitas fuerit; ita vt alteri, cui operam iſte ſuam addixit, inde decedeter, quod ignobile opus pro eglregio, quod exſpectabat, conſequeretur. (2) Locum hoc ordinatie habet, cum quis inſcio debitore ſoluit. Cum quis vero inuiro eo ſoluit, ſtricto iure nihil poteſt ab eodem exigere, quoniam cenſerur aut gratis ipſum exonerare debito voluiſſe, aut libero eius arbitrio relinquere, velirne reſtituere nec ne id, quod pro eo ſolurum eſt. Vide quae dixi ad J. N. & G. Lib. FP. Cap. XI. §. 2., not. I. Rd. 292 DE OFFICIO HOMINIs 1 miſſione de- biii ſmul ac quis reddit aut abolet chirographum, con- 3 ſfſilium ditoris, aut impotentia debitoris ſaber ter- wgnuplis minum ſolutionis prorogare, aut diffindere, at incaull vel etiam aliud pro alio accipere. polltpel 212.. Compen- §. II. 2. Tolluntur quoque obligationes [(Klr. lſatione, compenſatione, quae eſt crediti & debiti inter ine tin ſe contributio; ſeu quando debitor ideo libe- kadndcin ratur, quia eidem ipſe creditor rem eiusdem poſtiueis generis, & quæ tantidem eſt, viciſſim liqui- un pate do debet. Cum enim, inprimis in rebus fun- otte e gibilibus, tantundem ſit idem; & vero vbi mionei mutuum eſt debitum, mihi ſtatim tantundem y. D eſſet reddendum, atque ipſe accepi: igitur Drumpitn declinandis inutilibus ſolutionibus commo- ir n diſſimum eſt, vtrumque ſuum retinendo ſolu- qeſtcon tione defungi. ie, l Patet autem, compenſari proprie poſſe res fungibiles eiusdem generis, quarum ſoluen darum tempus praeſens eſt, aut praeteriit; Gund non alias res, aut praeſtationes diuerſae natu- (un dn rae, niſi forte illae vtrinque in ſui aeſtimatio- ſu, guite nem, ſeu in pecuniam reſoluantur. M lrelden⸗ 3. Cendona- §. III. 3. Tollitur quoque obligatio condo- n. tione ſeu re, natione ſeu remiſſione eius, cui quid debeba- „ai 1 tur, & cuius intereſt, obligationem fuiſſe er. , ⸗ pletam. Ea ſolet fieri vel expreſſe, per ad; inn ſaltei hibita ſigna conſenſum teſtantia., puta, data en we acceptilatione, redditis (1) aut abolitis chi- a R rogra ( S. III. (1) Auctor hic debet ſupponere, quod in, n IINIS ET CIVIS LIB. I. CAP. XVI. 29 2 — is ſubiget rographis; , vel tacite, ſi quis ipſe impediat, alt iflneu aut in cauſa ſit, quominus quod ſibi debetur, ke. poſſit praeſtari. ne obigtiuam g. IV. 4. Solent quoque ſolui obligationen, 4. Muatue eblin quae vtriusque partis praeſtatione conſtant, diſſen u pat bbir oe re adhuc integra, mutuo diſſenſu; niſi leges (1 Peium. or tenn eilgt poſitiuae id prohibuerint. Vbi autem ab al- „Vicilin“ tera parte iam quid ſit praeſtitum; accedat s amah . oportet vel huius condonatio, (2) vel vt alia m; & eo ratione id ſarciatur. atimn tantunmn. §S. V. F. Praeterea non tam ſoluitur, quam j. Perſdis c aßiif abrumpitur (1) obligatio alterius partis per- alterias oribis ann Edig. (Quando enim vnus non praeſtat, debartis. mteinendh quo eſt conuentum, neque alter tenetur prae- ſtare, quod intuitu iſtius praeſtationis i in ſe re- 1 3 cepit. propte len arun e — — ,aut pruni ſilium abolendi debitum declarer. Alioqui conſen- es 2Einetlenn ſus non niſi tacitus eſt. Sed poſſunt etiam exiſtere ſixiind caſus, quibus creditor hac ratione nullatenus obliga- in d tione liberat debitorem. Vid. dicta a me ad J. N. & G. antur, Lib. VE. Cap. XI. §. 7. not. 5. Ed. nouae. olnidi, §. IV. (1 Quod fit e. C. in contractibus marrimo- igid e nialibus . e⸗ matrimonio non conſummato. aui le⸗ (2) Vt ſi emtor, merce nondum ſibi exhibita, pre- gtionean tium ſoluerit; aut vice verſa venditor, Pretio non- nſe e dum accepto, mercem tradiderit. Priori enim caſu ntin, u 4 Benror Pretium „ altero mercem emtor tenetur re- lels ltuere. ana⸗ oℳ 86. V. (1) Id eſt, padum nou ſaubſiſtit amplius, ſi ita velimus. Sed poſſumus tamen etiam velle contra- rium, vt ſcilicet nihilomiaus ſubſſtat. Vid. dicta a ſhlonet 1 ms ad Opus maius Vis. P. Cab. XI. §. 9. not. 3. Ed. irogtar n0 ae. 294 PDE OFFICIO HOMINIS “ cepit. Nam capita Praeſtandorum in pactis Pom, T priora, poſterioribus inſunt per modum con Pat. Pi. ditionis; quaſi ita dictum foret: praeſtabo, ſi Tinr;m . tu praeſtiteris prius. e 6. Mata- 4. VI. 6. Exſpirant quoque obligationes, nedaſt ione ſtatus, quando ſtatum, in quo eaedem vnice funda- Dckenn bantur, mutauerit vel ille, qui praeſtare, vel ei 1. . is, (1) cui praeſtari debebat. l Er 7. Tempere. §. VII. 7. Ipſo tempore exſpirant obligatio- ſaneziy nes, quarum duratio a puncto aliquo temporis Dau ſuſpenſa fuit 3D niſi expreſſa, aut tacita par- intan tium conuentione illa prorogata fuerit. Ne- ſel ſii ceſſum eſt tamen, vt intra illud tempus facul- ne e tas exigendi obligationem (1) extiterit. Nlch 8. Deliga §. VIII. S. Per (1) delegationem ſubſtituit ſiu dt . 5. . plendasi none. quis creditori ſuo conſentienti debitorem Pan ſuum, , .* um. aooncten § VI. (1) Ciuis e. g. ad praeſtandum priori magi 600⁵05⁵%0+ ſtratui obſequium non amplius tenerur eo ipſo mo⸗ mento, quo in aliam ciuitatem tranſierit; aut qui mægiſtratum gerebant, iam munere ſuo abierint. §. vII. (1) Intelligenda eſt haec reſtricio de eiu- DE 1X modi conuentionibus, de quarum eſſentia eſt, v- a quis per torum cosuentionis tempus ipſe eo frua- tur, de quo cum altero conuenit. Si enim e. c. con- ductis in annum aedibus, in alio loco morbo decu- buerim, ita vt per totum illud tempus inhabitare iſtas Tans aedes non licuerit; vti non ideo abrupta eſt locatio, quich ita nec illo obtentu poſtulari eiusdem prorogatio po- Peridin reſt. Vid. dicta a me ad I. N. & G. Lib, V. Cap. XlI. J. 11. not. 2. Ed. nouae. MVUUd? §. VIII. (1) Delegatio verbum eſt Iuris Romani, ol eroht Ixls rumm in hain Wodumcnn. ragl Obligtüing vnice kunen Prieltnte, tantobli. liquo tempon ut tacitn d luenit. N liempyeſan⸗ ennſtett. renmn ſubge enni Cebtonn Gum pfioin, erut eo igſone 1nletit; 1 O reltriciodett⸗ Kenine Pen volot inbabienel gmutt eſt ocntd 1 ſoN em ſtoiogtl 1 15,7. ſt lun Nus ſn ET CIVIS LIB. I. CAP. XVI. 29 5§F ſuum, vt his loco ipſius debitum ſuum exſol- uat. Vbi creditoris quidem conſenſus requi- ritur; non autem terti iſtius debitoris, quem etiam ignarum & inuitum alteri volenti dele- gare poſſum. Nam nihil intereſt, vtri quis ſoluat; multum autem, a quo quis debium exigat. H 8S.IX. 9. Morte denique ſoluuntur obliga 9. Morte: tiones in perſona alicuius radicatae. JSub e- cto quippe ſublato, accidentia quoque extin- gui neceſlum eſt. Saepe tamen in ſuperſtiti- bus defunéctorum obligatio continustur. Id- que, vel quia ſuperſtes ex officio pietatis, aut alias ob rationes defuncti obligationes ex- plendas in ſe ſuſcipit; vel quia ex defuncti bo- nis obligationi erat ſatisaciendum, quae cum iſto onere in heredem tranſierunt. R CνρυαHdod,d,: ρsdα ορνανυo„Fdc,ο⅜ρνορdαυ⅝ CCC-gAPVT XVIII D E IN TERPRETATIONE PACIORVM ET LEGVM. Ti. quidem eſt, vt neque in illis, quae im- Neceſſwitas perio iniunguntur, quis vlterius obligetur, Pscte & le- l ges rite en- 4 9 terpretandi. quod vero hic Auctor noſter in alio ſenſu accipit. Vid. ad maius Opus Lib. V. Cap. XI. F. 13. not, 2. Ed. nouae. («) Vid. J. N. & G. ib. V. 296 pf OFFICIO HOMINIS 11 — quam ſuperior voluit; neque ad quae quis vl- o ſeſe adſtringit, vlterius teneatur, quam ipſe voluit. Quia tamen de voluntate homi- actibus & ſignis in ſenſus incurrentibus: inde demum in id quilibet obligari in (1 ) foro bumano cenſetur, quod recta ſignorum interpretatio ſugge- rvit Vnde tam adleges, quam ad pacta rite in- nis alter bomo iudicare non poteſt, niſi ex telligenda, & exinde officio explendo (2), plurimum prodeſt, (a) regulas bonae interpre- tationig, circa verba potiſſimum, tanquam communiſſimum ſignum, conſtitii. „ §. II. rius ſeſe obligate, quam quod ver ba ſecundum natu- §. I. (1) Etſi in animo quis habuerir, ad quid vlte- 2 ralem ſuam interpretationem prae ſe ferunt; non ideo tamen, nec in foro diuino, praeſtandi hoc ipfum, quod excedit, vlla exiſtit obligatio: quippe cum cir- ca iſtud accepkatio defuerit alterius partis, quae in- ternam augurari mentis deſtinationem haud potuir. Vnde non perſpicio, in quem finem hanc reſtrictionis ſpeciem Auctor heic adiecerit. Explicare quidem verba in foro bumano ita voluit CARMICHAEL, qua ſi hoc ſaltem Auctor dixerit: in negotiis quaæ ho- mini cum alus hominibus intercedunt. Sed in omnibus aliis locis huius Compendii & maioris Operis, idem ſem per forum humanum opponit foro diuino, ſeu foro conſcientiae, quatenus hoc ea a nobis exigit, quae ſe⸗ cundum leges humanas omitti poterant. (2) Atque hoc eo magis neceſſarium eſt, quod le- ges ciniles ſaepe regulas interpretationis valde arbi- rrarias conſtitunnt. Vid. dicta a me ad J. N. & G. Lib. E. Cap. XII. I: not. I. Ed, nouae. 7 .lI. l Vrla u rlpnitta u onfom Abütium Klll. cunln ( ti Co⸗ diuerſimo as lait, ereann Ne I. V. nuinumſ cia, at V Aut ſ par Digeantr tione zh Pbicerta rins detog⸗ —.— „Nl. ocabulorn N uln iſte h⸗ 2) Mi thim heie tproprian Uudtam de odſeun in ¹ lsm⸗ III rEIr CIVIS LIB. I. CAF. XvII. 297 qzeqer §. II. De verbis popularibus haec eſt regula: Quomodo nenur, qu verba regulariter intelligenda ſunt in proprio ſuo ſiar intell⸗ 7 genda ver⸗ funtue uu &σfamoſo ſignificatu, quem ipſis impoſuir non tam ja epala⸗ datelt, e proprietas aut analogia grammatica, aut deriuatio- „ia. regtibus: iſidd nis conformitas, quam pupularis vſus, quem penes ¹) fm un arbitrium eſt, & jus & norma loquendi. lnituin 4 ... III. Vocabula artium explicanda ſunt ſe- Quomodo paudeb cundum (1) deſnitiones prudentum cuiusque at- explicanda eplened tis. Quod (2) ſi vocabula artium a diuerſis erasek Sing innſ. diuerſi mode definiantur; ad lites praeſcinden. — um, unln das facit, popularibus verbis exprimere, quid ſtiri. Per eam vocem intelligamus. Al:/ g. IV. Coniecturis autem ad eruendum ge- Coniecturis nuinum ſenſum opus eſt, fi vel verba ſimpli- opus eſt, cia, aut verborum complexio, ſint ambigua; ſi occurrat ambiguitas, — getie AAgit balethnemndmn aut ſi partes quaedam orationis ſibi inuicem aut a4a: lelermtimoni videantur repugn re, vt tamen dextra explica- „en; contra- tud hohe tione adhibita conciliari inuicem poſſint. Nam didtie. d guiſheng „hi certa & maniteſta eſt repugnantia ,poſte- en in tnius derogabit prioribus. nbe zocteltigin T 5 §. VvY mſini ſe — un, . III. (1) Niſi is, qui loquitur, cum artis, tum elben⸗ vocabulorum eius ſit imperitus. Tuncenim ex ſer- Ureisi monis ſerie aliisue circum ſtantiis „quem torte ſen- 4 ſn fſum iſte habuerit in animo, iudicandum eſt. r i (2) Alienum a propoſiéo eſt hoc monitum. Nec bisexhl, enim heic quaeritur de modo, quo loqui cooueniat, tenn. vt propriam quis voluntatem liquido ſignificet; ſed unch,de . tantum de regulis, ex quibus de alterius mente, vbi 1ionis de ea obſcurius expreſſa fuerit, conſtare queat: id quold ve 1. N ad Opus maius iam obſeruatum eſt. nolat.. . „ 298 DE OFFICIO HOMINIS Hae conie- S. V. Coniecturae voluntatis rectique ſenſus, efectun y, cturae pe in ſermone amb'guo aut intricato, petuntur hulſe ⸗ ſub potiſſimum ex ſubſtrata materia, ex effectu, & Aulian prata ma. coniunci. W teria. 1. Circa materiam haec eſt regula: Vaba re uur coniect gulariter ſunt intelligenda ſecundum ſubſtratam Conltate p materiam. (1) Nam ſemper illi, qui locutus Velumon eſt, materia, de qua ſermo inſtitutus eſt, ob Ah: G oculos verſari praeſumitur; ideoque ſemper ad nee eandem ſententia verborum adtemperanda. nuney erili 2 Ex effecu S. VI. 2. De effectu & conſequentibus haec el elal & con/e regula: Vli verba crude & ſimpliciter autepta, ilthafe l quentibus. . lendendgn vel (1) nullum, vel (2²) abſurdum aliquem 4 J eſecr- leſpondere . . Atemikka F. V. (1) Sic ſi initae inter duos duces bellicos in- ſenin , Qduciac quindecim dierum fuerint, teſtatut abunde ipſa Mu dici indeciarum natura, intellectum eſſe per vocem diei rolati; ſpatium 24. horarum aequalium, noctem aeque ae Entiam n moram ſolis ſupra Horizontem complectens. Vnde Kylll friuola fue it cauillatio, ſi von obſtante conuentio- Uſ ne, alter hoſtium alterum noctu inuadere, hoſtiles ſnſn que aduerſus ipſum actus exercere ſuſtinuerit. uimik, i 8. VI. (1) Lalis fuit illiu diſeipuli cauillatio, qui Ereſpen promiſſa in mercedem magiſto Rhetorices certa pe- „ cuniae ſumma, tunc demum ſoluenda, viprimam, — qvam acturus in foro eſſet, cauſam obtinuiſſet; paſſus i; deinde eſt, ſe a magiſtro, cui ſatisfacere renuebat, enon in foro conueniri, reputans, ſe hac ratione a ſoluen- nam ſee do fore liberum, ſi condemnatus a iudi ibus, prae- madlein texere poſſer, ſe primam ſuam cauſam amiſiſſe. Quip- etpoen⸗ pe ſi irs verba interpretari fa foret, conuentio nu0ull Vl, 4 lum plane eff ctum ſartiterur. 1 unſien⸗ (2) Huc pertinet caſus miſelli illius barbitonſoris, Autgi qui 6 ”MV ETF CIVIS LIB. I. CAF. XVI. 299 eſen effectum poſt ſe eſſent tractura; a receptiore ſenſu 1o, lin pauliſper defectendum guatenus nullitatis, aut er cſi abſurditatis vitandae neceſſitas requiri. . S.VII. 3. Ex coniunctis validiſſimae ſumun- 2. x con. gil Poler tur coniecturae, quia regulariter quilibet ſibi ven er le * ſte conſtare praeſumitur. Ceniuncta ſunt vel loco, * nigine. vel tantum origine. De prioribus haec eſt re- li, goi bonn “ gula: Ji ſenſus in eiusdem ſermonis loco aliquo neſemert⸗ plane & perſpicue ſit expreſſus, obſeuriores locu- quel tiones ex illis planis ſunt interpretandae. Cui vi- dechnere cina eſt altera: In omni ſermone interpretando “ accurate ad antecedentia & conſequentia eſt ad- l tendendum, quibus interiecta adtemperari & reſpondere praeſumuntur. De poſterioribus autem iſta habetur regula: Vnius & eiusdem bominis obſcurum dictum interpretandum eſt ex nes beſe ipſius dictis clarioribus, licet alio tempore & loco ſinteblnieſt prolatis; niſi manifeſte adpareat, ipſum ſen- en tentiam mutaſſe. rlhen Ai ſe⸗ . ſe 8S..VIII. Plurimum quoque prodeſt ad ve- De rarione ne colle rum ſenſum inueſtigandum, in legibus cum- legis. ihene, holle primis, inſpicere rationem legis, ſeu cauſam ſini⸗ &e reſpectum illum, qui ad legem ferendam (Aulllauo: i⸗ cellt ſe lato- rnn . . inſet nh qui Bononiae in ius voeatus eſt, quod alicui 6 platea cet eld⸗ venam ſecuiſſet, quia jege ibi ſtaturum erat, vt qui- oelad cunque in platea alteri ſjanguinem elicuiſſet, grauiſſi- iib, u mas poenas daret. Vide EVRRHARDI Lecos Lega- miͤ⸗ i⸗ les, Loc., ab abſurdo pag. 144. Manifeſte epim abſur- mn ſii dum fuerat, ſub verbis, elicere ſanguiuem, ſalutarem chirurgi operationem comprehenderc. 2 conuenio . mbicidih beub 4 300 PDE OFFICIO HOMINIS latorem mouerit; inprimis vbi conſtat, vni- cam eam legis rationem fuiſſe. De qua haec regula eſt: Illa interptetatio legis eſt ſequenda, quae rationi legis congruit, & contra reiicienla, quae ab eadem diſerepat. Item: Ceſſante ratione legis vnica & adaequata, ceſſat ipſa lex. Verum vbi plures eiusdem legis fuerint rationes, non ſtatim vna ceſſante, tota lex ceſſat; cum reli- quae rationes ad eius vim ſuſtinendam ſuffi- cere poſſint. Saepe quoque ſola voluntas le- gislatoris ſufficit, vtut ratio legis ſubiedos lateat. Extenden- §. IX. Obſeruandum praeterea eſt, multa da aut re. vocabula habere plures vna ſignificationes, alte- kringenda ram laxiorem, alteram ſtrictiorem. Sed & aliam eſt vocabu- — 12 2— , alia lorum ſi. Materiam eſſe fauorabilem, aliam odioſam, aliam gniſficatio, Mixtam (1). Eauorabile eſt, quod vtriusque prout mate. partis aequalem facit conditionem, quod com- ria fanora. munem vtilitatem ſpectat, quod acus quosli- bilis eſt, aut bet odioſa. §. IX. (r) Incerta pariter ac inutilis eſt haec di- ſtinctio. Promiſſa enim & pacta, vt & priuilegia, cum circa res licitas ac innoxias, prour hoc loco ſup- ponendum, ve ſentur, narura ſua indifferentia ſuot, adeoque nec extendi, nec reſttingi, niſi quantum eo- rum auctoris intentio poſtulat, debent. Praeterea in caſibus adlegatis aut eadem interpretatio locum ha- bere poteſt, non habio ad id, quod odioſum vel fa- uorabile in iis deprehenditur, reſpecta; vt ſi quis di- cat, hoc vel illud ias alicui & deſcendentibus eius conceſſum eſſe, vulgatis vocabuli, deſcendentium, vſus ſuſſicit, ne ptiuilegium ad eos qui primi ſunt gradus Olilime Vvu me Poenamit Titum, ar demimm Deiti liſ⸗ r. — gradus, te Juid ipſis) neuth inno communde Poenatucm publicze udd nonn Gus imp cllmn eadem rabilis aur tepenume Niteſtead agiſtrat tra ſines bemexy 6toris, is non poter 1cprohib aſunn, liy 11 60. 10. ſe, Reiit IXIS — Conltat, WMO. Deqbahr 4 ſigten ta feitieni, Ceſcnrertin trationes, m lit; cun . nencam iln. aVOlunt egis ſadielmua er elt, unl carionet, 1l⸗ . Lelln alcſwdin Cod ung em, Juol Cn⸗ 20s in 1 giſiek nen t & gtineen uthoe in 6 ndifterem ilguanmne Pruelelei 1 ſu r ð ET CIVIS LIB. I. CAP. XI. 301 bet conſeruat, quod pacem promouet &c. Ogioſum eſt, quod vnam duntaxat partem, aut vnam magis, quam alteram grauat, quod poenam in ſe continet, quod actum reddit ir- ritum, aut priora immutat, quod bellum pro- mouet. Mixtum eſt, v. g. ſi quod priora qui- dem immutet, ſed pacis tamen cauſa. De iſtis haec eſt regula: Fauorabilia latius, odioſa ſtrictius interpretanda. V §. X. gradus, reſtringatur: aut vero interpretatio iſta ali- quid ipſis Auctoris noſtri principiis minus conſenta- neum inuoluit: dicit enim e. g. fauorabile eſſe, quod g 4 communem vtilitatem ſpectat: iam vero quis neſcir, poenarum in flictionem, quam inter odioſa recenſet. publicae vtilitati conuenire; Denique praeterquam quod nonnunquam deprehenditur rationum conflhi- Gtus, impediens quominus decidi quicquam poſſir, cum eadem res pro diuerſa conſiderandi ratione fauo- rabilis aut odioſa apparere poſſit; diſtinctio cadem ſaepenumero interpretationem ſenſui loquentis ma- nifeſte aduerſam ſuggerere poſſet. Pone enim ec. g. magiſtratum ſub graui comminatione exportari ex- „ tra fines frumentum vetuiſſe, & nihilominus ali- quem exportare farinam; hoc caſu, ex principiis Au- cteris, is qui in exteras regiones farinam exportauit, non poterit puniri: imminuitur enim eius libertas, ac prohibitio poenam ſecum trahit, quae ambo odio- ſa ſunt. Ceterum vide quae adnotaui ad J. N. & G. Lib. V. Cap. XII. §. 12 /4. in noua Ed, auéctiora, item ad GROTIVM de I. B. & P. Lib. II. Cap. XVI. g. 10. ſeyg. Vnde auctor noſter diſtinctionem iſtam re- petiit. 1 302 DE OFFICIO HOMINIS De exten- §S. X. Dantur quoque coniecturae aliunde, ſione legum quam ex verbis ortae, quae efficiunt, vt inter- ad certos calas non Pretatio quandoque ſit extendenda, quandoque expreſlos. oarctanda. Etſi facilius dentur rationes, quae ſuadeant interpretationem coarétari, quam extendi. S Poteſt igitur lex ad caſum, qui in lege non exprimitur, extendi, ſi conſtet, rationem, quae in illum caſum quadrat, vnicam fuiſſe, quae legislatorem mouerit; eamque ab ipſo conſideratam fuiſſe in ſua generalitate, & vt (1) aequipollentes quoque caſus complecte- retur. Sed & extendi lex debet ad illos caſus, qui in fraudem legis ab hominibus praue ſo- lertibus inueniuntur. De retri. g. XI. Vt autem verba generaliter poſita dtionibus prouenien: .— e. . . tibus ex de- Tatis originario, aut ex caſus emergentis cum vo- fedtu vo Iuntate repugnantia (1). Quod luntatis ori- — —— — ginario. §F. X. (1) Non enim neçeſſum exiſtimar legisla- i:or, omnes ſemper ac ſingulos caſus enunciare. Quip- lde tales dantur, quibus res ita eſt euidens, vt ob hoc jipſum nemini in mentem veniat, omneid, quod le- gis vel pacti ambitu comprehenditur, exprimere. E. . cum lex certum ſupplicium ei, qui patrem occide: viit, infligendum decernit, manifeſtiſſimum eſt, vo- luiſſe legislatorem, iſtud pariter de eo, qui matrem iinteremerit, intelligi; & quod matri, cui candem filius, quam patri, reuerentiam debet, peculiariter inentionem non iniecerit, inde eſſe, quod exprime- te rem, cuilibet per ſe patentem, ſuperfluum duxerit. §. XI. (1) Diuiſionem hanc cx GROTIO repeti- tam 4 reſtringantur, contingit aut ex defectu volun- 11 — Qood⸗ ſunmatdh inde ſeqe jucdicnur, nla, in enerſina. — tamnonnull ſecutus ſum n Operi d. 2, Cum veto ſtudioſius mn Cutus wihiie 15,6. Ugummentom Cere dillermn Ee1 M not, I. cxg hald eſtitu (2) A ſilores fuen kzitluotem Uerlnr VNA Coöwentionis 1alie, gn res ione men Mopter kiht:dlen Apalistario⸗ tunt,2 Non lrteſtiici tl non c lorniſſeill telinet, 3.B elabet IINIS durae Al junt, N in le, Obunchlt r nationes qu areti, un guiin kgen fet, atoren nicam nule Amabe Pt ralitate, AI. ſas complek ad illos cin bos prane D enetalle lot r ſacl llr enti (fr erſimn gl enbncine ⸗ lidebs, N0 1 ET CIVIS IIEB. I. CAPD. XVII. 303 Quod aliquis ab initio quid noluiſſe prae- ſumatur, intelligitur 1. ex abſurdo, quod alias ingde ſequeretur, id quod nemo ſanus voluiſſe iudicatur. Inde verba generalia ſunt reſtrin- genda, in quantum alias abſurditas inde erat emerſura. 2. Ex (2) defectu rationis, quae vnice tam nonnulli Auctores cenſura affecerunt, quos ipſe ſecutus ſum in ſecunda editione verſionis meae maio- ris Operis de I. N & G. Lib V. Cap. XII. J. 19. not. 2. Cum vero poſtea GROTII verſionem adornarem, ſtudioſius mentem eius perueſtigaui, eamque alle- cutus mihi videor. Paucis eam indicaui in nota I. ad I. B. & P. Lib. II. Cap. XVI. S. 22. vbi totum hoc argumentum pertractauit. Sed fuſius deinceps hac de re diſſerui in nouis Notis ad Auctoris maius Opus de I. M. & G. Lib. E. Cap. XII. §. 19. not. 2. & §.22. not. I. cx quibus appa: ebit, diſtinctionem iſtam vſu haud deſtitui, ſed in re igſa vtique fundatam eſſe. (2) Addendae hic ſunt nonnullae exceptiones. I. Si plures fuerint rationes, quae ad determinandum legislatorem vel contrahentes parem efficaciam ha- buerint, vna quidem ceſſante, eatenus verba legis aut conuentionis licet reſtringere. Aſt ſi principalis ra- tio adſie, quam diu haec ſubſtiterir, etſi vna aut plu- res rationes ſubordinatae forſan ceſſauerint, non ta- men propter hanc ſolam cauſam teſtrictio locum ha- bebit: quemadmodum e contrario, ſtatim ac iſta prin- cipalis ratio deficit, reliquae omnes vim ſuam amit- tunt. 2. Non ſufficit ad approbandam in hoc vel illo ca- ſu reſtrictionem, malam, cui lex obuiam ire debuit, actu non contigiſſe; modo enim ceêrtum ſit, accidere potuiſſe illud malum, totam nihilominus ſuam vim lex retiner. 3. Etſi ratio legis in certis caſibus extraordina- tiis ceſſauerit, non ideo tamen reſtringere genetalem 5 ocu⸗ 304 DE OFFICIO HOMINISs vnice ipſius voluntatem mouit. Inde ſub ge- nerali locutione non comprebenduntur caſus, in quos ratio legis vnica & adaequata non quadrat. 3. Ex defectu materiae, de qua ſemper is, qui De rveſtri. §. XII. Quod autem caſus, qui poſtea emer- Ktionibns git, cum voluntate eius, qui aliquid conſtituit. (1) pugner, id deprehenditur vel ex naturali prouenien- tibus ex ca- 2. . ſus poſtea Tatione, vel ex aliquo ſigno voluntatis. emergentis Prius cum volun- kate repu- cgnantia. loc utionem licet; cum credibile ſit, legislatorem ad eiusmodi exceptiones reſpicere nolaiſſe⸗ ſiue quod ra- cilis admodum rius'obueniant, ſiue ad euitandam di diſceuſſionis perplexitatem, aut quod periculum erat, ne iudices eludendi leges, ſub praetextu mentis & jant, &c. Sic teſtamentum factum ab impubere, non deſinit eſſe vullum, etſi forte contigerit, talem ſufficienti praeditum eſſe iadicio ad teſtandum maru- ra cum deliberatione ac prudentia; lex vero ob hanc ipſam rationem, quod iſthaec fere in iſta aetate de- ficiant, teſtamenta impuberum irrita declarauerit. §. XII. (1) Hoc eſt, quod caſus adeo extraordi- narius fit, vt omnino veriſimile ſit, eum legi atori aut paciſcentibus in mentem nec veniſſe, nec venife potuiſſe Difficile tamen eſt coniectura aſſequi, quae voluntas corum furura eſſet, ſi caſus eiusmodi ipſis in mentem veniſſet. Principia enim, quibus reſtrictio ſuperſtruirur, non aeque immediatum & maniſeſtum habent cum ipſa rei natura nexum, quam in caſibus ordinariis, de quibus, quod aliquo modo praeuiſi fuerint, praeſumi poteſt, ideoque ibi ſupponirur “V dLefectus 3 metemur, euis, in — loquitur, cogitaſſe cenſetur. Inde & ad ean- dem verba generalia ſemper ſunt adtemperanda. Clienim Cbinfinitan uanl, gene “ lcanla 2 in fierct , ſaltu fiſet Gecurkere ſbigatt Pirent, (2) eupreke gon li, Droxin tutm ſitverb 5 . . Mauanliter ae intentionis earum amplectendae, occaſionem ari- ſade, ot, usmalusc nNquc allen üntiet. mocdi crithen lwerin ſiho cGüi conttat Rhie in or⸗ 4Onuentione f.e., G) Rex Jam 4 Aeſtionez liar r , * MIIIS ET CIVIS LIB. I. cAr, xvI. 305 4 IndeA Prius contingit, ſi ab aequitate foret diſce- uum dendum, niſi certi caſus ab generali lege exi- H te nd meremur. Eſt quippe (a) aequitas corredtio (2) Vid. Aſenpers, eius, in quo lex deficit ob vniuerfalitatem. ſupra Cap. lnde e Quia enim non omnes caſus praeuideri, nec 5'Ao. Adn b infinitam varietatem exprimi poſſunt; ideo gi dlſelmn. quando generalia verba 24 ſpeciales caſus ſunt ad- liqndonin plicanda, eximendi ſunt illi caſus, quos exemta- vel erun vus fuerat ipſe legislator, ſi ſuper tali taſu con- lunntii Jultus fuiſſet. Ad iſthanc tamen zequitatem decurrere non licet, niſi ſufficientia indicia 4 ſubigant. Inter quae certiſſimum eſt, ſi ad- — pareat, (2) violatum iri legem naturalem, vbi t, kgi Eepreſſe quis litteram legis humanae ſequi ve- iſe l lit. Proximum ab hoc, ſi non quidem illici- Feili d . . — tum ſit verba legis ſequi, ſed tamen rem hu- uekeln hin maniter aeſtimanti (3) id nimis videatur ,oin f V gtraue Zumm 2 iun — — —= — contigeit4 Aefeczus voluntatis originarius. Videantur Notae ad Ateſanlnmm Opus maius citatae ſupra §. 11. nor. „. . Jer e. (z) Supponamus c. g. legem iubentem, ve qui- . ein i cunquc alicuius criminis capitalis reum nouerit, eum = =— =— tidechaunelt denuntiet. Jam vero filius aliquis ſcit parrem eius- E modi crimen commiſiſſe, nec tamen eum denuntiat. ſus Adeo i . 1 iat 1, ein gi Interim ſi hoc feciſſet, culpam quedammodo parri- I, — lle, ril⸗ cidii contraxiſfer. Poſtulatitaque naturalis aequitas., ſai, vt hic in gratiam filii exceptio a lege fiat. Quoad etni⸗ ſ rol Grein remlum ſupra reperietur Cap. XMV. . 4 sle I e ⸗ . 10 im a⸗ (3) Et ex hoc fundamento lex de dabbatho, quan- Enn mnu quam a Deo profecta, ſed tamen pofitiua rantum, 3 * Wexceptiones admittebat, prout Chriſtus ipſe eam ex- “ Plicat MATIII. XII, 3. & J. Sic in promiſſis & finis tanti non videatur, qui tam care ſit De colliſione duarum le- gum, aut conuentio- num. 1 306 D OFFICIO HOMIMNIS 8 I c — graue & intolerabile, ſiue in vniuerſum omni- bus hominibus, ſiue certis perſonis; aut ſi redimendus. §. XIII. Denique ab vniuerſali locutione ſacienda eſt exceptio, ſi verba alio loco poſita, cum praeſenti lege aut pacte non quidem di- recte pugnant, led propter certam temporis circumſtantiam heic & nunc ſimul obſeruari nequeunt. Heic igitur certae ſunt obſeruan- dae regulae, vt intelligi poſſit, quaenam lex in eo caſu, vbi vtrique ſimul ſatis fieri nequit, praeferri debeat. 1. Id, quod permittitur tantum, cedit ( 1) ei, quod iubetur. contractibus ſaepe obligatio, quamuis generalis, can- dem ob cauſam reſtringitur. Vide ſupra Cap. X. §. 4. num., 4. & § I0. num. 1. §Similiter ſi quis ex lege foederis tenetur, in auxilium ſocio quoties & quan- tas poſtulaucrit copias ſubmittete, nihilominus ab hac obligatione liber cenſcbitur, ſi ipſe inuaſionem metuat, aut ob alium caſum fortuitum copiis ſuis indigeat. S “ J. XIII. (1) Non valet haec regula, niſi cum per- miſſio generalis, iuſſio vero ſpecialis fuerit. Conſtat enim econtratio, id, quod generaliter iubetur, ce- dere ei, quod ſpecialiter permittitur. Quippe po⸗- ſteriori hoc caſu, permiſſio iuſſui exceptionem dat; ſicuti priori, iuſſio permiſſum limitat. Vid. quae ob⸗- ſeruaui ad Opus maius Lib. E. Cap. XII. g. 23. net. I. & ad GROTIVM Lib., II., Cap, XyVI. §. 29. not. 3. 14 S 2. Cs forurii, un 3. Aim letin: ſell iüfen nequi 10, kinsim lenda. 4 Mrer co ln lulani i. Iuter ii lub inicen i lere er (2) Diſin rimatinum Tid dide M Zener. 3. EG 3) e . 16. htl iſtac, ni tomonet,, Reomonen pol eſtigionen I; yt ſi Gun un emarei roiillud fli nalantidug ulirispron reoni le Ken II MIS —.— ninerſamonn. detſonis; u ui uum ae etſcli loete aliolooo n non guicen⸗ Certamn teni ſimul oben 1e ſontobſemm lt, Junnm ſatishetideni Gntunn, A elapta 0⸗ 4 iinerſilizeln cio quoniss “r . Pttitumn cohli te tle, tilan⸗ glutueti 3 enligilen ttieun⸗ ui eceſlſnn/ iut. Vi C9. 1, ET CIVIS LIB. I. CAF. XVII. 307 2. Quod faciendum eſt certo tempore, prae- fertur ei, quod quouis tempore fieri poteſt. 3. Adfirmatiuum praeceptum cedit (2) ne- gatiuo: ſeu quando praecepto adfirmatiuo ſa- tisfieri nequit, niſi violato praecepto negati- , iſtius impletio (3) erit in praeſens omit- tenda. 4. Inter sonuentiones legesque, cetera aequa- les, peculiaris praefertur generali (4). 5. Inter duas praeſtationes, certo temporis ar- ticulo inuicem colliſas, quarum vna cauſas magis boneſtas aut vtiles, quam altera, habet, hanc iſti cedere par fuerit (5). V 2 6. (6) (2) Diſtingúendum heic etiam, pracceptum ad- firmatiuum aut negatiuum generale ſit, an ſpeciale. “ vid. dicta a me ad J. N. & G. Lib. V. Cap. XII. §. muisgenenilne 23. not. 3. Ed, nouae. (3) Sic c. g. erogari eleemoſyna non debet, ſi fieri iſtud, niſi ablata re aliena, nequeat. Poſito, “ gloriam Dei, vexatis religionis cauſa hominibus, Ihülomeu. le, nihil 4 gigſe inniee ptomoueri poſſe; tali tamen medio, cum legis natu- ralis, tum Euangelii prohibitioni aperte contrario, Vti nefas habendum eſt. Vide ſupra Cap JI. 9. 2 2. (4) Inde eſt, quod naturaliter minus generalis reſtrictionem aut exceptionem magis generali infe- rat; vt ſi duae ſint leges, quarum vna filiosfainilias non cmancipatos facere vetet teſtamentum, altera vero illud filiisfamilias militiae vel eccleſiae operam nauantibus indulgeat. Ex iſto quoque principio pe- culiaria prouinciae aut vrbis alicuius ſtatuta generali- bus regni legibus deroganr. “ (5) Sic praeſtat inſeruire publico, quam priuato; & ſatius 14 1 309 „k OFFIGIO HOMINIS 6. (6) Iniuratum pactum cedit i iurato, quan- do vtrique ſimul ſatisfieri nequit. „. Oblgation: Perftiee geck imperfecta (7). 9. TLex ergfeeniiae, Dceteris Paribus, . tedir legi gratitudinis. & ſatius eſt, elegantiores litteras excolere „quam arti alicui illiberali dare operam. (6) Quoniam qui iurato promittit , videtur ſibi fortiorem obligationem voluiſſe imponere, quam ui non iurato. Sed hoc verum non eſt, nec ſecun- dum ipſa Auctoris noſtri principia verum eſſe poteſt „ niſi cetera omnia ſuppoſueris eſſe patia. Si enim de duobus pactis directe inuicem oppoſitis agatur, po⸗ ſterius tempore priori, ſiue iuratum ſit, ſiue minus, praeualere debet. Quod ſi autem ambo pacta tan- tum diuerſa fuerint, peculiare maiorem „ quam ge- nerale, vim obriner. (7) Sic exſoluenda potius debita, quam erogan- dae clecmoſynae. Poſteriores hae duae regulac quinta continentur, eiusque, vt cuilibet patet, non niſi conſectaria ſunt. INIS timan ur nit. elit inheri zwrlu, 2 — colete, gunnt tit, idenl nponere, ſu 1 eſt, nec lan ſetum eleſalt atia. gienn 47 otis agzuu, 8 ſt, ſlenmm mbo ilt . 66 iolem, lin ta, gun elc hae Alr ih rlibetunt, . S ET CIVIS LIB. II. CAr. 1. 309 3333333333333335 DDE D OFFICIO HOMINIS EITI CIVIs fecundum LEGEM NATIRALE. — Liber Secundus. CADVT IJ. DE STTV HOMINVM NAYVVRALI. HDW Roximum eſt, vt inquiramus de illis of- Quid ſit — ficiis, quae homini obeunda incum ſtatu; mo- bunt ex diuerſo ſtatu, in quo in vita alis. communi degere deprehenditur. Vocamus autem ſtatum in genere, illam (a) conditio- (2) Vvid. nem, in qua homines conſtituti intelliguntur (1), I. N. & G. . V 3 ad Lib I. Cap. I. §. I. (1) Fundata eſt haec conditio in certis rela- tionibus moralibus, quae non ſunt momentaneae, ſed Perpe- 310 DE OFFICIO HOMINIS ad certum genus actionum obeundum; quem etiam peculiaria fere iura comitantur. Quotuplex . II. Itatus hominum eſt vel naturalis, ve ſit ſtatus. aduentitius. Naturalis triplici modo conſiderari, ſolo praelucente rationis lumine, poteſt: vel in or- dine ad Deum creatorem, vel in ordine ſingulo- rum ominum ad ſe ipſos, vel in ordine ad alios homines. MU De ſtatu §. III. Priori modo conſideratus naturalis "aturali, ſtatus hominis, eſt illa conditio, in qua a crea- conſiderato eee imium teris ani- . 5 nſtitutus, dum eximium prae ce in ordine 0e ℳ 49 N * ad Deum. mal eundem eſſe voluit. Ex quo ſtatu fluit, quod homo debeat auctorem ſui agnoſcere, colere, & ipſius opera admirari; ac diuerſa plane ratione a brutis vitam ſuam exigere. In- de & ei ſtatui opponitur vita & conditio bruto- rum (1). perpetuae, aut eius naturae, vt tales eſſe poſſint, & quae conſequenter continuam actionum ſeriem requi · runr, aut iura non caduca & fluxa tribuunt. Officio- rum autem hinc naſcentium regulae in vniuerſum ni⸗ hil aliud ſunt, quam officiorum ſupra explicatorum applicatio ad diuerſum ſtatum, in quo homines mo- raliter collocati ſunt. JMVMB §. III. (1) Haec ſtatum naturalem conſiderandi ratio ab hoc loco aliena eſt, & alioquin adeo generalis: vt omnia hominum officia, qualiacunque demum ſint, complectatur; cum nullum eorum ſit, quod ne. ceſſitatem ſecundum rationem viuendi non ſupponat, ſine qua nec ius, nec obligatio poteſt concipi. 17 §. IV. A talem conſi⸗ Namnte, cuali⸗ ilber ſi a G alius homni Poltaillana iimn deptene quamcuius eypendatn mundumian nin ſine alio Mitam idem e Kellet, gua Ibedebet, becilitate iis iam com mu Chrpun excoluimus, minum ptor ercültae, .V. Te ln conſice N imicen nne, gae ludun ali lannr ng „ — Aly. enn ET CIVIS LIB. II. C A P. I. 311 AINI8 Anlun; ma 5§. IV. Altero modo ſtatum hominis natu- De ſtata innrat ralem conſiderare poſſumus, (a) ſi animo fin- nalaralt: . . „ . pordine ſin- elnaudiode SLamus, qualis eiusdem conditio futura eſſet, ſi uloyum, ho⸗ quilibet ſibi ſoli relictus foret, ſine vllo adminiculo minum ad ab aliis hominibus accedente; (1) & quidem ſeipſos, nſcetan,1 . 2. . poſita illa naturae humanae conditione, qualis (a) Vid. lin iam deprehenditur. Quae ſane milerior, be⸗ Lib. I. n quam cuiusuis belluae, videtur futura fuiſſe, z. . ſi expendatur, quanta cum debilitate in hunc“ Lerunk unt mundum iàm egrediatur homo, periturus ſta- n dim ſine aliorum auxilio; & quam rudem ſit , Re wvitam idem exacturus, ſi nihil aliud cuique . wa dQeſſet, quam quod propriis viribus ingenio= due debeat. Quin potius, quod ex tanta im- n li * becillitate adoleicere potuimus, quod inſini- nirich tis iam commoditatibus fruimur, quod ani- Hr tumeiee mum corpusque in noſtrum & aliorum vſum annn 4 excoluimus, id omne ab auxilio aliorum ho- minum prouenit. Et in hoc ſenſu, ſtatus na- turalis opponitur Vitae per induſtriam hominum — erxxcultae. B les ele lt G. V. Tertio modo ſtatum hominis natura-De ſtatu 5 1 — vumſitng lem conſideramus, prout intelliguntur homines naturali, unbam (4 ſeſe inuicem habere ex nuda illa & communi cogna- ,“ “ .:, wpiuetlon: hie in viuelln . . . Aeltee necien⸗ tione, quae ex ſimilitudine naturae reſultat, ante pominer. e es pactum aliquod, aut factum humanum, quo pecu- “ guobone Hat. ./ . . —* Uiriter vnus alteri redditus fuit obſprictus. Quo „n oorilen . V 4 ſenſu on — lircunqu⸗ 4 8. IV. (1) Apparet hinc, non niſi phyſicum hunc unie eſſe ſtatum, quo de iam ſupra Auctor fuſe dillcruit. corchl. 4 312 PE OFFICIO HO MINISs 7 ſenſu in ſtatu naturali inuicem viuere dicun- mnopmine qu tur, qui neque communem habent dominum, tuinminte & quorum vnus alteri non eſt ſubiectus, qui-⸗ ſammtetut que inter ſe neque beneficio, neque iniuria iinerhmili ſfunt cogniti. Quo ſenſu ſtatus naturalis oppo- HllI. mnmnmitur ſtatui ciuili (1). EEnuoshum Concipitur §. VI. Huius porro ſtatus naturalis indoles QRatunatut is vel per f. conſiderari poteſt, vel prout per fictionem re. Plalig penl ctionem, vel yraeſentatur, vel prout reuera exiſtit. (a) Prius mottllum es ti. fit, ſi vel concipiamus, ab initio aliquam mul- dQum Cript (2) vid. titudinem hominum ſimul extitiſſe, ſine vlla ecdtiennt, I. N. & G. vnius ab altero dependentia; vti de Cadmaecis ius hicce Lib. II. fratribus in fabulis eſt: vel ſi fingamus, totum enelſt. Cap. I. genus humanum iam ita diſlolutum eſte, v Adhnc vali quilibet ſeipſam ſeorſim gubernaret, & nemo (gvepedolſt vlli alio eſlet vinculo coniunctus, quam ſimi:· (is latibie litudine naturae. Sed ſtatus naturalis, qui ſuamqheſ reuera exiſtit, id habet, vt quis cum aliqui. Aiterunt. bus hominibus peculiari ſocietate inngatur; Eiſengente cum reliquis autem omnibus nihil praeter ſpe- Krtus ine ciem humanam obtineat commune, nec alio ummunet nomine . unee reſeld §. V. (1) Vel potius, vt ex ſequentibus apparebit, um, epr omni ſtatui, in quo reſpectiue alii iure gaudent qua. hauluim cunque ratione imperandi, alii ad parendum obſtricti nitates en ſunt. Conſequenrter itaque Parens & liberi, qui aid- ecdin huc in eius poteſtate ſunt, Dominus & QGerui eius &&t. r pluribe qua tales ſunt non minus extra ſtatum naturalem, hoe ls. N ſenſu acceptum, quam Princeps & ſubditi eius. Ce. quam cor⸗ terum nemini obſcurum eſſe poterit, ſtatum natura- D lem ſic conſideratum eſſe, de quo pro argumenti ntn connexione hic vnice agitur. 4 INIS Fiuete dag nomine quicquam ipſis debeat. Qualis ſta- ent domimn tus iam inter diuerſas ciuitates, ac ciues diuer- nbielus, “ ſarum rerumpublicarum exiſtit; & quondam neque ii inter familias ſegreges obtinebat. Hr ðJ Naturalisor §. VII. Manifeſtum quippe eſt, vniuerſum Qua ratio genus humanum nunquam ſimul & ſemel in ne emerſe- Ntiratr id ſtatu naturali extitiſſe. Qui enim ex proto- fir atus per fähñmin plaſtis geniti erant, ex quibus quicquid eſt brone c Per. () h mortalium originem ducit, prout diuinaetra- Triflir. oalqgunni dunt ſcripturae, eidem poteſtati patriae ſub- tille, em iecti erant. Neque tamen eo minus poſtea ſta- ti de (is tus hicce naturalis inter quosdam homines ngamn emerſit. Nam primi mortalium, vt orbem Aunmele adhuc vaſtum implerent, & laxiorem ſihi ſuis- tnaiet Aa que pecoribus habitationem quzererent, reli- 1 ET CIVIS LIB. II. CAF. I. 313 8, glun O. ctis laribus paternis, in diuerſa diſceſſerunt, nnil, ſuamque ſibi fere ſinguli mares fa miliam con- amf ſtituerunt. Inter quorum poſteros itidem ſeſe eate ilgn diſpergentes, peculiare cognationis vinculum, ſriloreee Se ortus inde adfectus paulatim exoleuit, & un „h commune tantum illud, ex ſimilitudine na- Knte e turae reſultans, remanſit. Donec poſtea, cum ——— genus humanum inſigniter fuiſſet multiplica- — tum, deprehenſis vitae ſegregis incommodis, end h paulatim proximi quique cohabitantes in ci- i luon uitates coiuere; minores primo, dein maiores, All; ex pluribus minoribus vltro aut per vim coa- “ litis. Quas inter ciuitates, vtpote nullo alio, emnuut quam communis humanitatis vinculo iunctas, lir * ſtatus naturalis vtique adhuc exiſtit. l, 6 , o ho r. RöÄ v* 5 HW §. VIII. 314 Dk OFFICIO HOMINIS De iuribus §. VIII. Eorum autem, qui in ſtatu natu- turalem co mini, praeterquam Deo, ſint ſubiecti atque mitantibus 4 — obnoxii. Quo reſpectu etiam ille ſtatus no- mine libertatis naturalis venit: per quam qui- L libet citra antegreſſum factum humanum, ſui rio ſubiectus eſle intelligitur. Quo ipſo etiam qjuiuis cuiuis alteri, cui neque ipſe ſubiectus eſt, neque eundem ſibi ſubiectum habet, aequalis cenſetur. Cum porro homini lumen rationis ſit inſi- tum, quo praelucente actiones ſuas temperate poſſit; conſequitur, quemlibet, qui in natu- rali libertate viuit, in regendis ſuis actionibus anullo mortalium dependere; ſed ex proprio iudicio atque arbitrio omnia, quae ſanae ra- tioni congruunt, agendi habere poteſtatem. Et cum homo ob communem inclinationem, omnibus animantibus inſitam, non poſſit non ad conſeruationem ſui corporis vitaeque, necd non ad diſpellenda ea, quae eandem deſtrue- re videntur, omnibus modis incumbere, me- diaque ad eum finem adhibere; & vero in ſta- tu naturali nemo habeat alterum hominem ſu- periorem, cui voluntatem iudiciumque ſuum ſubmiſerit: inde in eo ſtatu quilibet ex pro- prio iudicio definit de aptitudine mediorum, an ad conſeruationem ſui conducant, necne. Nam ſi vel maxime alterius conſilium audiat, penes ipſum tamen eſt, an velit alienum con- ſilium iuris poteſtatisque, ac nullius hominis impe- 11 ſlium pre haec propt best, leqt le tation tur. K. X.“ müine &im (pniter bl 1b homin Plurima h. fngamus . ſue conli⸗ lins legtegn nem, eri⸗ Kitatumſo adminicul liorem re animalnun cibus ge he ig antti⸗ erpolttum. Dauloculti amiliis ſe cum vitae nontamo tas cupi dilpellere Conſuldun — keſtatun IINIS in Katn n . niu, gvoln. ſubiechiange Nille aus e perquan gl⸗ humanumn i hominis i noiplvein . ſde WM ſeckum hibe, ET CIVIS LIB. II. CAP. I. 315 — — ſilium probare, vel non. Vt tamen iſt- haec propria ſui gubernatio recte ſeſe ha- beat, requiritur, vt ea iuxta dictamen re- ctae rationis legemque naturalem ſuſcipia- tur. L §. IX. Status naturalis, vtut libertatis no- De inceom. mine & immunitatis ab omni ſubiectione in- nodis ſarus ſigniter blandiatur: idem tamen, antequam reſyed uc⸗ ab hominibus in ciuitates fuerit conceſſum, rum . * . .* 2 Jqu1 plurima habet adiuncta incommoda; (a) ſiue extra om- fingamus, omnes & ſingulos in eo exiſtere, nem ſocie- gtionis ſtili ſuastennpeud t, guſ in ut ſois dindt ſed etyrcpn e ſinie n ete potelint pclintoen bonplſtti Viteqle Anden delnf eumbele . Kreron⸗ mhominen dimgrin vilbet enht ine nedinnt Ucint, nerti lliuen 14 „en lienuon ſiue conſideremus conditionem patrumfami- fatem ciui- zu . Wü : lem ſunt , . — unr. liss ſegregum. Nam ſi animo concipias homi- nſtirutj. nem, etiam adulta aetate, in hoc mundo de- (a ) vid. ſtitutum ſolum, & ſine omnibus commodis & ſupra Lib. I. adminiculis, quibus vitam cultiorem & mol- Cap. III. . liorem reddidit ſolertia hominum: videbis . 3 animal nudum, mutum, inops, famem radi- cibus & herbis, ſitim obuia aqua, iniurias aëtis antris vtcunque diſpellens, feris beſtiis expoſitum, & ad cuiusuis occurſum pauidum. Paulo cultior vita potuit eſſe inter eos, qui in familiis ſegregibus degebant; ſed quae tamen cum vita ciuili nullo modo comparari poterat, non tam ob indigentiam, quam inter coërci- tas cupiditates familia ſic ſatis videtur poſſe . diſpellere, quam quod ſecuritati parum ibi ſit conſultum. (1) Et vt in pauca rem confera- mus, §. IX. (1) Auctor hic in commodis ſtatus ciuilis prac ſtatu naturali exaggerandis modum fere excedit. Vide 316 DF OFFICIO HOMINIS 11 — — ——— mus, in ſtatu naturali quisque propriis tan- tum viribus protegitur, in ciuitate omnium; pbi fructus ab induſtria ſua nemini certus, heic omnibus; ibi imperium adfectuum, bellum, metus, paupertas, foeditas, ſolitudo, barba- ries, ignorantia, feritas; heic imperium ra- tionis, pax, ſecuritas, diuitiae, ornatus, ſo- cietas, elegantia, ſcientiae, beneuolentia. Quam infi. §. X. Quanquam autem (a) natura ipſa da ſit pax in inter homines aliquam cognationem eſſe vo- ſtatu natu- uerit, cuius vi nefas ſit, alteri homini noce- , ctieim re & potius fas ſit cuiuis, aliorum commodis ſeſe diſpenſare: tamen inter eos, qui in natu- reſpectu eo. rum; qui in Ele G . . . . ciuili ſocie- rali libertate inuicem viuunt, haec cognatio tate degunt. ſat debiles fere exerit vires; ita vt quiuis ho- a) Vid. . iui . NTr S mo, qui non eſt noſter ciuis, ſeu quicum in Lib. II. . Cap. I. ſte, fed tamen pro amico parum firmo ſit ha- 6. 12, bendus. (uius rei ratio eſt, quod homines ſtatu naturali viuimus, non quidem pro ho- non ſolum ſibi inuicem maxime poſſint, ſed () vide & (?) variis de cauſis ſaepiſſime velint nocere. ſupra Lib. I. Alios quippe prauitas ingenii, aut dominandi Cap. III. & ſuperflua habendi libido ad laedendos alios . 4 incitat: alii, modeſto licet ingenio, ſtudio ſe conſeruandi, & ne ab aliis praeueniantur, in arma ruunt. Multos eiusdem rei deſiderium, alios ingeniorum contentio committit. Inde in ————D Vide quae dixi in netis ad J. N. & G. Lib. II. Cap. II. J. 2. pracſettim cum additionibus editionis nouae. “M 15 6377 — in iſto ſtaen piciones, e ſubtuendi, liorum rui bi elt hom Mn laceſſe ett, ſueg nes amicos ſiez feeri gu here ua Qa de caul etiam in be guis alteri gebet, aut trouerlne eridaltetn landimne Gere pollit, Munis aux mennonob ueteernn culaeamnp tentandam bonl, ſe Duro, hon Uocatione . 2 IINIS ExT CIVIS LIB. I. CAP. I. 317 Propiis Un itae otnnid. ini certun be⸗ Auum, bellun Olirvdo, bittr impetium t e, Ornatus, benengleniu. 1) mion tionenn dle tihomminimm- rum coNN; 8, Jui inet lee gnn N gins. ſen niamt uiden l ſrmo lth⸗ ,0 nonin ne n, derelinthet ,ANtdlminii lbelen GoSAi genio, Euhin gieninnl, hleidel i hummttit is 1 in in iſto ſtatu tantum non perpetuae vigent ſuſ- piciones, diffidentia, ſtudium aliorum vires ſubruendi, libido alios praeueniendi, aut ex aliorum ruina vires ſuas augendi. Ergo vti pro- bi eſt hominis, rebus ſuis contentum, alios non laceſſere, nec aliena adpetere; ita cauti elt, ſuaeque ſalutis amantis, ita omnes homi- nes amicos credere, vt tamen iidem mox ho- ſſtes fieri queant; ita pacem cum omnibus ha- bere, quaſi quae mox bello mutari poſſit. Qua de cauſa & felix habetur respublica, quae etiam in pace de bello cogitat. §. XI. In () ſtatu porro naturali ſi vel Quomodo quis alteri vltro non praeſtet, quae ex pacto ditimaptur debet, aut ſi iniuriam intulit, aut ſi alias con- ſiae intet trouerſiae quid oriatur; nemo eſt, qui pro im. e& qui in perio alterum ad praeſtandum debitum repa. ſtatu natu- randamue iniuriam adigere, litemque deci rali viuun. dere poſſit, t, vti in ciuitatibus, vbi iudicis com- (a) Vid. munis auxilium implorare datur. Quia ta- Ii x.8. men non ob quamuis cauſam natura in bellum Cap. XIII ruere permittit, etiam vbi quis de iuſtitia ſuue cauſae ampliter ſit perſuaſus: (1) igitur prius tentandum, num molliori via res poſſit com- ðDU poni, diſceptatione ſcilicet partium amica, & pPuro, non conditionato, compromiſſo, ſeu pro- uocatione ad arbitro. . §. KI. (1) Conf. de hiſte omnibus GROTIVS de 1. B. & P. Lib. Il. Cap. XXIII. §. 7. 4. & Cap. m. 8 31 8 pf oFFIcIO HOMINIys 1r Qui arbitri aequos ſeſe vtrique parti gerere tro abalten debent, & in ferenda ſententia nihil odio, aut quidqte li gratiae dare, ſed vnice merita cauſae teſpicere. Quam ob rationem etiam non ſolet quis capi Pee⸗ arbiter in ea cauſa, in qua ipſi commodi vel gloriae peculiaris ſpes maior adparet ex victo- ria vnius partis, quam alterius; adeoque vbi⸗ D 0 ipſius intereſt, alterum quocunque modo cau- ſam obtinere. Hinc & nullum pactum aut promiſſum intercedere debet inter arbitrum & partes, cuius vi pronunciare in gratiam alte- rius teneatur. “ Niet her Quod ſi arbiter neque ex communi partium ſdoal confeſſione, neque ex certis inſtrumentis, aut iut, p indubiis rationibus & ſignis, quid in facto ſit, Qdipſu cognoſcere valeat; ex effatis teſtium id erit co. neſpein gnoſcendum. Quos licet ad verum dicen- Matium, dum lex naturalis, & plerumque iuramenti te- (lll. ligio adſtringat: tutiſſimum tamen fuerit, ta⸗ ülamſern les non admittere, qui erga alterutram parten (inoen ita ſunt adſecti, vt conſcientiae ipſorum cDum ptaem! gratia, odio, vindictae libidine, alioque vio- Qta lam lento animi motu, aut etiam arctiore quza- netehnn dam neceſſitudine, ſit velut luctandum, qui iucundiot bus ſuperandis non omnibus ſat conſtantige weolube eſt. P Y Operamd Aliquando etiam per communium amico- ius ſul rum interpoſitionem lites tolluntur; quod meri. tahtur. to inter ſanctiſſima officia habetur. Akrdqu Ceterum in hoc ſtatu executionem „Vbi vl- urom trO IINIS ne patti gann nihil odio. aulaetelan. ſoleruizal 1 commoei A Ppatet er NN 8; Aeoqleſi nqgemolne um paden1 nter atbinunt in graim e mmmunipunin nrumentin nidin hihme ſiunil aitß verum d ueiotanenni Annen flelti keruttampunt ine pauume⸗ pe, Aln Ciote 4 ludandun, ſu cnſu⸗ tuc; guin etut. 4 3 nem, utio 8 ET CIVIS LIB. II. CAF. I. 319 PaBE Be K. B Gz B , E E Es X iucundior inter coniuges eſſet conuerſatio, tum quisque facit. tro ab altero non praeſtatur, quod debetur, ſibi 1 CAPVT II. DE OFFICIIS CONIVGA- LIBULO94 5 . Nter ſtatus aduentitios, ſeu in quibus homo Matrimo- facto aliquo humano antecedente conſtitui- ium eſt tur, primo loco venit matrimonium. (a) Prima ſo⸗ Quod ipſum etiam eſt primum velut ſpecimen ca) vid vVitae ſocialis, ſimulque generis humani ſemi-. N. & G. narium. Lib. VI. §. II. Circa hoc initio conſtat, ardentem Cap. I. illam ſexum inter ſe procliuitatem a ſapientiſ- Scopus le- ſimo Creatore inſtitutam, non ad inanem vo- Lrrulis ſe. luptatem ſatiandam; quippe quae vnice ſpe- xuum inter ctata ſummam foeditatem & confuſionem in ſe procliui- genere humano excitatura erat: ſed tum vt eo tatis. vt eo lubentius homines propagationi ſobolis operam darent, ac moleſtias tolerarent, quee iſtius ſuſceptionem atque educationem comi- tahntur. Ex quo conſequitur, naturali legi repu- gnare omnem vſum membrorum genitalium, (1) qui 320 bk OFFICIO HOMINIS e (¹) qui ab hiſce finibus abit. Quo nomine tis formar aculeum, explendi, ita cum ſpeciei pro- etiam vetita libido in diuerſam ſpeciem, aut 4 eundem ſexum ruens, quaeuis foedae pollu- tiones, & denique omnis commixtio, ſiue mutuo . II (1) Certam quidem eſt, ſicut ad propagatio- nem humani generis coniunctio vtriusque ſexus ab- C de nionen ſolute neceſſatia eſt, ita hanc quoque coniunctione eo tendere, ac regulariter eo dirigi debere. ddee mi⸗ nus certum eſt, ob effectum naturalem, qui ſecun- dum Creatoris deſtiaationem ex copulatione maris ac foeminae reſultat, omnem commixtionem umn diuerſa ſpecie, aut eodem ſexu ſuſceptam . urkiͤ 1- mam eſſe, ac natutali iuri aduet ſari, aeque ac illo- rum inſtitutum, qui de induſtria ipſi ſe ad gereratie⸗ nem ineptos reddunt. Verum non inde ſequitur, quod appetitus deſiderium illud naturale, quod amo- pagatione confundi debeat, vt quoties poſterior hic- ce finis ceſſat, ꝑrior ſit abſolute illegitimus. Vt enim matrimonium ſenum, quod per ſe abſolute ma eſſe nemo probaucrit, taceam; deprehenduntur certe 1 . i in i 1 e vtriusque ſexus homines „qui in ipſo aetatis ſor e⸗ ſiue calu aliquo, ſiue naturali vitio, progenerandae ſoboli facti ſunt inhabiles, nec tamen propterea de- ſtituuntur ſtimulis, quos, qui aptiſſimi, ad Lenetin⸗ dum, ſentiunt. Iam ſi ſupponamus, ſatis con- ae de hac inhabilitate, quae aliquando tanta eſt ſ nullum eius dubium eſſe poſſit, an ideo tales ad intole- tabilem coelibatum condemnandi erunt: Erunt autem omnino, niſi pro principio poſueris, expletionem eius de quo quaeritur deſiderii, quod acque natu · rale eſt, ac cibi & potus, innocenter in ſe, ac tan⸗ quam primarium finem poſſe adpeti, dummodo hoc mutuo conle naeimentt HIII. 0 niun conne mun genus At. la in er oeciei hum uper agos legibinconn Jue per ma Citta hocen hominesſoci nulia tenentur, oſen: quar guefacultas — ul mocofit, uetithumani lclantde agr (imftett crpoſi elie mnimonii donem; gu Netperan Ees uat AINis Qoo porx n ſpecien, 4 8 eche e otmmirto, n — lenad oneet triegue ſeln le coniln int⸗ debere, Nti. ralemn, gliſet opelatione ui Cteptam, Ie ari, egee e non inle legnin autile,giain⸗ taculn igeceit votet fkit⸗ e egitimot. eg ſe alolur i ebevduntutce iplo etn 1ogercn⸗ 4 mnen ngen mi, 2 Eentid riſiui 1 8. larßzoll . gulos. ſteen ET CIVIS LIB. II. CAP. 1I. 321 mutuo conſenſu ſuſcepta, ſiue inuitae foemi- nae intentata, extra mairimonu. §. III. Obligatio ad contrahendum matrimo- Quo ſenſu nium conſiderari poteſt, vel in reſpectu ad quizobligs, totum genus humanum, vel in reſpectu ad ſin trahen dum nmnzarimo IIIa in eo conſiſtit, (1) quod propagatio nium. ſpeciei humanae hautquicquam ſit inſtituen da per vagos & ſolutos concubitus; ſed vtique legibus connubialibus circumſeribenda, adeo- que per matrimonium duntaxat exercenda. „ Citra hoc enim decora & bene diſpoſita inter homines ſocietas, vitaeque ciuilis cultus in- telligi nequit. Singuli autem ad matrimonium ineundum tenentur, quando commoda ſeſe eius occaſio offert: quam tamen non ſola aetas generandi- que facultas abſoluit; ſed vt copia quoque ſit tali modo fiat, qui ſocietati haud noceat, & quo ge- neris humani propagatio, commedaque ac honeſta educarie liberorum haud impediatur, Sed haec ſul- ſiciant de argumento adeo delicato. Nec vero difſi- cile iam fuerit, conſequentias ex principio hoc aucis expoſito elicere. Adiungantur hiſcc, quae dixi ad I. M. & G. Lib. VI. Cap. I. J. 4. not. 3. Ed. nouze. 9. III. (1) Supponit hic Autor noſter neceſſitatem matrimonii in genere, ad humani generis propaga- tionem; quae neceſſitas per ſe ſatis manifeſta eſt, æ& ab eo in praecedenti paragrapho indicata Vt propter- ea perperam ab OTTONE taxatus fuerit, quad hic tres quaeſtiones diuerſas confudiſſet. 322 pDk OFFIcCIO HOMINySs decentis conditionis, nec non facultas alendi propramn vxorem & prolem naſcituram; ac vt mas quo- te, non li que ſit idoneus ad gerendam perſonam patris- ur fenlu familias. Niſi tamen aliquis compoſitus ſit Nunn lan ad exigendum caſtum coelibatum; ſentiatque, Quo plus ſe vtilitatis poſſe procurare humano ge- (e ſüpdl neri aut ciuitati coelibem, quam vxoratum; Dein praeſertim vbi nulla prolis penuria ſit metu- (ſcinlisee „ end. lefuſtor Pacta in §. IV. Inter eos, qui matrimonium inituri (de, cum nio regulari unt, interuenire ſoler & debet pactum: quod commdciſl nio regu a ee mnocü jatetueni⸗- vbi (1¹) regulare & berfectum fuerit, hiſce ca- e hatenl entia. pitibus abſoluitur. , MArimumn 1. Quia vir (abs quo vt contradtius inci- gesbene ch piat, vtriusque ſexus indoli magis congruit) (erins de Ś”ÿMU FPFPrtfo⸗ urin ig — — —,n,ʒ — W. Anti, §. IV. (1) Supponit heic Auctor, dari matrimo- aln yitae nium aliquod irregulare, quod nihilominus in natu- cumjpſo ce rali ſtatu ſit innoxium ac legitimum; cum nempe promiſſio paciſcuntur mas ac femina de concedenda ſibi inui- am indl cem ad certum tempus vſura corporum , cCitra pPerpe- eeli —— 85 tuae cohabitationis pactum; ira vt elapſo praefinito Piut. tempore ſoluatur ſocietas, ac nati ex iſta coniunctio⸗ 3 Cii⸗ ne deinde vel penes virum, vel penes feminam, prout ue ſernse tulerit conuentio, maneant. Adpellari hoc matri- mattimonn Wonium Amazonicum poteſt, per alluſionem ad nar. inh fanil rationem, veram an falſam incertum, de bellicoſis “ iſtis feminis, quae integram gentem ex vno duntaxat eguſtn ſexu olim formauerant, & quarum Regina, Zuale- fchilien Kris dicta, ad Alexandrum magnum veniens, ad in. Mlrig eundum ſecum iſtiusmodi commercium eum inuita- fiuere, uit. Vid. I. N. & G. Lib. VI. Cap. 1 8. 9. Kende MINIS ſacultas Al ac Nul⸗ detſonum pint 6s comnpoſul tum; ſemnun tate humang uam VLoLiNA Henuti⸗ ſt Ne rimonium in et ocen ,fuerit, klend conttidig i magis clg ☛ — Got, Citi nH Dibiloninnn inu imum cun oncedenc ii porum, elaſe vt elixlo tier iſzcornin iun enesfelllun, Abpelani koe aliimm, cettum, Eicli nten ermoi 6 ru Nehſil punn fenieni, 1 neteitl eln — telligitur. H 3. Quia autem non ſolum naturali vtrius- ET CIVIS LIB. II. CAF. II. 323 — propriam vtique ſibi ſobolem intendit quaere- re, non ſuppoſititiam, aut adulterinam; igi- tur fidem dare viro debet foemina, quod nemini, praecterquam ipſi, corporis ſui vſuram velit conce- dere. Quod itidem a marito foemina viciſſim ſolet ſtipulari. 2. Deinde cum nihil magis ab indole vitae ſocialis & ciuilis abhorreat, quam vita vaga & deſultoria, incerto lare, nulla ſortunarum ſede; cumque communis ſobolis educatio commodiſſime inſtitatur coniunctis vtrius- que parentis operis; ac cohabitatio continua plurimum contineat iucunditatis inter coniu- ges bene compoſitos, per quam etiam marito certius de caſtitate vxoris conſtare poteſt: igi- tur in id quoque fidem marito dat vxor, quod viro continuo cohabitare, adeoque in arctiſſi- mam vitae ſocietatem, eandemque familiam cum ipſo coaleſcere velit. Cui ipſi & mutua promiſſio de tali inuicem conuerſatione, qua- lem indoles eius ſocietatis requirit, ineſſe in- 4 4 que ſexus conditioni maxime congruit, vt in matrimonio viri conditio ſit potior, ſed & ma- ritus familiae a ſe vtique conſtitutae caput ſit: conſequitur, vt vxor in negotiis matrimonium ac familiam concernentibus, directioni mariti ſit obnoxia. Inde & mariti eſt, de domicilio con- ſtituere, nec vxor iſto inuito peregre abire, aut ſecubare poteſt. Taletamen imperium, Xx 2 Aquod mia. 1 324 DPk OFFICIO HOMINIS quod ius vitae & necis, grauemque coërcitio- nem, nec non plenam poteſtatem circa quae- uis bona vxoris diſponendi, comprehendat, ad eſſentiam matrimonii neceſſarium non vide- tur; ſed iſtud ex peculjaribus pactis inter con- iuges, aut ex legibus ciuilibus alicubi conſti- tuitur. §. V. Porro vti illud manifeſte legi natu- rali repugnat, vnam mulierem pluribus viris ſimul cohabitare; ita vt vnus ſimul duas plures- ue uxores habeat, apudslurimas gentes, & in ipſo quondam Judaico Populo receptum. Ni- hilominus ſi vel maxime a primaeua matrimo- nii inſtitutione in diuinis litteris tradita abſtra- hamus; ex ipſa tamen reca ratione conſtat. . longe decentius iuxta atque vtilius eſſe, vnum vna eſſe contentum. Id quod & vſus omni. um, quas nouimus, gentium Chriſtianarum a tot ſeculis comprobauit. L De diuortio. §. VI. Nec minus natura tam ardtae con- 7 iunctionis oſtendit, matrimonium debere ſe (1) perpetuum, & non niſi alterutrius coniu- gum morte finiendum; niſi principalis pacti S= matri⸗ §. VI. (1) Imo omne id, quod natura ac finis ma. trimonii, citra reſpectum ad cuiusuis poſitiuae legis conſtitutionem, aut pactum inter coniuges peculia- riter initium requirit, huc redit, vt haec ſoeietas tan- to tempotis interuallo duret, quantum educatio libe. rorum poſtulat. Vide dicta ad J. N. & G. Lib. VI. Cap. I. S. 20. net. 3. Ed, nouae. 1I7 22 mattimonia terimn, (1) Obmyet: mulitiola del efellum, nerſan inten miſſione ad inter alias et wortli contu Alteriuscongl eem morum gesincitet, monialis c Craluidur; — .0(²) Hae ſu ſunt & line e eni UI ſo lemn veneno he Alit 2blolure Periztntiotis ) olgamis 36 Es alürnedun, milae, Vus t. equitit quon y gne übile tali wodi tanqua e vt cum tlumn elt, MINIS — mmqnecheri tem ciene. omprehenlit rium pon ſ. Pabisintetn 8 alicubi oni nifene lelnn em plutbutſt ſnul uu hasgellsz ii keceptn. waela innin eisthciun tatone alitt lius ele, ol inN mn Cheſtiun tam Aliect Aiun nk Atetutios neipels e princh⸗ Aummiiiiii urßzaſilm ecollige n. thier ſeinn mrumellen Mä 2 ET CIVIS LIB. II. CAF. II. 22 5 matrimonialis capita fuerint violata per adul- terium, (2) & malitioſam deſertionem. Ob mores autem male compoſitos, & qui eum malitioſa deſertione eundem non producunt effectum, ſeparatio duntaxat quoad thorum & menſam inter Chriſtianos recepta eſt, ſine per- miſſione ad ſecunda vota transeundi. Cuius inter alias etiam haec ratio eſt, ne facultas di- uortii contumaciam morum alat; ſed potius alterius conditionis deſperatio ad commodita- tem morum, mutuamque tolerantiam coniu- ges incitet. Cetetum ob violata pacti matri- monialis capita, pars laeſa tantum vinculo exſoluitur; quod in altero cominuatur, ſiqui- (2) Hac ſunt prinoipales diuortii cauſae z ſed poſ- ſunt & aliae eſſe aeque contrariae intentioni contra- hentium, & ſocietatis huius fini; vt ſi maritus uxo- rem veneno necare voluerit, aut vxor maritum; ſ adſit abſoluta ingeniorum diſcrepantia, &c. vid. Operis maioris Cap. cit. . 22. Ceterum cum diuortio & polygamia aeque compatatum eſt, ac cum nonnul- lis aliis rebus, quae licet natura ſua non ſint abſolute malae, vſus tamen earum multum circumſpectionis requirit, quoniam facile illis homines abutuntur. Vid. dicta a me ibidem 9. 24. not. 3. ad GROTIVM Lib. II. Cap. V. §. 9. not. 10. Interim quoniam iſta inter Chriſtianos nunc ſunt prohibita, ſemperque vt cre- dibile eſt talia manebunt, quaeſtiones de illis iſtius- modi tanquam pure ſpeculatiuae ſpectari poſſunt, ne- que vt cum feruore de ipſis diſceptetur operae pre- tium eſt. . 326 pD OFFICIO HOMINIS8 dem pars laęſa Nelit, & cum aleero in gratiam redire dignetur. De impedi. S. VII. Contrabere licite matrimonium, xbi mentis cum jex ciuilis non obſtat, poreſt quilibet cum quali- akan bet, ſi (1) aetas, corporisque conſtitutio matri- matrimo:· monio habilis adſit; niſi impedimentum a liquod nium irri- morale obſtet. Motaliter impeditur aliam con- tum ted- iugem adſciſcere, qui, quaeue alteri iam con- dentibus. iugi iunctus, iunctaue eſt. De gradi. §. VIII. Sed & pro morali legitimarum bus propibi nuptiarum impedimento habetur arcta nimis tis cum afß. ſanguinis aut adfinitatis coniunctio. Quo nomi- nitatis, tum conſangui. nitatis. ne etiam (1) naturali lege nefariae iudican- tur nuptiae inter adſcendentes & deſcendentes in infinitum. Reliquas autem nuptias in limite nanmsuctſs⸗ 2) puta, cum amita & matertera- cum — beres, Eunuchi, illi, vel illae, quibus vitioſa quae- dam eſt organorum conformatio &c Secus ſentien- dum de ſterilibus, aut iis, qui prouectioris aetatis ſunt, quam vt ſperare ſobolem liceat. Vide notam 4 ad g. 2. huius cahitis. . §. VIII. (1) Vide dicta ad Opus maius de I. N. G. Lib. VI. Cap. I. S. 3 2. not. 2. Ed. nouge. . erſi nece ſſaria fecerit matrimonia inter fratrem & ſo. rorem, fanquam per naturam ſuam abſolute mala conſiderati nequeunt, niſi eſſentialem Iuris naturalis immutationem admittere, & in perfectiones dinine⸗ impingere velimus. Vid. ad Operis maioris c. l. 34. not. I. ο3. Ed. nouae. Vnde & multo mage . de §. vII. (1) Vetantur ideo pueri ac puellae impu. . (2) Cum vero Deus ipſe ſub initium huius vni- 4 1T. ( —— cum ſme, ſal, ult culurun le Conſenſus de Populorum dam gradus velut ſepem ne ad hos ten K. IX. C nepotiiscert⸗ Gere lges cin Tint, in ſoroe ina & circam ldipet ſege dinis caula, Qꝛe liet e men 95 qui 1 gitimum m. lltemeiuen mattimonii! — de omnidas Knntn trimoniumel Vero leges uum conttn Aae Non uunt. lx. ( Ptogenititile unon gans ET CIVIS LIB. II. CAP. II. 327 eid in gu cum ſorore, item in adfinitate, cum nouerca, ſocru, priuigna, non ſolum lex diuina, ſed & tinmmm, cultarum leges gentium, & Chriſtianorum ibet andu conſenſus deteſtantur. Quin & multorum nfittidam. populorum leges ciuiles, remotiores quos- Gentmn i adam gradus prohibuerunt, ad obiiciendam Giuriunw velut ſepem prius dictis gradibus ſanctioribus, D ealeiumm ne ad hos temerandos ita facile rueretur. EE. IX. Ceterum vti aliis contractibus atque De ſolemni- lilgiumn negotiis certa quaedam requiſita ſueueruntad bus ger le- detut Ac dere leges ciuiles, quae ſi obſernata non fue-ges ciuiles o. Qomm rint, in foro ciuili pro validis non habentur: monio re- elatnei ita & circa matrimonium contingit, dum ali. quiſitis. &nα Ccubi per leges ciuiles, honeſtatis & boni or- hnuptinin dinis cauſa, ſolemnia quaedam requiruntur. fut Quae licet extra ius naturale ſint, citra illa ta- maen, qui legibus ciuilibus ſubiiciuntur, le- — gitimum matrimonium non contrahent; aut T rle e ſaltem eiusmodi coniunctio (1) effectus iuſti , matrimoenii in ciuitate non habebit. uibus ini D Ec ſeels ⸗ X . X roveclioſh JMMU . . 4 5 iceat⸗ de omnibus aliis paullo remotioribus gradibus aſſe- EArendum eſt, quod in ſe nibil contineant, quod ma- us altst. trimonium eſſentialiter illicitum reddat. Quod ſi . vero leges matrimonia in quocunque hborum gra- initiumn gquum contracta prohibent, hoc ob incommoda fit, intettune quae non ſemper neceſſario ex ipſa! rei naturz es ſoam on „ fluunt. tlen lun , 8.IX. (1) Sic c. g. liberi ex tali coniunctione aſle progeniti iiſdem cum reliquis in bona paserna luri- – bprus non gaudent, &c. L nde . iullit, 32 8 DkE oOFFICIO HOMINIs 11 §. X. Officium maritieſt, vxorem dilige- iuſſit, nren re, nutrire, regere, atque defendere; vxoris, Neominls maritum amere, honorare, adiutorio eſſe ei adſedumin non ſolum in generanda & educanda ſobole, ut. Uier ſed & in parte curarum domeſticarum capeſ- Au lberot ſenda. Vtrinque autem indoles tam arctae Aluem, g coniunctionis requirit, vt coniuges tam pro. mondumint ſperae, quam aduerſae fortunae ſint ſocii, & bein qua alterutri calamitas obtingat, ab altero ſinſtzyalr fubleuetur; nec minus, vt prudenter mo. miut, in res ad concordiam inuicem tolerandam ad. k, um temperent; qua tamen in parte concedere ma tim lecit gis vxoris eſt. l im erin CAPVT II. urum. 4 DE OFFICIIS MVTVIS PA mütinntgn RENYVM ET LIBERO- (Leuniz en ran un X matrimonio prouenit proles: in quem ne anentin conſtituta eſt poteſtas patria, (a) anti- .D d ſtatus ad quifſimum iuxta ac ſanétiſſimum genus imperi, enineg uentiti. gus patentum iuſſa venerari, eorundemque pras prind () vid. ſe eminentiam agnoſcere liberi tenennur. J. N. & G6. . II. Oritur imperium parentum in liberos t 4 duplici potiſſimum de cauſa. 1. Quia ipaa — Furga- lex naturalis, dum ſociabilem eſſe hominem erſt n it, VI. 2 INIS —— ET cIVIS LIB. 1I. CAP. III. 329 otem endete; t adiutorio lte ucanda ade ticaruin cne oles um it nondum intelligunt. iugeztan ſt e ſint ſoeii u gat, 11 NMH pkudente tolerapcin conceteten I. 1LRO. rlliin tria⸗ 0 1 uim Puiß ornenu eneitt. diſquirendum, trius ius in prolem ſit potius? juſſit, naremtilut eu. curam mn liberorum: iniunxit: quae mentum , pa- vt eo minus nes liget erur, tenerrimum ſimul triae pote- adſectum in prolem natura iisdem implanta- ſtatis. uit. Iſti curae exercendae requiritur potre- ſtas libecorum actiones dirigendi ad ipſorum ſaluiem, quam ipſi propter iudicii defectum 2. Deinde id i imperium tacito quoque con- . ſenſu prolis nititur (1). Nam recte praeſu- mitur, ſi infans eo, quo ſublatus eſt, tempo- re, vſum rationis habuiſſet, ac perſpexiſſet,. vitam ſe citra parentum curam, ac iunctum ipſi imperium, ſeruare non poſſe; lubenter il- lum in id conſenſurum, commodamque ſibi tarum. Actu autem parentibus imperium in prolem conſtituitur, quando illam tollunt, educationem ab iisdem viciſſim fuiſſe ſtipula- nutriuntque, & in commodum humanae ſo⸗ cietatis membrum pro virili ſormandam ſuſci- Ppiunt. §. III. Cum autem ad generationem ſobo- Vtrius ius, lis non mater minus, quam pater concurrat, patris, an adeoque phyſice proles vtrique ſit communis; atri⸗ in quepnhy- P 4 'prolem ſic ti Super qua re diſtincte pronunciandum. Si orlus enim extra matrimonium proles ſit generata, illa primo matris erit; qui⸗ Pater heic niſi indi- — cio §. II. (1) Haec hypotheſis fundamento pariter: at- que vſu deſtituitur. Vide quae monui ad JI. A. οσ E. . Lib. VI, 6925. II. 5. 4. not. 1. 2. Quanta ſit in liberos poteſtas pa. rentum, vt zalium. 3 3z0% pk oFFICIO HOMINI4Ss 17 cio (1) matris cognoſci nequit. Inter eos quiinduta quoque, qui in libertate naturali, & ſupra le- eem, goam! ges ciuiles degunt, Pacto conueniri poteſt, vt ubet, vtel non patris, ſed matris ius potius ſit. lurji, Sed in ciuitatibus, vtique per mares conſti- N lbeidsbe tutis, cum regularitet contractus matrimonii meſccktuti a mare incipiat, & is caput familiae ſit, ſbiptolpice potius erit ius patris: (Gc vt licet proles Mzutſa matri vtique reuerentiam gratumque ani- fuen ſiſiit· mum debest; iuſſis tamen matris non oblige- xtendit, tur, quae quidem non iniquis patris prac- viſcetalaten ceptis repugnant. Defuncto tamen patre, erzteqlle ius ipſius in prolem, ſaltem nondum adultam, er ſibſumt matrti videtur adcreſcere: & hac ad ſecundas equlem nuptias tranſeunte, vitrico; ſiquidem iple i in locerur, & fidem & curam naturalis parentis ſuccedat. Et caped ſi. qui deſertum, aut orbatum parentibus libhe- Vue&e raliter educandum ſuſcipit, iure ſuo ab eo ar uietnr lilem obſeruantiam exigere poteſt. Kigatonen §. IV. Vt autem accurate intelligatur, em ieher quanta parentum ſit in liberos poteſtas, diſtinguen- memot dum eſt tum inter bpatre⸗familias ſi ſegreges, & hen lr qui unker —.,opovo— — cumdfunl § III. (r) Hoc ramen non ſemper locum habet. i. I. niſi mater ſe quibus uis proſtituerit. Saepe enim pa- (cle cl ter prolis EXtra matrimonium natae aeque certus eſſe Letatis in poteſt. ac liberorum pater, qui ex matre iuſtis nu- Nang ptiis copulata naſcuntur. Quo in caſu ſicut offcia 3 mir patris & matris ſunt communia, ita vterque parem R in educandis liberis auétoritatem habere debet; & ſi ciei alter officio deſit, alteri cotum incumbit onus. igi⸗ bon 2 1 . MIISI FT CIVIS LIB. II. CAP. II. 33 1 it. is qui in ciuitatem ſubierunt; tum inter poteſta- 4i, Ande tem, quam habet genitor, vt talis, & quam — venitioctt habet, vt eſt capur ſuae familiae. zusl. Patri, vt tali, cum ſit a natura iniunctum, er maie al? Vt liberos bene educet, quo commoda huma- dus utnn nae ſocietatis membra euadant, quousque ipſi Pu ſaluei ſibi proſpicerequeant: inde tanta eidem in libe- en lerdi vos poteſtas conceſſa intelligitur, quanta ad hunc genmgki hfinem ſuſicit. Quae haut quaquam eousque ſe tisnon lg extendit, vt parentes prolem intra materna nb zant ſe viſcera latentem elidere, aut editam abiicere tanrl i necateque poſſint. Nam excitatur quidem ndunun e ſubſtantia parentum ſoboles; vt tamen in huc Ad ſennd aequalem conditionem humanam cum illis orten pe locetur, & iniuriae etiam ab ipſis parentibus B lan Co.apax ſit. Neque etiam haec poteſtas ad ius “ ntisſucteen : . . , ebe vitae & necis, ex occaſione delicti exercendum, e vilgetur porrigi, ſed ad modicam duntaxzt cꝛ “ le ſid di ſtiigationem; quippe quae verſatur circa aeta⸗ pel⸗ tenm teneram, in quam tam atrocia del'cta, te ineleuu quae morte ſint expianda, vix cadunt. Sed ſi ludog tamen citra ſpem emendationis omnem diſci- ia A plinam pertinaciter adſpernetur puer, poterit . domo patria eiici, atque abdicari. §. V. Iſthaec porro poteſtas, ita preſſe ac- De poteſta- werhen cepta, conſiderari poteſt iuxta diuerſitatem te bPatria in e erin / —— prima aeta- e un aetatis in liberis. . e ſibero „ —RN 4 .2 1 „. —☛ Nam in prima aetate, vbi immaturus ad- rum. M nſiſench huwuc rationis vſus eſt, omnes liberorum actiones . 1 tengte A directioni parentum ſubiacent. Quo tempore, bete dehen ſiequid bonorum ab aliis in impuberem transſe- mbit oni⸗ ratur, ) 1 3 32 Dk OFFICIO HOMINIS 1TI “ II. §. 10. nit. 2. . ratut, id parens loco filii acceptare, & admi- tempetatum mirare debet; vt tamen dominium ipſi filio & aanlu adquiratur; etſi, vt fructus patri cedant, ad (guibusdame plenam vsque filii aewtem, aequiſſimum ſit. neci, ercal Sic & quod ex filii labore lucri aut emolumen. mobiinnilt ti prouenit „ id merito ſibi pater vindicat; ; ionte par cui ex aduerſo filii nutritio & educatio i᷑ incum- abdem bor pit. uu dpprel In adulia §. VI. In adulta aetate, licet liberi pleno mollitiem aetate. iudicio praediti ſint, cum tamen patria pote- iin, ineriti ſtas commodam educationem & gubernatio pytti tamtti nem liberorum pro ſcopo habeat; patet, ald- tellusinpor ultos quoque liberos auctoritatem parentum, tan- .VIII. 8 quam prudentiorum, ſequi debere. Et qui vult erleſit, E ex paternis bonis ſuſtentari, ac in ea deinceps vel Aeti ſuccedere, neceſſum eſt, vt ad familiae pater-⸗ (ſluſty, nae rationes ſeſe adtemperet; quam moderati Cebitun mna vtique penes patrem eſt. uurentuc De poteſta- S. VII. Ceterum patres, qui nondum in ciui- uut rariſime te patrum, tates conceſſerant, quatenus familiat apita, in chtmtum “ 1. n. domo ſua aliquod inſtar principum gerebant. um eben eum, ſecun- Inde & liberi in eerum familia adhuc haerentes, mun- led & dum dife- (1) ipſoram imperium, tanquam ſummum, ve- eAncinne, rentiam ſta- nerari debebant. Cornmodahr rus nas=u“ Verum poſtea imperium iſtud ſamiliare, vti unnt, a h lis, & ſtatus & alia iura, ad vſum & decus ciuitatum fuit atd cpiole er ginilis. exi tem. §F. VII. (1) Suberat enim hic vel expreſſue, vel ta- aen Qo eitus liberorum conſenſus. Vide I. N. & G. Lib. .M. rudt eglintis nar MINIS ErT CIVIS LCIB. IIL. Cc AF. II. 333 pite, An temperatum, & alicubi multum, alicubi parum ininm znh de eo patribus relidtum. Inde obſeruamus, in ni cedit, gquibusdam ciuitatibus patres ius vitae (2) & equidimni necis, ex cauſa delicti exercendum, in libe- autendum ros obtinuiſſe; in aliis id ipſum iis ademtum, patet fillaa ne forte parentes ſua in liberos poteſtate in —R educainnne fraudem boni publici, aut ad iniquam iſto- rrum oppreflionem abuterentur; aut ne ob cet lbei en mollitiem paterni adfectus diſſimularentur vi- nen palliu ar tia . in exitium publicum eruptura; aut ne gbenn. Patri tam triſtis ſententiae pronunciandae ne- ent; atet,1 ceſſitas imponeretur. . zulun/1 §. VIII. Sed vbi proles familia paterna plane De obliga- , Lrqiu exceſſit, & vel nouam ſibi familiam conſtituit, eione libero: vel alteri adiungitur; poteſtas quidem patria?uv etan- 1c iner beine „ V. „ 1 cihatorum dlamtlinenit Joluitur, vt tamen ſemper pietatis & obſeruantiae erga paren: vam allen debitum maneat; quippe fundatum in meritis tes ſuos. parrentum, quibus paria facere liberi nunquam wonen inü aut rariſſime creduntur. Et iſta merita non in lu 6n, eo tantum conſiſtunt, quod parentibus liberi 4 cha vitam debeant, occaſionem omnium bono- on rum; ſed & quod laborioſam ac ſumtuoſam 4 „esducationem eorum ſuſceperint, qua eos in Nn, commoda humanae ſocietatis membra forma- ſmiuee runt, ac ſaepe de mediis vitam commode & lſen is copioſe exigendi iisdem proſpexerunt. H — (2) Quod ius tamen longius vltra iuſtos ſuos li- Niu, Kn mites extenſum fuit; quale quid apud Romanos in⸗ lerte 1 Primis diu obtinuit, ex principiis omni rationis & M6. acquitatis naturalis fundamento deſtitutis, 7 2– 4 334 pk oFrICIO HOMINSs kIIl Quibus ca- §. IX. Etſi autem parentibus obligatio edu- mimonüer ſibus pater candi prolem a natura ſit iniuncta; id tamen- famlamte iura ac obli. non obſtat, quo minus vtilitate prolis, aut imtellt, ei as neceſſitate exigente, eiusdem adminiſtratio ene fetre in al. alteri commendetur; ita tamen vt inſpectio- Ulephne terum poſ- nem ſibi in iſtum delegatum parens reſeruet. aluntur lie ſt. Vnge & pater non ſolum Praeceptoribus idoneis iur. Quod filii informationem recte committit; ſed & eun- bus, matrin dem alteri adoptandum dare poteſt, ſiquidem ex Quen ,un inde in filium aliquod ſit emolumentum rte- fetin vbi dundaturmm. lienetate Et ſi nulla alia ratio ſit prolem alendi, potius, incechta, quam inopia extinguatur, pater eam oppigno-⸗ Mahebenut rare, aut vendere in tolerabilem ſeruitutem poteſt; ucillun ſaltem ſub lege retractus, vbi pater ad lautio. (. I. 0 rem fortunam peruenerit, aut quispiam ex co. nliktt, gnatis iſtam redimere velit. Quod ſi autem que &anin parens per inhumanitatem prolem expoſuerit cationemn it & abiecerit; is, qui eandem ſuſtulerit atqdue menbta ſoe educauerit, in paternum quoque ius ſucce. bicoriit det; ita vt iſte alumnus filialem obſeruantiam cemalidon educatori ſuo debeet. Altem, 5. An proli, §. X. Vti autem pater prolem familia ſua eü- iununmi ſine pattis cere non debet, educatione & auxilio iſtius ad- t conſenſu, Ruc indigentem, cirra yauiſſiynas cauſas: itia kel ex familia, & proles non niſi um bona patris venia ex ipſtusfja- dere L aut matri-milia excedet (1). Ceterum cum liberi m. umn toutlere tririmo- contrahere M liceat? — e §. X. (1) Niſi v. c pater ex nimia moroſitate ani: umiemai mique aſperitate, conſenſum dencgauerit proli; Acbete kn propter MINIS — 1s0bligetoer tncha; id ine tate prolt⸗ 4 m admninikaaua en rt inent parens ten egtorln i bt; ſed dn , kacidene nolumentune alenliß in Cter eun i ſritunn ipatet 2d hun guicpianen⸗ Qodl e rolem eolt hſuſthlettun voqte iph enfunliß 4 juuilo iin D ſnu lß deniter ncun lbeß innanin⸗ 7 7, Plol Zõ ot excedere familia contendenti. ET CIVIS LIB. II. CAP. III.. 335 trimonii fere contrahendi occaſione paternam familiam relinquant; & vero parentum vtique interſit, cui proles ſua iungatur, & ex qui- bus nepotes ſibi proueniant: inde officium filiale plane requirit, vt patris conſenſum heic ſequantur liberi, nec eo inuito coniugi ſocien- tur. Quod ſitamen de ſacto, inuitis parenti- bus, matrimonium contraxetint liberi, iure quidem naturali id irritun non videtur; prae- ſertim vbi familiam paternam non amplius iſti enerare velint, & alias conditio non ſit indecora. Inde ſi alicubi eiusmodi matrimo- nia habentur irrita aut illegitima, id ex legi- bus ciuilibus eſt. F. XI. Oficium parentum in hoc praecipue Ofßeia pa. conſiſtit, vt liberos commode alant, corpus-"entum er- que & animum per dextram & cordatam edu S liberos. cationem ita forment, quo idonea & vtilia membra ſocietatis humanae & ciuilis fiant, probi, cordati, & bene morati. Item, vt eos- dem ad idoneum & honeſtum vitae genus ad- plicent, &, quantum ratio & occaſio fert, fortunam ipſorum fundent & promoueant. §. XII. Liberorum contra debitum eſt, pa- Offeia lie- rentes honorare, j. e, reuerentiam illis exhi- rorum erga bere, non externis tantum ſignis, ſed multo ?artentes. magis propter graues rationes, puta ad ineundum decorum ac vtile matrimonium, vel aliam iuſtam ob cauſam, 64 4 336 DE OFFICIO HOMINIs Eel magis interna aeſtimatione, tanquam aucho. ribus vitae, ac tantorum aliorum beneficio- 4 non elk; inobian rum; iisdem obedire, pro viribus inſeruire, ſenli ſſpl⸗ inprimis ſenio aut egeſtate confectis; ſine con- Pumcelern ſilio & auctoritate eorum nihil magni mo- Miurtun her menti ſuſcipere; & denique eorum moroſita- cum bellapal tem aut vitia, ſi qua inueniumtur, Patienter mos lerck ferte (¹). itz donata e (um ptole, *: Be g b E E s SN Ne entura, Eiſi CAPVT W. poliſtutn ie per ne DE OFFICIIS ponIMNORkE/ äümnt, ET SERVORVM. ull. Pror autut ſerlii §. I. kurmer Origo con: Ponaune genus Rumanum multipliczti . wunnn ditionis ſer- L coepiſſet, atque deprehenſum fuiſſet, . "ilis, terci quam commode res domeſticae aliorum mini⸗ ſtarus ad. ſterio curari Poſſent; (a) mature introduétum rr. (2) Vid. fuit, vt ad operas domeſticas obeundas in fa- 6 les 4 J. N & G. miliam adſciſcerentur ſam. 4 Qul Lib. VI. S Quos e Nin Cap. III. . atitticinin⸗ §. XII. (1) Ita tamen, ne talia approbent, mal- miot ninorne . toque minus ea imitentur; quod aeque de eorum er- letaliſimo, roribus intelligendum eſt, Fracſertim ſi citca graues itſki del tien verſentur materias, quales ſunt, quae: ad religionem birun l & morum doctrinam pertinent. Hic enim e con- amt, lucher trario liberorum eſt, diligenter cauere, ne patentum uti, dooln auctoritate ſenſim praeter opinionem in errorem o nodon Pertrahantur. ionienen IIINhSs XT cIVIS LIB. il. CAP. v. 337 tnqm Qos ab initio vltro ſeſe obtuliſſe probabile ſotum bermi eſf; inopia adactos, aut propriae hebetudinis nbis iſenn ſenſu; ſtipulatosque ſibi perpetuam alimento- nlelts;nn rum & aliarum neceſſitatum praebitionem, in lil mugnin perpetuum hero ſua miniſteria addixiſſe. Dein eotum mii. cum bella paſſim increbeſcerent, apud pluri- ummt, im mos populos receptum, vt quibus bello captis vita donata eſſet, ſeruitio addicerentur, vna cwunm prole, quae deinceps ex ipſis eſſet pro- EERe uentura. Etſi apud multos populos nulla eius- modi ſeruitus in vſu, ſed omnia munia dome- . ica per mercenarios ad tempus conductos expe- MATNWOER diunftdiiiir. 8.II. Prout autem ſunt (1) diuerſi velut De merte: N. grvadus ſeruitutis, ita & poteſtias herorum, & aariis tem.- ſferuorum conditio variat. dorfarin⸗. Mrercenario temporario (2) dominus con- gum mnif uentam mercedem, iſte huic viciſſim conuen- etenſin ii x tam ureind 6. II. (1) vid. GROTIVS de I. B. & P. Lib. II. . (2) Qui lingua Gallica dicitur Valet vel Domeſti- GC que. Refertur autem hos ad peculiarem contractum locationis conductionis. Quanquam omnis ſeruitus; 61 maiot minoruc, accepto hoc vocabulo in ſenſu ge- i hen, neraliſſimo, fundata ſit in conuentione aliqua ex- leegtelk ne preſſa vel tacita, excepto caſu, quo leges aliqduem ſeninſ n debitorum vel eriminis cauſa alteri hac ratione ſabii⸗ Uae4 lel ciunt. Sufficit nihilominus, pro intentione Auctoris Hie ain, noſtti, quod mercenarii, etiam temporarii, ſint ali= Aere rke quo modo membra familiae, quandiu contra eus loe⸗ gioten cationis conduétionis durst, 4 De ſeruis perpetuis. 338 Dk OFFICIO HOMINIS N ☚ 11 tam operam debet. Et quia in eo contractu do- mini melior eſt conditio, ideo etiam eiusmodi miniſter domino, pro ratione dignitatis, re- uerentiam exhibere tenetur, & vbi malitioſe aut negligenter (3) opus fecerit, eiusdem (4) coercitioni eſt obnoxius; quae tamen ad grauem corporis adflictionem, multo mi- nus ad mortem, propria auctoritate ſumen- dam, procedere nequit. 8.III. Eiusmodi autem ſeruo, qui ſeſe vltro alicui in perpetuum ſeruitium addixit, dominus perpetua alimenta, & quae alia vitae neceſſa- ria ſunt, ille huic viciſſim perpetuas operas, (1) quascunque dominus praeſcripſerit, prae- ſtare debet, & quicquid ex illis prouenit, do- minso fideliter conſignare. In quibus tamen virium & dexteritatis ſerui humaniter ratio- nem habebit dominus, ne vires ipſius exce- dentem laborem cum aſperitate exigat. Ca- Rtigationi quoque domini iſte ſubeſt, non ſo⸗ 4 lum . (3) Aut vbi turbas dederit, ſiue inſolenter ſe gef ;· ſerit, ſen damnum domino procurauerit. Vid. diéta a me ad J. M. & G. Lib. VI. Cap. III. §. 4. net. 2. Ed. nouae. (A4) Aut ſi velit dominus, & factum id mereatur, poteſt eum expellere. §. III. (1) Modo nihil curpe aut iniuſtum contine ant; id quod circa obſequium ſuperioribus P racſtan- dum ab inferioribus, nunquam non fubintelligi- turxr. lum ad erpe erſequeneo & mranguill Non tamen guin pliro hn ſeinit, Xipt Fbi ſamilia e lerit. Hed legregem it eItremace ..lV. In ſerat al Nokils adhr guia ipſien Lentaverant noci ichne, ) ees bleeſetgzeri gue hec tati Inlutlam a lam Viiuns i; quamtis Aetur, Mrl ninsdelge * mlit, ly. llnee E NIISs ET CIVIS LIB. H. CAF. I. 3 29 Uebetntui lum ad expellendam negligentiam in opere oetiamenm exſequendo; ſed & vtipſius mores ad decus e dgrintn Se tranquillitatem familiae componantur. „& dimmi Non tamen inuitus alteri vendi talis poteſt ; ſeretit, ie quia vltro hunc, & non alium dominum ad- u; gue e ſciuit, & ipſius intereſt, vtri ſeruiat. Si atrox onen, mins delictum in alium extra familiam adqmitferit, in nrireim ciuitatibus poenae poteſtatis ciuilis ſubiacet3 vbi familia ſegrex fuerit, (2) expelli inde po- terit. Sed vbi delictum in ipſam familiam e o⸗, ſegregem ſit admiſſum, a domino etiam per rt, xtrema coëtceri poterit. al⸗ en 8S.IV. In iſtos autem ſeruos, qui bello capti De ſerwi eipeinutl 6 fuerant, a plerisque durius agi coeptum; quo dbellocaprit reſeihſeiß hoſtilis adhuc irae quid in eos ſupereſſet, & ilis onen quia ipſi extrema nobis noſtrisque fortunis in- In Gubun⸗ tentauerant. Quam primum tamen inter eius- iunna modi victorem victumque (1) mutua fides circa es ihld, 2 con- drne em. — — — B – — le ſubel, (2) Et detet etiam, ne dominus fautor ac defen: ſor ſceleris exiſtimerur. Quod ſi laeſus, cui vtcun- que hac ratione laedens deditur, vindicare nequeat loeitllani iniuriam, aut nolit; poteſt igſe dominus, ſi viſum fuerit, eam punire, tum qua caput familiac, tum etiam vi iuris cuilibet in naturali libertate comperen- N. M tis; quamuis hoc ius commune Aucor temere infi- ceietur. Multo magis etiam hoc valebit, ſi ipſe do- ldun o minus delicto laeſus fuerit; niſ forte expellere ſer nuum malit. “ .R . ite N raueti-: tocutalen 8 ,tune⸗ §. IV. (1) Siue conuentio exprefl⸗ vel tacita, quae utinl u“ hic ſemper ſupponenda eſt. Vid. J. M. & G. Lib. l, i. h Cap. III. A6. &. noti meis, ex Ed, noua. 340 DE OFFICIO HOMINIS conſociationem in fmniliam interceſſit, omnis an- tegreſſa boſtilitas remiſſa cenſetur. Et tunc vti- que iniuriam etiam taliter adquiſito ſeruo fa- cit dominus, ſi vel neceſlaria ad victum non ſuppeditet, vel citra rationem in eum ſaeuiat; De aliena- tione man- sipiorum. eundem occidat. 8S. V. Circa illos quoque ſeruos, qui belli- ca vi in eam conditionem fuerant abſtracti, nec non qui pretio emuntur, receptum, (1¹) vr non ſecus ac aliae res noſtrae, in quemcun- que placeret, transferri, & ad inſtar mercium venire poſſent. Sic vt ipſum corpus ſerui do- mini eſſe intelligeretur. Vbi tamen huma- nitas iubet, vt nunquam obliuiſcamur, ſeruum vtique hominem eſſe; adeoque nequaquam eum ita tractemus, velut alias res noſtras, quibus pro lubitu vti abutique, easque deſtruere poſ⸗ ſumus. Et vbi talem ſeruum alienare placet, ne iis data opera, aut praeter meritum addicatur, apud quos inhumana ipſum tractatio eſt manſura. §. VI. —— 6. V. (1) Hoc ius alienandi non neceſſario ex na- tura ſeruitutis, etiam quam quis belli iure ſubit, ſe- quitur. Verum in regionibus, vbi conſuetudo iſta inualuerat, cenſebantur ideo ſetui cum domino, in cuius poteſtatem deſcendebant, eum in modum pa- ciſci: modo tamen dominus, ſi alienare ſeruum pla- multoque magis, ſi citra condignum delidum 2 £ cuiſſet, rationem aequitatis ac humanitatis, quam ſuadet Audor, habeat, id quod conuentione tacits ſtipulatum intelligebatur. Vid. dicta a me ad 1. N. &£ G, Lib. Il. Cap. III. §. 7, not. 1. Ed. nouae. . 1 —, guae er ſerii ( iphaltco muncipium iUhoc Argun corpus, ejn er eo corpo nalcitura Pl in parentenn hilbebet pt (i Aendi ſd Com igitur podiprolici ele gbent; Aimentano ere eidem Prolt capite intnio lend itittetaion Oue ihil habe⸗ ein eidem cor Woqne prolt leclperate te uampnimun ud, mediae aumneplexen emintelidi modicohſen ſeehine han Utiſuze erpe ET CIVIS LIB. II. CAP. Iv. 341 MINIS ſi, m⸗ 8S.VI. Denique & id paſſim receptum, vt De condi- 1 brnen quae ex Jeruis parentibus naſcitur proles, ſeruilis tione bprolis giſotme & ipſa ſit conditionis, pertineatque, tanquam ernr ne- ad hnn mancipium, all dominum maätris. Id quod ze. ⸗ nemien iſthoc argumento defenditur, quod cuius eſt ne orPus, eius quoque par ſit fructum eſſe, qui ignun ex eo corpore prouenit. Et quia iſta proles e ai naſcitura plane non erat, ſi dominus iure belli eruo, zn parentem vſus fuiſſet. Et quia parens ni- tantebiuce hil habet proprii, nulla ratio prolem eiusmo- ceptum, di alendi ſupereſt, niſi ex bonis herilibus. e, inede (Cum igitur dominus alimenta praebeat eius- Mdinſree modi proli diu ante, quam ipus opera vtilis ncrisſn⸗ eſſe queat; & ſequentes operae ſui temporis Vbiummé alimenta non multum fere excedant: (1) effu- liſng⸗/ ,1 gere eidem ſeruitutem, inuito domino, non eneſucun, X 3 lice- reklun, §F. VI. (1) Adiiciendum hiſce, quod parentes⸗ ,Adlenge prout capite ſuperiori audiuimus, prolem, ſi nulla ertun Aα alia ratio alendi ſuppetat, vendere poſſint; vnde exx taive ,n; paritate rationis ſequitur, ſi ipſi ſerui fuerint, adeo- Qque nihil habeant proprii, poſſe eos natam ex ſe pro- „ lem eidem conditioni ſubiicere. Praeterea hic ipſius AE quoque prolis tacitus conſenſus intercedit. Nam ſi on naetliie recuperare talis iura naturalis libertatis voluiſſet, isbelline ſtn quamprimum ad annos diſcretionis venit, ſigniſicare ſbicni illud, mediaque eius rei quaerere debuiſſetr. Quod eni aun Gomhn cum neglexerit, conſenſiſſe in ſeruitutis continuatio- i molu nem intelligitur. Atque eo validius praeſumere eius- = = S — = 4 ,aienneſel modi conſenſum licet, quod poſtulate talis liberta- humm iulͤi, tem iure haud porerat, niſi reſtitutis ante domino ma- l contenlit 3 tris ſuae expenſis, in ſui alimentationem factis; quae eA . S reſti- 342 PDE OFFICIO HOMINIS — licebit. Manifeſtum tamen eſt, cum eiusmo- di vernae nulla ſua culpa in ſeruitutem perue- niant, nullum efle praetextum, quare iſti durius debeant tractari, quam conditio perpe- tuorum mercenariorum admittit. E Ke d i N Re F: K R es A NeS CAPVT v. DECAVSAIMPVLESIVA Pe ſenen-e Uanquam vix ſit iucunditatis quid at. t0 ac dbti que commoditatis, quod per hactenus Umo ſta- enumerata officia ſtatusque obtineri tuum ad non polle videatur; (4) quare tamen morta- uentitior. (2) Vid. reſtitutionis obligatio liquidiſſimo naturalis iuris praecepto praeſcripta eft, a qua tamen, obſeruante poſt GROTIVM Auctore noſtro, ipfe vix vnquam, aut ſaltem non niſi longiſſimo tempore ſeſe liberare euiler De cetero, quamuis natura homines fint iberi, hoc tamen non obſtat, quo minus etiam na- 2 ſcentes redigi in ſeruitutem facto aliquo humano, cui adtributa haec vis eſt, queant. Aeque enim natura- liter homines ab omni ciuili imperio immunes exi- ſtunt; nec & nihilominus liberi, ex ſubditis alicuius ciuitatis progeniti, ſubditi & ipfi iſtius ciuitatis nal- cuntut. 1 ðè.ð les 11 —— les von conte üdus, magt tum nomine Veſttvendum x hilce e ratio olhcior len comitann F. II. Heu Der natuani lita lanmt . cumapettum qnod leiplunm me ꝛmat; ne aem civile inde ſbi Pror Juam extra md eratfutn men cum na bus homini Oſkeizer hun Undepotueti — l. (a lecidil, ah⸗ Verbumretoe enlt amplin elt vocabylu u otum ell tieorum, Ulihomn ual halu, .l. . * ET CIVIS LIB. II. CAP. V. 243 MINIS — . . . ... . . oum ein les non contenti paruis illis primis que ſocieta- J. N. & G. nitilen en. tibus, magnas ſocietates, quze (1) ciuita- Lib: I. un, gint tum nomine veniunt, conſtituerint, iam in- ab. . 9 dcondftd en ueſtigandum reſtart. . EFr hiſce enim fundamentis deducenda eſt ratio offſiciorum, quae ſtatum hominum ciui- SEEEn em comitantur. . JV §. II. Heic igitur non ſaffcit dixiſſe, hominem Non ſtatim 1 per naturam ipſam rapi ad ſocietatem ciuilem, vt cate Peiali⸗ Plil cugnetrrtens A, hemineim eietale anmnlezted e . lit, e animal, poteſt, eum D4NRDH qͤuod ſeipſum & ſuam vtilitatem quam maxi- per natu- 70. me amat; neceſſum eſt, vt dum vltro ſocie- ram ad ſo- tatem ciuilem adfectat, aliquam vtilitatem La feigt. inde ſibi prouenturam proſpexerit. Et quan- nilgin kerr:. Cndlus⸗ 1 quam extra ſocietatem cum ſui ſimilibus, ho- coleluk Mo erat futurus animal longe miſerrimum; ta- choch u men cum naturalibus deſideriis & neceſſitati- nec „ bus hominis per primas ſocietates, & per eu officia ex humanitate aut pactis praeſtita ab- uunge potuerit ſatisfieri; non ſtatim ex ſociali- — V 4 tate ino en — tinen,iii⸗ §. I. (1) Ciunitas pro Corpore politico, ſeu ſocieta- , Nei teciuili, apud probos auctores Latinos vſitatum eſt. e eéVerbum vero Gallicum Cité, quod ei reſpondeat, hoc . 4 e ole le. 4 100 er ſenſu amplius haud vſurpatur. Contra vſu receptum 8attitihn. . . uogimmie eſt vocabulum Etat, quod manifeſte ex Latino ſa- Aikoblnu tus ottum eſt, quoniam ſocietas ciuilis eſt ſtatus publi- 4 r ainit cgas eorum, ex quibus componitur. Vnde Juriscon- etio inod ſulti Romani Jus publicum ſuum definiunt, quod ſit 4 lubliil “Fu: ad ſtatum rei Romanae ſpectans. DIGEST. Lib. iin i Z, tit. 1. ,%. 1.5.2. . 2 344 DE OFFICIO HOMINI Ns i tate hominis inferri poteſt, eius indolem prae uum malici ciſe ad ſocietatem ciuilem ferii. eent. Tria heic §. III. Id quod planius fiet, ſi conſidere- F. 3. conſide· mus, quaenam conditio ex conſtitutis ciuitatibus fetocils, an tanda, apud homines proueniat, quid requiratur, vt quis cplur Vitia vere dici queat animal politicum, i e. bonus ciuii: (proclie, Juid denique deprehendatur in natura hominis in. Nenetiqne Aoli vitae ciuilis repugnans. . mini, mul 1. GJubiectio, J. IV. 1. Qui ciuis fit, libertatis naturalis uipnckant in quam, iacturam facit, ac imperio ſe ſubiicit; quod tiblls eup Jui ciuis ſi, jus vitae & necis complecttur, & cuius iuſlſu ambito, i deſcendit. plurima facienda, abs quibus quis alias abhor· 1n, & vind rebat, & omittenda;, quae vehementer adpe- luc gliſen — tebat. Pleraeque etiam actiones ad bonum inlinztiom ſocietatis referendae, quod ſaepe a bono ſingu- udio ſuo lorum videtur diſcrepare. Atqui ad hoc prerr udeolu inclinationes iam congenitas fertur homo, t ceathomo. nemini ſubiectus eſſe, vt omnia ſuo agere ar- bushuman bitrio, vt proprio commodo in omnibus veli-. bominepto ficari velirt. .Vll. 0 2. Requifita §. V. 2. Animal vere politicum, i. e. bbo. beni ciui. num ciuem, illum dicimus, qui iuſſis imperan.· — tium promte paret, qui ad honum publicum Krr omnibus viribus connititur, ac poſt illud pri- atlennm uatum bonum lubenter habet; immo qui ni- 1lN hil fibi bonum credit, niſi idem bonum quo- eue⸗ que ſit ciuitati; qui denique aduerſus alios ci.· ſmſi ues commodum ſeſe gerit. Atqui paucorum a, aete ingenia vltro ad hunc finem adtemperata in- ſnz gil ueniuntur; maxima pars metu poenae vi ngan cunque continetur: multi per totam vi- Nele⸗ tam.“ ers,/ AINI Klndolenzer 41, ſt conlt⸗ Situtis ciutdit i c. oiltts atra hotenk 4 4 Dettatis munnt ſabiicit; r, Kclins! 8 goisaluilt hementef jones d bin ſettur homnor ni ſuogeet inommnibin ſt 4 4 kticnn, 11 niiuſſzinſen immngi ,deliß ii lliſun⸗ enein, nen ſun vet totn S plura vitia pacem ſocietatis perturbare apta, 4 . 4 . 1 ET CIVIS LIB. I. CAF. v. 345 tam mali ciues, & animalia non politica ma- nent. ðð §. VI. 3. Denique nullum homine animal Naturalia ferocius, aut indomitum magis, & quod in hominum . vitia, pacem . S 1 1 ſocieraris ſit procliue. (a) Praeter delideria enim cibi perturbare Venerisque, quibus bruta quoque ſolent com- apta. mitti, multis homo agitatur vitiis, quae bru- (a) vid. ta ignorant; vti eſt ſuperfluarum rerum inſa- ſupta Lib. I. tiabilis cupido, &, ſaeuiſſimum malorum, Cap. III. ambitio, viuax item nimis iniuriarum memo-. ria, & vindictae ardor longo poſt tempore ad- huc gliſcens, nec non infinita diſſimilitudo inclinationum & adpetituum, & cuique pro ſuudio ſuo extollendo peruicacia. Accedit, quod eo furore in proprium genus ſaeuire gau- deat homo, vt maxima pars malorum, qui- bus humana conditio viuit obnoxia, ab ipſo homine proficiſcatur. §. VII. Genuina igitur & (1) principalis Vera & . r. cauſa, Pincißalis §. VII. (7) Hoc aliquanto genetalius eſt, ac mi- nus determinatum. Vide, quae prolixius adnotaui ad J. N. & G. Lib. EII. Cap. I. §. 7. net. I. cum adldi« tamentis Ed. nouae. Conſuli quoque poterunt, ques de origine ciuitatum tradir NODYIVS in duobus diſcurſibus, altero de ure Qummi Imperii & Lege Re- gia, altero de Keligione ab Imperio Jure Centium li- bera; qui Gallice verſi ſub titulo, du Pouvoir des Souverains, & de la Liberté de Conſcience, tertia vi- ce prodiere in Collectione mea, ſub titulo: Kecueil de Diſcours ſur diuerſes matiéres import. To. I. 346 pk OFFIcCIO HOMINI8G2s cauſa con cauſa, quare patresfamilias, deſerta naturali ſtituenda libertate, ad ciuitates conſtituendas deſcende- mrum, rint, fuit, vt pracſidia ſibi circumponerent con- tra mala, quae homini ab homine imminent. Nam vti poſt Deum O. M. homo homini plurimum prodeſſe; ſic & idem non minus obelle poteſt. Et recte malitiam hominum, eiusque rem⸗e- dium aeſtimant, qui in prouerbii vicem re- ceperunt: niſi iudicia eſſent, vnus alterum de- uoraret. Poſtquam autem per ciuitates in talem ſunt digeſti ordinem homines, vt a mutuis laeſi-⸗ nibus tuti eſſe poſſent: vltro deinde conſecu- tum fuit, t eo vberius fruerentur commodis, quae ex hominibus in homines prouenire apta ſunt; puta, vt moribus a puero imbuerentur com- modioribus, & varias inuenirent atque exco- lerent artes, quibus vita humana copioſa & commoda fuit reddita. Sola legie S. VIII. Illuſtrior adhuc fiet cauſa conſtitu- naturalis fe-endae ciuitatis, ſi conſideremus, alia media uerentia „ . . . non fuiſſe ſuffectura reprimendae hominum mali- non erat . fuiſe ſuße Prim e m a- ſuffectura iaté. Jß . ſeruandne Quanquam enim lex naturalis praecipiat, inter homi- vt ab omnibus iniuriis inferendis homines ſeſe 5 . . „ „ . nes tran- ahſtineant; tamen eius legis reuerentia id prae- quillitati. ſtare non poteſt hominibus, vt in libertate natu- rali ſatis tuto degere queant. Etſi enim forte dentur homines animo ita modeſto, vt, ne impunitate quidem data, alios violare velint, alii quoque metu prouenturi inde mali nbi⸗ , 1Itates 4 17 — ditates ſuns men er adt opmne ius vi Sfacipi eeypellere au Qvüne tetn ſuam Ipam ope Vtut aliqu inwicemte G iudicia e miter adltei Kraabiisde mittit. .X. busſausin aliosiniur Nini Mam, iſtiinmal. edueationie Velaroblan ibas tanta Cutioliz a Uina lento wismortel Aimpion 1epe vide ugutel mllia IINIS ET CIVIS LIB. II. CAP. v. 34 74 dektn ſen ditates ſuas vtcunque compeſcant: magna ta- enduceſtn men ex aduerſo eorum turba datur, quibus peA omne ius vile eſt, quoties ſpes lucri adriſerit, innint N fiducia propriarum virium aut ſolertiae, qua minifluum repellere aut eludere laeſos ſeſe poſſe ſperent. 8 bele e Quos vti nemo non cauere nititur, qui ſalu- i tem ſuam amat; ita cautio illa commodius, etbii icene quam ope ciuitatum obtineri nequit. Nam us dn vitut aliqui mutuo fidem dederint de auxiliis . inuicem ferendis; ni tamen adſit aliquid, quo gintle 4 iudicia eorum vniantur, & voluntates fir- mutni miter adſtringantur ad explendam fidem, fru- einge lfei Kra ab iisdem certum auxilium ſibi quis pro-. S urc md mittit. eonre d §. IX. Denique licet lex naturalis homini- Nec metus boerenmt a pus ſatis inſinuet, non impune laturos, qui diuini Nu- ent e alios iniuria affecerint: tamen neque metus di- conſeich.. mann co aini Numinis, neque conſcientiae morſus ſat vali- tiae morſus dam deprehenduntur vim bhabere, quorumuis ho- magis ſufh- calſr oii minum malitiae coercendae. Nam apud multos, ciebant ho- mus, AMα¾. .,edueationis & conſuetudinis vitio, vis rationis mioum . . 1. malitiae ebommm velut obſurdeſeit. Vnde fit, vt illi praeſen- cεαο: tibus tantum immineant, futurorum parum dae. trls rrſi curioſi; ac non niſi iis moueantur, quae in 1s homm ſenſus incurrunt. Cum autem vindicta di- euni1 uina lento fere pede ſoleat incedere; inde pra- ,Am uis mortalium praebetur occaſio, ad alias cau- ein h ſas impiorum mala referendi; praeſertim cum woeto⸗ ſaepe videant improbis affatim adeſſe, queis tlren vulgus felicitatem metitur. Accedit, quod vur nl, Kimuli conſcientiae, qui facinus antecedune . 8 . Cap. II. 34 DE OFFICIO HOMINISsS — non ita validi videantur, quam qui idem ſub- ſequuntur, quando id, quod faum eſt, in- fectum amplius fieri nequit. Enimuero pra- uis cupidinibus reprimendis, praeſentaneum, & ad indolem hominum probe adtemperatum remedium in ciuitatibus reperitur. Cνυνd⅜αο⁄d ,ds,doc.dsοοode , CcCApVT v. DE IN TERNA STRVCTVRA cIVIYATLVM. 5F. I. 1. Ad er. P) Roximum eg, vt inueſtigemus , qux ra- iltatem. tione (a) ciuitates ſint exſtructae, ea- neceſlarium rundemque interna compages cohaereatt. ceſt, plure. Vbi illud primo manifeſtum eſt, aduerſus homines mala ab hominum prauitate imminentia, ſin- coniungi. gulis hominibus neque locum aliquem, neque arma, neque animantia bruta, commodius (4) Vid. . N. & G. „ . . . . Ui VII. & efficacius praeſidium potuiſſe ſuppeditare, in longe diſtantia non feratur, neceſſum erat, coniungi, per quos finis iſte obtinendus erat. 2. Neceſſa- §. II. Nec minus conſtat, eiusmodi ſecuri- rim eſt, iw-tatem aduerſus alios homines praeſtare non ſienem eo- poſſe duorum vel trium conſenſionem. Quia rum multi-- —= . zadinem ſe facile eſt, vt ad paucos hoſce opprimendos tot ſe coniun- gere, (Koriam ſpondere poſſint, quibus ſyes ſuccel. conſpirent, quot certiſſimam ſibi de illis vi- quam alios homines. Eorum autem vis cDum — --- —— ſus Einpu ſeecgl dauna. eelt, ihlgnen iungere (1) ſeszacceſſid viori H. II. oponer w! eunlenn fne conlentiant diuerla tena empus conl n, nox u nutningeni, bunt. hiqum Ad deſenſio plieatutizt. Uurnitxtem Oportet, vt Apacen nisbonite cumdonnn Pare viſum Kium, . AINIS — mqgiiden Enimuctoe⸗ Ptaeſenmmmn e adtempetund titur, 1, l. V M. gemms, I etuctten 8 ohaeteit mel, Ant mminent,l oportet vt ſit conſenſus circa adhibenda media a eundem finem idonea. Nam etiam multi, nige⸗ ongſenſies conſentiant inter ſe, ſed diſtracti ſententiis in conſiliorum, diuerſa tendant, nihil efficient. Aut licet ad fultus mein „. ET CIVIS LIB. II. CAr. vI. 349 — ſus & impunitatis fiduciam ad adgrediendum eſt datura. Igitur ad iſtum finem neceſſarium eſt, inſignem hominum multitudinem ſeſe con- jungere (1), vt paucorum hominum ad ho- ſtes acceſſio, non ſit ipſis conſpicui momenti ad victorium. — g. III. Inter multos iſtos hoc fine coòëntes 3. Inter iſtos . coëαε . oportet Vt tempus conſentiant, impellente aliquo adfe- aliquo ſin- Gu, mox tamen, prout mutabilia ſunt homi- Sulos, qui num ingenia & inclinationes, in diuerſa abi- antatem ing 5 luntatem bunt. H coetus age- Bt quamuis pacto inter ſe promittant, quod re voluerint ad deſenſionem communem vires ſuas ſint ad- cohibere plicaturis tamen ne hoc quidem modo ad diu- idoneo- turnitatem iſti multitudini ſat cautum erit. Sed oportet, vt quid amplius accedat, vt qui ſemel ad pacem & mutuum auxilium, cauſa commu- nis boni, conſenſerint, prohibeantur, ne poſtea⸗ cum bonum ſuum priuatum a publico diſcre- pare viſum fuerit, iterum diſſentiant. . IV. Ceterum in humano ingenio duo po- Eitia, quae tiſſimum occurrunt vitia, quae impediunt, impediuet, quo quo minus 14. . §. II. (1) Multitudo haec maior minofue eſſe de- bet, proportionate ad numerum coniunctorum ho- ſtium, qui metuuntur. Vid. 1. N. & G., Lib. EII. Cap. II. §. 2. 6um notis. multi ſui iuris diu in non dependentes, diu in communem aliquem finem poſſint conſpirare. Vnum eſt diuerſitas comunem aliquem fi- 4 350 Dfr oFFIcCIO HOMINIS k1 quo minus multi ſui iuris, & abs ſe inuicem nem conſpi. nelinationum & iudicii circa diſcernendum, rent. incurrens malum infligere poſſit communi Qua ratio. ne vniri multorum hominum voluntates Poſſint. quod ad finem eſt vtiliſſimum: cui in multis eſt coniuncta hebetudo ad diſpiciendum, quas ſententia ex pluribus ſit magis proficua; & peruicacia mordicus defendendi, quod ſemel vtcunque adriſerit. Alterum efſt torpor & auer- ſatio vltro faciendi, quod vtile eſt, vbi deſit aliqua neceſſitas, quae tergiuerſantes, velint, nolint, ad officium faciendum ſubigat. Priori vitio occurritur, vnitis in perpetuum volunta- tibus omnium; poſteriori autem, ſi conſtitua- tur aliqua poteſtas, quae praeſens & in ſenſus vtilitati reluctantibus. b. V. Vniri multorum hominum volunta- tes nulla alia ratione poſſunt, quam ſi vnus- quisque ſuam voluntatem voluntati vnius ho- minis, aut vnius concilii ſubiiciat: ita vt de- inceps pro voluntate omnium & ſingulorum ſit habendum, quicquid de rebus ad ſecurita- tem communem neceſſariis ille vel illud vo- luerit. De vnione virinm. §. VI. Poteſtas autem talis „ quae omnibus ſit metuenda, itidem inter multos homines nulla alia ratione conſtitui poteſt, quam ſi omnes & ſinguli ſeſe obligauerint, quod eo modo vires ſuas ſint adplicaturi, ſicut ille vo- luerit, in quem omnes virium ſuarum dire- Rtionem reſignarunt. Vvi Pbiant fid ſuerit in wuliciſi animatur, (EPVII. P e, ) Cretuon. brimoe bertate nat 2d cinitetet ſeſuxul an wymn En alnin fiuet mnutu Angnli r mon conle manet, K VlII. Netun ſat eende. De lt, nuihilee (Kmmuner tuunturil men naſce — w. e 11 —— bs ſe innioen nen aligen nel iinſt iſcernencon cui in mol endum, gun probelus , , quol ſen torr . ek, wbid dnd bign Nid ummune 1, K ooliu⸗ ns & in ſani C conmn jinum vMnn⸗ vam ſ . gtui vni ciat: in it⸗ us 40 CUrl⸗ ſel u B reonniu os hanmimI elt, Olun ei 5 l ſeut len⸗ ſummdr 1 ſt, ET CIVIS LIB. II. CAP. v. 3 5§1 Vbi autem & voluntatum & virium vnio facda fuerit, tunc demum multitudo hominum in validiſſimum corpus, ciuitatem nimirum, animatur. §. VII. Porro vt ciuitas regulari modo coale- Primum ſcat, (1) requituntur duo pacta, & vnum de- adn se- ctun. 8: eonſtituen- Primo enim omnium illi multi, qui in li- Jda ciuitate bertate naturali conſtituti intelliguntur „vbi regulari in- ad ciuitatem faciendam congregantur, inter rerucniens. ſe ſinguli cum ſingulis pactum ineunt, quod in vnum & perpetuum coetum coire velint, ſuaeque ſalu- tis ac ſecuritatis rationes communi conſilio ac du- &tu adminiſtrare; vno verbo, quod velint con- eiues mutuo fieri. In quod pactum omnes & ſinguli vt conſentiant, neceſſum eſt; & qui non conſenſerit, is extra futuram ciuitatem manet. §. VIII. Poſt iſthoc padtum oportet, vt dr. Decretum cretum fiat, qualis forma regiminis ſit introdu- generale de cenda. De hac enim antequam conſtitutum inrroducca- ſit, nihil conſtanter poterit expediri, quod ad zegiminis communem ſalutem faciat. §. IX. Poſt decretum circa formam regi- Alerum minis, altero pacto opus eſt, quando conſti- pactum ge- tuuntur ille, vel illi, in quem, vel quos regi- nerale, quo ſc ſ. id mutuae im- men na entis ciuitatis confertur: quo quidem anα & Pa to ſubditorum 45. VII. (1) Vid. dicta 24]. N. & G. rit. 71 cuf. 1I. §. 8. nof. 5. 6. Ed, nouae. obligatio- nes ſanci⸗ untur. Defiaitio exacta ci⸗ sitatis. ciuitatis commiſſum, ſibi adſerere poſſunt. Vnde Ciuitas definitur, quod ſit perſona mo- 352 PE OFFICIO HOMINIs acto hi ad curam communis ſecuritatis & ſalutis, reliqui ad obſequium his praeſtandum ſeſe obſtrin- gunt; quo ipſo etiam omnes ſuam voluntatem ſubiiciunt voluntati iſtius, vel iſtorum, ſimul- que ſuarum virium vſum & adplicationem ad communem defenſionem eidem vel iisdem defetunt. Atque hoc pactum vbi rite fuerit exſecutioni datum, tunc demum perfecta & regularis ciuitas inde prouenit. §S. X. Ciuitas ita conſtituta ad modum vnius perſonae concipitur, vnoque nomine ab omni- bus particularibus hominibus diſtinguitur at- que dignoſcitur; habetque peculiaria iura ad res proprias, quae neque ſinguli, neque mul- ti, neque adeo omnes ſimul, citra eum, qui ſummum habet imperium, ſeu cui regimen ralis compoſita, (1) cuius voluntas ex plurium pactis implicita & vnita, pro voluntate bmunium habetur; vt ſingulorum viribus & facultatibus 44 pacem & ſecuritatem communem vti poſſii. §. X. (1) Hacc definitio perperam huc translata eſt ex HOBBESIO de Ciue Cap. V. §. 9. qui tamen principiis admodum diuerſis ab his, quibus Auctor noſter vtitur, ſua ſuperſtruxir. Confundit enim ci- uitatem cum ſummo imperante, aut ſaltem anſam iſt- haec confundendi praebet. Vt igitur recte ſeſe ha- bear, ſic immutari oportet, quod Ciuitas ſir corpus morale, in quo commani conſenſu vna aut plures per- ſonae conſtitnuntar, quarum voluntas OGv. 1 N tanquamp Pernumh prontinil cllit. men ciuita lgueiſtih 1e (1) pr dem cire Poeckint. .All. cunling, lumuenne letm , ((Al (1 danich durnt ore, turus eſt, uuli. 8 AI 1 is atnt rin de int, nemnod Odlpitatio n Vnanegoriun llrillitas eſaſkei ledenlen NIS —— tir ii n ſle n n woluntaer lorum,Um licationein4 m vel ien FTbi ie leit in zefitld dem circa negotia quae ad finem ciuitatum ſpectant. l modumtti nine abomnt ſtingulu Cliaria 4 , neglen . tta eutn, 4 acui legiv erete r. lt ſinb er ontete Mi ſullu tiſt. n hie ne 9, ul Uuhel 4 ue 1 A oinitetin/ 41 ſin lch ſel⸗ uiu,l 49 n N. 40. 4 partis ſaniora ſunt iudicia: aſt in concilio alia non datur via negotia expediendi; cum ſinguli aequali IF CcCIVIS LIH. II. CAP. vI. 353 §. XI. Exſerit autem ſeſe voluntas cinitatir, In Menar. tanquam principium actionum publicarum, vel thia a un per vnum hominem, vel per vnum concilium,; prout in illum, aut hoc, ſumma rerum fuit ciuitatis, collata. Vbi penes vnhum hominem eſt regi- men ciuitatis; ciuitas velle intelligitur, quod- cunque iſti homini (cui ſanam rationem conſta- re (1) praeſupponitur) placuerit; & qui- §. XII. Verum vbi regimen ciuitatis colla- In quo teſſ: tum eſt in concilium ex pluribus hominibus deat volun- onſt 77 E tas cluitatis conſtans, quorum quisque ſuam retinet vo- „ raliguit luntatem naturalem; regulariter (1) ilud ha- formir pegi betur pro voluntate ciuitatis, in quod conſenſerit minis, „ naior . 1 — 5 . §. XI. (1) Praeſupponitut etiam quod talis leges ciuitatis fundamentales non violet, nec alia ratione abutatur poteſtate ſua, contra finem, ob quem con- ſtitutus eſt, pactaque cuiusque ſummi imperantis, qua talis. §. XII. (1) Reuera quidem n0n ſempet maioris iure ſuſfragium, prout tem capiunt, ferendi polle- ant, nemoque imprudentior & imperitior altero ve⸗ lit habeti. Modo igitur inter certa concilii membra conſpiratio non intercedat, neque alias circa prae- ſens negotium ſuſpecta adpareant; publica ſane po- ſtulat vtilitas, id ratum haberi, quod per plutalita- tem ſuſſtagiorum conſtitutum eſt. Praeſtat enim, ſubeſſe periculum, vt imprudentior aliquando ae Halsat W7 354 pDr OFFICIO HOMINIs 1 — — maior pars hominum, ex quibus concilium compo- nitur; niſi expreſſe ſtatutum ſit, quota pars concilii conſentiens requiratur ad praeſentan- dam voluntatem vniuerſitatis. Vbi autem duae ſententiae diſcrepantes pares ſint, nihil agetur; ſed res in priori ſtatu manebit. Inter plures ſententias diſcrepantes illa praeualebit, (2) quae ſingulis diſſentientibus maior eſt; modo in eam tot conſpirent, quot alias volun- tatem vniuerſitatis per ſanctiones publicas re- praeſentare polſun. „ Quid intel- §. XIII. Ciuitate ita conſtituta, ille, in ligatur per cinem, aut ſubditum, & quotuplices Knt. quem imperium eſt collatum, prout eſt vel vnus homo, vel vnum concilium paucorum, aut vniuerſorum, Monarcha, Senatus, aut populus liber dicitur: reliqui ſubditi audiunt, aut ciues, vocabulo hoc latius accepto. Eitſi preſf- us illi quibusdam duntaxat ciues ſoleant dici, quorum coitione & conſenſu primo (1) ciui- tas ualeat ſententia, quam relinqui plane in ſuſpenſe negotia, aut quotidianas circa decidendi modum li- tes agirari, ðMMU (2) E. g. Si vni ſententiae 20. ſufftagia faucant, alteri 30. tertiae vero 40. poſtrema pracualere debet. Ceterum de variis caſibus, qui hic occurrere poſſunt, conferendum eſt maius Opus Lib. EII. Cap. II. §. 16. 17. &U G N& OTIVS deI. B & P. Lié. II. Cas. V. F. 19. ſq. cum notis meis. § XIII. (1) Vid. ad J. W. & G. Lil, PTII. C5bũ. I1.5§. 30. not, 3, Hd. nouae. Eeg pkon ili uscoꝛluit tuntz nem vel ongine/ Velinntioci ier hiſe uj adell cigitati ian e ſine, v Nang Alzinpe Pabentur, tur, W. eiuitum nlt iſperin Omnibis h doktmultp lice Vit int ſgi Natorali 1 tamen e nen, inbe iecellitig . ninentonj generi mi 9) In Ver 1 EE Is EgEI CIVIS LIB. I. CAP vI. 555 —.— Nilimn e Kas coaluit, aut qui in horum locum ſuccelle- , qn dn runt; nempe patresfamilias. Sunt porro ciues praeſenn⸗ vel originari, vel adſeititii. (2) Illi ſunt, qui Vbi en vel initio ciuitati naſcenti interfuerunt, vel es ſat, l qui ex hiſce ſunt geniti, quos etiam indige- nebit. ln nas adpellari mos eſt. Hi autem ſunt, qui prelliht ciuitati iam conſtitutae extrinſecus accedunt us mict dia eo fine, vt fortunarum ibi ſedem figant. otalu. am qui tantum ad tempus commorandi ables. cauſa in ciuitate verſantur, etſi tantiſper iplfius imperio ſubiiciantur, Ciues tamen non habentur; ſed peregrini aut inquilini vocan- e tur. H . one . XIV. Iſta tamen, quae fuper origine Quo ſeniu n baend ciuitatum tradita ſunt, non obſtant, quo mi- imperium ngl,1 nus imperium ciuile (a) a Deo eſſe recte dica- iuile« Dee iidine rur. Qum enim idem legem naturalem ab t. tur. Qun id. gem naturalem ab 2) vig . Mſf omnibus hominibus exerceri velit, & vero J. N. & G. sblenti poſt multiplicatum genus humanum, tam hor- Lib. VII. imo (1 4 rida vita inter homines prouentura fuerit, vt Cap. III. fegi naturali vix vllus relinqueretur locus; cu. — ius tamen exercitium per inſtitutas ciuitates ne n Uifi egregie promouetur; ergo, cum qui lubet endi nOd finem, jubere etiam cenſeatur media ad finem neceſſaria, Deus quoque, mediante dicta- achugit nu⸗ mine rationis, antecedenter praecepiſſe huma- rulcr no generi multiplicato intelligitur, vt ciuita- (2) In verſione Gallica originarii cines commode . 16, 6 redduntur, naturels di pais, adſeititii vero matn- . Ata, le, raliſez. „ 1 356 DE OFFICIO HOMINIS , cinitae, m elut animantu — mo imperio v tes, Auae ſumri Drum ordinem Auodne. krie (Ccigbe er zonſtinn litteris expreſſe adprobat 5. atdſi. ne 1 Qimoniam peculiaribus legibus ſan tnmd ſan ſe teſtatur. Fulliuem bique illud peculiaritet curae e iet ασπννv ciigerequen ααuιοoοv llleſlnitze Sͦ́ÿMðMUͤ CAPVT VII. itis plolin 1 ((lUI.: DE PARTIBVS SVMMI uselt, t IMPERII. ((ooeturicin bominib §. I. 4 ibu Aen. Idw ibus brenn ſint ſummi imperii, & qu unenn in Paneigiun 0 re en darli vis in EE monſulheit uo deduci ĩſerat, (4): ex natura & Un carundem 14 “ ni Pe 8. II. 1. In ciuitate omnes ſuam voln un imperii. erantium, circa ne- ſurunt, (a) Vid. Err: „ quod re⸗ nitmnpe Lib. VII. Koigitene ,quicquid ui ect, zaun it, ſegeh vi C. ſſit, neceſlum e vt im 6, 12 i. H ipſorum circa talia ſi vle 2 c, Iſud igitur faciunt non ſolum per m telcarn er n directa, circa negotia parti n; nri⸗ 8 ſingulos er generales regulas, vnde omni ie N ſed etiam p. te agendis omittendisue conſtet. 8 4 Efa ein ſolet , ld cuique ete e in 100 — 2 1 1N1s ET CIVIS LIB. II. CA, vI. 317 t animm, Ciuitate pro licito, quid pro 1 ) ilicito, quid inen e pro honeſto, aut inhoneſto habendum; quid , e cuique ex libertate naturali ſuperſit, aut quo bus ſinet . modo quisque vſum ſuorum iurium ad tran- eetun. quuillitatem ciuitatis temperare debeat; quid ð” denique, & quo modo quisque ſuo iure alb altero Mℳ.ℳ0n)α exigere queat. (2) Haec omnia enim liquido AAefinita elle, ad decus & tranquillitatem ciui- tatis plurimum facit. VMAI. §. III. 2. Is porro potiſſimus ciuitatum fi- 2. Deete. nis eſt, vt homines mutua conſpiratione & ſtare coafi- ope tuti ſint aduerſus damna & iniurias, quae“ ab hominibus inuicem inferri poſſunt & ſo⸗ lent. Id vt obtineatur ab hominibus, qui- , buscum in eandem ſocietatem coniungimur, neiniuchne non ſufficit, vt mutuo inter ſe paciſcantur de Duuen u iniuriis non inferendis; neque etiam vt nuda ſuperioris voluntas ciuibus innoteſcat; ſed amChNd Opus eſt metu poenae, & facultate eandem reprae- n ine Jentandi. Quae poena, vt huic ſini ſufficiat, e cut ita eſt temperanda, vt aperte maius malum .* lun ſit, leges violaſſe, quam obſeruaſſe; vtque peninßl Oℳ . 7 3 SZ adeo A/ “S — . — er mlii §. II. (1¹) Scilicct in rebus lege aliqua diuina, ſiuc- ttvhn naturali, ſiue reueleta, non praeceptis vel prohibitis. iun ni? Vide J. N. & G. Lib. VYIII. Cep . §.2. ſeq. Vbi etiam juled I Auctor cum debitareſtrictione explicat, quae hic de enlie ann poteſtate determinandi meum & tuum dixit. . guct ag⸗ (à2) Hoc quoque manifeſtum eſt, ſolius ſummi ben; l imperantis eſſie, leges wienbreti: . ache are, alyo- “Kare & mutare. 358 DE OEFICIO H OMINIs — adeo poenae acerbitas voluptati aut lucro, quod “ t ex iniuria capitur aut ſperaaur, praeponderet. nbui Nam non poſſunt homines non ex duobus ma⸗ lis minus eligere. Licet autem malti per im- pt⸗ THum minentem poenam ab iniuriis non repriman- gen n tur; id tamen inter minus frequentia haben- ur usint dum eſt, quae plane euitare conditio humana denne non patitur. ”JMJMV· ssä 3. De pote. S. IV. z. Quia etiam ſaepe controuetſise nringtn ſtate iudi ſuper recta legum adplicatione ad facta fingu- einenn ciaris. ſaria Oriri ſolent; ac multa accurate expenden- Eetentie da occurrunt, ſi quid contra leges ſa ſtum eſſe Wid eiſe dicatur: inde, vt inter ciues tranquillitas con- ince tetge ſtet, ſummi imperis eſt, (1) lites cinium cogno- Me. ſiere & decidere, ſingulorumque fada, que .Vl. legibus contratia arguuntut, examinare, ac ih, umbe poenam legibus conuenientem dictitare & er- (, abynn ſlequi. “ us erſecut 4. De inze §. V. 4. Vt autem qui in ciuitatem coiue- ſumndin deli & pa- runt, aduerſus extraneos tuti ſint, ſummi im- echnt e⸗ ac fos. perii um cohlll erum, — — — Mdiulitat § Iv. (1) Scilicet aut per ſe, aut per eos, quibus , qle müilt⸗ eam poteſtatem delegauit; ita tamen, vt in poſteriori eiglo caſu ſibi extra ordinem reſeruet ius aggęratiandi, &S mdun per viam appellationis cognoſcendi; niſi ſapremumnn lc aliquod tribunal abſolute gaudeat iure, vi legis alicu- cetepot ius fundamentalis publicae, ſine vlteriore appellatio- (vVn. ne cauſas decidendi. Sed dantur quoque caſus ex- kenpor traordinarii, vbi neceſſitas priuatis facultatem tri- E e buit ſibi ĩpſis ius reddendi. Vid. GROTI VS de I. B. Munt; i & P. Lit. I. Cap. III. 8. 2. & Lib. 1I. Cap. Ell. 5. 2. En ,inhe num. 4. 5. cum notis meis. è INIS —— utlwcto Pnneponcen. Adoobes t. nmaltiperin hon teptimn Bentis hib, nditio hunn e connnobeli d fad lig ges ſallune! uqilituscr i ſitiuf a e ſil, u eranitae Sltet A juitntem ait unt, ſuom iß⸗ ,glßs tperegs i =S ,,wrgfian Alt t iiaiie, ne,1 ſgen tetiole 4 1 tia, ab vno homine ſine miniſtris & magiſtrati⸗ 5 6 bus exſecutioni dati nequeant: opus erit, a di. ſummo imperio conſtitui homines, qui ipfius vice controuerſias ciuium examinent, vicino- rum conſilia explorent, milites gubernent, e ET cIVIS LIE. I. CAP. vI. 359 7 perii eſt, congregare, vnire, & armare, aut eius loco conducere, quot pro incerto numero & vi- ribus hoſtium, ad communem defenſionem opus viſum fuerit; rurſusque, vbi expedierit, pacem facere. Cumque & belli & pacis tem- poribus inſeruiant ſoedera, vt & commoda di- uerſarum ciuitatum melius communicari poſ- ſint, & validior hoſtis iunctis viribus repelli, aut in ordinem redigi queat; penes ſummum quoque imperium erit, vtrique tempori in- ſeruientia foedera inire, vniuerſosque ſubdi- iie erentr L tos ad ea ſeruanda obſtringere, ſimulque ex- inde redundantia commoda in ciuitatem deri- uaſer. §. VI. 5. Cum etiam ciuitatis amplae nego. 5 De iure tia, tam belli, quam pacistempore occurren "iniſtros ac B . . mag iſtratus it en- opes ciuitatis colligant & diſpenſent, ac deni- . que vtilitati ciuitatis vndique proſpiciant. Quos ipſos ſummus imperans ad officium faci- endum compellere, geſtorumque rationes poſcere poteſt ac debet. M §. VII. 6. Quia porro nec belli, nec pacis 6, De zare tempore, ciuitatis negotia ſine ſumtibus geri indicendi poſſunt; ſummi imperii eſt, adigere ciues, vt eos- ere⸗ ve⸗ „ . D 14 n . tigalia, dem uppeditent. Id quod variis modis con aliaque ad⸗ W 2 4— tingit: gia. 4 36 e bpE orricto HOMINIS 1 tingit: puta, (1) ſivel ciues aliquam Pono. rum aut prouentuum regionis abs ſe inſeſſae „y. De inre §. VIII. 7. Denique cumß ſingulorum adtio- . goskrinas, g in ci⸗ gitate tra- duntur, ex- ansinandi, currere poſſunt, imo ſaepe reuera occurrunt abnſus kinnilimi⸗ : ſiue quod nocere id falſo credatur reipu- partem ad hos vſus ſeponant; vel ſinguli ciues de ſuis bonis conferant, ſimulque, vbi opus ſit, operas ſuas praebeant; z vel ſi vectigalia imponantur mercibus, quae importantur ι exportantur (quorum illud tamen magis ci- datür. ues, hoc exteros onerat); aut ſi de pretio re- rum, quae conſumuntur, modica pars de deci· nęs a ſua cuiusque opinione regantur; pleri- que autem de rebus ita ſoleant iudicare, prout adſueuerunt, & prout communiter iudicari vident, pauciſſimi proprio ingenio vera & he- neſta diſpicere queant: inde ciuitati expedit, Vv publice eiusmodi doctrinis perſonet, quae cum re- do ne & vſu ciuitatum congruunt, ſimulque animi ciuium a puero iſtis imbuantur. Eius- modi igitur doctrinas qui “ doceant, ſummi imperii eſt tconſtituere (¹). 25. viI. (1¹) Reterri hue poteſt Jus venan au? Fiſcandi, ius ecudendae monetae, ius emnia illa, quae in medio relicta ſunt, in vniuerſum ſibi vindican- di &c. §. VIII. (1) Et ne tranquillitati publicae aduerſa proferant, cauere. At in huius iuris excrcitio oc- licae, quod nullum ipſi adfert detrimentum, & quod nordi 2 H. lX. natutalite fomme ci ciui “ Poiis ik hollet; Re motul ſuggeſtionm circayelm etiam retil (oOhcerhente Cej. Iy. i lam lid. l guad fuleh ruiin Ita E I. Probi ſum 0mhes Demaleme 1e koret rei Lhetienti dumſt, tiliutibu Der etunti Zularitate tunn bon⸗ gune vee, Küorum, miiſkr elen, 1 INIS ignam baN abs ſe illli lbungoliar ne, phi gn ſi veckit npottabtit men megt 4 ldeßteion⸗ icapunce⸗ lonndt gantutze udicare, mn Gnitet iulenn pioven l tai aii t, (e Ne t ,Uorl unt. ;4. blice dNeO 1A . 1 ius vomnu liß⸗ n ſhi inie 0ℳ* is exgelld iſs 4 ctiu ſingulae penes vnum radicaliter eſſe debeant. ZT CIVIS LIB. II. cAP. vJ. z61 §. IX. Sunt autem iſtae partes ſummi imperii De indiſſo- naturaliter ita connexae, vt ſiquidem regularis lubili iſta- forma ciuitati conſtare debeat, (1) omnes & rum ſumwi imperii par- tium conne- 5“ Nam R— potius inigne aliquando commodum eci conciliare poſſet; ſiue quod hoc praetextu principes aut pro- Ffis motu, aut ſceleſtorum quorundam hominum ſuggeſtionibus adducti, inquiſitores agere ſuſtinent circa vel maxime indifferentes innoxiaſue, interdum etiam veriſſimas opiniones, religionem praeſertim concernentes. Vide dicta ad I. N. & G. Lib. EII. Cap. Il. 9. 2. not. 2. nec non NOODTII diſcurſum de Keligione ab Imperio Jure Gentium libera, ſupra iam Lib. II. Cap. §. F. 7. not. I. allegatum. Item quae fuſe hac de re occaſione Zolerantiae ciuilis diſſe- rui in Tractatu de la Morale des Peéres, Cap. XII. g. 9. ſeq. L §. IX. (1) Et ſane ſi docti ſemper, ſapientes ae probi ſummi imperantes exiſterent, penes ipſos has omnes imperii partes, citra vllam imminutio- nem aut modificationem, connexas ſtare, vtique e rxc foret reipublicae. Verumenimuero cum, teſte experientia, abuti illimitata poteſtate facile admo- dum ſit, inde quae ex diuiſis aliquibus ſummi impe- rii iuribus oriuntur incommoda, multo minora ſem- per erunt iis, quae ab illa, quam innuit Auctor, re- gularitate metuenda ſunt, vtpote quae in idea tan- tum bona eſt. Nempe egregia illa eſt regularitas: quae v. c. principibus ſuſcipiendorum tor non neceſ- ſariorum, aut etiam iniuſtarum bellorum vires ſub- miniſtrat: quorum haut experturi aerumnas ſubditi eſſent, ſi poteſtas indicendi tributa ac conducendi militem concilio populi, aut eiusdem deputatis, vel 1axD ſolidum, vel ex parte reſeruata foret. 362; DkE OFFI CIO HOMINIS —„ — = wione in ci- Nam ſi 1vna vel altera plane abkfuerit, mancum it Tegu- erit impetium, nec ad finem ciuitatis procu- Art. vnum, reliquae penes alium; irregularem rempublicam & male cohaerentem emergere neceſſum eſt. Es⸗ Ee E E N E Ne e E E CAPVT VIII. DE FORMIS REEFuPYELIL LAE VM. Vnde pro- neniant di Ummumi imperium, prout vel in vno ho- mine, vel in vno concilio ex paucis, aut vni- aerſae for-A mae rerum uerſis conſtante, reperitur, (a) diuerſas for- i 1m: zzzas rerumpublicarum producere ſolet. 4 J. N. & Sunt for illud indiuiſam & inconuulſum ab vna volun- aé ciuita. tis vel regu- lares, vel ir- regularer. irregularis forma ciuitatis erit. Tres ciui- §. III. Ciuitatis regularis tres ſunt formae. tatis regu. Prima, quando ſummum imperium eſt penes vnum hominem , & dicitur Monarchia. Al- tera, quando ſummum imperium eſ eſt Penes conci- laris for. Koué6. randum idoneum. Sin autem iſt:e diuidan. tur, ita vt quaedam tadicaliter ſint penes 4 nutes, int §. II. Sunt autem formæae ciuitatis vel regu- Lib. Dl lares, vel irregulares. Illae ſunt, vbii imperium Cap. V ſummum: in vno ſubiecto ita eſt vnitum, vt tate per omnes ciuitatis partes atque negotia ſeſe diſpenſet.. Vbi hoc non deprchenditur, I1 concilium ſtans, &. Goſoummu Minerup Muar Dema Potitur, di ..IV. 1 Gen eſteze moctatem (IN) quod Iett, win ſtt iempai, lded & rer ſcN Mon ad adusin Pipulu lis, gecen kempore Poblicis . mmodo vola ..lv. biteic R diunt cun uum t ge lie⸗ compr Omni te um aſki nn ber ſe DMüm. Vi⸗ . olge, IXIS8 —.— etit tanen nitais procn e dindean 1 ſiunt en ittegelaen. emn eineen erSe PVYEII 7 vel in onn⸗ lei, autt 4) Cuen 1 ſolet. tgne tegni 85 ſun ,mn gumeten m el itis el H biinhel 1 vnlun, 1 1 Mn e it : c. IIr cCIVIS LIB. II. CAP. VII. 363 Concilium ex ſelectis duntaxat ciuibus con- ſtans, & vocatur Ariſtocratia. Tertia, quan- do ſummum imperium eſi penes concilium ex vniuerſis patribusfamilias conſtans, & adpel- latur Democratia. In prima, is, qui rerum potitur, dicitur Monarcha, in ſecunda, Opti- mates, in tertia, Populus. 8. IV. In omnibus hiſce formis poteſtas qui: Comparatis Adem eſt eadem: ſed in eo inſignem habet com-harum tri- mod tatem Monarchia prae reliquis formis, umm forma- . . rum ciuita⸗ (1¹) quod in ea vt deliberetur & decernatur, i:· id eſt, vt imperium actu exerceatur, non opus ſit temporibus & locis condictis, ſed quouis loco & tempore deliberari & decerni poſſit; „ ſic vt Monarcha ſemper in proxima ſit potentia ad actus imperiiexercendos. Sed vt Optimates & Populus, qui non ſunt vna perſona natura- lis, decernant, neceſſum eſt, vt certo loco S& tempore conueniant, ibique ſuper negotiis publicis deliberent & decernant; cum alio modo voluntas Senatus & Populi, quae ex con- — —— . IV. (1) Commoditas tamen haec admodum dubia redditur ab incommodis, quae non raro eue- niunt, cum ab vnius arbitrio omnia pendent Gete- rum vt de rebus iudicium ferre liceat, non quatenus idea comprehenduntur, ſed quatenus vere exiſtunt, & omni tempore extiterunt, vniuerſim handqu⸗- quam affirmari poterit, quod certa reipublicae for- ma per ſe optima ſit, reſpectu quarumlibet natio- num. Vid. I. N. & G. Lib. EII. Cap. V. . 2 1. not. 2. Ed. nouae. - 4 5364 Dk orrICIO HOMIMIS — 1 ſpirantibus maioris partis ſententiis reſultat, humutz ſ cognoſci nequeat. r bomcintn Quetupli. . V. Ceterum vti circa alia iura, ita & inenentee cie ibt vi-circa ſummum imperium contingit; vt id ali: ull l tWαι⅛ ubi bene, alicubi praue & imprudenter admi- ſfinept K niſtretur. Vne fit, vt aliae ciuitates ſange, inpotduner aliae morbidae & corruptae dicantur: etſi pro- giecheip pter iſtiusmodi morbos, peculiares formas, primuntur aut ſpecies rerumpublicarum comminiſci ne- Zumuran ceſſum non ſit. Eorum autem morborum, (derunt, quibus ciuitates infeſtantur, alii in homini- rdſcirin bus, alii in ipſo ſtatu haerent. Inde alia vi- faumunr. tia hominum, alia vitia ſtatus audiunt. “ Vitis ho- §. VI. Vitia hominum in Monarchia ſunt, ſi —((eati ſer minum qui ſolium obtinet, regnandi artibus deſtitui- üaluui . tur, nullaque aut non ſufficiente reipublicae Penrtin *ci. cuta tangitur, eamque prauorum miniſtrorum s ſlol ambitioni aut auaritiae lacerandam proſtituit; nyr ſi ſaeuitia & iracundia idem eſt terribilis; ſi n. etiam citra neceſſitatem rempublicam in ca- 4 ſum dare gaudet; ſi quae ad tolerandos ſumtus un cinitar reipublicae conferuntur, luxu, aut per in- um pon conſultas largitiones diſſipat; ſi pecunias ci- uibus extortas praeter rationem accumulat; ſfſi — contumelioſus, ſi iniuſtus eſt; & ſi quae ſunt eX alia, per quae mali nomen principis compa- xuiduun ratur. umotun ſt 2. In Ariſto- S. VII. Vitia hominum in Ariſtocratia ſunt, (à) rsti. ſiper ambitum, prauasque artes via in ſena- cziüiin tum patet viris improbis aut ineptis, excluſis umoppon . . . . . . . 8 melioribus; ſi optimates faétionibus diſtra- ſaneter huntur; t ET CIVIS LIB. I. CAF. vIII. 36 5 iis ellu huntur; ſi plebe tanquam mancipiis abuti, & boeona ciuitatis, augendo priuato patrimonio, iuts, u? interuertere ſtudent. tz 1i §. VIII. Vitia hominum in Democratia ſunt, 3 In Demo- denttnn ſi inepti & turbulenti homines tucbulenter & *¾. ite α importune ſententias ſuas tueri ſolent; ſi egre- uu: ele giae & reipublicae non praegraues virtutes op- reumn, primuntur; ſi per leuitatem leges temere fi-· mminr guntur atque refiguntur; & quze modo pla- nobnn, cuerunt, mox citra rationem diſplicent; ſi inhi. fordidi & inepti homines rebus gerendis praaz- Indedu“ ficiuntur. nN. §. IX. Vitia hominum, quae in quamuis ci- Vitia homi- chilmni nuitatis ſpeciem cadunt, ſunt, fi quibus impe num, quae ibus eH rii adminiſtratio incumbit, officio ſuo negli- n qusamnuis etegllu genter aut praue funguntur; & ſi ciues, qui- ccicm ca- miniom bus ſola obſequii gloria relicta eſt, frenum Aunr. mpellin mordent. teniblin §. X. Aſt vitia ſtatus ſunt, vbi leges aut inſti- Vitia ſta; licn hé tuta ciuitatis non ſunt adtemperata (1) ad ge-tus. miſd nium populi, aut (2) regionis; aut vbi eadem ci- ,aur l⸗ ues pecmis⸗ ccunnli,l . . El gurſ §. X. (1) E. g. Si leges eo tendant, vt populus seee necutiquam bellicoſus, ſed pacis artibus idoneus, ad neips armorum ſtudium conuertatur. ſ⸗ (2) Sic inconſultum omnino fuerit, commercio ſnci a opificiis non fauere in regione ad eiusmodi inſtitu- vin in en⸗ tum opportune ſita, taliumque rerum ferace, ex qui- s, bus merces amplum lucium adferre aptas fabricare ibes Uccat. —” 366 pk OFFICIO HOMINIS 117 ues diſponunt ad (3) turbas internas, aut ad iu- ſta(4) vicinorum odia imcurrenda; aut ſi eosdem / reipublicae ſeruandae ſunt neceſſariae, puta, ſi per leges ciuitatis non poſſint non in imbel- lem ſegnitiem reſolui, aùt inidonei ad pa- cem ferendam reddi; aut ſi leges fundamen- tales ita ſint diſpoſitae, vt per eas negotia pu- blica non poſſint (5) non tarde aut difficulter expediri (6). S X— = aut leuitet tantum enormia delicta puniantur; veluti in Polonia, vbi qui homicidium commiſit, ſoluta 30. marcarum wulta abſaluitur. (4) Si extraneis iuſtitia denegetur, aut foueatut Piratica æc̃c. 4 G) Vein Polenia, wbi dilſenſa vnius ex conſeiſt abrumpuntur comitia; quae porro ſex hebdomadis finiri deben?, quod quidem proponendis atque expe· diendis ſingulis negotiis breuius iuſto eſt temporis in- teruallum. (5) Vt paucis quod res eſt dicatur, vitium ſtatus eſt, quandocunque exiſtunt leges & conſuetudines, praecipuis ſanae Politicae principiis contrariae. Quae ſi ſpecioſo religionis praetextu fucata ſunt, co gra- uiora poſt ſe incommoda trahunt. E. g. ſi toleretur nimia multitudo clericorum, ſimiliumque homi- num, qui ſub pietatis ſpecie moleſti ſunt teipubli; cae, & diuitias cumulant, &c. Item ſi clericis po- teſtas nimia ciuilis & eccleſiaſtica permittatur, qua ſemper abuſi ſunt. & porro hoc vel illo modo ab- urentur, magno reipublicone, ipſiusque religionis XN. lem multi pecl ineptos reddunt ad obeundas functiones, quue ita t vitiol tioſos ſatus ſtunnspopal lercontiog. nontam m 1dlectuma lum imper cuirel ter, anmumn, a timum Kebe is leges ſele ſenatule ee inleriotem (Otemtum Aitecelere weliotes, nt. Den gbidns negn emocratia ſeage fette nitnte pebi anid vor Untbarerun (quitur. [ MI. nanitaperl . * 2 r cCIVIS LIE. II. CAT. VII. 367 —— 48, aur Mn. §. XI. Morbidis einsmodi rebuspublicis Perperam uſiedn multi peculiaria quoque vocabula adplicant; ſiepe taxa- Rionesu ita vt vitioſa Monarchia vocetur YZ)rannis, vi- ur krneleas tige, in tioſus ſtatus paucorum, Oligarchia, vitioſus reip. ſtatus. onin in ſtatus popularis »Ochlocratia. Etii frequen- LoneiArr ter contingat, vt multi per iſthaec vocabula 8fundmi- nontam morbum reipublicae, quam ſuum s negotufe adlectum aut diſplicentiam in praeſentem ſta- zutcllala tum imperantesue exprimant. Saepe enim cCui vel rex, vel ſtatus Monarchicus diſplicet, . V 4yrannum, aut dominum ſolet vocare etiam legi- — timum & bonum principem, praeſertim vbi inime is leges ſeuere exſequitur. Sic & cui dolet, n ui ſenatu ſe excludi, cum tamen aliis ſenatoribus * „KE inferiorem ſeſe haut quicquam arbitretur, per contemtum & inuidiam ½11 illos vocat; n, iu k quaſi dicas, Paucos quosdam, qui, cum nul- la re ceteros emineant, in pares tamen, aut ſer eheim- eltorts „non ſine faſtu, imperium exerce- aeure ant. Denique ſuperbo homines ingenio, & lttenaüif uibns aequa litas popularis inuiſa eſt, vbi in Democratia pari omnes iure de republica ſuf- in e fragia ferre vident, cum tamen in quauis ci- anſn itate plebis maximus ſit numerus, Ochlocra- rin tiam id vocant; quaſi dicas ſtatum, vbi vilis , turba rerum potitur, nec egregiis viris, qua- les ipſi ſe ducunt, aliqual braerogatius relin- nius er lai i uitur. alen §. XII. Respublica regulari: eſt, in qua Vaniae ſpe⸗ ni, non ita perfecte vnio illa, in qua eſſentia ci- cies rerum.- ⸗ uitatis conſi ſtit deprehenditur idque non?¹blicarum ngee irregula- 4 7 rium, 3698 DE OFFICIO HOMINIS er modum morbi aut vitii in adminiſtratione reipublicae haerentis, ſed vt publica lege aut conſuetudine ea velut legitima ſit recepta. Cum autem aberrationum a rectitudine infi- niti eſſe modi queant, non poſſunt etiam irre- gularium rerumpublicarum certae & definitae ſpecies conſtitui. Indoles tamen eius ex vno aut altero exemplo plane poteſt intelligi: v. g. ſi in aliqua republica (1) ſenatus & populus ſummo vtrinque iure negotia publica ttactent, ita vt neuter alteri obnoxius ſit; aut (2²) ſi in regno aliquo procerum potentia ita inualuerit, vt regi deinceps non alio modo, quam inae- quales foederati, ſubſint. Quid ſir y. §S. XIII. Syſtema ciuitatum (1) vocamus, fema eini. vbi plures perfectae ciuitates aliquo peculiari vin- tatum. culo ita connectuntur, vt ipſarum vires fere pro vnius ciuitatis viribus haberi queant. Exſur= gunt 6§. XII. (1) Talis erat ſecundum Auctorem no- ſtrum reſpublica Romana, ex quo populus peculiares ſuos magiſtratus, Tribunos dicos, nactus eſt. Vide diſſertationem de Forma Keipublicae Romanae g. 24 ſeqq. inter diſſertationes Academicas in vnum volu- men congeſtas, ac typis exſcriptas Londini Seane⸗ gum an. 1675. (2) Tale nunc eſt Imperium Romano Germani- cum, prout oſtendit Auctot in ſuo MONZAM- BANO. S. XIII. (1) In verſione Gallica commode adhi- bentur vocabula, Etats ſimples, & Etats compeſet, quorum alterum ſyſtema eiuitatum exprimit, gunt auten modo: vno er vin l XIV. emetgit, g. cohuention eteditatis, lubenttege gnum non legez ſund niſttemur, „W. t, quand ſelene ina Gmmmiimp Comtra extr ſuomnium detet ſing, dengenti, — )⸗ unnige 3) A W 34 llrn⸗ 1 . IRis EBT CIVIS LIB. iI. C A P. vII. 369 miniinn gunt autem ſyſtemata duplici potiſſimum ubiealgen modo: vno, (2) per vommunem regem, altero, n lt en per fvedus (3). VJMV ae Alm conuentione, vel ex occaſione matrimonii, amgnn⸗ en einen hereditatis, aut victoriae, vnum & eundem rege emer- tintelige habent regem; ita tamen vt ideo in vnum re-gens. tuen gnum non coaleſcant, ſed ſingula iuxta ſuas blicitckh leges ſundamentales a communi rege admi- aut ei niſtremtur. 5 ita imim s. XV. Altera ſpecies ſyſtematum proue-Syſtema , quunk nit, quando plures ciuitates vicinae perpetuo ciuitatum wooe⅓ere ita connectuntur, vt aliquas Partes erd, (1) em fſummi imperii, quae praecipue defenſionem tmergens. Noetlini contra extraneos ſpectant, non niſi ex conſe-n n araρ ſu omnium exercere velint; ſalua manente de nt, ÿ retero ſingularum ciuitatum libertate & inde- pengdentia, uin Aucman u miute, g Aa CAbPVT Nna 6 as in ounN M 7 lmhi 6mI (2) Quod accidit in Kegnis Angliae, Srotiae a A Regnis Hipanias &c. 2 ⸗ G6G63) Quale olim Foedus XII. popualorum antiquae commol 1 Achaiae, & hodie Confoederntas Prouincise Geigii, 4ℳ ftr Pagi Helnetii &e. erptiai⸗ 370 PE OFFICIO HOMINIS 4 8 — 7 CAPVT IX. DE APIECLIONIEVS IM. PERII 11TT.„. Imperdem, I. E Abet (4) hoc omne imperium, ao quo einits vnineria aliqua ciuitas regitur, in regitut., 1· qualibet reipublicae forma, vt ſit ſummum, i. e. emen in ſui exercitio a nullo homine, tanquam ſupe- er ded riore, dependens, ſed ex proprio judicio & arbi- (a) vid. trio ſeſe exſerens; ſic vt eiusdem actus a ne- J. N. & G. mine, tanquam (1) ſuperiore, queantittii Lib. VII. reddi. Crr. vl. §. II. 2. Inde etiam eſt, quod idem impe- 2. Wemini “ 1. mortalium rium ſit &ναοτ ο, ſen nemini mortali obſtrictum ſtrictum ad reddendas rationes, eo cum eflectu, Aſt ad red. vt ſi eas alteri non adprobauerit, poenis hu- cendas a⸗ manis aut coërcitioni, velut a ſuperiore proe⸗ tione Gtis, eo nomine ſit obnoxium. 3. Legibus §. III. 3. Cui coniunctum eſt, vtidemſum- hbumanis eſt mum lIuperius. – 3 .1. (1) Sedulo eſt obleruahda haec reſtrictio. Quippe etſi in limitate imperio Monarcha in quibus dam negoriis, populi concilio, aut eius deputatis haud conſultis; nihil valide conſtituere poſſit; non ideo tamen fege populus eſt ſuperior. Debuiſſet nihilominus heic Auétor eca, quaeé limitato cum abſolute imperio ſunt communia, diſtinctius ex⸗ Plicare. H 17 mumimpe v albus Iece non lummoim titione dep Periltis ide plo ſupetin Ians quged rüm maer tumſt, Proſcuum, pont ſ2) .IV. 4. mnimnn ¹) lomenit einsdem lberisparen enter erene lrias inte H.lll. 1) rlamertali ²) Quod Potieten gid hec ſee IVNde 13 tis meis, I. (r 8 unmi Is 2Er CIVIS PIB. H. CAF. ix. 371 mum imperium legibus humanis & ciuilibus, (1) vt talibus, ſit ſuperius, iisdemque adeo di- 15G N recte non obſtringatur. IRae enim leges 4 ſulummo imperio tam in origine, quam in du- ratione dependent. Inde fieri non poteſt, vt per iſtas idem obligetur; cum alias idem ſe- ipſo ſuperius foret. Etſi vbi ſummus impe- petit rans quaedam ciuibus lege iniunxerit, quo- us tegim rum materia in ipſum quoque cadit, deco. lt ſummmn⸗ rum ſit, & ad auoritatem legi addendam „ungun Proficuum, vtad eadem iſte vltro ſeſe com- dincichn ponat (2.,. MVUd ſem dni §. IV. 4. Habet denique S& peculiarem ſancti-4 Sacrum Ne, guenmin mwoninm 4 1) ſummum imperium; (2) vt non eſt & inuio- ſolum eius iuſſis legitimis reſiſtere nefas ſit, ſed lakile. vol ien & eiusdem aſperitas non ſecus atque 2 probis () Vid. ini nnin liberis parentum moroſitas, a ciuibus ſir pati: 1. VII. = eo cun eri entet ferenda. Quin & vbi atrociſſimas in- Cap. vilII. eit, Men, iurias intentauerit;, ſinguli potius fuga ſibi iſnhetclett conſulent, aut quantamcunque calamitatem AA Äà2 uſti⸗ M . III. (1) Adeoque non legibus naturalibus, aut fundamentalibus ciuitatis ſuae. — (2) Quod item faceré cenſetur & cenſendus erit; s bre Ehi⸗ quotiescunque tanquam priuatus agit & contrahit ali- chunο quid nec ſecus vo uiſſe agere de larauit. Vid. GRO- lan uldh TIVS de I. B. & P. Lib. I Cap. XIV. §. 2. & 5. cum lhete, u §§. IV. (1) Vide NOODTII diſcurſum de jare Heniot, s Ndummi Imperii & Lege Regia, iam ſupra allegatum ur ic,te Lis. I1. Cap. E. d 7. mar. 1. & dicta a me ad GRO- 4, H eTIVM Zis. I. Cap. . 5. 2. nvt. 1 P 372 DF OFFICIO HOMINIS I ſuſtinebunt, quam ferrum in durum quidem, qui mnii ſed tamen parentem patriae ſtringent. Quidan el Quid ſit §. V. Praeterea ſummum imperium in Mo. hibetein imperium narchiis potiſſimum & Ariſtocratiis, alicubi bin dich a5ſo unm. abſolutum » alicubi limitatum deprehendi- inquemecun 1 6 tur (2). nnmcon Lib. VII. Ahbſolutum imperium Monarcha habere di- quelluete Cap. IV. citur, qui illud adminiſtrare poteſt proprioex mnt. ke 5. 7. ſq. iudicio, non ad normam certorum ac perpe- puboſfunt2 tuorum ſtatutorum, ſed prout praeſens re- cxetceant, rum conditio videtur exigere; quique adeo k, alenat proprium ad arbitrium ſalutem reipublicae, tnad ſue prout eiusdem tempora poſtulauerint, pro- menttem, „ .. (Ccurart. olan ſee Quomodo §. VI. Verum quia vnius hominis iudi- (end teſpe ſummum cium ab erroribus non eſt immune, & vo-. ir. eriten luntas in praua flexilis, in tanta cumprimis „NMρρv suadat, libertate: quibusdam populis conſultum vi. fum, eius imperüi exercitium certis limitibus eir cumſeribere. Id quod factum, dum ad certas DE leges circa adminiſtrationem partium imperi IINI. in delatione regni regem adkrinxerunt: & ſi quando negotia ſummam rerum ſpectan- tia, quaeque in anteceſſum definiri nequeunt. —.— inciderent, voluerunt ea ſuſcipi non nii eW. praeſciente & conſentiente populo, aut eius- Non dem deputatis in comitia conuocatis; vt eo Poue minor occaſio regi praebeatur a ſalute regni 1. c aberrandi. sü ) De diuerſi: §. VII. Solet denique in regnis occurrere upopuli wodis poſi aliquod diſcrimen circa modum habendi regnum, Ueeſem dendi impe- uHeldo „ nIs Er cIVIS LIB. II. CA P. Ix. 373 ———— 2 . — — uunqtig qui non in omnibus aequalis deprehenditur. ngent. Quidam enim reges dicuntur regnum ſuum unnh habere in (1) patrimonio, ita vt illud pro lu- mats, dcdd bitu diuidere, allenare, transferre poſſinrt . 6 deprleau in quemcunque voluerint (2). Quod potiſ- ſfſimum contingit illis, qui armis regnum ſibi chu baee quaeſiuere, ac ſuum ſibi populum ipſi fece- ekaun runt. Reliqui autem Reges, qutvltro a po- um eh Pulo ſunt adiciti, etſi ſumimo iure imperium “ ut prueeni exerceant, regnum tamen pro lubitu diuide- iced re, alienare, aut transferre nequeunt; ſed in n tean eo ad ſucceſſotes dimittendo; legem funda- lauetin, 6 mentalem, aut conſuetudinem in populo re- ceptam ſequi tenentur; eoque 2 quibusdam homm“ certo reſpectu cum vſufructuariis compatan- nmone, tur. tunta cloſte e⅜ουυoSdασ αιRÜοο owvτονονNα Enthaek B ean DE MOoDIS ADQVIRENDI O MPEERTLVM. INPRIMIS Ninem 0NARCRHICIM. kerun %= H Aa 3 §. I. ifnii teſe 8S. VII. (1) Vnde & tale tegnum patrimoniale au- ſalehi II qit. Non eſt sutem vllum regnum huiusmodi, ci- opulo, tra conſenſum vel expreſſum veltacitum vopuli. De tst gq0 fuſins egi ad GROTI* M ge Jure Belli ag Paceö Cnegh Lib. I. Cap. III. J. 11 not. 4. lut 4 N HH (2) Imo pro lubitu de eo diſponere; modo illud . in populi perniciem non tendat. Haec enim exceptio legns ol tacite ſemper continetur conuentione, qua vel maxi- r el⸗ mne Deſpoticum imperium fundatur. HMD — — §. I. Duplex eſt narius ad. mum conſtituendum conſenſus ſubielto⸗- modus origi- Danduan ad quoduis Imperium legiti- uirendi zum requiratur; (a) is tamen non vbique pari imperii. modo elicitur. Interdum enim per violen- Fir, Ga tiam bellicam aliqui adiguntur in victoris im- Lib. VII. Perium conſentire; interdum vltro ad aliquem Cap. VII. principem conſtituendum cjues accedunt, De mode S§. II. Modus adquirendi imperii violentus ſo- sdquitendi let vocari (1) ocuatio; quando ſcilicet ali- quis (2) iuſta bellandi cauſa ſubnixus, fa- imperii per pecußatio⸗ . 1 . nem belli Uente vi armorum ac fortuna, populum ali- cam. qvuem eo redigit, vtipſius deinceps imperio ſele ſubiicere cogatur. Cuius imperii legiti- mus titulus non inde ſolum deducitur, quod victor; ſi rigere belli voluiſſet vti, vitam pla- ne victis adimere potuiſſet; atque ſic, dum minore iſtos incommodo defunei patitur, clementiae inſuper laudem nanciſcatur: ſed G S&Dϊ quod – . — — cum, Conquéte. (2) Verum etiam cum iniuſtum eſt bellum, tametſi §. II. (1) Vſitatiſſimum vulgo vocabulum Galli- adquiſitio huiusmodi in foro conſcientiae ſit illegiti- ma, externo tamen iuris effectu gaudet, fundato in hoc, quod humani generis tranquillitas, & defectus communis iudicis inte: principes ac populos in ſtaru narurali viuentes, tale quid requirat. Vid dicta ad N. & G Lib VII Cap. EII. . 3. not. 4, Ed. nousc, & ad GROTIVM LI. III. Cap. EII. §. 6. not. 2. & Cap. XIX. 9§. 1I1. not. 1.— ł 11 de quoc ea quen iple⸗ fichonem mnsalene M Cellum taci Gitionem, gnaturus. 8. III. tatur leytn popolus Co Mrrocettun⸗ mcen dehe Poli fuerit Uetit, Pron confetuut, K. IWV. in, hani luncho, dn lcetad inn elles rimnn (orr woluun nothen & Umqe⸗ Ple 2efitnen tantilber yus Aple⸗ (Cumbant, . metkegni ece ulceſtur ante, 1 hen — S ET CIVIS LI. II. CAF. x. 375 & quod cum altero in bellum deſcendens, quem ipſe antea laeſerat, & cui aequarn ſatis- m e. factionem praebere renuit, omnes ſuas fortu- r ſalik . nas aleze Martis exponat; ſic vt iam in ante- ceſlum tacite conſenſerit in quamcunque con- Vbiuehr elir . ne e ditionem, quam euentus belli ipſi eſt adſi- per giltr. Nalilen d. III. VItroneo autem conſenſu populi pa- De electio- ratur regnum, interueniente electione, qua ne. 0 “ populus conſtituendus, aut iam conſtitutus, ſclict id Vltro certum hominem ſuo iudicio imperii ca- Abins,“„ Pacem deſignat; cui quando decretum po- upklun . puli fuerit ſignificatum, idque ille accepta- te Unrei uerit, promiſſo populi obſequio imperium peti a corkerzut. dionem in ciuitate ſi De en, Ccirnt, l §. IV. Electionem in ciuitate iam conſti- De inter une tuta, ſiquidem illa ſuſcipiatur rege priore de- vegnis. ün e functo, antecedere ſolet interregnum. In quo “ licet ad imperfectam ſormam recidat ciuitas, dum ng laue:8 ciues primo tantum pacto inter ſe connectun- lann n tur: multum tamen demitatis ei adhuc addit nomen & adfectus communis pattiae, ciui- — X N 2 bulam in umque plerorumque fortunae iſti loco fere adſixae; quae bonos ciues ſubigunt, vt vltro lumem tantiſper pacem inter ſe colant, & quamo- e cyus ad plenum imperium inſtaurandum in- ,ind cumbant. Etſi magnopere ad incommoda, ex . 2 2 * 2 . . — i interregnis oriri apta, euitanda faciat, ſi in e anteceſſlum conſtituantur, penes quos, ſolio vVacante, interim reipublicae adminiſtratio eſſe 66mu1 debeat, 6 r U Aa 4 8. V. 376 PE OFFICIO HOMINIS 11 De varia . V. Ceterum alicubi quidem, ſingulis ſocunte elige ndi Monarchis defunctis, nouz inſtituitur electio; (ſone ſto Tatt alicubi autem regnum ea lege in alterum con- partsglad fertur, (1) vt citra nouam interuenientem zenius e electionem in alios per ſucceſſionem tranſeat. Il- lbert deh lud ius ſucceſſionis conſtituitur vel arbitrio nguinen ipſius regis, vel arbitrio populi. VIII De ſueceſ.· S. VI. Reges, qui regnum ſuum habent in mmnen 3 Lne rae. patrimonio, pro lubitu ſuper ſucceſſione poſ- fſacceſſon regno patri- Iunt diſponere: quorum diſpoſitio eque, ac lumnede moniali. priuatorum teſtamentum obſeruabitur; prae- impetio, ſertim vbi abs aliquo regnum fuerit conditum mnullet ac partum. Vbi licebit ipſis, ſi placuerit, regnum inter pfures liberos diuidere, etiim — filiabns non excluſis; immo & heredem inſti- VII. tuere filium adoptiuum, naturalem, aut qui mämds nulla plane cognatione ipſis eſt iun ſtus. littahet, De ſureef g. VII. Verum vbi eiusmodi rex ſuper ſua anttetene Sles, . ſucceſſione nihil peculiariter diſpoſuit, prao- natn 4 4%. ſumitur 1. eum nequaquam regnum ſecum gve inte exſpirare velle; ſed vt nino in liberos ſuos nnon propter communem mortalium adfectum id mmin deuoluatur. 2. Dein, vt poſt ipſum Monar- unmtmeln chica forma conſeruetur; quippe quam ipſe R ſuo exemplo comprobauit. 3. Tum, vt re- Uyn . gnum maneat indiuiſum 3 quippe cum diui- tu, . 0O (contbli: 0 — uulen nd §. V. (1) Etſi quidem ſolennis quaedam ſuſcipia- ſkri tur inauguratio, prouti in compluribus regnis moris e eſlce eſt; vbi tamen etiam ipſe ritus ſaepe longo demum nezſie Poſt obitum poſttemi tegis tempore peragitur. etinre NIS Cirar eledn Alerucncr. ertentenen 1 ttanleit. Vel Anin. Uan habent celiore t io regle,4 S ettemilu ſiplirin icete, eil ereden . lem, Aule undtnt. M er ſel ſpolen D. eghum ſSn inlbernſi a0lehen ipbnn Nin e Gluun Tum, N len , — olunfi jeuziu ſucceſſionis originarie ab eiusdem populi vo- ET cIVIS L 1B. u. CAr. x. 377 ſio cum regni iuxta & familiae regiae conuul- ſione ſit coniuncta. 4. Praeterea, vt inter pares gradu mas praeferatur foeminae, primo gzenitus deinceps genitis. 5. Denique, vt liberis deficientibus, ad proximum quemque ſanguine regnum deuoluatur. Rr §. VIII. In ills autem regnis, quae ab initio Varii modi vltronea populi voluntate ſunt conſtituta, ordo "ccedendi in regnes vl- . . . tronea poßie- luntate dependet. Qui vbi in regem vna cum li voluntate imperio, ius quoque ſucceſſoris conſtituendi conſtitutu. contulerit; (1) ſuccedet, quem hic voluerit. Aa 7 VYdbi — —.— -6 §. VIII. (1) In hoc igitur caſu ſucceſſor a rege no- minatus vtique ius ſuum originarie a voluntate popu- li trahet, vt cuius anteceſſor poteſtate id in ipſum transfet endi gauiſus eſt; cum e contrario in regno parrimoniali vnice a voluntate vltimi regis pendeat, quod ſucceſſor regno praeficitur. Sic alienatio quo- que in regno patrimoniali inter viuos aeque ac in ca- ſum mortis poteſt inſtitui, quod neutiquam in regno non patrimoniali locum habet; vbi rex deſignare tantum eum poteſt, qui poſt mortem ipſi ſucceſſurus ſit, idque vi clauſulae, quam hic Auctor noſter prae- ſupponit, quae tamen, vt ipſe fatetur de I. N. & G. Lib. VII. Cap. VII. S. I2. raro adnexa deprchendi- tur pacto, quo populus ex mera voluntate imperium H contulit. OTTO hic diſtinctionem ſuppeditat, quge tamen fundamento caret. Dicit enim, ſi rex, po- teſtate inſtructus a populo, contra ſalutem reipubli- cae de ſucceſſione quid conſtituat, populum id omni- no negligere poſſe. Verum idem quoque locuam habet in regnis patrimonialibus. Etenim brutis ani- malibus .4 X 7. 37 8 P OFFICIO HOMINIS S= Vbi hoc non fuit f⸗dum, id ius populus ſibi nlnt, reſeruafle intelligitur. Cui ſi placuit in ele- tanqunbe Ktum regem hereditario iure regnum conferre, 6X. ordinem ſuccedendi vel ſimplicibus hereditatibus troheflie conſimilem, quantum ſalus regni admittit, tegmiie effecit, vel peculiari ipſum ratione tempera- nonecontn nit. “ uusdiſcel De ſucceſſ. §H. IX. Vbi ſimpliciter populus regem iuſſe- Pllosſan ſione ſimpli- rit hereditario iure regnum obtinere, voluit occpuſii citer veredi- quidem, vt regnum eo ordine deuoluatur, ß legiin , quo priuatae hereditates; ſed non ſine aliqdu epencic temperamento. Nam in hiſce fere vt a pri: Anegnum uatis hereditatibus diſcedat fucceſſio in regnis, Pneeect; ſalus ciuitatum requirit. 1. Vt regnum ſit mnaglitns, indiuiduum. 2. Vt ſucceſſio ſtet intra eos. (t; Heet qui a primo rege deſcendunt, (1) nec ad eius rimed collaterales deuoluatur. 2. Ne ſuccedant, xl. niſi qui nati ſunt ſecundum leges patriage, non (ſecee, nothi tantum, ſed & adoptiui. 4. Vt in pari mime no gradu mares praeferantur foeminis, etiam ma- mMatbbes joribus natu (2). 5. Vt ſucceſſor reguum iu gun agno- gudn deſ --ð malibus haud aequiparandi ſunt ſubditi, nec regnuum 8 hle⸗ . cum poteſtate alienandi delatum, propterea pro etcludt, re habendum eſt, qua quis pro libidine ſua vti & ab. uti poſſit. Sic enim nec domino ſeruum ſuum tai — modo alienare licet, vr eum in poteſtatem domini cpai Ralt manifeſte aſperi & crudelis tradat. Vide ſupra Lib. Fide gic II. Cap W. §. §. 7 C,. l F. IX. (I1) Vide dicta ad J. N. & G. Lib. ElIl. X. ar Cap. VII. J. 12. not. 4. Ed. nouac. . Dropiorgt, (2²) Adde, vt inter plures mares aut feminas, in wontdi: t Pat Rmtoan IXIS Popolusſt lacuit in . ucn conlene herelltete gni mitin ne tenpet⸗ tegen ili⸗ ineke, whll e deuoluau, donlneiigtt fere ſt1ſt eCio nen Vt tegnun ſtet intta et 1) bec- 1Ge Ne ucceln 3puttlte, M 4. Vrn is, 1 un cellor legnun e liti, ne ne nmnl 1 1 E T cIVIS LIB. II. C AP. X. 372 agnoſcat, tanquam beneficium populi, non tanquam beneficium anteceſſoris. §. X. Verum quia facile inextricabiles con- De ſuecef- trouerſiae oriri boterant , vter ex familia. 2ve incali. regnatrice nuper defandum proxima cogna- tione contingeret, Vbi ab auctore ſtirpis Jon- gius diſceſſam fuerat: inde multos apud po- pulos ſucceſſio linezlis introducta eſt. Quae in hoc conſiſtit, vt prout quisque ab auctore ſtir- pis regnatricis deſcendit, ita lineam velut perpendicul:rem conſtituat; & inde quilibet ad regnum vocerur, prout ipſius linea alias praecedit; nec de vna linea in alteram fiat tranſitus, quoad ex priore aliquis adhuc ſuper- ſit; licet forte exiſtat, qui propiore gradu roxime defunctum regem adtingat (1). §. XI. Jucceſſionis linealis vſitatiſſimac ſunt ducceſſto li. ſpecies, Cognatica & Agnatica. In illa foe- ealis eſt minae non cxoluduntur , ſed poſtponuntur el Cogna- 1 maribns in eadem linea; ita vt etiam ad Sgnarten. iplas fiat regreſſus, ſi mares potiori aut pari gradu defecerint. Haec autem foeminas, & ex hiſce natos, etiam mares, in perpetuum excludit., . §. XII. „ pati gradu conſtitutas, maiores natu praeferantur. vigde dicta ad GROTIVM Je 1. E. & P. Lib. II. Cap. VII. g. 18. not. I. 6. X. (1) E. g. Filius minor natu regis defuncti propior gradu eſt nepote aut filio maioris natu prae- mortui; at nihilominus hic filius aut nepos, excluſo patruo aut patruo magno, ſuccedit. 3809 DpD OFFICIO HOMINSs G Quomodo g. XII. Vbi ſuper ſucceſſione in regno pa- pes, Vanzen controuer. ppimoniali controuerſia oriatur, optimum fue- ünemintet, ſiae ſuperr , darbi famili Si adminend a cechone kit, (1¹) ad arbitros ex familia regia ire. si adminrmdl in regno ſucceſſio fuerit voluntate populi conſtituata, um perii ortae com- declaratio populi dubium tollet. MMetet inn poni de- cendi, beant, c ρνν. νννονορορú, ο: ααοαov„eenendeen Enimuer CAPVT Xl. pereßa S — me iplicon DE OFFICIIS SVMMORVM Populi elt IMPERANTIVM. irtutbos ⸗ Is in tan 8S. 1. MZ ſiciu Fons gene- Uibus praeceptis oficium ſummorum im tem com ralis officio. perantium conſtet, (a) ex indole ac ſine (AlIl 6 rum ſum- ojuitatum, nec non expenſis ſummi imperii mum el eramium. partibus, perſpicue colligitur. FFienin ((A) Vid , II. Vbi ante omnia requiritur, vt im- litum, J. N. & G. perantes ipſi diligenter diſcant, quae ad plenam (uites Lib. VII. eius oficii cognitionem pertinent; cum nemo lau. ebenl n cep. IX. dabiliter exercere poſſit, quod non probe di- Mnicen tes nec(la- didicit. Vnde principi ſequeſtrand illa ſtur- (qr. tio exactam dia, quae ad huncce finem nibil faciant. Cir-. uem officii ſui cumcidendae quoque voluptates, oblectatio- tempeter * . —RNW— . . —RLDMW eſt, nor 8. XII. (1) Imo tum per accidens, & ad interim re; ad priſtinam ſuam libertatem redit populus Ac pro unt inde penes ipfum eſt, in iſto caſu controuerſiam di. rimere; prouti oſtendi ad GROTIV M Lib. 11. Cap. ine, ci PII G 27. not. 4. Quorſum & conferenda dicta ad ninN. Anctoris maius Opus Lib. VII. Cap. VII. §. 15. not. I. hchi * Ed. nouae. INIS ne in ne Optimum . regi lte. uli congin MO F ex d. e ſunn i⸗ bittur N! cuctenit Andn glle⸗ i bointO tes, eit N rum periti: adulatores, nugatores, & qui praeter inania nihil didicerunt, procul ar- me ipſi conditio ſui ſtatus, ſubiectique indoles XT cIVIS LIB. II. CAP. xi. 391 nes, vanaeque occupationes, quatenus iſtum cognitio⸗ finem intercipiunt. Ideo & in familiaritatem uem Kbi admittendi viri cordati, rerumque humana- com parats debent. cendi. Enimuero vt generalia prudentiae rectricis prasccpia rite adplicare norit, quam penitiſſi- populi eſt cognoſcenda. IIlisque praeterea virtutibus cumprimis ſtudendum, quarum vſus in tanta molis adminiſtratione maxime conſpicitur; moresque ad tanti faſtigii digni- tatem componendi. G. III. Generalis lex ſummorum imperan- Generalis tium eſt haec: Salus populi ſuprema lex eſto. regula, Ea enim intentione in iſtos imperium eſt col- nnia ſam- latum, vt per id procuraretur finis, ob quem oeesntium— ciuitates ſunt inſtiturae. Inde credere iidem cia debent, nihil ſibi priuatim expedire, quod comple- non idem expedit ciuitai. Gtent. §. IV. 1. Ad internam ciuitatum tranquil- Regulae litatem requiritur, vt voluntates ciuium ita ſpeciales. temperentur & dirigantur, prout ſaluti ciui- 1. Curan- tatis expedit. Inde ſummorum imperantium dum, vt 4 ðê —= 1. luabditi ad eſt, non ſolum idoneas ei fini leges praeſcribe gonos woras re; ſed & publicam diſciplinam ita ſancire, vt componan- non tam metu ſuppliciorum, quam adſuetu- tur. dine, ciues ad legum praeſcripta ſeſe compo.- nant. Ad quem finem quoque facit, curare, vt doctrina Chriſtiana, pura illa & ſincera, in “ ciui- * 382 DE OFEEICIO HOMINIS Wi ciuitate vigeat; ac in ſeholis publicis talia do. gmata tradantur, quae cum fine ciuitatum conueniunt. 2. Vt ſalu- §S. V. 2. Ad eundem finem expedit, per- rates ac ſcriptas habere leges perſpicuas & Planas circa doneae le negotia, quae frequentiffime inter ciues ver- ges conſti- bus ſancienda ſunt, quam ad bonum ciuitatis & cinium conducunt. Nam cum de eo, quod facere, vel non facere debent, ſaepius per ra- tiohem naturalem, quam per ſcientiam le- gum homines deliberare ſoleant; vbi plures leges ſunt, quam vt facile memoria compre- hendi queant, & per eas prohibeantur ea, quae ratio per ſe non prohibet; neceſſe eſt. vt per ignorantiam, ſine vlla praua intentione, incidant in leges, tanquam in laqueos. Quo ipſo ciuibus per imperantes ſuperuacuum in⸗ commodum conciliatur; quod eſt contta fi⸗ nem ciuitatum. M 3. Vt leges §. VI. 3. Quia autem fruſtra feruntur leges, rite exſecu- ſi impune eas violari tolerent ſummi imperan- tioni man- tes: igitur horum eſt, exſecutionem earundem dentur, . cere: poenas quoque ſumere pro cuiusque facti conditione, transgreſſorisque intentione & malitia, nec ſine ſufficiente cauſa veniam in- dulgere; cum iniquum ſic, & ad irritandos ciuium animos eſſficaciſſimum, aequaliter me- titos, ceteris paribus, non aequaliter tractare. . VI. procurare, vtque quiuis ſuo iure potiatur citra lentas moras, eluſiones atque vexationes, efſi-. Aqunmtar . VII. Cientumt, 9 pbenue qube un mipen non plog a0 Aulis, inge tuantur. ſari ſolent. Non tamen plura legibus ciuili- Gebenr obrj elle intende ponderetla egibus ve tem colnern betlag iniut tummimpere ſe iningieg 1 (ohabitatio Necdiſeri kete gebent bicineinſal Kbitunttt 4. 8 NX. Ciuitatisam Vnusprince niniſri in nen piihi, litenmin Leltorum ſedundt. wiktiſu XIS — ET CIVIS LIB. II. CAP. xI. 383 licis talince ine cluitaun expeclt, e E lunajce htet eines . legibis C ohumcinttdd um eco gt ſeepinspett⸗ ſcientiun k. nt; Vb Pure norta connte. hibeintt 4 necele elit ua intente. liquecs. Detuacliun H Gn erunturg emt emi Oriaturd alionece cuibsqlel tentlnen 1 veplan 11 i0 iut . lahtetr. et td 4 4 8S.VII. 4. Vti autem nihil poenis eſt ſanci- 4. Vt in de- ciendum, quod non ad vſum ciuitatis fatit: ita gna aone poenae quoque ſunt temperandae, zt ad Enem ic mMenlata „/, 1. , —— . . —Dpoenaruen 1ſtam Nroportionem habean; vtque adeo. ciues iuſtum ſey. non plus adflictionis, quam respublica vtili. netir tem. tatis, inde ferant. Decetero, ſi ſcopum ſuum peramen- debent obtinere poenze, adparet, eas equsque um. eſſe intendendas, vt acerbitas earundem Pprae- ponderet lucro aut delectationi, quae ex facto legibus vetito redundare poteſt. §. VIII. 5. Quia porro hoc fine in ciuita- 5 Vt eiuium tem coiuerunt homines, vt ſecuritatem ad- inter ſe in- d. . . 1. . r uIcem ininu- uerſus iniurias aliorum obtinerent; ſummo-„z, rohi rum imperantium eſt, eo ſeuerius ciuium inter beantut. ſe iniurias prohibere, quo faciliorem perpetiia cohabitatio occaſionem ad laedendum praebet. Nec diſcrimina ordinum ac dignitatum eo va- lere debent, vt potentiores tenuior ibus pro li- bidine inſultare poſſint. Sed & ſcopo ſummi imperii aduerlſatur, vt ciues, quas ſibi factas §. IX. 6. Praeterea quanquam ad omnia 6. Vt admu- arbitrantur iniurias, priuata violentia exſe- ciuitatis amplioris negotia immedate obeunda *ia cinitats vnus princeps non ſufficiat, ſic vt neceſſario viri probi . . 4.. . 1 . & idonei ad- miniſtri in partem curarum ſint vocandi: ta- hibeantur; men vti hi omnem a ſummo imperante pote- ac in cos, ſtatem mutuantur, ita & bene & male ab ipſis qui male geſtorum imputatio vltimo demum in iſtum em geſſiſſs . ,„ Jeprchenſi redundat. Quam ob rationem, & quia prout fueſint, ſe.- miniſtri ſunt, ita recte aut praue negotia ex- uere anim- pediun- aduertatur. 3 84 DE OFFICIO HOMINIs pecdiumur; ſummi imperantes tenentur ad munia ciuitatis adhibere viros ſrobos & idoneos, & in eorum acta ſubinde inquirere, eos denique. 6;ů& Acicumeiſt Gium pelendh prout rem geſſiſſe deprehenduntur, praemiis vel poenis mactare; quo ceteri intelligant, non minore fide ac diligentia publicam, quam propriam rem tractandam. Sic & cum praui mortalium ad ſcelera perpetranda ſpe impuni- tatis alliciantur, quae ipſis praebetur facilli- ma, vbi iudices corruptionibus patent; fum- morum imperantium eſt, in eiusmodi iudices, . tanquam ſautores ſcelerum, queis ſecuritas ci- uium abrumpitur, ſeuere animaduertere. Praeteres licet ordinaria negotiorum expedi- tio miniſtris credenda ſit; ſummi tamen impe- rantes querelis ac deſideriis ciuium patienter aurem praebere nunquam detrectabunt. 7. Vt tribu. §. X. 7. Cum ad tributa & alia onera feren- tia aliaqque da ciues nullo alio nomine teneantur, quam en ſ n i. quatenus iſta neceſſaria ſunt ad ſumtus ciuita- modo exi. tis belli pacisque tempore tolerandos: igitut gantur; ac ſummorum heic imperantium officium erit, quae colle- non plus extorquere, quam neceſſitates aut inſi- Gta fuerunt, gnes reipublicae vtilitates requirant; &, quantum in elns tci. heri poteſt, ita onera temperare, vt quam minime keendan ciues isdem adfligantur. Deinde, vt iuſta in tur. proportione deſeribantur, nec aliquibus ciuibus immunitates concedantur in fraudem & op- preſſionem reliquorum. Tum, quae colleltæ fuerunt, in vſus reipublicae impendantur, non per luxuriam, largitiones, ſuperfluam oſten- H H tationem, 11 — tationem, ² prouidendon leant, & gu⸗ KXI. § Tuntesſubdit eotum, qui utem ſeipſo⸗ Tem curam non ſolum ſumtus ciuit⸗ tiamibure umn conſictt; Uidendurn hane ün quantum ſi terti Eagu eniont m, gnemipſich Aiis nontes echantcarf meni ſer. mis Natiga lum Prolen ocandi cin i ſumtus uos Opes miinte epla. 1 INISAs —— § tenentat 4 1G ilmnnil e, es eiſt nnur, pkieni ei imelign öblicann ut ic &cumge d ſpeinpn⸗ ebetl ch 15 puenzl usmmocl iutte eis ſecll uc animadlene Ntiorum etet mitamen in. mnium iie⸗ recibun dlinmi nezntut, u Aſummusc⸗ lerundds:g⸗ n offeinn 44 ET CIVIS LIB. II. CAFP, Xx. 38 ,5½ tationem, aut inania diſſipentur. Denique prouidendum, vt erogationes reditibus reſpon- deant; & qua hi non pertingunt, a parſimonia & circumciſis ſumtibus non neceſlariis ſubſi- dium petendum. §. XI. 8. Quanquam autem ſummi impe- 8. Vt res rantes ſubditos alere non teneantur (niſi quodf⸗ amiliaris eorum, qui per immeritam aliquam calami eliſcat, tatem ſeipſos ſuſtentare non poſſunt, peculia- rem curam agere caritas iubeat); tamen quia non ſolum ex bonis ciuium colligendi ſunt ſumtus ciuitati conſeruandae neceſſarii, ſed etiam robur ciuitatis in virtute & opibus ciui- um conſiſtit; igitur illis, quamtum in ſe, pro- uidendum erit, vt res familiaris ciuium gliſcat. Ad hunc finem facit, ciues diſponere, vt, quantum fieri poteſt, vberem prouentum &G terra & aquis capiant; vt quae apud ipſos pro- ueniunt materiis induſtriam adhibeant, aut quem ipſi commode laborem obire poſſunt, ab aliis non redimant; quod fit, ſiquidem artes mechanicae foueantur. Maximi quoque eſt mo- menti, mercaturam, & in regionibus mariti- mis nauigationem excolere. Nec ignauia ſoo. lum proſcribenda; ſed & ad parſimoniam re- uocandi ciues per leges ſumtuarias, queis ſuper- flui ſumtus prohibeantur, inprimis illi, per quos opes ciuium ad exteros transferuntur. Etſi maiorem heic, quam quaeuis leges, effi- caciam obtinent ſummorum imperantium ex- empla. M Bb §.XII. H 1 . 3 86 Dkf OFFICIO HOMI NIS 99. Vt factio- §. XII. „. Quia etiam ſanitas ac firmitas in- nes praeca-terna ciuitatum ex vnione ciuium prouenit; ucantut. quae quo accuratior fuerit, eo maiore cum ef- ſicacia vis imperii per vniuerſum ſeſe ciuitatis corpus diſpenſat: igitur ſummis imperantibus incumbit prouidere, ne in ciuitate factiones ori- antur, neue quidam ciues inter ſe peculiaribus actis connetantur, neue otnnes aut aliqui Ab vllo alio, ſiue intra, ſiue extra ciuitatem 10. Vt ad- §. XIII. 10. Denique cum ſtatus ciuitatum uerſus exte jnter ſe ſit pax ſatis infida; ſummorum im- rorum inna- . . ſiones vires parentur. conſtituto, ſub quocunque obtentu, ſacro aut profano, magis dependeant, quam a legi- timo ſuo principe, & in nemine plus fibi praeſidii, quam in eodem repoſitum arbi- trentur. perantium eſt, curare, vt virtus ciuium, peri- tiaque armorum alatur, & omnia quae ad vim re- pellendam requiruntur, mature parentur, mu- rum neruus, pecunia. VItro autem, etiam poſita iuſta belli cauſa, nemo laceſſendus; niſi tutiſſima adriſerit occaſio, & conditio ciuita- tis commode id ferat. Eundem quoque ob finem conſilia & molitiones vicinorum accurate exploranda & obſeruanda ſunt; nec non amici- tiae & foedera prudenter contrahenla. 7 lpicien ulſun eas pecul atit Prmumlocun lun lertta 6 litit mnungit eonittere geh .II. Dier Potiſſimunmt ſel iginit Pllantomne Del’e Anr»„ ſulliigs e nita loca, arma, milites, & rerum gerenda- Uiginemſiun Eeliuiee dien ireaervetſin obeflite n wenſingnle KIII. Ce Alinctendn Clrilum indo⸗ —e—òr II EIT CIVIS IIB. II. CAF. XxII. 387 18 2c flniut 7 — ium pton. CAPVT XlI. V llin DE LEGIBVS CIVILIBVS isimpetann. H IN SPECIE. te fifimin MUW H rleheeniim §. I. Gnnes miif LDciendrm quoque iam reſtat de parti- Quid intel- exttꝛ cilitit bus ſummi imperii in ſpecle, & quae circa Sarur fer tentu, lals eas peculiariter obſeruanda occurrunt. Vbi 2 YVf- quann primum locum occupant leges ciuiles, (4) quae J. N. & 6. eminegt ſunt decreta ſuunmi imperantis ciuilis, per quae Lib. VIII. epohtun 4 riuibus iniungitur, quidin vita ciuili facere, quid- Cap. I. ve omittere debeant. ſtitnscnumn §. II. Dicuntur autem leges ciuiles duplici Quotuplici ſummomm? pPotiſſimum reſpectu, vel reſpectu auckoritatis, eſb etln di⸗ ruliiid“ vel originis. Priori ſenſu, leges ciuiles vocari cimam. D iluuraliir Poſſunt omnes leges, (1) iuxta quas in foro mnt, Cciuili ius redditur, vndecunque demum illae rerun ee originem ſuam trahant. Poſteriori ſenſu, le- oautennein ges ciuiles dicuntur, quae primo a voluntate lueſentiil lummi imperii ciuilis profectae ſunt, atque conſibein circa es verſantur, quae iure naturali ac diui- len gige no definita non ſunt, ſed ad peculiarem vtili- ivorun AN tatem ſingularum ciuitatum faciunt. . nechin e §. III. Ceterum vti legibus ciuilibus nihi Legi natuʒ rnua eſt ſanciendum, quod non ad commodum rei-rali vis at- §. II. (1) Ita vero ipſae Leges naturales legum ciuilium in hoc ſenſu partem conſtituunt; pronti in ſeq. S. explicatum eſt. S= — 3988 Dk OFFICIO HOMINIS Vid. ſupra Lib. I. Cap. II. §. 7. Bet. I. . 11 cia legis ci. publicae referatur; ita cum vitae ciuilis decori runt, abin uilis eſt im. 8. tranquillitati maxime expediat, legem na- (ſolo debent Perticnda. turalem a ciuibus probe obſeruari: hinc ſum- lentau „ mis imperantibus incumbit, iſti vim A t que obliertonit eficaciam legis ciuilis impertiri. Nam apud plu- er erptell rimos mortalium tanta deprehenditur malitia, im. (cie vt neque manifeſta legis naturalis vtilitas, ne- ſeid leginn que metus diuini Numinis ei reprimendie upgmun, ſuſficiat. Quo igitur vtcunque vitae ciuilis temſuame, honeſtas ſeruari queat, ſummum imperium (ſonemgne efficere poteſt, legibus naturalibus vim legum iem tedle ciuilium tribuendo. M uunnt pon In quo con. S. IV. Conſiſtit autem vis legum ciuilium in Wſtigret ſiſtat ve hoc, vt praeceptis de faciendo vel omittendo . c egum eini- addatur ſanctio poenalis; (1) ſiue vt definiatur, Yinie⸗ Asm- quae poena in foro ciuitatis ſit manſura eurn, Dadnc qui facienda omiſerit, aut fecerit omittenda. deag n Qua ſanctione poenali quae deſtituuntur leYges naturales, in foro humano impune violantur, — ſalua tamen vindicta tribunalis diuini. (. Quibus ob §. V. Praeterea quia vitae ciuilis indoles ionenin⸗ ligationi- non fert, vt quod quisque ſibi deberi arbitra- uun al burlegese:. tur, propriam per violentiam exigat: inde & leune⸗ „em in foro in eo legi naturali ſubueniunt leges ciuiles, Beimll accommo- quod ad ea, quae ex illa debentur, hae actio- ſumeninee dent, aut nem accommodant, cuius vi iſta in foro ciuili lu “ denegent. per ſubſidium magiſtratus exigi poſſunt. (ſite Quam vim quae per leges ciuiles non accepe- Elleeellt . V ilo⸗ — — Mxur; t IV. (1) Quod tamen non ſemper expreſſe ſit. ieuſet 4INIS T CIVIS LIB. H. CAP. XI. 389 — ecinlsean runt, ab inuitis extorqueri non poſſunt, ſed int, lgenn ſolo debentium pudore & conſcientia ſtant. ati: birr Solent autem leges ciuiles illis potiſſimum i in obligationibus actionem accommodare, (1) quae H Nam zeudꝑ per expreſſa pacta inter homines contractae endiummnin ſunt. Ceteris, quae ex indefinito aliquo of- liswilts, ficio legis naturalis debentur, fere actionem ei eginn genegarunt, (2) vt eſſet materia, qua virtu- ve te d tem ſuam exercerent probiores mortalium, in- mum inen ſignemque pararent laudem, ſi eitra coacdtio- busneg nem recte feciſſe viderentur. Saepe etiam ttcauanti non fuit viſum negotium, vt ideo prae- gun iian tor fatigaretur. “ððYYJYMW velonii s. VI. Cum etiam multa lege naturali in-Lex ciuilis Wenteln definite praecipiantur, adplicatione in cuius indefinita tmnind uis arbitrio relicdta: inde lex ciuilis, ad (1) Naturalis — . —— “ . 11; . . . . iuris prae- werit oniti decus & tranquillitatem ciuitatis, eiusmodi cepta derer- Kiuunmn 83bhb 3 2ctio- minat, aut pnneril⸗ — — — explicat. siniin. J. V. (1) Satius fuiſſet dicere: ſolere leges ciuiles ciriis O actionem in foro ad id tantum tribuere, vt obſeruen- . . a tur ea, ad quae ſtricte exigenda ius aliis competit, 1 gebeni ſiuc ad quae alii ius perfecum habent, etiam ex lege erign ⸗ naturali. Dantur enim modi innumeri v. c. damnum nt leges R alteri, nullo intercedente pacto, inferendi; ob quos α ramen inter omnes cultiores gentes actio in foro con- enlut, (to ceditur. ſuin iun (2) Vide diſcurſum meum de Beneficio legum, eig . Coallice euulgarum. iles von W 5§. VI. (1) E. g. leges ciuiles poſſunt iniungere, vt hoc vel illo tempore, aut loco, contractus adim- — pleatur; vt in plurium creditorum concurſu hi vel — ülli praeferantur; vt hoc vel illo modo damaum da- ebet e . tum ,l. triae, gg c, 390 DE OFFICIO HOMINIS ?ððJð a tionibus tempus, modum, locum, & perſonas (ilſ przece adſignare, aliasque circumſtantias determinare, nuntbuzele quandoque & praemiis homines ad eas ſuſci, ([I. D. piendas allicere ſolet. Si quid etiam in lege ſummorn naturali obſcuri ſit, legis ciuilis eſt explicare. cummunibn Quam explicationem in agendo ſequi ciues te- umenobſen nentur, vtut fortaſſe priuata ipſorum opinio petamsdiven in diuerſum abeat. ((AAdionemcit Item acti. §. VII. Cum etiam plurimae adtiones per ſſcipeeenu W caeSor legem naturalem cuiusque iudicio & arbitrio Propriaimpe formam ad fint relictae, quas tamen in ciunate vniformi roricall, n eorum vali- modo temperari, tranquillitatis & decoris pu- (luapropuin dicatem in blici intereſt: inde leges ciuiles eiusmodi luß, quope foro nęceſ- actionibus S&ρ negotiis certam formam ſolent Nciußz, vel ar u zß⸗ adſignare; vti contingit in vltimis voluntati- alutal &d Fue juris, Dus, in contratctibus, & multis aliis. Ob ean- iikede non quod cuiuis dem cauſam etiam leges ciuiles exercitium (1.) ctlam (2) naturaliter eorum iurium, quae naturaliter competunt, umisatme mbctit, circumſcribere ſueuerunt. ligi bir. . . VIII. Debent autem ciues legibus ciuili- kimmiumd Quatenus bus, quatenus aperte iuri diuino non repu- & quare le- gnant, obtemperare, non velut ex nudo poee- — Kibuscinili. nae metu, ſed ex intrinſeca obligatione, per (I. (n. kee . ſem⸗ ipſum ius naturale conſfirmata; quippe inter ie cecat, R—“ culus midsire. Auuuumomnine tum reparetur; veluti ſi deflorata virgo tuerit, eius lle hüen ducendae imponi poterit neceſſitas, aut multa tan- tum pecuniaria decerni &c. i eio §. VII. (1) Quale eſt ius Dominii, poteſtati: půgo. enaen IINIS IT CIVIS LIB. II. CAP. xII. 391 n, E de⸗u ias Cterninan s 1d en n Hetiam in EH is el eion oleqoictee. iplorun gin 4e 20tones 4 Gicio Altinu nitate nfnn 5& Ceclti⸗ iles eiumtl fmnun l. fimnic VitH lig, Ober. exetckiun,l ter conpetun alebuci gino non ten. Gten nud ligniore, 6 ppe me ippe 194 1 — — igo etit 1 4 a i, t — cuius praecepta quoque eſt, legitimis impe- rantibus eſſe parendum. 5§. IX. Denique non minus peculhiaribus ius- Quomodo ſis ſummorum imperantium, quam legibus becaliaribus communibus, ciues obtemperare debent. Vbi Sai: ſum- . morum im- tamen obſeruandum eſt:, vtrum ſummus im- perantium perans ciuem quid iubeat facere, tanquam ſit obtem- actionem ciui propriam; (1) an vero mandet perandum. ſuſcipere nudam exſecutionem actionis, quae propria imperantis eſſe debeat. Nam poſte- riori caſu, neceſſitate ab imperante adhibita, citra proprium peccatum poteſt aliquid agere ciuis, quo patrato ipſe imperans peccat. Sed vt ciuis, velut proprio nomine, peccatum legi naturali & diuinae repugnans perpetret, fie- ri recte non poteſt. Inde eſt, quod ſi in bello etiam (2) iniuſto, ciuis iuſſu ſummi impe- rantis arma gerat, non peccet: ſed ſi eiusdem ijuſſu aliquis innocentem damnet, falſum te- ſtimonium dicat, calumniam alicui intentet, Bb 4 vtique IX. (1) Oſtenſum dedi ampla nota ad J. N. & G. Lib. EIII. Cap. I. §. 6. net. 4. inanem eſſe hanc di- ſtinctionem, nec licere vnquam ob grauj ſſimas com- minationes, etiam ſuperioris iuſſu ac nomine, quic-= quam omnino facere, quod manifeſte iniuſtum ac turpe videatur. Vide quae adnotaui ſupra Lib. 1I. Cap. I. J. 24. H . (2) Sed hoc verum non eſt, niſi cum quis dubitat tantum de iuſtitia belli a ſummo imperante moti vid. dicta ad GRO TIVM Je I. B. & P. Lib. I. CapXXVI. g. 4. not. 12. 16. 19. 392 Dkä OFFICIO HOMINIs n vtique peccat. Nam ciuis militat nomine piſiimelg publico; ſed proprio nomine indicat, teſtatur, potiusriian acculaA. oustintin CAPVT XII. Eeehſ a, , DE IVRE VITAE AC NECIS, isloni NEC NON DE POENIS II nuene GENERE. renh propter §. I. infigitrob; quas ratio- « leſtum nes ſummo μUmmo imperio ciuili in vitam ciuium du- poimpeti imperanti plici modo ius competit, vel indirecte, vel * UM an ia in directe: illud quidem ad defenſionem ciuitatis, lirae competat hoc autem ad compeſcenda delicta. renirl Qua ratio §. II. Cum enim ſaepe vis exterorum perr grri, ne illorum vim ſit repellenda, aut ius noſtrum vioſenter ſtieſnn 3 vitam peri ab ipſis vindicandum; (a) licet vtique ſum- aiſ enla marti⸗ mo imperio ciues ad hoc negotii compellere: * Poſſit, a4 vbi de induſtria non id agitur, vt ciues vitam Aus lan defenſionem amittant, ſed duntaxat periculo mortis eorum Pehinn einitatie vita exponitur. Qualibus in periculis vt ſtre- (a) vid. nue & dextre ſeſe ciues gerere poſſint, ſum- nni⸗ Ude viir. mum imperium exercere eos & praeparare de- * Cap. II. bet. Nulli autem ciui, eius periculi metu, i . ad munia militaria ſeſe inutilem reddere licet. inel e Et qui militiae eſt adſcriptus, hautquaquaeam l adſignatam ſtationem ex formidine deſeret,. D ſed ad extremum potius ſpiritum pugnabit; niſi . „ AINISs ET CIVIS LIB. II. CAP. XxII. 393 nilint mam niſi intelligat, imperantis voluntatem eſſe, vt Wict, m potius vitam, quam locum conſeruet, aut iſte lflocus tanti non ſit ciuitati, quam vita iſtorum LCLCLiuluium. M ee . III. Directe autem vitam ciuibus adime- Direſe vi- tee poteſt ſummum imperium ob atrocia deli- tam illis ad. 4 , & per modum poenae, quae tamen & in a pot- C NCAalia hominis bona cadit. Quo loco de nati. en poenar. NSN ra poenae quaedam in vniuerſum erunt expo- (4) vid. nenaasz. J N. & G. §. IV. Eſt igitur poena malum paſſionis, quod Lib. vIII. infligitur ob malum actionis; ſeu malum aliquod Cap. III. moleſtum, quod per modum coactionis & Menitio itan inmk pro imperio, intuitu antegreſſi delicti alicui? . Velinens imponitur. ſonend Licet enim ſaepe alicui poenae loco impe- „ reentur quaedam actiones; in iis tamen ſpe- entethmi Catur id, quod laborioſae, & facienti mole- tum ilen ſiae ſint, quodque agenti paſſio quaedam per etntiged eas inferatur. HDR tii conpeſn Inuitis autem poena eſt infligenda, quia t, Nclesu alias illa non obtineret finem ſuum „qui eſt omottse acerbitate ſua homines a peccatis deterrere. etculsttt Quem effectum non habent, quae quis lubens folin, aTdmittit. . enm Denique poenae rationem non habent ma- etcll e la, quae in bello pugnaue inter repugnandum ntelleen inferumtur, quia non pro imperio; neque unn quuae per iniuriam quis patitur, quia non in- cte tuitu antegreſſi delicti inferuntur. midine onn . . V . um bie B b 5 §. V. pletaui denuo i in Ed. Juinta, 394 DF OFFIcCIO HOMINIS 171 Cui compe- §S. V. Sicuii autem libertas naturalis hoc § I.’ tar ius poe-habet, vt qui in ea conſtitutus praeter Deum iit el an nas erdt neminem habet ſuperiorem, (1¹) diuinis proventt, gendi. tantum poenis ſit obnoxius: ita cum introdu- pepealt,: o inter homines imperio, hoc quoque im- ſelintpecc perantibus ſalus ſocietatum adtribuit, vt ipfti ant, Nnm malo repraeſentato malitiam ſubiectorum co. ctiam in po ercere queant, quo plures homines ſecute in⸗ icitun r Aiicem poſſint viuere. ſeius cuiusi Exerceri §. VI. Etſi autem in eo nihil videatur ini- ue aden non debent qui, vt malum patiatur, qui male egit; in ſindim gu⸗ dboenae, niſi poenis tamen humanis non ſimpliciter reſpici- . VIII. meuien ai⸗ endum eſt, quodnam malum ſit perpetratum, frunſt tas, ſegd & quae vtilitas ex poena poſſit prouenire. (ölate orn Sicuti & nequaquam eo fine poenae exercen- Peccandiht dae, vt laeſus animum paſcat, & voluptatem e penis P capiat ex dolore giapbiteio laedentis; quippe dbuginſuos cum haec voluptas plane ſi tinhumana, & ſo- is relicn cialitati. repugnans. ctl o §. vVII. . lt, emencg K. 1 §. V. ) Arzumegtarur heic Auctor ex ala hy- ein, gula potheſi,. Arbitratur enim, prout ex ipſius patet de- 22 edemn finitione, omnem poenam a ſuperiore infligendam oe eſſe. At vero inutiles naturales leges forent, ſi ne. tinemt, mini in his tertis poteſtas competeret, earundem exxx. Virenoer ſecutionem Procurandi, cosque puniendi, qui illas malo ſu⸗ violant, ſiue ratione ſingulorum, ſiue ratione vni- uerſi generis humani, ad cuius conſeruationem iſtae . leges omnibus hominibus communes collineant. Vvn. — de in libertate narutali quilibet aduerſus quemuis AI. 1 alium iure iſto vti poteſt. Vide dicta ad I. N. & G. Ndllis erl Lib. VIII. Cap. III. &a. nota ʒ. quam cortexi & locu⸗ elatiin⸗ 1 7 MAINAK ET CIVIS LIB. I. CAP. XIII. 39 5 6 natutiene §. VII. Genuinus poenarum bumanarum fi- In quonam praetethen nis eſt praecautio laeſionum & iniuriarum; quae Hanula 3,. , ( diu prouenit, ſi vel in melius emendetur, qui * viili. acum imd peccauit, aut alii eius exemplo, ne deinceps? . oe quoes velint peccare, vel ſi ita coërceatur, qui pec- tibuit, nn cauit, vt non poſſit deinceps nocere. Id quod nbiedoumg etiam ita poteſt exprimi, quod in poenis re- ninesſecnt- ſpiciatur. vel vtilitas eius, qui peccauit, vel eius, cuius intererat non fuiſſe peccatum, qui- l jdenmt que adeo per peccatum laeſus fuit, vel indi- mileegtzi ſtinctim quorumlibe. V Pliereteu 8. VIII. I. Primum igitur in ſumenda Primus f. pergemm poena reſpicitur vtilitas eius, qui peccauit, dum ais poena- ſt len dolore poenae ipſius animus emendatur, S nn⸗ emen- . . . . . 6 al tus „ Genre elee Feccandilihid per eundem extinguitur. Qua- u⸗ “ lnmn le genus poenae etiam in plerisque ciuitati- uit. lenszgi Pus in ſuos domeſticos exercere patribusfami- “ lias relium. Eo ſolo tamen fine ad mortem procedi poſſe non videtur; cum qui mortuus N eſt, emendari nequeat. S”JM §. X. 2. Deinde in poena verſatur vtilitas Alter finis, — — . . . . . . m ahl eius, qui laeſus fuit, ne tale quid in poſterum ſecuritas e ab eodem aut aliis patiatur. uorum priusαα, 9/t iplut zn Qh laeſus fuit. re igeu obtinetur, ſi vel tollatur, qui peccauit, vel (1) es ſorn, vires nocendi, ſalua vita, ipſi adimantur, vel . . . . . af ſi malo ſuo dedoceatur delinquere. Poſterius miendl, 6Sa autem ſie 1atoe etuatioren — scolinen s. IX. (1) E. g. Si pellatur in exilium, aut carcete benu ⸗ 1 ed . ladu 4 inncluſus detineatur, aut ipſi arma, aliaque, nocendi 6141 bN Wedia adimantur &ũ. 396 DE OFFICIO HOMINIS non 11 autem obtinetur poena aperta & conſpicua, pon widen cuiusque adparatus ad terrorem aliis incuti- tium non endum aptus ſit. . iiſſimze te Lortiu: & §S. X. 3. Denique in poena vrtilitas quoque uremuln vlcimus f- omnium quaeritur, dum nempe id agitur, vt pequent, is, ſecuri- ”ů”s je Ia; V as & viili. ne qui vni nocuit, aliis deinceps noceat, vel FMIV. tas omnium vt exemplo territi ceteri a ſimilibus patrandis minecele abſtineant. Quod pari modo atque prius ob- alumn con tinetur. kpenum Poenis §. XI. Quod ſi porro tum fines poenarum, ntetut, humanis tum conditionem generis humani conſidere- qvousgbe eximendi mus, adparet, non omnia peccata eſſe eius⸗ miellamb n modi indolis, vt in fſoro humano ea puniri us mim ovmnino conueniat. Inde poenis humanis exi- inndin, muntur I. actus mere interni, i. e. cogitatio de- . M. lectabilis de peccato aliquo, cupiditas, deſi- atmn , derium, deſtinatio citra effectum; etſi poſte; cellumel per ſubſequentem confeſſionem ad notitiam contigit aliorum perueniant. Nam cum eiusmodi iis ber motu interno nemini noxa inferatur; nullius αſe quoque hominis intereſt, vt ob eundem quis- espoene piam puniatur. ur necel Item, minu- S. XII. 2. Durum quoque nimis foret, poe- Ppoena riſimi læ- nis humanis ſubiicere minutiſſimos lapſus, quos or uibus in iſthac naturae conditione non datur effuge- — ſuccumbi- re, quantamcunque adtentionem quis adhi- XNV mus. bere inſtituat. . Hauciliin Malti adtus §. XIII. 3. Praeterea multos actus diſſi- unite l diffimulan- mulant leges humanae, ob tranquillitaten uam cor eurde. tran- ciuitatis, aut alias ob rationes; puta, ſi ſplen- ()1. Juillitatem didior futurus ſit actus, vbi ex intuitu poenge Wun AINI — ET CIVIS LIB. 11. CAP. XIII. 397 & coln em allis inent Vtilitui glage e id agte, eps nocet, libus parnt Aque htint lnes enmn mani Cnit eccan eleis Imano er dis hummmie e. cogitui aflle, lun; el e em 1 otin umn eiumk Eeralt: Mll beuglenge nimisfotehſt norlihin d onunteif 4 1 nem glb ,4½ n ali 1,% tranqu Puta . 3 ntitu oe In 1 1 contingit, vt delinquentibus recte peccati non videatur ſuſceptus, aut vbi operae pre-ciuitatis, tium non ſit iudices inquietari, aut ſi obſcu- aur alias ob riſſimae res ſir diſceptationis, aut ſi inolitum ratione;. plane malum citra conuulſionem cinitatis tolli nequeat. H §. XIV. 4. Denique & a poena humana exi- Et a poena mi neceſſe eſt illa vitia animi, ex corruptione mor- humana talium communi reſultantia; quae ita frequentia imenlla reperiuntur, vt defuturi eſſent, quibus impe- tin amimi. raretur, ſi ſeueris iſta poenis plectere velis, quae ex quousque in enormes actus non eruperunt; communi vti eſt ambitio, auaritia, inhumanitas, ingra- mortalium tus animus, hypocriſis, inuidia, ſuperbia coe e iracundia, ſimultas, & ſimilia. relultant. 8. XV. Neque tamen, ſi quae peccata ſint Quod de- patrata poenis humanis idonea, ſemper ne- Unducnti- ceſſum eſt, poenam exigi. Quin aliquando venin S venia fieri poſſit. Id quod tamen citra graues und a⸗ cauſas fieri non debet. Inter quas ſunt, ſi fi- ob quas nes pocnarum (1) in certo caſu non videan- ana tur neceſſarii, aut ſi venia maiorem, quam poena, producere (2) vtilitatem ſit idonea, aut g. XV. (1) Veluti ſi occultum ſit peccatum, aut pauciſſimis cognitum: tunc enim tantum abeſt, vv punire illud iuuerit, vt potius plus ſaepe damni, quam commodi prouenire inde queat. (2) E. g. ſi qui deliquit, reipublicae valde ſit vti⸗ lis, ita vt ſi capitali, vel alia quapiam poena adfice- retur, exemplum hacfe ſtatutum non tantam produ- = cerer 398 DE OFFI CIO HOMINIs 11 aut ſi (3) fines poenarum alia via commodius lud 6): obtineri poſſint. Item, ſi qui deliquit, adle- nemer ifi get ſua aut ſibi coniunctorum eximia in rerm- damniinfe publicam merita, peculiari praemio digna, iqhe er aut ſi ab alia quapiam inſigni re commende- idcis c tur, puta, a rato aliquo artificio; aut ſi ſpes ſit, keflere ea fore, vt peccatum illud egregiis factis elua-. timpull tur: praeſertim vbi aliqua ignorantia licet konem (5) non plane inculpabilis, interuenerit aut ſi peccanc peculiaris (4) ratio legis in aliquo facto ceſſ- Clrcumſtn uerit. Saepe quoque ob multitudinem pec- altſianimn cantium venia eſt danda, ne ſuppliciis ciuitas relltencum exhauriatur. , Conſicetari! Vnde aeſti. S. XVI. Grauitas autem delictorum aeſtima- Aemploſed — merur gα tur ex obiecto, in quod peccatum fuit, prot uitas deli. illucd — Ckorum, “ Al. . — Jul parentem ceret vtilitatem, quantam procurare ipſe egregia ſua Niagidn opera eſt idoneus. M “ 3aer ((3) E. g. Si reus laeſo ſponte ſatisfecerit, caueatr-· ngui D que fore, vt in poſtetum neque aduerſus iſtum, ne- 6) HW que aduerſus quemcunque alium tale quid com- güinſietn⸗ mittat. 5 deg (4) Ratio v. g. legum ſumtuariarum eſt ipſorum emind a commodum, quibus immoici ſumtus, qui exhau- quam gli an rire poſtremo corum patrimonia poterant, interdi- 1 uim ountur. Verum ſi talium legum transgreſſori tantae ) ſec ſint opes, vt ab iſtis ſumtibus parum incommodi küscehebat ſentiat, hoc quidem intuitu poena ipfſi eo facilius lum meſd, remitti poterit; praeſertim ſi poena non in multa 66) T quadam, ſed alia re homini opulento probroſa con- 1) burt ſtat. Vide dicta ad CGROTIVM Lis. Il. Ce. X. wiiet §. 26. nor, 3. SS ehetſiicn AINIs via commnda deliquit,ad⸗ etimin inten pkaemid n te commenk. 0, auſie giis tidlß . nkinti:, I ruenerit; ul gno alld. titudinem e⸗ upplicſs Clin ctmunaetin tummfuit, o “ reilet iiskecetit, AOO⅓ uetlan itum 1⸗ n tale gui c un eli mtus, gicttn 0 enmn, ini agrſui rum Incomd 1 i o . . en von in i ogolll, i, 1² ſun quam qui cupiditate inſignis lucri, aut vehementis 4 7 1T cIVIS LIB. I. CAP. XIII. 399 Ulud (¹] nobile & (2) pretioſum habetur; item ex effectu, (3) prout multum aut parum. damni in rempublicam inde redundat; & de- nique ex prauitate intentionis, quae ex variis indiciis colligitur: puta, (4) ſi facile potuit reſiſtere cauſis, quibus quis ad peccandum fuit impulſus; aut ſi praeter communem ra- tionem (5§) peculiaris quaedam acceſſit, quae a peccando debebat abſterrere; aut vbi (6) circumſtantiae ſingulares factum adgrauant; aut ſi animum quis habuerit (7) idoneum ad reſiſtendum peccatorum illecebris. Sed & conſiderari ſolet, primus quis, an aliorum exemploſeductus, ſemel, an ſaepius, & poſt con- 5§. XVI. (1 ) Grauius v. 2. homicidium committft, qui parentem, quam qui extraneutm occidit. Atrocius Peccat, qui magiſtratum laceſſit conuiciis, quam qui aequalem, &c. (2) Latro hraerereuntes interficiens grauius de- linquit, quam qui ſpoliat tantum &c. (3) Sic plus damni infert, qui vrbanum, quam qui ruſticum aedificium comburit. . (4) Sic grauiori poena dignus eſt, qui tranquillo animo, aut ob lucellum aliquod occidit aut furatur, adfectus impetu adductus facinus commiſit. (5⁵) V. c. dignitas ac munus, quo praelucere ipſe aliis debebat, & quod malum, quod dedit aliis, exem- plum multo pernicioſius efficit. (6) Tempus, locus, modus &Ec. (7) Puta ſi rectius quis educatus, abundantibus- que ad intelligendas officii rationes ſubſidiis, mentis- que Perſpicacia maiore gauiſus fuerit. 40⁰ DE OFFICIO HOMINIS conſumtas fruſtra admonitiones quis peccaue- rit. , De deter- §S. XVII. Quod tamen poenae genus, & minatione quantum praeciſe ſingulis peccatis ſit infligen- generu & dum, penes ſummum imperium ciuile eſt u"antiαι gefinire; quod heic vnice vtilitatem reipubli- oenarum . vtilitate cae prae oculis habere debet. Vnde fieri pot- reipublicac. eſt & ſolet, vt eadem poena imponatur duobus delictis inaequalibus. Nam quae aequalitas iudicibus circa reos obſeruanda praecipitur, illa intelligenda eſt de reis, qui idem ſpecie delicum commiſerunt, hactenus, vt quod in yno vindicatur, delictum, alteri citra grauiſſi- mam cauſam condonari non debeat. Etſi au- tem, quantum fieri poteſt, homo in homi- nem lenior eſſe debeat: interdum tamen poe- nas exalperari, ſalus ciuitatis, & ſecuritas ci- uium iubet; puta, ſi contra gliſcentia vitis aſperiorè medicina opus ſit, aut vbi deliétum aliquod reipublicae ſit pernicioſiſſimum. Id autem omnino obſeruandum circa magnitu- dinem poenarum, vt illae tantae ſint, quan- tae ſufnciant ad reprimendam libidinem mor- talium, qua ferumtur in peccatum, in quod poenae conſtituuntur; tum etiam, ne exi- gantur grauiores poenae, quam legibus de- hnitae ſunt, nili atrociores circumſtantiae factum adgrauent. Reſpicien. §. XVIII. Quia tamen eadem poena non dae ſunt in omnes aeque adficit, adeoque apud omnes delinquen- Ie Rtimen- tibus qasli. on parxem effectum producit circa repri den An feccand lai enarun AAtgulos ſllusde luet, Ioze nnete pollun Ufe, Elänt XIX. ! ſoohutmand eltacſtci it⸗ lun ſtalni non conlenle Ubilporerte Dhiuerlitatis Punitae vnn modumſem lide vnive ſapeteſtent Operantibans .X.! ilenun leli⸗ 1n Aosince amnen ſer⸗ Parentüm eo aufagi D MIRNIS — 8 qguis eaan Nense ginl,1 is iu ube rium chle innten leßli Vndefeiſ⸗ nponuntii qiue elin nda negn gai den a enus, N ericnn nn leben. lt horo iie dum unenß⸗ 8, kan 1n gllen 4 utſtlilt. ciolliumn. n citN antae lt, m lbiüienn 6— catnan, d eincn N un byn es chcnon en⸗ ealen ,n de Ue 25, r gtcirealg in alios incommodum proueniat, aut bonum 4 6 4 1 ET CIVIS LIB. II. CAT. XIII. 401 dam peccandi libidinem: inde tam in gene-1ates, quae rali poenarum deſignatione, quam earundem ſenſum ad ſingulos adplicatione, reſpicienda eſt per-bere, ved Jona ipſius delinquentis, & in eadem illae Jua Brindere litates, quae ſenſum poenae augere, vel mi pofſſunt. nuere pollunt, puta, actas, ſexus, latus, Opes, vires, & ſimilia. §S. XIX. Porro vti ob alienum deliétum in Quomodo foro humano poena, proprie dicta, nemo pot-Pumaturt eſt adfici: ita (1) t ab vniuerſitatt aliqua deli- vrine cCtum fit admiſſum, eo non tenebitur, qui in id non conſenſerit. Atque inde iſti diſſentienti nihil poterit eripi, quod nomine & beneficio vniuerſitatis non obtinebat. Etſi ex occaſione punitae vniuerſitatis, & innocentes incom- modum ſentire ſoleant. Exſpirant quoque de- licta vniuerinatum, quando nemo amplius fupereſt eorum, queis conſentientibus & co- operantibus illud delictum fuit patratum. . §. XX. Id tamen frequenter contingit; vt Quomode ulienum delictum occaſionem praebeat, ex qua Puniatur quis ocea- antea ſperatum intercipiatur. Sicuti bonis ere Aencz patentum ob delictum confiſcatis, ad pauper-jus parti- tatem rediguntur etiam innocentes liberi. Et ceps haud reo aufugiente, ſideiuflor exſoluere mulétam fuir. Ceée cogitur, — f f §. XIX. (1) Conferatur huc, praeter maioris ope= ris Casut huic loco reſpondens §. 28. ſeq GROTIVS de J. B & P. Lib. II. Cap. XX. g. 7. 74. & Lib. UIN., 7 402 DE OFFICIO HOMINIS cogitur, nor non ex delicto, ſed quia in talem euen- tum vltro ſele obligauit. êè CAPVT XIV. EXISTIMATIONE IN Pbiafet ET DE IVRE SV0. RVM IMPERANTIVM CIRCA EANDEM. aui fir. §. 1. exiſti imnt io (a) Vid. J. N. & G. . M. parari, eisque vel antehaberi, vel poſtponi. narum in vita commnni, ſecundum Quotu. §. II. Diuiditur in ſi implicem, & intenſi uam. plex ſit exi- (1) Vtraque conſideratur vel inter eos, ui in ſtimatio. naturali libertate, vel qui in ſtatu ciuili Matcecs agan De exiſti. . III. Exiſtimatio i mplex inter eos, qui in matione narural libertate viuunt, in hoc potiſſi R Eimplici in conſiſtit, vt quis talem Je ferat, α protali 1* beatur, quicum agi queat, tanquam cum viro bo- rali. turalis viuere ſit paratus. w. . e 7 F. II. (1) In verſione Gall. commode hic adhibea- tur vocabula, Eſtime ſimple & Eſt, as diſtindt ion. in geaere () E* Uinete in genere eſt valor perſo- quem aptae ſunt aliis perſonis exaequari aut com- no, & qui cum aliis ad praeſcriptum legis na na⸗ it, gurl kpotme lael lfnde g natn lnet lontj⸗ inora endt liiclepatt cumlpeckio lrodamn Poenttentia KLincirata n i niezzaß, iſ. etit detisl toret dee Er e t Otlin tale im animict Anteſimtſan neaſi,an⸗ Peiſpicttio andis Idt Aiimlt, wteteaſti ieſth alg eoonint, IIXIS zin ulemel⸗ V. ONE E SVN ITIIMN. 9EM. mni . ſond 4 Nhudi A1 el lli n, Knngiu inter u, h1 Aru dul nteten ii hoe lni „ tN N ,6 nl am M 191 iprun eb⸗ — 6 ieti ET CIVIS LIB. II. CAF. XVw. 403 . IV. Atque iſthaec integra tamdiu habe- Quod ut- tur, quoad quis nondum pet malitioſum aut libet habes- enorme facinus, ſciens volensque, dolo ma- ur pro bond lo;, legem natutae aduerſus alios violauit. osscont,. Inde & naturaliter quilibet probono viro habetur.? at.: donec contrarium probetur (1.). HS S. V. Eadem exiſtimatio diminuitur per fa- Quomôd einora enormia, contra legem naturalem ma- ſtimels litioſe pattata; quae efliciunt; vt maiote cir- n Aud- cumſpectione opus ſit, ſi quis cum tali agere velit. Ea tamen macula Elui poteſt, ptaeſtita Vltro damni dati reparatione; & edito ſeriae poenitentiae documento. S 8. VI. Conſiumit eandem penitus vitaeé genus Quomodò c&c inſtitutum direéte ſpectans ad aliis promi- eadem ia: Ce 1 ue e Mes⸗ F. IV. (1) Diſtinguendum hic eſt inter iudicium internum , & ſigna externa eiusdem iddicii. Prius. tniſi exteriofibus contemtus déocuméntis prodatur; nemini nocet, ſiue error ſubſit, ſiue minus: adeoqueé nec de eo conquerendi cuiquam cauſam praebet; etſi forſan tale quid coniecerit, aut etiam alter priua- tinm animi cogitata alicui patefecerit. Dantur, qui afte ſimulandi eo profecerunt, vt in oculis vulgi pla⸗ ne alii, quam reuera ſunt; adpareant; qui tamen perſpicaciores, atque omnibus ipſorum factis exami nandis adtentos haut fallunt. Vbi tales depfehen- derimus, difſidere quidem iis poſſumus ac debemusi interea haud decet palam ipſis detrahere, donec ma- nifeſto aliquo commiſſo ſcelere laruam., vt ira loquatr deponant; ſeque vt ipfis adeo parcamus indignos btaeſtent. Conf. etiam dicta a me ad I. N. & G. Lib, VIII. Cas. I. §. 2. not. I. §. 3. nos, 1, 3. Rd, nouae, R — X AO4 DE OFFICIO HOMINIS n ſcue nocendum, (1) & rem ex manifeſtis alio. unditin, rum iniuriis f⸗ciendam. Cuius farinae homi. Mdcont nes, quamdiu reſipiſcere nolunt, tanquam numero ſ communes hoſtes poſſunt tractari ab omnibus, Almlles quos ipſorum malitia vllo modo poteſt tangere. uuntrine Reparare tamen hi exiſtimationem poſſunt, e krunn vbi praeſtita refuſione damni, aut obtenta conlortior condonatione, honeſtum vitae genus, vitio/ſo qubbusdn eiurato, ſubierint. ”l tutaliter De exiſti. S. VII. Exiſtimatio ſimplex intra ciuitates doe. (l. matione gentium eſt, (1) qua quis iuxta leges & mores cit, quan ſimplici in ciuitatis pro vitioſo eiusdem membro non fuit detla- AQelidhum; ſociet. ciuili. ratus, & aliquo ciuium numero efſe intelli: emall gitur. H uuu. Vel Quomodo §. VIII. Iſthaec in ciuitate deficit vel ex me- metetine il deficiat ro ſtatu, vel ex delio. aeubtun aism. Prius contingit duplici modo, vel vt ſtatui ..I. . ile in ſe naturaliter nibil turpe habeat, vel t onemſ cum n §. VI. (1) Tales ſunt latrones, fures, piratae, . lüatem carii &c. ü H VII. (¹) Exiſtimatio Jimpleæx naturalis . ſiue Veraindkea opinio boni viri, iu, quoque in ſocietate ciuili con- ſtituit, quo etiamſi nullae adſint leges, quilibet gau- — det, quodque yr illaeſum ſibi relinquatur, omnino — valet exigere, quamdiu nihil, quod improbitatis „FVl ac infamiae notam inurat, commiſcrit. Quodſi au- icinen9 tem hacc exiſtimatio cum exiſtimatione ciuili per- 8. mixta ſit, tunc modo latius, modo anguſtius patet, lilt, a0 quam inter ecs, qui is ſtatus natu alis libertate vi- tiumſunn uunt. vid. ad J. N. & G. Lib. EIII. Cap. I. 5,6, nt, cene 1. Ed. nouae. 7 led inle IINIS ETr cTVIS LIB. H. CAr. XxIv. 40 5 ob delidum eripi ex me- ro arbitrio manifeltli cum vitio, aut ſaltem eius opinione ſit coniunctus. 8latinten IIIud contingit in ciuitatibus, vbiſerui nullo , ugin numero ſunt. Hoc circa lenones, meretrices, li dbonnhg S& ſimiles obtinet: qui quamdiu publice tole- potelttngn rantur in ciuitate, communi quidem defenſio- dnem ln ne fruuntur, honeſtorum tamen hominum i, in conſortio excludendi. Quod idem contingit genng, ſii quibusdam circa (1) foeda aut vilia, licet na- turaliter non vitioſa, occupatis. M nttacunank 8§. IX. Ex delicto autem eadem plane defi- Quomodo 4 gron cit, quando quis iuxta leges ciuiles ob certum vnmfiüraH delidum HS notatur; idque, vt vel mor- leto eleinle te ſimul plectatur, & ſic memoria eius damne- taur, vel vt cinitate expellatur, vel vt in ciui- fertlan tate retineatur, tanquam infame & putridum mmaeumbrum. o, Nelns §. N. Idautem manifeſtum elt, exiſtima- An honor Lionem ſimplicem, ſeu naturalem honeſtatem, poſſit alicui en i⸗ „ non polle alicui eripi ex mero arbitrio ſummo- — rum imperantium; cum id nullo modo adr. ſiummi im- eres, ie litatem ciuitatis ſacere, adeoque in ipſos nul- kerantis. lo modo collatum intelligi poſſit. Sicuti nec vera infamia videtur contrahi poſſe, (1) dum CcC 3 quis §8. VIII. ( 1) Quales ſunt e g- foricarii, carnißces. lictores, apparitores, lanii, coriarii, &c. §. X. (1) Si tamen iniuſtitiae talium loſforumn con- ſcius, ad illa exſequenda quis vltro obtulerit miniſte- rium ſuum, aut illud, cum poſſet, non declinarit, is certe complicem ſe reddit ſceleris, partemque deo infamiae aFud omnes probos ſuſtiner. Quod ꝗQuam inter homines talis caſus maculam inducat.· 46 DE oOFFPIeI9 HeMINISs ne quis iuſſeciuitatis iniuſts per modum nudi mi keniß an niſtri exſequitur. ,„ ᷑ (Lſs, ile Quid ſie s. XI. Exiſtimatio intenſiua eſt, ſecundun (1), ebot erikimatio guam perſonae alias qugad exiſtimationem ſimpli. 1, blli intanſus, enn aequales, ſibi inuicem praeferuntur, progx rle, vni prae altero inſunt, queis aliorum animi nad . MV. exhibendum honotxem permoueri ſolent. Eſt au-. (untnilin tem honor proprie ſignificatio iudicii noſtri de lubendum . Allterius praeſtantia. nce ſiqh Varia heie §. XII. Haec exiſtimatiog intenſiua conſide:. (evegilerit fanſtle. rari poteſt vel inter eos, qui in naturali vi. (binbhunar uunt libertate, vel inter ciues eiusdem reipubli. mdt gel cae. Deinde expendenda ſunt eiusdem fun. whonotem damenta, & quidem prout producunt vel apti. iſpnh quu tudinem duntaxat ad honorem ab aliis exſpe- midh cum ctandum, vel ius ſtricte dictum, quo idem ab e pet h aliis, tanquam debitus, poſtulari queet. obara. Quae ſin §. XIII. Fundamenta intenſtuae exiſtimatio- §XV. eius funade tionis in genere cenſentur omnia illa, quae in. mnptde Wen, ſignem perfectionem & praeſtantiam habent:. mipoſſi QSut candem iudicantur arguere, & quidem uampliudo, tialem, cuius effectus cum fine legis naturalis ta,qudhe aut ciuitatum congruit. Vti ſunt perſpiea- in ſio regt cia mentis, & Capacitas varias ſcientias & ar- amenom les addiſcendi, & acre iudicium in rebus ge. ſi autem metu mortis aut grauis alterius mali, adob. in Egunda giusmodi iuſſa iniuſta adactus fuerit;, etſi hoe dehnr in foro diuino, preut alibi oſtenſum eſt: non plane nleiikeg excuſet; poſtulat tamen humana imbecillitas, ne uuſnln 0 Iy. — dumm uiin el, ,anie. nioten ini⸗ runtr, e iornn Ain dicii naltit tenliunehli⸗ in aiii H sGemnleht t eingden /e 4 lucum ſel i 2 alis e⸗ , glicti idet . uue ernit i ila ue ,tiam iien , lte legis uunml lant elſin ſcjentiugt min tehuf⸗ fenll — 2 luniſ, 4 fuerit 4 Er cIVIS LIF. I. CAF. xV. 407 rendis, animus firmus & per externa incon- cuſſus, illecebrisque ac terroribus ſuperior (1), eloquentia, forma & dexteritas corpo- ris, bona fortunae, & inprimis res egregie geſtae. cunt niſi ius imperfeltum, ſeu aptitudinem a §. XIV. Haec tamen omnia non produ- Ob quam d em & quo⸗ modo eam habendum ab alis honorem & venerationem. exigere li- Vnge ſi quis eundem aliis etiam bene meritis cear. denegauerit, non iniuriam facit; ſed duntaxat ob inhumanitatem & velut inciuilitatem male audit. Sed ius perfectum ad habendum abalte- r00 honotem, aut eius inſignia, prouenit vel ex imperio, quod quis in iſtum obtinet, vel ex pacto cum eodem ea ſuper re inito, vel ex lege per communem dominum lata aut ad- probata. §. XV. Inter principes autem & integros po-De praece- pulos pro eminentia & pracedentia ſolet adle- dentia inter principes & gari potiſſimum antiquitas regni & familiae, Prin ciuitatés. ainplitude & opulentia ditionum, & poten- tia, qualitas poteſtatis, qua quis imperium in ſuo regno obtinet, & ſplendor tituli. Quae tamen omnia per ſe non pariunt ius perfectum Cc 4 a4 §. XIII. (1) Omnes hae res in ſe indifferentes ſunt, lisque homines ſaepius abutuntur, quam tecte urun. tur, eaedemque adeo pretium ſuum praecipuea falſis vulgi ideis accipiunt. Vid. Operis maioris Caput huic reſpondens . 12. & quead eloquentiam in ſpecie Lib, Il. Cap IV. §. 13. not. 3. 4 o ß PEorFlIcIo HBeMINIS 24 praecedentiam ad rſus alios reges populos. ue, niſi paco aut conceſſione horum iſtud quaeſi itum fuerit. Inter eines G. XVI. Inter ciues autem Pradu ikutars gradus di- gnitatis de- ſignare, deſignare, ſummi imperantis eſt; qui tamen heic tecte cuiusque præſtantiam- & ad con- ſummi im ferenda in rempublicam merita aptitudinem Rerantis eſt. reſpicit. Quem autem iſte ciui dignitatis gradum adſignauerit „eum recte hic contra conciues ſuos tuetur, nec minus eodem HDMZ adquieſcere debet. 2 ReGe Ee A Es e A gens Ne i CAPVT Xv. DE POTESTATE SII MMI IMPERII IN BONA CIvVE TATE CONIENTA. . 1. Quotuplex () Uemadmodum vbi bona abs ſum⸗ ins in bona H mis imperantibus in ciues profecta ſubditorum ſummis im- perantibus, ea iuris obtineant: ita in e⸗ bong, quae ciues competat. Propria ſibi induſtria, aut alio modo plene (4) Vid. quae- TN. . ne. — *. ſunt „(1) in iſtorum arbitrio eſt, quid hi in 11 guach ein dole eiuitar vecellztion it. ll. Pi i pollinr Noruncdein 2 dum, aw gle pollel Lendorumn ius geneti⸗ I.4 ſit panien ti aut ve enim ciwn nt deſen Vndelaun — ſ. I ( eOukta alea, Ne VI Gehi miamn et tenti eotu 3) Re clumm . inp dmodunn Getehig, §. I. 1) Hocti tamen non niſi apud Populos oti- entales locum habet, iugum imperii abſolute deſpo⸗ tici pati natos, Vid. Operis maioris capur in margi. ne citatum &. I. (4) HH gatis, pon niſt 3 tiancer N, S⸗ MINIS Negeefll he hotum in Galla i,tun ekt; qnium. am, N d itPliniſn ciui Cgnii lelte hi ann inus ellen SBERE F. SN 4 CIE boni M incines 6n, quut i⸗ lo vo s „ =ꝛ E= —— ET CIVIS EI B. M. CAT. XV. 409 quaeſi erunt, triplex potiſſimum ius, ex in-Lib. VIII. dole ciuitatum reſultans, & ad harum ſinem Caꝑ. V. neceſlatium, ſummi; imperantibus compe- R vit. iſti poſſint leges praeſeribere circæ (1) um cinibns e eorundem ad vtilitatem ciuitatis adtemperan ere circa dum, aut circa (2) modum ( 3) qualitatem- vſum bono- que poſſeſſionum; vti & (4) rationem transfe- rum ſuorum rendorum in alios bonorum, & quae ſunt hu- ius generis aliꝗ. . III. Alterum ius in hoc conſiſtit; vt PosS: z. Particu ſint particulam aliquam de ipſorum bonis, tri- am 21i- buti aut vectigalis nomine, decerpete. Cum àde de ipforum ſint defendendae; oportet „vt hi conferant, buti aut ve- Vvnde ſumtus ad eum finem neceſſatii toleten- &iρalis H CcCCc tur. mine, de- s Lerpere. §. II. (1) Huc pertinent leges ſumtuariae, leges. contta aleam, prodigos. &c. “ (2) Vt cum vetantur priuati agrorum quidpiam Vltra definditum numetum iugerum emere, ne ni⸗ miam acquirendo poſſeſſionum amplitudinem, po- tentia eorum metuenda fit. (3) Sic prehibitum eſt emete certum genus mer- . cium, inpfimis exoticazum, aut certa bona; quem- admodum e. g. lege Moſi; fundos certae tribus ven= dere his, qui alterius tribus cſſent, non licebat. (4) Hoc cernitut in donationibus, teſtamenta, ls- gatis, quae ſecundum leges cuius que ciuitatis ſaepius non niſi adhibitis certis ſotemnitatibus, aut in gra- tiam certorum hominum, aut adhibita certaà men- ſura, &c, confici poſſunt. 6§. II. Primum ius in eo conſiſtit, vt ciuibus Poffunt I. ges praeſcri- enim ciuium vita & fortunae per ciuitatem ponis r⸗ 8 410 DE OFFICIO HOMIMIS 1 —.— tur. Sic vt valde impudens ſit, qui defen- furrimoin ſione quidem & commoditate ciuitatis frui ellat. vult, & tamen mihil operae aut rei ad eandem Pattinmoniun ſeruandam conferre. Etſi heic merito pru- in ſeun, 8 dentes ſeſe rectores ad querulum vulgi inge: ceſinmumet nium adtemperent, & vt quam minimo cum amilize, 5 ſenſu iſta corrogari queant, laborent; inpri- zni. Ctea mis aequalitatem obſeruando, & modiea po- ſeſiuctihus tius ac varia, quam grandia ac vniformia ſiociſponen exigendo. Aniiſimm⸗ 3. Vti do. §. IV. Tertium ius eſt dominium eminengs, gubid elin minis emi. quod in eo conſiſtit, vt vrgente reipublicae ne. mun, (1) , went/, eſſitate, bona ſubditi cuiuſpiam, quibus prae· (pl. M ſens tempus maxime opus habet, ad vſus pu. mn lubet i blicos adripi & adplicari queant; licet iſta lon- aiins enten ge ſuperent ratam partem, quam is ad ſum- eunhl tus reipublicae conferre tenebatur. Ob quim iter con tamen rationem iſti ciui, (1) quod excedit. ) neetie de publico, aut ex collatione ceterorum ci. ſe inlig uium;, quantum eius fieri poteſt, refundi ce Quae iura g. V. Praeter haectria iura in multis ciui- e habear tatibus dantur peculiaria bona publica, quee bach Ynaceps patri:· ſnirl in §. IV. (1) Obligatio haec ad tetundendum da. ochnſenſ masum, quod aliqui ſine culpa ſua ex v?lu dominii emumdn eminentis patiuntur, ſola comprobat, vocabulum mien hic dominii in ſenſu improprio accipi. Si enim in ipiu, g huiuſmodi caſibu, ſummus imperans reuera dominus Maiorislib⸗ ferum, de quibus pro lubieu diſponit, fiereé, ad 1C p refuſtonem damni nullo modo teneretur, quoniam VI.r idem feciſſet, ac ſi de re propria diſpoſuiſſet. Mnei . iß ET CIVYIS LIE. II. QAr. vv. 411 — ſi, n cſe patrimonium reipublicae aut regni ſolent ad- cicca aeræ- e Gnltni r pellari. Quod alicubi iterum diſtinguitur in rium & Kl- l teiadenten patrimonium principatus 5 & reipub icae, ſeu um. . ic menin ſ in ſſeum, S& gerariun. (1) Quorum prius m vugim deſtinatum eſt ad ſuſtentationem regis eiusque m minnem familize, poſterius ad publicas vtilitates re- dboren in gni. Circa prius rex habet vſumfructum, & Kinociee de fructibus inde prouenientibus pro ſuo arbi- 1 ii trio diſponere poteſt. Circa poſterius autem adminiſtratoris munus obit, idemque vſibus, iun em qunbus deſtinatum eſt, adplicare debet. Neu- ,rptllun krum, (2) niſi conſenſu populi, alienare poteſt. ,ebem s. VI. Multo minus autem, qui regnum An poſſie et, 2 up⸗ non habet in patrimonio, totum regnum, aut atenee tzlinin eius partem alienare poteſt; niſi accedat con- gaam. eut um SA ſenſus populi, & poſteriore caſu, etiam pecu- cius partem. auu, Obetu liariter conſenſus partis alienandae. Sicuti d ee (1) nec vice verſa membrum aliquod a ciui- gteonmns tate inuits ſeſe abrumpere poteſt; niſi pr elt, eſandi . vim in ltu §. V. (1) In verſione Gall. prius dicirur Domaint u une de l' Erat. Hr 2) Excipiendus tamen eſt caſus neceſſitatis; in —— guo conſenſus populi facile pracſumitur. Eit diſtin- unſtl, 4 guendum quoque inter alienationem fructuum, v. c. ecx bonis confſcatis prouenientium, & allenationem pbit ehim rei ipſius, quale hic eſt ius eonfiſcandi. Vid. Opetis cni. Renm maioris Lib. VIII. Cap. VI. J. 1. & GROIIVS5 Lib, ienen e II. Cap. VI. §. 11. /4. onit ſeet. 2„ §. VI. (1) Vid. GROTIVS c. l. F. 4. E ſeg, cum getn, nn Notis meis, Hyolilen lv hi⸗ de la Couronne, peſterius Trꝗdſor pablie, vel Domai- 412 DE OEEICIO HOMINIS — —— vim externorum hoſtium in eam ſit redactum eſſe quest. 2 crcr cιοοννwνιο. νvoννοο nd, ρι νsοS CAPVT xv. DE IVRE CIRCA BELLVM ErI PACEM. Bellum non (²) Uanquam id legi naturali maxime ſemper eſt ſit conueniens, vt homines pacem illicicum inuicem agitent, vltro ea præſtando, quae (4) Vid. debebant; immo pax ipfſa ſit ſtatus homini, Nreviit. quatenus a brutis diſtinguitur, peculiaris: ali- 15. 1. Cap. vI. quando tamen ipſi quoque homini bellum fit ſeg. licitum, & quandoque necelſlarium, quando nempe per alterius malitiam noſtra ſeruare, aut iure noſtro potiri, citra vim adhubitam, ne- quimus. In quo ipſo tamen prudentia & hu- manitas ſuadet, vt ne ad arma eamus, vbi ex iniuriarum noſtrarum perſecutione plus mali in nos noſtrosque, quam boni, ſit redunda- turum. Iuſtae cas- §S. I. Iuſtae cauſae, ob quas bellum ſuſcipi ſae beli poſſit, huc redeunt, vt nos & noſtra ſeruemus cum offenſi ac tueamur contra ininſtam aliorum inuafſio- vi, tum de nem, aut vt quae nobis debita ab aliis exhi- fanſti. beri renuuntur, adſeramus, aut iniuriae iam illatae reparationem & cautionem in polierum Obil⸗ — btinethus conditionem, vt aliter nullo modo ſaluum iur helunn ffnſum cien Flll. Ne⸗ ſelelaeluma dum, inpri ius aut hut mica Va fe inter patten ſache, zu tem haec vi⸗ cum polell (cpecomiten 4IV. (1 vel ehenten dilutum, 4 capita kelen Fariae lann A lequmutr um, dello e.3 MINIS 5 ET CIVIS LIB. II. CAP. XvI. 413 ad arma decurratur. canſat. anſteie obtineamus. Ob priorem cauſam quod geri o mohlin tur bellum, definſiuum, quod ob poſteriores ff fenſiuum dicitur (1). “Rl 8. III. Neque tamen confeſtim, vbi quis via amica GNdh ſeſe laeſum arbitratur, ad arma eſt decurren prius ten VI. . dum, in primis vbi adhuc dubii al: quid circa tanda, quam . jus aut ſactum occurrit 5 ſed tentandum num N BEIII ica via res poſſit componi (1), puta. colloquio . inter partes inſtituto, prouosatione ad arbitros ſacta, aut re ſorti commiſla. Praecipue au- tenm haec via tentanda illi, qui petit: quippe mtulliam cum poſſeſſionem cum aliquo titulo fauor vti- 1thommee que comitetur. RM ptelanden s. IV. (1) Iniuſtae porro bellorum cauſae Iiuſtae ltſunm vel aperte tales ſunt, vel colorem aliquem, licet bellorum t,peelti, dilutum, admittunt. IIlae ad duo potiſſimum hominikin Ccapita referuntur, auaritiam & ambitionem, elarium,da ſeu habendi & dominandi libidinem. Hae D variae ſunt, puta, (2) metus ex opibus & adtbitum 2 MB poten- en, 6S 5. II. (1) Si naturalem vocabulorum ſignificatum ledquamur, diſtinctio belli in effesſiuum & defenſi- utione uaum, bello iuſto ac inuſto communiter conuenirt. wi,Ae vide dicta ad J. N. & G, Lis. EIll Cap. EI. §. 3. H6s6r. 3– 45 helun iE⸗ DZ ru. (1) Vid. fupra Lib II. Cap. 1 & II. nolta ſens g§. IV. (1) Conf huc GROTIVS de I. B. & P Lib. Muoren (a) ſcilicet non alia ſubſit ſuſpicandi cauſa, quod ita 5 li⸗ vicinus ſimul conſilia nocendi nobis agitet. Vid. ſupra aut imiuteun Lib. I. Cap. V. S. 17. & quac de eontraria opinione HOBBESII a GVNDLINGIGO adeptata protuli in addi- 414 PE OFFIcCIO HOMINIS r potentia vicini, vtilitas jure deſtituta, amok (UII. ſedes meliores parandi, denegatio eorum, quae & minu ex ſimplici aliqua virtute debebantut, ſtolidi: gennt⸗ Vi acé dols pariter aduerſüs hoſtem vti licet. narrationes, nequa Quousque tas Follellonis cupido extinguendi ius alte- lhberimpe rius legitime quaeſitum, quod nobis paulo Mins ſbe moleſtius videtur, & ſimilia. iiſ aurqa § V. Etſi autem modus agendi in bello ma- perivent 9 Xime proprius ſit vis & terror; non minus ta. (. III. men aduerſus hoſtem fraude ac dolo vti licet ell penesz e modo fides data non laedatur. Inde hoſtem inilludiiu licet decipere ſermone adſertiuo, ſeu pet ficas nntem ſapt⸗ iquam autem per promilla i hie con aut pacta. — llerettk, §. VI. Circa vim, quae in bello adhibetut geri, biſ — a sduetſusgduetſus hoſtem eiusque res, diſtinguendum at loco mi hoſkem vti eſt inter id, quod hoſtis ſine iniuria pati poteſt, E& fcianunt, duod ipſi ſalua humanitate non inferre poſſumus: ndinn i ui enim hoſtem ſeſe mihi declarauit, cumin quonis moe hoc ipſo ſit profeſſio extrema mala mihi inten-· t tamenne tandi; eo ipſo quoque, quantum in ſe, miihi üilem tang ingdulget facultatem aduerſus ſe in infinitum. (.. ( armorum impetus patitur, non plus mali ho- (1¹1) Humanitas tamen iubet, vt, quantum it, dbi ſti inferamus, quam defenſio, aut iutis no. —— ſtri vindicatio, & in poſterum ſecuritas te. (yll ( — S, VII. is dllid additione quadam Ed. nouae I. N. & G. Lib. Elllh. ditonn. §. vI. (1) Conf, de his humanitatis & æquitatis — &£ temperamentis copioſe pertractata a GROTIO Ml. Alsorrht 1II. Cap. XI. ſzue ad A. R nihen NIEI=GI ET CIVIS LIB. HI. CAP. xVI. 41 5 deſtittti §S. VII. Solet bellum diuidi in ſolemne, (1) De belo atenmmg Se minus ſolemne. Ad illud requiritur, tum Lolemni, ebantu vt geratur auctore vtrinque eo, qui ſummum H gbendimm habet imperium, tum vt praeceſſerit indi ctio. . tod olt a Minus ſolemne eſt, quod denunciatum non „Sſeeſtt, aut quod in priuatos geritur. Quo etiam ndlin bee pertinent bella ciuiFlia. t ton ni §8. V III. Ius bellum mouendi in ciuitate vti Pbeges ic MMf eſt penes eum, qui ſummum habet imperium: quem ſiet t. libim ita iſtud vſurpare citra delegatam ab illo facul. u eden 00,letu tatem, ſupra menſuram magiſtratus eſt; etiam eni ſetſinn vbi hic coniicit ſummae poteſtati . ſi con- fhuleretur, placiturum, heic & nunc bellum nbalule geri. Etſi omnibus, qui alicui prouincie Aigeu aut loco munito cum copiis militaribus prae- iguniie⸗ ficiuntur, ex fine muneris ſui id quoque in- d iunctum intelligatut „ ingruentem hoſtem g ſn. quouis modo a locis ſibi commiſſis repellere; hanet vt tamen non temere bellum in ditionem ho- hncs üHilem transferant (1.). MM tnn nu 8. IX. Ceterum vti qui in naturali libertate Quo caſa ſei in viuit, ob iniurias tantum abs ſe patratas bello accepca a Onlund . eo iniuris ,Al⸗ d. VII. (1) Non adeo inſignis tamen eſt vſus hu- im ſcini ius diſtinctionis, quoad naturam & effectus belli. S IWVi4. GROTIVS Ll. II. Cun. I cum Notis meis. 2 §. VIII. (1) Occurrant tamen etiam exempla ſubã- ditorum, quibus ſuo ductu bellum defenſiuum & effenſiuum gerere permiſſum eſt Vide ſcriptum ,e l meum ſub titulo: Defence des Droits de la Compagnie wlans ae Indes Orientales &c. Cap. XII. §. Fe 38 e 64 416 DE OFFICIO HOMINISs 1r pracbeat potelt peti: ita in ciuitate ſaepe bello inuadi- tim teqdil cauſam bel-tur rector ciuitatis, aut tota ciuitas, etſi ſte munt, Ung i len audtor iniuriae non fuerit. Sed vt recte hoc idens, aece fiat, neteße gt, vt iniuria iſta aligquo modo in iimpi e cuius ifte illum tranſierin. Ac reéctotes quidem ciuita- amnt; ita ta eſt mem- tum ex iniuriis per antiquos ciues, aut qui ſneripium bram. recens ad eos confugiunt, patratis participant, quidebtam ſi paſſi fuerint, eas patrari, aut ſi receptum prat- nes ſoſent Ntent. Vt patientia ſit culpabilis, requiritur. ſunt beller vt quis & ſciat delinqui, & poſſit prohibere. A be Sciri autem a rectore ciuitatis praeſamuntur; lber pole, quae a ciuibus aperte & frequenter fiunt. Fa- menn ede “ cultas prohibendi ſemper praeſumitur, niſieius: belli gerit defectus manifeſte probetur. Vt tamen qui Mem Pod⸗ noxium adiie confugientem, poenae duntaxat in dlum hol declinandae cauſa, recipit & protegit, bello mer ede peti poſſit, (1) id magis ex peculiari pacéo allumus, inter vicinos & ſocios, quam communi ali⸗ no eo n qua obligatione prouenit; niſi iſte profugus Im, ſe apud nos hoſtilia in eam ciuitatem, quam de- on l ſeruit, machinetur. ha. 2. c. De iure §. X. Sed & illud inter gentes receptum. repreſſalia- vt pro debito ciuitatis proprio, aut quod iuſti⸗ — F46 6*? . tiam §. IX. (1) Si tamen is reuera noxius ſit; dederé owemun eum alteri, aut punire ipſi debemus. Auctoris enim plil e deciſio nititur falſa hypotheſi exemtionis ab omni menum ben obligatiône, ad ius infligendarum poenarum relata; (nletenczen item alia hypotheſi non veriore; ac ſi nemo iure gau⸗ .R Pſendi, o deat puniendi eos, qui non ſunt eius ſabditi. Vide di- ehnn u Gta ad J. N. & G. Lib. EIII. Cap III. & a. nor. 3. &σ 8 umdthun „ Wι conf. GROTIVS Lï. II. Cag. XXI 5,4 ulancnl 14 AINts ET CAVIS LIB. H. cCAP. XVI. 417 pe beloim tiam requiſusm non adminiſtrando in ſe deri- cinins, eli uauit, ſingulorum cuium bona teneantut Sed edeh hactenus, vt exiranci, quibus debetur, (1) NuAGnM itis apud ſe deprehenſis manus iniicere que- quiden in ant; ita tamen vt ciuibus, quibus hoc modo cines, A ſua eripiuntur, refuſio ſit procuranda ab ullis, traisperimn qui debitum contraxerunt Quales exſecutio- tſiumte nes ſolent vocari vepreſſaliae, quae frequenter blls, teim, ſunt bellorum praeludiia. polit rlhte §. XI. Bellum gerere poteſt non ſolum qui Quĩbus cas 8Preeſanum libet proſe, ſed & vnus pro altero. Quod ta- ſibus gro al- enter ut men vt recte fiat, requiritur in eo, pro quo ere bellum eſumint tlid bellum geritur, iuſta cauſa; in auxiliatore Kecmt, VHH autem probabilis ratio, cuius intuitu pro ſto wvenur na in alium hoſtilia exercere queat. M 3 wege Imter eos zutem, pro quibus non folum pernlaif Poſſumus, ſed & debemus arma ſumere, pri- mammu mo loco ſunt ſibditi noſtri, non vniuerſi ſo- gii iſe ig lum, ſed & ſipguli; modo ex hocce ciuitas uenn gun⸗ non euidenter maioribus malis ſit inuoluen- da. 2. Sequumtur ſoci, in quorum foedere entes urſtl ðU S 14 “M §. X. (1) Modo tamen cauſa debendi clara ſit ac liquida, & ratio ſtatus permircat ad remedium hoc a, exttemu progredi Vide norata ad N. & G. Lib. noxiu Aie III Cap. VI. §. 13. net. 1. Fuſe quoque hoc argu- id, mentum pertractat GR OTIvS Lis. I17 Cap. 11. Vbi 15 SSS . vemt conferendae ſunt Norae meae, illae inprimn, quibus . UCcl „ g. 1. . n zuen⸗ oſtendi, quod Ius repreſſalinrum applicatio ſit prae- ee „ Cceptorum Iuris naturalis ad conſtitutionem Nociera- de⸗ 46 tum ciuilium, nec vnice fundatum ät in arbitraria UE quadam conſuctudine Juris gentium. 6 R uousque Xvſu gen- um lecen 2 in bello extendat 418 PDE OFFICIO HOMINIS id comprehenſum eſt. Qui tamen non mo- do ciuibus noſtris cedunt, vbi ipſi eodem tempore auxilio opus habent; ſed & apud eosdem iuſta belli cauſa, & aliqua pruden. tia in bello ſuſcipiendo praeſapponitur. 3. Hos excipiunt amici, etſi peculiariter id ipſis non ſit promiſſum. 4. Denique vbi null⸗ alia ratio eſt, vel ſola commums cognatio ſuf- ficere poteſt, vt iniuſte oppreſſum, (1) noſtra auxilia imp orantem, quantum commode fa- cere poſſumus. defenſum eamus. §. XII. Licentia in bello eousque ſe exten- dit, vt quamuis quis caedes patrando, aut res vaſtando atque eripiendo, vltra quam huma- nitas admiſerit, ſit graſſatas, (1) gentium tamen opinione pro infami, & quem hone- ſti viri aduerſari debeant, non habeatur. Niſ quod cultiores gentes modos quosdam uocendi hoſtibus viles habent; puta, vene- no vti, aut alterius ciues mihtesque in do- minorum caedem corrumpere (2). ⸗ §. XIII. — 6. XI. (1) vid ſupra Lib. I. Cap. E. J. 17. nor. 1. Qhorſum referendi ſunt ſubditi a lupetiore ſuo mani- feſte oppteſſi. v id. dicta ad Oeus maius Lib VIII Cap. VI. Q. 14. not. §. Ed. nouae, & ad GROTIVM Lib. 11 Cap XXV. & 8 not, 9. §. XII (Conf. de fandamento huius impuni tatis dicta ad GROTIVM Libk. III Cap. W. §. 4. not. 1. (2) Diſtindtiones tamen hic adhibendæ, prouti late oſtendi ad GROTII c. l. g. 18. not. 11. an 1ET (. K.XIII. (prar iRtel nem hottiler glundo it ince arcend domint ius: tinguator, adem o Alias enim Cererum belſgerant; Poprie giuita Nllin lecef uae non ſu eperunt 1 AUt preemil t vt allici⸗ Uninem ſunm Qand 41 Mumor irr UnIRs teden — 5.Aill. in zuin . 3 G 2) V. it ſi 6 AN IINIS — — 1mmen pon mo⸗ bi ipl enen ſen Nin ligo⸗ Enlten . ſpponitu. 9 hliurtet ilfi ue⸗ bi 15 chgurtel 6 , (1 I mcotmoet⸗ us. Gqne ſet trancdo, ili quun Pomn . ) Peniig & u, e ai . ſe⸗ lesge nt ET CIVIS LIB. II. CATL. XVI. 415 F. XIII. Res moliles in bello tunc demum Quomodo captae intelliguntur, (*½) quando perſecutio- adquiran nem hoſtilem effugerunt; immobiles autem, acαel quando ita a nobis detinentur, vt hoſtem eui edag. inde arcendi ſit facultas Etſi vt prioris do- prasda. demini ius ad eas res recuperandas plane ex- tinguatur, neceſſum ſit, vt per ſubſequens pactum ompni praetenſioni renunciauerit. Alias enim vi partum vi licebit iterum eri- pere. ([(eeterum viti milites auctoritate ciuitatis belligerant; ita quze ipſi hoſtibus etipiunt. proprie ciuitati, non ſibi adquirunt. (2) Etſi paſſim receptum, vt mobilia, Praeſertim quae non ſunt magni pretu, miluibus, qui ceperunt, relioquantur per conniuentiam; aut preemii, vel quandoque ſtipendin loco; aut vt alliciantur, qui cura neceſſitatem ſan- guinem ſuum locare velint. Quando autem res captae iterum hoſti eri- Piuntur „ immobiles quidem ad antiqios do- minos redeunt; (3) nec minus mob les de Dd z bebant. §. XiII. (1) Scilicet eſpectu te tii insdam neu trarum partium Vid ad GCROTIVN Li. III. Cap. VI. §. 3 not. I. (2²) Vid. GROTIVS c. 1.5. 8. ſe. cum notis meis. (3) Vocatur id in poſtlim inii „de quo couf. 68 GTIVS Li I X e, XNI Quomodo adquiratur imperium in victos. Quid ſint ingucias. Quotupli- ces ſint in- duciae. 7 420 DE OFFICIO HOMINIsès —— — bebant; etſi apud plerosque populos & hae militibus in praedam concedamur. §. XIV. Solet denique bello adquiri etiam imperium tam in ſingulos, quam in integros populos victos. (1) Quod tamen vt fiat legi- timum, & conſcientias ſubiectorum ſtringat, neceſſum eſt, vt victi victoribus fidem dede- rint, & hi hoſtilem ſtatum animumque aduer- ſus illos exuerint. §. XV. Suſpenduntur actus bellici per in- ducias, quae ſunt conuentio, per quam ad tem- pus, manente belli ſtatu, ac lite, ex qua bellum fuit ortum, bellicis actibus offenſiuis eſt abſtinen- dum; quibus elapſis, ni interea pax coiue- rit, citra nouam indictionem ad hoſtilitatem reditur (1). §. XVI. Poſſunt autem induciae diuidi in eas, quae ineuntur ſubſiſtentibus in expedi- tione exercitibus, retentoque vtrinque belli- co adparatu, quae ad modicum fere tempus ſu- muntur; & in eas, quibus adparatus bellicus vtrinque diſſoluitur. Hae in ſatis longum tem- 1 pus iniri poſſunt & ſolent, & plenae pacis ſaciem gerunt, ac aliquando etiam pacis vo- cabu- §. XVI. (1) Vid. ſupra Lib. II. Cap. X. J.2. §. XV. (1) Copioſe hoc argumentum explicat GROTIVS Lib. III. Cap. XXI. §. 1. 14. Conf. re- liqua huius Capitis cum tribus ſequentibus, vbi diſ- ſerit de conuentionibus aliis, inter hoſtes durante bello initis. 17 cabolo in temporis, aetetha eh trouetlias. Que aute nullam con Pro lubinn bellicos, 4 Cutrrere it N. XVI ſanciupet cuius ler nes paelſce tempore iutiurandan iulteruonin Tecipjunt, leget Pacis — XylI. lilet, iſ be Ane ad ,) Ihe ET CIVIS LIB. II. CAP. XVI. 4 11 populcs ee cabulo inſigniuntur, cum adiectione certi ur. temporis, Nam alias regulariter omnis pax oadqiien aeterna eſt, ſeu in perpetuum exſtinguit con- um inin trouerſias, ob quas bellum conflatum erat. nen hne Quze autem ſolent vocari induciae tacitae, orum ig nullam continent obligationem; ſed partes ibi buskense pro lubitu vtrinque quieſcunt, & ad actus mmumqlen bellicos, quandocunque placitum fuerit, Pto. currere iterum poſſunt. as beli mi . XVII. Penitus autem tollitur bellam, De hace. ſancita per ſummos vtrinque imperantes pace: cuius leges & conditiones definire, vti eit pe- ſir „ nes paciſcentes; ita illae fideliter, & conuen- a to tempore exſecutioni dandae & ſeruandae nee ie ſunt. (1) In cuius rei firmitatem non modo e usiurandam ſolet interponi „ & obſides dari; er glan Ar e, er ul ,uir inmd ſed & ſaepe alii, in primis qui paci conciliandae i⸗ lun . interueniunt, eius obſet uationem praeſtindam ent “ recipiunt, auxilio promiſſo ei, qui comtra e r . leges Pacis ab alteto laeſus fuerit. mn let . dparatus N nſati nii : E euf Dàz CcaAsVT ſ „2 — §. XVII. (1) Neque hic exceptio iaiuſti metus valet, aifß belli iniuſtiria ſit ſumme euidens. Vid dicta 1 H, ame ad I. N. & G. Lib. III. Car. EII. §. 1. nor. 2. –☛ ecn 3. Ed. nouae, & ad GROTIVM Lib. III Cap. reH XX. §. 11. not. I. qui etiam Cap. XX. copioſe de omuibus diſſerit, quae ſpectant ad tra Rat4s pacis . later loltu obſides, &c. * 17 422 DE OFFICIO HOMINIS CAPVT XVII. DE FOEDERIBVS, ALIISQIE CONVENTIONIBVS PVBLICIS. 6. 1. Mecen D Elli iuxta ac pacis temporibus inſeruiunt quotuplicia DD (¹) ſoederæ, ſeu pacta inter ſummos vtrin- ſint. que imperantes inita. (a) Iſthaec intuitu ma- () vVid. terize p ſſunt diuidi in ea, quae conſtituunt de J. J. &6. aliquo officio inuicem praeſtando, quod iam antea Cap. X. lege naturali praecipiebatur; & quae oſiciüs legis naturalis aliquid ſuperaddunt, aut ſaltem ea- dem, vbi indefinita videntur, ad certi quid determinant. De ſoederi S. II. àd priorem claſſem referuntur foo- elliphlert bus concer dera, quibus de ſunplici duntaxat humanitate nentibus ea, exercenda, (1) aut noxa non inferenda con- ad quae . . je⸗ . 1 tinent & ea, quibus ſimplex jure natru Uenitur. Qo per e & ea, ꝗ ſi, 6 rae iam te- duntaxat amicitia, citra peculiarem praeſta- nebamur, . tlonem 97 §. I. (1) Traitez publies & Alliances. Conf de hoc ergumento GROTIVS de J. B & P. Lik. II. Cap. XV. “ §. II. (1) Foedus enim tunc obligationem vali- dioem, ac amtea fuetat, reddir, & conſequenter violationein eius maiori cum dedecore coniunctam. tionem, ſa n mertiltt delut, l Holll. Aſlulit, 5 Ille ſunt lent, ſeug (que prommin Proportoe ita vtneur Gitionis, .Iy. 1 ly gatſci uft eſt dete Dommnn a digni⸗ r por lter, Pr ſederatus bam ab2 V. l Praeſtantn minutione ſt he in ſummi im — ,. id 1) A1e IIBVS . tibus iſenr ter ſunnmmn ec intnint ue ßun , l iut u ſeil alt ſlen , d en 6 eſennmm taxa Ma dn ileteln⸗ 2, gibieſe wlien e — Mianctt. 6 65 obligan iunn⸗ , conlee⸗ core corilnd ET CIVIS LIB. HI. CAP. xvVII. 42 3 tionem, ſancitur; aut quibus ius hoſpitii aut commerciorum, quatenus id naturali legi de- betur, ſtabilitur. S. III. Poſterioris claſſis foedera ſunt vel De Wece aequalia, vel inaequalia. usseis . bus, Illa ſunt, quae vtrinque eodem ſe modo ha- bent, ſeu quando non ſolum aequalia vtrin- que promittuntur ſimpliciter, aut obſeruata proportione virium; ſed & aequali modo, ita vt neutra pars prae altera ſit deterioris con- ditionis, aut alteri obnoxia. G. IV. Inaequalia ſunt quando vel inaequa- De foederi. les raeftationes inuicem exbibentur, vel altera bas inae- pars eſt deterioris conditionis. qualibus, quibus Promittuntur autem inaequalia vela ſoede- Praeſtatio- rato digniore, vel a minas digno. Prius nes inac- fit, ſi potentior auxilia promittat alteri, nec Juales nul reſtipuletur, aut ſi maiori proportione, quam bencur. 1. alter, promittat. Poſterius contingit, ſi ſoederatus inferior plura teneatur praeſtare, 1 quam ab altero recipit. §. V. Eorum, quae a foederato inferiore De his, quis praeſtantur . quaedam ſunt coniuncta cum im- bus altera minutione ſummi imperii ; puta, ſi congentum Pars dete- ſit, ne inferior ſocius partem al quam 1) ti0 is ſie ſummi imperii exerceat, niſi cum conſenſu Oaditionis D 4 fſupe- §. V. (1) Ex. c. ne ebellumn nc eius i voluntate ſuſ (1 ipiar, 4²4 DE OFFICIO HNOMINIs — fuperioris Quzed m autem ſummum im- perium non dimmuunt; licet adiunctum ha- heant aliquod onus tranſitorium, ſeu quo ſimul & lemel licet defu gi; puta, ſi ex foedere pacis-ket teneatur ſt pendium ſoluere alte rius militibus, belli ſumtus reſtituere, cer- tam ſummam pecuniae ſoluere, moenia di- ruere, obfides dare, naues, arma trade- re. lmmo nec quaeuis perpetua onera ſum- mum imperium diminuunt Qualia ſunt, eosdem cum altero amicos & hoſtes habe- Elun ſjrilant ze, ſed non reciproce, ne liceat certis lo- cis munitiones exſiruere, ne ad certa loca nauigare &c. Item, ſi vnus ſociorum alte- rius ſocii maieſtatem comiter teneatur cole- re „ ſeu reuerentiam quandam ipſi exhibere, “ & fſeſe ad eiusdem placitum modeſte adiem perare. De eonfse. §. VI. Ceterum foedera tam aequalia- Te wone quam inaequalia, varias ob cauſas ſolent "s perte- contrahi; inter quas arétiſſimam foederun tuis de fve. eribus ſpeciem producunt, (1¹) quae 2d contun- af nſiuis & ctionem aliquam perpernam plurium ciuita- Afenſiuis, dum ſpectant. PFrequentiffima autem ſunt. aut sem quae ad' auxiliz in bello defenſiuo aut oßfenſius wereiorum praeſtanda, aut ad commercia regenda perti- nent. De foederi §& VII. Celebris quoque eſt diuiſio foe bus perſ/o. , §. Vl. (2) Vid. fupra Zis. I1. Cap. IIIl. 8. 15. rum 2– Tlifn in l, haec ſamt, ins, inen ſpirant I negis popul reizublcae 8 Ppetdatamt, Gem audtor ſine, gu⸗ 4 iniſt⸗ 4 busumman poltqname easgen an ſeeuta non ſatizlecizt bus Haclis — VII. cer 22 ſ.VIn. Drudentiae ed de n Onndig debe Mate toonh . tINIAs rET CIVIS L.I B. Ir. CAFP. XVII. 42 F ſuchcnan d rum in realia„ & perſonalia. (1¹) Quorum nalibas & aliitunb haec ſunt, quae cum ege; imuitu perſonat realibias. ſeu qun mn ipfius, ineuntur, eoque defundo ſimul ex. , Rer irede ſpirant. Ila vero ſunt, quae non tam ipſius bee e 1egis populiue rectorum, vt talium, quam veipublicae & regni intunn contrahuntur, ac Ueltinele, . ni in B e, mied Petdurant, (2) iſtis licet mortuis, qui eorun- 8, An NO dem auctores fuerant. “ Nnerr r §. VIII. Coniunctae ſoederibus ſunt ſpon- De ſponſie ulam Jones, quae proprie vocantur iſta pacta, quae Vus. & holls ix miniſtro ſummat poteſtatis circa negotia ad ean- dem ſpectantia ſine ipſius mandato inenntur. Qui- lren e e eh bus fùmmus imperans (¹) non tenetur, niſt ſxroum poſiquam eadem rata habuerit; ita ſi miniſter e easdem abſolute contraxerit, & ratihabitio 1 it ſeeuta non fuerit, ipſe viderit, quomode ſatisfaciat illis, qui eius fidem ſecuti inani- n bus pactis decepti ſunt. tam un : . D ( 6 de Dà 3 CAPVT placum to 3 §. vII. (1) Conferatur huc GROTIVS Lib. I1. na aulent Cap. XVI §. 16 ſeg. & Aucoris J. N. & G. Lib. iu 6S FrII. Cap. X. 9. 7. ⸗' tetenh (2) Arque hoc quidem in dubio praefumendum eft. ibofe F. VIII. (1) Obligarnt ramen quodam mode ex ek din „ prudenriae regulis, ſi pacta teigublicae fint vtilia. Sed ſi ne tunc quidem ea rata habere velic, ſaltem – oumnia debet in eum ſtatum reftituere, in quo tem- — pore iponfionis factae fuerunt, 42 6 Dk OFFICIOHOMINIS — CAbVT XVII. DE OFFICIIS CIVIVM. Oficium ei.. §. I. 3 l en re PFficium ciuium eſt vel generale, vel ſpe- DHeciale ciale. (a) Iluad oritur ex communi obli- (2) vid. gatione, qua iſti imperio ciuili ſunt ſubiecti; J. N. & G. hoc vero, ex peculiari munere & functione, Lib. VII. quae per ſummum imperium ſingulis eſt in- cap. VIIl. iundka. F. 10 not. 2 Ofßeium §. II. Oficium generale ciuium reſpicit vel generale eſt rectores ciuitatis, vel totam ciuitatem, vel con- triplex. ciuts. 1. E-ga §. III. Rectoribus ciuitatis ciuis debet reue- rectoris ei rentiam, fidelitatem, & obſequium 3 cui coniun- uitatis ctum eſt, vt idem praeſenti ſtatu adquieſcat, neque ad res nouandas animum adiiciat, neque alteri cuiuis adhaereat magis, eundemque ad.- miretur & veneretur; vtque (1) bene & ho. norifice de iisdem & eorum actionibus ſentiat atque loquatur. “ S 2. Erga §. IV. Erga totam eiuitatem officium boni totam ci- ciuis eſt, vt eius ſalute & incolumitate nihil uaitatem. haꝛ˖ beat 1 — § III. (4) Conferantur dicta a me in Tractatu ſub titulo: Di/cours ſur la queſtion, s'il eſt permis a'echa- fauder en Chaire le Magiſtrat, & p. 255. ſeq. in Collectione ſaepius allegata, Recueil de Diſcours &c. To. II. hebent car. ſu⸗⸗ eane 20 canderm Promolend neruos inte K V. br te & paciß ſele c ſici peruicicia mocisnon: lenpublcami tamdumar⸗ Omnia hoeg llis Dlunn VI A1) guoc bis a iltaliones 2 linu lileipe 2Neiutd haus o. Non 5 moceltir gn Proneckiote egue etiam Dore ex tänta Ollezdlem P. elelclete a 1n. brihr uninumnu denntetonl et, lantzel AlNIs enn . ET CIVIS LIB. II. CAF XvII. 427 III. eIVI. nerdl, e ⸗ er Amnun li lont ſbet ,e & uncdien ſnghlsl . 4 umn tehſetn iktuten, 1eb cinis Cebet in nz ci cie ltnn nes madiicinn ,eungengh/ 1) orſt iete e ltd en 00 olum 4 mein Tuans rmiI 9 n⸗ 4 elDie — — —— habe t carius, vt vitam, opes, fortanasque ſu eandem ſeraandam libenter offerat, vt 2d candem illuſtrandam, enusque commoda promouenda:; omnes ingenii & induſtkiae neruos intendat. §. V. Erga conciues ciuis offcium eſt, ami- 3. Erga ce & pacifice cum illis viuere, commodum conciues. ſeſe ac facilem praebere, nec moroſitate aut peruicacia tua turbas dare, ceterorunn com- modis non inuidere, aut eadem inmeruertere. De offitiis §. VI. Specialia oßicia vel per vniuerſum ſeſe ſpecialibus rempublicam velut dffundunt, vel circa cer tam duntaxat partem occupantur. Cicra quae omnia hoc generale praeceptum habetur, ne guis vllum offcium in republica adfectet aut uſ- tipiat, 1) ad quod ſeſe ineptum deprebendit. §. VII. § vI. (1) Diningoi lie 6TTO inter hcium, quod quis adfeétat, & quod quis acceptat. Noo ſunt ait fationes aeque validae, cur in poſteriori caſu no- limus ſuſcipere officium, quam in priori; quoniam aptitudo haud conüſtit in momenio quodam indiui- duo. Non pauci enim fuerunt, qui la juuentute ex modeſtia quadam de ſufficienti peritia deſperarunt, pronectiore tamen aetac in ſummos euaſcre vios. Neque etiam multum reipublicae intereſt, vt in cor- pore ex tanta hominum multitudine compofito ſin- guli cadem peritia polleant. Equidem haud diffiteor, eſſe ſolere ac debere neceſſario varios aptitudini- gra- dus. Exiguus enim fere peritorum piimi ordinis hominum numerus eſt, & contra eorum, quorum opera reſpublica in variis collegiis ac muneribus indi- get, tanta eſt multitudo, vt ſaepe in talibus acquieſ- cere, egula ge⸗ neralis. 42 8 Dk OFFICIO HOMINIS ir c Ofſcia mi. S. VII. Qui conſilio ſuo rectoribus ciuitatum Sereren adſiſtunt, in omnes reipublicae partes aciem rong 12 mentis conuertant, quae ex vſu reipublicae vi- taef. debuntur eſſe, dextre & fideliter citra adfe- ctus ac prauos reſpectus exponant, ſalutem reipublicae in omnibus conſiliis pro ſcopo ha- beant, non proprias opes, aut potentiam; prauis adfectibus principum adulando non velificentur, factionibus & contentionibus illicitis abſtineant, nihil, quod taceri oportet, eliminent, exterorum corruptionibus impe- netrabiles ſeſe praebeant, priuatis ſuis nego tiis aut voluptatibus publica negotia non poſt. habeant. Offcn mi- §. VIII. Quipublicae conſtituti ſunt ad ſactæz niſtrorum oheunda, in isdem grauitatem & adtentio- eecclefiae . nem publicorum. 1 X cere oporteat, quorum peritia mulro inferior eſt ea, quae requirebatur, ſi res aliter ſe haberet. Interea raro contingit, vt quis ad officium, praeſertim ma⸗ ioris momenti, euocetur, qui de eo nunquam cogi- tauerit; imo viciſſim nihil frequentius eſt ambitrione munerum, qua fit, vt vel peritiſſimi & maxime ido. nei poſtonamtar; vt taceam eos, qui officia ambi⸗ unt obtinentque, quibus nec pares ſunt, nec dignos vnquam ſe p aeſtare ſtudent. Quapropter ſuperflus haudquaquam cenſeri debet illa regula, ſecundum quam quilibet in conſcientia & tanquam bonus ciuis obligatus eſt, vt ne quidem accepter maioris momenti officium, niſi ſaltem eo aptitudinis gradu praeditus ft, qui ad exercitium eius ſufficit, nec fa ultaters ipſi ex aliotum ſui ordinis peritiſſimorum docttina proficiendi denegauit. nem adhibe gmat pro popnlo leſe nee praita Nem, doct ſ.K. ſientia jen falſt aur tradant, tamm adſuet das eorunde copmata 4 reck fugii inanem har manamn d. „X. buswis tae b opprel deque panr Pkaliolo d utaham, Znocen Omnezane tumpenten nem timen — nt, guod toſan 1 . 1 Aleen AIIS —— Toribue culten e pilter et ntelpublern liter etti d Onant, is tolon. zut Potenin . n adulencde contentonte Od tcetiſa ptionbi⸗ n⸗ iuatis ſon negolinnofl uiit m & Ret — lto ieio 44 e habelel⸗ , Plat eeo Nunguune e vrius eſt mhie⸗ Vi nariden i oen . G ellunt, beli gtoſnnile⸗ egun conl nqnanm 1 ſetn ? Hors α * Er cCIVIS IIB. II. CAF. XVIII. 429 nem adhibeant, vera de cultu Numinis do gmata proponant, eorum, quae ipſi docent, populo ſeſe conſpicuum exemplar exhibeant, nec prauitate morum muneri ſuo dignatio- nem, doctrinae pondus detrahant (1). §. IX. Queis publice iniunctum, variatum Ofſi ia do ſcientia rerum animos ciuium imbuere, nihil Aorn & falſi aut pernicioſi doceant; vera autem ita ?roteſſez um tradant, vt auditores iis adſentiantur, non“ ſeientiis . 1 . humanis. tam adſuetudine audiendi, quam quia ſoli- das eorundem rationes perſpexerunt; omnia dogmata ad ſocietatem ciuilem turbandam di- recta fugiant, omnem ſcientiam humanam inanem habeant, ex qua nulla in vitam hu- manam & ciuilem vtilitas redundat. §. X. Qui iuri dicundo praeficiuntur, qui-Officia ma busuis facilem acceſſum praebeant, plebem giſtratunum ab oppreſſionibus potentiorum protegant, ius & isdicum. aeque pauperi & humili, quam potenti & gratioſo dicant, lites vltra neceſſitatem non extrahant, a corruptelis abſtineant, in co- gnoſcendis cauſis diligentiam adhibeant;, omnesque adfectus ſinceritatem iudicii cor- rumpentes ſeponaut, recte faciendo nemi- nem timeant. §. XI. §. VIII. (1) Ac praeſertim nihil faciant aut di- cant, quod ingenium dominandi cupidum aurt ſe- ditioſum ſapiat. Vide Diſcarſans meum ſupra ad §. 3. allegatum. Officia praefecto- A r 61 militaris. Offt 1 milit un: Officia legatorum. 4 3 0 DE OFFICIO HBOMINIS rer — §. XI. Quibus armorum cura commiſa, mi- litena diligenter & tempeltiue exerceant, & ad tolerandos militiae labores firment, diſci- plin: im militarem ſartam rectamque habeant, milites hoſti iugulgados temere non obuci- ant „ annenam & ſtipendium „quantum in ſe, pros e procurent, nec de eo quicquarn inte ruertant; milites ſemper vt reipubi cae fau tant, curent, nec vnquam eos ſib ad. uerſus rempuhblicam concilient. J. XII. Milites con a ſtipendiis ſuis con- tenti ſint, ab expuandis & vexandis paganis abitineant, labores pro tuenda republica! li⸗ beiner & ſtrenue obeant pericula per teme titatem non erceſſant, per ignauiam non de fugiant, fortitudinem in hoſtem, non in com- milito es oſtentent, ſtatonem adſignatam maſcule defendant, honeſtam mortem turpi fugae & vitze praeferant. §. XIII. (1) Quorum opera ciuitas ce ex- teros vtitur, cauti ſint & circumſpecti, in- ania a ſolidis, vera a fabuloſis diſcernere cal- lidi, — — ———.r⁵ F. XIII (1) Quoniam Auctor de iure gatoen & legationum diſſerete hand ſuſtinuir, conferenda ſunt quae at uli ad Opu maiu; Lib. III. Cap. R. §. 12. not 1 & ad GROTIVM Lib II. Cap XViII. inprimis aurem in notis meis ad verſionem Galli- cam BYNKERSHOERKII ge Fudite legatorum com petenti, cuius ſecunda Editio ſubiuncta eſt libro WIOQUEFOR TII de 12 4, imiaWasez, & de ſos fon- S aenſtel 11 cl lidi, ſecreton cluitats adu ſtinaii (2) (XIV. ſenſanlin . Decellaria ac ſum, aut lem animt 0 ul imernert lendum il (ſarilaciant, XV. D in, quame ld prolleit tünt, &ͤil t, quamc Ciuer aute lnſt exprelk — 1 (2) nnn ientienij nlen 10 † podee ſanne TOl N linitandun , Noni, ine Ediie 8 ciitae aapin vile denn, ce „ MINIS ET CIVIS LIB. II. CAP. XVIII. 43 1 aunmiſn h lidi, ſecretorum tenaciſſimi, pro vtilitate ſuae e eteen: Ciuitatis aduerſus quaslibet corruptiones ob- Erment, e ſtinati (2). MM Andebeun §. XIV. Qui opibus ciuitatis colligendis aut Ofſcia ad ete non s diſpenſandis praeſunt, caueant ab omni non Bieid, D, quanini necellaria acerbitate „nec ob proprium quae , 6 ge eo quichen ſtum, aut per petulantiam vel malignita ecsbise lephim tem animt oneris quid adiiciant, publiei ni publicae. . zn e ihn hil interuertant; quibus de publico quid ſol. . uendum . illis citra moras non neceſlſarias dis ſi ſatisfaciant. exind pai §. XV. Durat autem ciuium ſpeciale ofi Quando ex- 62 eplhla cium; quamdiu in ea functione „ ex qua il- Qirer: iſta lud profluit, ſunt conſtituti; qua vbi ab- fcia, & culla per ten uit 12 en me eunt, & illud exſpirat. Generale itidem du- anrit, ,n, Minet rat, quamdiu ciues ſunt. ge dehner. Ciues autem eſſe deſinunt, (a) vel ſi con- (a) vid. ſenſu expreſſo aut tacito (1) ciuitatis diſce J. N. & G. dant, Lib. vIII. ap. XI. em 2lgrut n wottenn I dtu — . umſec, 1 (2) Conferenda eſt deſcriptio miniſtri aut pleni ic enneled Potentiari, quam habet LA BRUVERE in libro inſcri to: Caradktéres ou moeurs de ce Giecle, Capite quod de ſummo imperante & republica tractat p 46 f. – ſeq. To. I. Ed Amſt 173q I. cuius tamen non omnia ge iure ad imitandum proponere decet. . § XV (1) Conſenſus hic ordinarie praeſumi ll o tur, prouti ex ipſa ſocietatum ciuil'um conſtiru tione ſequitur; modo ne quis alieno rempore, atque elſoven ita ex ciuitate diſcedat, vt damnum inde reſpublica capiat. Vide praeter Auctoris citatum in margine biuncit locum, dicta a me ad GROTIVM Lib. II. Cap. V. 7 S. 24 not. 6, . 4 3 2 DE OFFICIO HOMINIS Sc. dant, & alibi ſedem fortunatum figant, vel S ſi ob delictum in exilium eiiciantur, & iure 359 ciuitatis priuentur, vel ſi hoſtica vi oppres- 9 3 K, in victoris ditionem concedere adigan- Pols- tur (2). eE (2) I a vero in huiusmodi caſu quis poteſt ciuis eſſe deſinere, vt ſedes priores & domicilium haud 600D deſecat, cum nihil nifi priorem muret dominum. Quod aliquando communiter accidit vniuerſis membris ciuitatis veteris, quae qua talis non am. 0 N plius ſubſiſtit. Datur quoque alius caſus plane . Rogularis, & qui haud mutata forma reipublice 4 6 locum habet, cum ſubdirus quiſpiam, conſen/ſaua ciuitatis intercedente, legati akerius reipublicae vices ſuſtinet. vVid. BY NKERSHOEKII librum mocdeo allegatum Cap. AMA. D Nn , 8 — hiec 4. 170 IyFrI C. ſoris Halng Jun duode 2 b Audore IINIs & Kutn Hgiq ciantr, An Nſtica di t⸗ ncedete lhe ſa gnir doela elomiäſin 1 mutet Clii iccidit it quu letm lius clin , 4 form r 4 eiſin, n ARerius Eehl 4 6HOKll 1 R 2 433 ) G ðèðð Cνμμ τννnhαRνουο nn Ce 33 * EPISTOLA CENSORIA “ ANONVYMI, id eſt 60D. GVIL. LEIBNITII, cum Examine IOANNIS BARBEYR ACIIL. ex Gallico in Latinum ſermonem translato. äl Nnus eſt & quod excurrit, cum in manus meas incidit Epiſtola Latina (1) Anonymi, Jua ſuam de praeſenti libello de Oficit hbomini & einis fert ſententiam. Epifſtola haec aà. 1709 typis exiſe ripta, inſerta deprehenditur IVSTI CBRIS TCOPHORI BOEHMERI, Profel- ſoris Helmſtallienſis, (2) Programmati academico quo duodecim Diſſertariones publicas, in Ius naturae- H Auctore noſtte exiguo iſthoc libello expoſitum, N Ee haben- — £ ͤ (E) Hoc eſt G. G LEIBNITH. vVideztur Ad-⸗ monitio poſterior ad Verſionis meae Ed. quartam. (²) Erat tum Profefſor Politices & Eloquentiae factus poſtea a. 1710 Profefor Theologiae, Inde a. 1723. locO MOLANI conſtitutus Abbas Loccu- menſis. Celebrem tamen Halenſium Profeſſorem BOEHMERVM nulla cognatione attingit⸗ quod alias ſulpicatus cnm 434 EFPISTOLA 11 babendar indixit. Anonymus iſte, Viri illuſtrus elogio decoratus, idoneas fortaſſis, cur latere vo- luerit, cauſas habuit. Vereri enim iure poterat, ne moroſitate quadam aut inuidia adductus, videre- tur dettahere voluiſſe opert adeo apud vniuerſos ce- lebrato. Quae etiam ratio ipſum impellere poruit, vt mallet meditationes ſuas Programmati acadleniet inſeri, quoniam huiusmodi ſcripta fere haud lert longe lateque diuulgari. Sed fortaſſis ne id quidem in animo Tabui, vt Epiſtola eius ſic in publicam proferretur lucem, (3) vtpote quam ipſo haud gar. . — . — 7 . — - (3) Coniecturam hanc in quemcunque cururu- propoſui, cum prorſus ignorare Auctoris nome alioqui ſatis bene cognitum, videri cuyerem. e enim Epiſtolam iſtam per cutſores publicos a. nin caum, non procul Lauſanna commorantem, . in finem miſerat, vt mecum communicarerur vt proptetea longiſſime ab hac obinionc 2 tee⸗ rim, quaſi inconſulte auctore publici iu “ fuerit. di Boehmerus ea obſeruare volinldi: quae poſtea in Admonitio ne poſteriore Nrc ſen vbi poſt inopinam Leibnitii mortem murta a. tentia, exiſtimaui me detegere potuiſſe nomen Ar 0. nymi, Cenſurae a me verſae & examinatae aucto· ris; ſtatim intellexiſſet, ſerio me haud egilſe⸗ D Inconſulto auctore Epiſtolam ab eo euulgata iicerem; quo de apud me bello modo Fadue ean in Epiſtela menſe Nov. a. 1219. ad me e arelo cum nouam Programmatum Academicorum e i. nem ad me mittecet. Certiorem me ea fecit, 1 . cibus ſuis adductum Leibnitium ſcripſiſſe & miſiſie Cenſaram ſuam ad GERHARDVN MOLANVM: Abbatem Locecumenſem, & Diectorem Eccleſiaruc Electoratus Brunſuicenſis, ipſius Boehmeri 2u8 culum; eandemque datam fuiſſe d, 22. Apr. . Hens ne- fſulro byofeſſ eiusſit guo impetraturun clatiori lucd tam. Non tiector ablcon utarum fae lulhcir We jellgin inze tum Praelue ena coneeſ lub nuͤdo⸗ hoa a Airln tntineniy. nectidus der ec vetd ge bebmeyut keleuetimon 00 ehim c Auend lultas extotn, Pon (9) heenin ers. (u vnnkie d Nold m 1 1,4 lezto criam heiit iniar Nli dufne Ae editio lerat edi —— ke, Vyi it 13, Cut Meet nim iore otet addulns, in pud Vhiuerdn hiinpelere an mmmati allett afete hald alſis neil Gik ius ſo in le nam ioo huul 4 meingle cle⸗ Auotis ne tti cern es publient mmolnben commnniene ublic inm ol⸗ 4 u. CEHENSORIA. 435 falto Profeſſot Helmſtadienſis protruſerit. Quicquid eius ſit quoniam ſemel proſtat, veniam ſpero me impetraturam ab aucétoris modeſtis, ſi eam (4) clariori luci expoſuero, noua ſimul veſte exorna- tam. Non laborabo velum diducere, intra quod au ctor abſconditus latet, ſed liberam cuiuis conie- QRurarum facultatem relinquam. Hoc mihi dicere ſufficit, me perlegendo Epiſtolam iſtam, ſtatim veſtigia ingemii peripica is, longiſſimeque ab alio- rum praeiudiciis remoti deprehendiſſe. Quapro- E e 2 pter . plena conceſſa poteſtate ,„ typis eam committendi ſub nudo hoc titulo: Epiſtola Viri excellentiſſimi ad Amiclm ,„qua monita quaedam au principia PV- FENODORFIANI Operis de Offiio hominis & ciuis tontinentur. Verum defuit Boehmero occaſio, do- nec t ibus demum elaphis annis mandata exequeretur. Hac vero declaratione addita, haud ſpero fore, vt Boehmerus in malam partem accipiat, quod non deleuerim omnino, quae hic de ipio dubie protuli. Hoc enim contrarium fuiſſet conſilio meo, relin- quendi iuſtas ob cauſas integrum huius mei ſcripti textum, pront id prima vice fuit compoſitum. (A4) Etenim ignotabam tunc temporis, (ſcil. a. 1716. cum primum verſio baec prodiret,) quod Groningae demum didici, quod ALENANDER ARNOLDVS PAGENSTECHERVS Epiſtolam iſtam lam a. 12 2 ibidem typis excudendam curarit, in- dicato etiam auétore Leibnitio, cuius nomen inue- nerit in Diario quodam Germanico, Meuer Byther- Saal inſctipro Subiunxit vero eandem in calce li- belli Pufendorfiani de offcio hominis & tiuis, quem apud Bibiiopolam Van Velſen recuſum euulgauit. Quae editio ante id tempus mihi ne nomine quidem fuerat cognits. 436 EPISTOLA pter de fortuna mihi gratulatus ſum, quod interce- dente tam longo locorum interuallo huiusmodi pla: gula ad me peruenerit, cuius ne mentionem qui= dem factam eſſe memini, cum multo propius locum, vbi primum excuſa eſt, commorarer, quaeque hodicnum non minus rara ac paucis cogaita eſſe de- bet. Itaque cum in eo eſſem, vt libellum de officis bominis & ciuis, typis denuo excudendum traderem, ornamenti loco addere conſtitui Cenſuram iſtam Anonymi, eidemque obſeruationes meas adiungere. Hoc enim viſum mihi eſt non parum conferre poſſe, Vt magis magisque apparcat, ſi quidem nacuis non caret opus ſub cenſuram vocatum, a quibus nullum huius generis immune eſt, idem tamen ſaltem in vniuerſum opus eſſe vtile. Fateor quoque me laeta- tum eſſe, cum viderem, ptidem me conſenſiſſe cum Anonymo quoad nonnulla capita, in quibus meum ab Auctore noſtro diſſenſum iam teſtatus fueram; atque hoc ipſum mihi ſpem addit fore, ne mihi ver- tatur vitio, ſi in aliis iſtum tuendum ſuſceperim- Quod ſi ex voto ſucceſſerit, non propterea vanam aucupabor gloriam, nec me cum iſthoc Viro illuſtri componere ſtudebo, quem veriſimile eſt in ſummis locum habere ingeniis. Cum vero idem non diſſi- mulet, ſe diutius non inſpexiſſe opus cenſura abs ſe notatum, valdeque credibile ſit, ipſum nec reliqua Auctoris noſtri opera frequentius perluſtraſſe; mi- rati haud conuenit, ſi non aeque feliciter, atque ego, principia eius aſſecutus ſit, quae vt perciperem tan= tum laboris impendi. In adornanda autem Gallica Epiſtolae huius verſione, contextus ſeriem conti⸗ nuam haud ſecutus ſum, ſed interciſum, prout oe- caſio tulerir, meditationibus meis permiſcui. Ne ramen confuſio inde naſcatur, ſeiunctas huius opel- lae partes, in allegandi commoditatem numeris di- ſtinctas, ita exprimendas curaui, vt ab his, quaè mea ſunt, facile dignoſci, & pro lubitu rurſus ens. iungz — iundi, totaqu Polt. Cuins .l. Rogal inamici grati⸗ iuIuiliber viri fr ANMVELIS D- minis & Ciuis to temporen cipia defedtit enpetaequ Drincipiis coh Geducantut, 1 Illtuo ſummant u hugiͦ cont Ge lue Natuta Uacohlenti, ſ Tunt nimniswr Laboraret otins tali, rueret, ſiy müs, mera: ayrena ſne cal. telinqno, . Gopam jamn nn ihlo gepte ſezenizhrt e (in fundame CUI iisdem nonele bio nes, Ceilnitio -Sausssen m, guoc ntt lohuiummodfe e wentionen n lo propiulet votatet, guit is cogiſti Et ribeſun , hdendumtuke 1 Cenulanun Iu e eig ibiu õ nigen mntlii 1, 2 gubbiini n tawen ſelen! „ or glogleln me coulalte M ingitun n elnlsirn ſote, N nii endon lleſ⸗ n Proptenel Hmileek nſu⸗ cro en bn⸗ oput keli 4 iſum 6 . 6s pelloliiii, Felciten lu t getcfet⸗ Area len . h extus ſi e CENSORIA. 47 iungi, totaque non interrupta ſerie Epiſtola legi poſſit. Cuius quidem exordium ita habet. §. I. Rogaſti me ſententiam, (1) VIR SVMME, in amici gratiam, an commode praelegeretur iuuen- tuti liber viri ſuo quondam merito (2) celeberrimi, SAMVELIS PyFENDORFII, quem de Officio Ho- minis & Ciuis inſeripſit. Inſpexi opus, quod a mul- to tempore non conſulueram, deprehendique, prin- cipia defectibus non exiguis laborare. Quum ta- men p'leraeque ſententiae in progreſſu non admodum principiis cohaereant, neque ex iis, tanquam cauſis, deducantur, ſed potius aliunde ex bonis Auctoribus mutuo ſumantur; nil prohibert, libellum multa bo- nae frugis continere, & vicem compendii doctrinae de Iuie Naturae iis praeſtare, qui leui aliqua tinctu- ra contenti, ſcientiam ſolidam non adfectant, quales ſunt nimis multi auditores. Laboraret vtique inſigni defectu praeſens opus, vel potius tali, ob quem illud Auctoris ſcopo parum con- grueret, ſi vt innuere heic videtur voluiſſe Anony- mus, mera aliqua Rhapſodia eſſet, ſcopae diſſolutae, arena ſine calce. Veruntamen diiudicandum publico relinquo, annon in breui hoc, & per totam fere Europam iam ſatis noto ſyſtemate, praerer eos, quos in ipſo deprehendere licet, defectus, in vniuerlum reperiantur cum ſolida ſatis principia, tum etiam ſatis clara fundamentorum cuiusque materiae in ſpecie cum iisdem principiis cohaerentia. Fateor equidem, non eſſe ibi omnia Geometrarum more per quaeſtio- nes, definitiones, axiomata, corollaria &c. diſpoſi- Ee 3 ta: §. I. (1) Is, ad quem ſcribitur, ſuppreſſo nomi- ne, Vir Jummus ſalutatur. Sed iam ſupra Mola- num deſignari docui. (1ꝛ) Imo maior adhuc poſt fata nominis eius eſt celebtitas, quam cum eſſet in viuis. 5„ 438 EPISTOLA ta; verum nec in fingulis diſciplinis, minime auten omnium in illis, quae circa mores orcupartar⸗ i na illa methodus requiritur. Sufficit adferte 1 genium Geometricum, hoc eſt accuratum, quale dem a (3) profunde abſtractarum ſrienriaturn ſtt dio non ſemper producitur; ingenium inquam ni:, exactitudinis ac perſpicuitatis obſeruans, lhro⸗ poſito argumento attente inſiſtere aſſücrum. Dl principium alicuius momenti vel falſum le uhi praeteriens, nullaque temere elicita con edaent quae non per principia alia atque alia ad ximne ge⸗ neralia teuocari queat, adquieſcens. berodie ei diligenti eorum, quae Anonymus aduer Au ri, Pprincipia infra mouebit, examine, ſiqu 6 abhad tutum, ea in vniuerſum fitmiſſimo niti fuadam lnc Quod vero ad conſequentias adtinet, euoluatur a do quodcunque libuerit caput, & cc fido profecto, ( adtenta mente perlectum fuerit, palam futurum: itatent oc. Auctorem ibi ſummatim circa aliquam vertitatem oc cupari, quae ex generalibus totius operis principiis . jnari Ouod vel im mediate, vel mediate poſſit derari incand quidem methodo analytica demonſtrare faci ian foret, niſi meruendum elſét, ne in nimiam mo de oblervati laneque ſuperua: meae obſeruationes excreſ erent: planeque a cuum id ad connexionem libri exiſtimarem, q qui legent, per ſe ſtatim analyſin formare pote- unt. exhibeat, quod ex rectis princigiis concluſiones ne⸗ luti filo deducat, quod fundamenta actionum Ekec ptionumque natura validarum ernnin drdine . . eni cientiae alumnis certat ſtituat, quod denique ſe Bnrin — (3) vide elegantes & iudicii plenas Refiexiones CROVSAAYII de vtilitate Mathematum. tionem pkae quneſtiode; Via. Haec- ſpeckai gebe Optarem iplum, eins cepetat, iut Nam ptocul 3d implend menlutam. leptinuyt, mumm ſuppon mani ſubtili confundet, bit heic cia ofenlig alig Ds naetis d Eliciun, luetit, guit ſelll. ke GROTII i PlI inenio c vero Pr⸗ cOnſtandet in §. II. Ogtarem tamen, exſtare aliquid frmiits & effeacius, quod lucidas foecundasque definitiones demnus, 5 genium &ge kene oluill Monlaiis uſ pon atiencom u(1) er, — —— 8, Minimne me occupattl,li cit ackenebu Gtatuin glet n ſcientiatunt hiummingeunt obletuang ilſgetatnnke Allucn, velni taconſeglenn lin ad mrigt, ens. Ppeloſe zaductlus en e, ſiquida it niti fondine et, euofuuun 4 cC ſdo oli amn Leliil s etüßt⸗ t derilant Unltrate ſeclliri in ninnünn L Pluvegle lun iſtimnatemn in fornun eaiqtig in⸗ JeſtoN tatent cENSORIA. 4 32 tionem praebeat praetermiſſa ſupplendi, oblatasque quaeſtiones per ſe decidendi, determinata quadam via. Haec enim a ſcientia abſoluta & tite tradita ex- ſpectati debent. Optarem & ego, non grauari voluiſſe Anonymum ipſum, eiusmodi opus emittete, quod mente con- ceperat, iuſtum Naruralis Iuris ſyſtema debere eſſe. Nam procul dubio omnium maxime fuiſſet idoneus, ad implendam ideae, quam de hoc ſibi formauit, menſuram. Vereor ſaltem, ne ratione actionum ex- ceptionumque natura validarum, quarum ampliſſi- mum ſupponere numerum videtur, Iuris Ciuilis Ko- mani ſubtilitates cum ſimplicitate Naturalis Iuris confundat. Cauendum quoque erit, ne idem no- bis heic acciderir, quod facile poſſet euenire, ſi quis offenſus aliquibus ſolidi alioquin & venuſte exſtructi aediſficii defectibus, cum pro virili corrigendis leui- bus naeuis dare operam debuiſſer, deſtruere totum acdificium, nouumque eius modulum formare ma- luerit, qui tandem varias ob rationes longe pluribus defectibus laborare deprehenderetur. 8. III. Et tale aliquid potuiſſet ab incomparabilis GROTII iudicio & doctrina, aut a profundo HOB- BlII ingenio praeſtari; niſi illum multa diſtraxiſſent, hic vero praua conſtituiſſet principia, iisque nimis conſtanter inſtitiſſet. Meliora etiam, quam vulgo habemus, & pleniora potuiſſet FELDENVS, ſi in- genium & doctrinam maiore ſtudio in tale opus con- ferre voluiſſet. Non ſatis mihi poſtremus horùm Auctorum inno- tuit, vt propterea diiudicare nequeam, an iſtis cele- brari encomiis mereatur; neque exploratum habeo, an (1) ca, quae in GROTIVM edidit, adeo am- Ee 4 plam §. III. (1) Srricturae in Grotium & . Hoc opus vna cum Auctore ſuo non adeo magnam exiſtimatio- nem . 440 ErISTOLA plam de eo opinionem excitare potuerint, vt aptus ad iſtiusmodi opus producendum cenſendus fuerit. Quod ad GRO TIVM adrinet, memigniſſe decet, pri- mum fuiſſe, qui ſcientiam ante ipſfum mire confu ſam, R 1 — 5 .* nem inter ipſos Germanorum eruditos iudicio pol- lentes conſecutum eſt. Vide Hiſtorium Iuris Natu. ralis BVDDEI & 27. quae praemila eſt eius Jelectis Iur. Nat & Gent & Bibliothecam Iuri §& TRVVII b. 347. Ed. quintae Loquitur hic de FELDENO (fiue de Felde) occaſione libri Francof. & Lipf. a. 1664. ed ſub tirulo: Elementa Iuris vniuerſi, & in ſpecie publiti Iuſtinianaei. Ipſe poſtea hunc librum in. ſpexi, ex eoque magis magisque intellexi, ab hu- iusmodi ingenio ea omnia haud expectanda fuiſſe, quae ſibi Leibnitius erat pollicitus, ſrapplicatio de- . bita acceſfiſſltet Quo de plura dixi in Praefatione mea ad GROTIVM p. 9. neque nunc ſententiam muto. Ceterum Apologiſta Leibnitii, cui PFelde- nus, vt videtur, ne nomine quidem vnquam fuit cognitus, acu ſe credidit rem tetigiſſe, cum ex eo SELDENVM tfecit, quaſi in textu Anonymi aut etrof typographicus, aut imprudentia auctoris interuene- rit. Cum tamen Feldemi nomen etiam in ſecunda editione a. 17 16. a Boebmero- publicata occurrat. Et reuera, quisquis ſcripta eruditorum Anglorum co- ,. lim, li ſtema tegeg praclettiin e nouerir, ei nunquam in mentem venerit, Eeibni -· . tium ſtum idoneum potuiſſe iudicare, ad compo- nendem Iuris naturalis ſyſtema, ſecundum ideam ac modhlum, quem is imitandum animo conceperat. Qiod vero tantum opinionis de Beldeno bauſerit, hee videtur ex Elementis Iuris vniuerſi petitum, quae modo ommemoraui, & quorum ipſe mentionem fecit in Noua methodo docendae diſcendaeque Iuri rug. Erancof. 168 8, euulgatae, p. 39. — ceie. Ni opus ge lure ommnibus, ſunt aut por üpraeltit (. IV. I Iuris Ciuili mani, ipſi turae sPud turusellet, gam degort Biumocdt exiſtimat, 1 DORIIVS1 Gentium ſar mate, gua cotnmodat iſtius ſcien elle haud v quog icea gesciilet, zur dettah⸗ Pius addi bris pton neuktius tum eſt, ſepatanimh lepum er compara end erit adplicabe Abdoren guem in lenrur, “” cENSORIA. 44 † otueint, im fam, ſpiſſiſſimisque ſaepe obductam tenebtis, in ſy⸗ enkendei ſtema tedegerit; adeo vt vix potuerit Vir Summus, = annileltete Praefertim ca qua vixit aetate, melius ogus podu. iglum nit dun ceie. Nil tamen obſtar, quominus eximium eius opus de Iure Belli ac Pacis cenſeti queat dirigendis iis omnibus, qui aliquid plenius exactiusue conati deinde — (Huot, aut porto conabuntur, ſatis in vniuerſum ſub. ditos inciet ⸗ ſid ii pra eſtitiſſe. 2* DS Siriun MNe F. 1V. Plurimum etiam referret;, parallela addi iga elt ein Iutis Ciuilis inter homines recepti, praeſertim Ko- B ra STE wans, ipfſiusque etiam Iutis ſacri. Ita vſus Iuris Na-= gekbloa turae apud Theologos & Iurisconſultos pronior fu- ſ. & ligl tcurus eſſet, quod nunc magis ſermonibus celebratur, iun, bo)⸗ quam negotiis adhibetur. ea bunc ihln Eiusmodi parallela, quae adeo vtilia Anonymus exiſtimat, GRO TIVS in laudato libro, ac PVFEN- . H e neſkit DORFIVS in QOpere ſuo maiori de Jure Naturae & cenen gentium facpiſſime inſtituerunt. III in ſyſt Sumhkent im ſaepiſſime ir ituetunt. IIla vero in ſyſte- ius, hifp „ mate, quale praeſens eſt, & quod tironum vſui ac= uin i, commodatum eſſe, ac proinde elementa tantum ue nine iſtius ſcientiae tradere debet, admodum neceſſaria eitniß, „elle haud video. Nocerc potius talis mixtura poſſet, SL biten inne quod iqeas confunderet; quippe cum paucae fint le- H eigiſe, n⸗ ges ciuiles, quae non aliquid Iuri Naturali addant„ nonlin aut detrahanr. Si iràque de lure Naturali nihil am- uanchinn prlius addiſceremus, niſi quod in lureconſultotum li- en ctitnn . bris promiſcue cum lIure Ciuili ſparſum reperieut;, blicni auin neutrius facile ideas iuſta: adipiſceremur. Hoc cer- olufn zgann tum eſt, oportere potius, dodirina luris Naturalis tenn Neren ſepatatim ante percepta, eius deiode, in peculiari lene, An legum cuiusque ciuitatis ſtudio, cum Ciuili Iure Eaunliniin comparationem inſtitui. Toenc enim haud metu- anin enda erit confuſio, ſed reuocçabuntur tantum atque NNAh adplicabunttr haerentia iam animo principia. Hine gerß pinm, Auctor etiam noſter in animo habuit, Indicep ali- tun iße “ quem in libros luris Romani conficere, vt diſcerne- e Aiandſe trtentur, quae Iuris Naturalis ſunt, ab iis, quae ad 5,39 Kc § Ius 442² FITISTOLA Ius tantum Poſitiuum pertinent: optandumque fuiſ- ſet, vt ab exſequendo hoc conſilio, vt & nonnullis aliis, quorum in praefatione ſecundae Editionis ma- ieris ſui Operis meminit, ipſum mors celerior non non prohibuiſſet. Ceterum ſi Iurisconſulti ac Theo. logi in decidendis caſibus peculiaribus, in negetiis vitae communis ſibi oblatis, Naturali Iure haud multum vti ſolent, hoc profecto non ideo fit:, quod Iu- ris naturalis vacantes ſtudio, iſtud conferre cum Iu- re Ciuili omnium in orbe gentium neglexgetint; ſed quoniam, vt verum fateamur, plerique rudes ſint in Iure Naturali, aut ſaltem non eo, quo pat eſt. ſtudio id excoluetint. 4 §. V. Interim vero quia deſideratum opus non exitat, & prae aliis Pufendorfianum compendium apud nos vulgo innotuit; hoc ſaltem e re eſſe puro, Vvt quaedam Lectores Auditoresue, inprimis circa principia abuſibus magis expoſita, moneantur: quo. rum potiſſima in his ſummis capitibus conſiſtunt, quod nec finem obiedtumque, nec cauſam efficientem Iuris Narurae recte conſtituiſſe Auctor videatur. Addere Anonymus, qui ſe heic Germanum profi⸗ tetur, potuiſſet, opus, quod tot laborare defectibus cauſſatur, non in ſola Germania inter optima, immo optimum quoque in hoc ſcientiae genere cenſeri. Nam & alibi, atque id etiam apud gentes in faſti⸗ dium eorum, quae aliunde ad ſe, ac potiſſimum ex certis regionibus aduehuntur, paullo proniores, haud minoris aeſtimarur. Non dicam, quo fauore exce- pta hactenus Gallica verſio fuerit; ſed hoc ſaltem ad= iiciam, ante quartam noſtram Editionem, iam quo- que (1) quartam ex verſione Anglicana prodluſſe S ve — — J. V. (1) Auctore ANDREA TOOK, Profelſ- ſore Geometriae in Collegio Greshamenſi, quue prodiit Londini a. 1716. adiectis & notis meis, ſed cx priore tantum editione. — — 1el porius guine Oplevlamm con Mturae & Cen VI. De/ Pyugfationit d in ambitu hie ſole praeni Tan tione e quamutadiun 20d dorinam reſpondet eod lenti acfeechu Pionem vehen ratge gentes re ſataratae nalis male er uaſionem mmiter aaguie Haec Aucto ellet quam Ham demon editui; Pnum pondn melions it⸗ 1s metac ⸗ gennizenich lanncanench mnlurn paer tal latis loen hbuiumon Uliora)pr fiepuene Eibi ECENSORLA. 443 optancdungr — - —— , N & dorelk vel porius quintam; quandoquidem integrum hoc ndae Bditlontn opuſéulum compendio nouiſſime edito (2) de Iure ots celeior i Naturae & Gentium inſe tum eſſe didici. Konluli elie §. VI. De fine ita diſerte vronunciat (4) § 8. (4) Ex no- ids, in te Praefationis ſuae: fnem Ieientiae Iuris Naturae tan. ſtra Ed. §.6 Nnrortl ri ten ambitu huius vitae ineludi. Et quoniam obiici 703 nileofiill poſſe praeuĩdebat, immortalitatem animae naru- conkene anl rali ratione euinci, ac proinde, quae hinc conſe⸗ quantur ad iuris inſtitiaeque obſeruationem facienria, ad doctrinam iuris naturali ratione ogniti pertinere; “ reſpondet eodem loco: animum quidem hominis ar- e gle denti adfectu immortalitati imminere, ſuique deſtrit: erun un ſionem vehementer auerſari atque inde apud ple- un anſel rasque gentes inoleniſſe perſuaſionem de animae a cor- e n ce pore ſeparatae duratione; * 1uod tunc bonis bene; nee malu male ſit futurum: eiusmodi tamen circa haee 1e, imnd perſuaſionem, in qua animus hominis plene ac fir- vanenet miter adquieſcere poſſit, ex ſolo Dei verbo hauriri. vitibus bai Haec Auctor. Verumenimuero licet tam verum au in fi⸗ eſſet, quam falſum eſt, immortalitatis animae ple-= uſo inn nam demonſtrationem a naturali ratione non ſup- W peditari ; ſufficeret tamen prudenti, ſaltem ma- lbotnttit⸗ gnum pondus habere argumenta, & ſpem bonis ntetoplinuln melioris vitae eximiam dare, iuſtum vero impro- ne leneit, bis metum futurae grauiſſimae poenae incurere. Ia. gent gentis enim mali etiam non magna veriſimilitudo, cu- 1e poiſinn ram cauendi cxcitare debet. Neque aur conſenſus o- lo gononi mnium paene gentium, aut inſitum deſideriũ immor: 0 hlaledh talitatis ſperni poſſant. Sed firmum argumentum & ſed boe litnt obuium omnibus (vt cetera nunc praeteream ſuh. ionenn,inſ⸗ tiliora) praehet ipſa diuini Numinis agnitio, quam icana glicn 4 recte n negſexeint lerique lle X (2) Per SPAVANVM, qui dicitur etiam in 1000. , Alubſicum adhibuiſſe meas in vtrumque Pufendor- lechimen 0 fii opus notas. Produüt hoc compendium Londini Ans . 1716, in 2. Voll. in Octauo. 444 rISTOLA recte admittit Auctor, & inter ipſaluris Naturae fun- . . . . damenta merito collocat Neque enim dubitari pot- eſt, Rectorem vniuerſi ſapientiſſimum, eundem- que potentiſſimum, bonis praemia, malis poenas deſtinaſſe, & exſequi deſtinata in futura vita, quan- do in hac praeſente pleraque impunita impenſata- que transmitti conſtat. Itaque negligere hic futu. rae vitae curam, quae cum prouidentia diuina in ſeparabiliter connexa eft, & contentum eſſe in- feriore quodam lIuris Naturae gradu, qui etiam apud Atheum valere poſſit, ((1) de quo alias dixi), eſt ſcientiam pulcherrima ſui parte multa- re, & multa huius quoque vitae officia tollere, Cur enim aliquis ro caritatibus, pro patria, pro re- publica, pro recto & iuſto, diſerimen fortunarum, dignitatum, vitaeque ipſius ſubeat, ſi euerſis alio- rum rebus ipſe conſulere ſibi, & in honore atque opulentia vitam ducere poſſit? Nam vni nominis immortalitati, famaeque poſthumae, id eſt, ru- moribus, vnde nihil ad nos perueniat, vera ac ſo- lida bona poſthabere, quid aliud quam ſplen- dida ſtultitia fuerit? Suhlimior eſt pleniorque diſei- §. VI. (1) Edidit itaque adhuc alia Anonymus, prout etiam apparet in fine Epiſtolae. Sed quae- nam illa fint, hariolari nequeo, Ita vero olim -icripſeram, cum fimularem, me verum aucto- rem Epiſtelae ignorare., lam vero indicare poſſum —— Cileiplina ln PlinamChri immo verori Praelentit vi Plius, diſi ſonem in vi inueniat, (e a masnd ſce impune ſbi (3) Rr Atchuinam Aductam, nn otmines o maduci debe Int, opus, ad quod hic prouocauit. Euoluenda emm eius Praefatio in Codicem Iuris Gentium diplomat. p. 7. ſq. Conferri etiam poteft eiusdem Iugement ſur les Oeuvres de Mylord Sbafesbury, pofſt ipſius obitum euulgatum a DES MAIZkEAVX in opere- cuius hie titulus eſt: Recueil de diuerſes piéces ſur la Philoſophie, la religion naturelle, &c. Tom. II. P. 2873 =D N N „ quidem meze cum ventium GCiniz ob lure Natun netn iagt alios vitur Iuo nititr DuNqum Peculiarim dencis teen Kitates Al umento 2) N VDoV i ſeeuni ed (3) ) V 4 —— urisNaturzein. im dubitiiſre mum, euoces , malitſoen uturavitz ut nita Impenin egliterehiefn uigentia Ain⸗ nrentum elek adu, goi ei (1) Ce go ſuipaerte nll ſhejatollee l 0 pattu, gls men fortunm 1t, ſiele ſeln in hopolen Nam wiON mae, Ueht eniat, ſent ud gan ſe — calaA olee. Net e „ I NN me erun i indiene Cuolventrd Gautien 1 einsgen , votß⸗ eng “ e, Gr. ſon⸗ CENSORIA. 44 5 diſciplina Iuris Naturae, expoſita ſecundum diſci- plinam Chriſtianorum, (de qua (2) PRASCHIVS,) immo verorum Philoſophorum, quam vt omnia praeſentis vitae commodis metiatur. Quin am- plius, niſi quis ita natus inſtitutusue ſit, vt in- ſignem in virtute voluptatem, in vitiis moleſtiam inueniat, (quod non eſt cuiusuis) nulla ratione àa magno ſcelere deterrebitur, quo ingentia bona impune ſibi parare poſſit: (3) Git ſpes fallendi, miſcebit ſacra profanis. Atdiuinam vindictam, in futuram vsque vitam pro- ductam, nemo fallet; eaque firma ratio eſt qua homines omnem iuris obligationem in factum traduci debere intelligant, ſi ſibi ipſis conſulere ve- lint. MM Equidem ſtatim in prima Editione verſionis meae cum maidris Operis (?) de Jure Naturae & (b) Lib. II. Gentium, tum (e) compendi de Ofßcio Hominis Cap. III. & Ciuis obſeruaueram, non excludendam eſſe à §. 2 I. not. 7. Iure Naturali omnem futurae vitae conſideratio (-) Nota nem: idque eoderm quo heic Anonymus poſt ad Pracfat. alios vritur, argumento comprobaui Principium, §. 6. quo nititur iſtud ratiocinium, Auctor noſter nunquam negauit 5 quin potius illud ipſe vltro in peculiari maioris Operis loco agnoſeit, vbi in tra- dendis regulis circa (4) eligenda vtilia (4) locum (à) Ius Nat. citat ex A R NOBIO, atque ad egregium de hoc ar- & Gent. gumento locum PASCALII prouocat. Lib I. Cap. Non III. 8. 7. (2) Nempe in Diſſertatione cui titulus: . LVDOVICGCI PRASCHII Deſienatio Iuris Natura- lis ſecundum diſciplinam Chriſtianorum, a. 16897 ed. (2) Efſt verſus ex HORATIO Lib. I. Epift. XVIL, 54. (4) Vide quae dixi ad hoe Compendium Lib. I. Cap. L. §. II. not. 3. 446 EPISTOLA — — — Nen d ſquiram, an argumenta, quae ſola ratio pro im mortaliate amimae, ac praemiis & poenis alterius cu u dam vitae ſuppeditat, vim apodcti- cam, prout contendit Anonymus, habeant; & annon contrarium exemplo vel ſapientiſſimorum gentilium, qui nonniſi titubanter de grauifſima hae veritate locuti ſunt, adpareat, quamun ſidem . . 1 7 4 . (⁵*) rationem quae heic adlegatur, ac omnium reuerz validiſſima eſt, iam detexerint. Hoc ob- ſeruaſſe ſufficit, ita demde ratiocinari Anonymum, vt de natura ac vi propria effcii parum accuratas cohaerentesue ideas fouſſſe videatur: cum e con- trario leuis omiſſio Auctoris hoc queat excuſari: quod eo per magnificam opinionem efficaciae pe. culiaris quam in animum cuiuslibet prudentio- ris habere vel ſola ijuris contemplatio debeat, de= lapſus ſit. Confundit manifeſte Anonymus off- cium cum efectibus aut cauſis ad eius obſeruationem impellentibus, item vim, quae omcio per ſe ineſt, cum quam illa, in mentes mortalium, prout plerorumq; comparata eſt indoles, exerit. Exiſtimat, remota praemiorum ac poenarum futurae vitae conſi era. tione, cauſam nullam futuram, cur non ſolum q edõ pro caritatibus, pro patria, pro republica, pro retcto & iaſto, dijcrimen fortunarum, dignitatum, vitae- que ipſius ſubierit; verum etiam car ſibi iple, illa- ta aliis quacunque noxa, deſtruéta omni eorum fortuna, ipſisque in perniciem datis, ſiue vt loqui. tur Anonymus, euerſis aliorum rebus, non tonſu- luerit, & in honore atque opulentia vitam duxerit. Supponit, ſublata beatae poſt hanc vitam immor- talitatis ſpe, non niſi inanis alicuius ac cerebrinae immortalitatis deſiderio, quenquam ad offien ſui obſer- (*½) Vide locum PLATONIS, quem citaui in mea Praefatione ad J. N. & G. §. 21. pag. 86. 2a* Edit. lit. (ii). Obtſeruahtian Auctonis not alios non ! modum euet Acionitates ) Une vll vige eylpe quodiſthae eoum natui hiuerſ Res huins moral ungue gent Ab wili Ciſtn crit) Atqna (ibium, cun nlam ur 4heum vale uan natur⸗ nullum eſe pabilisomn poluers, ſie icem, reſpechnad Deieyillent guam illa, locuin repe ymo la fin emedttes „6) ſid Ci, I yhatun ratmio 1 = —— uae ſolitil ewiis hei t, vim apoſc⸗ 15, habeintzl 2pientiſfmort et de prauſin quatnut A Gr, ac onri erint. Hoed ati Ahonyniu Parummatelnt ur cunn e (ueat eiclinn ern ethtnirß⸗ liber Pucenn tio dehent,5 .Anopſnuß , Herueti erleinelht folt petenn ſtimatyenel Fitaeconl non Climg 4Plies, , nitetun i 84 ſpinl, 1 omni “ 8 hventat u, M ⸗ uten Ment . itam inn 8 ac corehiif m 40 0 7 4 Gein et CENSORIA 447 obſeruantiam impelli poſſe. Ex principiis contra Auctoris noſtri, obligantur homines non ſolum ad alios non laedendos, vt inde ipfis aliquod com- modum eueniat, ſed etiam ad fortunas aliquando & dignitates ſuas, vitamque ipſam deuouendam. (6) ſine vlla praemiorum ac poenarum futurae vitae exſpectatione, & ob hanc ſolum cauſam, quod iſthaec offcia ſint, quae nobis ſapientiſſimus legum naturalium Auctor, idemque ſupremus vniuerſi Rector impoſuerit. Vtra quaeſo duplicis huius moralis doctrinae purior, nobilior, ſapienti- umque gentilium ideis, qui tam ſedulo honeſtum ab vtili diſfqinxerunt, magis conſentaneâ cenſenda erit? At qua ratione Anonymi conciliabitur ratio- cinium, cum iis, quae heic habet, dari nempe quendam Iuris Naturae gradum, qui etiam apud Atheum valere poſſit; & infra quoque §. 15. fore ali- quam naturalem obligatienem, etſi daretur, Deum nullum eſſe? Si vlla vnquam fuit, ſane haec pal.- pabilis omnino eſt contradictio Statim enim ac poſueris, aliquam poſſe eſſe obligationem, proprie ſic dictam, aliquam item neceſſitatem abſolutam hoc vel illo modo agendi, aut non agendi, ſine reſpectu ad aliam non ſolum vitam, ſed & ipſius Dei exiſtentiam, officia protinus omnia, praeter- quam illa, quae Numen ipfum directe reſpiciunt, locum reperient, cum ſingula, agnoſcente id Ano- nymo g. 13. in ipſa natura rerum realiter fundata ſint. Vide, quae notabuntur ad S. 15. Ita vero Anonymus, leuem Auctoris omiſſio- nem correcturus, ipſe ſe grauibus illaqueauit in- L com- (6) Vide, quae tradit Auctor J. N. & G. Lib. II. Cap. III. F. 19. vbi adſerir, nondum liquido eſſe probatum, quoulibet rette factum neceſario cum praemio quodam extrinſecs ceninnitum debere eſe. 44⁸ EPISTOLA commodis. Sunt omnino duae diuerſae quaeſtie- nes, Duaakxe ad certa quaepiam facienda vel omit- tenda quis obligetzey? & , qua ratione homines ad obe⸗ ſeruanda illa, quae pertinere ad officium ſuum intel. ligunt, validifime peſſint permoneri? Quoad poſte- riorem quidem quaeſtionem, lubenter conceſſe- rim, rationem vtilitatis, ac inprimis intuitum poenarum ac praemiorum alterius vitae, id vtique eſſe, quo maxima mortalium pars commoueatur, Vnde adparet quoque, quam neceſſaria homini. bus fuerit certa ac liquida ſtatus futurae vitae reue- latio; cuius tamen propterea ſcopus non eſt, ipſos ad virtutis ſtudium, fugamque vitiorum excitare ſola proprii commodi conſideratione; ſed eosdem Ma. Aicdr (9) . epregium 2. pertidentem uckoribur es EUII. I. Iniinnat Aud Prorumpuot ſiose er hl KHuß eiueni enim ſib ey uſiuaf Ultra hane ſoxumn hun hoc pacto ſenſim adſuefacere, vt ob nobilius lon- ge motiuum offici partes expleant, inſignemque illam, cuius meminit Anonymus, iß virtute vo- luptatem inueniant; quae quidem non ex repraé- ſentatione praemiorum, nedum poenarum vitaé alterius ſed longa ac ſeria meditatione venuſtatis ac praeſtantiae ipfius virtutis progignitur., Impro- bos quippe videas, quos futurorum malorum me- tus, ac bonorum ſpes adficiat, qui tamen propter- ea vllam ex virtute voluptatem, aut horrorem vi- tiorum haud ſentiant; aeternae quidem felicitatis cupidi, at ab eo amando, quod ſolum reddere felices poteſt, noſtrumque per ſe amorem mere- tur, longe alieniſſimi. Quodſi tamen etiam ad ſolam vtilitatem adten- datur, nihilominus ſectandae virtutis, fugiendi- que vitii ſat praegnans foret ratio, tametſi a præmiis ac poenis futurae vitae abſtrahatur. Etenim pa- randae & in his terris felicitati aptior per ſe virtus eſt, quam vitium; ac longe probabiliorem con- ctipere vt plurimum ſpem licet, fore; vt, ſolida nobis adſeramus commoda, ſi bene & laudadiliter, quam ſi inordinate ac improbe viuamus: id quoòd Auctor alkione etu⸗ latiatt net Auupt, non lum eſſe. V ibit; cuin ) 4Kqu⸗ Re wbietiamn draue ga ſa marime cur, orali pon ue an gern Monll, Zi 10 maxime lacitum N mnahn, halere a; Auctot lei Omnia don Vetere; Eth emirer, n ereicer andoxe, inerſae goettt acienda e NM one komine i haiun ſuun i primt inrumn 18 vitae, a ni Is Commovenk edelſnil hont Ukurae vie A pus wone, 4 vitiorum etrt kione; . ſel eod D t ob Nobiluk. Ant, inlenen u8, it Ntue en pon eri n poehilun 6 tatone iei dgigniin 76 um milviti ul iumufii zut hortotn uu en he oc ſolun ii l Amoen pültuen virtutis, i,s 1 , mmetklu 4 N 3 un Pieoini CENSORIA. 449 Auctor (a) in maiori Ogpere ſolerter obſe uauit; vbi (a) Lib. 11. egregium admodum locum (⁵) I8OCRATIS, eoð Cap III. pertinentem, ad tuli. Q ae etiam materia a variis §. 21. 6) on 4 auctotibus ex inſtituto pertractata eſt. (?) Mot. 4. ubenterconek § VII. Iraque neque illud a iämittendum eſt, quod inſinuat Auctor, quae intra pectus latirant, nec fotis prorumpunt, ad Ius Naturae non pertinere: qua ra tione ex mutilato fine Iuris Naturae, etiam obie- Stum eiusnimis contizhi, manifeſtum eſt. Qum enim ſut exirum §. (a 8. dixiſlen, Iuris Nataura (a) Ex as. lis ſcita ad forum duntaxat humanum adaptari quod ſtra Edit. vltra hanc vitam ſe non extendat, mox ſubiidie §& §. 6. 9 forum humanum circa externas tantum hominis actiones occupari; ad ea autem, quae intra pedtus latitant, nec aliquem effectum aut ſi, ignum foras pro ducunt, non penetrars, negue adeo circa ea ſollici- tum eſſe. Vlteriora diſerte Zieologiae Morali trans- ſcribit; cuius principium Renelationem eſſe docet §. (?) 4. & quae hominem Curiſtianum informat § (e) (?) Ex no⸗ §: vbi etiam addit, Ius Naturae multis in partibus ſtra Edit. praue ad forum diuinum adplicari, quod Theologo §. I. maxime curae eſt. ltaque, inquit §. 9. Theologike (e) . G. Morali non ſußfficit, exteriores hominis mores vicun. que ad decus compoſuiſe; (quaſi vero Philoſopho Morali, ant iuris natu alis Doctori ſufficiat) ſed in eo maxime laborat, vt animorum motus interni ad placitum Numinis fingantur, & illzs ipſas actiones improbat, quae etrinſecus gquidem »etcte ſe videntur habere, ab animo tamen impuro promanant Hace Austor ſeilicer Theologis vindicar: quae ramen omnia non Chriſti,nos tantum Philoſophos, ſed & veteres Ethnicos curaſſe conſtat; quorum adeo ſo- Pria magis, & leuera, & ſublimis Philoſophia fuit. Vt mirer, Viro inſigni mwin hac erudiriosis luce, ta- lia excidere potuiſle, non mmus paraloga, quam paradoxa. Vellem hic Anonymus ilu obſeruaſſet: Partius G iſta 45 0 EPDISTOLA ſta viris tamen obiicienda memento &c. Cum enim de viro agatur, cuius diſſimulare merita non licet, prius quam par alogorum ſeu abſurditatum arguere- tur, par, crediderim, fuiſſet ſedulo examinalle, an non cius ſententia fauorabilem interpretationem ad- miſerit. Miror ego, Anonymum in transſcribendis tot d'ctis, non adtendifle ad eſſentiale quoddam, quale quid in duobus eorum, quae citat ,deprehen- ditur, vtpote quod ab errore eum reuocate, mode- tatique feruorem potuiſſet 5 vt cum 9. 9. (noſtrae KEdit. 7mo) diſertis verbis dicitur, (1) Ius Natu-⸗ yale MAG NNANA PARYTEM circa formandas ho- minis acfiones exteriores verſari. (2) Praeterea Au- Gtor in alio loco ab Anonymo citato nonne dicit, fo- vum diuinum, ad quod actus interiores pertinent, Theologo MAXIMä curae eſſe ? Eft ergo, ſecun- dum ipſum, & alia quaepiam diſciplina, ac diſcipli- na quidem naturalis, quae internorum iſtorum actu- um leges non negligir Obſeruare id quoque Ano- nymus debauiſſet, quod habet Auctor in Opere ma- iori Lib. I. Cap. VIII. 9. 2. & in igſo hoc compendio Cap. II. S. I1. 12. Indicandum id etiam fuiſſet, age- re ipſum de conſcientia, vatiisque eiusdem ſpeciebus, Lib. I. Cap. I. S. 5§. eq 7. Verum & aliunde, quam infimo talo cenſura Anony mni nitatur, certo demon- ſtrrati poteſt. Solus etenim actionis alicuius auctot cognoſcere & diiudicare tuto valet, an ea intrinſecus aeque ac extrinſecus moraliter bona ſi:, cereris autem Sßmni-⸗ §. vII. (1) OTTO etiam in Ed. OffcKiorum bo- minis & ciuis a. 17 2 8. euulgata, Mot. in Praef. d. 9. contrariam Leibnitio & Apologiſtae eius ſententiam tuetur . (2) vVide, quae dicit Auctor in ſuo Gyeecimine controuerſiarum &t. Cap. IVP. 8. 19. & locum infra referendum ad g. XI. S. omniboslup dum 2equiun velo aGdlſei leuis aeque leitorücm lurti kerioki ation tein alplientn fidan ali Mettate lictt fuhn human ſofoit, pfoll Aprt. bo Ee inuicemn en om lerum Anadume birar egois betut, iark Uidt ſt, der titeigete, etlkotteinde lebebantt,6 ino, zepr, lucdieinm inn erentun, endilicht it, ſel ii: Nuune Eblhtiummci Alrehie, du VIII. Ruthmm, Aketendutn ( 4 . 9Gt. Cntii merita non id ditatamn telqkk 0 evalimdlt 1 tPtetnicſen i intranslctien entille goolla . 4 e Clateſen Teuocate, N u 9. untt 1,) Ne es nu 2) Dtuekti ononbe deb/ etiotes helite Eſt elto e ſlinn, i I hrutn ilonint or in Dftt 1o hoe confẽ etiam nilat⸗ eiulellſrits A linnte e ge, Cettocn ut; 6 4 urn d i is Alicls h tiree . 2 — Mr, in PruteN geme ⸗ 1e ejus ſ c, celetist ſin cele „ omnibus ſuper hoc non niſi indicia, ſaepius admo- dum aequiuoca, ſuppetere Rata poſſunt. Iam vero addiſcitur idee Ius naturale, vt de actionibus CENSORTA, alienis aeque ac proprijs iudicate poſſimus; adeoque ſcitorum Iuris Naturalis adplicatio vt plutimum ex- teriori actionum habitu debet terminari Huias au= z. . . d . . à . — tem adplicationisz ad actiones principium non niſi per tiffelctum aliqnem, aut ignum foras produétum, pe= nettare licet; atque haec illa ſunt, circa quaz fo- rum humanum occupatur, de quibus Auctor loqui voluit, piout ex ipſis heic ab Anonymo citatis locis adparet. Porto, nonne circa ea, quae homines a ſe inuicem exigendi ius habent, mazimam natura- lium legum partem verti, in confeſſo eſt? An non vltra actum exteriorem iſtud ias ſe extendit: ſtatim igitur ac quis hoc in parte omne id, ad quod tene- batur, praeſtiterit, quantumuis vitioſus actus inte- rior ſit, nemo tamen quicquam amplius ab eo pore- rit exigere, neque reuera quicquam amplius debetur; etſi forte internê actionis, qua expletum eſt id, quod debebatur, principio aliquid praui coram tibanali di- uino, ac propriae conſcientiae adhaerere queat. Hoe iudicium interea a quocunque de propriis actionibut ferendum, vt bonas ac innoxias omni ex parte eſſe: cetto ipſi conſtet, Auctor a Iure Natutali non exclu⸗ dit, ſed ab eo tantum in adplicatione ſcitorum Iu- ris Naturae ad ſingulares caſus, in conſideranda pe- cuſiarium cuiuscunque hominis actionum moralitate abſtrahit. §. VIII. Platonitorum Qtoitorumqut, immo & Poëtarum, docttisa fuit, Deos eſſe imitandos, Diis offerendum. . (1) Compoſuum ius ſasque animi, ſandtosqut . receſſus Mentis, & incolzum genereſo pectus honeſto. Pf 2 Neque — 6. VIII. (1) PäRS. Saryr. 11. 7a. ſeq. I——M— 452 B EPISTOLA — Neque Philoſophe, ſed Iuris conſulto ciuili tribuit CICERO, externis contentum eſſe; leges enim do- cet curare, quae manu teneri poſſunt, Philoſophos, quae ratione & intelligentia. Adeone degenerabit apud Chriſtiano; Philoſophia, quam Ethniei tam ſanctam & generoſam habuere? De laxitate ARlISTO- TELIS multi veterum queſti ſunt: ille ipſe tamen longe altius ſurrexit, cumque ſcho lae recte hic ſunt ſecutae Praeclate enim Ariſtotelica Philoſophia ad juſtitiam vniuerſalem omnes iefert virtutes ; debe- musque non nobis tantum, ſed & ſocietati, eique maxime, quam cum Deo, naturali lege cordibus inſcripta, colimus, vt animum habeamus veris im. butum ſententiis, voluntatemque ad recta conſtanter tendentem. Hae omnes animaduerſiones non minus male ad- adplicatae, quam e triuio petitae ſunt, obtrectantes ſemper Auctori noſtro vnice ex falſa hypotheſi, quam modo notaui. Nam oblitus eſt Anonymus, Aucéto. rem, capite de Officiis Hominis erga ſeipſum, in eo potiſſimum occupari, vt oſtendar, qud ex lege na- turali quilibet teneatut ad formandum intellectum aeque ac voluntatem, illum veris ac vtilibus notitiis imbuendo, heius vero motus in ordinem redigendo? Locus quoque CICERONIS (2) adductus hic ve- rum ſuum ſenſum haud retinuit. Nec enim ibi de actibus mere internis quacritur, nec de actionibus externis, quatenus a bona diſpoſitione interna pron: ciſcuntur, aut non proficiſcuntur; ſed tantum de lae- ſionibus aut fraudibus quibus dam ſubrilioribus, ac de iure ciuili impunitis, etſi extrinſecus acque ma- nl- — (2) Exſtat de Ofßciis Lib. III. Cap. XVII. Nes aliter leges, aliter Philoſophi tollunt aſtutias: leges, quatenus manu tenere poſſunt; Phileſophi, quatenns ratione & intelligentia. X — pikeſte, ac⸗ ex omnibas quuotur, meiate enl nus de iis, yendita ſbi .IN. N locus iuriiu magham el Vetoſim iam tota locatam fu lum quildbͤe Anonymus Audorisſe Niturac. iteradume tut! Pateot b intetna terqnam q ſit, homi hac dete ſernandun aut inual inrandi an Imunm foret gonmais . .J. I TuN lepen Lübitur Mmändas, Juam alte la turici monitum — ſalto ciullint leges cria Unt, Phiooe. geone degelen am Lthniiinu laxiute ANl ile igleinn olaelebte hit s Nllfii t vittuter) 4 locieli el lali lege n abeimus eltr 14d Iecicolt n minds len e ſunt ohreht⸗ lahjpotric⸗ nonn,a e inin, i zg exlepe⸗ uo ele ,quod er odum inelcl 1c Teilbiu in liter actum externum AN quamuis ote tantum 1 cENSORIA, 473 — —— — nifeſte, ac aliae craſſiores pateant. Quod quidenr ex omnibus argumentis exemplisque, que conſe⸗ quuntur, aut antecedunt, liquido colligitur. Im- mediate enim ante iſtam ſententiam, Orator Roma- nus de lis, qui non bona ſide emtori defecus in re vendita ſibi cognitos indicant, locutus erar. §. IX. Neque adparet, quis ſit in lure Naturae locus iuriiurando, (cuius tamen Auctor ipſe vim in eo magnam eſſe fatetut) ſi internorum ibi cura nulla eſt. Veroſimile eſt, hanc obſeruationem, ce-npofita iam tota Epiſtola, adiectam, ideoque male huc col- locatam fuiſſe, cum interrumpi eadem ratiociaii fi- lum quilibet conſpiciat. Temere ſemper ſupponit Anonymus, internorum mentis actuum curam, ex Auctoris ſententia, plane alienam eſſe a ſcientia Iutis Naturae. Anne veto alioqui iusiurandum eſſentia: aeque ac internum complecti- tur? Fateor quidem, a ctus externi vim otiginarie ab interna iurantis diſpoſitione pendere. Aſt prae terquam quod illa diſgoſitio, eo ipſo, quod interna ſit, hominibus occulta mancat, quibus nihil aliud hac de re praeter praeſumtiones ſuppetit, nonne ad ſeruandum iusiurandum, ſuper re non plane illicita aut inualida praeftirum, omvnino obligamur, eiſi jurandi animus nobis detuerit? Et nonne grauiſſi- mum foret peccatum, iurare ſuper te quapiam illicita, iutaremus? §. X. Itaque qui educationis aut in ſtitutionis alio- rum regendae oteſtatem habet, Iute Naturae obli- gabitur ad mentes etiam praeclaris monitis intor- mandas, curandumꝗue; vt virtutis adſuetudine, tan- quam altera natura, voluntates ad honeſta ferantur. Ea tutiſſima praecipiendi ratio: nam:, vr pulchee monitum (1) ARISTOTELI, plus poſſunt more, F Ff 3 quam 5. X. (1) Ipſe Auctor noſter locum aliquem huius Phi- . 454 EPISTOLA — — quam leges. Et quanquam fieri poſſit, vt aliquis um omits ſpe metuque prauas cogitationes comprimat, ne no. legtimmm, ceeant (quod tamen aegte fit) ßztamen non efficiet, er ſetet, kti proſint. ltaque qui non recte animatus erit, ſaepe Git, vnde d peccabit ſaltem officii omiſſione. Vt adeo etiam ſſrtintuttis parum tuta aut facilis ſit hypotheſis, quam Aucor ins glcit noſter conſtituit, animi intus praui, foris innoxii. ihrum teufn Hoc ve o eſt vnum ſemper idemque repetere, alennianti eadem oberrare cherda. Inſpiciantur modo, quae tra:. yaccizur z dit Aucter in hoc Compendio Lib. II. Cap. III. H. 2. inuicem trad & Cap. XI. & 4. vt Opus maius taceamus, vbi mul cwrerentur, to fuſias de hoc momento agit: & mirari conuenit, ſumi, ſun, Anonymum in exiguo ſcripte, qualis haec eſt Epi: 6 mimnen ſtola, tot temere verba protundiſſe. ” uſiin if⸗ §K XI. Equidem laudandi ſunr viti quidam eruditi, zmununzali, Pufendorfianae alioqui docttinae fautores, quod ſen. mun nkyn tentiam duriorem & reprehenſionibus obnoxiam ecpoineb emendarunt, & quod Iuri Naturae negant, ſalten etſelem in Philoſopho Morali, aut Zheologe Naturali tribuunt, leltun hoſt curam ſcilicet internorum. Sed quum in interni-: Ciuis iugtal quoque ius & obligationem, peccataque in Deum, ſa ſment; & rectas actiones natura conſtirui, neme negare poſ- Theoloni) ſit; vbi, quaeſo, tractabuntur haec naturalis vtique ſunß, juris iuſtitiaeque capita, niſi in ſcientia Iuris Natura- Poabhinete lis? Niſi quis aliam quandam vniuerſalem iurispru- dinemnhen dentiam confingat, quae Ius Naturale reſpectu non (iſe hominis tantum, ſed & Dei comprehendat; qued inane fore & ſuperfluum, nemo non videt. aitu, tund Nihil wagis eſt arbitraium „ quam diſciplinarum ſiinnniconne diuiſio. Modo illud omne, quod ad ſcientias, quae Peiirbon relationem inter ſe aliqvam habent, pertinet, in hac Denm nag vel illa deprehendatur, atque in tractanda peculiari nEneique aliqua ſcientia, cuius conſtitueris limites, nihil o. ispeen tum iis etiam Philoſophi „ quo hoc aſſeritur, retulit; eui ad- „ ſumnus: gl icca ſunt alia in notis ad J N & G. Lib. EII. Cab. do ime „He 4. cENSORIA. 45 5 lt, Niit rum omittas, quae ad definitum ſpatium neceſſatio pring, en requiruntur:, non eſt, quod praeterea quisquam de- Anoneſcf ſideret. Et iampridem ipſe Auctor reſponſionem de- uung eit in, dit, vnde adpatebit, in eo, quod emendationem Vtadeo ain ſententiae eius vocat Anonymus ‚ſe ctatores ipſius po- guam uhe tius placita eius ſecutos eſſo: (a) Quicunque ait, () Specim. lotis inteli librum meum de Iure Naturae & Gentium, non ſolo Contro- gue tehelen calumniandi animo inſpexit, facile deprehendit, mihi verſ. cap. V. mod/len praecipue propoſitum fuiſſe, offcia hominum erga ſe . 25. .,. U inuicem sradere, & quid iuru inter homines mutuo eunls, i exerceatur; ciifini nullum commodius principium ad- mirati conei ſuami, quam ſocialitatem poſſe, in aprico eſt. Kt eam li huee Ali ob vationem caput de religione Naturali in eo libro nuspiam exſtat. Hoc quippe conſectarium eſt doctri- ignidmenli nae naturalis de Déo, quam alii ad Philoſophiam pri- kores, Alan mam referunt ,alii peculiari diſciplina ſub vocabulo ibus onin Theologiae Naturalis adornant; eoque natiuam ve- , negant Iu lut ſedem in Adiſciplina IJuris Naturalis non ſortitur. M turelittbbul⸗ Ged cum poſtes in vſum iuuentutis Ofhcia Hominis & lum innen Qiuis iuxta legem naturalem in compendium redigen- ugbe in din da forent; cabts de Religione Naturali ex illa ſius emo hegneſi Theologia Naturali, ſiee Philoſophia prima, mutuo . enatutiſs tiſmſi ſumſi, & in eum libellum transuli. Facta adeo lon- Ntinluri Mi go ab hine tempore huiusmodi declaratione, Auctor elllle imig ab intemperantioris cenſurae aculeis tutus vtique efſſe ie eeeln debuiſſlt. mis. a diuina i ehendni „ XII. Quin potius in ſientia iuris, a diuina iu- iet ſtitia, tanquam fonte, humanam, vt plena ſit, de- mäſhium riuari conucnit. Notio cete iuſti non minus, quam Aletenin i veri ac boni ‚etiam ad Deum pertinet, immo ad ctinet,itn Deum magis, tanquam menſuram ceterot um ; com- cndt eeliu munes que regulae vtique in ſcientiam cadunt „ & In i. iurisprudentia Vniuerſali tradi debent; cuins praece- niet⸗ pris etiam Theologia Naturalis v"etur. Itaque lIus Naturale praeter rem coarétantibus adſentiri non poſ ad ſumus: quanquam is lapſus periculum non babeat, etultt; modo internam probitatem ſaltem alteri Philoſophise 6NN 4 Parti „ 4 5 F8eorisroA— 14 — ——— parti ſerues, nec plane reuelatis praeceptis tranſcri- luſtitia diuina, & iuſtitia humana aliquid quidem inter ſe commune habent, nec vnquam inuicem ſibi aduerſantur; aliogui tamen tantun infer vtramque cum ratione originis, tum ratione ambitus inter. cedit diſcrimen, vt, accurate loquendo, diuinam iuſtitiam humanae fontem eſſe ac menſuram, dici nequcat. Deus enim natura ſua iuſtus eſt, neque agere, neque agere velle, niß iuſte, porteſt; fehx haec in ipſo eſt imporentia, glorioſaque neceſſitas, ex infinita eius perfectione vsice oriunda. Homines contra tantum abeſt, vt natura fint iuſti, Iuſtitia enim qualitas eſt, quam adquirere debent; eaque obligatlo ipſis a principio aliquo externo, voluntate nempe Dei ipſius, non veio ab cius iu ſtitia, prout mox videbimus, eſt impofita. Quin & iuſtitia humana prius cognoſcitur, quam diuina; quemzd- modum poſt Audlotem noſtrum obſeruaui e J. Ny & G, LEib II Cap. III §. §5. not. “. Quod vero ad am- birum adtinet, ipfa dininae naturae excellentia c- cit, vt eidem plures iuſtitiae humanae actus haud quaquam conuenife queznt; id quod ctiam Audof animaduertit in locis fſeriptorum ſuorum Polemico- fum, ad quae in noa modo citata Lectorem ablega ui. Anesymus, cui legenda se refellenda ſingula iſthaec fuiffent, tenebitur omnino ſecundum es; quae in fine haius paragraphi agnofcit, Audosem noſtium faltem ab obiectione piolatae parum tutas Pypotheſees liberate; cum ex loco ad praecedentem Paragraphum allare manifeſtiffimum ſit, Aundorem a difciplinis hiloſeg neutiquam ex lufiffe. §. XIII. Hactenus de fne & obieéto: nune Inpereſt, vt de eauſa eſiciente Iuris Naturae, non bene ab Au- Ktore conſtituta, dicam. Hanc enim ille non in re- tum hatura; rectaeque ſecundum hanc rationis Prae- ceptis Thicis cutam internae probitatis ceßtis, ad rum, & cor. Penion dee 1. ofkrium tionit ag hr⸗ Nox a. ſuperior /h Mum action nemo ſpont (cium ebl porgt peh non habent iulſtitin pe⸗ cinsinthpr hetut; don Quen⸗ nn gulin eljoris ex 1e vilas eſt optani pon ſumma Pe R der, Per caulſa inke Nuntie he atio, P Eles Andor drat) gu mentum eneniht ſeridere 66 Haire deceſſtea CENSORIA. 457 gecepts nni ceptis, a d uina mente emanantibus; ſed (quod mi- trfum. & contradictioni obnoxium videbitur) in ſu algtidn perionis decrero quaerit. Nempe Lib. I. cap. I. §. luum inicer 1. officium definitur, actio bominis pro ratione obliga iatet ng tionis ad praeſcriptum legum rite adtemperata. Er e inbinnde mox cap. 1I1. §. 2. Lex definitur, decretum, quo uendo,Alm ſuperior ſibi ſubiectum obligat, vr ad iſtius praeſcri- merlutm ,di pram astiones ſuas componat. Quac ſi admittimus, iultus dt, o nemo ſponte offidum faciet; immo nullum erit offi⸗ ſte, cm cium bi nallus eſt ſuperior, qui neceſſitatem im- — Pgte elu ponat; neque erunt officia inter eos, qui fupetiorem lunda, Hrin -non habent. Et quum Asdtori officium, & actus a nt jolki, Iu iuititia praeſcriptus, deque late pateant, quia tota e ekent en eius intisprudentia naturalis in officir doctrina conti- Ntetno, WCIU netut; conſequens eit, omne ius a ſuperiore decer- 6 uſttn on ni. Quae paradexva ab HOBBIO potiſſimum prodi⸗ nin & inti ta, qui in ſtatu, quem vocat, naturali, id eſt, ſu- dnim den perioris exiorte, omnem iuſtitiam obligantem tolle- lerai rc vilus eſt, (etſi ipſe vatiet) miror a quoquam ad- Golrenilt Optar potuiſſe. Srgone contra iuſtitiam nen faciee e ecellentiu ſumma poteſtate praeditus, qui tyrannice in ſuos utae 2n da g aſlabitur, qui ſubditos pro libidine (poliabit, adfli- od ien mn Lect, per tormenta necabit; qui bellum alteti ſine ſuofucn Doenit caula inferet? ledoten d Id, quod ſtilo ſcholaſtico, eanſam Aiciertem Iutis elelſenei ili Naturac heic vocat Anonytnus ,nihil aliud eſt, quam 1o ſecotN rario, p opfer quam 24 conſormanduin ſeſe hatura- t, Adet lis legis pracceptis quis obligarur. Agnoſcit vero a u Audor noſter, (nec praetertittendum ille d ſientio 4 4 Hetelns erat) quod iſta graecepta, in ſe conſiderata, funda- Dlae . . . u Augre mentum ſuum in ipfa rerum natura habeant, ita vè MI,„S ns Deus nihil contrarii, nifi ipſe ſibi aduerſetur, prae- deuemit ſeribere potuerit. Vide J. N. & G. Lib. 1. Cap. II. ,mmehſei 65 6. & quae ex rcliquis eius ſcr iptis exerpſi ad ap. I. §. 4. not. 4. Verum ſtatuit, conſiderationem nonbett e naturae terum non id eſſe, quod proprie ac directe inile ponn neceſſitatem certo quodam modo potius, quam alio N . nenin g, rI 5 agendi, 458 rxeoISTOLA agendi, imponat. Atque hic quidem Anonymus inueniſſe ſe exiſtimat, quare maximo cum ſucceſſu Auctorem reprehenderet. At ſpero fofe, vt ſedulo ex⸗ penſis, quae a nobis adnotabunrtur, liquido adpareat, nulla forte alia in parte eius cenſuram infirmiori niti fundamento. Isitio autem hoc obſeruo, rorum hunc paragra- phum practer rem adiectum eſſe, cum ipſe fa teatur Anonymus g. I 5. ex Auctoris noſtri ſententia, omnes homines, in quocunque verſentur ſtatu, com- muni ſuperiori, nempe Deo, ſabdi. Cur igirtur fin- gantur vltro monſtra, cum quibus congrediaris Cut odioſa inſtituatur comparatio cum principiis HOB- BII, quae Audoris noſtri principiis e diametro ſunt oppoſita? . §. XIV. Hinc etiam nullum ius gentium volunta⸗ rium quidam viri docti, ab Auctore noſtto perſuaſi admittunt, ob eam inter alias rationem, quod pa- Gtis mutuis ius eſſicere gentes non poſſint; quia ſci- licet a nullo ſuperiore valida reddatur obligatio. Quo argumento nimium efficient, vt ſcilicet nec conſenſu & pactis khomines ſuperiorem ſibi conſtituere poſ⸗ ſint; cuius contrarium tamen ipſe HOBBIVS agno- Qui ius gentium voluntarium, ab Anonymo cum vulgo Iurisconſulterum Scholaſticorum adoptatum, non immerito reiiciunt, non hac quidem nitun- tur ratione, quod gentes, quia deſit commu- nis ſuperior, nullam inter ſe validam inite conuen tionem poſſint; ſed hoc adſerunt, prout vtique ve- rum eſt, conuentiones huiusmodi non eſſe leges proprie ſic dictas, quia inter pares ſint initae, cum e contrario a ſuperiore lex omnis ſit impoſita. Contendunt porro iidem, (nec oſtendit quisquam, aut oſtenſurus eſt contrarium) non exſtare genera lem omnium gentium conuentionem quoad res mere arbitrarias, circa quas verſari ſuppoſi um illud ius gentlum SðZ D gentiacn gebe Oblizzio 4 Vere Abitr Pitum, qu 1a gepiehend gue gentiam Krobligari⸗ indicio, der Dlos, citta. Vlos enſdem 1e cenleii po lnita upeta ſikelte gecli nen ſegli, Gun ere, meis 1d 6h (emnt, euent mime ſpee 9 ſ. . b poſle haie d Nlumſh peri Nempedtei Prauitatis, ſ Geptehengi cuim kerar; em aſſtie (uod omnes achthon is facient oeqliden illmame ne ague en . Uperlotisn PXy, — Lemn Aporu mo cum ucetl, bfe, Nt ledtlot lquidoadenet n indrmioni ni n hunc pugt , cunn i noltei ſeten eutur ſtat,con⸗ Curiginrit ongredinhilt principis t ntium Alil. noltio eli nem ,lo⸗ oſſiut; guiſſe . obloro E . Cet neccolſ conltituere 1OPöelter. h Aronjmo (E um 00,in uidenn Olue⸗ delt conmi mn inite CMnet ront Nigle t⸗ on ele ei⸗ es ſot initten 1 ſ inſolu noit gliguun extare genel 2d le⸗ ne⸗ genin „ GCENSORIA, 459 — gentium deberet. Omnis vero, quae ſubeſſe poteſt obligatio quoad illa, quae eo referuntur, & vere arbitraria ſunt; (aliqua enim horum ca- pitum;, quae iſti gentium iuri adſcribuntur, funda- ta deprehenduntur in ipſo lure (a) Naturae, adeo- (2) Vide que gentium conſenſu non indigent) ompnis, inquam, J. N. & G. iſta obligatie quoad res vere arbitrarias inde, meo Lib. 11. iudicio, deriuatur, quod, cum apud plerosque po-Cap. III. pulos, citra vllum quidem generale inter eos pactum, §. 23. vſus eaſdem ſenſim introduxctit, hinc cenſeatur quis. ac cenſeti poſſit, velle ſe illi accommodare ſtatim ac inita ſuper aliqua eiusmodi re canuentione, non ma- nifeſte declarauerit, nolle ſe receptam conſuetudi- daema nem ſequi, quod uiccn vnicuique liberum reli- Kum erat, Haec ſfane obſetuatio, cuius in notis meis ad GROTIVM frequens adplicatio deprehen- detur, euertendis fantorum iuris gentium voluntarii maxime ſpecioſis argumentis inſeruier. S§. NV. Equidem medela aliqua videtur adferri oſſe huic doctrinae, conſiderando Deum velut om- nium ſuperiorem, quod etiam ſubinde fit ab Auctore. Nempe dicit aliquis, dogma offendere tantum ſpecie prauitatis, ſi vero profundius inttoſpiciss, nihil mali deprehendi, quum ſemet cortigat, & remedium ſe- cum ferat; quoniam ſtatus ſine ſuperiore fingi qui- dem poſſit docendi gratia, exiſtere autem non poſſit, quod omnes per naturam Deo ſubdantur. Ita iam & pacta hominum fuperiorem, & conſenſus gentium ius facient, Deo pactis validitatem praebente. Atque hoc quidem de Deo, natura omnium ſupetiore, ve- riſſimum eſt: ſed tamen ipſa per ſe docttina offenſio= ne atque etrore non caret, quae habet, ius decreto ſuperioris naſci? vtcunque excuſes. Nam vt taceam, quod (1) GROTIVS bene notauit, fore aliquam naturalem obligationem, etſi daretur, quod dari non X K. XV. (1) De lare Belli ac Pacis, Prolegem. F. 11. poteſt, 460 EPISTOLA poteſt, Deum nullum eſſe, aut licet diuina exiſten- tia ſeponatur tantiſper; quoniam cecte multa ab ho- minibus erga alios exigit propriae conſeruationis commoditatisque cura, quae DHOBBIVS etiam pro parte adnotauit; & hoc obligationisvinculum latro- num ſocietates exemplo ſuo confirmant, dum alis hofſtes, inter ſe quaedam officia colere coguntur; quanquam, vt iam notaui, iq perfectum ſit valde Ius Naturae, quod ex hoc ſolo fluat: haec, inquam, vt taceam, ſciendum eſt, Deum ipſum laudari, quod iuſtus eſt; adeoque eſſe quandam, immo potius eſſe ſummam ipſius Dei iuſtitiam, etſi ſuperiore careat, & ſponte naturae excellentis omnia bene agat, vt ne- mo de eo cum ratione queri ſoſſit. Neque ipſa nor- ma actionum, aut natura iuſti, a libero eius decteto, ſed ab acternis veritatibus, diuino inrellectui obie- ctis, pendet, quae ipſa, vt ſic dicam, diuina eſſen- tia conſtituuntur: meritoque a Theologis Auctor fe- prehenſus eſt, quando contrarium defendit, credo, quod prauas conſequentias non perſpexiſſet. Neque enim iuſtitia eſſentiale Dei adtributum erir, ſi ipſe ins & iuſtitiam atbitrio ſuo condidit. Er vero iuſti. tia ſeruat quasdam aequalitatis proportionalitatisque leges, non minus in natura rerum immutabili, di- uini que fundatas ideis, quam ſunt principis Arith- meticae ac Geometriae. Neque adeo iuſtitiam aut bonitatem quisquam diuini arbittii eſſe defendet, niſi qui & verirarem: quod paradoxon inauditum CAKR- TEIO excidir, inſigni documento, magnos poſſe viros magnopere labi; quaſi ſcilicet triangulum ſit trilaterum, aut duo contradicétioria incompatibilia ſint, aut denique ipſe exiſtat Deus, quia ita Deus iufſit. Sequeretur etiam, quod quidam impruden- ter dixere, Deum iure poſſe damnare innocentem, quando hoc ipſum ius facere poterat. Nimirum qui talia excidere ſibi paſſi ſunt, non diſtinxere iuſti- tiam ab qντριvl,. Deus ob ſummam in omnia poteſta. 2 Poellatenn unini hol cis obnoxi omni ſalisk ſpi, Anonftnht conſtate vid dkicii teſti allara Aucke um, malar tiſſe innuit, eetet ſco howinum Pio, veſurg einshken⸗ 4t nihil tan quod demne telledisla ad eins cen uoc ſtarn Non he Olmne, qu multo nin De iure e Gependent altionum fummme el egllas, ſegni, it vellepol — CENSORIA. 46 1 — cetdininn ella — — — centemilatb poteſtatem eſt &ανντ½νο, quum nec cogi, nee ie onenma puniri poſſit, neque cationibus cuiquam redden- DBelys eunt dis obaoxiuz ſit ; ſed ob iuſtitiam ira agit, vt isrincecnn omni ſatisfaciat ſapienti, & quod ſummum eſt, Ermant, li ſibi. — colete gut Anonymus hic prima ſtatim fronte non ſatis ſibi conſtare videtur, cum tanquam benignioris alicuius = petkeclum id conſtafe vidctur. Uu: uetilu iudicii teſtimonium ſpectai medela iſta queat, qua ”M umlaulni allara Auctorem noſtrum, non ſatis ſibi conſentane- W um, malarum conſequentiarum periculum praeuer- immo folſe lſpeire⸗ tiſſe innuit. Credas, (a) incidenter tantum . ac (a) Gur 4 benezgth in praeter ſcopum, Auctorem de Deo, ceu omnium ιρ ſab. Neſneſin hominum ſuperiore, loqui. Sed nonne iſti princi i,g Ft a5 lbetoeiarm Pio, velut (2) prinipali ſuo fundamento, vniuerſum zcſore. o ineleis ecius (yſtema ſùperſtruitur? Inuitus quidem eloquor, . cam, Clini⸗ at nihil tandem verius, nec id iuueit diſſimulaſſe, heologis At ; uod demonſt: are iam ad oculum oportet, non in- Adg ellectis ſatis Auctoris noſtri principils, Anonymum eleniit,nl . . 135.7 Wl ad eius cenſuram deſcendiſſe, atque id in cauſa eſſe, henle . quod ſtatum quaeſtionis non rite formauerit. ihugane⸗ o8 Non haec Auctori noſtro ſtat ſententia, ac ſi id i⸗ nor omne, quod ius vocatur aut iuſtitia, a voluntate, – multo minus a voluntatearbitraria ſupetioris emanet. iam 1 De iure loquitur ac iuſtitia, quae entibus aliunde nehtin dependentibus conueniunt, & inueſtigat normam ne⸗ ai actionam humanarum. Saepius repetiit „Deum iele ceen ſumme eſſe iuſtum, & (3) conſtantiſſime iuſtitiae indu regulas, immenſis ſuis perſe ſionibus conformes:, to, ngnl ſequi, ita quidem vt aliter agere neque velit, neque ieet khi velle poſſit: atque ita etiam, vt propter eius inde- olla M . “ gutl⸗ pen guidan iv 1 . ute A. (2) Vide Cap. III. hnius Compendii F. 10. 11. 1. Nbin, (3) vide J. N. & G. Lib. II. Cap. I. F. 3. & Cab. Gſtnmn III. §. 5§. 20. net non in Erid. deand. Apeleg. § 7. 8. ummman Cpecim. Controners. Cap. WV. §. 3. /644. & Cap, V. tol., &c. 462 EPISTOLA pendentiam nemini ius ſit, vt hoc vel illo modo agat, exigendi, aut ad regdendam geſtorum ratio= nem eundem adſtringendi. Agnouit quoque, nec reſpectu homibum, Creartoris licet imperio lubiecto- rum, ius ac iuſtitiam ab arbitraria Dei voluntate con ſtitui ʒ̊ nec potuiſſe Deum „ſaluis ſuis per fectionibus ac veritate, hominibus alias: quam iuſtitiae regu- las, in narura ipſorum fundatas, praeſcribere. Ve- rum ſtatuit nibilominus, propriam ac directam ra. tionem, quare ad ſequendas iuſtitiae regulas homi= nes ebligentur; & quod ipſi; neceſſitatem moralem iisdem ſeſe conformandi imponat, eſſe volunratem Dei, cui vt ſupremo Domino, naturalem eorum libertatem pro lubitu conſtringendi pleniſſimum ius compęetat. . —OòòMD Ita vero corruunt omnes illae pranae conſequen tiae, quas Anonymus, procliuior iuſto ſcholaſtico. rum quorundam Theolegerum, qui ſuperftitem ad. huc Auctorem oppugnatunt, praeiudicatis opiniom- bus adfectibusque defendendis, eorum exemplo, ex innoxia omnino ſententia, circa quam ſiniſtrae in- terpretationes lam abunde retuſae erant, elicere in- ſtituit. Et nunc quaeſtio huc redit: an proximum & immediatum fundamentum nerefftatis bominibus indiſpenſabiliter incumbentis, ea faciendi, quae Deus certe vult ab ipſis feri, ſit illa ipſja Dei voluntas, an aliund quidpiamn2? M Non ſatis ſibi in prineipiis ſuis conſtat Anonymus: aam aut nichium, aut parum dicit. Fundamentum quippèe obligationis ad obſeruandum Ius Naturae col- locat (§. 1.) in ipſa rerum naiura, rectaeque ſecun- dum hane rationis praeceptis, conſiſtentibus (§. 1I5 in quibiisdam aecqualiktatis proportionalitatisque legir- bus; & pro certo ponit aliquam fſore naturalem ob- ligationem, etſi daretur Deum niullum eſſe. Attamen ius, qued hoc ſolo fuat, valde imperfelctum praedi- cat, & reſerictum ad id, quod prepriae eersazer tcotmiys⸗ 7 tommodjtati latu al ro vaturamrut lin ungue ſin Autexcipere teſlarm habern Deumtelzie exlltentiay Weroteadem uis de ideis , in histamen felultantes e ſubrilliori ali 1e docktinze eieiterum, uncum dii 1lluto ſetieta dutſtatis de dee wall u ſb tionem ipket Pro offcio⸗ Nullanit larum inſti eo, Te vni Printzis 4, rerum lane (obizüin onpoteſt iodltet oin hatut⸗ cendam iſ kliügteguir des compel. ut, da0 Ailcete nob 1 cENSORIA. 463 rommodit atisque tura exegerit. lIam iſtae aequali. tatis ac proportionalitatis leges , iſta rect ae ſecundum naturam rationis praecepta, nonne in ſingulis, qua- liacunque ſint, officiis locum haben? Nullum excipit, ——— e vel io n geſtorun ounr guogle timmpetiollbtt . . H aut excipere Anonhymus poteſt. Admitteré ergo ne⸗= eſe eſlum habet, exceptis quidem illis, qvae directe Deum reſpiciunt, eliqua omnia, ſublata etiam Dei Riche exiſtentia, in toto ſuo vigore ſabſtitura eſſe. Enim- ero eadem ſemper natura retum remahet: & quam- n ac cireclm a de M**H dizesns loquatur Anonymue, n eregliie uis de ideis inte ectus iuini loquatur nongmus, hon in his tamen ideis naturam rerum, & relationes inde isnmn ild feſultantes contemplamuf; quemadmodum non in 3 tſerolrn ſubtiliori aliqua Metaphyſica, idonea Naturalis Iuris numikn ac doctrinae moralis principia quaerenda ſunt. Aſt ieiitti Beic iterum, (vt iam ſupra S. 6. Anonymus hene. MMum cum viili manifeſte confundit; quod etiam ex Mrutn inſ,e allato ſocietatis latronum exemplo appa et. An enim ioſii honeſſatis quadam lege ad ducti ſceleſti illi, praedam biſipetkin e. g. aequaliter inter ſe diuidunt: Quis credat, illos tiemiet dqucturos ſibi religioni, aliquam, ſi fieri poſſit, por- un tzen tionem interuertefe, aut ſi ſcrupulum ſenſerint, hoc Uam liſtni pro officio ab ipſis praeſtito habendum eſſe? klant, eicetl Nullum itaque datur medium: obligatio enim regu- it Nm arum iuſti inter homines aut prorſus non pendet a ſunß, nin Deo, ac vnice in ipſa rerum natura fundata eſt, ſicuti enii/ „rincipia Arithmeticae ac Geowetriae; aut in natura DuNH“ rerum plane non fundatur. lam vero natura rerum per ſe obligationem, proprie ſic dictam, imponere nobis eltit Aef non poteſt. Qualiscunque ſe acqualitatis ac propor-. . Iubdm rionalitatis, conuenientiae aut diſconuenientiae tela= los untrn tio in natura rerum prodat, hoc ſolo nonniſi ad agno- Friduiſin fſcendam iſtam relationem inuitamur Aliquid am- ſtedcbis, prlius requiritur, vt conſtringatur libertas noſtra, ac altet ad componendas certo quopiam modo noſtras actio- Derumme nes compellamur. Neque magis ratio in ſe conſide- m Aſe Mund rata, & a Creatore, qui ea nos dotauit, abſtrahens, clcn . iniicere nobis poteſt neceſſitatem ndiſpeaiablen 8 . . . e Gs nſtu 1 uee ctamini rationis aurem praebeamus. Nonne vero 464 EFPISTOLA “ iſtiusmodi ideas ſequendi, etſi easdem, tanquam in natura rerum fundatas adpfebet. I. Enim ab. Rtractis hiſce ac ſpeeulatiuis ideis adfectus fenſibi les quasdam ac mouere aptas ideas opponunt; iidem. que in compluribus actiombus, quibus aliqua diſ. conuenientiae relatio ineſt, longe viuidiorem no. bis relationem, ſenſumque voluptatis ipſas comi- tantem repraeſentant, vel ipſo, quo ad eas feri. mur, momento. Si ab eiusmodi actionibus intelle. ctus lumen nos auertat, multo validiore motu in. clinatio voluntatis nos ad eas propeliit. Cur ergo illud magis, quam hanc ſequamur, ſi nullum ex- iſtit principium externum, ac nullum ens nabis ſu- perius, quod nos eo adſtringat;: Nonne, ſecundum hanc hypotheſin, incelinatio voluntatis aeque natu. ralis eſt, ac ideae intellectus? Ratio, inquies, li- quido nobis commonſtrabit, quod obſeruatis con.- uenientiae legibus, in natura rerum fundatis. pro. ſpecturi melius fimus commodis noſtris, quam ſi dirigi nos adfectibus patiamur, Aſt, vt taceam. quae ex aduerſo adfectus contra hanc vtilitatem proferre poterunt; non hic de vrilitate quaeritur, ſed de officio ac obligation?. Fateor quidem, & iam ſu. conuinci poſſe, vt ob manifeſtum commodum di proprerea liberum cujuis relinquitur, renunciare commodis ſuis, dum partim nihil praeterea eſt, quod prohibeat, partim nemo alius exiſtit, cuius interſit, ne quid contra propriam vtilitatem com- mittamus, & cui ius competat exigendi, vt eam proeuremus? Adeoque neglectis conuenientiae ideis, in natura rerum fundatis, imprudenter tan- tum a nobis actum erit, neque imprudentia heic opponitur effcio, proprie ſic dicto, quandoquidem “D an aliquod adſit officium, adhuc inquirimus. * DlaA: . Deckiſentet 2. Verur euertendae hoftta, ext tkekermus, iud ſit, g Ceffitatein i Aut hon age tum habeat atbitrio eins 4 Alioqu in hi ſita eſt necef farieadem, tius nul a ade uumuibus in ge⸗ amphlius aet aetfült. X ur verbum, Bentßen lib Conclud- tumuis natu quod APlige ſtentine 40 duaerendum 5 . na vol pra obſeruaui, ſi res debito modo exploretur, nos g. unte eht. Heic vet dun Stani labiiett n Cultanbuun tlten, on aerationi equautur, (licqidi encnut; 2. Ve- Feſt diut um homit el tunelr t. I. Lnin: lectus kentbe Pponunt’iE quibusaligucd e viuidiotennn ptatisiplitan. , quo 4d euf 4ctiontbugsin alidiore nonn! peliit. Cuan ur, Untlone lum ens nonnt Vonne,ſteuntt infatiszegletin datio, Illil od obſeruand rum functiit noſtris, Oun Aſt, vt ticen 1 banc ftliut tilitate gieli nicen hin 5 ezp ofelut, 9 4 n commolm e. Noynf Gitur. . enlnet inil praett d 8 lus enitit, 1 n iiliaten i⸗ er genli CENSORIA. 46 5 2. Vetum illad: inprimis ſedaulo adtendendum ,a G éuertendae contrariae opinioni ſufficit, quod ratioO noſtra; extra omnem a Creatore, cui eam acceptam referimus, dependentiam conſiderata, reuera nihil aliud ſit, quami nos ipſi. lIam vero nemo fſibi ipſi ne- ceſſitatem indiſpenſabilem hôc vel illo modo agendi, aut non agendi, imponere poteſt. Vt enim vere lo- cum habeat neceſſitas, requiritur procul dubio, ne arbitrio éius, qui eidem ſubiectus eſt; tolli queat; alioqui: in nihilum ipſa abierit. Si ergo is ,cui impo- ſita eſt neceſſitas, ille ipſe ſit; qui eam im poſuit, libe- rari eàadem, quotiescunqu libuerit, Ppoterit; vel po- tius nulla aderit vera obligatio: pari ratione ac tranſe- untibus in debitorem honis ac iuribus creditorit, nullum amplius adeſt debitum. Paücis olim SENECA hoc ita extülit. Nemo ſibi debet, accurate ſe,licêt loquendo; hoc veréam, debeté, non paler niſi inter duos loum. Dé Benefie. Lib. V. Cap VIII. Concludo exinde, rationis etiam dictamina. üan. fumuis natutae rerum conformia, nihil in ſe habere quod obliget, dénec illa ipſa ratio nobis auctorem exi- ſtentiae ac naturae rerum omnium detexerit Sed quaerendum nunc eſt, vnde tüm Proueniat obligatio, an a voluntate Dei, an ab alia quapiam réè in pſo exi- ſtente? Heic vero haud videtur mihi vajde eſſe ambigen- dum. Statim enim ac fectam de Deo notionem quis habuerit, non poterit non ius, quod ipſi cõmpetat, fa- culcatibus nobis conceſſis . quos lubet, limites conſti- tuendi, agnoſcere Neque minus poterit non hanc am- plecti ſententiam, ipſum certo velle, vt homines lumen ſuae rationis vtpote quod in ipſis ſit praeſtantiſſim um⸗ ſequautur, & quod ſolum eos ad propoſitum naturae fuae finem perducere queat In ipſius porro voluntate, quicquid ad fundandam obligationem pertinet, depre- hendiur; quippe cum ea voluntas ſit ſupremi omni- um hominum domini, itemque voluntas, cum vni- ver ſis diuinaé naturae Pertectionibas nunquam non 6 ½ con- 4fr6 6G EFISTOLA conſentiens. Cur ergo aliud principium quaeramus, quam iſtud, quod omnium patet captui, ac tam na- turaliter ex relatione inter creatorem & creaturam con- ſequitur? — me, idque ab eiusdem voluntate ſeiunge, non ſoli- cipere, Epicureorum more, Numen liceret, nulla ta- Gtum cura, an homines modo naturae rerum aeque ac propriae conformi agerent, nec ne; talis Numinis conſideratio vna cum omnibus alioquin in ipſo elu. centibus perfectionibus infinitis, ad ſummum nil, niſi exemp'um nobis ſuppeditaret: at vero exemplum per ſe nih habet. qued abſolutam imitandi imponat ne- ceſſitatem. Vel potius, niſi ſuppoſueris, Deum velle, vt homines, ac vniuerſae creaturae intelligentes, leges juſti inter ſe obſeruent, quo eius abierit iuſtitia? erga quem eam exercuerit? cui vſui inſervierit? Sanctusne fuerit & iuſtus, ſi an tales homines ſint nec ne, perinde ipſi fuerit, & niſi eos ad hoc ipſum ſtrictiſſime obliget: Si dicas, quod ipſos ad hoc obliget, etſi iam ante eius voluntatem obligati fuerint, hoc ipſo diceres iſtam vo- luntatem heic nihil aliud effe, quam aliquid acceſſo⸗ rium, quod ad ſummum obligationem ſaltem validio- lunnſen mſerun rem reddat. Hoc foret ambitum imminuere ſupremae eius auctoritatis, eamque ad imperium rerum in ſe in- differentium reſtringere. Hoc foret non maiorem vo- lIuntati Numinis quoad iuſti regulas vim adſcribere- quam principis, patris, heri, aut cuiuscunque alte- rius in his terris ſuperioris, qui poteſtati ſuae obnoxios vult homines eſfe probos. Denique an in ſacris litteris quicquam eſt vfiratius, quam vt oblſeruatio officn, & virrutis cura, per impletionem voluntatis diuinae ex- (a) Matt. primatur? Si vero exemplum ſuum (a) ſubinde Deus V. 48. imitandum proponit, hoc teſtari voluit, ſe nihil ab ho- Luc. VI, minibus exigere, quod non ipſe faciat, quantum ¹ 36. ſupre⸗ “ Qualecunque aliud Numinis diuini adtributum ſu- — lupremae ſu⸗ ſegue adeo i MI. 4 ae gietatis fa ſubtmiſlos elle Rntum timer . 5 ele z er dius in eo obligationis fundamentum, quam in ipſa na- tura rerum inuenies Si, quod impoſſbile eſt, con. amandus ob liera, quam buc ducuntn pia, gueti ed veram pirt gui von ſpe ar mitecezgt, ſgat, guagar ſem quiamor ſefictoinuer t) negue Npushadet: egem aut ee lum ſit cos lenit, hon natime vine upere beti Iiee mot Avettmtir: Wumlsen odleruz inglum n li nosen 3 fuitur teciencn muin li Aubus eot unueſee do im zegn ſeg ed eckionſbin CENSORIA. 467 Numqudin fupremae ſuae perfectiones Poſtulent aut patiantur z(b) Mats, ptui, icen ſeque adeo (b) aſperum dominum non eſſe. XxXV, MnαMοοhg. XVI. Atque hoc etiam non Parum ad praxin ve 24, fa.aes pietatis facit. Neque enim ſufficit, ita nos Deo ni adniuum ſubmilſſos eſſe, vti etiam tyranno obediremus; nec lunge, nnit tantum timendus eſt ille ob magnitudinem, ſed etiam „Auimin amandus ob bonitatem: quae non magis à ſcriptura ofblle ſacra, quam a recta ratione Praecipiuntur Atque lcert, mu huc ducunt meliora vmiuerſalis iuris Prudentiae princi- tererumaet pia, quae etiam cum ſana Theologia conſpirant, & ne; iehu ad veram virtutem excitant. Tantumque abeſt, vt ſoquin nihti qui non ſpe aut metua ſuperiore, ſed propenſione ani⸗ Hlummumdt mi recte agit, iuſte non agat, vt ipſe poriſſimum iuſte ero engin agat, quadam diuinae iuſtitiae humana imitatione, andi inn Nam qui amore Dei aut proximi benefacit, in ipſo re- ſueris,Dum” Cte facto inuenit voluptatem, (ea enim amoris natura iteligentenn eſt) neque alio ſtimulo indiget aut iuſſu ſuperioris 7 gietitiuſttitif Opus habet :ac de tali dictum eſt, (4) legem iuſto poſi- (4) 1. Zi⸗ . wietit! dn iam non eſſe. Vsque adeo abhorret à ratione, ſolam mothe; I5 ſutbee le e legem aut coact onem iuſtum facere: tametſi faten. 9. rctiim dum fſit, eos, quorum animus eo perfectionis non de- . ethtiamnins uenit, non niſi ſpe metuque obligari; & in diuinae 6 Getem maxime vindictae exſpectatione „quam nec morte mn 1iqid eſſugere detur „neceſſitatem plenam & in omnes va- ſilten lituram ſeruandi iuris & aequi poſſe inveniri. en eelu Haec monita principiis Auctoris noſtri neutiquain minn umé aduerfantur; aliqua etiam a ſtatu quaeſtionis abeunt. gumte iom Quamuis enim ebligatio, proprie ſic dicta, ad regulas non iuſti obſeruandas, fundetur in voluntate Dei, qui ks en tanquam ſupremus dominus, neceſſitate indiſpenſa⸗ Bili nos eo adſtringat; haudquaquam tamen inde ſe- = cuiuscub eiſ quitur, Deo tanquam iyranno, nec niſi ob metum e anin 406 obediendum eſſe, Ac nimis profecto liberalis eſt Ano- obleni / nymus in eliciendis odioſis conſequentiis ex principiis3 antatii reh quibus id contigit infortunii; vt ipſi diſpliceant. Qui. h cunque veram de Deo notionem habet, intelligit, pſum onln bonum aeque ac magnum, eiusque voluntatem per- acint g fectionibus ipſius neeefſfario Conformem eſſe; & con-⸗ 6g 2 ſequen. = S D queat, niſi quod non ſolam iuſtum, ſed & nobis pro vero qui inſcius aut immemor, ſe pendere a Deo, 4698 AlIsTOLA4 ſequenter ſapientem ac ſanctam, & quae nil velle ſicuum eſt. Ita vt Deo, etiam cum nobis res in ſe in differentes iniungit, veluti patri optimo, & nullatenus tanquam tyranno obtemperare debeamus. Confor- mare ſeſe ad ſanctiſſimam iſtam ac optimam volunta- tem, cui nos ſubiectos eſſe agnoſcimus, hoc eſt ex officio agere; hoc vmuerſis hominibus neceſſitatem mo- ralem, citra omnem alium reſpectum, imponit. Spes aut metus ſunt tantum rationes, quibus ad praxin offi. cii ex ſtimulemur, & quibus inhaerentem nobis forte repugnantiam ſuperemus, ac in vehementioribus ten- tationibus ſuffulciamur. “ Aliena itaque a propoſito quaeſtio eſt, vier agat juſtius, iſtene qui ſpe aut metu ad faciendum officium impe l tur, an qui ex propenſione animi recte agit? Felix autem haec propen ſio, vt ſit laudabilis, procul dubio elara eſſe debet, & conſequenter producta aà ve- ra notione cum ipſius offici, tum Numinis: in quo ſeparari recte non poteſt relatio Creatoris ac Rectoris gener shumani, ab eiusdem voluntate, éo pertinente, yt homines iuſtitiae leges, naturae ſuae conformes, ſe quaptur Vr adferretur aliquid, principiis Auctoris noſtri contrarium, quaerendum fuiſſet, v ter ſit iuſtior, iſtene⸗ qui virturi datoperam, ideo quod ab ſanctiſſima Dei voluntate impoſitam ſib eam obligatonem credit; an eumque velle, vt ad virtutis leges ſeſe adtemperet- ipſas tanquam meras conuenientiae regulas, in natura rerum, aut etiam in ideis aeternarum veritatum, diuino intellectut obiedtarum, fundatas obferuat 7 Quam quae- ſtionem tamen Anonymo decidendam relinquo- Obſeruabo tantum occaſione commemoratae ab eo prapenfſi mi in booum, inſignem quidem in Deo eiſe perfectionem, quod non niſi modo naturae ſuae con- uenientiagere queat; verum quod ad homines atti- net, eſſentialter imperfectos ac legi alicui ſubiectos, —— (1) rez eſtte turae aut ed (ilpoſinoner cium kerantu in baturali ſu tionem neglt ingenuibus el dem reuetar lior altero, Pprope modlu Exyh om nelcit comm mate, Anon ſhbi pollicenn quoda partib lumm, Ne tremum, in fant, deque nio illorun ſtatuerunt, bitrafia, 8 eſſieere; 1 cipientes, dqne niee quetanquan mum, tan Nae a0 lUri Praeſentant Atheorum hue ilon e iſtinczi — .XVI. nihilnee lentiam (1) tes Il. Vi CENSORIA. 469 - (I1) res eſft felicitatis potius, quam meriti, ſi qui na- que III turae aut educationis beneficio talem conſecuti ſunt ſel Eteim diſpoſinonem, vt fine omni labore ad faciendum offi- nnobisttzül cium ferantur. Ita quidem vt, qui deprehenſis vel imo, Aulin in naturali ſus conſtitutione, vel in praua ob educa- bem. (II tionem neglectam contracta ab infantia diſpoſiti ce E poſitione, ORiman i ingentibus obſtaculis, eadem vincere nititur, ac tan- Gnus, udt dem reuera vincit, is profecto iuſtior ſit, ac laudabi- Bnecelluem ior altero, cui, vt in bonum virum euaderet, gratis n,in prope modum conſtitit. ibu Am Exhis omnibus autem, quae attuli;, prorſus eua. lentem hiß⸗ neſcit commoditas, quam prae Auctoris noſtri ſyſte- hementellii mate, Anonymus ex ſuo ratione praweos verae pietatis fbi pollicetur. Nam e contrario certiſſimum ipſi, ſio et, quod a partibus noſtris ſtat, commodum opponere poſ- ficiendun fſumus. Nempe quod vtrumque illud vitioſum ex- e 2nimitetet tremum, in quod circa hanc materiam multi illapſi tlaudabi ſunt, aeque euitemus; quorum alterum eſt falſa opi- enter iollii nio illorum Phiofophorum ac Theologorum, qui Numn ſtatuerunt, pendere iuſtum a voluntate Dei mere ar- encrb c bitraria, & poſſe ipſum, ſi velit, contrarium iuſtum tae,60 l⸗ efſicere; alterum eſt eorum opinio, qui luſtum con- e e cipientes, tanquama voluntate Dei haud dependens, iadque vnice in natura rerum fundantes, virtutem quo- Audo quetanquam areligione haud pendentem ac Athei s- Ktonke mum, tanquam iyſtema, quod alioqui morali doctri- ſit ufthene 1 ncilul nae ac luri Naturali omnem ſuam vim relinquat, re- ,nonenotih praeſentarunt. Conſtat, quanto niſ BAYLIVS. ſ Penteti Atheorum cauſam agens, oftendere conatus ſit, (4) (a) Con- ſeleadent. poſſe illos eredere ſe obligatos ad ſequen das rectas ratio tin cogit. e eglluſii, nis ideas, tanquam regulam boni Moralis a bono viili circa co- m ini i 3 diſtinéti. Veran: turl HM Gg 3 §. X VII. art. CLII. mt aſ S. X VI. (1) laque ego illum felicioren dixerim, qui unmen 0o nihil negotii ſecum habuit: hunc quidem de ſe melius me- ngen . g ruiſſe, qui malignitatem naturae ſuae vicit, & ad ſa- pientiam ſe non perduxit, ſed extraxit SENEC. Epift. 11 ihe LII. Vide etiam quae ibi antecedunt. — 470 EPISTOLA 7. S. XVII. Ex his intelligi datur, quantum inuentu- ris, immo reipublicae interſit, meliora ſcientiae iuris principia conſtitui. Neque recte d. c. II. §. 4. dicitur, Nuperiorem non agnoſcenti eminem Pece⸗ tatem iniicere poſſe : quaſi non quaedam ipſa exigat natura rerum, curaque proprise felicitatis & ſalutis; & multa nobis imperat ipſa ratio, vt naturae melioris ductum ſe. quamur, ne nobis vel malum accerſamus, vel bo- num intercipiamus. Hoc rationis praeceptum omne, dquum ſimul alios ſpectat, quorum id refert, ad iu- accipiant, de omni ſcilicet virtutis actu, etiam quum aliorum nihil intereſt, aut an eorum interſit, non conſideratur; quo ſenſu dici poteſt, ad noſtrum quo- ſtitiam pertinet. Et vero licet quidam oficium latius tur merito, qui non faciunt: non adſpernor tamen vſum Auctoris noſtri, qui officiumad ea reſtringit, quae a iure deſiderantur. Euerſis iam falſis conſequentis, quae Auctoris noſtti principiis adfingebantur, oſtenſaque ex aduerſo firmiſ. ma eorundem ſoliditate, poſtlum, vt opinor, hanc quo- que concluſionem Anonymi nullam pronunciare, at- que adſerere e contrario, citra damnum vel iuuentutis, vel reipublicae, hocce compendium de Offciis Hominis C& Cinis, omnibus Iuris Naturae ſtudioſis poſſe com. mendari. Si non ab omni prorſus naeuo eſt immune, ſaltem nihil continet pericaofi. Optima in vniuer- fum eius ſunt principia; nec diffieile foret common- ſtrare, matatis hinc inde paucis tantum lineis, corti- gi id, quod non prorſus accuratum eſt, poſſe. Fas eſt omnino, vt aequiores ſimus, ac minus promti damnandis propter aliquos defectus aliorum operi⸗- bus: ſpectat enim hoc ad omnium, qui publice ſeri⸗ bere inſtuuunt, vtilitatem. Taedet me amplius repetere, confundere ſemper Anonymum conuenientiam cum obligatione, ac vili- atem cum oficio. Videamus interea, an obſeruatio de vario v quemadmos locum prael I. Gorizanitar ſub Kectore Ciximus, in tar; neque adfectus vo Gigne ge in trangyillitar tun, cuius pe det. Non Kiti ſibi alli- que officinm pertinere fortitudinem & temperantiam, verbi gratia, vt valetudinem curemus, quum culpen- Quocd he Eenlentia, 2 Oitat hoc nit horum dte oſtro par deeolequa quidem, lria, zit, hunt muna Reikey Deu ood plurin Et,ani⸗ d Auckori ile miuera —.— ſ. XVII alteram , ninet vont; e. ucg, ant lale metin lendi. G ()de —— quantuminne lioraſcientiuet c. I. .4 Peſſiumi gat natunent tis; Emoluu delioris Cudhln erſamts, I pracceytunc mid retet,4 dam offtun actu, elunge rumm interll .4 , ad noſtun & Zentennit mus guunl, n adlperratt umagen it ure ucthits es Anetin opinorhiltf n ollei⸗ 8 nurs reliuen m efeule: uiß, l naeuotfinli Optima in i ſe toret nn⸗ 7 ntumn Iinid⸗ 3 4ac mini⸗ Ne tus 4 ſorun S CENSO RIA. 471 de vario vocis, officii, vſu, inſigni alicui inuemto, quemadmodum in paragrapho ſequenti promittitur, locum praebuerit. H § XVIII. Sed eius rei rationem habeo parum Au- ctori agnitam. Quoniam nempe in generali ſocietate, ſub Rectore Deo, omnis virtus, vt jam plus ſemel diximus, iuſtitiae vniuerſalis obligatiomibus contine- tur; neque sctus tantum externi, ſed etiam omnes adfectus noſtri certiſſima iuris regula diriguntur; & digne de iure philoſophanti non tantum humanae tranquillitatis, ſed etiam diuinge amicitiae ratio habe- tur, cuius poſſeſſio nobis duraturam felicitatem ſpon- det. Non nobis tantum nati ſumus; ſed partem no- ſtri ſibi alii vindicant, Deus totum. Quod heic Anonymus pro peculiari quadam ſua ſententia, adeoque noſtro Auctori parum agnita, ven- ditat, hoc nihil aliud eſt, quam veterum (1) Philoſo- phorum Stoicorum idea: Atque idem hoc Auctori noſtro parum adeo ignotum fuit, vt potius expreſſe de eo loquatur, tanquam de idea, quam non reiicit quidem, ſed pro populari tamen habet: (2) ſi popu- laria, ait, ad rem quid facerent, dici quoque poſſet, hunc mundum magnam eſſe ciuitatem, enius ſupremus Rector Deus eft. Adeoque idem Anonymi ſyſtemati, quod plurium aliorum recentiorum ſyſtematibus ac- cidit, qui dum proferre aliquid noui voluerunt, nil fere, niſi loquendi rationem mutauere, ita vt re ipſa ad Auctoris noſtri ſyſtema redeant. Enimuero iuſtitia illa vniuerſalis in generali ſocietate omnium hominum Gg 4 . ſub. 7 S. XVIII. (1) Duas reſpublicas animo complectamur alteram magnam & vere publicam, qua Dii atque ho- mines continentur; in qua non ad hunc angulum reſtici mus, aut ad illum, ſed terminos eiuitatis noſtrae cum X ſole metimur: alteram, cui nos adſcripſit econditio na ſeendi. SENEC. de otio Sapientis Cab XXXI. (2) ecim. controners. Cap. . 8 7. 472 FEFISTOLA ſab Rectore Deo, quid aliud eſt, niſi leges, quas Deus amflius f hominibus, tanquam ipſorum dominus, praeſcribit; min arnm Ac proinde lus Naturae omnem ſuam vim ab auctoritare cgo iſ hare & voluntate ſupremi illins legislaroris trahit. Quod mili myone vero ad internorum agfectionum directionem, & cu-⸗ ſont nielii ram conciliandae ſibi diuinae amicitiae adtinet, ſufſi Plentamn ge cit remittere ad dicta ſuperius ad §. 6. 7. S. 9. 10. oltalite II. 16. . iſo §. XIX. Nec video, quomodo Audeor, quamuis Pconſiterit acutus, a contradictione facile excuſa i poſſit, quum e vglet, omnem iuris obligationem a ſuperiori: decreto deriuar; aus Areß quemadmodum locis eius citatis oſtendimus; & tamen alteri ſe mox Lib. I. Cap. II. J. 5§, ad ſuperiorem conſtituendum „. Hide tequiri ait, non rantum, Vt vires cogen di habeat, ſed tes eiit, liti etiam vt iuſtas habeat cauſas vindicandi ſibi in me pote ſtatem. Ergo iuſtitia cauſae ipſo ſupe iore ante ior elt; (e nrion, contra quam adſeuerabarur. Nempe ſi ad iuris origi- et, al nem opus eſt ſuperiore, & rurſus ad ſuperiorem conſti. ubns, no tuendum cauſis opus eſt iure ſubnixis; circulus orietur; ie, gon quo nullus vnquzim manifeſtior fuit. Vnde enim con- (gim 3 ( ſtabit, iuſtas eſſe cauſas, ſi nullu: adbuc ſuperior ex⸗ Amplius l ſtat, a quo ſolo, ſcilicet, ius proficiſci poteſt? Mi- arhitrig a rum eſſer, virum acutum ſecum adeo pugnare potu⸗ ſeren iſſe, niſi ſcitemus, facile euenire paradoxa tuentibus, klirte eii vt praeualente ſenſu communi, ſui dogmatis obliuif. Loribis cantur Ipſa Auctoris verba exhiberi intereſt, ne qui Dhu n imponi videatur. Introducitur obligatio in animum nabilis hominis proprie a ſuperiore, id eſt, tali, cui non ſa- prinern lum vires ſunt malum aliquod repraeſentandi contrani kionbbis tentibus; ſed etiam iuſtae ſunt cauſae, quare poſtalare 1dit gueat „ ex ſuo arbitrie voluntatis noſtrae libertatem in obei cirecumſerihi. Zalia enim vbi in aliquo fuerint, poſt- 18e. 1 gquam quid velit, ſigvificauit, neceſſe eſt, in animo Eut bominis oriri metum reuerentia temperatum. . . . OQui HU vero niellam rationem adlegare nouit, quare mihi inuito cgii⸗ obligationem velit impingere, praeter ſolas vires; is r 8 terrere quidem me poteſt vi euitando maiori malo, ipſi aile unce a tantiſper parere ſatius ducam; ſed eo metu remoto, nihil amplius P . CENSORIA 427 eges, uu t 08, Ptaeſeiki in ab Wdorte 3 nabi, G dionen 1 D ge zdelne dectetocenuu. Jiins; & unt n Conſtinent gerdi haten Gdi ſbiinneſe e iole le ae ſt 1d iuis Upetioten cieplusciſſ⸗ Vnge enin 2Ahur ſriai eiſi ſorkil e N e0 Pupbe 1aGoXlle Logmuſsc i intcleb ieſ eti in en 1ali, Ai , ertani u Ul GN ylſtrue Ihmm ſunin,, ſeef, N e SSS gure Mit r. 0ℳ 0 4 . , malit ine nejt fen amplius obſtat „gquominus meo potius, quam illius ar. bitrio agam. Contra qui rationes quidem habet, quare ego i? ſi parere debeam „a viribus tamen malam aliquod mihi imponendi deſtituitur; eins iuſſa impine a me poſ. ſant negligi; ni potentior aliquis Puius aubtoritatem pro- culcatam adſertum eat, Rationes autem, quare quis poſtqlare queat, vt ab altero ſbi obtempererur, ſuet, ſi ab iſto in hung inſignia quaedam bona ſint profecta, ſi conſt iterit, eum & bene Phuic velle, & rectius, quam ipſe valet, eidem proſpicere poſſe; ſimulque ſi abtu iſte bujus directionem ſibi vindicet, & denique ſi gquts vltr alteri ſe ſubiecerit, & in ipſius directionem conſenſe- vit. Hctenus Auctor. Sed qui bene haec exaâminae nerit, latis animaduertet, nec ſibi conſtae Aucto- rem, gec diffi ultati ſarisfarere. Gane ſi neque coactio ſipe ratiombus, neque rationes citra vim ſi ffeiunt: cur, quaeſo, ceſſante vi, ſuperſtitibusque ſolis ratio nibus, non redibo ad libertatem, quam dicor ha bu- iſie, quum nondum admota vi, folae rationes ad- eſſent Quod enim Auctor ait, metn remoto, ninil amplius obſtare, quominus meo potius, qusm alterius arbhitrio agam, valebit, etiamſi rationes adſint. Quod ſi vero rationes iam ſolae obſtant, cur non ſolae ob- ſtitere etian ante metum?: & quam, quseſo, vim ra- tionibus vlera ſeipſum metus dabit, quam ſine ratio- nibus non pracſtar ſibi? An adfectus iſte, parum du- abilis, chara erem quendam indelebilem inuirae im- primet menti: Finge hominem, qui alteri ex folis ra⸗ tionibus obedientiam deber, eiusdem mox viribus adigi; & tamen in eo animo perſeuerare „vt non vI tra obedire velit, quam cogatur; non adparet, cur ideo, quia ſemel coadus eſt, pergetuo ſubiiciatur. Velut ſi aeger Chriſtianus a medico Turca capia- Iiu adeone iam praeceptis ſaluraribus, diu ante cognitis, ſed nunc neceſſitate atmatis, obſtringe tür, vt etiam data aufagiendi occaſione, magis exinde ad temperantiam obligetur, quam ante ca- . 6g 5 Ptiuita- 474 ETISTOLA. ptiuitatem? Alterutrum ergo dicendum eſt, vel ra- tiones ante vim obligare, vel nec obligare vi cel- ſante. 1 — Exprobratum Auctori noſtro vitioſum circulum diſ- pariturum ex illorum oculis confido, qui dicta ſupe-⸗ rius ad S. 1I5: legerint. Omnis enim Juperior, infra Deum, auctoritatem habet innixam rationibus, qua- rum iuſtitia ab aliquo luris Naturalis praecepto pen- det, & conſequenter ad illius iuſti regulas tefertur, cu- jus obligatio vere a ſuperioris, ſiue Regis Kegam, ac Domini Dominantium voluntate emanat. Verum ius imperandi, ſupreme illi Enti competens, rationi- bus ſuperſtruitur, quae iuſtitiam ſuam ſecum vehunt, nec mutuati aliunde vim ſuam opus habent. Ante- quam vero Deum cognouimus, aut ſi ab eius exiſten- tia abſtrahamus, nil ſatis magnum deptehendimus, quod voluntatum ſibi noſtrarum depoſcat ſubiectio nem; nil ſatis iuſtum, quod pro actionum noſtra- rurm norma necçeſſario habere debeamus. Neque etlam in natura terum libertas noſtra, eximia illa facultas ex intimo naturae noſtrae oriunda, quicquam inue- nit, quod ad ipſam conſtringendam ſatis habeat vali ditatis: teſpe ctus enim congenientiae, ordinis: deco- ris, honefatis, ad quos tum iuſtum redigitur, totidem ſpeculatiuae notiones manent, donec nobis rontiee⸗ rit, illum, qui naturam rerum, ac rationem, 1plas in ea detegentem atque adprobantem condidit, velle, Vt iisdem eXcernos & internos noſtros motus confor- mentus. Hic vero demum incipit officium: Er tisque ſumme pe fecti voluntas, noſtrae eſt voluntatis noit-: ma, atque is, a quo quicquid ſamus accepimus, exi- ere procul dubio poteft, ne quicquid libuerit nobis⸗ Empet agamus. Deprchenſo autem ſic in eius vo- luntate ob igationis fundamento, iam in eiuſdem bo⸗ hitate & potentia validiſſimas vtilitatis rationes, qur- bus ad faciendum officium efficaciſſime cxitemur a . . mouea- ———— — — wonezmn cernete, Cohaetens Cod: cum ratioj Ane, qua chadis elt, retihnet q 4 Tiribl uitur; en ri Ge. le igeo ol zinittere; nio (ON uc ſtae Omnihas, ſückeiunt, kateot pon latig leid, boit, 4b e eruec; ma elt zd UGlo, gli d ecglon lt: gllin ille, Ondonafe gielas ſ chle . t 0 R en mii mn elt, Wn blionte i Ciculvn d4 qui D n⸗ uptrin, t tionibuis, gl⸗ praeceto H Plas tekentuth Rexit A A⸗ N, manat, ll peteng, in h ſecumn en aen. 1 1 ab eins Ale⸗ kerkd oſcat l 1n en Cionucn n 1te us. Nereci⸗ iwin hh gicgin me 1 CENSORIA. 47 5 moucalnur, de Pprchendimus. Lectoris nunc erit de- cernere, an non ſolidiffimum hoc ſit, ac optime co. cohaerens ſyſtema. Quod ad ea attinet, quae de viribas, coniunétis cum rationibus tradit Audor noſter, ad vocem, im- pune, quae in locis citatis exſtat, ac ſententiae ipſius Clauis eſt, adtendere Anonymus debviſſet. Dui, air⸗ rationes quidem habet, quare ego barere debeam, a viribus tamen malum aliquod mihi imponendi deſti⸗= tuitur; eius iuſſa I M P V WNl. a me poſſunt negligi ni ͤ. ſ Non dicit, recſ»e poſſunt, nec ſtatuit, ceſſa⸗= 1e ideo officium, iuſtazsque rationes ideo vim ſuam amittere; ſed loquitur de efficacia, quam, pro inge nio ac conditione plerorumque hominum, exſerere tunc iſtae rationes queant. Arque haec eleuandis omnibus, quae Anonymus deſuper nectit, ratiociniis ſufſieiunt. . 4 Fateor nihilominus, Auctoris noſtri phæita heic non ſatis eſſe cxpedita . magisque diſtinguendum fu⸗ iſſe id, quod ſuperioti proprie ius imperandi adtri- buit, ab eo, quod ipfi facultatem dat effcaciter im- perandi; prout illud tetigi in breui nota, quae pri- ma eſt ad § de quo agitur. Equidem pro co haberi nolo, qui aliena auctoritate ſeſe occoecari patiatur; aut exculpare quenquam quacunque etiam ratione ve= lir: quin obſeruari poterit, me, ſequente ibidem ampliori nota, alia minus accurate poſita reprehen- diſſe, quae aut non animaduertir Anonymus, aur condonare Auctori noſtro dignatus eſt. Verum non obſtant hi omnes leues naeui quo minus rectam in- greſſus ſit & oſtendefit viam , ac eius ſyſtema in vni= verſum optime fundatum ſit. Er tameiſi illud melius- cule, vt opinor, quam ipſe, explicauerim, certoque modo correxetim, abſit tamen, vt debitam ipfſi lau- dem mihi vindicem, aut non eiusdem exiſtimationi Pte- 476 EFISTOLA proprias meas cogitationes, quibus occaſionem ſup- peditauit concedam. Vnicum adhuc obſeruabo de exemplo ab Anonymo propoſito, quoad aegrum Chriſtianum a medico Turca caprum. Vti hic capriuus, non qua aeger, captiuus eſt; ita nec medicus dominus eſt corporis iſtius, qua medicus. Diuerſi hi omnino ſunt reſpectus. Vnde non video, cui bono hic comparentur praeceprta iſti⸗ us medici, qua medici, (vel potius materia praece- ptorum eiusdem: nec enim ſupponitur, vt decuiſſet, ipſum haec praecepta, antequam caperetur aeger, dediſſe, ſed tantum aegrum iam ante res praeceptas pro ſalutaribus agnouiſſe) cui bono inquam „com- parentus iſta praecepta, quatenus ante vel poſt aegri captiuitatem mandata ſunt: Siue ante ſiue poſt medi⸗ cus praeſcripferit aegro vtilia ſanitati medicamenta, ſemper tamen agit tanquam medicus, non tanquam dominus. Aut ſi neceſſitatem medicamento vrendi per vim iniicere aegro inſtituat, haud amplius tunc agit tanquam medicus. Verum ſiue medicus medica- mentum praelcribat tanquam medicus, ſiue tanquam dominus, obligatio eo vrendi aliunde prouenit, nem- pe ab illa lege naturali, quae vult, vt acceptam a Deo vitam quisque conſeruare ſtudear, & conſequen- ter in hunc figem omnia legitima media, a quocun- que illa ſibi offerantur, adhibeat: Sic etiam, quod de data aufugiendi occaſione commemorar Anonymus;, quin totum in vniue ſum exemplum nihil ad rem facit. Accedamus poſtremo ad finem Epiſtolae. §. XX. Haec ſatis oſtendunt, deeſſe Auctori prin- cipia certa, quibus veras iuris rationes conſtituat quoniam principia pro arbitiio ipſe effinxit, quae ſibi ſuffi ere non peſſunt. Ceretum fundamenta & com- munia omni iuri, (etiam quod ex acquo & bono antum deſcendit) & propria ſtricto, (quod etiam ſuperio⸗ 1 ſ — ſupeniorenn pauci lecol nem lutis quiogli 1 te, Man, Tetetnie lun tam Plana nimis obui⸗ am excog guoc negue perkeckio ſa SVMME, Bufepinfia tamelt prin Cetekumm ad ſale Conttätt dus dixi tit Huckeit Gor nolle kneot e ſagunn ſt tiente lunis ta, ber Unrutallumm Hon ib an noſtris aet tius logui roptie dum) o itlnit,e tialugtu lis verbi Deum co einll oer — ccalionen lo ab Anonrn n1 meliulin Zeger, kai Poris iſtiu elpelll. e Ur graecehtul matetia Ninn hut, Nr Clli capetetut N te kes gluetſi inqun, Nte vel aln e ſiue volt i ti wedicimen 5, n0 UNdi icamnento i zud annplig t weciclne⸗ 16, Aue thlti ge gronennene ,VI Aterur t, ceſt⸗ eCin, 1 A Sic etim, wotut kroni⸗ Im dibil 1411 Lilole elſe ucniß⸗ jones coütim 6 . CENSORIA. 477 ſuperiorem conſtituit) alias indicata ſunt. Et vt diéta paucis recolligamus, in vniuerſum dicendum eſt, F. nem lutis Naturalis eſſe bonum ſeruantium; obiectum, quicquid aliorum intereſt, & in noſtra eſt poteſta- te; cauſam denique efficientem in nobi⸗ eſſe rationis aeternae lumen, diuinitus in mentibus accenſum. Haec tam plana & fimplicia, credo viris quibusdam acutis nimis obuia viſa eſſe, atque inde paradoxotera quac- dam excogitata, quae nouitatis ſpecie blandifentur; quod neque priotum foecunditas, neque horum im perfectio ſatis perſpicererur. Haec ad Te ;, VIR 5VMME, perſcribenda putaui, vt adpareat, opus Pufendoffianum, etſi minime adſpernandum, in ipſis tamen principiis multiplici emendatione indigére. Ceterum ad particularia nunc deſcendere non vacat. Vale. Conttariam huic concluſionem, ex bis quae hacte- nus dixi fluentem, Lector ſine me facile formare pote tit. Sufficit mihi, pauca de principiis, his quibus Au- Gtor noſter vtitur ab Anonymo ſubſtitutis, addere. Fateof equidem ; me in illis nihil niſi quod valde vagum ſit reperire. Id enim, quoo pro cauſa effici- ciente luris Naturalis (hinc enim incipiendum) ven- ditat, generale principium eſt omnium ſcientiarum naturalium: an enim vlla exiſtit, vere talis, quae non ab aeternae rationus lumine, diuinitus in mentibus noſtris accenſo; emaner? Obiectum, (aut, ſi accura- tius loquaris, materia Iutis Naturalis: obiecum enim proptie ſunt illi, erga quos ius illud eſt obſeruan- dum) obiectum, inquam, prout hoc Anonymus con- ſtituit, exemtum generalitate ſua, ad principium ſo cialitati reducitur: nec enim crediderim, Anonymum his verbis, quicquid aliorum intereſt, velle ipſum Deum comprehendere, atque ita innuere, aut ſuſpi- candi occaſionem praebere, quaſi Dei interſit, vt ir obſe- „ 47 8 EPISTOLA CENSORIA. exbibeamus ille, qui ipſe ſb guia noſtra exhibeamus atque i e. len aren „ creatüris ſuis indigeat, ailrzren 1e dlich x earum actionibus capere poſſir. Finu 4 ut lu. ri⸗ Naturalis „quem bonum eſſe Rtente ren nihi on omnibus diſciplin . od non omni nymus nnne fe. exhibet, vtpote quarum fnglze de⸗ mn aliquod aut commodum habent propoſitum; onu vt proptereà quaerendum relinquatur, quodnam ill i iari nuent ärantné ſit, quod Iuri Naturali bPeculiafiter conueniat. n⸗ ne bae eig⸗ illae foetundaeque definitiones, 4 bis deerant? Lauſannae d. 1. OGobt. 1716. 1 1 Perimus 1 Aliuntar 9. 1 Atceſto guie Ackin: gnic 63, Conn berignea bid 16 modopol Morallum incomme Aiin ſono nepekat, Alfelus Vandum e itant Alhrariti Alneſir: (Artitue, “ 4 Ferſus in Conlege Alguiſtio Adulteriun Aualitn leEn (ONka Arguitas Arrariun Il.15 dAleg. ni locus dugl. mor ſu Natur Cimg le, gui Peſ⸗ tatenue Alun ni Cenigne ln tium doctt 10 leiplint ſcti cuurum Srle ent Popolten qodtam ilel leniat, Eyunne ones, gue n 89 (o) I NDEX RER VM. primus numerus notat Librum, alter Caput, tertius Paragraphos. . Actνιαà eſt neceſſatia in omni promiſſione, I. 9. 16. . Acceſſio quid ſit, & ad quem pertineat, I. 12. 7. Actio: quid ſit actio humana, I. 1. 2. Eius principia, ibid. §. 3. Conditio neceſſatia, vt quis verus eius auctor ha- beri queat, ibid. J. 10. Actioò inuoluntaria, aut coacta, ibid. ৠ16. Actio mixta, ibid. Actiones alterius quo- modo poſſint imputari, ibid. §. 18. & 27. Actionum inoralium variae qualitates, I. 2 I1. ſeq. Actiones in commercium non venientes, I. 14. 3. Acdtio in foro: Pro quibus obligationibus actio detur aut negetur, II. 12. F. Adfecdtus: Quae ſit eorum vis, I. 1 14 Dilſerimen obſer- vandum inter illos, qui ſpecie boni, & qui ſpecie mali ex irantur, ib. Quomodo moderandi adfectus, I. 5. S. Adgratiatio quando licita fr, II. 13. 15. Asgreſſor: Non licet ſemper ad extrema prouolare ad- verſus iniuſtum adgreſſorem, I. 5§ 14. Quando ius conſequatur ipſe legitimae defenſionis, ibid. S. 24. Adpetitus: Quomodo ſint dirigendi adperitus, I. 5§. 5. Adquiſitio: Vatii modi adquirendi, I. 12. 5. Adulterium ſoluit matrimonium, II. 2. 6. Aequalitas: In quo conſiſtat aequalitas hominum inter ſe, & quae inde conſequantur, I. 7. De aequalitate in contractibus oneroſis obſeruanda, I. 1 5. 6. 7. Aequitas quid ſit, I. 2. I0. ð Aerarium publicum: Ius ſummi imperantis circa illud, II. 15 5§. M Alea: nihil committendum caecae aleae, vbi prudentiae locus eſt, I. F. 4. De contractibus aleam continenti- bus, I. I 5. 13. . Amor ſui: eſt vnum ex principiis fundamentalibus Iuris Naturalis, I 3. 13 not. I. 1 Anima: Deus non eſt anima mundi, I. 4. 3. Animal: 7 N D EX Animal: Damnum ab animali datum dominus tenetuf lunmertiun pen ſare, & quomodo, I 6. 12. undamentum iuris hs⸗ Cummaliu mini competentis in animalia, I. 12. 1. 1. 4 Animoſitas: ei eſt ſtudendum; & quare, I. 5§. 10. Vunmulutz. Animin: In quo conſiſtat cultura animi, I. 5§. 2, “ pellot,l. Aarichreus quid ſit, I. 1 5§. I15. lmnenſilin Anzxietas: Remouendac ſunt anxictates ſuperuaseuae , I. ndtio: 5. 4. nſeiettin: Arhbiter quid ſit, eiusque obligationes, II. t. v4.. l.l. . 5 Ariſtocratia: eius indoles, II. 6. 11. Eiusdem vitia, II. 8.7. . Conſerſatt Artes: quatenus & quomodo neceſlum fſit iis dare obe. Eiirutn c fam, I. S. 9. I. S. 25 eunt Aſſecuratio: quid ſit contractus aſſecurationis, I. 15. 132 eeli Aa. Aſſentatio: quomodo quis concutrat ad actionein alte⸗ (Cunſuemih: riu per aſſentationem, I. 1. 27. (Loylennu,: Altrologia iudiciaria aduerſatur veris pfincipiis feligionis contemtut at docrinae moralis, I. §. 3. (Cntralft: Atheus: Athei ſunt inexcuſabiles, I. 4. 2. An pupit i pos- utragiclio ſint, ibid not. An om nes illi, qui aeternitatem mate. wes aie tiae credunt, ſint Athei, ibid. 8. 3. not. lLutntuerſa Bellum: eius iuta, II. 16. Alsatu hat Benefieium quomodo diſpenſati. beneficia debeant,I. 8. . Contumeli⸗ Bona quotuplicia ſint, I. I. 11I. nzu: 11 Bonitas: in quo conſiſtat boniras actionis, I. 2. 11. arult Bonum bublienm, Quid debeatut illis; qui de eo o bene V let mereri inſtituunt, I. 8. 3. unnun Caritas: Vide Humanitas. d Cü⸗aſus fortuitus non imputatur, I. 6. 9. . , Ciuis: quis ſit, II. 6.13. Eius officia. II. 18. Quomodo Dalgei⸗ 14 deſinat quis eſſe ciuis, II. 18 1 ½. Delicun Ciuitas: quid ſit, II. 6. 10. Cauſa impulſisa conſtituenda- 13, 158. rum ciuitatum, II. §. Interna earum ſtrucura, II. 6 Patiatr De eUere bus Ciuitatum, II, S. 13 ſeq. ” Dckn Coactis quotuplex ſit, I. 1. 24. An omnis coactio éxcu- inuni ſer, ib. 2oott. Deheſium Coelibatus an ſit licitu, II. 2. 3. Daeni, Cognitio: Quam vrilis ac neceſſaria ſit cognitio ſaihſeas Di eſt I. 5. 4. ſunſ Gomminln lentt ebtunn iungt t, 1. 5. 1,0 , hF. 3, esluperntene II. t.11. isdem fiinI n ſit ii del rationid,Ll 14 aCionenin tincipibteigen 1, An niff Zetettiiften ot. Scidehenil. nis Lull ; gui le ed 8 Il, 18. nd , e ri conſite⸗ n Ciucklinl et Gniscoictihil 4 . cogfiid i 4 Commercium: eius regulae in vniuerſum, I. 14 6. Commodatum quid ſit, & quas inducat obligationes, 1. 71 §. 4. Commodum: Quot modis commoda aliorum promoueri pa ſſint, I. 8. 1 ſeq. Compenſatio quid ſit. I. 16 2. . Conditio: quotuplices adiciantur pactis, I. 9. 20, Cenſcientia: Quid ſit conſcientia recta, & probabilis; 1. 1. 5. Regula circa conſcientiam dubiam, ibid g. 6. Conſenſus quomodo ſigniſicetar, I. 9. 9. Requiſita ad verutn conſenſum, ib §. 10. ſeq. Conſilium: Quando quis teneatur de prauo conſilio al- teri dato, I. I. 27, . Conſuetndo: Hius vis in actiones hominum, I. I. 12. Contemtus: Abſtinendum ab omni eo, quod aliorum contemtuùm redolet, l. 7. 6. Contractus: quid, & quotuplices ſint, I. 1 5. Contradictio: Quomodo conciliandae ſint contradictio- nes adpatentes, I1. 17. A. Controuerſia: Quomodo dirimantur coôntrouerſiae in ſtatu naturali, II. I. 1I1. Contumelia: nemo ea laceſſendus, I. 7. 6. Corzus: In quo conſiſtat cura corporis cuilibet incum- bens, I. F. 10. Culpya: Quid intelligatut per culpam, I. 2. 15. Damnum quid, & quomodo reparandum ſit., I. 6/5. ſeq. Defenſio: Quomodo inſtitui debeat iuſta ſui defenſio, I. 5. I2.ſegq Delegatio quid ſit, I. 16. 8. Delictum: Ex quibus aeſtimetur grauitas deli orum, II. 13. 16. Quomodo occaſionc delicti alieni innocens patiatar, II. 13. 19. Dementia: An inualida teddat promiſſa & pacta; I. 9. 10. Democratia: Eius indoles, II 6. 1I. Vitia, II. 8. 8. Depoſitum quid, & quae circa illud ſint officia. I. 15. 5. Deſertis malitioſa diſſoluit matrimonium, II. 2. 6. Deus eſt auctor legis naturalis, I. 3. 11. Quac petf⸗- ſuaſio debeat foueri de eius natura & attributis, I. TXNDEX A. 2. ſeq. Non omnes de eo minus recte ſentientet, Erfinmi/ ideo ſtatim Athei habendi, ibid. §. 3. not in quo fümnton conſiſtat cultus ei debitus, ibid. g. 6. 7. Differen- Helliu: tia inter iuſtitiam diu & hum. Ep. F. 12. lluuun: 0 Diſciplinae: Quatenus carum ſtudium ſit neceſſatiunm, icſtion, 1. 5. 9 Fumraile Diſpenſatio: quid ſit, & quando locum habeat, I. 2. 9. „ 17 è9. Diſimulatio non ſemper eſtillicita, I. 10. 5. Filciu. Diuiſio: Regulae obſeruandae in diuiden dis rebus hiztenti⸗ communibus, 1. 7. 4. DW Eliuſen: Diuortium an licitum ſit, II. 2. 6. ᷣ gure Doctrinae: Quousque ſe extendat poteſtas ſummo- is gui⸗ rum imperantium circa illas, II. 7. 8. iieh ibie Dolus quid officiat in Pacétis, I. 9. 13. Egebea Dominium: Quomodo introductum rerum domini. Mieu: Iu uun, I. 12. 2. Quid fit, ibid ”. 3 Quae recipiant, vel Mulgs: De reſpuant domiaium, ibid. g. 4. Varii modi adqui- yr: ei es tendi dominii, ibid. g. 5 ſeq. 11.1. . Dominium Eminens quid ſit, II. 1 5. 4. Eeymetrar Denatio, I 12. 14. reciproca, I. 15 6. EEtlzis: Doies: Quomodo dotes naturales, vel adquiſitae: Grada: quae alicui inſunt ipfi poſſint imputari, I. I. 19. „ §. Duellum non poteſt ex uſari, I. §. 20. ESyxyutitudi Ebrietas quid efficiat in im putatione actionum, I. I1. Myygo: Vn 15§. I. 9 10. òôôMU dom ho Klettio: De electione ſummi imperantis, II. 10. ſrſuin F§ §. ececce Emtio venditio: Eius contractus natura, leges, ac va „ husſte riae ſpecies, I. 15, 9. nocefe Error quid ſit, & quotuplex, I. I. 7. quid efficiat ia ken prom ſſi: & Pactis, I. 9. 12. “ dari Enentus: Quomodo quis teneatur de certis euentt. q bus, I. f. 18. Conſtanter ſant ferendi euentus mite⸗ . improuiſ, citra noſtram culpam contingentes, I. (ini S. 4. An citra reuelationem ex euentibus bonis uie, aut malis quid colligi poſſit in fanorem vel odium cerzt corum, quibas accidunt, I. I. 18. not. 18. com Exiſtima- reghe ſeſſek g n ü ,6 7 Df ſ. I 4 1mn Utnecelutt Umn hiben 1, l. 10, . Giuilenlt t poleln ſr 71. 13. um kerum n Que leiſint varii mol 14 34. .6, Linpnnd pe a0ionun / npetani, 6 atuta, „(ul i .7. guin N AERVM. eget Exiſtimatio quomodo adpeti poſſit, I. 5. F. De exi- ſtimatione cum ſimplici, tum intenſiua, II. 14. Faciluas: Debet eſſe mutua, I. 7. 3. . Fetum: Opinio illud adſtruens aduerſatur principiis religionis & doctrinae moralis, I. z5. 3. Fauorabile: Quid intelligatut per fauorabilia, I. 17 9. Felicitas: Ad quam felicitatem poſſit quis adſpirare in his terris, I. 5. 4. Fideiuſſor: eius obligationes, I. 15. 14. Fictio quaedam eſt licita, I. 10 6. Finis quid ſit, I. I. 9. Operationes voluntatis circa fi- nem, ibid. Quem finem homo ſibi propoſitum habe- re debeat, I. §. 4. Fiſcus: Ius ſummi imperantis circa illum, II. 15. 5§. Foedus: De focderibus, II. 17. Fur: ei res furtiua, quam depoſuit, non eſt reſtituenda. I. 13 2 . . Geometrarum methodus vbi requiratur. Ep. §. 1. Gloria: Falſa homiaum opinio circa eandem, l. 5. 5. Gradus: Qui gradus prohibiti ſint in matrimonio, II. 2. §. Gratitudoe. Eius neceſſitas ac indoles, I. 8. 6 ſeq. Beomo: Vnde proueniat varietas cupiditatum & actio: num hominum, I. I. II. l. 3, 6. Quantum homa ſit ſui amans, I. 3. 2. Miſera conditio hominis, niſi accederet aliorum auxilium, ib. Sö. 3. Vitia, qui- bus ſit obnoxius, ibid gS. 4. Aliis hominibus valde nocere eſt idoneus. ibid. S. 5. Naturalis eius indo- les exigit, vt ſit ſociabilis, ibid g 7. Poteſt obli- gari ad certa officia reſpectu ſui ipſius, I. §. I. in quo conſiſtant iſta officia, ibid. 5. 2. ſeq Quod li- mites habeant eius vires, ibid. §. 4. Quid maxime ſit in ipſius poteſtate, ibid. Omnes hom'nes natu- raliter ſunt aequales, I. 7. Qui ſint aptiſſimi ad ſo- cietatem, ibid. gF. 3. Fundamentum iuris homini competegntis in reliquas creatutas, I. 12. I. H h 2 Honos: 7NPDE X Honos: vide E xiſtimatio, Humanitas: Quid intelligatur per leges humanita-= tis aut caritatis, oppoſitas legibus iuſtitiae ; & quid iis intercedat dilcriminis, I. 2 14. not. 1. I. 2. 3. Humilitas: In quo conlillar honeſta ac landabili hu- militas, I. 7. 5. Hypotheca quid ſit, I. 1 5. 1 5. Ignauia eſt vitioſa ac aduerſa Iuri Narurali, l. 8. 2. Ignorantia quid ſit & quotuplex. I. I. 8. Ignorantia inuincibilis liberat ab imputatione, ib. g. 20. Igno- rantia iuris non excuſat, ibid. §. 2 I. lnperans ſummus: eius officia, II. I1. Aat lura ipſ competant in bona ſubditorum, II. 14. Imperium ſummum: Bius partes, II. 7. Variae eius formae, ac vitia cuilibet haerentia, II. 8 Eius adfe- Gtiones ac maodiſscationes, II. 9. Varii modi haben- di imperii, ibid. g. 7 . Impeſſibile: Nemo ad hoc tenetur, I. I. 23. Reſttictio huius regulae, ibid. & I. 9. 17. Imputatio; Fundamentum generale impurtationis actio- num humanarum, I. I. 76. Regulae ſpeciales circa impurationem, ibid. & 17. ſeq. Induciae quid ſint, II. 15. 16 Infamia: Quomodo quis notctur intamia, II. 14. 9. Infans quate verberetur, I. I. 25. An valide promitte- re aut paciſci queat, I. 9. 10 I1. Ingratitudo quam foeda ſit & odioſa, I. 8. 7. Quite pro ea non detur actio in foro, ibid. Iniuria quid ſit, I. 2. 1 5. Ininſtus an actionem vere iuſtam batrare queat, 1. 2. 12 not. I. Iniellectus quid ſit, I. 1. 3. Kſt rectus naturaliter in re- bus moralibus, ibid. 5§ 4. Quomodo Ytcndutn ſit hac facultare, I. 5. 3. Intemperantia quare vitio ſa ſit ac vctira, I. 5. 10. Internuncius: De Pactis & promiſſis per internuncios initis, I. 9, 21. lutar: lertritat 1. 17. Hienegni Jyuenire. lIz. ſ. Mamentt l. II. 0 . 6 ner lut Qui t. 1. 2, Ep Vid.Ep lfin n lueng: jennitat Lautm: e agulatey ler guil wedoc iil., Qor Oid da YVe legesfi bennt e leguma er natu Mineip Vim e . 1 ileri: derici poſſin benn, ſinl. 1 Liratidee Aut,l KE R VUM. Interpretatio: De interpretatione pactotum & legum, k ſeges kanm I. 17. .— bun illtten Interregnum quid ſit, II. 10.. .2 I4, l Tsente Ad quem pertineat res inuenta, I. 12 6. 13. †. Juramentum: eius natura, finis, vſus, ac variae ſpecies, I. II. Quomodo ab eo ſoluere poſſit ſuperior, ibid, 8. 6 not. 3. . Ius: Quid ſit ius perſe um & imperfectum, I. 2. 14. 1 30 laudebiike turalbll,t. ¹ . I 8 lnnu not. I. & F. 11. Quid ſit ius gentium, I. 2. 16. not. 0 *% . . . — . . ibe ſ A h 2. & Ep. &. 14. De lIuris ciuilis cum naturali mixtura „ 10. M S id. Ep 5. 4. Ouekide NYuſtitia quid fit, & quotuplex, I. 2. I2. ſec. 2 1. Queiuif . Iuuenis: De contractibus iuuenum ante annos maio- 14 . . II 7 TIine Tennitatis, 1. 9. II. .14 1,11.9 Plun Legatus: eius officia, II/ 18 I13. riinociee Legulator quomodo cognoſcatur, I. 2,6. S Lex quid ſit, I. z. 2. Rius neceſſitas, ibid. § I. Quo- medo cognoſcatur, I 2z. 6. Eius partes eſſen jales- ibid. §. 7. Eius materia quae eſſe debeat, ibid. & 8. Quotuplices ſint leges in vniuerſum, ibid. g§. 16. QOaid ſit ratio legis, I, 17. 8. Quomodo extenden- lieſelig A vel teſtuingenda eius ei. §. 10. ſeq. Leges fundamentales ciuitatis, II. 9 6 Quales de beant eſſe probae leges, II. II. 5y. De natura & vi ,1.29 Pelti vpirtionit, kmin legum ciuilium, II. 12. n vilide nnd Lex naturalis quomodo poſſit erni, I. 3. I. Eius v3 principium fundameprale, ibid. 5§ 9. Vnde habeat 1,1,87,C vim legis, ibid. J. 10. Quo ſenſu ſit natuta nota, ib. Liberi : Ofſcia eorum erga parentes, II. 3. 13. An li- Erregen, beri citra conſenſum parenpum matrimonium inire poſlint, ibid §. 8. M 6umetalien Hilerte, aut liberum arbitrium (facultas mentis) quid no00 Gtedu ſir, I. I. 9. Quomodo eo ſit vtendum, I. 5. 4. Locatio conductio: De natura & legibus huius contra- tita, 1. a Aus, I. 17, 10. . . iMlelpd . . e Hh 3è3 Lota. INDEX Lotaria: in quo conſiſtat hic contraétus, I. 15. 13. Ludus: De ludis, eorumque varietate, I. 15. 13. Mlagiſtratus: eius officium, II 13. 10. Mandatum: De natura & obligationibus huius con- tractus, 1. 5. 3. Marrimonium; cius obligationes, ac quaeſtiones huc errineyre II. 2. Media: Ogerationes voluntatis circa illa, 1. 1.9. Mmbra: Defendi poſſunt etiam cum nece adgreſſoris, I. 5. 21. Quale ius cuique in ſua membra comꝑetat, ibid. F. 26. Mendacium quid ſit, I. 10. 8. £ Miertenarius: O ligationes ſeruorum mercenariorum temporariorum II. 4. 2. et Perpctuorum, ibid. Merx: Ve nditor mercium vitia occulta i ingenuc indi: care deber, I. I 5. 6 Meius: quid e ſficiat in Pactis, I. 9 14, 15. Mliles: Oei⸗ militum, II. I8. 12. II. 13, 2. Miviſtri tubliei (populi, vel principis): quomodo cognoſcatur, illos agere mandato ſummi imperantis, I. 2. 6 Quale debeant eſſe, II. 7. 6. II. I1. 9. Eo- rum offcia, II I 8. 7. Monarchia: eius indoles, Il. 6. II. Vitia, I1. 8. 6. Moralis doctrina: Euidentia naturalis eius principio- rum, 1. 1. 4, Xrbus: Quid efſciant morbi rationem turbantes in impuratione actionum moralium, I. 1. 15. Mutuum: De natura & obligationibus huius contra- ctus, I. 1 5 II. MNatura non eſt Deus, I 4. 3z. Mummus: lligatio Fundam Hp. . 14,. t. Ounſio: ( — Naufragium: Deciſio variorum caſuum in naufagio oceurrentium, I. §. 27: 2 8.: 3 1. Necehſitas: Jura in caſu extremae neceſſitatis: I. ſe 23. g. Negligentis non liberat à neceſſitate reparandi dampi dati, I. 6. 9. Ccupan Ppriwio Oeruzatio ibid. 16 Orranui Oehluerani H Niſſimn Lerint, cühon erpjpo 2, I 4, P ecin 6., 1, ftis deb iis, lg tia inn Dizanhis li ſmin, lniſia et: go Ohei uin Ullt, I, 5 achum ſ. 9. lunt h arepten Antut Pex D lgtu⸗/ lleg hnsl1tee e, l 1)., 10, D dnibus huic 1 gluelinmt ila, L. mdecendet⸗ melbtsconzer 1n mecenmn epetuotun 1 cultuingenr 14 15. . II. 1:,à ſummiinfi 7. bell. 1n frin 1t lis ein hinf⸗ ſoven Uubenes ,l. 1 . 7 bis hlits aumm 1n ute e khul Nummus: eius origo & vſus, I. 14. 7. ſcq. Obligatio quid ſit, I. 2. 3. Cui imponi poſſit, ibid. g. 4. Fundamentum legitimum omnis obligationis, ibid. & Ep. g. 15. obligatio perfecta, aut imperfecta, I. 2. 14. not. 1. I. 9. 4. Occaſio: Quae momenta complectatur, I. I 22. Occupanz: Quomodo adquiratur rei dominium iute ptimi occupantis, I. 12. 6. . Occupatio: De occupatione imperii bellica, II. 10. 2. ibid. 16. r4. Oeceanus quare proprietatem non admittat, I. 12, 4. Oehlocratia quid fit, II. S. I1. Odioſum quid ſit, l. I. I. Quid hac voce Stoici intelle- Xerint, ibid. not. I. Quot diſciplinis agatur de offi. ciis hominum, Pragfat. §. I. Varii modi, quibus exigi poſſint officia, pro eorundem diuerſitate, I. 2. 14. not. 1. & I. 9. 3. Quotuplicia in vniuerſum officia lege naturali praecipiantur, I. 3. 13. ibid. 6. I. Oficia debent eſſe mutua, l. 7. 3. Officia humanita- tis, 1. 8. Offcia innoxiae vtilitatis, I. 8. 4. Oigarehia quid ſir, II. 8. 11. Olla fortunae, I. I5 13. Oymiſio quomodo poſſit imputati, I I 22. Opes: quomodo poſſint adpeti, I 5. 5. Opes publicae: Officia eortum, qui circa illas occupan- tur, II, I8 14 2 Padtum quid ſit, I. 9. 4. Requiſita ad eius validitatem ac obligationem, ibid. g§. 8. ſeq. P'acta tacita, ibid. §. 9. Neceſſitas ineundi Pacta, ibid. & 2. Pacta ſunt ſeruanda, ib. S. 37. Quomodo ſoluantur, I 16. Parentes: corum poteſtas in liberos, & ad quid tene- antur erga eosdem, II. 3. Pax: De iure pacis, II. 16. Peccatum: Quac peccata poenis humanis eximenda, II. 13. 1I. ſeq. H h 4 Peccata 7 N D E X. Peccata iocularia: Praua de his hominum opinio . 1, 5. 3. Periculum: Quando quis ſe periculo poſſit ac debeat exponete, I. §. II. Permutatio quid ſit, I. 15 8. Pietas quid ſit, I. 2. 13. not. Pignus quid ſit, & quotuplex, I Iſ. 15. Piſcatus: De iure pilcandi, I 12. 6. Peena: Poenarum natura, vſus, ac regulae in earum determinatione obſeruandae, II. 13. Polygamia: An licita ſit, II. 2. 5 Poſſiſor: Ad quid teneatur Poſſeſſor bonae fidei, I. 13. 2. ſeq. Pacglie: An nimis gliſcens vicini porentia ius prae- beat ad ipſum adgrediendum ſub obtenta deſenſionis noſtrae, I. §. 17. Poteſtas: De poteſtate legislatoria, II 7. 2. De pote- ſtate infligendi poenas, ibid S. 3. De poteſtate iudi⸗ ciaria, ibid. §. 4. De poteſtate faciendi bellum & pa- cem, ac pangendi foedera, ibid §. F. conſtituendi magiſtratus, ib. §. 6. indicendi tribura, vectigalia, aliaque onera, ib. 5§. 7. Doctrinas publicas exami. nandi, ib. F. 8. Quid intelligendum per poteſtatem abſolutam, II. 9. §. . Praecedentia: Quale fundamentum habeat ius praece- dentiae, II. 14. 15. . Praefecti bellici: eorum officia, II. 18 11. Pracſtantia: in quo conſiſtat vera ac ſolida praeſtan- tia, I. 5§. 4. Pretium quid ſit, eius fundamentum, ac variae ſpeciess I. 14. Princeps: An iuta legitimae defenſionis locum habe= ant aduerſus principem, I. 5. 19. vot. 1. Quomodo definire debeat valorem nummi, I. 14. 9. Profeſſores ac Doctores publici: eorum officium, II. 18. 9. OUHßUG Promiſſio quid ſit, l. 9. 5. Promiſſio imperfecta, ihict⸗ . §. 6. de fromi Podidenti inde eſt, 4 coden Padiciti ae,, Ratio: An poſſint, miſlaſun 12. 6. Retrum Anptine Ileres, zi ( flas ate tatine ſactis o Rihyeſaili et: qui ic Ae, An Adhibete tetiatl et alieng gud corrumn Anvali⸗ kemali⸗ e hoſei ſeyuati Arrrache, ſtinis: criptaya letprer. 10. bir, otminun oitt o pollter AAen L Eregulue lneft 1 3 1 bonie ileill Otepti i ſit . öbtentacMait De Oteltrid jendibellnd ollie ribun, elg Publiet un ke uht habeat ſen 1l, e 1c ſolca i ,ae atir e daernnn onis lo . 1 . 114,) tu hein N 6. perfeca, ibid. S. 7. Requiſita ad validitatem F promiſſorum, ibid. § 8 ſeq. ronidentia diuina: Qioad effectum moralem perin= inde eſt, verum quis neget, Deum exiſteie, an, a ab eodem humana curari; I. 4. 4½ Pudicitia: An pre ea defendenda liceat extrema vſur- Pare, I. 5. 2 2. . ”WDWU Ratio: An iis, qui vſu rationis deſtituuntur, imputari Poſſint, quae agunt, I. 1, 25 Eorum pacta & pro- miſſa ſunt inualida, l. 9. 10. H Regio: Quomodo occupentur regiones deſertae, I. 12. 6. r Regnum: Quid ſit regsum patrimoniale, II. 9. 7. An princeps poſſit regnum alienare, aut eius partem, II. r5. 6. Religio: Compendium religionis naturalis, I. 4. Eius vſus in ſocietate humana, ibid. J. 4 Opiniones con- trarine verae religioni, I. 5. 3. Officia eorum, qui ſacris obeundis occupantur, II. 18. 8. L Kepreſſaliae: in quo conſiſtat hoc ius, II. 16. 10. Rues: quid ſit res in ſpecie, I. 15. 11. Res fungibilis, Res: An pro earüm defenſione vel extrema remedia adhibere liceat, I. F. 23. quae res in medio relictae faerist, I. 12 4 KRes aliena: Abſtinendum eſt a rebus alienis, I. 1 3. 1. quibus caſibus & conditionibus rem alienam auferte; cortumpere, aut etiam perdere liceat, I. 5p 28. 29 An valide quis eirca rem alienam promitrere aut pa- ciſei poſſit, I. 9. 18 Ad quid reneatur, qui bona fide rem alienam poſſidet, I. I3 2. (eq. Res hoſtibus ereptae cui adquirantar, II. 16. 13. Reſernationes mentales legi naturali aduerſae, I. 10.10. Ketractus, I. I1 5. 9. S’J Acientiae: quatenus animus iis imbuendus, I. 5 9. Gcriptura ſacra: neceſſitas reſteingendi perrectam in- terpret. tegulas morum generales, I. 2. I0. not. I. I Sermo: Officia circa illum, I. 10. 5 ILenperunti Teſtementn Tiſtu: ein Tuolizis: Seruitutes, quid ſint, & quotuplices, I. 12. 8. Geruus: Diuerſa conditio ſeruorum, eorumque officia,. II. 4. 2. ſeqq. Tenetur dominus ad reparandum da- mnum a ſeruo ſuo datum, & quomodo, I. 6. II. luan Gilentium: Aliquando valet loco ſigni conſenſum ex- Tſiurus: primentis, I. 9. J7. Quando liceat tacere, vtut inter- ibuum: rogemur, I. 10 4. “ ll. Simonia quid ſit, I. 14 3. 4 Hifiin: Gimulatio aliquando eſt licita, I 10. §. .M Humni:6 Sucialitas eſt vnum ex principiis generalibus Iuris Na- ill turalis, I. 3.13. not. I. Ninti: d Gocietas: Natura & leges contractus ſocietatis, I. 1. 125. Kud Asl.I Goeietas eiuilis: Vid. Ciuitas. Gudomia aduerſatur Iuri Naturali, II. 2. 2. 4 Yimall, Glutio debiti cui & quomodo facienda, I. 16 I. ſm: go⸗ Somnium: An impurari poſſint, quae quis in ſomniis . Vndita: agere ſibi videtur, I. I. 2606. . 117.7. Gonſio: Contractus aleam continens, I. 15. 13. uushin Oponſis Miniſtri publici: Quid ſit, & quid citra cam iu. nonſi ris, 1I. 17. 8. ?MU eſhciari Syontaneitas: quid ſit, I. I 9: ia:anb Natus: Quid ſit in genere, II, 1. 1. Quid ſtatus adauen. junl. titius, I. 6. I. not. I. Quis ſtatus exiſtimationem tol- Viuſuiu, lat, II. 14. 8. . [.. Gtatus naturalis quid ſit, eius iura & incommoda, II. r. ſimimd Jubditus: Vid. Ciuis. Fuurſt Jucceſſiones ab inteſtato: earum fundamentum & ordo. algnta I. 12 10, II. De ſucceſſione in Regno, II. 10.6ſeg. nin Superbia quare vituperanda, I. 7. 5. üimnh Superſtitio eſt ſollicite excludenda, I. . 3. her Qupererogatio: Falſa & periculoſa eſt opinio operum ſu anpen pererogationis, I. 5. 3. a. Suſpicio non ſuſſicit, vt alterum armis imperamuzs, I. 5 zite 15 or g Oſtema ciuitatum: Quid ſit, & quotuplici modo ex Aund ſurgat, II S. 13 ſeqq. Raebin Temperamentum: hominem neceſſario in violationem legis naturalis non rapit, I. 1. 12. em- ¹ 12 8. corulncleoſßel Urepanudln 0d0, 16, 11,. ni coolrlin er⸗ tacere, iunir . erilibus lui ocietii,I 11. da,l. 15 1 , e gis l. ifiz . gitcmen⸗ id utndℳ “ llinuinmt inconnvohl . R E RVM. Temperantia quid ſit, I. 2. 13. not. Zeſtamentum quid, I. I2. 1. Teſtu: eius officium, II. I. 11. Theologia: Diſcrimen inter Theologiam Moralem, & Jus Naturale, Praef. §. 4. ſeqq. Theſdurus: Cui cedat, I. 12. 6. Tributum: Ius & officium Principum circa tributa, II. 7.7. II. II. 10. Triſtitia: quatenus exterminanda, I. 5. 7. & in not. Tyrannis: quid hac voce intelligatur, II. 8. 11. Vectigal: Ius Principjum circa vectigalia, II. 7. 7. Venatio: de lure venandi, I. 12. 6. Venditio: Natura, leges, & vat iae ſpecies huius contra- (tus, I. 1 5. 9. H Veritas aut Veracitas in quo conſiſtat, I. 10. 7. Verna: quae eius ſit conditio, II 4 6. Vindiéta: in quantum vitioſa & adue ſa legi naturali, I. 5§. 7. I 6. 13. “ Vires humanae quos limites habeant, I. 5. 4. Vis non ſufucit ad fundandum impetium, I. 2. 5. quid efficiat in pactis & promiſſis, I. 9. 1 5 I. II. 6. Via: an homini aliquid poteſtatis competat in propriã vitam, I. 5. 11. Debrineipum iure vitae & necis, II 13. Via futura: eius conſideratio quid Iuri nat. proſit, Ep. §. 6. ;ðÿ . Vitricus quando conſequatur patriam poteſtaté, II 3.3. Vniuerſitas: De delictis & poenis vniuerſitatis, II 13.19. Voluntas quid ſit, variique eius actus, 1. I. 9 quomodo vtendum hac facultate mentis, I. 5.4. qua ratione vni- ri mulrorum hominum voluntate⸗ poſſint, II 6. §. Eoluptas: Quomodo voluptates poſſint deguſtati, I 5. 7· Vſucapit: modus legitimus adquirendi dominii, I. 12. 12. Vura: mutuum cum vſura nihil per ſe habet naturali iuri repugnans. I. 15. 11. FPxor: quid in eam, poſſit maritus, II. 2. 4. Zelus nimius in diuerſae religioni addictos quam dete- ſtabilis ſit, I. 5. 3. F I N I §. —. * S DE OFFICIO ſecundum Legem naturqlem cum Notis, & Examine CENSVRAE LEIBNITIANAE, in calee operis ſubiunctae. Ex Gallico in Latinum ſermonem tranſtulit — — Editio tertia, emendata & locupletata 3 Cum Priuil. Auguſtiſ. Polon. Reg. & Elect. Sax. , GIESSAE, 10 -Euroskala Offset VierFarbSelector Standard“ Copyright 4/1999 VXyMaster Gmba wwww.yXymaster. com