Ag31

Ag31 Provided by University Library of Tübingen Transcribed with Tesseract

To the best of our knowledge this work is free of known copyrights or related property rights (public domain).

Joh. Eberhardi Roesleri Philos. Pract. Quondam Prof. Publ. Ord. Et Ducalis Stipendii Ephori Institutiones Iurisprudentiae Naturalis In Usum Collegiorum Rösler, Johann Eberhard 5 Fp r S Wane s.⸗ B. JOH. EBERHARDI ROESLERI. PHILOS. PRACT. QCUONDAM PROF. PUBL. ORD. ET DUCALIS STIPENDII EPHORI INSTITUTIONES 4 WURISPRUDEN TTE NATURALIS IN USUM COLLEGIORUM PLURIBUS LOCIS AUCTE A C E MEND A T-E CUM PRAFATIONE CHRISTOPH. FPRID. SCHOTT, PHILOS. PRACT. ELOGQV. AC POES. PROF. PUBL. OkRD. L A US ANN , Apud J. P E T. H E UBACH. ————— MDCCLXXII. ναh Wρ en Lectori Benevolo F§. P. D. CHRISTOPH. FRIDER. SCHOTT, PHILOS. PRACT. ELOQV. ACc POES. PROF. PVBL. OkD. uodſi prima vice cum erudito communicaretur orbe, quem rurſus publici juris facimus, li- bellus, prolixiori forſan indigerei præfa- mine. Quum verò à multis retro annis in plurimorum manibus ſit, O multoties re- cuſus ſemper denuò deſideretur, quod cùm ejus præſiantiam, tùm inſignem, quo eve- ceptus o, applauſum, ſatis ſuperque com- Probat; tantum abeſt, ut ex nova quadam Præfatione ipſi præſidium ſit quærendum, ut vel prima illa, qud ab ipſo Auctore, . AA 2 cum P RHETFATIO. cum in lucem emitteretur, auctus eſt, jam carere poſe videatur. Neque etiam id a- gimus, cum ab Editore rogati no vam ve- teri præſationem adiungimus, ut in hujus libelli laudibus commemorandis occupati Lectori eum commendare vel ejus occupa- re applauſum ſtudeamus, quippe qui ſia O brevitate & perſpicuitate & rerum ad Juriſprudentiam naturalem omnem perti- nentium ſelecta ubertate adeò omnibus ſe commendat, ut, qubd & in proverbium abiit, nec hic vino vendibili opus ſit ſuſ- penſa hedera; ſed indicandum potius eſ’e cenſuimus, quid in nova hac, quam ador- navimus, editione præſtitum à nobis ſit, GO qua in re præcedentibus ſit anteferenda. Fuerunt quidem viri nonnulli eruditi, quorum ſimma apud nos &t auctoritas, qui, quum libellum hunc, ciujus praſtan- tiam probe habebant cognitam, noſtræ ta- men ætatis methodo hanc diſeiplinam tra- dendi minus éacte accommodatum eſe perſpicerent, auctores ſuaſoresque nobis fuerunt, ut illum ad novam, quam præ ſe jam fert hæc ſcientia, faciem effingeremus, aique, ubi opus eſet, novis quoque acceſ- ſioni- O X5 «DN . PRHEFATIO. ſionibus locupletaremus. Quod conſilium uti longe erat prudentiſimum: ita morem quoque nos geſiſſemus lubentes, niſi ani- madvertiſſemus, inſigniores ad id emicien- dum mutationes requiri, quam jura, gllæ alicui competere poſſunt in alterius licet defuncti ſeripta, admittere videbantur. Satius igitur duximus, omnibus omiſis interpolationibus, ex interna hujus libelli ſtructura nihil vel demere vel tranſponere, & ne nihil operæ noſtræ in illum conferre voluiſſe videremur, alia ratione, uc externum tantùm ipſius habitum concerne- rét, novam aliquam prærogativam ipſi conciliare voluimus, quam tamen ipſi po- tius Auctori, quam nobis acceptam eſe ferendam, haud inviti profitemur. V'iſum ſcilicet nobis eſt, haud parum u- tilitatem hujus libelli, magis quidemin diſ- centium, quam docentium commodum, auétum iri atque promotum, quodſi ſingu- lis capitibus conſpectum eorum præponere- mis, quc in illis continentur & pertrac- tantur. Qua ratione duplex ocompendium procurari exiſtimavimus, cùm, ut ſic pa- A 3 teat, PRFFATIO. teat, Themeta hæc neguagquam ut ſcopas diffalutas eſſe conſideranda, ſed jiſſto at- que apto cohærere ordine, tàm, ut ha- berent Jurisprudentiæ naturalis Studioſi, quod repetitioni eorum, lu& ρα Pracep- 1orum ſuorum inſtitutione hauſiſſent, poſ- Jet inſervire. Ne vero methodum 4à B. Auctore adhibitam oſtenſuri ab ejus m'ente in nonnullis recederemus, d Suis obtinui- mus, ut quas ſeripto reliquiſſet annotatio- nes ad hoc inſtitutum facientes benevole nobiecum communicarent, quas tanquam 1ypum ducem aliquem ſecuti conſpeo- tum, qiui ſingulis capitibus præfixus G, adornavimus. Quodſi igitur vel huic e- tiam inſtituto aliqua laus tribuenda eſſe vi- Peatur, integram eam ad B. Auétorem Pertinere nobis fatentibus perſpicitur Quæ Præterea ànobis inſertæ ſunt poſitiones tam Paucæ ſunt, ut éponendis rationibus, guobus bermoti eas addidimus, B. L. ulterius moraori omnino judicemus ſuperfluum. Scripſi Tubingæ a. d. III. Non. Dec. CIo Iocerv. PRT- Z . —⸗2 PRLEFATIOAUCTORIS. L. B. J. D. A. omplures jam præterlapſi ſunt anni, ex quo C in uſum Auditorum, qui Collegium diſpu- tatorium à nobis petierant, Themata quædam fummam Juriſprudentiæ Naturalis complexa, ad ductum & ſecundum ordinem Pufendorfiani de Officio Hominis & Civis Compendii, conſ- cripſimus, & ad calamum dictavimus, in quibus maximam partem IIluſtris illius Auctoris ſenten- tias, quotiescunque ſcilicet ad principia rite po- ſita collatæ veritati conformes nobis viſæ ſunt, ſecuti ſumus: interdum tamen ab ejus ſcitis re- cedere non dubitavimus: idque pro ea philoſo- phandi libertate, quam nemo prudens ægre tu- lerit, aut vitio cuiquam verterit, quamque in Republica literaria, quamdiu in pernicioſam licentiam non degenerat, ſartam tectamque con- ſervari veritatis plurimum intereſt. Poſtea vero cum publica ſtudiorum ſpeci- mina edere deſiderarent quidam laureæ fecun- dæ philoſophicæ Candidati, neque per aliasoccu- pationes vacaret, more ceteroquin fſolito ſeles- ta cx noſtræ diſciplinæ penu depromta argu- menta elaborare: viſum eſt ea ipſa Themata ty- pis imprimenda curare & pro materia publica- rum dilputationum „ quibus ſuos in ſtudio Ju- ris Naturæ profectus illi ex cathedra demonſtra re poſſent, proponere. Quoniam autem ita comparata ſunt, ut præ- cipua Jurisprudentiæ Naturalis capita conti- neant, & ſuccinctam diſciplinæ tam utilis tam- P R F F AT LO. que neceſſariæ deſignationem paucis pagellis exhibeant, memoriæ diſcentium non ſine fructu in ſervientem, aliquoties jam in Collegiis privatis ea explicare inſtituimus, ipſaque re experti ſu- mus, haud infeliciter primis hiſce elementis præ- parari tironum animos ad uberiorem inſtitutio- nem. Cui inſtituto quanquam & clariſſimi Omei ſii Epitome Jurisprudentiæ Naturalis ex parte inſerviat, qua de cauſa & nos ſæpius pro funda- mento Collegiorum in uſum incipientium pri- vatim inſtitutorum eam ſubſtravimus: doctri- nam tamen de Civitate Architectonicam & Juri Naturæ & Politicæ neceſſariam ſteriliorem ibi inveniri, quam ut tironibus ſufficere poſſit, haud immerito dixeris ſed nec illis, qui jam ali- quos fecerunt in diſciplina Juris Naturæ pre- greſſus, inutilem horum Thematum tractatio- nem deprehendimus, ſi quidem ea, quæ pro- lixiori commentatione vel audiverant vel lege- rant, breviter ac facili opera ſe repetere illorum perlectione, atque animo firmius imprimere poſſe nobis aſſeruerunt. Ubi ergo exemplaria Diſſertationum, quibus dicta jam Themata continebantur, penitus de- fecerunt: è& re Auditorum noſtrorum fore ex- iſtimavimus, ſi ea recudi curaremus, aucta non- nullis in locis, vel emendata. Si quid emolumenti & poſthac percepturi ex hoc inſtituto funt vel illi, vel alii; non eſt cur ejus nos pœnitere debeat. Ad hunc enim ſco- pum omnia noſtra conſilia omnesque labores noſtri unice tendunt. PROLEGOMENA. D H NATIRA & INDOLE TURISPRU-= DENTIE NATURALIS. CONSPECTUS. I. Diſeiplinæ Defcriptio. Th. I. II. Definitio. Th. 2. III Exiſtentia. Th. 3. quæ probatur A. ab objecto. Th. 4. B. ab utilitate, a in vita communi. Th. 5§. b. in theologia. Th. 6. c. in juriſprud. civili. Th. 7. d. in Jure publ. & eccleſ. Th. g. in jure gentium. Th. 9. IV. Differentia à Jure Civili & Theol. morali. Th. 10. A. quæ aſſeritur & petitur a. à fontibus officiorum. Th. I1. b. ab officiis ipfis. Th. 12. c. à modo probandi. Th. 13. B. limitatur. Th. 14. 16. C. negatur, quatenus à Pufend. ulterius petitur a. à fine, ubi . ℳ. verus finis exponitur. Th. 16. 17. g. falſus refutatur. Th. 18. 19. B. ab applicatione ſcitorum J. N. Th. 20. c. ab objecto. Th. 21. 22. V. Duæ quæſtiones deciſæ: A. an L. N. à ſtatu integritatis ſit derivanda? Th. 23— 25. B. An, quæ hodie eſt, cum L. N. in ſtatu integri- tatis ſit eadem? Th. 26 —— 28. A 5 TII. I. . — 10 Prolegomena. TX. I. *Octrina de Officio Hominis & D iæ Civis juxta legem naturalem, in AII læ= compendio Pufendorfiano tra- &= =) dita-., dici ſolet. Juriſprudentia Naturalis, ſive Univerſalis: quæ non abſol- vit univerſam Philoſophiam Practicam, ſed ejus pars eſt. =ð . Juriſprudentia Naturalis eſt prudentia ho- minem actiones ſuas ad legem naturæ com- ponere docens. . J III. Dari talem diſciplinam probatur ex ob- jecto; itemque ex ejus utilitate. 1 Objectum ejus funt actiones hominum ad legem naturalem componendæ. V Utilis eſt hæc diſciplina in vita communi: dum homines in quovis ſtatu viventes officii ſui vitæque recte inſtituendæ ſcientia inſtruit, & difficillimorum caſuum, qui in omni vitæ genere ſolent occurrere, explioandorum fun- damenta monſtrat. VI Habet quoque ſuam utilitatem in ſtudio Theologiæ: dum revelationis divinæ verita- tem confirmat; voces explicat in Theologia Morali —— — De Natura & Indole Juriſpr. Nat. II morali quoque occurrentes; homines pravis ſuis cupiditatibus indulgentes miſeriæ ſuæ convincit; vitia reprehenſuris argumenta ab ipfo naturali lumine depromta fuppeditat; legum denique in ſacris literis enarratarum diſcrimen oſtendit. VII. Juriſprudentiæ Civili inſervit: dum inter- pretationis legum fundamenta ponit, æqui- tatis & diſpenſationis fontes aperit, nomo- theticam dirigit. VIII. Principia ipſa univerſalia Juris Publici & Eccleſiaſtici non aliunde, quam ex hac di- ſciplina, repetenda funt. IX. Jus Gentium nobis quidem nihil aliud eſt, quam ipfſfum jus naturæ ad actiones gentium inter ſe accommodatum. X. Juriſprudentia Naturalis, Juriſprudentia Civilis & Theologia Moralis differunt fonti- bus officiorum, officiis, & modo demon- ſtrandi dogmata. Illa ex lumine rationis, iſta ex legibus ci- vilibus, hæc ex peculiari revelatione divina, quid agendum, quidve omittendum fſit; deducit. A 6 XII. 12 Proolegomena. Illa officia hominis communiſſima in na- turali & adventitis ſtatibus obeunda, iſta officia civis, quatenus peculiari & definitæ civitati fubjectus eſt, hæc officia Chriſtiani tractat. XIII. Illa aliud faciendum afſlerit, quia per re- Ctam rationem idem ad cultum DEI, conſer- vationem fui, ſocialitatem neceſſarium colli- it: iſta ultimam rationem inde petit, quia Pegialator ita cConſtituit: hæc in eo acquie- ſcit, quia DEUS in Scriptura Sacra juſſit. XIV. Hæ tamen diſciplinæ invicem non pu- nant quanquam Jus Civile & Theologia . Moralis juri Naturali quædam addunt, & in diſciplina Juris Naturæ quædam per fictio- nem quandam, abſtrahendo a revelatione, concipiuntur, quæ in ſacris literis liquidius expoſita deprehendimus. XV. Norma actionum in Juriſprudentia Natu- rali eſt lex naturæ, in Theologia morali lex moralis. Hæc latior eſt illa, & præter legem naturæ perfectius exhibitam, etiam legem Dei politivam unieridem complectitur. Finis Juriſprudentiæ Naturalis duplex eſt: primarius alter, qui ad veram internam æter- nam- De Natura & Indole Juriſpr. Natur. I 3 namque hominis felicitatem tendit; alter ſe- cundarius, in externa generis humani felici- tate conſiſtens. XVII. Etſi autem prior ille finis in Philoſophia morali intendatur: obtineri tamen per eam nequit, ſed ad Theologiam ducit; unde uſus illius pedagogicus elucet. X VIII. lorum igitur ſententiæ non poſſumus ſub- ſcribere, qui finem hujus difciplinæ etiam intentum ſolius hujus vitæ ambitu includunt. Licet enim animæ immortalitas mathemati- ce demonſtrari nequeat, tam validis tamen ea nititur argumentis, ut contraria ſententia rationi merito videri debeat abſurda. Adde, quod, poſita ſola ejus probabilitate, certiſ- ſimæ demonſtrationes de agendis elici poſ- ſint. XIX. Qui hujus tantum vitæ felicitatem in Phi- loſophia morali intendi, immortalitatiſque animæ conſiderationem ſeponi volunt, ja- nuam aperiunt Epicureiſmno, fundamenta moralitatis ſubruunt, uſum pædagogicum tollunt, ipſique fini ſecundario obtinendo obicem ponunt. XX. Scita Juriſprudentiæ naturalis non dunta- Xat ad forum humanum, ſed primario ad forum 14 Prolegomena. forum conſcienti?, in quo DEUS anctor legis naturæ tribunal ſuum habet, accom- modanda arbitramur. XXI. Neque hæc diſciplina circa exteriores tantum actiones hominis formandas, ſed primario Circa actus interiores verſatur, quip- pe a quorum moralitate moralitas actionum externarum dependet. XXKXII. Primos tamen motus quoque una cum ſua radice homini ad culpam & pœnam imputa- ri, ſola nos Theologia docet. XXIII. Recte aſſerit Pufendorfius, in Juriſpru- dentia naturali hominem nunc conſiderari debere, prout natura ipfius eſt corrupta, adeoque prout animal multis pravis cupidi- nibus ſcatens, neque ex ſtatu integritatis de- rivandas eſſe leges naturæ. Addendum ta- men, habere hominem etiam corruptum rationem ſuo modo adhuc rectam. XXIV. Prior ratio, qua ſuam aſſertionem probat, quod nimirum de conditione ſtatus integri lapſuque primævo ratio ſibi relicta nihil ſciat, ſatis bene ſeſe habet: modo obſerve- tur, ex lumine rationis quoque colligi poſſe, hominem talem a DEO non elle creatum, qualis nunc eſt. XXV. De Natura & Indole Juriſpr. Natur. 1I5 XXV. Altera vero ratio a præceptis negativis de- ſumta non æque firma eſt: cum præceptum negativum non neceſſario præſupponat po- ſitivam ad peccatum proclivitatem, ſed qua- lemcunque peccandi potentiam, vel non re- pugnantiam. XXVI. Ad quæſtionem: An lex naturæ hodie eadem ſit, quæ fuerit in ſtatu integritatis? recte reſpondetur: ſumma legis capita in utroque ſtatu eſſe eadem, ſed applicationem per præcepta particularia, pro diverſitate Conditionis humanæ, variare. XXVII. Prius ex eo probatur, quod in utroque ſtatu tota lex naturæ ad amorem Dei, fui & aliorum hominum reduci poteſt. XXVIII. Poſterius inde patet, quia multa in præ- ſenti ſtatu locum habent, de quibus non conſtat, num & in feliciſſima illa conditio- ne locum fuiſſent habitura: nonnulla vero certo in eam non cadunt. LIB. 16 Lib. I. Cap. I. L I B. I. CCAFP. I. DE ACTIONE HUMANA. CONSPECTVUS. I. Præmittitur definitio officii. Th. 1I. J II. Sequitur Actionis humanæ 2 A. Definitio Th. 2. B. Differentia Th. 3. 4. C. Principia. a’ in genere Th., §. b in ſpecie, a. intellectus, cojus conſideratur (4) definitio Th. 6. (?) rectitudo Th. 7 (0 actus Practici A) in genere Th. 7. B) in ſpecie conſcientia Th. 9. quez ſumitur a) ſubjective. Th. 10. b) objective, cujus occurrit ℳαι) definitio. Th. 1I. £σ) diviſio 2. reip. normæ Th. 15. 3. teih. Princibiorum Th. 4. eiß. Frme. Th. 17-19. 7) Pfecius I. in genere Th. 20. 2. in ſpecie a) reſp. Conſcientiæ rectæ Th. 21. I. reſp. objecti Th. 12·14. b) reſp. F De Act ione Humana. 17 ) reſp. errantis Th. 22-25. c) reſp. probabil. Th. 26. 27. ) reſp. dubiæ Th. 28. e) reſp. Scrupuloſæ. Th. 29. J) Impedimenta Th. 30. A) Error Th. 31 - 32. B) Ignorantia Th. 33. ⁶) Voluntas, ubi a) Definitio Th. 34. b) affectiones A) in genere Ih. 35. B) in ſpecie libertas, cujus oſtendi- tur a) exiſtentia Th. 36. b) natura Th. 37. 38. Cc) obſtacula Th. 39 – 44. D. Diviſio. Th. 4 5 — 48. E. Affectio præcipua Th. 49 — 51. I. fficium eſt actio humana pro ratione obligationis ad præfſcriptum legum recte attemperata. II. Actio humana eſt motus hominis, præ- lucente intellecku, & decernente voluntate ſuſceptus. III. Non ergo omnis actio hominis etiam eſt humana. IV. 18 Lib. I. Cap. I. IV. Quicquid de actionibus dicitur, id ſuo modo etiam ad omiſſiones applicari debet. V Principia actionum humanarum ſunt intel- lectus & voluntas. VI. Intellectus eſt facultas animæ rationalis, qua res ſibi objectas comprehendit ac diju- dicat. VII. Datur in homine recta ratio non modo circa theoretica, ſed & circa practica, h. e. cuilibet homini, matura ætate, & mente integra, tantum ſupereſt luminis naturalis, ut, adhibita cultura, ac debita meditatione, Poſlit recte comprehendere ſaltem genera- lia præcepta & principia honeſte vivendi. Intellectus practici actus ſunt conſcientia & Conſultatio: illa circa honeſtatem, hæc Circa utilitatem verſatur. IX. Conſcientiæ vocabulum interdum pro fa- cultate, imo pro ipſa anima cum fuis facul- tatibus, interdum pro habitu, interdum pro actu ſumitur. X Pro habitu judicandi de actionum fua- rum — ⏑ De Adtione Humana. 19 rum moralitate ſumpta dividitur in teneram, laxam, & ſcrupuloſam. Ila de adlionibus recte, iſta parum, hæc nimium ſollicita eſt. XI. Pro actu ſumpta generatim eſt judicium hominis de ſe ipſo ſuiſque actionibus ſecun- dum leges inſtitutum. XII. Reſpectu objecti conſcientia, hoc modo ſumpta dividitur in Antecedentem & Con- ſequentem, & Conſequens in Bonam & Malam. XIII. Antecedens eſt judicium de actionibus ſu- ſcipiendis: Conſequens de perpetratis. Conſcientia Bona eſt, quæ ob recte facta delectat: Mala, quæ ob male facta con- triſtat. X V. Reſpectu normæ eſt vel Recta, vel Erro- nea. IIIa eſt, quæ legi conformiter, hæc, quæ legi difformiter judicat. XVI. Ratione principiorum & modi aſſentiendi diſtinguitur in Certam & Probabilem. Certa eſt, quæ ex principiis certis & evidentibus concluſionem elicit, cui firmiter adhæret: Probabilis, quæ ex principis veriſimilibus Cconclu- 20 Lib. I. Cap. I. concluſionem elicit non ab omni formidine oppoliti alienam. XVII. Quando in Decidentem & Suſpenſam Dubiam diſpeſcitur, magis eſt diſtincti æquivoci in æquivocata, duam diviſio ge- neris in ſpecies. XVIII. Decidens eſt, quæ de actus moralitate ali- quid affirmat vel negat: Dubia, quæ inter utramque contradictionis partem fuctuans neutri adhæret. IX. Media inter utramque, magis tamen ad Decidentem vergens, eſt Scrupuloſa ( alio ſenſu quam ſupra accepta) quippe quæ actu uni parti aſſentitur, ſed in alteram partem levibus argumentis cum vexatione quadam ſollicitatur. XX. Conſcientia vim obligandi habet, non ex ſe, ſed ex lege, quam dictitat, Cujus præco eſt. X XI. Conſcientia recta, quæ fimul certa eſt, graviſſime obligat, cum ad ſuſcipiendam ackionem illius dictamini convenientem, tum ad omittendum contrarium. XXII. Conſcientia erronea negative obligare di- Citur, De Adtione Humana. 21 citur, h. e. non quidem ad faciendum, quod ea dictitat, ſed tamen ad omittendum Contrarium. XXIII. Si error eſt invincibilis & involuntarius, atque adeo inculpabilis: peccat, qui contra eam, non peccat, qui ſecundum eam agit. XXIV. Si error vincibilis verſatur circa actionem lege PræcCceptam aut vetitam: tam peccat, qui ſecundum, quam qui contra Conſcien- tiam agit. XXV. Si error eſt de re indifferenti: peccat, qui contra, non item qui ſecundum eam agit. XXVI. Probabiliſſimum Jeſuiticum deteſtamur quidem: aſſerimus tamen, poſſe hominem etiam conſcientiam probabilem ſequi. XXVII. Inter plures probabiles ſententias ſemper ſequenda eſt probabilior & tutior. XXVIII. Dubia conſcientia nihil eſt agendum: ſed dubio liberandus animus. XXIX. Dum ſcrupulus notet dubium leve & irra- tionale: eum violenter eſiciendum, aut, ſi deponi nequeat, contra eum agendum, re- Gte præcipiunt Theologi & Philoſophi. 22 Lib. I. Cap. I. XXX. Intellectus impedimenta ſunt ignorantia & error. Ila eſt cognitionis abſentia, hic falſi ro vero apprehenſio. Pr XXI. Error eſt vel vincibilis vel invincibilis, itemque vel juris vel facti, & ille vel juris univerſalis vel particularis. XXXII. Error invincibilis juris univerſalis in ho- mine ſanæ mentis non datur: juris particu- laris dari poteſt, ſed regulariter non præ- ſumitur. XXX—III. Ignorantia ratione influxus in actionem eſt vel efficax, vel concomitans. (a) Ratione originis vel voluntaria, vel involuntaria: illa vel ſimplex (*) vel affectata (c), hæc vel in ſe tantum, vel in ſe & ſua cauſa ſimul. XXXIV. Voluntas eſt altera hominis facultas, per quam velut intrinſeco impulſu ad agendum ſeſe homo movet, & eligit, quod ſibi maxi- me arridet, averſatur, quod ſibi non conve- nire (ℳ) Efficax eſt, quæ ſi abfuiſſet, præſens actio non fuiſſet ſuſcepta. Concomitans, quæ licet abfuiſſet, nihilominus actio ſuſcepta fuiſſet. (b) Quam quis debita diligentia non adhibita obrepere ſibi paſſus eſt. (Cc) Quam quis ultro affectavit, rejectis veri co- gnoſcendi mediis. De Adkione Humana. 2¾ nire videtur: vel; eſt facultas animæ ratio- nalis, qua bonum ab intellectu cognitum ap- petit, malum averſatur. Affectiones voluntati duæ tribui ſolent ſpontaneitas (a) & libertas (?): quas alii uno libertatis vocabulo exprimunt, eamque tri- bus his partibus abſolvi contendunt; ſponta- neitate, indifferentia & vi ſe determinandi. XXXVI. Libertas voluntatis probatur I. ex propria cujuſque conſcientia & experientia. 2. legi- bus. 3. poenis. 4. Conſultationibus. 5§. poeni- tentia. XXXVII. Libertas hominis non conſiſtit in indiffe- rentia ad bonum & malum in genere; nam bonum in genere & qua tale neceſſario ap- petit, malum neceſſario averſatur: ſed ad objecta particularia, circa quæ magna eſt appetituum varietas, eaque vel ex diverſa repræſentatione objectorum, vel ex homi- num (α) Spontaneitas eſt affectio voluntatis, qua hæc citra coactionem ad agendum ſe determmat. (5) Libertas eſt affectio voluntatis, qua hæc, poſi · tis omnibus ad agendum requiſitis, poteſt agere vel non agere, aut ex pluribus objectis unum eligere, cæ- tera reſpuere. Ila libertas contradictionis ſive exer- citii, hæc Contrarietatis . ſpecificationis dicitur. 24 Lib. I. Cap. I. num diverſis propenſionibus diverſiſque ju- diciis oriunda. XXXVIIIL. Neque illa indifferentia eſt æquilibrii, ſed exercitii tantum, ſive activitatis. XXXIX. PEquilibrium enim tollunt Corruptio uni- vVerſalis, peculiaris ingenii diſpoſitio ex tem- peramento pendens, conſueêtudo, affectus & certi morbi, ad quos inprimis etiam per- tinet modica ebrietas. X Quantacunque ſit vis temperamenti, ho- minem non rapit neceſſario in violationem legis naturalis, ſaltem quoad actus exterio- res. XLI. Neque conſuetudo actiones facit abſolute neceſſarias: hypothetica autem neceſſitas imputabilitatem non tollit. LII. Homo debito rationis uſu affectus ita compeſcere poteſt, ne in actus exteriores le- gibus adverſos poœniſque civilibus coercen- dos erumpant. XLIII. Affectus ſpecie mali excitatos merito Pplus favoris comitatur, quam eos, qui ad acqui- rendum aliquod gratum ſtimulant. XIIV. De Adtione Humana. 25 XLIV. Modica ebrietas ſicuti uſum rationis non penitus ſequclkrat, ita nec libertatem plane tollit. XL V. Actio hominis in reſpechu ad ſua principia dividi ſolet in ſpontaneam ſeu voluntariam, invitam & mixtam. XLVI. Actio voluntaria ſeu ſpontanea eſt, quam quis ſciens ac volens ſuſcipit. XIL. VII. Actio invita eſt, quæ ab ignorante vel nolente proficiſcitur: eſtque vel per igno- rantiam, vel per vim, talis; illa inn Prudens, hæc violenta dicitur. . XLVIII. Actio mixta eſt, quam quis, incumbente gravioré necefſitate, tanquam minus malumn ſuſcipit, licet alias extra neceſſitatem conii- tutus vehementer ab ea abhorreat. Accedit tamen magis ad ſpontanen. quam ad invitas. Affectio actionum humanarum præcipua eſt imputabilitas, ſeu imputativitas, per quam homo pro earum auctore recte poteſt haberi, ad reddendam de iis rationem adſtringi, effectuſque ex iſtis Provenicntes in ipfum derivari. B 2 1IL 26 Tib. I. Cap. I. L. Regula generalis de imputativitate, hæc eſt: Quæcunque penes hominem ſunt, ut fiant vel non fiant, ea ipſi poſſunt imputari. Quod autem neque in ſe, neque in ſua cauſa, penes aliquem fuit, non poteſt ipſi ex debito imputari, recte gtamen ex gratia. LI. Hinc fluunt regulæ ſpeciales: I. Actiones ab alio patratæ, ut & ope- rationes quarumvis aliarum rerum, nec non quivis eventus non poſſunt alteri imputari, niſi quatenus ille poteſt & tenetur iſta mo- derari, atque adeo culpam contrahit. 2. Quæcunque in quolibet homine ſfunt, fuit ut abeſſent vel adeſſent, non poſſunt ipſfi in- vel non ſunt, quæ penes ipſum non putari, niſi quatenus per induſtriam de- fectum, cum potuiſſet, non ſupplevit, aut nativas vires non adjuvit. 32. Quxæ per ignorantiam efficacem ac Cir- cumſtantiæ eſſentialis, aut errorem invinci- bilem patrantur, imputari non poſſunt. 4. Ignorantia, ut & error, Circa leges & officium cuique injunctum ab imputatione non liberat. 5F. Cui occaſio agendi citra ſuam culpam deeſt, illi non imputatur, quod non egerit. 6. Non poteſt alicui imputari, quod non præſtiterit ea, quæ vires ipfſius excedunt, 3 niſi quis ſua culpa vires amilſerit. 7. Non De Acione Humana. 27 7. Non poteſt imputari quod quis per violentiam coactus patitur, poſſunt tamen imputari actiones mixtæ. 8. Eorum, qui rationis uſu deſtituuntur, actiones non imputantur. 9. Dénique non imputarf poſſunt ſomnia, nec actiones in ſomno patratæ, niſi quate- nus quis vel diurnis cogitationibus illis oc- caſionem dedit, vel debitas poſſibileſque cau- telas non adhibuit. C AP. TI. 4 DEFE NORMA ACTIONUM HUMA- NARUM. S8 E U . DE LEGE IN GENERE CONSPECGIUS. I. Legis necefſitas th. 1. II. Definitio th. 2. III. Effectus, Obligatio. th. 3. cujus occurrit A. Definitio th. 4. B. Differentia th. §. C. Subjectum th. 6. D. Cauſa efficiens th. 7. E. onditio fine qua non th. 8. IV. Partes th. 9. V. Vis propria th. 10. . VI. Materia th. 11. 12. D B 2 VII. . 28 Lib. I. Cap. II. VII. Limitatio th. 13. 14. VIII. Influxus in actiones humanas, quæ conſide- . rantur A. in relatione ad Legem ſolam th. 15 -- 17. B. in relatione ad perſonas ſimul th. 18. ubi agitur. a. de Juſtitia, cujus datur «. definitio th. 19. 20. . diviſio th. 2. „. Oppoſitum th. 22. b. de culpa & caſu th. 23. IX. Diviſio th. 24. 25. . Th. I. Ctiones hominum ad normam aliquam componendas eſſe, probatur. I. Ex fa- cultatum præſtantia, 2. inclinationum varie- tate, 3. hominum pravitate, 4. imbecillitate, & hinc orta indigentia ſocietatis, quæ ſine ordine & lege ſtare nequit. 11 Ea igitur norma eſt Lex, quæ eſt decre- tum, quo ſuperior ſibi ſubjectum obligat, ut ad iſtius præſcriptum actiones ſuas com- onat. 1 III. Effectus legis eſt obligatio: nam lex per- miſſiva proprie non e lex. Obligatio eſt vinculum juris, quo neceſ- ſitate adſtringimur rei alicujus præſtandæ; ſive, eſt qualitas moralis paſſiva, qua quis præſtare aut pati quid tenetur. — 5 4 Be Norma Actionum Humanarum 29 . V. Differt obligatio a coactione, quia hæc extrinſecus movet voluntatem, illa intrin- ſecus conſcientiam aficit. VI. Ad id, ut quis poſſit recipere obligationem, tria requiruntur, ut habeat I. ſuperiorem. 2. Intellectum. 3. Voluntatem liberam. VII. Superior hic intelligitur, qui in alterum habet imperium: ad quod non modo vires, ſed inprimis juſtæ cauſæ requiruntur. Ju- ſtæ Imperii Divini cauiæ ſunt Creatio & Confervatio, humani autein vel voluntas DEI per legem naturæ (7), aut poſitivam uni- verſalem (?), aut ſpeciale præceptum («) pa- tefacta, vel ipſorum hominum inter ſe con- ſenſus (4), cujus firmitas itidem a lege na- turæ pendet. VIII. Lex non obligat niſi promulgata; ſive romulgationem ultimum ellentiale legis complementum, ſive conditionem ſine qua non, appelles. IX. (a) Quo fundamento nititur imperium parentum in liberos. . (5) Qua imperium maritale conſtitutum eſt. (c) In Theocratia fraelitarum. (4 Quo imperium herile & civile conſtituuntur. B 3 — 30⁰ Lib. I. Cap. II. IX. Legis perfectæ duæ ſunt partes: edictum (aà), & ſaectio poenalis (?). Neque vero lex alternative obligat. X Vis legis proprie eſt ſignificativa. Sed & vis obligandi ei tribuitur, quæ principaliter & originaliter eſt in legislatore, inſtrumen- taliter ſeu nationaliter in lege, miniſteriali- ter in conſcientia. XI. Materia legis debet eſſe poſſibilis & utilis. Poſterioris tamen requiſiti defectus non tol- lit obligationem. XII. Nec juſtitia, quatenus ſe habet ex parte Imperantis, eſt de eſſentia legis. XIII. Diſpenſatio eſt exemtio peculiaris per- ſonæ ab obligatione legis ad ipſam alias per- tinentis. XIV. Cum diſpenſatione perperam confun- ditur æquitas, quæ pro diverſa definitio- ne (a) Edictum eſt prior pars legis, qua ſignificatur quid ſit agendum vel omittendum. (b) Sanctio poenalis eſt poſterior pars legis, qua ſigni- Rcatur, quid ſit patiendum ei, qui edictum violaverit. injuſtæ. De Norma Adtionum Huüumanarum. 31 ne (a) vel cadit in legem naturæ, vel non cadit. A relatione ad legem actiones ſunt vel li- citæ vel neceflariæ, vel bonæ vel malæ. V I. Non omnia, Juæ licita dicuntur, etiam honeſta ſunt. XVII. Ad adionem bonam requiritur, ut ex omni parte cum lege congruat: ad malam ſufficit, ſi in una parte deficiat. G XVIII. Si præter relationem ad legem etiam re- ſpectus involvitur ad perſonas, in quas ex- ercentur actiones: hæ ſunt vel juſtæ vel Sumitur tamen interdum juſtitia etiam pro attributo perſonarum, & tum eſt conſtans & perpetua voluntas ſuum cuique tribuendi. Aſt quando actionibus tribuitur, defini- tur (a) Secundum alteram definitionem Equitas eſt correctio ejus, in quo lex deficit ob univerſalitatem: Secundum alteram eſt dextra legis interpretatio, qua ex naturali ratione oſtenditur, caſum aliquem pecu- liarem ſub lege univerſali non comprehendi, eo quod alias abſurdi quid inde foret ſecuturum. B 4 32 Lib. I. Cap. II. XXI. Juſtitia recte a Grotio in attributricem & expletricem diſtinguitur, expletrix denuo commode dividitur in rectoriam & æquato- riam. Hujus, quatenus circa contractus Ver- ſatur, nobiliſſimæ ſpecies ſunt diſtributiva & commutativa. XꝑXII. Injuſtitia, quæ juſtitiæ expletrici opponi- tur, injuria adpellatur, ad quam () requiri- tur, ut jus perfectum lædatur, ut actio ex proæreſi ſit ſuſcepta, ut invito inferatur. . XXIII. Si propoſitum abſit, nec agens per negli- gentiam peccaverit, infortunium fſ. Caſus for- tuitus, aſt ſi negligentia acceſſerit, culpa ad- pellatur, quæ pro diverſitate graduum ne- gligentiæ in latam, levem & leviſſimam di- ſpeſcitur. XXIV. Lex reſpecku auctoris dividitur in divinam & humanam: illa in naturalem & poſitivam; poſitiva in univerſalem & particularem; quæ vVel ceremonialis eſt vel forenfis. Cum hac diviſione commode Conciliari poteſt (a) Stricte & proprie dictam. tur recta adplicatio earundem ad perſonas. De Lege Naturali. 33 Poteſt Theologis recepta diviſio legis di- vinæ in moralem, ceremonialem & fo- renſem. CAP. III. DE LEGE NATURALI. CGNSPEC T II S. Legis Naturalis . 4 I. Definitio th. I. II. Exiſtentia th. 2. III. Certitudo th. 3. 4. RIV. Principia 4 A. remotive , in genere th. 6. 6. 8. in ſpecie Pufendorfii, cujus ſententia (a) exponitur th. 7. 8. (b) dijudicatur th. 9. 10. B. poſitive, ubi o tria principia enumerantur th. II. .. Objectioni occurritur th. 12. „, eadem ſtabiliuntur th. 13. & quidem (a) primum th. 14. . (b) lecundum th. 15. (Cc) tertium th. 16— 18. V. Natura & indoles th. 19. 20. VI. Naturalis Notitia . A. Remotive th. 21. 22. B. Poſitive th. 23. VII. Differentia à LL. poſitivis th. 24. VIII. Adjungitur diviſio Officiorum th. 2u. TII. I. = L naturæ eſt lex divina, per rationem hominibus innoteſcens, immutabiliter obli. 34 Lib. I. Cap. III. obligans eos ad faciendum vel omitten- dum, quod cum natura divina & humana neceflario convenit vel pugnat. J II Hæc ex ipſa natura humana cum relatione ad DEUM finemque ab eo intentum ſpecta- ta cognoſci poteſt. Unde & exiſtentia legis naturæ luculenter patet. III. Methodus autem & inveſtigandi & de- monſtrandi varia eſt: quæ varietas tamen ipſius diſciplinæ certitudinem non tollit. IV. Neque vero neceffum eſt, ut omnes ex jiſdem principis deducant concluſiones: mo⸗ do alioquin verſa ſint, & illis, qui utuntur, aut quibuſcum agitur. ſatis evidentia. Multa etiam ita comparata ſunt, ut quam- vis diverſa videantur, conciliari tamen haud difficulter queant. Sunt autem & alia poſita quibuſdam uti falſa, ita periculoſa ſimul & intolerabilia. VI Pufendorfius pro principio legis naturæ habet ſocialitatem, & hanc fundamentalem legem naturalem conſtituit: Cuilibet homini, quantum in ſe, colendam & ſervandam eſſe ſocia- litatem: ſeu, bominem debere ee ſooialen De Lege Naturali. 3 5 VIII. Hanc vero ex honfinis natura ita demon- ſtrare conatur, ut ex eo, quod homo I. ſe ipſiun amat & conſervare ſtudet, 2. Citra alio- rum auxilium vel conſervaril nequit, vel fal- tem miſerrimus eſt, 3. ad mutua commoda promovenda aptus, 4. ad nocendum procli- vis non modo, ſed & 5§. idoneus, 6. in in- clinationibus varius & mutabilis, colligat ſo-⸗ cietatis colendæ neceſſſtatem. IX. Nos ſocialitatem pro adæquato principio hactenus habemus, quatenus ipſe Pufendor- fius haberi voluit L. II. c. 3. §. 19. ut nem- pe non ſit ullum præceptum juris naturalis alios bomines ſpectans, cujus ratio non ultimo inde petatur. X Si vero pro adæquato totius juris naturæ principio habeatur, id potiſſimum incom- modi habet, quod religio hoc modo ſubor- Qinetur ſocialitati, vel ſaltem præcipua offi⸗ cia inde non niſi indirecte poſſint probari. Adde;, quod, abſtrahendo ab omni ad colen- dam ſocialitatem obligatione, ratio homini & cultum DEI & confer ationem ſui injungat. Unde illorum ſententia nobis quidem ma- Xime probatur, qui 8* dultu DEI: conſerva- tione 36 Liy. I. Cap. III. tione ſui & ſocialitate omnia juris naturæ offi- cia derivant. Idemque ſentiunt, qui in amo- re DEI, ſui & proximi, vel in amore ſupra nos, in nos, & juxta nos adæquatum juris naturæ principium conſtituunt. KXII. Neque enim necefſſarium requiſitum eſt, ut principium omnium officiorum unicumſit. Nam & ipſe Servator ſummam legis non ad unum, ſed ad duo præcepta generaliſſima re- degit: quorum alterum ſecundum & ter- tium ex noſtris, implicite quidem, ſed tamen ſatis manifeſte, comprehendit. XIII. IHa ipſa autem principia homo ex inſpe- Ctione naturæ ſuæ facili negotio colligit. XIV. Deprehendit nempe homo in originem ſuam reflectens, ſe totum dependere ab al- tiori principio, quod DEUM appellamus, ſe nihil habere a ſe ipſo, neque ſe ipſum conſer- vare poſſe, intellectum & voluntatem a DEO accepiſſe non ſane fruſtra, ſed ut Creatorem ſuum agnitum omni veneratione colat. AXV. Sed & in ſe ipſo deprehendit efficaciſſi- mum fui conſervandi ſtudium, & media quoque ſuæ Conſervationis ſibi ſuppeditata videt. Unde, cum neque hæc fruſtranea, neque De Lege Naturali 37 neque tam artificioſum opus a DEO creatum eſſe, ut ſtatim interiret, ſapientiæ divinæ con- veniat, concludit DEUM velle, ut ſe ipſum conſervet, & conſervationis mediis recte utatur. XVI. Cum vero eandem in aliis quoque homini- bus naturam eſſe videat, eundem inſtinctum, eadem conſervandi media illis quoque data deprehendat, illos etiam a DEO conſervari velle rectiſſime judicat, atque hinc infert, ſe non modo non impedire, ſed & promovere debere aliorum conſervationem; quod ſibi non vult fieri, aliis quoque non faciendum, & quod ſibi vult fieri, allis etiam faciendum, hoc eſt, ſocialiter vivendum. XVII. Nec minus recte ſocialiter vivendum eſſe demonſtratur a Pufendorfio ex ſocialitatis ad ſingulorum non modo, ſed & univerſi ge- neris humani, conſervationem neceſſitate. . XVIII. Quin etiam ex dotibus & facultatibus ho- minis ad ſocietatem ſpectantibus, & extra hanc uſum vix ullum habentibus, nec non ex naturali ejus appetitu liquido colligitur, quod DEUS velit hominem ſocialem. XIX. Patet hinc, præcepta legum naturalium non 38 Lib. I. Cap. III. non ideo tantum eſſe obſervanda, quia ma- nifeſtam habent utilitatem, ſed quia a DEO pro imperio ſunt injuncta. X X. Imperium enim DEO in homines vi crea- tionis & conſervationis competere ſupra aſ- ſertum eſt: voluntas autem imperantis de actionibus fubditorum hoc & non alio modo inſtituendis quocunque modo ſignificata in- dolem & vim legis habet. X XI. Quando lex naturæ natura nota & cordi- bus hominum infſcripta dicitur, id non ita intelligendum, quaſi in animis hominum na- ſcentium inhæreant actuales & diſtinctæ propoſitiones circa agenda & fugienda. X XII. Neque tamen ſufficit dicere: ideo hanc legem Cordibus inſcriptam dici, quia, cum re- Cordari non poſſimus, quando primum natu- ralia præcepta hauſerimus, non aliter de ea cognitione cogitemus;ac ſi illa nobis naſcen- tibus jam adfuiſſet, id quod cuilibet etiam Circa linguam ipſi vernaculam contingat. XXIII. Sed rectius dicitur: denotari illa phraſi notitiam habitualem aut habitui analogam, quam alii potentiam proximam appellant, quæ conjuncta eſt cum naturali quadam pro- Pen- De lege Naturali. 39 penſione, qua intellectus ad aſſentiendum kertur. XXIV. Habet lex naturæ ultimam ſuam originem non in libera voluntate, ſed ſanctiſſima per- fectiſſimaque natura divina, & pro objecto habet actus neceſſario præcipiendos ac vetan- dos: quamobrem & immutabilis eſt & in- diſpenſabilis. Quibus ſi promulgandi mo- dum addas, differentiam ejus a legibus di- vinis poſitivis haud obſcure intelliges. XXV. Diviſio officiorum tripartita in ea, quæ erga DEUM, ſe ipfum & alios præſtare de- bet homo, adæquata eſt. — 5 . f C AP. I V. D E OFFICIIS HOMINIS ERGA DEUM, SE U DE RELIGIONE NATURALIL CoNSPECTUS. 1. Ordo hujus Officii th. I. II. Partes ipfius th. 2 A. Pars theoretica , cujus propoſitiones g. recenſentur th. 3. 3 . demonſtrantur, & quidem 40 Lib. I. Cap. IV. () Exiſtentia Dei, cujus a. aſſertio petitur . I. ex notitia inſita th. 4. 2. Ex notitia acquiſita th. 5. argumentis A) metaphylicis th. 6. B) phyſicis th. 7. C) hiſtoricis th. 8. D) moralibus th. 9. b. negationis noxa & 1 poœna indicanter th. 10. (5) Creatio th. 1I. (C) Providentia th. 12- (d) Perfectio th. 13. B. Pars practica, cujus occurrit ℳ diviſio th 14. 6⁶. diviſorum explicatio, & quidem (a) cultus interni th. 15. (5) cultus externi, cujus conſiderantur a. neceſſitas th. 16. b. partes, & hæ I. poſitive th. 17. 2. remotive th. 18. III. Effectus hujus officii A. Remotive th. 19. B. Poſitive th. 20. TH. I. PRimum præcipuumque hominis officium eſt officium erga DEUM, cujus tracta- tionem, quatenus ex naturæ lumine innote- ſcit, merito ſibi vindicat Juriſprudentia Na- turalis. II. Abſolvitur illud duabus partibus: recta DEI cognitione, rectoque ejus cultu. III. De Oficio Hominis erga DEIUM. 4¹ III. Quicquid cognoſci de DEO ex rationis lumine poteſt, commode ad quatuor haſce propoſitiones reducitur. I. DEUM exiſtere. 2. DEUM eſſe conditorem hujus univerſi. 3. Ulumregimen exercere cum in univerſum mundum, tum præcipue in genus humanum. 4 Ei nihil imperfecti tribuendum. IV. De exiſtentia DEl homo non modo per notitiam inſitam convincitur, fſed illa etiam variis argumentis demonſtrari poteſt. Revocari ſolent argumenta hæc ad certas claſſes, quarum prima Metaphyſica, altera Phyſica, tertia Hiſtôrica, quarta Moralia complectitur: ex quibus omnibus aliquid depromit Pufendorfius. VI. Argumentum Metaphyſicum deſumitur a ſubordinatione cauſarum contingentium, in quarum progreſſu deveniendum tandem ad aliquam primam neceſſario exiſtentem, quam DEl nomine indigitamus. VII. Argumenta Phyſica deducuntur partim a motu, qui in hoc mundo conſpicuus eſt, & primum motorem indicat; partim aà contem- platione machinæ hujus mundi, quæ ſive im- 42 Lib. I. Cap. I. immenſam ejus magnitudinem, ſive rerum ex quibus componitur numerum innumera- bilem, ſive admirandum ordinem aptiſfſi- mamque diſpoſitionem, ſive omnium ad cer- tos ulus fineique difectionem confideres, ar- tificis potentiſſimi ac ſapientiſſimi exiſten- tiam luculenter demonſtrat. 2 VIII. . Ex hiſtoria conſtat, perpetuam eſſe hanc generis humani perſuaſionem, quod non exiguum pro veritate argumentum eſt. Ac- cedit, quod paucorum millium annorum mo- do hiſtoriam habeamus, quæ & ipfa regno- rum, populorum, artium atque ſcientiarum origines atque incrementa tradit. Unde col- ligitur mundum hunc habuiſſe initium, hoo eſt, a DEO eſſe creatum. IX. Argumentum morale hinc petitur, quod tranquillitas & ſalus generis humani contine- tur religione: quis autem credat, humanam ſocietatem conſiſtere non poſſe nſi per uni- verſalem generis humani errorem? Poſſunt & debent Athei tanquam turbato- res ſocietatis humanæ etiam poœnis Ccivilibus coêërceri. XI. Quando ex contemplatione machinæ hu- jus univerſi DEUM eſſe probatur, ſimul pro- batur — 4 4) De Ohicio Hominis erga DEUM. 43 batur eum eſſe mundi conditorem, qui ne- que a ſeipſo eſſe, neque fortuito atomorum concurſu conflari potuit. XII. Regimen & providentia DElI probatur ex effectu cum phyſico, conſtanti nempe ordi- ne, tum morali: quandoquidem negata DEl providentia non minus omnis tollitur reli- gio, quam negata ejus exiſtentia. XIII. Cum DEUS ſit omnium rerum & perfe- ctionum prima cauſa atque independens: pa- tet, nihil ei tribuendum, quod imperfectio- nem involvat. Unde infinitus, immenſus, in- comprehenſibilis, omnipotens, omniſcius, optimus, maximus, quin & unus eſt. Et ſi quid de DEO dicitur, quod ipfi cum rebus creatis commune eſſe videtur, id remota omni imperfectione vel improprie eft intel- ligendum. XIV. Cultus DEl in internum & externum di- ſpeſcitur, ſenſu non excluſivo, ſed cumula- tivo. XV. Cultus DEl internus conſiſtit præcipue in ejus honore ac veneratione Ob majeſtatem & imperium ejus: in amore ob bonitatem: in ſpe & acquieſcentia ob eandem bonitatem cum omniſcientia, ſapientia & potentia conjnn. am: 44 Lib. I. Cap. IV. ctam: in timore ob omniſcientiam, poten- tiam, juſtitiam & bonitatem: in oblequio, quod jure creationis & conſervationis regi- men exercenti merito debetur. XVI. Cultum etiam externum DEO deberi ipſa naturalis ratio dictitat. Sive enim DEUM reſpiciamus, cum ab eo non minus externæ noſtræ facultates quam internæ dependeant; illas quoque in gloriam Creatoris impenden- das etle intelligimus: ſive ad noſmet ipfos attendamus; interior animi ad DEUM ele- Vatio per externum cuitum excitatur, fove- tur & alitur: ſive alios homines conſidere- mus; non modo noſtro exemplo illos exci- tare ad colendum DEUM debemus, ſed & religionis noſtræ documenta dare, ut pro idoneis humanæ ſocietatis membris, quibuſ- cum tuto agi poſſit, reputemur. XVII. Conſiſtit cultus externus potiſſimum in precibus & gratiis agendis, ceiebratione perfectio- num & beneficiorum divinorum, jurejurando reli- gioſo, conſiderato de DEO rebuſque divinis lo- quendi modo, rerum eximiarum oblatione, & obedientia imprimis erga leges naturales. XVIII. Sacrificia vero & ſeptimi diei ſanctificatio ex lumine naturæ non poſſunt deduci. XIX: De Oficio Hominis erga DEUM. 4 5 XIX. Ad ſalutem æternam conſequendam reli- gio naturalis minime ſufficit. Rcligio eſt ultimum & firmiſſimum non modo ſocietatis humanæ univerſalis, ſed & particularium ſocietatam vinculum. . CA P. V. D EFE OFFICIO HOMINIS ERGA SE IPSUM. CONSTPTECTUS. Officium hominis erga ſe I. rrobatur & quidem A. directe th. 1. B. indirecte th. 2. II. Exponitur A. in genere th. 3. B. in ſpecie „. reſpectu animæ th. 4. ubi (à) regula prima th s. quo pertinent a. Cognitio Dei practica th. 6. 7. b. cognitio ſui, I. in genere th. 8. 2. in ſ[pecie A, reſp. intellectus th. 9. B reſp. voluntatis th. 10. C relp. cæterarum virium th. 11. (5) regula ſecunda th. 22. ubi a. de 46 Lib. I. Cap. V. a. de exiſtimatione th. 17. b. de opibus th 14. c. de voluptatibus th. 15. (5) regula tertia th. 16. 17. (c) regula quarta th. 18. 8. reſpectu corporis (a) in genere th. 19. (b) in ſpecie de conſervatione vitæ th. 20. a. remotive th. 21. 22. b poſitive th. 23. III. Jura indicantur ex hoc officio fluentia, th. 24. A. Jus violentæ defenſionis aæ. Ccontra aggrefſorem . (a) pro vita, ubi agitur de juris hujus & a. exiſtentia th. 25. b. limitatione th. 26. C. differentia th. 27. d. objecto perſonali th. 28. e. modo th. 29. f. exceptione th. 30. () pro membris th. 31. (C) pro pudicitia th. 32. (A pro rebus th. 33. 34. 6β contra invaſum th. 3 5. B. Jus necefſitatis, ℳ. in genere, ejus () explicatio th. 36. (5) exiſtentia th. 37. (Cc) differentia th. 38. 6. in ſpecie (a) pro conſervatione vitæ th. 39 — 42. (b) pro conſervatione rerum. th. 43. TH. I. ) ari officium hominis erga ſe ipfum inde potiſſimum demonſtratur, quod actio- nes noſtræ etiam circa noſmet ipſos occupa- tæ De Oſhicio Hominis erga ſe ipſum. 47 tæ directionis per legem cum capaces tum indigentes ſunt. II Sed & indirecte idem ex cultu DEI & ſo- Cialitate probatur: cum ideo quoque homo Circa ſe iplum non omnia pro lubitu diſpo- nere poſſit, partim ut cultor idoneus divini Numinis, partim ut commodum & utile membrum ſocietatis humanæ elle queat. II I. Ad curam animæ & corporis habendam obligatus eſt homo: ita tamen ut, illa huic præierenda fſit. IV. Animus excolitur I. Recte ſentiendo de rebus ad officium pertinentibus. 2. Dextre judicando de rebus appetitum ſtimulantibus 3. Affectus moderando. 4. Honeſtis arti- bus atque ſcientis operam dando. Ad recte ſentiendum de rebus ad offücium ertinentibus requiritur, ut homo recte co- gnoſcat DEUM & ſeé ipſum. VI. Notitia DEI practica, h. e. cum cultu conjuncta, ad officium hominis erga ſeipſum eatenus pertinet, quatenus eſt fundamentum illius acquieſcentiæ, qua hominum animi in- trinſecus perfunduntur. VII. Repugnant ei Atheiſmus, EFpicureilinus 4 Stoi- 48 Lib. I. Cap. V. Stoiciſmus, Aſtrologia judiciaria circa actio- nes hominum, doctrina de immutabili re- rum omnium neceſſitate, doctrina indulgen- tiarum, cultus DElI arbitrarius ſocietati & ſanæ rationi adverſus, pietatis a probitate ſe- paratio operum ſupererogationis vendita- tio, peccatorum extenuatio, preces pro malis aliorum immeritis & c. VIII. Qui ſe ipſum noſſe ſtudet, deprehendit I. ſe originem habere a DEO ejuſque im- perio ſubjectum, 2. facultatibus nobilioribus, quam bruta, inſtructum: has ipſfas tamen emendatione opus habere, 3. non ſibi ſoli, ſed ſocietati, natum, 4. vires ſuas eſſe fini- tas, nihilque tam in poteſtate ſua eſſe, quam quæ a libero arbitrio proficiſcuntur. Hinc colligit, facultates emendatas vireſque a DEO conceſſas, in quantum illarum uſus a libero arbitrio dependet, recte & prudenter impendendas. Recte homo utitur intellectu r1. legitimum finem ſibi proponendo, 2. adliones & media recte ad illum attemperando, 3. conſtantiam in judiciis ſervando. Recte utitur voluntate, ſi caveat ne I. re- ctum judicium præcurrat, nec 2. decretis ejus obluctetur. XI. „- — De Oficio Hominis erga ſe ipfum. 49 Cum quædam viribus hominis ſint abſo- lute impoſſibilia, quædam aliunde impediri poſſint, quædam adhibita dexteritate expe- diantur: viribus recte utitur, ſi eas in im- poſſibilibus non fruſtra conſumat, in cete- ris, ſi tanti videantur, propoſitum recte for- matum urgeat, nec tamen contra torrentem nitatur, provide agat; ſed eventum provi- dentiæ divineæ committat, ſecuritatem & anxietatem, inſolentiam & deſperationem fugiat. 5 XII.— Res appetitum ſtimulantes ſunt exiſtima- tio, opes & voluptates. B III. Exiſtimationem ſimplicem famamque bo- ni viri acquirere quivis & tueri, intenſivam atque honorem non niſi recte factis ambire ſtudeat: ſi deſit occaſio, æquo animo ferat, arrogantiam fugiat, de inanibus ne glorie- tur, multo minus per ſcelera ad honores graſſetur. XIV. Opes reſpiciendæ ut inſtrumenta conſer- vationis noſtræ & liberalitatis in alios: pa- randæ, poſſidendæ & erogandæ juſte, mo- derate & honeſte, animuſque ita aſſuefacien- dus, ne amiſſis opibus concidat. XV. Voluptates non abſolute damnandæ, ſed In- innocentes modice deguſtandæ ſunt: neque enim omnes rationi repugnant; ſed illæ de- mum, quæ cum delictis conjunctæ pericu- lum, damnum, dedecus, dolorem poſt ſe trahunt. XVI. Affectuum exceſlſus animi vigorem profi- gat, judicium intellectus obnubilat, in de- Via ab officio inclinat. Temperandiitaque affectus ſunt, non ta- men eradicandi, niſi quatenus malitiam con- notant, ut invidia. Sed metum & iram in horum numerum referendos non arbitra- mur. XVIII. Ad ſtudia literarum tractanda non quili- bet eſt obligatus: tenetur tamen quivis ali- quid addiſcere honeſtumque vitæ genus eli- gere, quo vel ſe ſuoſque alat, vel humano generi inſerviat. XIX. Cura corporis in eo conſiſtit, ut valetu- do & vires conſerventur ac confirmentur congruentibus alimentis ac laboribus. Hinc fugienda intemperantia in cibo, potu, ve- nere, labore, affectuum exceſſus, & nimia mollities. XX. Ad ofkcium circa corpus refertur etiam con- —„ 1 2 2 De Omrcio Hominis erga ſe ipſfſum. §1 conſervatio vitæ, quam homo ſibi pro lubitu non poteſt abrumpere. Aursxepes tanen non ſunt, qui vitæ genus eligunt probabilem maturiori fato occaſio- nem daturum, nhec qui juſſu imperantis aut ex muneris ratione, aut officio charitatis, pro aliis probabili vitæ periculo ſe exponunt. Neque illicitum putamus mortem ſibi con- ſciſcere juſta judicis ſententia ad id con- demnatum. XXIII. Non licet tamen ſpontanea morte præve- nire mortem aliunde cum cruciatu aut igno- minia ſibi imminentem, aut declinare vio- lationem pudicitiæ. XXIV. Ex Officio hominis erga ſe ipſum jus vio- lentæ defenſionis & jus neceſſitatis fluunt. R Defenſio ſui vViolenta regulariter licita, in- terdum præcepta, interdunn prohibita eſt. X XVI. Tentanda tamen prius ſunt leniora & tu- tiora remedia. XXVII. In ſtatu civili arctiores ſunt defenſionis vio- lentæ limites, quam in naturali, cum ratione cauſæ, tum ratione termini a quo, & ad quem. C2 XXVIII. 52 Lib. I. Cap. V. XXVIII. Licita eſt defenſio etiam adverſus erran- tem, furioſum, ebrium, noctambulum: quippe cum non ex delicto invadentis, ſed ex invaſi jure ſe conſervandi derivetur. XXIX. Ad fugam non obligatur, qui tutum in propinquo ſuffugium non habet. L XX. Favore defenſionis non fruitur, qui in duellum provocatus, ubi comparuerit, ita premitur, ut, ni provocantem transfodiat, ipſi ſit pereundum. Quod pro defenſione vitæ, idem & pro defenſfione membrorum conceditur: nec diſtinctio inter membra nobiliora & minus nobilia in praxi uſum habet. XXXII. An idem liceat pro pudicitia, magis con- troverſum eſt. Nos, ſi homines viverent in ſtatu naturali, affirmandum cenſemus, neque per ſtatum civilem illam licentiam ſublatam eſſe arbitramur. XXXIII. Defenſio rerum in ſtatu naturali licita eſt cum cæde aggreſſoris, modo res non ſit exi- gui momenti: non item in ſtatu civili, ubi directe propter res ſervandas neminem licet occidere, niſi in quantum ſine his vita con- ſervari nequit. XXXIV. De ORicio Hominis erga ſe ipſfum. 53 XXXIV. Furem nocturnum occidere licitum eſt ob præſumptum vitæ periculum. Interdum favor violentæ defenſionis in aggreſſorem recidit, ubi hic pœnnitentia du- ctus ſatisfactionem & cautionem obtulit. .- XXXVI. Necefſitas lege carere dicitur, non quod jus tribuat violandi legem, ſed quod ex fine legis, & hinc præſumta Legislatoris volun- tate, oſtendat caſus illos necefſſitatis ſub le- ge non contineri. XXXVII. Neque id tantum pertinet ad leges huma- nas, ſed etiam divinas, imo & naturales, non affirmativas modo, ſed & negativas. X XXVIII. Interdum ubi neceſſitas jus non tribuit, fa- vor tamen neceſſitatis quodammodo excuſat. XX X&I X Licitum ergo eſt membrum aliquod ſibi abſcindere ad LonſetAandam vitam. Licitum quoque eſt in fuga pontem reſcin- dere, quanquam unus alterve hoſti hoc mo- do objiciatur: item adnatantem in naufra- gio ad tabulam duorum non capacem jam- que occupatam repellere. 8 C 3 XL 54 Lib. I. Cap. V. De COficio Hom. erga. XLI.— Non autem licet in via interpoſitum inno- centem, qui décedere nequit, directe occi- deré: etfſi qui proſternit aut faltum fuper ipſum molitur, etiam cum aliquo ejus peri- culo, excuſationem mereatur. Quod ſi ta- men innocens hoc modo lædatur, læſio, quantum fieri poteſt, reparanda erit. Licet quoque res alterius non æque indi- gentis in ſumma neceſſitate, in quam citra culpam noſtram pervenimus, aliis mediis fruſtra tentatis vi aut clam auferre, cum ani- mo tamen reſtituendi. XLIII. Denique in ſumma necefſſitate rem alterius viliorem pro conſervanda noſtra pretioſiori licebit perdere, cum obligatione præſtandi æſtimationem, niſi ea una fuiſſet peritura. „r, 2 5 D E NON LEDENDIS ALIIS. CONSPECTUsS. I. Divifio Officiorum erga alios, quæ A. proponitur th. I. B. explicatur th 2. II. Offcium primum ublointum, & quidem A. Principale th. 4. cujus a. neceſſitas adſtruitur th. 6. . indoles explicatur, quoa d (a) modos & actus th. 6. (b5) objecta th. 7. (c) effectum th. 8. B. Subnaſcens, cujus itidem . neceſſitas adſeritur th. 9. 8. indoles explicatur, ubi agitur () de iis quæ ad damnum referuntut a. remotive th. 10. b. poſitive th II. (5) de iis ad reſtitutionem tenentur th. 12. (c) de modo reſtituendi, ſi plures lælerint th. 13 - 15. (d) de damno culpa & caſu dato th. 16. 17. (e) de amn ſervis & animalibus dato th. 18 (V) de daueid Ixſi & lædentis obligatione th. 20. TR. IJ. *α erga alios homines dividi ſolent in Abſoluta & Hypothetica. C 4 II. Ab- ye Lib. I. Cap. VI. Ahpvſoluta ſunt, quæ omnes homines qua tales, antecedenter ad omne inſtitutum, pa- ctum, aut factum humanum obligant. III. Hypothetica ſunt, quæ vel inſtitutum ali- quod ab hominibus introductum aut rece- ptum, vel ſtatum adentitium ſupponunt Inter abſoluta primum præcipuumque, utpote latiſſimum, facillimum, & maxime neceſſarium eſt: Neminem læde. Abſque hoc pax & tranquillitas generis humani conſiſtere nequit: &, vi æqualitatis naturæ humanæ, quod quiſque ſibi non vult fieri, id aliis quoque ne faciat, obſtrictus eſt. VII Lælſio fit per ablationem, denegationem, ſubtractionem vel corruptionem bonorum, jure connato vel acquiſito nobis competen- tium. VII. Leædere homo hominem poteſt, in mente, Corpore, vita, fama, opibus & juribus. VIII. ⸗ Ex læſione damnum oritur: quod hic la- tiſſime ſumitur pro privatione boni cujuſ- Vis ob factum alterius jure deſtitutum. IX. de nemine lædendo. De non lædendis aliis. 57 Quacunque in re facta fuerit læſio, dam- num datum (quantum fieri poteſt) eſt reſti- tuendum. Nam reſtitutionis denegatio eſt Continuata æſio: & vana alioquin lex eſſet X. Damni nomine non venit denegatio eo- rum, quæ obligatione imperfecta debentur. Non modo res ipfa principalis reſtituenda eſt, ſed & fructus, qui juſte ſperari pote- rant: imo quicquid ex aliqua læſione velut naturali neceſſitate deinceps profluxit. XII Non omnes qui occaſione alicujus actus hoxii peccato obſtringuntur, ad reſtituen- dum obligantur: ſed illi demum, qui reve- ra damni cauſa fuerunt, vel immediate pPer ſe vel per alios, & mlomentum aliquod ad id contulerunt faciendo vel omittendo. Patrator facinoris primario tenetur ad re- ſtitutionem, niſi ab alio pro imperio juſſus aut Coactus fuerit; tum enim jubens & co- gens primario obligatur. In actibus individuis, & iis qui ex plu- rium conſpiratione provemiunt, ommes pro“ ſingulis & ſinguli pro omnibus in ſolidum 5 tenen- Fs Lib. I. Cap. VI. De non lædendis aliis. tenentur: in dividuis vero citra conſpira- tionem ſuſceptis quilibet pro parte damni a ſe data. XV. Reparatione ab uno facta, reliqui liberan- tur: quod in pœnis ſecus eſt. XVI. Non ſolum qui dolo, ſed & qui culpa qualicunque læſit, damnum reparare debet. X Caſum fortuitum non præſtat lædens, niſi ultro in ſe ſuſceperit, aut culpa præcelſerit. XVIII Si ſervus damnum dederit citra culpam do- mini obligatur hic, ut vel fervum læio de- dat, vel damnum reſarciat: cum ſervus na- turaliter obligatus ſit ad damnum à ſe datum reparandum, nec dominus læſum in jure iuo roſequendo impedire debeat. proleq X 2 De ammalibus, quæ ſine culpa domini noxam intulerunt, dedendis, Vel damno re- ſarciendo, præceptum juris naturalis non extat: conſtat tamen ſua legi civili ex ratio- nibus idoneis æquitas. . Uti lædens reparationem offerre, & vel teſtari malitiam abfuilie, vel Ponitentiam oſtendere, Cautionemque in futurum præ ita- re, ita læius cum é0 in gratiam redire de- bet. N 59 bet. Vindicta enim, voluptatem tantum ex alterius dolore quærens, legi naturæ ad- verſa. eſt. C AP. VII. D E AGNOSCENDANATURATLI HOMINHIM EQUALL TA I E. CoNSTECTUS. I. Officium hoc potius ad principia referendum eſſe A. indicatur th. 1. B. probater th. 2 —— 4. . II. Equalitatis conceptus explicatur th. 5. III. Conſectaria ex æqualitate a Pufendorfio deducta ad officia abſoluta reducuntur th. 7— 10. IV. Oppoſitum æqualitatis ſuperbia in dicatur A. in genere, th. 11. B. in ſpecdie «. ſuperbia ſimplex, de qua agitur (a) poſitive n. () remotive th. 13. 14. . ſuperbia injurioſa. th. I5. T H. I. N On tam ſpeciale officium, quam funda- mentum officiorum hominis ergà alios homines eſt: Ut quiſque alterum hominem æſti- met atque tractet, tanquam naturaliter ſibi æqua- lem, ſeu ut æque hominem. C ⁶ II. 60 Lib. I. Cap. VII. . II. Eſt enim hoc ipſum illud univerſale de cuſtodienda ſocialitate præceptum, aliis ver- Pis propoſitum. Nam uti ſocialitas commo- de in dileétionem proximi réſolvi poteſt; ita eundem plane ſenſum habent hæc præcepta: Alios ut æque homines tracta, &, dilige proximum Eecut teipſum; quo poſteriori Servator ſum- mam officiorum erga alios complexus eſt. Fluunt ex hoc principio duo officia abſo- Iuta: Quod tibi non vis fieri, alteri ne feceris, h. e. Neminem læde; &, Quod tibi vis fieri, alteri etiam ſeceris, h. e. Allorum commoda promove. IV. Idem re ipſa docent, qui per ſocialitatem homines ad pacem & amicitian cum aliis co- lendam obligari aſſerunt. V. Attenditur bic non ad æqualitatem virium aut malitiæ ſed ad æ qualitatem naturæ hu- manæ, in qua æqualitas juris & obligationis fundatur; vi cujus quilibet erga alterum na- turæ leges obſervare debet, & hoc ipſum ab altero exigere poteſt. VI. Atque hanc æqualitatem non tollit inæ- qualitas libertatis ac poteſtatis, per ſtatus ad- Ventitios introducta. VI. De agnoſcenda nat. hom. æqualitate. 61 VII. qualitas hæc exigit: Ut qui aliorum opera uti vult, viciſſim quoque in eorundem ufus ſeſe diſpenſare debeat. Quod Auctoris tertium officium abſolutum eſt. VIII. Poſtulat quoque æqualitas: ut ne quis, cui peculiare jus non eſt quæſitum, plus ſibi, quam reliquis, arroget, ſed illos æ&qquo ſe- cum jure frui permittat. Hoc enim qui non obſervat, alios in jure ſuo lædit. IX. Per eundem canalem ex hoc fonte dedu- citur: Ubi jus inter alios ſit diſtribuendum, æ quales æqualiter tractandos, & neutri præ- ter merita cauſæ quid præ altero indulgen- dum. Contrarium qui facit, contumelia & injuria afficit adeoque lædit alios. Obſervatur hæc & qualitas per diviſionem in partes æquales, uſum communem vel al- ternum præſtationem rei æquipollentis, vel ſortem, quæ contumelia & injuria vacat. Peccatur contra æqualitatem per fuper- biam, quæ vitium eſt, quo quis nulla de cauſa, aut non ſufficiente, aliis ſe præfert, & velut inæquales eoſdem præ ſe deſpicit, vel etiam exiſtimationem eorum lædit. XII. Non ſufficiente cauſa aliis ſe præferre ſu- per- 62 Lib. I. Cap. VII. De agnoſc. nat. &c. perbiam ſimpliciter, nulla de cauſa id fa- cere ſuperbiam ſtultam haud immerito vo- Caveris. XIII. Honorem tamen ſibi debitum tueri, citra inanem faſtum, aut aliorum contemptum, non fuperbia, ſed generolitas eſt. XIV. Superbiæ opponuntur modeſtia & humi- litas, quarum illa propter æ qualitatem ne- mini ſe præfert, hæc ex infirmitatum con- ſcientia alios ſibi prætert. XV. Superbia aliorum exiſtimationem lædens contumelia dicitur, quæ contemptum exter- nis ſignis prodit, & manifeſtam continet in- juriam. C AP. VIII. D E PROMISCUIS OFFICHS HUMANI- TIATIS EXERCENDIS. CONSPECTUS. Officium ſecundum abſolutum I. Proponitur th. I. II. Probatur th. 2. III. Dividitur th. 3. dum oſtenditur commoda aliorum promovenda eſſe 4. in⸗ Se, f e 63 A. indefinite, ubi indicantur ℳ. modus th. 4. . vitia oppoſita th. 5§. „. Officia aliorum mutua th. 6. B. definite, th. 7. quo pertinent « officia humanitatis ſimplicis th. 8. 8. beneficia, quorum traduntur ca indoles th. 9- (b) ratio conferendi a. reſp. dantis & accipientis th. 10- 16. b. reſp. modi th. 7. (c) effectus, gratitudo, ubi occurrit a. ejus deéſcriptio th. 18. b. explicatio th. 19. 20. c. probatio th. 21. d. contrarium, ingratitudo, de qua I. in genere oſtenditur A) quale ſit vitium th. 22. B) qualis obligatio violetur th. 23. 2. in ſpecie agitur A) de ingratitudine ſimplici th. 24. B. de ingrat. prœgnanti th. 25. T. I. Nter officia abſoluta quorumlibet erga quoslibet eſt etiam hoc: Ut quilibet al- terius utilitatem, quantum commode poteſt, pro- moveéut. . Requirit hoc æqualitas, requirit ſociali- tas, quæ non pacem modo inter homines ſervari, ſed & amicitiam coli mutuamque benevolentiam ali vult. Commoda aliorum promovemus vel defi- nite, vel indefinite. IV. 64 Lil. J. Cap. VIII. IV. Indefinite aliis profumus I. animum cor- puſque ad uſum ſocietatis excolendo, 2. præ- Clara atque utilia inveniendo. Peccant contra hoc officium qui 1. nullam honeſtam artem addiſcunt vitamque per ſi- lentium tranſigunt, nemini utiles. 2. qui opes a majoribus relictas conſumentes, igna- viæ litant. 3. qui bona ſua per avaritiam aliis invident &c. VI. Iis, qui bene de humano genere merentur, nec invidendum, nec remora injicienda; ſed fama illorum potius celebranda, & ſtudium imitandum. VII. Definite aliis inſervimus vel per officia humanitatis ſimplicis, vel per beneficia. Illa verſantur circa res innoxiæ utilitatis, quæ accipienti proſunt, præſtantem non gra- vant. Unde ea denegare deteſtanda maligni- tas & inhumanitas eſt. Beneficia ex ſingulari benevolentia profi- ciſcuntur, & impenſa quadam, aut opera la- borioſa, conſtant. X. In beneficiis tribuendis reſpiciendum I. ad conditionem dantis & accipientis, ad mo- dum. X. De promiſcuis offciis humanit. exerc. 6 5 XI. Reſpedtu dantis & accipientis cavendum eſt, ne beneficentia noſtra ſit I. noxia 2. ni- mia. 3. iniqua. 4. inordinata. 5. intempeſtiva. XII Noxia eſt, ſi vel illi ipſi, cui benefacere volumus, damno potius quam uſui ſimus, vel aliis benefaciendo noceamus aliis. XIII. Nimia eſt, ſi modum facultatum noſtra- rum excedat. X IV. Iniqua eſt, ſi digniores & bene meritos indignis poſtponamus. Inordinata eſt, ubi qui arctiori vinculo nobis conjuncti funt, aliis, ſi cetera paria ſint, poſthabentur. XVI. Intempeſtiva eſt, quando illi præferuntur, qui minus indigent, & quibus ſine ope no- ſtra aliunde proſpici poteſt. XVII. Reſpectu modi beneficia conferri debent hilari fronte, promte, & cum cConteſtatione benevolentiæ. XVIII. Beneficiis in accipiente reſpondere debet gratitudo, quæ conſiſtit in gratia habenda, gratiis agendis, & gratia reddenda. 66 Lib. I. Cap. VIII. XIX. Non neceſſe eſt, ut præciſe tantum redda- mus, quantum accepimus. Interdum am- plius reddendum, interdum conatus & ſtu- dium obligationem explent. Nihil ei debeo, qui me tantum non afficit injuria, aut a leædendo deſiſtit, aut ex malo, in quod me conjicerat, eripit, aut damnum datum reparat, aut præter intentionem pro- fuit, aut etiam nocendi propoſitum habuit. XXI. Gratitudinem præcipit lex naturæ, quia I. hac ſublata tollitur omnis inter homines beneficentia, fiducia & benevolentia. 2. qui beneficia acceptat, ſimul obligationem, in- tentioni dantis convenientem, in ſe ſuſci- pere cenſetur. XXII. Turpius quidem habetur ingratum eſſe, quam injuſtum; cum degeneris animi illud atque infra brutorum conditionem ſe deji- cientis ſit: ingratitudo tamen per ſe injuria non eſt. XXIII. Ad gratiam enim referendam non minus, quam ad beneficia & officia humanitatis, im- perfecta tantum obligatio, illa tamen arctior quam hæc eſt. XXIV. Hinc & in foro humano ob ſimplicem in- grati- De promiſcuis oßiciis human. exere. 67 gratitudinem actionem dari minus congru- um videtur: quia I. optima pars beneficii periret. 2. non tam ſplendidum eſt, quod eſt neceſſarium 3. huic uni legi vix omnia fora eſſent ſuffectura, ob difficillimam cir- cumſtantiarum æſtimationem. 4. intentioni beneficium dantis repugnat coacta com- penſatio. XXV. Ingratitudo autem prægnans, qua benefa- cientes etiam læduntur, actionem injuriarum non tam parit, quam aggravat. — Ee S C AP. IX. D E OFFICIIS PACISCENTIUM. CONSPECTUS. I. Præmittitur Judicium de Pufendorfii ordine th. I. II. Agitur de Pactis, ubi occurrunt eorum A. definitio th. 2. B. Neceſſitas th. 3. C. Officium generale th 4. 5. D. Differentia ab officiis humanitatis th. 6. E. iviſio th. 7. 8. F. Requiſita . ex parte paciſcentium, conſenſus, th. 9. 10. qui debet eſſe (a) declaratus th. 11 – 13. (5) verus, th. 14. cujus obſtacula ſunt a. defectus uſus rationis th. I5. 16. b. error 68 Tib. I. Cap. L X. b. error th. 17 c. dolus th. 20. 21. d. metus th. 22 — 26. (C) mutuus th. 27. g. ex parte materiæ, quæ debet eſſe (a) poſſibilis th. 28 — — 3 1. (5) licita th. 32 — 34. () noſtræ poteſtati ſubjecta th. 35 — 38. G. Modi, quorum reſpectu pacta fiunt æ vel jure, vel conditionate, th. 39 — 43. 6. vel per nos ipſos, vel per alios. th. 44. 4 ⅞. 19. TH. I. D officiorum in abſoluta & hypo- thetica adæquata eſt; neque necellum eſt, ut oonſtituantur intermedia; nec omnia officia hypothetica pactum præſupponunt, & officia paciſcentium ad officia ſermocinan- tium haut incommode referuntur. II. Pactum eſt mutuus duorum pluriumve in idem placitum de transferendo & acquiren- do jure conſenſus. III. Pacta iniri neceſſum fuit, quia ſola huma- nitatis officia ad mutua commoda promo- venda non ſufficiebant: partim ob homi- num indolem ad iſta exhibenda non ſatis Pproclivium; partim ob rerum & operarum magnitudinem; partim ob perſonarum con- ditionem; partim etiam ob ignorantiam eo- rum, quibus alii indigent. IV De Ohiciis Paciſcentium. 69 IV. Officium paciſcentium generale eſt: Ue quilibet cuilibet fidem datam ſervet; Nam alio- quin pacta inutilia forent: & in pactis tranſ- fertur jus quod invito auferre injuria eſt; un- de pactorum violatio juſta querelarum & bellorum cauſa eſt. V Fides etiam ſervanda eſt hoſtibus, hære- ticis, perduellibus, latronibus, ſi nullum de cetero impedimentum adlſit. VI. Ad ea, quæ ex officio humanitatis deben- tur, præſtanda imperfecte; ad ea, quæ ex pa- cto & promiſſio Perfedo perfedte obligamur. II Pacta ſunt vel gratuita, in quibus per actum ſolitarium fides datur, & unus dun- taxat ad aliquid præſtandum ſe obſtringit: vel mutua, in quibus fides datur per actum reciprocum, & duo plureſve ad præſtandum quid mutuo ſe obligant. Illa promiſſa, hæc pacta in ſpecie vocantur. VIII. Promiſſio eſt vel imperfecta, vel perfecta. Ila obligationem imperfectam, hæc perfe- ctam gignit. Ab utraque differt ſimplex aſ- ſertio: differunt etiam verba honoris, quæ obligatoria non ſunt. IX. 70 Iib. I. Cap. IX. IX. Ut promiſſa & pacta obligent, requiritur Conſenſus. Conſenſus autem debet eſſe I. declaratus. 2. Verus. mutuus. XI. Declaratur conſenſus per ſigna, quæ ſunt vel verba, vel facta. IIlis declaratus con- ſenſus expreſſus, his tacitus vocatur. Ad verba pertinent etiam literæ & nutus verbo- rum vice fungentes: ſub factis etiam non facta comprehenduntur. Præcipue vero ſi- lentium cum certis circumſtantüs conſidera- tum conſenſum indicare cenſetur. XII. Conſenſus tacitus & præſumtus interdum idem valent, interdum diſtinguuntur: ſtylo quidem juris Romani conſenſus præſumtus idem eſt ac fictus. XIII. Ex conſenſu tacito oriuntur pacta tacita, cum principalia, tum acceſſoria. Quorſum etiam referuntur conditiones] & exceptiones tacitæ. XIV. Quo minus pro vero haberi poſſit conſen- ſus, obſtare dicuntur defectus uſus rationis, error, dolus & metus. De quibus tamen ſi- gillatim diſpiciendum. XV. De ORiciis Paciſcentium. „1 XV. Ob defectum uſus rationis promiſſa & pa- cta infantum; amentium, & furioſorum, enor- miter ebriorum, qua talium, nulla ſunt. XVI. Quouſque in pueris duret rationis imbe- Cillitas, ex cujuſvis actionibus quotidianis ju- dicandum eſt. Hoc vero cum nimis ſit am- biguum: leges civiles ſuccurrunt determi- natione ætatis, & curatorum Cconſtitutioné. XVII. Error circa conditionem, qua ad promiſ- ſionem quis fuit inductus, hanc irritam rêd- dit: ſi quidem conditio vel aperte expreſſa fuerit, vel ex natura & circumſtantiis nego- tii liquido poſſit colligi. XVIII. Error vero, quo quis ad paciſcendum fuit permotus, niſi conditio expreſſe addita fue- rit, pactum non reddit invalidum, nec in- tereſt, integra adhuc res ſit, nec ne. Error circa rem ipſam ejuſque ſubſtantia- lia, moraliter conſiderata, ob defectum con- ſenſus pactum reddit nullum. Dolus a tertio adhibitus, non colludente eo, quo cum paciſcimur, pactum irritum non reddit. Obligatur tamen ad penſandum damnum, qui dolum adhibuit. XXI. 72 Lib. I. Cap. IX. XXI. Dolus paciſcentis, ſive cauſam dans, ſive incidens fuerit, obligationem impedit. Si tamen ad eſſentiam negotii nihil faciat actus ſubſiſtit. XXII. Metus ſuſpicax pactum cum homine no- torie perfido initum, nullis novis emergen- tibus indiciis perfidiæ, non reddit irritum. XXIII. Ubi vero poſt pactum initum certa ſe pro- dunt futuræ perfidiæ indicia, ſuſpendere li- cebit præſtationem, donec contra deceptio- nem cautum ſit. XXIV. Pacta propter metum terrentem a tertio incuſſum inita valent, ſiquidem metus non tam cauſam, quam occaſionem, præbuerit pacto. XXV. Pacta per metum juſtum expreſſa valida ſunt. XXVI. Invalida autem ſunt per metum injuſtum ab altera paciſcentium parte extorta. Pactis tamen de pace inter gentes éxceptio metus regulariter non poteſt opponi. XXVII. Conſenſus non modo in pactis debet eſſe mutuus, ſed etiam in promiſſis requiritur promiſſarii acceptatio, cujus vim habet an- tece- rib fer Cie tis lun dui mu ami mal in n er I coni favo 00 — 5 F8 U De Ofciis Paciſcentium. 73 tecedens rogatio, ſi ei promiſſio reſpondeat. XXVIII. Materia pactorum debet eſſe in noſtris vi- ribus atque in noſtra poteſtate. XXIX. Ergo (1) nemo obligare ſe poteſt ad im- poſſibilia. Si tamen poſſibilitatem præ ſe ferat paciſcens, tenetur ad damnum reſar- ciendum. Si poſt pactum res citra culpam paciſcen- tis fiat impoſſibilis, re integra pactum eſt nul- lum: quod præſtitum jam eſt, aut reſtituen- dum, aut compenſandum, aut ſaltem ſum- mus Conatus adhibendus. 4 Si dolo, vel culpa ſua, paciſcens vires amiferit, ad id quod intereſt tenetur, imo & malo affici poteſt. XXXII. (2) Qnui illicita promiſit, non obligatur: quæ enim legibus prohibita ſunt, non ſunt in noſtra poteſtate. XXXIII. Neque merces debetur pro turpi facto perpetrato, aut Perpetrando „pPromifla. * Data quoque pro re turpi merces in foro confſcienciæ reſtituenda eſt: merito tamen favore legum civilium indignus judicatur qui 74 Lib. I. Cap. IX. qhui alterum ad ſcelus perpetrandum merce- de conduxit, eamque perſolvit. (3) Pacta ſuper rebus & actionibus alienis, imo & propriis directioni noſtreæ non ſub- jectis irrita ſunt. Dolus autem commiſſus, imo & culpa admiſla ad penſationem damni obligat. Qui promiſit, ſe operam daturum, ut al- ter præſtet, tenetur iſtum omni modo mo- raliter poſſibili eo permovere. 4 Qui plane ſe eſlecturum promiſit in one- roſis obligatur, ut alterum indemnem præ- ſtet, non vero in benefielis. Ad aliena etiam pertinent, in quæ alteri M — — — ſam jus quæſitum eſt. Unde nec de his vVali- de paciſci poſſumus, niſi in eum caſum, quo jus alterius exſpiraverit. Sß Promittimus vel pure & abſolute, vel Conditionate, adde: vel in diem. Conditiones (a) ſunt vel poſſibiles, vel im- — poſſibiles: Hlæ vel caſuales, vel poteſtati- — (A&αι) Conditio eſt adjectio aliqua ad actus jus vel gationem parituros, qua corundem vis & efficacia Confertur in aliquem eventum a caſu aut arbitrio hu- mano pendentem. 4 — 1. De Ofcüs Paciſcentium. 1 S væ, vel mixtæ: Hæ vel phyſice vel mora- Uliter tales. F . XLI. Ubi conditio poſſibilis adjicitur, obligatio in ſuſpenſo eſt, donec exiſtat, vel conſtet non extituram. V XLII. Impoſſibiles conditiones ſecundum natu- ralem interpretandi ſimplicitatem orationem promittentem faciunt negativam: ſi quibus in negotiis pro non adjectis habentur, id ex lege civili eit. B XLIII. Die adjecta obligatio contracta eſt, ſed ante præfinitam diem præſtatio exigi ne- quit. XLIV. Per alios quoque valide poſſumus pro- mittere: quos internuncios, vel etiam man- datarios, aut Procuratores appellamus. — Mala fides internuncii aut mandatarii non ſemper obſtat, quo minus per eum obligemur: inprimis ſi is, quocum no- mine noſtro pactus eſt, damnum patere- tur, nec malam illius fidem facile perſpi- cere potuiſſet. — us mentenene rren — D 2 CAT. — —– — . õ 75 Iib. I. Cap. X. . CA P. X. DF OFFICI LS SERMOCINAN- TIUM. CONSPECTUS. I. Agitur de Inſtitutis univerſalibus in genere th. 1. II. De Sermone in ſpecie, cujus exponuntur A. Natura & uſus th. 2. — B. Officium ex eo fluens, & quidem «. generale th. 3. 6. Specialia, th. 4. quorum explicatur (a) primum th. 5§. (b) ſecundum th. 6. (e) tertium th. 7. ubi de ſermone ficto agi- tur, quem licitum eſſe a. indicatur th. 8. b. probatur th. 9. ubi agitur 1. de veritatis notionibus th. r0. 2. de Halſtloduii & mendacii definitione th. 11. 3. de mendatio in ſpecie A) remotive th. 12. 13. B) poſitive th. 14. 15. Th. I. TNitituta Univerſalia, ex quibus fluunt of- fic ia Hbotheticn, tria recenſeri ſolent: Sermo, Dominium & Pretium. Rectius quatuor conſtituuntur: duo principalia; Ser- mo & Dominium;, & duo acceſſoria; Jusju- dum & Pretium. ILI — De Ohiciis dermonicantium. 7 II. Sermo eſt vox hominis articulata, qua al- ter alteri animi ſui ſenſa ſignificare poteſt. Eſtque is utiliſſimum & plane neceſſarium ſocietatis humanæ inſttumentun. Officium ſermocinantium generale erga alios homines eſt: Ue ne quis ſermone, aut aliis ſignis, ad exprimenda animi ſenſa iuſtitutis, alterum læadat, ſed potius aliorum commoda Promoveat. Officia ſpeci alia partim ſignificationem vo- cum, partim loquendi actum, partim con- venientiam verborum Munt animo reſpiciunt. Primum eſt: Vocabula non in alia ſignifica- tione adhibenda eſe, quam fert uſus, aut conven- tum eſt. Nulla enim alioquin ſermonis foret utilitas. Hæc verior ratio eſt, quam quæ a pacto tacito petitur. VI. Secundum: Loquendum vel tacendum, quo- ties lex aliqua naturalis, aut peculiare pabtum, boc vel illud ecpoſcit. Non enim quod quis in animo volvit, coram quibuſvis aperire ſem- per tenetur. VII. Tertium: Ea loquenda eſe, quæ cum ani- mo conveniunt, quoties alter illa ew nobis co- gnoſcendi jus vel perfedum vel imperfedtum ha- D 3 bet, „8 Lib. I. Cap. X. bet, & uobe imcumbit obligatio animi i nogri Jenſa atefaciendi. mre. VIII. lLicet e ergo ficto ſermone uti, quoties no- ſtra, vel aliorum utilitas id exigit, neque tertii jus læditur. IX. Sicut enim veritas Logica, Ethica & Mo- ralis, ſive Legalis, non debent confundi; ita nec ialfiloquium & mendacium. X. Veritas Logica conſiſtit in convenientia ſermonis cum re; Ethica in convenientia ſermonis cum mente; Moralis, ſeu Legalis, in conveniencia cum lege. Obi igitur lex obligationem non imponit ſenſa animi pate- Haeiendi , & illa & iſta indifferens erit. XI. 4 Falſiloquium veritati Logicæ Oppoſitum Conſiſtit in diſconvenientia orationis cum re, Ethicæ oppoſitum in diſconvenientia ora- tionis cum mente, Morali oppoſitum deni- que mendacium eſt, cum ſcilicet illa diſcon- venientia juri alterius Vel obligationi noſtræ contraria eſt. XII. Mendacii notam itaque non contrahunt, qui vel curioſas aliorum quæſtiones fictis ſer- De Omcis Sermonicantium. 79 ſermonibus eludunt, vel ad hoſtes deci- piendos falſos rumores ſpargunt, vel pueris fabulas narrant, vel ad melancholicos, ira- tos, mœſtos demulcendos figmentis verita- tem obvelant. XILII. Nam cum ſermo inſtitutus ſit ad noſtram aliorumque utilitatem promovendam: me- dium ita adhibendum eſt, ut obtineatur non ut evertatur finis. XIV. E contrario a mendacii culpa immunes non ſunt, qui partem veri reticent, & qui æquivocationibus aut reſervationibus menta- libus utuntur, ubi alter animi noſtri ſenſa Hi- quido cognofcendi jus habet. Nec reo igitur nec ejus advocato licet vel directe negare delictum judici in veritatem inquirenti, vel commentis ejuimodi illu- dere. . Ne D 4 CALP. 30 Lib. I. Cap. XI. CA P. X I. OFFICIO JURANTIUM. CONSPECTUS. I. Definitio Jurisjurandi th. 1I. II. Licentia th. 2. III. Officium ex juramento fluens th. 3. „IV. Finis & uſus th. 4. V. Forma, ubi occurrit A. ejus explicatio th. §. 6. B. ejus applicatio th. 72— 9. VI. requifſitum ex parte jurantis th. 10. VII. Effectus, & quidem . A. Obligatio, A. Politive th. II. 12. β remotive th. 13. 14. B. Cavillationum excluſio th. 1 5. VIII. Interpretatio th. 16— 19. IX. Diviſio. th. 20. Tu. I. A Ctibus, quibus ſermo intervenit, firma- mentum accedit per Jurisjurandum, quod eſt Religioſa DEl tanquam teſtis & vindicis invocatio, in aſſertionis, aut promiſ- ſionis confirmationem. II. Liecitum eſt jurare, quia neque naturali, neque divina poſitiva lege prohibitum. III. Officium jurantium eſt: Ad jurandum cum 6Ve- De Oficio Jurantium. 31 reverentia accedere, & quod jumratum eſt religioſe obſervare. IV. Finis eſt firmior ad enunciandum verum & ſervandam fidem adſtrictio; reſpectu il- lius ad terminationem litium, reſpectu hu- jus ad majorem hominum inter ſe confiden- tiam, in univerſum, ad ſocietatis firma- mentum ordinatur. . V. Non niſi per DEUM jurandum eſt: unde juramenta per res opinione divinitatis deſti- tutas impia ſunt & abſurda. VI. Aliud tamen eſt jurare per creaturas, aliud creaturarum in jurejurando mentionem facere. VII. Effectum ſuum non producit juramen- tum, niſi formula ejus accommodetur ad perfuaſionem ſeu religionem jurantis. VIII. Unde & ab eo, qui falſa de DEO per- ſuaſione imbutus eſt, licebit jusjurandum acceptare & exigeré. IX. Etiam per falſos Deos, quos ipſe pro ve- ris habet, jurans obligatur, &, ſi fefellerit, revera perjurium committit. Ad obligationem jurisjurandi non kequlr ¹ r 82 Zib. I. Cap. XI. tur intentio: ſed ſufficit, ſi quis faciat, quod ſerio jurantes facere ſolent. Sola igitur re- citatio aut prælectio juramenti obligationem non producit. Juramenta, noſtro judicio, novam & pe- culiarem producunt obligationem, non qui- dem ex promiſſione DEO facta, ſed ex le- ge naturali, nomen DEI in vanum adhi- bere vetante. X II. Hlinc pactum juratum, etiam injuſta vi extortum, ſervandum eſt. Non obligat tamen juramentum de re im- poſſibili & illicita præſtitum. Error & dolus circa ſubſtantialia obliga- vionem etiam in jntaunentis impediunt. Id efficiunt juramenta, ut omnes omnino Cavillationes & reſervationes mentales abeſſe debeant; neque ad falſiloquia eadem adhi- bere licet. XVI. Juramenta ſtrictæ ſunt interpretationis, eo quidem ſenſu, ut juramenti ſententia, ubi ea cx verbis ſatis manifefſta eſt, omnino lſit te- nenda. el . De Cicio Nuramidu: 83 XVII. Cavendum igitur, ne, ſtricte verbis inhæ- rendo, cavillationi locus detur. X VIII.„ Juramenta non minus, ac ceteræ promiſ- ſiones, includunt tacitas Conditiones & limi- tationes, quæ ex negotii natura fluunt. XIX. Verba jurisjurandi ex mente deferentis valent: quia alias finis jurisjurandi non ob- tinetur. Si quis vero juraverit ultro, mens jurantis erit reſpicienda. XX. Ex fine fluit diviſio juramentorum in afler- toria & promiſſoria: Illa ad præterita, hæc ad futura pertinent. CAP. XII. D E DOMINIO RERUM EJUSQUE ACQUIRENDI MODIS. CονNteτι .τιυνας. IJ. Fundamentum Dominii th. I. II. Origo, & quidem A. ratione modi th. 2 B. ratione temporis th. 3. D 4 III. Na- 2½ III. I. Cap. XII. III. Natura, ubi occurrit dominii A. Definitio th. 4. B. Effectus th. 5§. C. Different ia à proprietate th. 6. D. Oppoſitum th. 7. E. Objectum th. 8. F. Modi, quibus acquiritur, & quidem . originarii th. 9. ubi notatur (a principalis, occupatio, cujus occurrit z1. definitio WM. 10. 2. regula tW. 11. 3. fundamentum th 12. 4. objecta & modi th. 13 — I5. §. mutabilitas th. 16. (b) minus principales I. acquiſitio accefſionum th. 17. 2. acquilitio jurium in res alienas th. I18. derivativi, qui deducuntur (a) ex dilpolſitione legis I. in genere th. 19. 20. 2. in ſpecie ubi A) Succeſſio ab inteſtato th. 21 — 23. B) Uſucapio ſeu Præſcriptio th. 24 -— 26. (a) ex facto prioris domini I. inter vivos th. 27. 2. mortis cauſa. th. 28—— 30. TH. I. X naturalibus etiam rationibus recte col- E ligimus, datam a DEO eſſe humano gé- neri facultatem utendi rebus creatis, non mo- do inanimatis, ſed & animatis ſenſuque Præditis, caſque ad conſervationem & com- moditatem ſuam confumendi atque deſtruen- di: cum, qui vult finem, jus etiam conce- dat ad media. B II. Hæco * De Dominio rer. ejuſq. acquir. ino dis. 8 5 II. Hæc facultas non incongrue dominium univerſale appellari poteſt, cujus origo a di- vina conceſſione repetenda eſt. Dominium vero particulare ab occupatione cœpit. Pa- ctum enim diviſorium, adjectamque con- ventionem, de facultate occupandi res non- dum diviſas, fruſtra confingi arbitramur. III. Communio, quæ dominium anteceſſiſſe intelligitur, univerſalis neque locum diu ha- buit, neque habere potuit. Nec modo fru- ctus ab initio, ſed & ipſa corpora ſtatim do- minium fubire neceffum fuit. Quo tamen magis multiplicatum eſt genus humanum, eo magis a communione eſt receſſum. I V. Dominium particulare eſt jus, quo alicu- jus rei velut ſubſtantia ita ad aliquem perti- net, ut eodem modo in ſolidum non perti- neat ad alios. V. Excluſio tamen actualis aliorum non eſt de eſſentia dominii. VI. Dominium & proprietas differunt ut rela- tum & correlatum. lud honiinibus, hæc rebus tribui ſolet. VII. Communio eſt vel poſitiva, vel privati- va, vel negativa. Ula efſt qualitas moralis rerum, 86 Lih. J. Cap. XII. rerum, quæ ſunt in plurium dominio indi- viſim; iſta rerum, quæ non ſunt, eſſe tamen poſſunt in dominio: hæc rerum, quæ in do- minio nec ſunt, nec eſſe poſſunt. VIII. Ad res negative communes lumen calo- remque ſolis, aérem ſuperiorem, & ſi quæ ſunt ſimilia, non autem aquam profluentem, nec mare referimus. Nam & quæ uſum in- exhauſtum præbent in dominio eile poſſunt; officium vero humanitatis alios a tali uſu ar- Ceri vetat. IX. Modus acquirendi dominii eſt vel origi- narius, vel derivativus. Ille denuo vel prin- cipalis, quo dominium in corpus alicujus rei acquiritur, vel minus principalis, quo acqui- runtur accefſiones, vel jura in res alienas. Modus originarius principalis uti hodie unicus eſt, ita & olim fuit Occupatio, five Apprehenſio rei, quæ mullius eſt (ſive nun- quam in dominio filerit, ſive hoc ſit extin- ctum: quod & contigiſſe cenſetur ubi domi- nus non apparet,) cum animo libi habendi. Hinc regula vulgaris: Res nullius cedit occupanti. . XII. Id vero non provenit ex pacto quodam inter De Dominio rer. ejuſq. acquir. modis. 87 inter homines inito: ſed ex ipſa lege natu- rali, quæ cuivis fructum ſuæ induſtriæ ap- plicationiſque virium ſuarum adjudicat. XIII. Occupantur vel immobilia, uts regiones & inſulæ imperio & dominio vacuæ; vel mobilia: idque per inventionem, ut theſau- rus, vell per venationem, quorſum & au- cupium & piſcatio pertinent, ut feræ, aves, Pifces. XIV. Immobilia pedibus apprehenduntur, mo- bilia manibus, vel immediate, vel mediate per inſtrumenta. XV. Per occupationem rerum immobilium etiam in iis contentæ res mobiles, vel ſeſe moventes, tanquam acceſſoriæ, videntur oc- cupatæ: niſi qui occupavit has pro dereli- ctis habeat. XVI. Facultas occupandi, naturaliter compe- tens, per legem civilem circumſcribi poteſt & adimi. XVII. Acceſſiones ſunt vel naturales, vel indu- ſtriales, vel civiles. De his omnibus tenen- da regula eſt: Qui eſt dominus ſubſtantie, ad eum etiam pertinent acceſſiones. XKVIII. Jura in res alienas, inter quæ ſunt ſervi- tutes 88 Lib. I. Cap. XII. tutes (a), cum perſonales, tum reales, hæque vel urbanæ vel ruſticæ, acquiruntur variis modis, præcipue vero contractibus. Modi acquirendi derivativi pendere di- cuntur vel ex diſpoſitione legis, vel ex facto prioris domini: Sed & illi confenſu domini prioris nituntur, lege tamen naturali appro- bantur, & legibus Civilibus ſpecialius de- terminantur. XX. Ad hujus generis modos referuntur Suc- cCeſſio ab inteſtato (?) & Uſucapio (). X XI. Succeſſio ab inteſtato nititur conjectura voluntatis, qua quiſque bona ſua, non oc- cupantibus, ſed illi poſt mortem ſuam ce- dere velle creditur, quem maxime amavit!, vel potius ſecundum ordinem naturæ maxi- me amare debuit. XXII. (à) Servitus eſt jus commodum ex re aliena perci- piendi, vel impediendi, quo minus alter re ſua omni modo utatur. Perſonalis eſt, qua utilitas ex re aliena ipſi perſônæ immediate obvenit Realis, ubi ex re aliena mediante re noſtra utilitas capitur. () Eſt Succeſſio in bona ejus, qui ſine teſtamento defunctus eſt. (c ſt modus acquirendi, quo is, qui rei ab altero negleclæ poſſeilionem diu citra contradictionem obti- nuit, plenam ejus proprietatem conſequitur, jure prios ris domini extincto. oe rr0 — — — — — — De Dominio ror. ejuſq. acquir. Modis. 89 XXII. Subvenit lex naturæ, quæ promiſcuas oc- cupationes ob orituram inde ſummam con- fuſionem improbat, aliis idem facere jubet, quod nobis fieri volumus, & iniquitatis eos Coarguit, qui bona defunctorum parentum occupando liberis alimenta ſubtrahere vel- lent. Sane tam univerſaliter recepta ſucce- dendi conſuetudo ſanctiorem alteriorumque Ariginem innuere videtur, quam leges ci- Viles. XXIII. In hac ſucceſſione primum locum tenent deſcendentes, primi & ultiorum gra- duum. Ordinem inter parentes & fratres determinant leges civiles, quæ æquiſſimæ ſunt, ubi utriuſque favent, nec conjuges excludunt. XXIV. Ufucapio, ſeu Præſcriptio, nititur dereli- ctione prioris domini, faventeque lege na- turali introducta eſt, ne dominia rerum ſem- per eſſent in incerto. Atque incirco etiam inter gentes locum habet: imo inter has eo magis neceſſaria eſt, ne perpetuæ ſint bello- rum cauſæ; quandoquidem lites gentium per communem judicem non æque, ac in civita- tibus, decidi poſſunt. 90 Lib. I. Cap. XII. De Dominio rer. &. XXV. Ab hac tamen Uſucapio Juris Civilis, cum ratione fundamenti, tum ratione objecti, requiſitorum, & temporis multum differt. XXVI. Facto prioris domini porro tranſeunt bo- na, vel mortis cauſa, per Teſtamenta, vel inter vivos; idque non ſolum, volente priore domino, per donationem & con- tractus, ſed & invito, per ponam & bel- lum. XXVII. Teſtamentum eſt declaratio voluntatis no- ſtræ, Circa ſucceſſores in bona noſtra, poſt mortem noſtram. XXVIII. Teſtamenta nou minus, ac ſucceſſiones ab inteſtato, ex jure naturæ ſuam habent vali- ditatem: cum exprella voluntas utique plus operari debeat, quam voluntatis cohjectura. Et, ſi naturale dominio pleno eſt, uti id in alios transferre liceat, quin idem etiam in eventum mortis liceat, nulla ratio eſt. XKXIX. Neque actus pro nullo invalidoque haberi debet, qui imperfectus eſt, atque a certis conditionibus ſuſpenſus. CAP. N Ar 91 — — — — CG A P. XIII. D E ICIISQVUEEX DOMINIO RERUM FER E RESUL- † . — CONSTPECT. US. Agitur hic de is circa rem alienam I. in genere th. I. II. in ſpecie de reſtituenda re aliena A. exante, ubi occurrit ℳ. regula generalis th. 2. g. fundamentum th. 3. „v. regulæ ſpeciales th. 4.—9. B. confumta, ubi ℳ. regula generalis th. 10. 8. reguleæ ſpeciales th. II. 12. C. inventa th. I3. TEH. I. TX dominio, ſi res adhuc penes dominum ſit, primum hoc fuit officium: Uz qui- libet tenéatur alterum (non hoſtem) pati rebus ſuis quiete frui, neque vi aut per fraudem illas corrumpere, intenvertere, aut ad Je trahere Rudeat. II. Si res aliena ad nos etiam ſine crimine noſtro &ο bona noſra fide pervenerit, eÄamque adhuc in noſtra poteſtate habeamus, curandum, At, quan- 92 Lib. I. Cap. XIII. quantumi in nobis eſt, illa in poteſtatem legitimi ſui doinini redeat. III. Neque hoc ex pacto quodam univerfſali, ſed ex ipſius dominii natura, fluit. V Neque dominus rei, oneroſo titulo ad al- terum translatæ, pretium reſtituere tenetur; cum rei propriæ emtio non detur. Fructus quoque percepti atque adhuc ex- tantes reſtituendi ſfunt. Nam cujus eſt res, ejus etiam ſunt fructus. VI. Quod ſi vero fructus percipere neglexerit b. f. poſſeſſor. domino eo nomine non obli- gatur; quod ſecus ſe Vnbet in m. f. poſſeſſore. VII. Expenſas utiles & neceſſarias, in rem alie- nam, vel fructuum perceptionem, factas, ut poſſeſſori b. f. reſtituat dominus, æquum ju- ſtumque eſt. Nemo enim alterius damno fieri debet locupletior. VIII. Quod quis juſto titulo acquiſivit, non te- netur ipſe in dubium vocare, & velut publi- ce denunciare, an quis eam ſibi vindicare velit. IX. Res furtiva apud inſcium depoſita non de- ponenti De Oficiis quæ ex Dominio rer. per &c. 93 ponenti furi, ſed domino reſtituenda: ille enim contra hunc nullum jus repetendi habet. X Si res aliena vel frudtus ex ea percepti fuerint conſumti, reſtituere bonæ fidei poſeſſor tantum debet quantum fadtus eſt locupletior. Quod ſi ergo res non tantum caſu, ſed & voluntate polſleſſoris perierit, ubi lucrum ex ea nullum habet, ad nihil tenetur. XII. Aſt, ſi qui conſumſit tantundem fuiſſet con- ſumturus de ſuo, quod hoc modo conſerva- vit, cum in eo factus ſit locupletior, reſtitue- re debet. XIII. Qui rem alienam amiſſam invenit, non poteſt eam retinere, niſi dominus non amplius ap- pareat. B — EEEEEES CAP. XIV. D E PRETIO. CONSPECTUS. Traditur hic Pretii I. Origo th. I. II. Definitio th. 2. III. Diviſio th. 3. ubi ſpeciatim . A. preti 94 Lib. I. Cap. XIV. A. pretii vulgaris exponuntur. . fundamentum . 4. . objecta th. 5 1: Cau ſæ imremiionis & remiſſionis th. 7. 3. . modus definiendi (A) in genere th. 9. (b) in ſpecie, ubi agitur a. de pretio legitimo th. 10. b. de pretio conventionali th. 11. B. pretii eminentis recenſetur «. neceſſitas & utilitas th. 12. 6. materia th. 13. 7. valor, qui eſt (a) nominalis th. 14. () realis. th. I5 TH. I. EF introducto rerum dominio commer- cia, & ex commerciis pretia orta ſunt. Pretium eſt valor rerum & actionum in Ccommercium venientium: ſive, Quantitas moralis, juxta quam res & actiones inter ſe conferri & exæquari poſſunt. I. Dividitur in vulgare & eminens: illud re- bus & actionibus, hoc nummo tribuitur. IV. Vulgaris pretii fundamentum eſt utilitas cum raritate Conjuncta. V n quæ extra dominium & commer- ium ſunt vel ſua natura, vel lege aliqua di- vina De Pretio. vina aut humana, item, ſi quæ ſunt, qu? nullum plane uſum præbent, & quorum abundans copia omnibus ſuppetit, pretium non habent. VI. Utilitas autem vel vera eſt, vel imagina- ria: & hæc poſterior ſæpe prævalet priori. 7II. undamentum conſtituendi pretiü, auctum vel minutum, pretium ipfſum etiam vel au- get, vel minuit. Omne enim rarum carum, tanto magis, ſi maxima accedat utilitas vel neceſſitas. Cauſæ quidem illæ & circumſtan- tiæ omnes, quas ad augendum pretium face- re vulgo aſſerunt, ad raritatem referri poſſunt. VIII. Ubi quis ob ſingulares cauſas & ex pecu- liari affectu rem aliquam majoris æſtimat: quam alii ſolent, id pretium affectionis dici conſuevit. IX. Pretia ſingularum rerum in ſtatu naturali definiuntur ſola contrahentium conventione: in Civili per legem magiſtratus, quod legiti- mum, vel per uſum fori, accedente contra- hentium conſenſu, quod vulgare Auctor, alii, ad evitandam confuſionem, melius con- ventionale, ſeu pactitium appellant. 6 1 „ Legitimum in puncto conſiſtit, ut, cum B regu- Lib. I. Cap. XIV. egulariter in gratiam emtorum conſtituatur, non liceat ab eo venditoribus plus exigendo recedere, etſi minus accipere non prohi- beantur. XI. Conventionale habet aliquam latitudinem, atque, pro variis rerum circumſtantiis, varie nunc intenditur, nunc remittitur. XII. Cum ob creſcentes hominem cupiditates, multiplicatoſque ſtatus, permutatio, qua ſola veterum commercia fiebant, non ſufficeret amplius neceſſitati: cogitandum fuit de mate- ria, quæ ceterarum rerum pretia contineret atque dimetiretur, & qua interveniente quam- libet rem venalem ſibi comparare homines poſſent. Hinc pretium Eminens ortum. III. Ejus materia debuit eſſe I. rara & utilis 2. Iubſtantiæ ſolidæ & compactæ 3. diviſibilis in partes 4. cuſtodiæ & translationi apta. Qua- lem habent metalla inprimis nobiliora. XIV. In civitatibus ſummorum imperantium eſt valorem nummi definire: hinc publica ſigna eidem ſolent imprimi. XV. Creſcente tamen nummorum copia, eo- rum pretium, in comparatione ad alias res, velut ultro decreſcit. CAP. △ „, C APD. XV. D E CONTRACTIBUS, QUI PRETIA RERUM PRFSUPPONUNT ET FLUENII- BUS INDE OfFFICIIS. — CONSPECTUS. IJI. Tractatio generalis de Contractibus, ubi eorum fſſtitur A. Deunitio th. I. B. Diviſio th. 2. C. Officium generale, & quidem c, in oneroſis th. 3—5. 8. in beneficis th. 6. 4 II. Tractatio ſpecialis, ubi agitur A. de contractibus ipfis, & quidem . beneficiis th. 7. ubi de (a) mandato th. 8. 9. (5) commodato th. 10—12. Cc) depoſito th. 13. 14. g. oOnerolis th. 15. ubi de (ℳ) permutatione th. 16. (B) emtione venditione, cujus traduntur a. definitio th. 17. b. effectus th. 18. 19. c. accidentia th. 20. d. ſpecies peculiares th. 2r. (c) locatione conductione th. 22 ——— 2⁹. (d) mutuo th. 30 — 33. (e) ſocietate th. 34. 3 5. (J) contractibus aleam continentibus th. 36 — — 38. B. de contractuum firman lentis th. 39. ubi ſpeciatim a. de fidejuſſione th. 40 — 44. g. de pignore & hypo theca th. 4 5 — 47. E 1LR. 98 Lib. I. Cap. XV. P'n de rebus & actionibus in commer- cium venientibus pretioque æſtimari ſolitis a Pufendorfio Contractus appellantur. I Dividuntur Contractus in beneficos & oneroſos. Illi commodum abſque onere in alterum transferunt: Hi utrumque contra- hentium ad mutuum omus adſtringunt. . / In contractibus oneroſis æqualitas, quan- tum fieri poteſt, obſervari debet; hæc enim contrahentium intentio eſt. Difficillimam tamen ejus æſtimationem eſſe, ob pretiorum incertitudinem, opinionumque diverſitatem, res ipſa doceèt. IV. Ad æqualitatem æſtimandam neceſſum eſt, vitia rei, de qua agitur, indicari: quod ta- men non extendendum ad cCircumſtantias, quæ rem ipſam non contingunt. Si qua læſio poſt contractum fuerit depre- henſa, ea corrigenda eſt, & ſupplendum quod deeſt minus habenti. Læſio autem di- ci nequit, ubi contrahentes, rei, de qua agi- tur, gnari, pleno conſenſu de pretio von- venerunt. VI. In Contractibus etiam beneficis quædam TLei — — — — De Contractibus gui pretia rer. &c. 99 rei æqualitas ſpectatur, ne quis ſcilicet ex beneficio damnum ſentiat. VII. Contractus benefici ab Auctore tres enu- merantur, Mandatum, Commodatum & De- poſitum; quibus alii Mdund Donationem. Mandatum eſt, quo quis gratis alterius negotia, ipſo committente, expedienda ſu- ſcipit. IX. Officium mandatarii eſt, cum fide & in- duſtria in negotio commiſſo verſari: man- dantis, indemnem illum præſtare a ſumtibus & damnis, in quæ ex mandato incidit. Commodatum eſt, quo rei noſtræ uſum alicui gratis concedimus. Commodatarii officia ſunt. I. diligenter rem commodatam ſervare, 2. ad alios uſus non adhibere, 3. illæſam reſtituere: com- méôdantis, impenſas neceſſarias refundere, & damnum culpa datum reſarcireé. XII. Equitati quoque naturali convenientius videtur, ut rei caſu perditæ damnum ferat commodatarius, niſi ea apud dominum quo⸗ que fuiſſet peritura. I09 Lib. I. Cap. XV. G XIII. Depoſitum eſt, quo rem alicui gratis cu- ſtodiendam committimus. Officia depoſitarii ſunt I. rem concredi- tam diligenter cuſtodire. 2. ad poſtulatum, niſi quid obſtet, reſtituere. 3. non uti ſine domi- ni conſenſu. 4. ne vinculis quidem exuere. 5. multo minus abnegare: 6. deponentis, ſum- tus in rem depoſitam factos reſtituere. XV. Contractus oneroſi celebriores ſunt Per- miſtatio, Emtio Venditio, Locatio Condu- ctio, Mutuum, Societas & qui Aleam con- tinent. XVI. Permutatio eſt contractus, quo utrinque res pro re æ quivalente datur. Hodie res prius pecunia taxantur. XVII. Emtio venditioeſt contractus, quo rei alicujus dominium, aut eidem æquipollens jus, pro pecunia transfertur & acquiritur. XVIII. Acquiritur hoc modo dominium ſolo con- ſenſu. Traditio non ad perfectionem ſed executionem contractus pertinet. Hinc & periculum rei venditæ ante tra- ditionem eſt emtoris. XX. De Contradtibus, qui pretia rer. &c. 101 Solent interdum pacta quædam emtioni adjici: inter quæ eminent Addictio in diem (a) Lex commiſſoria, Retractus ſeu pactum de retrovendendo, Jus protimiſeos, Exceptio certæ partis aut ejus uſus. Hæc uti a con- trahentium conventione dependent, ita fide- liter utrinque ſervanda ſunt. Peculiaria Emtionis venditionis genera ſunt: Emtio per averſionem (?), Auctio, Em- t10 (““¹ädictio in diem eſt, qua res ita venditur, ut liceat venditori meliorem conditionem ab alio intra certum tempus oblatam acceptare. Lex commiſſoria, qua ita convenit, ut ſi ad certum diem pretium non ſolvatur, res ſit inemta. Retractus ſ. pactum de retrovendendo, vel in gratiam venditoris adjicitur, ut ſi pretium intra certum tempus, aut quandocunque offeratur emtor teneatur rem venditori reſtituere: vel in gratiam em- toris, ut ſi res offeratur venditor pretium teneatur re- ſtituere. Jus protimiſeos eſt, ubi ita convenit, ut emtore ultro iterum vendituro prior venditor ad emen- dum præ ceteris admittatur. Exceptio certæ partis aut ejus uſus in prædiis vel ædibus venditis potiſſimum locum habet. (?) Emtio per averſionem eſt, qua multæ res diſpa- ris pretii non ſigillatim æſtimatæ ſed conjunctim & confuſe taxatæ emuntur. Auctio, qua res illi demun- addicitur, qui ex pluribus licitantibus plurimum ob- tulerit. Emtio ſpei qua non certa res ſed probabilis antum ſpes emitur, cui aleæ quid eſt admixtum, ſicut neque emtor, ſi ſpes fefellerit, neque venditor, ſi ea multum ſupra fuerit, queri debeat. 3 102 Tib. I. Cap. XV. tio ſpei: in quibus etſi omnimoda æqualitas non obſervetur, contrahentium tamen liber Conſenſus efficit, ut nihil iniqui contineant. XXII. Locatio conductio eſt contractus, quo pro mercede alicui uſus rei vel opera addicitur. XXIII. Locationi rei & operæ addi ſolet etiam lo- catio operis. Sed qui locat operam voca- tur conductor operis »& qui conducit ope- ram appellatur! locator Operis. X XIV. Si de mercede nihil conventum fuerit, lo- Cator id expectare cenſétur, quod commu- nis uſus, aut conductoris æ quitas tulerit. X X . S X V Quod ſi res locata, quæ certum & defini- tum uſum habet, detrimenti quid ceperit, de Ppehſione tantum detrahitur, quantum uſui deceſſit: Si vero rei locatæ pr owenkts ſit in- Certus, uti exuberans penlionet non auget, ita nec malignus eandem minuit, niſi caſus rarior, de quo probabiliter non füit cogita- tum, & dammun gravius fuerit. XXVII. Locator rem uſui habilemt ſuis ſumtibus præſtare; conductor vero ad boni patrisfa- milias modum ea uti debet. XXVIII. * De Contradlibus, qui pretia rer. &. 103 XXVIII. Qui vel rem vel opus faciendum conduxit, per ſuam culpam perdita reſtituere debet. XXIX. Operas momentaneas præſtare impeditus mercedem poſtulare nequit. In continuis tamen humanitati & æquitati aliquid tri- buendum. XXX. Mutuum eſt contractus de re fungibili al- teri concèdenda, ut poſt intervallum res ejuſdem generis, qualitatis & quantitatis red- datur. XXXI. Res fungibiles dicuntur, quarum una alte- rius per uſum conſumtæ vice fungi poteſt, & umero, menſüra ac pondere determinan- tur: unde & quantitates appellari ſolent ſpeciebus oppoſitæ. XXXII. IIſuras ex mutuo ſumere non magis illici- tum eſt, quam mercedem pro præſtita ope- ra, aut uſu rei exigere. XXXIII. Debent tamen uſuræ eſſe moderatæ, nec humanitas patitur ab iis exigi, quibus elee- moſynæ debentur. . XXXIV. Societas eſt contractus de rebus vel operis conferendis, atque lucro vel damno inter conferentes dividendo. E 4 XXXV. . 104 Li. I. Cap. XV. XXXV. Sociorum eſt I. fidem & induſtriam adhi- bere. 2. a ſocietate intempeſtive non diſce- dere. 3. Lucrum & damnum pro ſortis ra- tione partiri, niſi vel lex aliter diſpoſuerit, vel aliter ſit conventum, ut e. g. aliquis da- mni expers ſit 4. Soluta ſocietate ipſas etiam ſortes detracto lucro aut damno pro ratione collationis diſtribuere. XKXXVI. Contractus aleam continentes ſunt, qui- bus compromittitur in caſum incertum, pro cujus eventu alterutri compromittentium Parti jus aliquod acquiritur. XXXVII. Præcipuæ illorum ſpecies ſunt Sponſio, Ludus, Lotaria, Olla fortunæ, Aflecuratio, quarum deſcriptiones exhibet Auctor (a): Cir ca (a) Secundum Pufend. Sponſio eſt contractus, quo eventus alicujus nondum utrinque notorum exiſtentiam alter affirmat, alter negat, certo pretio utrinque depoſi- to, quod illi cedat, cujus aſſertioni eventus congruere deprehenſus fuerit. Ludi ſunt contractus, quibus pre- tio aliquo certatur. Lotaria eſt contractus, quo plures de re quam collatitia pecunia emerunt, poſt ſorte de- cernunt, cui ſoli ea tota aut potiſſima pars debeat ce- defe. Olla fortunæ eſt contractus „ quo dejecto in ur- nam certo teſſerarum ſ. ſchedularum inſcriptarum & inanium numero, pretio redimitur facultas eaſdem ex- trahendi, ita ut extrahens id accipiat, quod illarum inſcriptio præ ſe fert. Aſſecuratio ſeu contractus peri- culi avertendi & præſtandi eſt, quo quis certa pecunia aucepta in ſe ſuſcipit & præſtat pericula, quæ ſubituræ De Contractibus, qui pretia rer. &. 105 ca quas tamen obſervandum, hodiernas Totais ad Ollam fortunæ, prout hæc ab Auctore definitur, accedere. XXXVIII. Hi contractus per ſe illiciti non ſunt, lIudi tamen plerumque ex circumſtantiis vitium trahunt. XXSIX.= Inter congacuunn Ermamenta eminent Fidejuſſiones & Pignora XI. Fide juſſio eſt contractus, quo quis in ma- jorem creditoris ſecuritatem obligationem alienam in ſubſidium ſuſcipit, a ſe, niſi de- bitor principalis ſolvat, exigendam. XLI. Fidejuſſor debet eſſe perſona, quæ credi- tori ad ſolvendum SS cenſetur. Ad majorem ſummam fidejuſſor non tene- tur, quam debitor principalis: obligari ta- men arctius hotel XLIII. Fidejuſſor naturalice convenire poteſt, ubi debitor principalis vel non eſt ſolvendo, vel non vult ſolvere. XLIV. ſunt merces in alia loca tranſportandæ; ita ut, ſi has interire contigerit, aſſecurator earundem pretium do= mino teſtituere teneatur. E 106 — Lih. I. Cap. XVI. X LIV. Si plures pro uno fidejuſſerint, ſinguli pro rata tenentur. Si vero unus ſolvendo non ſit, aut conveniri nequeat, reliqui hujus portione onerantur. XL. V. Res a debitore creditori in ſecuritatem crediti tradita pignus, aſſignata tantum & obligata hypotheca vocatur. XIL. VI. Unde pignus & hypotheca majoris eſſe debent, quam ipſum creditum, ſiquidem finem obtinere velit creditor. XLVII. Pactum Antichreticum & Lex commiſſo- ria pignoribus adjecta, Ceteris paribus, juri naturæ non repugnant. CA P. XVI. MODIS, QUIEUS SOLVINTUR OELI CATIONEO, (MIF. ENX PACTIS ORIUNTUR. 1 CONSPECTUS. Modi ſolvendi obligationes I. generatim recenſentur th. 1. 1II. ſpeciatim explicantur, ut A. ex- De Modis, qitibus ſolvuntur oblig. Ge. 107 A. expletio th. 2. B. compenſatio th. 3. C. Condonatio th. 4. D. mutuus diſſenſus th. 5. E. Perfidia th. 6. F. Mutatio ſtatus th. 7. G. Tempus th. 8. H. Mors. th. 9. I. Delegatio. th. I0. N on contrahi modo obligationes, ſed con- tractæ etiam ſolvi poſſunt. Modi au- tem præcipui ſolvendi obligationes ſunt Ex- letio, Compenſatio, Condonatio, Mutuus Piffentu⸗ „Perfidia alterius partis, Mutatio ſtatus, Tempus, Mors „Delegatio. Expletione ſolvitur obligatio, quando id, de quo conventum fuit, quodve debetur, exacte & bona fide præſtatur. III. . Compenſatio eſt debiti liquidi ob debitum reciprocum ejuſdem naturæ ſublatio. Condonatio eſt gratuita debiti remiſſio, quæ vel expreſſa eſt, vel tacita. Solvuntur obligationes reciprocæ non- dum præſtitæ mutuo diſſenſu, ſi arbitrio obligatorum ſubſint, & niſi leges obſtent; ut in matrimonio. 5 Eé6 VI „ . X —— . e —SJ — — 108 Lib. J. Cap. XVI. VI. Rumpitur quidem alioquin obligatio alte- rius partis perfidia in parte læſa: led Impe- rante non præſtante, quod, ut talis, debet, non ſtatim tollitur Wligatio ſubditorum. I. Expirant obligationes per mutationem ſtatus. Caute tamen accipienda eſt regula: Conventionem omnem intelligi rebus in eo- dem ſtatu permanentibus; nempe de ſtatu in quo unice fundatur obligatio. VIII. Tempore ſolvitur obligatio, ſi heæc ad – certum tempus contracta, idque elapftum fuerit. Morte tolluntur obligationes in perſona radicatæ; ſi bonis inhæreant, hæredes novo conſenſu, etſi plerumque tacito, obligari Videntur. Per delegationem quis obligatione ſolvi- tur, dum conſentienti creditori alium ſub- ſtituit, qui loco ipfſius ſatisfaciat. Qui ſi de- bitor noſter ſit, ceſſio nominis appellatur: ad quam debitoris conſenſus non requiritur. CAT. e 109 — —— C A P. XVII. D E INTERPRETATIONE. COoONSPECTUS. Agitur de Interpretatione I. in genere th. 1. 2. II. in ſpecie, & quidem A. de Interpr. declarativa, quæ petitur ℳ. ex Verbis th. 3. 8. ex conjecturis, quarum recenſentur (a) cauſæ th. 4. (5) fontes th. 5. (c) regulæ th. 6 10. B. de Interpr. extenſiva th. 11. C. de Interpr. reſtrictiva, & quidem ℳ. in genere th. 12. g. in ſpecie in colliſione legg. ubi (a) regula generalis th. I13. (5) judicium de regulis ſpecialibus th. 14. D. de Interpr. ex materia favorabilium & odie- ſorum. th. 15. TR. I. IL' id quilibet in ſocietate humana obligari cenſetur, quod recta verborum Interpre- tatio ſuggerit. Unde non male etiam in hac diſciplina de Interpretatione agitur Eſt autem Interpretatio ſignorum, præci- pue verborum, quibus alter ad mentem ſuam declarandam uſus eſt, accurata expli- catio, ut, quid voluerit, Clare intelligatut. 4 — I10 — Lib. J. Cap. XVII. Eſt vel Declarativa vel Extenſiva vel Reſtri- ctiva. II I. Ad declarativam requfritur cognitio lin- guæ & terminorum artis, de qua agitur. Unde Regulæ hæc ſunt obſervandæ: 1. Verba vegulariter ex uſu & proprietate vulgari intelligenda ſunt. Vocabula artium explicanda ſunt ſecundum definitiones prudentum cujuſque artis. Ubi autem verba ſunt ambigua aut con- tradictoria apparent, confugiendum eſt ad Conjecturas. V. Conjecturæ potiſſimum ſumuntur à I. Materia ſubſtrata. Effectu & Conſequen- tibus. Conjunctis loco & origine. 4. Ra- tione legis vel pacti, ut & 5. ab Affectu & Conditione loquentis, vel ejus, ad quem, aut de quo, ſermo eſt. 4 VI. Ex primo fonte fluit hec Regula: Verla intelligenda ſunt ſecundum ſubſiratam materiam. Ex 2. Si verba nude & ſimpliciter accepta vel nullum vel abſurdum aliquem effedtum poſt ſe ef- ſent tractura, a receptiori ſenſu Pauliſper eſt deſte- endum. VIII. De Interpretatione. III VIII. L Ex 3. Ad antecedentia & conſequentia ſedulo eſt attendendum. Item: Obſcuræ locutiones e- plicandæ ſunt ex ejuſdem auétoris dictis planiori- bus, etſi alio loco & tempore prolatis. Ex 4. Illa interpretatio eſt ſequenda, quæ ra- tioni negotii, quod agitur, congruit. Ex 5. Sermo ob'fcurus ita interpretandus eſt, prout affetui aut hypotheſi loquentis, item digni- tati & conditioni tum ipfius, tum ejus, ad quem S& de quo ſille loquitur, eſt conveniens. 210 27 4 Extenſiva. interpretatio ratione legis, vel pacti, vel cujuſque alterius negotü, tantum- modo fundatur. Unde Regula illa commu- nis de interpretatione legum: Ubi eamdem eAſt ratio, ibi eadem eſt Juris diſpohtio. XII. In Reſtricta interpretatione ceteræ quo- que regulæ, quæ in declarativa locum ha- bent, applicari poſſunt. Habet & reſtrictio locum in colliſione le- gum, quæ nom quidem directe pugnant, propter concurrentes tamen circumſtantias hic & nunc ſimul obſervari nequeunt. Cir- ca quas regula generalis hæc eſt: uteue at- Gius obligat, alteri præferatur: adeo, ut huic non 112 Lib. J. Cap. X VTI. non debeatur obſequium, niſi quantum per illam licet. X I V. Hinc regulæ ſpeciales facile deducuntur, quarum aliquas tradit auctor. (a) Cixca I. autem obſervandum, eam tum demum ve- ram eſſe, ſi permiſſio ſit generalis, juſſio vero ſpecialis, quod itidem circa III. notandum. Sexta quoque vera non eſt, niſi cetera omnia ſint paria. X V. Solent etiam regulæ tradi de Favorabilibus & Odioſis in interpretatione extenſiva & re- ſtrictiva, intra verborum ſignificationem. Sed locus hic conjecturarum ambiguus eſt', nec necellarius videtur. (a) Regulæ, quas Pufendorfius exhibet; hæ ſunt: 1) Id, quod permittitur tantum, cedit ei „ quod jube- tur. 2) Quod faciendum eſt certo tempore, Ppræfertur ei, quod quovis tempore fieri poteſt. 3) Affirmativum Præceptum cedit negativo; ſeu quando præcepto affir- mativo fatisfieri nequit, nili violato præcepto negativo iſtius impletio erit in præſens omittenda. 4) Inter conventiones legeſque cetera æquales peculiaris Ppræ- fertur generali. 5) Inter duas Ppræſtationes, certo tem- poris articulo inter ſe colliſas, quarum una cauſas ma- gis honeſtas aut utiles habet, quam altera „hanc iſti cedere par fuerit. 6) Injuratum pactum cedit jurato, quando utrique ſimul ſatisfieri nequit. 7) Obligationi perfectæ cedit imperfecta. 9) Lex beneficentiæ geterig Patibus Edit legi gratitudinis. in AEe ANe. 113 e, e P I B. II I. C A D. I. D E STATU HOMINUM NATURALT. CONSPECTU.S. I. Prolegomena, in quibus exponuntur A. Contenta hujus libri th. B. Status explicatur, cujus occurrit ℳ. dehnitio th. 2. 6,. diviſio th. 3. II. Tractatio ipſa de ſtatu naturali, ubi A. diverſa acceptio notatur th. 4. B. verus conceptus conſideratur th. 5ß. & quidem ſecundum ℳ. Originem th. 6. 6. jura th. 7. 7. incommoda th. 8. à modum litigandi th. 9. s. indolem. th. 1I0. TH. I Ractatur in hoc libro II. non Politi- ca, ſed doctrina de Officiis Hypo- theticis certum ſtatum adventitium ſuppo- nentibus. II. Status autem in genere eſt illa conditio, in qua homines conſtituti intelliguntur ad cer- 114 Lib. II. Cap. I. certum genus actionum obeudum, & ex ua certa officia & jura promanant. III. Dividitur Status in Naturalem & Adven- titium. IV. Naturalis ſtatus vocabulum vel ſumitur Pro ſtatu humanitatis ſtatui beſtialitatis op- poſito: vel pro ſtatu ſolitudinis, cui vita ſ0- cialis opponitur: vel pro ſtatu ſocietatis uni- verſalis, quatenus opponitur ſtatibus adven- titiis & ſpeciatim civili. V. Tertio ſignificatu acceptus vel per fictio- nem reprælentari poteſt; vel prout revera Olim inter familias ſegreges extitit, nunc in- ter diverſas civitates exiſtit. VI. Status hic naturalis ab initio non fuit, ſed multiplicato genere humano demum emer- ſit, inter familias primum, deinceps inter Civitates. VII. Jura Status Naturalis ſunt Libertas & Equalitas. Unde conſequitur independen- tia in actionibus, & facultas ſtatuendi pro lubitu de mediis ſuæ conſervationis juxta dictamen rationis. VIII. Idem tamen ſtatus maximis incommodis etiam eſt obnoxius, inter quæ eminet me- tus nat Ver h P De Statu Hominum Naturali. 1I15 tus ab aliorum invaſione & inſufficientia Pro- priæ defenſionis. Quanquam Auctor hic (a) verbis Hobbeſii (?) nimium exaggerat ſta- tus civilis felicitatem, & præ terea ſtatus na- uralis ſecundam ſignificationem cum tertia confundit. IX. ſtat atu contro erſir non Ponnt de- men rationi co wvenit, ſtatim ad arma rua- tur. Igitur tentanda diſceptatio ar amica, com- promilſſum ad arbitros, ſors. Interdum com- munium amicorum in terpoſitio l tem dirimit. Si media pacata nil e Rciant, tum demum ei, cauſam habet, bello experiri qui juſtam . licet. N 4 . „ Non eſt ille ſtatus, tatus belli,; prout Hobbefius fingit, ſed tamen parum ſdæ Pa- cis. Unde nemo quidem ſine cauſa laceſ- ſendus, ſed in pace tamen etiam de bello cogitandum. (e Quemadmodum conditio, in qua homo ex ſola (a) Vid. L. II. C. I. C. 9. (5) De Cive X. 9. I. (0ο Qu um uctor in priori Libro hominem in ſtatu naturali conſtitutum conſiderav erit, in hkoc Poſteriori ero eum in ſtatu ſociali conſideret: utile viſum eſt, 1 (ce de ſocietate in genere poſitiones ſequentibus 85 4 pèmittere. 116 Lib. II. Cap. I. ſola natura ſua ad certum genus actionum obeundum conſtitutus intelligitur ſtatus naturalis audit: ita ea 3 quæ ex ejus facto accedente dependet, ſtatus adven- titius dici ſolet. XII. Licet jam in ſtatu naturali ſocietas quædam obti- neat inter homines univerſalis; peculiaris tamen eo- rum conjunctio ſemper pactum ſeu factum humanum ſupponit, & pro diverſitate ſua diverſos. ſtatus adventi- tios efficit; Hincque ſtatus ſocialis opponi quoque ſolet ſtatui naturali. . XIII. Societas eſt conjunctio duorum pluriumve ad com- munem aliquem finem obtinendum, atque ille ſtatus . quem quis qua ſocius nanciſcitur, ſocialis audit. Omnis ſocietas æſtimanda eſt ex fine; adeoque Pprout finis vel juſtus eſt vel injuſtus, ipſa ſocietas vel juſta vel injuſta pronunciari debet. Dividitur ſocietas in ſimplicem & compoſitam. IIla eſt, cujus membra ſunt perſonæ ſingulares; hæc „quæ ex integris ſocietatibus conſiſtit. XVI. TPorro diſpeſcitur in æqualem & inæqualem. Prior eſt, quando ſingulis membris facultas competit, de me- diis ad finem propoſitum ducentibus cognoſcendi; po- ſterior, cum ea facultas vel in unum vel in paucos col- lata eſt. X VII. Omnis ſocietas conſiderari poteſt, ut unica perſona moralis: quum enim finem communem ſibi propoſi- tum habeat unitas voluntatis & eodem hoc reſpectu unitas intellectus concipi debet. XVII. Se obli⸗ Proi JIus ſoci⸗ G reci finis fecte S eſſe ſunt poſl nati min terr affe re 1 con. ede tar. — 1¹1 De Statu Hominum Natarali. 117 XVIII. Sequitur ex his, eadem eſſe ſocietatum jura, eaſdem obligationes, quæ ſunt ſingulorum hominum, eaſque proinde directioni Legis nat. pariter ſubeſſe, neque Jus Sociale quicquam eſſe aliud, quam Jus Naturæ ad ſocietates relatum. D. XIX Cum ex ſocietatis definitione ſociatorum jura ſint reciproca reſpectu finis, conſequens eſt, ut ad ea, quæ finis ſocietatis requirit, ſingula ſocietatis membra per- fecte obligentur. XX Quum porro ex fine ſocietatum pendeat earundem eſſentia & forma; pro diverſitate ainium, quæ juſta funt in una ſocietate, in altera alias ſimili injuſta eſſe XXI. Quælibet ſocietas, quæ ut perſona moralis in ſtatu naturali conſtituta conſideratur:, reſpectu aliorum ho- minum aliarumque ſocietatum gaudet &qualitate ex- terna omnimoda, neque quiſquam imperium in illam affectare ſeu controverſiis in ſinu ejus coortis immiſce- re ſe poteſt. XXII . Societati, ut perſonæ morali, vita quoque & Pekt & debet tribui. Ex eadem conſideratione patet, ſocietati quoque competere facultatem paciſcendi, eamque actiones cdere poſſe imputabiles. XXIV. Paciſci quoque ſocietatem per deputatos vel manda- tarios poſſe, eodem argumento evincitur. poſſunt. XXV. 118 Lib. II. Cap. II. XXV. Societates, quæ nobis potiſſimum conſiderandæ ve- niunt, ſunt vel ſimplices vel compoſitæ. Ad illas per- tinent ſocietas conjugalis, paterna & herilis; ad has teferimus ſocietatem familiæ & civitatem. XXVI. Tres illæ ſimplices & ſocietas Familiæ compoſita, minores ſocietates audiunt, iiſque abſolvitur Jus Natu- ræ Oeconomicum. XXVII. Majoris ſocietatis nomine venit civitas, ad quam Leges naturales applicatæ Jus Publicum univerſale no- bis ſiſtunt. f —– C A P. II. D E OFFICII8 CONJUGALIBUS. CONSPECTUS. I. Ordinis ratio redditur th. I. II. Conjugium explicatur, cujus occurrit A. Definitio th. 2. B. Finis th. 3. C. Repugnantia th. 4. D. Obligatio th. 5§. E. Leges, ubi agitur g, de Polygamia th. 6. . de Divortio th. 7. „. de Imperio maritali th. 8 §. de gradibus prohibitis th. 9. 10. F. Forma externa th. II. G. Officia th. 12. — T n. I. — ſen ſid Cr tia ter inſ fin no Pe De Oficis Conjugalibus. 119 I. Primus ſtatus adventitius eſt conjugalis, Treliquarum ſocietatum primordium & ſeminarium. II. Conjugium ſegundum legem naturæ con- ſideratum, eſt ſocietas maris & foeminæ pa- Cto inita, de corpore mutuo præbendo, pro- creandæ ſobolis Cauſa. III. Hunc enim in finem, non vero ad exſa- tiandam inanem voluptatem illa ſexuum in- ter ſe proclivitas a ſapientiſſimo Creatore inſtituta eſt. Extinctionem tamen libidinis finem ſecundarium eſſe, non diffitemur. Unde non modo ſodomia, beſtialitas, ad- ulterium, ſed & ſcortatio ſimplex legi natu- ræ repugnat. V Obligatio ad matrimonium ineundum eſt wel univerſalis, qua generis humani propa- gatio per conjugium, non per vagos Cconcu- Pitus, fieri jubetur: vel ſingularis, qua illi ad matrimonium contrahendum obligantur, qui per rationes phyſicas & morales idonei ſunt, & in cCaſto cliarn vivere nequeunt. Polygamia virilis legi naturæ repugnat non item muliebris, niſi ex conſequenti, poſtquam lege DEI poſitiva univerſali non licet 120 Lib. II. Cap. II. licet alio pacto inire matrimonium, quam ut unus unam tantum habeat. VII. Divortium quoque legi naturæ non eſt contrarium; etſi perpetua ſocietas conjugum, uti & monogamia, rationi convenientior ſit: lege tamen divina poſitiva univerſali, extra caſum adulterii & malitioſæ deſertionis, il- lud prohibitum eſt. VIII. Ex eadem lege DEI poſitiva univerſali' de- rivandum eſt imperium mariti in uxorem. Nuptiæ in linea recta naturali juri repu- gnant, idque ob confuſionem obligationum. X Fratrum autem & ſororum conjugia, ut & eorum, qui in ſecundo gradu lineæ collate- ralis inæqualis ſe contingunt, contra legem naturæ non ſunt. XI. In civitatibus pro legitimis matrimoniis non habentur, quæ ad formam legibus ci- vilibus præſcriptam non ſunt inita. Aliud tamen eſt matrimonium illegitimum, aliud minus ſolemne: quale eſt illud, quod ad morganaticam dicitur. XII. Officia conjſugum mutua ex fine & natura hujus ſocietatis, itemque ex generali paci- ſcentium officio facile intelliguntur. Debent ſeik. ut ſt . ra - L50 . n. „. — n? is 1— De Oficiis Coniugalibus. 121 ſcil. (1) alter alteri corporis poteſtatem facere; (2) diligere iuvicem, (3) in ſublevanda indi- gentia, nutrienda & educanda prole, regendaque familia adjumento eſſe, & () fdem conjugalem ſandte ſervare. Ex imperio quoque maritali lege divina inſtituto maritum ad prudentem uoris diredtionem, UXxoOrem ad obſequium & ve- nerationem obligari, manifeſtum eſt. XIII. Matrimonium plerumque præcedere ſolent ſponſa- lia, quæ ſunt pactum de matrimonio ineundo quod di- ſtingui debet à pacto de deſpondendo. J Sponſalia ſunt vel pura vel conditionata, quemad- modum pacta ipſa, ad quorum naturam & in his omnia ſunt exigenda. X V. Solemniter repetita promiſſio de matrimonio ineun. do & cohabitatio Nuptiarum nomine venit. X VI. Secundæ Nuptiæ nihil habent, quod Juri Naturæ repugnet. — = π C A P. III. DE= OFFICIIS POARENTUM ET LIBERORUM. CONSPEFECTUS. I. Ordinis ratio & fundamentum th. 1I. II. Poteſtas parentum in liberos adſtruitur, cujus ex- ponuntur . F A. Ori⸗ W 122 Lihb. II. Cap. III. . A. Origo & quidem „. in prima ætate the. 3. 2. in adulta ætate th. 4. B. ſubjectum th. §s. 6. C. Jura, quæ conſiderantur c. in genere th. 7. 6. in ſpecie, & quidem (à) circa vitam th. 8. (5) Circa caſtigationem & ponam th. 9. 10. (C circa bona th. 11. (d) circa educationem per alios th. 12. (e) circa Obpisnorationem & venditionem th. 13. (V) circa egreſſum ex familia th. 14-—- 16. (9) circa matrimonia th. 17. III. Officia A. Parentum th. 18. B. Liberorum. th. 19. Th. I. Lter ſtatus adventitius, ex conjugali na- G turali conſecutione ortus, eſt Paternus, cujus fundamentum eſt ſocietas inter paren- tes & liberos. . III. Poteſtas parentum in liberos oritur non immediate ex generatione, ſed ex officio educandi, quod ſine directione actionum, ſeu imperio, adminiſtrari nequit. III. Officium autem educandi parentibus a le- ge naturali injunctum eſſe patet, quia hi ge- nerarunt, & ob propinquitatem, naturalem- que in liberos amorem, eo quam optime fungi poſſunt. IV. 1 De Oficüs Parentum & Liberorum. 123 IV. Quodſi tamen educatio jam ſit abſoluta, & liberi nihilominus in familia paterna ma- nere velint, continuatio imperii tacito ho- rum conſenſu nititur. . . Imperium hoc utrique parenti competit: ſi tamen ſocietas conjugalis ſit rectoria, pe- nes eum præcipue erit, cujus potiores in illa ſunt partes, adeoque ex lege DEl poſitiva univerſali regulariter primario penes pa- trem, ſecundario Pepe matrem. Mortuo patre matri accreſcit poteſtas, & in quemvis tranſit, qui educationis curam in ſe ſuſcepit. VII. Tanta eſt parentum poteſtas, quantam fi- nis, qui eſt educatio NeAuirit. Non habent ergo facultatem occidendi prolem in utero, neque natum abjie iendi, neque jus vitæ & necis ex delicto in liberos, niſi ſimul ſint ſummi imperantes in civitateé, vel faltem principatum aliquem familiæ in ſtatu naturali gerant, vel in ſtatu civili ex conceſſione legum hac poteſtate loco ſummi imperantis füngantur. KX Habent autem facultatem modice Caſti- F 2 gandi 124 Lib. II. Cap. III. gandi, & contumaces domo ejiciendi, atque abdicandi. W X. Pro diverſitate ætatis patriæ poteſtatis ex- ercitium fuos habet gradus, aliterque tractan- dus eſt tener puſio, aliter filius adultæ ætatis, qui ubi ex familia exceſſit, imperium paren- tum, &obſ equium filii deſinunt; manente tamen debito reverentiæ & gratitudinis. Huc pertinent tria interkl- aGrotio (a) diſtincta. Imperium parentum non reddit liberos in- habiles ad res proprias habendas & acqui- rendas. Habent tamen parentes jus, alimen- torum & educationis ſumtus erogatos inde repetendi. XII. Poteſt & educatio & adminiſtratio poteſta- tis patriæ aliis ſalva lege naturæ committi, modo æque bene proſpectum ſit ſoboli. XII Si mulla alia ratio ſit alendi prolem, pa- rentes eam oppignorare, aut vendere in ſer- vitutem tolerabilem poſſunt. XIV. Parentes pro lubitu prolem familia ſua eji- cere, educatione & auxilio ipſorum adhuc indigentem, non poſſunt. XV. (&O De JIure B. & P. L. II. C. 5. §. 2. ſeqq. ——————— * ,7 De Oficiis Parentum & Liberorubm. 12 5 XV. Sed nec liberi pro ſuo arbitrio, & citra con- ſenſum parentum, familia egredi debent: quippe cum horum ſit judicare, an educa- tione illi adhuc indigeant. XK VI. Sui tamen commodi cauſa parentes tem- peſtivum liberorum è& familia egreſſum im- pedire nequeunt, quandoquidem finis hu- jus ſocietatis id non permittit. XVII. Matrimonia liberi non recte ineunt ſine parentum conſenſu. Invitis tamen parenti- bus ab iis, qui jam ad matrimonium habiles ſunt, initum, ex lege naturæ non videtur ir- ritum, niſi iſto onerare velint familiam. XVIII. Officium parentum eſt alere prolem, & ho- neſte educare, ut & ipſa felix, & utile ſocieta- tis humanæ membrum evadat. XIX. Liberorum eſt, quamdiu in familia paterna ſunt, parentibus in omnibus obedire 3 ſoluta vero ſocietate, veverentiam adbuc, & gratum animum, tanquam vitæ & tot beneficiorum auctoribus, debent. Lib. II. Cap. IV. 226 EarS zs Eaere C AP. IV. D E OFFICIIS DO MINOQRUM Er SERVORUM.ð. CONSPECTUS. I. Ordinis ratio th. I. II. Societatis herilis Explicatio, cujus traduntur A. Fundamentum & origo th. 2. B. Finis th. 3. C- Effectu,, ſervitus, cujus conſiderantur g. Moralitas, quatenus Juri Nat. (à) convenit th. 4. 6. (h) repugnat th. 6. 7. . ſpecies th. 8. D. Jura Dominis competentia a. in genere th. 9. 6. in ſpecie, & quidem (2) circa vitam ſervorum th. 10. (b) circa coërcicionem ſerv. th. II. (C) circa venditionem ſerv. th. 12. 13. (d) circa bello captos th. 14. (e) circa vernas th. 15. E. Officia, & quidem (a) Dominorum th. (b) ſervorum th. 17. III. Societatis ex minoribus compoſitæ recenſio. th. 1I8. Ertius Status adventitius eſt Herilis, ſocietati inter dominum & ſervum in- nixius. II. De Ohicis Dominorum Servorum. 127 II. Conſtituitur hæc ſocietas pacto inter do- minum & ſervum, vi cujus hic illi ſervire operaſque præſtare, ille huic vel mercedem & alimenta, vel quævis vitæ neceſſaria ſup- peditare tenetur. S TII. Finis ergo eſt commodum domini quale- cunque, & fſuſtentatio ſervi. Hinc ſervitus per ſe, & ſi extra abuſum ſpectetur, juri naturæ minime repugnat. Nam inæqualitas ſtatus æqualitatem natu- ræ humanæ, & hinc ortam æqualitatem ju- ris & obligationis non tollit. IIla autem ſervitus quibuſdam gentibus uſitata, qua ſervi non hominum ſed rerum numero habebantur, recte dicitur juri natu- Tæ contraria. VII. Neque juri naturæ eſt conveniens, quod ipfum coôrpus ſervi, non ſecus ac Corpus pe- cudis, domini eſſe credebatur. VIII. Servitutis variæ poſſunt eſſe ſpecies pro di- verſitate pactorum, vel morum aut legum cu- juſque gentis. Unde alii funt ſervi merce- narli temporarii, ali perpetui, alii bello ca- . Ptl, 128 TLib. II. Cap. IV. pti, alii ex his nati. Hinc diviſio ſervitutis in Perfectam & imperfectai. Diverfa igitür etiam eſt dominorum in ſer- VOsS potéſtas, Cujus limites vel ex legibus pa- cti, vel ex natura & fine hujus ſocietatis æſti- mandi ſunt. In nullo ſervitutis genere jus vitæ & necis dominis competit in fervos, etiam ex gravi delicto, nedum, ut ſine cauia in eos ſævire poſſint. XI. In ſtatu tamen naturali violentæ quoque dominorum coercitioni obnoxii ſunt, qui ſervitutem inprimis perfectam ſerviunt. XII. Jus vendendi ſervos ex natura quidem hu- jus ſocietatis non fluit: ubi tamen commer- cium ſervorum eſt receptum, per venditio- nem ſervo non fit injuria; nili vel exprelſſe in pacto flerit excepta, vel data opera, & Præter meritum, duro & crudeli domino addicatur. XIII. Etſi enim homines non ſunt in commer- cio: quo minus tamen jus illorum actiones dirigendi, utilitatemque ex illorum operis percipiendi, in commercio eſſe poſſit, nihil videtur obſtare. . L XIV. De Ofrciis Dominorum & Servorum. 129 XIV. Qui bello capti in ſervitutem conſenſe- runt, non amplius ut hoſftes tractari poſſunt: quod ſi fiat, injuria afficiuntur. XVv. Prolem ſervorum parentum conditionem ſequi non eſt iniquum. Fundamentum au- tem non in alimentorum ſuppeditatione, nec in vitæ imputatione, quibus obligatio tantum ad gratum animum declarandum reſpondet, multo minus in proprietate corporis, quip- be quæ perperam fingitur „ſed unice in con- ſenfu parentum expreſſo vel tacito quæren- dum eſt. XVI. Officia dominorum funt (1) alimenta vi- taque eosHuri ia, & promiſſam mercedem ſervo præbere. (2) imperio ſuo herili, Langean in æque bonunem, moderurs uti. XVII. Servorum officia ſunt: (1) beris reveren- tiam & obſequium praſtare, (2) demandatas opera diligenter & fideliter exegiti, (3) commo- dum dominorum pro viribus promovere, (4) in- crepatione α— Ta *ationer ztiam injuſta? Patien- ter ferre, (*) non fugere, niſi ob immanem do- minorum ſavitiam. XVIII. Quæ ex minoribus hiſce ſocietatibus com- poſita eſt ſocietas, Familia dicitur, in qua non alia, quam quæ hactenus enumerata F 5 ſunt⸗ 130 Lib. II. Cap. II. funt, officia obſervanda ſnnt cuique, pro ea, quam in hac ſocietate gerit, perſona. . Ex ſocietatibus hiſce ſimplicibus, quæ diverſimode inter ſe copulari poſſunt, ut vel duæ vel omnes tres conjungantur, oritur ſocietas compoſita quæ Domus vel Familia dicitur., XX. Conjuges, Parentes & Domini Dominæque ratione hujus ſocietatis Patres-familias & Matres-familias, Li- Peri Filii-ſliæve-familias, ſervi & Ancillæ Servi-ſer- vævVe-familiares appellantur. X XKI. : Quum ſocietates ſimplices, ex quibus hæc compo- nitur omnes ſuo modo ſint inæquales & rectoriæ, idem & de Familia dici poteſt, in qua prout facile colligitur, poteſtas actiones totius familiæ dirigendi primario ad Patrem-ſecundario ad Matrem-familias pertinent. X XII. Quoniam familia ſocietas eſt compoſita finis in ea obtinet pariter compoſitus, eo tendens, ut fines parti- culares ſocietatum ſi lunn rincamur. Qnoniam porro per hanc ipſam conjunctionem ſo- cietatum fimplicium nova ſocſetatis ſpecies exſurgit, novus etiam exoritur finis in ſociatorum communi ſa- jute h. e. ſecuritate Sene anodlirre collocandus. Ex quo ipfſo patet, domeſticam ſocçietatem in ſtatu naturali, ſpeciem aliquan D tis conſtituere. Competunt proinde Patri-familias in ſtatu naturali jura quæ Principi in civitate competunt, ita ut leges ferre, ponas irrogare, fœdera pangere, bellum gerere, pacem facere poſlit. XXVI. De ORciis Dominorum & Servorum. 1 31 XXVI. Ex diverfſis his finibus, inter quos particulares ſub- ordinandi funt univerſali, ofncin à quibuſvis in familia degentibus obſervanda facile poſſunt deduci. 7 C A P. V. . [D E CAUSA IMPULSIVA ET FINALI CON- STITUENDE CIVITATIS. CONSYPECTUS. Agitur hic de ivitatis conſtituendæ I. cauſa impulſiva, & quidem A. remotive th. I. B. poſitive th. 2. II. cauſa finali, ubi finis A. exponitur th. 3. B. probatur & quidem ℳM ab indole ſtatus naturalis th. 4. . ab Indole ſtatus civilis. th. §. T H. T. 1 Omo per naturam ipſam non rapitur ad ſocietatem civilem. Quod ſi enim inter ſe natura humana, qualis nunc eſt, G& vitæ civilis indoles comparentur, apparebit, averſari potius homines ea, quæ ad vitæ ci- vilis conditionem neceffaria ſunt, neque hanc, niſi minus malum, appetere. — F & II. 132 Lib. II. Cap. V. De cauſa impulfiva &e. II. Cauſa igitur impulſiva conſtituendarum civitatum legitima eſt metus malorum ſta- tum natu nralem prementium. Hiſtoria autem docet plurimas Reſp. aliis ex Cauſis conſtitu- tas fuliſſe. III. Finis primarius civitatum, rectæ rationis dictamini conveniens eſt ſecuritas, ſecun- darius major commoditas. IV. Ad fi finem iſtum primarium obtinendum, & malitiam hominum reprimendam, non ſufficie bat ediclum legis naturalis de nemi- ne lædendo, & deé ervandis pactis; neque ſanctio pœnalis ei adjuncta, & per morfus conſcientiæ manifeſtata: cum & ad illud violandum pravis ſuis cupiditatibus facilè ra- piantur homines, & ad hanc negligendam vel prava conſuetudie, vel dilatione pona- rum divinarum, vel affectuum vehementia adduci ſe Patiantur. In civitatibus vero remedium pr avis cu- pidinibus reprimendis præſentaneum, & ad indolem hominum probe attemperatum re- peritur: quo finis iſte utcunque obtineatur. CAP. = r . 133 CA P. VI. D E INTERNA CIVITATUM STRUCTURA. CONSPECTUsS. Exponuntur hic civitatis I. Fundamentum, conjunctio ſive conſenſus, cujus notantur A. Finis th. I. B. Impedimenta th. 2. C. Remedia th. 3. D Modus th. 4 – 6. II. Natursa & indoles, ubi occurrit ejus A. definitio th. 7. B. Conſideratio ut perſonæ moralis, th. 8. . CG. modus, quo hujus perſonæ voluntas ſe exerit th. 9. III. Partes, & quidem A. in genere th. 10. B. in ſpecie ℳ. Cives th. 11. g. peregrini th. 12. V. cauſa efficiens th. 13. T M. I. Dverſus mala, ab hominum pravitate Aimminentia, nullum efficacius præſi- dium eſt homini, quam multorum homi- num conjunctio & Lanſen ſus. 11. Multorum autem hominum, qui fui juris ſunt, conſenſui duo impedimenta 9binent. E- 134 Lib. II. Cap. VI. Alterum eſt diverſitas judiciorum & inclina- tionum, cui in multis acccedit hebetudo ad diſcernenda utilia, vel pervicacia in fſua opi- nione defendenda; alterum vero torpor & averſatio ultro factendi, quæ ad communem utilitatem ſpectant. III. Priori impedimento in conſtitutione civi- tatum obviam itur per unionem voluntatum, dum omnes ſuam voluntatem unius vel ho- minis vel concilii voluntati ſubjiciunt: poſte- riori per unionem virium, quando conſtitui- tur poteſtas, quæ omnibus ſit metuenda. IV. Hæc voluntatum viriumque unio fleri ali- ter nequit, quam per pacta. / Regulari modo civitates coaleſcere conci- piuntur per duo pacta, & unum decretum. Primum pactum ſinguli cum ſingulis ineunt, quod vehint concives fieri. Tum decretum fit de formna Reip. conſtituenda. Succedit al- terum pactum inter imperaturum & ſubditos, quo ille ad curam communis ſecuritatis & ſalutis, hi ad obſequium illi præſtandum ſeſe Obſtringunt. VI. Nec tamen neceſſe eſt, ut hæc pPacta ſem- Per expreſla fint: tacita certe in omnibus civitatibus deprehenduntur. VII. De interna Civitatum ſtrudtura. 135 VII. Conſtituta hoc modo civitas eſt ſocietas multorum hominum per pacta arctiſſime in- ter ſe, quoad voluntates & vires, conjuncto- rum, ad communem omnium ſecuritatem & ſalutem. VIII. Conſideratur civitas ad modum unius per- ſonæ moralis compoſitæ, cui, uti ſua jura & res propriæ competunt, ita etiam conſtat ſua voluntas, quæ principium eſt adtionum pu- blicarum. IX. Exerit autem ſe voluntas civitatis per ſummum Imperantem, cujus voluntas habe- tur pro voluntate civitatis. Quare civitas id velle cenſetur, quod vel Regi in Monar- Chia, vel pluribus ex Concilio, cui ſummum Imperium competit, placuerit, niſi aliud ex- preéſſe ſit conſtitutum. Partes civitatis ſunt imperantes & ſubditi. Imperans eſt vel Monarcha, vel Senatus, vel Populus Liber. Subditi etiam cives appel- lantur, quanquam hoc vocabulum interdum latius, interdum, & receptiori quidem ſenſu, anguſtius eſt voce ſubditi. XI. 136 Tib. II. Cap. VI. XI. Cives in Originarios & Adſcitios diſpe- ſcere ſolent. XII. Peregrini cives non funt, pro ſubditis ta- men temporariis habentur. XIII. Hæc de ſtructura civitatum doctrina non obſtat, quo minus DEUS racte pro auctore & cauſa principali Majeſtatis habeatur; qua- tenus multiplicato genere humano conſtitu- tionem civitatum, & ſummi in iis imperii, per dictamen rectæ rationis præcepit. Etſi autem a DEO immediate majeſtas non con- fertur: ab eo tamen immediate dependet. CAP. A r E 137 C A P. VII. D E PARTIBUS SUMMI IMPERII. CONSPECTUS. Agitur de ſummo Imperio ſeu Majeſtate I. in genere, ubi occurrit A. Majeſtatis deſinitio th. r. B. Partium Majeſtatis denominatio & inveſtigatio th. 2. II. in ſpecie, & quidem A. de præcipuis Majeſtatis partibus & ſpeciatim . de Jure Leges ferendi th. 3. g. de Jure pœnarum th. 4. 7Y. de Juriſdictione c li & civili th. §. J. de Jure Belli, Pacis & fœderum th. 6. s., de Jure confſtituendi Miniſtros & Magiſtra- tus th. 7. de Jure in bona civium th. 8. de Jure circa ſacra, Academias & ſcholas th. 9. 9. de reliquis Juribus th. 10. B. de partium Majeſtatis indiviſibilitate. th. 11. TH. I. Ajeſtas eſt ſumma ubique in civitate poteſtas. II Hæc ut totum aliquod poteſtativum con- ſideratur, cujus partes Jura Majeſtatis ſive Regalia dicuntur, atque ex natura & fine Ci- vitatum liquido colligi poſſunt. 111 * α£ 138 Lib. II. Cap. VII. III. Itaque cum imperans ad finem civitatis actiones civium debeat dirigere, fluit hinc poteſtas leges ferendi de actionibus, bonis & juribus ſubditorum. I V. Fruſtra autem feruntur leges, nec ſecuri- tas civium conſervari poteſt, niſi illarum vio- latoribus, hujuſque turbatoribus poenæ infli- gantur. Unde imperanti competere debet jus ponarum. V Ut vero leges ad facta recte applicentur, juſtitiaque, ſine qua ſecura tranquillitas civi- tati conſtare nequit, rite adminiſtretur, neceſ- ſaria eſt imperanti facultas judiciaria, ſive ju- riſdictio criminalis & civilis, ad facta ſecun- dum leges punienda, & controverſias ci- vium dirimendas, VI Atque ut adverſus exteros tuta ſit civitas, imperanti tribui debet jus belli gerendi, & ad hoc vel ſubditos cogendi, vel militem conducendil, pacem item faciendi, & fodera Reip. nomine pangendi. Sed cum fummus imperans omnibus ne- gotüs per ſe gerendis haud par ſit, jus ipfi erit miniſtros & magiſtratus conſtituere, qui vice ac nomine ipfſius negotia expediant. VIII. — —. ͤ— — —. — .l De Partibus Simmi Imperii. 139 VIII. Uti vero ſine ſumptibus negotia ad civi- tatis ſalutem neceſſaria expediri non pollunt: ita competere debet imperanti poteſtas ali- qua in bona civium publica & priyatn , Ut il- la ad finem legitimum impendat, ex his de- cerpat, Auantum Keip. neceſſarium eſt. Hinc jus tributorum, quibus ſublevandis ex jure gentium inſervit jus vectigalium, Multum etiam dependet tranquillitas ci- vitatis civiumque ſalus a doctrinis, quibus quiſque, cum circa alia, tum inprimis circa reli igionem imbutus eſt. Quare jus circa ſa- cra, ut & circa ſcholas atque Acâdemias im- peranti competere manifeſtum eſt. Cætera jura n najeltatis vel ad hæc referri, vel ex iiſdem fontibus f. facile deduci poſſunt. X I. Regulariter quidem omnia jura majeſtatis in eodem ſubjecto debent eſſe conjuncta; neque tamen id ſemper ita ſe habet. Übi er- go unum alterumque deeſt, mancum eſt im- perium: ubi per plura ſubjecta ſunt diviſa, Reſp. emergit irregularis. CAP. 140 Lib. II. Cap. VIII. C A P. VII I. D E FORMIS RERUM PUBLICARUM. CONSFPECTUS. De Formis Rerum publicarum agitur I. in genere, ubi exponitur A. Fundamentum diviſionis th. 1I. B Divilio ipſa th. 2. II. in ſpecie & quidem A. de regularibus, quarum traditur a enumeratio th. 3. 8. comparatio th. 4. . nævi, & quidem (a) in genere th. 6. (P) in ſpecie, a. Ob vitia hominum r. in Monarchia th. 6. 2. in Ariſtocratia th. 7. 3. in Democratia th. 8. 4 in quavis Reip. ſpecie th. 9 b. ob vitia ſtatus th. 10. 8. nævorum denominatio th. II. B. de irregularibus th. 12. r3. C. de compofitis ſeu Syſtematibus civitatum th. I4. 158. TH. T. Ormæ Rerumpub. accidentales, pro di- verſo Majeſtatis ſubjecto proprio, di- verſæ ſunt. . II. De Formis Rerumpublicarum, 141 II. Sunt enim vel regulares vel irregulares; in illis ſummum imperium penes unum fubjectum eſt indiviſim. III. Eſt autem illud ſubjectum vel unus homo, vel ſenatus, vel totus populus; unde tres oriuntur formæ regulares, Monarchia, Ari- ſtocratia & Democratia, in quibus omnibus eadem eſt majeſtas. IV. Singulæ habent ſua commoda & incom- moda. In nulla quidem expeditius admini- ſtrari poſſunt negotia ad finem pertinentia, quam in monarchia. V. Reſpublicæ ſunt vel ſanæ, vel morbidæ & Corruptæ. Hæ vel laborant vitiis hominum, cumprimis imperantium, vel vitiis ſtatus. VI. Vitia Principum in Monarchia præcipua funt, imperitia regendi, negligentia, ſævitia, temeritas, Iuxuria, avaritia & injuſtitia. VII. Vitia Senatorum in Ariſtocratia ſunt, im- proborum & ineptorum hominum ambitus, factiones, oppreſſio plebis, bonorum publi- corum interverſio. VII. 142 Liy. II. Cap. UIII. VIII. Vitia populi in Democratia ſunt, turbu- lenta ineptorum hominum fſuffragia, virtu- tum ex invidia oppreſſio, legum temeraria mutatio; ſordidorum & ineptorum homi- num ad regimen evectio. IX. In quavis Reip. ſpecie vitia imperantium ſunt negligentia vel pravitas, civium, inobe- dientia. X Vitium ſtatus eſt legum fundamentalium & inſtitutorum ratio genio populi difformis, bellis vel inteſtinis vel externis excitandis apta, Ccives ad Reip. munia obeunda ineptos vel imbelles reddens, expeditionem nego- tiorum impediens. XI. Vitioſam, ex culpa imperantium, monar- Cchiam, tyrannidem; paucorum regimen vitiofum, oligarchiam; populi imperium Corruptum, ochlocratiam appellare ſolent: quæ vocabula non morbum Reip. ſed pra- vum hominum affectum adverſus præſentem ſtatum vel imperantes denotare, interdum, non ſemper, verum eſt. XII. In Rep. irregulari ſummum imperium pe- nes plures eſt diviſim: mixtam alii appellant. XII. De Formis Rerum publicarum. 143 XIII. Irregularitatem morbum eſſe negat (a) Pu- fendorfius, alibi tamen haud obſcure fate- tur (?). 1† XIV. Ubi plures perfectæ civitates aliquo pe- culiari vinculo ita connectuntur, ut earum vires fere pro unius civitatis viribus haberi queant, ſyſtemata civitatum appellantur. XV Fiunt ejuſmodi ſyſtemata vel per commu- nem Regem, qui plura regna ſuis quæque le- gibus adminiſtrat: vel per foœdus aliquod perpetuum plurium civitatum liberarum ac vicinarum, quæ jura quædam majeſtatis con- junctim, ſalva manente de cetero libertate & independentia ſingularum, exercent. = — CA P. IX. D E AFFECTIONIBUS IMPERII CIVILIS. CONSPECTUS. Affectiones Imperii Civis I. dividuntur th. 1. II. me ma diviſa explicantur, & quidem A. affe- (a) De off. H. & C. L. II. c. 8. J. 12. & J. N. & C. L. VII. c. 6. J. I4. (&b) De Jure N. & H. L. VII. c. 4. J. 14. 144 Lib. II. Cap. IX. A. affectiones unitæ, quæ ℳ. recenſentur generatim th. 2. 6. explicantur ſpeciatim, (a) Independentia th. 3. (5) Immunitas à reddendis rationibus th. 4. (C) Eminentia fupra leges civiles th, 5. () Sanctitas ſeu inviolabilitas th. 6. B. affectiones disjunctæ, quarum occurrit ℳ. diviſio th. 7. 6. diviſorum membrorum explicatio, & quidem (a) ratione modi adminiſtrandi th. 8. 9. (5) ratione modi habendi. th. 10. 1I. Tu. I. A MAiones ſummi Imperii Civilis ſunt vel unitæ vel disjunctæ. II. Unitæ affectiones ſunt (1) Independentia ab alio homine tanquam ſuperiore, (2) Auvevdvviæ ſ. Immunitas a reddendis rationibus, (3) Eminentia ſupra leges civiles, (4) Sancti- tas ſ. inviolabilitas. III. Ob independentiam actus Summi Impe- ramtis ab alio, tanquam ſuperiore, irriti red- di nequeunt. IV. Summum Imperium poenis humanis, aut Coercitioni non eſt obnoxium.! Monarcho- machorum enim diſtinctio majeſtatis in rea- lem & perſonalem periculoſa eſt & abſurda. V * De Afectionibus Imperii Civilis. 147 V. Legibus civilibus indirecte obligari poteſt imperans, quatenus vel tanquam conditio- nes in contractibus ſpectantur, vel exemplo ſuo ille vim & efficaciam iis addere poteſt. VI. Ob ſanctitatem imperanti etiam per ſum- mam injuriam invadenti, mortemque inten- tanti, cruenta defenſione refiſtere ſubditi ne- queunt. * Sðèð VII. Disjunctæ ſummi imperii affectiones vel modum ejus adminiſtrandi, vel modum ha- bendi reſpiciunt. VIII. Ratione modi adminiſtrandi, imperium aliud eſt abſolutum, aliud limitatum. Ab- ſolutam eſt; quod ſolo proprio ex judicio adminiſtrare poteſt imperans., Limitatum, in quo ſummus imperans ad certam regimi- nis formam & modum per leges fundamen- tales adſtringitur. Limitatum imperium idcirco non deſinit eſſe ſummum: neque enim omne ſummum abſolutum eſſe debet. X. Reſpectu modi habendi imperium aliud eſt patrimoniale, aliud non patrimoniale: quod a Grotio uſufructuarium, ab aliis fi- deicommiſſarium', vel etiam legitimum ap- CG pella- — 146 Lip. II. Cap. X. pellatur. Ulud alienari poteſt ab imperante: hoc non poteſt. Nec omnia regna eſſe patrimonialia, nec nulla dari cenſemus. C A P. X. . D E . MODIS ACOUIRENDI LMPERIUM, INPRINIS MONARCHICUNM. CONSPECTUS. Modi acquirendi Imperium ſunt vel I. originarii, de quibus agitur A. in genere th. I. B. in pecie de occupatione bellica th. 2. vel ſunt II. derivativi, de quibus itidem agitur A. in genere th. 3. B. in ſpecie & quidem c., de electione th. 4. 5. g. de ſucceſſione, ubi agitur (a) de unmdamenle fucceſſionis generatim th. 6. (B) de diverſis ſpeciebus ejus & quidem a. in regnis patrimonialibus I. tcſtamentaria th. 7. 2. ab inteſtato th. 8. b. in regnis non patrimonialibus ubi tra- ditur I. fundamentum th. 9. 2. diviſio th. 10. & ſpeciatim agitur A) e . ra⸗ De Modis acquir. Imperium, &c. 147 A) de hereditaria ſimplici th. II. B) de lincali th. 12. (& de judice controverſiarum ſuper ſuccel ſiones ortarum, & quidem a. in regnis patrimonialibus th. 13. b. in regnis non patrimonialibus. th. 14. 1 k. I. M odus acquirendi imperii, inprimis Mo- - narchici, eſt vel violentus, qui fit per occupationem be ellicam, vel ultroneo civium conſenſu nixus, quo vel periona, vel ſamilia per electionem ad imperium vocatur. II. In occupatione tamen bellica etiam requi- ritur ſubjectorum conſenſus, quem vi extor- Huere poteſt victor, ſi modo juſtam habeat ell Cauſam, læſoque aliter ſatisfieri ne- III. Principi decedenti vel per novam electio- nem alius ſubſtituitur; qlalia regna electiva dieuntur: vel ea lege in aliquem collatum eſt imperium, ut id ad poſteros tranſmittere poſſit; quod fit in IrSni ſucceſſivis. Electio non obſtat, quo minu eat. electi Re- ges etiam ſummum hahlät imperium. V In regnis electivis res ſæpe ad interregnum perver nit. In quo ad imperfectam formam redit civitas: democratiæ tamen te mporariæ 6 2 indo- 148 Lil. II. Cap. X. indolem præ ſe ferre videtur; niſi de alia re- giminis forma inhunc caſum antecedenter proſpectum fſit. VI. Succeſſio in regnis patrimonialibus depen- det a voluntate Regis exprefſſa vel tacita, in non patrimonialibus autem a voluntate po- Ppuli. . VII. Reges, qui regnum habent in patrimonio, ſuper ſucceſſione teſtamento poſſunt diſpo- nere, idque pro lubitu in unum pluresve e ſuis, vel etiam in alienum transferre. VIII. Ubi voluntas ejuſmodi expreſſa non extat, ſucceditur ab inteſtato, ut in privatorum hæ- reditatibus: niſi quod ſpeciatim hic id quo- que voluiſſe cenſendus eſt defunctus, quod regno & familiæ conducit. IX. In regnis non patrimonialibus voluntas populi, de modo ſuccedendi, vel per legem fundamentalem eſt expreſſa, vel ex conſue- tudine colligitur, vel denique ad conjecturas Cconfugiendum, quæ fundamentum habent in ſalute populi. Succeſſio autem a populo introducta, vel approbata, eſt vel Hæreditaria ſimplex, vel Linealis. XI. — —— - NCTCvr-- —ð De Modis acquir. Imperium. &c. 149 Heæreditaria ſimplex cum privatorum hæ- reditatibus in eo convenit, quod proximum gradum reſpicit, ob ſalutem vero regni, quam ſemper ob oculos cenſetur habuiſſe populus, differt, quod (1) regnum maneat indivi- duum, (2) ſuccefſſio ſtet intra deſcendentes primi acquirentis (3) ne ſuccedant niſi legi- time nati, (4) mares in pari gradu præferan- tur feminis, (5) ſucceſſor populo, non ante- ceſſori, debeat acceptum referre imperium. XII. Succeſſio Linealis, in qua ſecundum lineas, non ſecundum gradus, ſucceditur, ad evitan- das lites inexplicabiles introducta eſt, eaque vel Agnatica eſtj, vel Cognatica: in illa ſoli mares ex maribus, in hac etiam feminæ ad- mittuntur. XIII. Ubi controverſia oritur de ſucceſſione in regno patrimoniali, arbitris potius res erit committenda, quam ferro decernendum. XIV. In ceteris populus dijudicare debet, & pe Voluntatis ſuæ declarationem dubium tol- eré. 150 Lib. Il. Cap. XI. Mð === C AL. K I. D E . OFFI CIO SUMMORUM IM- PERANTIUM. CONSPECTUS. I. De fontibus Officiorum th. I. II. de Officiis generalibus A circa cognitionem officiorum th. 2 „ B. Circa ſcopum civitatis th. 3. III. de Officiis ſpecialibus A. circa mores th. 4. B. circa Leges th. 5. C. circa Legum executionem th. 6. 7 D. circa injuriarum prohibitionem in 5 E. circa Miniſtros & Magiſtratus th. „ F. circa Tributa th. r0. G. circea facultates Civium th. rr H. circa unionem Civium th. 12. I. circa ſecuritatem externam. th. 13. T H. I. OReia ſummorum imperantium generalia ex indole & fine civitatum, Apecialia ex fine & natura fingulorum jurium majeſta- tis deducuntur, 1. Ante omnia comparare ſibi debent imperan- tzes peritiam prudentiamque regendi, atque hinc (1) ſeponenda ſtudia ad eum finem nihil fa- cientia, (2) fugiendæ voluptates immodic anæque occupationes 8- (3) converſandum cum De Oficio Summorum Imperantium. 151 cum bonis & prudentibus, non cum adula- toribus & nugatoribus, (4) ad recte appli- canda politices præœcepta indoles & ſtatus populi ſubjecti cognoſcendus, (5) virtutibus regiis moribuſque decentibus ſtudendum. III. Pacto ſuo imperans generatim obligatur, ut ſalut eni civitatis pro ſumma lege habeat. IV. Curabit ergo, ut cives bonis moribus im- buantur per leges & diſciplinam publicam: ad quam religionis & ſtudiorum cura per- tinet. V. Leges autem feret perſpicuas & planas, nec pauciores juſto, nec plures. Sed & executionem earum procurabit: in civilibus, ut quivis fure ſuo promte & recte potiatur; in criminalibus, ut ponæ in- fligantur delictis convenientes, ſine indul- gentia intempeſtiva. VII. Accommodabit porro poenas ad uſum ci- Vitatis, ut nec graviores juſto ſint, nec Iucro delicti minores. VIII. Ad ſecuritatem internam conſervandam mutuas civium injurias prohibebit, tenuio- res autem a potentiorum infultatione tutos præſtabit, privatamque interdicet Vindiclamn. 3 4 IX. 152 Lib. II. Cap. XI. De Ohcio c. I X. Cum res a miniſtris & magiſtratibus geſtæ ipſi imperanti imputentur, (1) viros probos & idoneos conſtituat, (2) in eorum acta ſub- inde inquirat, (3) præmia poœenaſque illis de- cernat, () in judices corruptionibus obno- Xios ſevere animadvertat, (5§) querelas ci- Vium ipſe audiat. X. Quod ad tributa attinet, (1) non plura exigat, quam finis Ccivitatis requirit, eaque juſta proportione deſcribat, (2) collecta re- cte impendat, erogationeſque ad reditus ac- commodet. XKI. Ut vero apti ſint ſubditi ad conferenda tri- buta, & ipſi etiam commode vivant, curabit imperans, ut opes illi acquirant labore in agricultura, opificiis, Commerciis adhibendo, conſervent parſimonia, non tam legibus ſumtuariis, quam exemplo, promovenda. Ad unionem civium conſervandam (1) factiones prohibebit, (2) cavebit, ne quiſ- quam alius majorem, quam ipſe, in civitate habeat auctoritatem. E XIII. Ad ſecuritatem externam (1) paratum ha- bebit militem, (2) confilia vicinorum explo- rabit, (3) fœdera prudenter contrahet, (4) ne- minem temere laceſſet. CAP- rE— 1 —TR—— — — dα r. E 153 C A P. XII. D E LEGCIBUS CIVILIBUS IN SPECIE. GONSPECTUS. Occurrit hic Legum Civilium I. Definitio th. 1I. II. Diviſio, quæ A. proponitur th. 2. B. explicatur, & quidem membrum diviſum a. Prius th. 3. 4. . Poſterius th. 5§. III. Effectus, obligatio civium, quæ conſideratur A. reſp. Legum th. 6. B. relp. juſſorum Imperantis ſpecialium, ubi 0c= currit . theſis th. 7. E. conſectaria. th. 8— 10. T. I. . L Civiles ſunt decreta ſummi impe- rantis civilis, per quæ civibus injungi- ur, quid in vita civili facere, äd* oIit- II. Dicuntur Leges civiles vel reſpectu au- Ctoritatis, vel reſpectu originis: illarum ob- jectum ſunt actus lege naturæ jam præcepti vel prohibiti, harum Ero actus indiferen- tes. G I, tere debeant. 154 Lih. II. Cap. XII. PTI. . Legibus naturalibus vim & auctoritatem legum civilium tribuit fmmum imperium, ut eo melius illeæ obſerventur, & ſua civitati per eas conſtet franqunllitas: . V. Conſiſtit autem vis illa & auctoritas ab im- perio civili addita in pœnarum determina- tione, actionis concefſione, circumſtantia- rum deſignatione, & obſcurorum explica- tione. V In actibus indifferentibus lex civilis vel certam præſcribit agendi ſormam, vel agen- di libertatem reſtringit. In conſcientia quoque obligant leges civi- les, quatenus juri divino non repugnat ea- rum executio. Nam ipſa lex naturalis dicti- tat, legitime imperantibus eſſe parendum. — VII. Nec minus obligant peculiaria ſummorum imperantium juſla, ſed ſub eadem condi- tione. . VIII. Ubbi ergo imperans aliquid jubet, legibus divinis manifeito & per ſe adverſum, con- ſcientiæ non confulitur per diſtinctionem in- ter actionem propriam & executionem actio- nis alienz. Ommè enim actio, quam quis L ſciens a- ti- IE di US D- i0- uis ens De Legibus Civilibus in ſpecie. ſciens volenſque ſuſcepit, recte imputatur ut propria. IX. Hinc ubi talis actionis executio præcipi- tur, recte denegatur obſequium, quippe quod ſine crimine præſtare nequit. C Non minus ergo peccat, qui in bello aper- te injuſto militat, quam qui juſſu imperantis innocentem damnat, falſum teſtimonium di- cit, aut calumniam alicui inténtat. CA P. XIII. — DE Ee WRE VIIE AC NECIS, NEC NON DE POENIS. CONSPECTITVS. Jus vitæ ac necis conſideratur I. in genere th. r. II. in ſpecie, & quidem A. indirecte, ubi exponitur ● ℳ. Jus Impetrantis th. 2. . Ofncium civium th. 3. B. directe, th. 4. ubi de pœna, cujus notatur ℳ. definitio th. 5. . cauſa efficiens ſeu ſubjectum th. 6. 7„. ſinis th 8. d. objectum Eh. 9. 10. e. gontrarium, ven „. quan⸗ * 1565 Lib. II. Cap. XIII. qwantitas, ſecundum quam accommòôdanda eſt! ad 5 a) delidiorum gravitatem th. 12. (5) reipubl. utilitatem th. 13. (C) finem th. 14. (d) leges th. I5. (e) aliorum æque delinquentium ponas th. 16. . () perſones th. 17 . =. ipecies, ubi agitur de pœnis (a) reſp. Univerſitatis th. 18. 19. (B) reſp. delictorum alienorum th. 20. TH. I. ummus imperans jus vitæ & necis in cives )habet, idque vel indirecte ad defenſionem civitatis, vel directe ad punienda delicta. II Poteſt igitur ſummus imperans cives ad militiam compellere, & præparare, eorum- que vitam pro ſalute civitatis periculo expo- nere, non tamen directe perdere. III. Unde ditus nec ad militiam ineptum ſe redderé“ nec militatum ire juſſus manda- tum detrectare, nec aſſignatam ſibi ſtationem, quamvis periculoſam, deſerere debet, niſi conſtet imperantis voluntatem eſſe, ut vitam potius, quam locum conlemet. 1V. Poenam infi Pi delicta nope licitum modo, ſed &tum eſt., talhduam ad finem De jure vitæ ac necis, nec non de pænis. 157 finem Reipublicæ abſolute neceſſarium. Li- citum quoque eſt capitales infligere poœnas. V. Eſt autem pœna malum moleſtum, quod pro imperio alicui ob antegreſſum delictum imponitur. VI. Puniendi facultatem nemo habet, niſi ſu- erior. Unde in ſtatu naturali viventes ſolus EUS punire poteſt, in ſtatu civili jus hoc imperantibus tribuit ipſa ſalus civitatis. VII. Finis poenarum in genere alius eſt inter- nuss alius externus. Ille, qui & expiatorius & compenſatorius dicitur, conſiſtit in ſatis- factione juſtitiæ debita, quam poena divina præcipue reſpicit. 1 VIII. Finis externus, ad quem poenæ humanæ maxime tendunt, eſt vel principalis, ſecuri- tas & tranquillitas Reipublicæ: vel huic ſub- ordinatus, qui conſiſtit in utilitate ledentis, ut emendetur per dolorem ex pœna; in uti- litate læſi, ut poſthac tutus ſit, ſi vel tolla- tur aut viribus nocendi privetur lædens, vel alii hujus exemplo abſterreantur; denique in utilitate aliorum quorumlibet, ut ne ſimilia faciant, aut patiantur ab hoc, vel aliis. In foro igitur humano non omnes actus vitioſos punfi conyvenit. Eximuntur emm (1) actus 158 Lib. II. Cap. XIII. 7 (1) actus meri interni. (2) Minutiſſimi lapſus, quos per imbecillitatem humanam vix quiſ- quam effugere poteſt. (3) Vitia animi ex communi mortaàlium corruptione reſultantia. X. Sæpe etiam diſſimulari oportet vitia (1) ob tranquillitatem Reip. (2) ut ſplendidior ſit actus abſque metu pornæ ſuſceptus. (3) Ubi operæ pretium non eſt. (4) Ubi res eſt obſcura. (5§) Ubi vitia ſunt inolita. Aliquando & graves ob Cauſas veniam de- linquentibus dare poteſt imperans, pœnaſ- que remittere aut mitigare, ubi Reipublicæ ſalus id vel ſuadet, vel permittit, nec pona E egibus divinis univerſalibus eſt determinata. XIT. Accommodandæ funt poenæ delictorum gravitati. Gravitas autem delictorum æſtima- tur ex objecte, effectu & pravitate intentio- nis, quæ ex cauſis impellentibus & abſter- rentibus aliiſque circumſtantiis colligitur. X III. Ponas determinare ſummi imperantis eſt, ui hic ad utilitatem Reipublicæ reſpicere debet. Hæc autem ſæpe exigit, ut delictis inæ qualibus *ι quales poenæ, & in ſe leviori, ſed Reipubl. valde noxio, gravior poœena Conſtituatur. XIV. De jure vitæ ac necis, nec non de pœnis. 159 XIV. Tantæ debent eſſe ponæ, quantæadlibi- dinem peccandi reprimendam fſufficiunt. Exigendæ regulariter ſunt pornæ legibus conſtitutæ: interdum tamen ob circumſtan- tias aggravantes, per modum privilegii, uti vocant, odioſi, exaſperari poſſunt. XVI. Qui idem delictum commiſerunt, ſi ce- tera ſint paria, eadem etiam poena afficiendi XVII. Qnanquam autem juſtitia ſine reſpectu per- ſonarum ſit exercenda, in applicatione ta- men pœnarum, & æſtimanda earum quanti- tate, reſpiciendæ ſunt perſonarum punienda- rum qualitates. Nam ſimplex æqualitas ſum- mam efficeret inæqualitatem. X VIII. Ob delictum univerſitatis non poſſunt pu- niri, niſi qui in id conſenſerunt. Ex occaſio- ne tamen punitæ univerſitatis etiam inno- centes incommodum ſentiunt. XIX. Expirant ergo delicta univerſitatum cum perſonis, quæ deliquerunt. t. NX 160 Lib. II. Cap. XIV. . XX. Non poteſt in foro humano alius pro alio puniri, ſed alienum delictum occaſionem Præbere poteſt, ut quis vel ſine culpa da- mnum ſentiat, vel ob proprium delictum rigi- dius puniatur, aut veniam non conſequatur. ————— CAP. XIV. D E EXNISTIM ATIO NE. CONSPECTUS. I. Ratio hujus argumenti exponitur th. I. II. De exiſtimatione agitur, cujis occurrit A. definitio th. 2. B. diviſio, & quidem «. in genere th 3. 6. in ſpecie, bbei agitur. (2) de exiſtimatione ſimplici, & ea quidem aàa naturali, cujus traditur I. definitio th. 4. 2: diviſio, ſecundum quam exiſtimatio conſideratur ut A) integra th. §. 6. B) diminuta th. 7. C. conſumta th. 8. D) reſtituta th. 9. civili, cujus itidem traditur 1I. definitio th. Io. 2. diviſio ſecundum quam pariter con- ſiderantur ut . 4) in⸗ De Exiſtimatione. 161 A) integra th. II. B) diminuta th. 12. C) conſumta th. 13. D) reſtituta th. 14. 3. exceptio th. 15. (5) de exiſtimatione intenſiva, cujus occurrit a. definitio th. 16. b. diviſio & quidem 1. in genere th. 17. 2. in ſpecie A) in ſtatu naturali ℳ) ex capite juris th. 182— 21. )ex capite prudentiæ th. 22. B) in ſtatu civili th. 23. T n. I. Ompetit etiam imperanti jus aliquod cir- C ca exiſtimationem civium augendam vel minuendam. Qua occaſione hic de exiſtima- tione geneératim agitur. II. Exiſtimatio eſt valor perfonarum in vita communi, ſecundum quem aptæ ſunt aliis perſonis exæquari vel comparari, eiſque vel antehaberi aut poſtponi. III. Dividitur in Simplicem & Intenſivam. Utraque vel in ſtati faturali, vel civili conſi- deratur. IV. Exiſtimatio ſimplex naturalis eſt valor ex probitate communi, ſeu legum naturalium qualicunque obſervantia, oOrtus. V. In- 162 Lil. II. Cap. XIV. V. Integram ergo exiſtimationem habent, qui enormibus delictis legem naturæ malitioſe non violarunt. Eaque in omnibus præſumi- tur, donec pro betur Contrarium. VI. De hac igitur exiſtimatione, non de præ- ſtanti virtute intelligendum eſt axioma: Quemlibet præſumendum eſſe bonum. VII. Diminuitur autem exiſtimatio hæc ſimplex Per delicka contra jus naturæ enormia dolo malo commil V III. ur penitus per ejuſmodi vitæ ge- 1 legum naturalium violationem, e. 1 alios Promiſcue lædendos per ſe ſpectat. IX. Utraque tamen infamia, & minor illa, & major hæc, deleri bonaque fama recuperari poteſt, mutato vitæ genere, reſtitutione damni data, deprecatione injuriæ, & aliis ſignis ſeriæ poenitentiæ. Xrr Exiſtimatio ſimplex in ſtatu civili eſt valor civium juxta leges & mores civitatis. X I. Integra manet, quamdiu quis pro Vitio- ſo civitatis membro non fuit declar atus, & ali⸗ te —O e — — — De Evxiſtimatione. 163 aliquo honeſtorum civium numero eſſe in- telligitur. XII. Diminuitur, pro div erſitate inſtitutorum cujuſque Reis vel per ſtatus tur pes, aut i em pitudinis habentes, vel per i lcit atem, vel per delicta in Plane deticit per d infamia notata: ſive quis ſimu n orte p tur, ſive ex Civi- tate éjiciatur, ſive in ea, iquam infame ta- men & putridum membrum, retineatur. * XI V. exiſtimationem io adimere ne- eſtituere poteſt Summus imperans ci vi ſim pli cem pro mero arbitri quit lcie Vvero r duoad e effectus civiles. XV. Vera infamia contrahi poteſt, dum quis juſſa civitatis, vel imperantis, improba ac Teleſta, per modum nudi miniltri „ exequi- tur. XVI. Exiſtimatio intenſiva eſt, qua unus alteri, ob majorem Ppræſtan tiam, præfertur. XV V I Hæc itidem vel naturalis eſt, vel civilis. XVIII. 164 Lib. II. Cap. XIV. De Exiſtimatione.- XVIII. Fundamentum illius eſt præſtantia virtu- tis, unde laus, honor, gloria. Ceteræ cauſæ fruſtra allegantur. XIX. Hæc ipſa tamen vera exiſtimationis intenſi- væ Cauſa imperfectum modo jus producit. NNX . Jus enim perfectum circa exiſtimationem nonniſi ex pacto, vel imperio, vel diſpoſi- tione legis oritur. XXI. 'Inter honoris ſigna eſt præcedentia. Pro hac, cum varia inter principes populoſque in ſtatu naturali conſtitutos allegari ſoleant: jus tamen perfectum ſolo pacto producitur, vel expreflo, vel tacito. XKXII. Merito autem honorem tribuunt poten- tioribus, qui illorum beneficiis indigent; & prudenter ceditur iis, qui potentiam nocen- di habent. XXIII. Cum inter cives gradus dignitatis deſigna- re ſummi imperantis ſit, quem locum cuique aſſignaverit ille, eo & hic & alii acquieſcere debent. CAP. Ce 165 CA P. XV. D E POTESTATE SUMMI IMPERII IN BONA CIVITATE CONTENTA. CONSPCTUS. Conſideratur Jus Imperantis in bona civium I. in genere th. 1. II. in ſpecie, & quidem A. in bona privata, & oritur vVel ex dominio th. 2. g. vel ex imperio th. 3. vi cujus poteſt (a) leges præſcribere th. 4. (b) tributa imponere th. §. (e) dominio eminenti uti th. 6—8. B. in bona publica. th. 9. I0. TH. I. Abet ſummus imperans, qua talis, jus aliquod in bona civium privata, & ci- Vitatis publica. Contingere quidem poteſt, ut bona in ci- vitate cContenta etiam vulgari dominio ad im- perantem pertineant: quo caſu in arbitrio hujus eſt, quid juris in ea concedere velit ci- vibus. Id jus vero non ex imperio fluit, ſed ex peculiari cauſa provenit. — S * 5 166 Lib. II. Cap. XV. III. Ex ipſo autem imperio triplex jus oritur in bona privatorum. Primum in præfſcri- bendis legibus, ſecundum in exigendis tri- butis, tertium in dominio eminenti conſiſtit. IV. Præſcribere imperans leges poteſt circa uſum bonorum ad utilitatem Reipublicæ at- temperandum, circa modum & qualitatem poſſeſſionum, circa rationem transferendi dominia. V Tributa imperans poteſt imponere, ut & Vectigalia, quia ſalus Reipublicæ ſine ſumti- bus conſervari nequit, & quia juſtum eſt, ut, qui commodis frui vult, etiam onera ferat. Quantitatem neceſſitas atque æquitas, mo- dum prudentia determinare debet. VI. Vi dominuü eminentis imperans, urgente Reipublicæ neceſſitate, de bonis ſubditorum diſponere, eademque in uſus publicos adhi- bere poteſt. VII. Damnum tamen, vel de publico, vel col- latione aliorum civium, quantum poteſt, re- ſarciri debet. VIII. Qui dominium eminens negarunt, de vo- ce potius, quam de re ipſa, controverſiam moviſſe videntur. IX. —— B — — —— De Poteſlate Summi Imp. in hona civ. 167 42 Bona publica civitatis vel ad fiſcum perti- nent, vel ad æerarium. Illa ſuſtentationi im- perantis, hæc necelſſitatibus Reip. deſtinata unt. Ex illis imperans habet uſumfructum, & de provwentibus pro lubitu poteſt diſpone- re: circa hæc habet adminiſtrationem. Neu- tra, multo minus regnum ipſum, aut partem ejus, ſine conſenſu populi, niſi regnum lit patrimoniale, alienare poteſt. X. . Sed nec pars a civitate invita ſe poteſt ſe- parare, niſi vi hoſtium eo adacta, Ut aliter ſalva eſſe nequeat. —— = —— C A P. XVI. D E BELLO ET PACE. CONSPECTUS. Traduntur hic Belli I. Definitio th. I. II. moralis facultas A. aſſeritur th. 2. B. limitatur th. 3. 4. III. Caufæ, quæ ſunt A. juſtæ th. §. B. injuſtæ th. 6. & eæ quidem . aperte tales th. 7. ß. colorem juſtitiæ habentes th. 8. IV. Mo- 168 Lib. II. Cap. XVI. IV. Modus th. 9. 10. V. Diviſio th. 1I1. 12. VI. Subjectum juris belligerandi th. 13. VIIL. Objectum: A. contra quos? & quidem ℳ in genere th. I4. 1I5 8. in ſpecie in repreſſaliis th. 16. 17. B. pro quibus? th. 18. VIII. Licentia bellica th. 19. IX. Effectus, qui eſt acquiſitid A. dominii th. 20 —— 22. B. imperii th. 23. X. Pacta bellica, & quidem A. induciæ th. 24. 15. B. pacificatio th. 26— 28. TA. I. Bemn eſt ſtatus gentium per vim certan- tium. .II. Licitum quandoque eſt bellum, imo & neceſſarium, ubi aliter nos noſtraque con- ſervare, aut jus noſtrum conſequi non poſ- ſumus. III. Sapiens tamen omnia prius, quam armis experitur, etiam ubi juſtam habet cauſam. IV. Modi autem ſine bello componendi con- troverſias ſunt colloquium, compromiſſum ad arbitros, & ſors. Quos tentare cumpri- mis petens debet. V. De Bello & Pac. „ Ase⸗ IJulta belli cauſa eſt injuria, vel inferenda vel illata, debito denegato, aut danmmno dato. „ Unde aliud eſt bellum defenſivun quod ad repellendam injuriam imminentem, aliud of- fenſivum, quod ad reparationem injuriæ illatæ geritur. Bellum pœnale non admittimus. VI. Injuſtæ cauſæ aliæ ſunt aperte tales, aliæz colorem quendam ð præ ſe ferunt. Cauſæ aperte injuſtæ ſunt ambitio & avari- tia, quibus addi etiam debet voluptas. Quæ etſi raro publica confeſſione evulgantur, ple- rorumque tamen bellorum cauſæ ſuaſoriæ ſunt. VIII. Pro cauſis juſtis perperam habentur metus alienæ potentiæ, utilitas jure deſtituta, dene- gatio eorum, quæ imperfecta obligatione de- bentur, ſtudium ſe in libertatem vindicandi, & ſimilia. Quod ad modum belli gerendi attinet Ron modo vis & terror in eo, ſed & doli at- que ſtratagemata licitaſunt; modo perfidia Careant. X Sunt enim & adverſus hoſtes jura quædam in bello obſervanda: nec plus in cæde ac va- ſtatione licet, quam ad finem belli eſt neceſ- ℳ —AIack. II. Cap. XYI. XI. ividi ſolet bellum in ſolenne & minus ſolennes IHlud eſt, quod a fummis utrinque impera Dus prævwia indictione geritur: hoc, in quo alterutrum deficit. XII. Indictionem belli offenſivi ipſa lex naturæ, ceu ultimum evitandi belli remedium, præ- Lipit. XIII. Jus belli gerendi non niſi imperantibus competit: nec magiſtratus inferior, ex ſolo conſenſu ejus præſumto, id exercere poteſt; niſi defenſionem poſtulet ſubita neceſſitas. Per patientiam & receptum civitas vel im- perans efficit, ut ob injurias, a ſubditis aliiſ- que illatas, bello peti poſſit. — XV. Nec peculiari pacto videtur opus ellſe, ut, qui pœnæ ob atrocia & manifeſta delicta evi- tandæ Cauſa ad aliam gentem ſe conferunt, ne recipiantur ac protegantur: quanquam eam ob cauſam bellum ſuſcipere vix operæ pretium fuerit. XVI. Bello perfecto nondum opus eſt, ubi re- paratio injuriæ haberi poteſt per Reprefſſa- lias, quibus ob debitum civitatis, aut dene- gatam juſtitiam, cives aut bona civium illius Keip. capiuntur ac detinentur, donec læſo ſatisfiat. XVII. 7 — —⏑ à De Bello & Pace. 171 . X VII. Bellum imperantes non pro ſe modo recte gerunt, ſed & pro ſubditis, fœderatis, amicis, & quibuſvis injuſte oppreſſis, auxilium illo- rum implorantibus. . . XVIII. Cædibus, vaſtatione & occupationererum, ultra, quam finis belli requirit, graſſari, etſi juri naturæ ſit adverſum, moribus tamen gen- tium ſæpe pro illicito aut infami non habetur: e contrario veneno uti adverſus hoſtem, & percuſſores ei immittere, recepta gentium conſuetudine nefas cenſetur, quod tamen ju- re naturæ prohibitum eſſe demonſtrari vix poteſt, nifi percuſſores ad perfidiam inciten- tur. XI X. Effectus belli eſt acquiſitio rerum haſtilium. quæ intuitu tertii ſtatim, ubi vere occupatæ ſunt, acquiruntur: firma autem poſſeſſio ad- verſus hoſtem non contingit, nili is per ſub- ſequens pactum juri ſuo renunciaverit. Quxæ hoſti eripiunt milites, naturaliter, nor fibi, ſed illi acquirunt, cujus autoritate bel- lum geritur: ex indulgentia autem & con- ſenſu imperantium res mobiles, minoris præ- cipue momenti, militibus relinqui ſolent. Res ab hoſte recuperatæ ad priſtinos domi- nos redire debent: quod jus poſtliminii vo- H 2 catur. 2 Lib. II. Cap. XVI. De Bello & Pace. Catur. Id tamen jure conſtituto, & moribus TeCeptis, ad ſolas fere res immobiles reſtrin- gitur, mobiles in præda ſunt. Alter belli effectus eſt acquiſitio imperii, ad quam tamen requiritur devictorum conſenſus Suſpenditur bellum per inducias, quæ ſunt ſtatus belligerantium, quo, manente bello, bellicis actibus ad tempus ex conventione abſtinendum eſt. Sunt induciæ vel longiores, in quibus diſ- ſolvitur apparatus bellicus, vel breviores, in quibus idem manet. Ilas nonniſi ſummi imperantes, has & inferiores poteſtates fa- cere poſſunt. Tollitur bellum per pacem, quæ eſt ſtatus gentium ſocialiter hactenus viventium „ Ut 2 mhutuis læſionibus abſtineant. Pacem facere non niſi ſummi imperantes poſſunt. XXVII. Conditiones pacis fideliter explere ipſa quidem lex naturæ jubet: majoris tamen le- curitatis cauſa jurejurando, interdum & obſi- dibus, pignoribus, vel ſponſoribus ea confir- mari ſolet. .= CAP. . . N 128 ꝛ f fhfdf C A P. XVII. D E FOEDERIBUS ET SPONSIONIEUS. CONSEECTUS. Agitur in hoc capite, L de Fœderibus, quofum occurrit A. definitio th. I. B. materia, cujus reſpectu traditur o. diviſto th. 2. 3 8.. ſubdiviſio, quæ (a) proponitur th. 4. (5) explicatur th. „ — — 8-: 8 finis th. 9. D. objectum perſonale th. 1o. I. fubjectum th. II. II. de Sponlionibus, quarum traditur 1r def niti⸗ th. 1I2. B. ebligatio, & quidem 3 . ex parte imperantium th. 13. g. ex parté ponſorum ih 14. odera ſunt pacta ſocietatis inter ſummos utrinque imperahtes inita. Ea vel juri naturæ nil addunt, vel ex obli- gatione imperfectam perfectam reddunt, v novam plane obligationem producunt. Primi generis foedera net ſuperflua ſunt, nec in DEUM injuria. 174 Lib. II. Cap. XVII. IV. Poſteriorum generum fœdera ſunt vel &ε qualia, vel inæqualin Equalia ſunt, in quibus æqualia utrinque præſtantur æquali modo. VI Inæqualia ſunt, ubi vel inæqualia onera tantum præſtanda ſunt, vel altera pars fit de- terioris conditionis. VII. Deterior vero illa conditio vel conjuncta eſt cum fummi imperii diminutione, vel il- lud relinquit integrum. VIII. Onera tranſitoria fumimum imperium non diminuunt: neque perpetua id ſemper effi⸗ ciunt. IX. Porro fœdera vel in genere perpetuam ſe- curitatem intendunt, unde ſyſtemata civita- tim oriunmtur; vel peculiarem quandam uti- litatem ſpeckant, qualia ſunt bellica defenfiva vel offenſiva, & quæ commerciorum cauſa ineuntur. Licet fœdera inire cum omnibus, quorum commoda promovere, & a quibus commo- dum aliquod percipere licet. Hinc nec diver- ſæ religionis populi, nec qui a religione Qurr an De Fœderibus & Sponſionibus. 175 ſtiana alieni ſunt, excluduntur, modo ipſa re- ligio inde detrimentum non capiat. XI. Dividuntur deniqua fœdera in realia & per- ſonalia; quorum illa nomine Reip hæc no- mine imperantis ineuntur: illa mortuo re- ge perdurant, hæc cum perſona imperantis expirant. XII. Cognatæ fœderibus funt Sponſiones, quæ funt pacta a miniſtris circa negotia publica ſine ſummæ poteſtatis mandato inita. Iis ſummus imperans non tenetur, niſ poſtquam vel verbis, vel ſactis, rata habuerit: rata autem habere cenſetur, qui commodum ex iis percipit. . XIV. Sponſores obligantur ad operam dandam!? ut permoveant Rempublicam ad approban- dam ſponſionem. Ad damni autem repara- tionem tenentur, qui vel in iſthoc officio negligentes ſunt, aut plane contrarium, fa- ciunt, vel poteſtatem paciſcendi doloſe præ ſe ferunt. H 4 CAT. 176 Lib. II. Cap. XVIII. . „* —— — S— C A P. XKVIII. D E OFFICIIS CIVIUM. CONSPECTUS. Traditur hic Officiorum I. Diviſio, & ea quidem A. principalis th. r. B. ſecundaria th. 2. II. Expoſitio, A. generalium erga ℳα imperantem th. 3. 8. civitatem th. 4. y. Cconcives th. §. B. ſpecialium « in genere th. 6. 8. in ſpecie (a) Conſiliarium th. 7. (5) Miniſtrorum Eccleſiæ th. 8. (C) Doctorum Academicorum th. 9 (d) Judicum th. 10. (e) Belli Ducum th. II. () Militum th. 12. . (9) Legatorum th. 13. (1) Quæſtorum th. 14. III. duratio th. I15 — — 17. TII. I. 6 fficia civium vel generalia ſunt, quæ ex 2 communi civium ſtatu fluunt, vel ſpe- cialia quæ ex ſpeciali cujuſque munere in Kep. oriuntur. II. Generalia velimperantem, vel civitatem, vel concives reſpiciunt. III. De ORciis Civium. 177 III. Imperanti debent ſubditi reverentiam, fide- tatem, & obedientiam. IV. Officia erga civitatem ſunt: Ut ſalutem ejus omnibus aliis reſpectibus præferant: vitam. & opes ad eam ſervandam oferant: G commoda ejus omnibus viribus promeveant. V. Cum concivi bus paciſice & amice vivant. Officiorum ſpecialium ſumma hæc eſt: Ne guis ullum in Repiubl. munus affectet aut ſuſcipiat, ad ꝗquod ineptum ſe deprehbendit, & ut in ſuſcepto munere fidem & induſtriam adbibeat. VII. Conſiliariorum ſpeciatim eſt: (1) ad omnes Reip. partes attendere; (2) ſenten- tiam dextre, fideliter & citra affectus dicere; (3) in omnibus conſilis ſalutem Reip. pro copo habere; (4) pravis principum affecti- bus non velificari; (5§) factionibus abſtinere; (6) non diſſimulare dicenda, nec efferre tacenda; (7) corruptionibus non patere; (8) publica negotia privatis & occupationi- bus & voluptatibus præferre. VIII. Miniſtri Eccleſiæ (1) gravitatem C& atten- tionem in munere ſuo adhibeant; (2) veri- tatem doceant; (3) exemplo dodtrinam Ccon- firment. IX. 78 Lib. II. Cap. XVIII. IX. Doctores Scholaſtici & Academici (1) fal- ſa, pernicioſa, turbulenta, inutilia dogmata ne proponant; (2) vera ſolidis rationibus de- monſtrent. X. Judicum officia ſunt: (1) facilem quibuſ- vis acceffum præbere; (2) plebem contra Potentiores protegere; (3) ſine reſpectu Perſonarum jus dicere; (4) lites non pro- trahere; (5) a corruptelis abſtinere; (6) di- ligentiam in cognofcendis cauſis adhibere; (7) affectus ieponere; (8) recte faciendo ne- minem timerée. XI. Ducibus bellicis incumbit (1) militem dili- genter & tempeſtive in armis & labore exer- cere; (2) diſciplinam militarem conſervare; (3) milites non necefſariis periculis non ex- ponere; annonam & ſtipendia diligenter ad fideliter curare; (5) exercitum Reipublicæ faventem ac fidelem reddere & conſervare. XII. Militum eſt (1) ſtipendiis acquieſcere & in- jurüs abſtinere; (2) labores pro Rep. liben- ter & ſtrenue obire; (3) in periculis nec te- mere nec timide agere; (4) fortitudinem in hoſtes, non in commilitiones, oſtentare; (5) ſtationem demandatam maſcule defendere; (⁶ honeſtam mortem turpi vitæ præferre. XIII. Legati ſint (1) cauti & circumſpecdti in di- ſcer- ℳ De ORciis Civiun. 179 ſcernendis veris & falſis; (2) taciturni; (3) adverſus corruptiones obſtinati. XIV. Quæſtores (1) acerbe ne exigant tributa; (2) nihil oneris adjiciant; (3) publici nihil intervertant; (4) debita citra moras ſolvant. V. Specialia hæc officia durant, quamdiu mu- nus geritur: generalia quamdiu quis civis eſt. XVI. Deſinit autem aliquis civis eſſe, ubi vel cum conſenſu civitatis ſponte diſcedit, vel civitate ob delictum ejicitur & jure civitatis privatus, vel in hoſtis ditionem concedere adigitur. X VII. Non licet civi a civitate diſcedere ſine ex- preſſo imperantis conſenſu, niſi pacta & pri- vilegia id concedant, vel per conſuetudinem id conceſſum eſſe conſtet. De ORcis Civium. 179— R cernendis veris & fallis; (2) taciturni; (3) adverſus corruptiones obſtinati. XIV. 8 Quæſtores (I) acerbe ne exigant tributa; (2) nihil oneris adjiciant; (3) publici nihil intervertant; (4) debita citra moras ſolvant. V. Balance Specialia hæc officia durant, quamdiu mu- nus geritur: generalia quamdiu quis Civis eſt. HRE Focus RRRRE HERE RR& N Deſinit autem aliquis civis eſſe, ubi vel cum- conſenſu civitatis ſponte diſcedit, vel civitate ob delictum ejicitur & jure civitatis privatis, Vel in hoſtis ditionem concedere adigitur. X VII. 2 Non licet civi a civitate diſcedere ſine ex- preſſo imperantis conſenſu, niſi Pacta & pri- vilegia id concedant, vel per conſuetudinem- id conceſſum eſſe conſtet. K „ . 11 10 3 2 4 Copyright 4/1999 VxyMaster Gmbti www Vxmaster. com VierFarbSelector Standard*-Euroskala Offset