Af269
author: Geilfus, Johann

at

h- M

e ial

U TE

—

——

À

i

— CM

D. m

B.

Ed

s

N

E

57

E

j

f

[

F

^

^

i

f:r

27

a

N12«511943087 021

F

&

UAAU

UB Tübingen

4

Er

Poys

[

E6

47

L Grrreusl

ÉTHICA EXEM-

PLARIS.

In qua

e

ralis doctri

na, füc«

LIniverfa mo

€in& traditur , quzfítioncs variz brevi-

r refolvuntur , plurima dubia tolluntur,ac

——

,te

fimul ex diverfis difciplinis; multz notatu

dignz obfervationes; paflim

ádducüntur.

CuM INDICE

TUBING £,

HAN. ALEXANDRI Crril.

Typis Jo

Jinpen

m

fis JoHAN. HEINRICI EEISI-

$9

Anno M,DC.LII

j D

A

Ewi

À

——

«

Exd

I

LL«

[z3 ]

EXTS

p

Wt

[

——

—

—

— — QGrodil

Cs x

L d

Eu AE

EM

V.w.»

i5

T

P b

zX

»u

m d

nm«ww

D6

Candzdo €9' Amico Eeä?orz

Salutem.s

Iennium przteriit,ex quo bre.

ves €exercitationes 1n univer-

fam ethicam, rogatus typis defcri.

bendas dedi , non alio confilio,

uàm ut Academicis apud nos ex-

ercitiis difputatoriis fervirctexepla-

ribus a. diftractis, cum de iteranda

edicione interpellatus fuiffzm, no-

1111 id dCHCGQVC, ac nactus pau-

]ulum orii feriis canicularibus, z-

gro quamvis corpore. pagellas re-

legi, ac patfim non tantüm eas au-

xi & emendavi, fed eum quoque

ordinem addidi, quo; prima philo-

fophia, intelligentia; phyfica, pneu-

matica & logica € me traditz fue-

runt Juvat difcentes plurimum

hzc tractandi via, füntque ingenii

[]

L]

&

)

(2

Prefatio ad Letlorem,

ff

& memoriz fübfidia, quibus feli-

qlll

cius difciplinas apprehendunt &

ül

tenacxus fervant.

Addidi obfer«

ü

u

vationcs varias, variarum difcipli-

j

narum, theologicas, politicas, ju-

(ih

ll

ridicas, quibus pretermiffis mens

Jio

facilé di(trahitur, & circa moralia

q

lil

in dubitationum pracipitatur gur-

Qdon

item, unde mora poftea in difci-

n

D

Non

phna addifcenda nafcitur.

d

paucas quoque dubitationes adje-

f

&i, easque breviter diffolvi, quod

t

hinc veritas mag:s inclarefcit. Nec

minoris cnlm monenti eft dubia

f

(ur

diffolvere, quam veritatermi confir-

PESMNNUNER UP UMNTUEUM

f

inate.

Imo iftis infaper habitis,

lx

perfacilé eftipfàm veritatem amit-

tetc.

fr

Nec fcrlpü his folum, qui

h

præcepus ethice contenti , ultra

non

l

Prefatío ad Le&orem.

Tf

l

non affuigunt; fed his inprimis,

qui fundamenta totius doctrinz

lt (

ls.

cupiunt cognofcerere. Ethicatan-

[

tzeít dlgmraus utomnematatem

deceat, cam nulla vittutem exclu-

!S,lu.

dat, maximé autem hos ornat, qui

Mi

alios cupiuntantecellere.. Quod

j

€adam quinon reputat aut fecun-

Ia

dum virtutes vitz fuz rauonesnon

(ic.

inftituit , 15 coecam ducit ztatem,

N

recteque vivendi precepta 1gno-

aj

tacquo nihilin hac mortalitate de-

qui

terius.

N«

In pretio habet mundus

dubi

fpeciofos titulos, voluptatü blan-

dimenta, opum fupra fortem af-

orit

fluentiam , quz omnia etiam fuo

r

Virtus

loco non improbantur.

Aftit

folaardua eft, cui uni laus debetur,

] ,qu

huic affurgendum. Maximum id-

u

A

Ch CO

nl

|

: Pr.efatia aJ Leiforem,

circo momentum , i(ti incumbe-

h

re difciplinz, quz virtutes profite-

Il

tur. Virtutesaffucfactione quidem

Ill

V J

parantur, doctrina intelle£tum in-

Jl

format; qui auté cum vit huma-

[

ng dux fit & arbiter,idcirco appeti-

lL.

lIl

tum ftimulat, ut id non detrectet,

;;

quod probü rectumd; arbitratur.

Ingens przfidiuminadverfis virtus

g.

eít, ad quam fi accedit vera pietas,

Ill

nil beatus mortalibus obüngere

A.

poteít. Eximiumttopaxü & contra

V.

Ti

quasvis adverfitates prefidium tu-

II

tum. Valeamicelector,acimpro-

Ti

bo calumniatori aures ne prebeas.

Ciuus maledicentiffimam profter-

net vindicta divina linguam,

quàm fibi perfua-

) debit.

Scrics

Series & ordo exercita-

lk

tlonum..

(

,

De fummo bono morali,

II

De f. b. accidentibus,

z

III

De óbjeclo do&hrina moralis.

It

IF.

De aciionum bumanarum principig,

I

Fi

De bonitate g malitia morals.

FI *

C

De «irtute £ vitto merali,

VII.

De juffitia.

FHI.

tt

De jure & aquitate.

Itf

IX.

De fortitudine.

De temperantia.

[(Us

Xt

l/.di

De lberalitatze & tmagnificent

(45y

XII,

De magnanimitate eg modeffia.

XHT.

De man[uetudine.

XIF.

ttt

De affabilitate g urbanitate,

Itl

XF.

De veracitate.

XFI

(

De voirtute beroica.

XF. De fenai-virtutibus,

Ji

XVIIIDe wirgutibm iptellsciualilus,

Q$

kl

Ts

d'abule

Tabulz in Ethicam.

I

-

[ Natura feu effeutia,

summum bonum | Attributa.

civile , tanquam

f libertas.

finis. — Circa hoc

divitis,

c-—

S»

i ET. ,

"

confideranda,

QY

4 bonor,

r

amicitid.

Occtfcvvtesit

[

Lwlu;mu

»

C NT

0 Accidentia,

pof tus, fummi malum,

K Intelleius,

b

n

M Hotho , ut felicitatà

Voluntas.

$Sunt autem,

capax, tanquam aü-( Liberum aubiteium,

«Uiwcom zCPiorsie s boraTrice ice. fie v95O Y xLeg

E. aR

jedum. — Occut-

1 Affcéus.

U

Ethica verfatuv in tv

vunt bic

I

Aüliones bumane,

j

Tab.2.

Virtw moralis , ut felmmm

"

medium, Tab. a.

— —

Tab. I1

f

-

f Violentiam.

( Iurig.

Invitum. 4 Ignomntmm.( Fatii.

Hortum

1d$, p l

Hat vel t ]

4

Sponitaneum.

^M

RA C

Eletlio.

fant quia,

Ab hi attiones funt

Confultatio,

exterüa,

occurtunt

Principia.

|

v Volitie.

-;?

Ml

l

f

Affectiones,

defcviptio

Hic attio-. . bonitas. )

Vtr:uagy !

duplex.

lIs

Circa adiones bumanas feu movales,

num morá- vmalitia. f adfertut. Y exiftentia

v

lium.

u

L invebu.

11

]

"u

—

1

;

Tab. III.

PENSES

F Definition

e f Objelum « Mb;cüuw,

4

ubi

1

Oppo]' itum , eslá, vitium.

——

f'Operationes ordinarias, ut

^

4

Iufüitia.

ais

^

vitam corpo-

C Fertitudo.

-

talem , esfïgg v Temperantia.

sittit, en

( Liberalitas C Máto»

f3demwatzar

u5 izatellecfrei£s

Res extetiae gm]ïcmtm.

o t t

gnofci

ubi

agnanmitas *

purft

^

!M

14 60

^M

Modeflia,

M znþetu.la.

ar.ver]izv Affabilitas.

tioneim.

l Vrbanitas.

pIX LOH

Simplex. Hac ver(atur aut circ

Vemczra/s.

Virtut moralü

Perfea. — Hac yel eit

('—"'""'—'—-—-—-VN-—.-—-...—..

Herozm. Emmenm oninium

Diyifione. Est autem vel

virtutut.

U

Verecundw Mifericordia.

Imperfeda. ]

Ht

4 Centinentia, Tolerantia.

l

Qledientia,

e

r-—-—-——-——-——-A t t ( t Ms BU

u

Tab. IV..-

*

f

definitio,

u

4

C

divifio.

in genete.

"

h

f

!Mte

theoretica.

Pa

[ Intelligentia,esla, c;r.

1

h

confideratur

ca prima principia.

C

pradiica.

Virtus intellediualà

Scientia, occupata circa conclufiones

;W i

demon[irativas,

Specie. Vbi

4 Sapientia , conjungens intelligentiatm

la

& fiientiam.

^

Prudentia, qua citea acliones est,

L At in effeiione occtipata.

jdia.

If

01

ll

| n

gl

]

[

[

l

4 i

j

sühM

f

tor

t

jtti

L

hia

| h

. [ p

!

I

| pisl

j aund.

1 n&

l,

|

mdi

. ] Mi

] !äll'llm,

LT

] Md

4 )*]Ium |

* t

* ii

100

Exercitatio T.

|!

DE SUMMO BONO MORALI.

l. Ethicaeft pars prudentiz, homi-

ncm virtutibus informans , ad fum-

mum bonum civile confequendum.

Hilofophia * ftudium fapientiz & pru-

P

dentie cft adeoque intelle&us accidens; ba-

i

bitis nimirum ,induffria C* exercitatione acqui-

Jitiu. — Ejus objectum eft ens , vationeveri G boni

confideratii, in quantii bomolumine natura ad id

fertur, Hinc difziplinz: humang aliz in cogni-

tione veri acquiefcüt;alize cognitioné ad opera-

tioné extédüt,ac in bono acquirédo occvpátur,

Difeiplinz operatrices ; qug artium nomine

veüiünt, exeluduntur à philofophia, utpoté mani-

bus aliisque. inftrumentis corporeis exercentur 8

fert (art fordidz, animum deprimunt, nec honefta-

ti per fc conducunt.

In * bono comparando ea philofophiz

pats fe exercet, quz Pradtica feu Adtiva dicitur,

cunctaque ad honeftatem refert , adeoque ex

fine & : objecto cognofcitur.

Objectum eft

bomo , quatenus actionibus honeftis eft infor-

mandus.

Finis eft beatitudo civilis. feu ma-

t4li. Cumque * homo ratione aCtionum mo-

ralium, confiderari poffit;vel generaliter, quate.

nus actiones ejus funt bonefla feu virtuofes vel [e-

&aliter , quatenus adliones certo bominum ordioá

pelfunt. applicari , eodemque snodo fe finis babeatz

idcirco duz cjus erunt partes ; generalis una;

Etbica didla; altera fpecialis , &* e$l Politica, fub

qua Qeconomiia Continetut,

A

Philo«

r]

Exmimiin l, :

Philofophia cft totum analogüm » ideircó in

lu !s

partes analogas , qua propoitione partibus quanti-

tativis refpondent, dividitur; ut aliz difcipline quo-

.que, idque partim ratione fubjcéti, in quo funt, par-

i

tim ratione obje&i, circa quod occupantur. " Hic'di-

viditur. rationc obje&ti.

oial

tym

.

4

I::tbica * principia & fündamenta civilis

»

u t

difciplinz proponit, monflratque quomodo

ad civilem queamus afpirare felicitatem , per

cognorflll

jb

virtutis ftudium; — Politica ad fpecialia defcen-

dit, leges condit, ac ethica precepta accommo-

(

g

dat ad certos ordines hominum ; viamá; mon-

ftrat particularem pcrvcnicndi ad civilem feli-

odb

citatem..

qi u

Hujus Philofophiz fureulus eft Iurispruden

ría,

Dost

funtque leges judicio politico examinanda , ut Cu-

nfi

laciusICtus ait.. Hinc namá; prima legum pendent

cic) n

principia feu generalia, fpeciahaex ipfo iurc funt ad-

difcenda. Leges funt praccpra juftitie ac proadenriae

Arttilts 1

eprepago. Neccffaria idcirco ut politica , ita ethica

p

ICto, non quoad notitiam fimplicem fcd quoad ple-

Tatur u

niurþnu, felu pcrfc&warp.r

difequr

]. Summum bonum civile eft ope-

Ditiri

rátio fecundum virtutem optimam &

tv D

fitt vudur

perfedtitlimam , in vita perfedta. (b)

Ethica * definitur ex tribus illis, in qui-

confi[t:ns( ,

Áltinj, d

busoccupatur, Obje&tum est bomo , virtuti-

bus informandus, virtutes funt medium, felici-

Torj

b"ïmodiu

145 civilis cft finis,ad quem tendit.

Prudentia & philofophia pra&tica: idem funt;

lnl :

five igicur dicas; ethica eft pars pbilofophiae pr;j&n-

od

« five prudentiz, idem dicis, (a)

telormnid

|6

in tri-

: Sanc * totg philfophia practica

^bus

UT

De fuumno bono tnotalis,

ii i

$

J Quiyi,

D que

bus iftis occupátur , adeoqueethicz definitio

TUDt, [

; i quoque competit , fed applicatio esl alia tá-

Hone bujus, alia ratione ifHius parti, quodque ir

: 'Hic'di.

politica fit per leges, id in ethica per folius vir-

i rl

omodo

tutis amoremacquirimüs. 4 * fine fit ipitium,

quia-hoe cognito, media melius & certius 7

m p

cognofcuntur. Dari ultimum'finem movalem in-

deícen.

de ronffat , quia a&iories human& ob certum

Ommmo«

fufcipiuntur finem , adeoque ultimus dabitur;

1', mon-

& ultra quem alius non datur in aCtionibus

adie

moralibus. Infinitum enim naturafinita confe-

qui nequit, cum unicufn fit infinitum, folus

;rudmria.

; Ut«

Deus.Ultimus * hic finis vocatur fammuim boz

num , felicitas, beatitudo civila. Vinominis id- 8

n

. [unt ad-

circó fummum bonum notat altimum feu ex-

rudenriz

tremum, quo omnia re&té vivendi, faciendique

jacthici

qiad d

pracepta & coníilia referenda funt , quodque

natura humana, st fuinmum, in- rebus expetezs

di's fequatur.

:eltope

Datur quoque fclicitas theorctica, qua autcn;

imam &

€itca veri apprehenfionc.n eít occupata. — Ejus duo

i (b)

funt gradus , altet emihentiz, in cognitione Dei

confiftens, alter communis entitátís creaturas €on-

üs; n qul-

fiderans ; de qua autem felicitatealids, —

j; virtt"

Porró * felicitas confiderari poteft d;JO-

uf*

9

bus modis abfolute , feu ut fimnpliciter eg felici-

'i&m flli]b

t45 tivila , adeoque quatenus ab omni imper.

fectione eft remota, atque ita in hac mortalita-

pie p

te homini obvenire non poteft, Obflat corporia

j?agilim € &enerum fottuna inconflattia, maltis

/bu;

L2

E

Exercatatio 1.

4

yw

flex mifevia C* calamitatei infinità j qua felicita

ei

tem riakime impediunt..

j

Obftat quoqué defe&us in cognitione &adtios

nc. Res (zyé rion tc&te pércipimusi ac facillat cogni-

h]

i

tio; fes perceptas voluritas & appctitus fapé rcpus

diat; t(tque defe&us ii aQione;

?

$o

^

Secund * felicitas confiderari potc& €0ffi-

pátatà s & ad hanc mortalem vitam bominemque

Ht

femoboa

peccatü übtoxium, adeod; quatenus eft tale bo-

ul

numi; ad qud in liac imperfecta vita; ftudia o5

mnia ; actiones omnes , quas füfcipimus , funt

jj Ul

referenda, . Hoc iftud eft, qued. civile vocanius,

t hu

m W

& cüm quo miferia & calamitqtes [tate poffunt;

modoó nói fint extrema;hominemque omüihó

giz r

fubvertentes:

:

i oprtá

Sümiüin bonur per ef

ir

entiam cft folus Dcuif;

avj d

Eft aliud qu6quebonum, quod entis eft affz&tio,qvà

m

eftens; Eítitém bonum fpirituale; nimirum fruitig

Dci, con(iftens in exercitiis

Qs od

cüitu, veroque cjus fcnfu.

fpitituglibuss véro. Dei

"

fBinntn

X

:

S

ümmum * boruta cänfid&färi 'potefb

queQon1;

Aut in fua e]&mifz.; auí in fui atitibutiss

funine dor

Oiniffis autem vàriis opinionibus; quz de fum-

MT

gào bono circamferüntar ; um quaramus þm.'

yrgrcotin

i&fitiuu:hm

muim bonum civile, ádeóq, id quod per civiles adtio-

nes impetrare quéámaus 1dcircó fte dubio aliud

Mul t

'uttdlun

crit-zjuïlum T. q"u'äm quód alia omnia antecellit,

At

1

fitqy hominá propriumi.. At vero bonum homis

W

nis$ maximé proprium aliud éffe non p'ol;eff,j

M

T

quamyitus.. . Tlxe tiainque ei.foli competit.

12 Etenim

*

MA

viveré , plantis ineft; femtire brus

RUT

tisanimalibus, . Vixtus hominis. propria.

eít.,

-

|

Ad

|

! "Wufm

Da fummo bono tmorali.

5

d f 'üdfll

Ad hanc tanquam ad bonum bonum praftan-

tifimum,omnia referre debemus , hzc animz

htl

rationaliscft propría , à qua ctiam dependet.

acillau,gnf,

Fpi r

Non poteft aliundé effe a&tuofa illa hominis

vita, quám ab anima rationali, ut

virtus,

poté d qua foh!c&

itlLm,

Sed * in virtute duo funt att&ndenda, I

minemque

talebos

babitus & operatio, po[feffio & ufi.. Neutrumà

fummo bono poteft abeffe. | Forma!is rasio ejus

Rudia 0s

in actione confiflit C ufu, non in poffeffioue aut ba-

us, fint

bitu. Ultimum enim eft, quod autem efl adlio,

WIAHMSS

propter hanc enim virtutis poffeffionem que-

pfüint

rimus, - Ideó juftus laudatur, quia jufté agit,

omnjhö

quia fecundum juflitiam operatur. A&io "1

Íeu operatio fecundum virtutem düplcx eft: .

Is Dcu;;

sniverfalis C* patticulatis.

Hec interruimpitug -

&lo,qu

ab adlionibus bomini naturalibus , & in qua feli-

Es

n ftüitig

quv Dd

citas moralis non confiflit.

Illa notat perfe-

t&ionem aclionis, qua fit fecundum virtutem, qua-

l POt&)

que non magis interrumpitur ab his,

quàm ab,

ittibitin

1

homine dormiente rationis effentia.

;defüme

Traníeunta&iones (ingulz; colle&tio a&tionum

7 W-

permancntiam notat. Vaiverfalis feu fpecifics attio

1d £acit, ut homo perpctuó virtutem «olat / Is namd;

il

in aCtione verfatur perpetua & non in'terrurra» qui

jbio df

femper eít pacatus, (ecundum virtutem agere.

antcceïhþ

Atque * hoc obfervato evidens eft, quod 15

um hoint:

felicitas moralis non in una confiflat a&imne, aut

n ?Oïï "

in fiogulu virtutis aclibus f:d iv omnium collecio-

comPCUh

nt, A&tiones fingule funt tranfeuntes;ac modà

tint U

funtmodó nó funt,u mverfalis eft vonlans €z per -

D

io aCtionis

.)[OPIiz' c."'

qee quift immanens, cltque períect

N

3

fccundum

é

FExercitatio. 1.

)

fecundum virtutem,quz non augetur, fed mul-

u, 't

)

16 tis a&tibus diutius durat. Adiio* autem feu ope

ratio , non eft. intelligenda catfaliter ,qquafifcli-

suii

citatis hac caufa fit , féd. ferma rationem babet,

jgimrccr

estque ultima eju perfediio.

Nec enim ad ali-

gl x

quid ulterius refertur hzc virtutis operatio, fed

od

in fciptfa acquiefcit, Eft terminus &ultimum,

at

gnmoni

ultra qugd aliud. in morali philofophia non

datur.

Pcram.'

Summum bonum ut confideratur in funda-

]

mento , confiftit in. virtute; ut in forma & poftic-

donc lt

ma perfe&ione, in actione proba & perfe&ta; ut i&

db

affe&tione, in jucundirate cx actione perfc&a pro-

ecdi

r

d.'qun.tc,-a,il: Pnccolpmineus. (c)

Sufici

p([P(flh

Et * quia eft adio optüma, idcircó ul-

£

(

g tró infertur, quod virtus quo

optiia effe debeat.

hii vt

j

nec enim caufaeft deterior

íuo effe&tu. Optima

quil

yirtus autem fþ, quavis virtus pevfe&a, quatenus

qorty

iu bominem cadere potefl. , Complexus & colle-

particulw

€tio virtutum efl, quia virtutes inter fe diftin-

(lorcoc

& , ufu conjunguntur. Formalis eft pevfediio ,

j

qux graduum quoq; vocatur. Fimalié. in con-

l

tinuatione exercitiorum virtutis confi&cns,nan

tb

excludiur.

K

«dcon

Obie&t. Effc&us non eft praftantior fua caufa,

fitms

Ergo £clicitatis caufa non cft virtus. Refpond. ante-

€:dens verum eft de eo , quod tantüm eft cffc&us;

(s

At verà felicitas non eft tantüm effe&us virtutis,

1

fed eft quoque cjus cau(a , finalis nimir. ab hac enim

terminantur & peificiuntur virtutes. Di(ïingu*enä

P"MIM

dum quod; inser caufam principalem , quz anima&

ling,

rtu$.

;gljionahgs & m(trqmgnglgm » qualis eft vi

B

D

Dcni-

:ï

De fummo bono mórali.

?

itfed tl

Denique * peifeita virtus , vitam quo 18

tf

iif

que poftulat perfectam , qualis hoc loco eft erate

hm h,

smaturitas Ó* temporis. diuturnitas, ACtionum

um d d

igitur continuatio requiritur. Ceffatio tuvpis eft,

perato f

nifi rclaxationis fiat gratia. AEtatü matutit4s

adeó eft neceffaria , ut propterea pueri ab bac ex-

&u[timum!

eludantur difciplina , utpote qui-ob ignoranti-

hi m

am monitis & Præccptis vittutum vix obtenmi-

! in fundi.

perant.

Q. Anfclicitas inidea defcribatur, an verà ra-

it & poftt

feta; utit

tione fuz exiftentiz ? R. in idea,negari camen noht

debet , in uno cam inyeniri individuo , in gradibus

iilb pre-

excellentibus unius virtutis ; reliquazum remiffis.

Sufficit Ícire omnibus rcété uti.

Secundum omnes

Jcircà ul«

perpetuó agere , eft impoífibile.

uod * igitur nonnulli przferunt ba- 19

feiut,

bitii virtutis ejus aioni , ex co fundamento,

, 0i

quod ifte fit conflantiov, bac autem fdile pereat,

T

id oritur cx ignorantia actionis univerfalis &

s &col-

particularis , quas quia diftinguere nefciunt,

cfe dilin-

idcitcó ex ifta difficultate nequeunt fe expedire.

TL

b) 1. Ethic, c

c) Grad. g. phil. mor c-14,

j,in con-

Ill. Summum bonum pc£eftex-

1[1&6,05)50"

'petibile: eft divinum & honorabile:

A

o[ml uuüo

cftconítans & imn'm;abile ; eft (ibi fu£-

E

ficiens.

^ ond, ante

Confiderabimus * nunc fummum bontem 29

ii

hus vittut

n fuis attributu.. Elxc funt duplicia: 4lia pro-.

p hacett

ia alia commumia. Propria furt (i.) [ummum

piting

bonum eft proptet. (e expetilile , nimir. ratione

EL

a&ionum moralium, alia eft ratio , fi ad altc-

[

! v

A4

ram

, D

$

Exercitatio ].

Vol!

ram vitam refpiciamus. Omnia ejus grátís ex-

| giis/

petimus, ipfum autem propter fefe. (2) «s

&

gcnilff

if

um-f l

boniü divini C? fenarabile,idQue imitatione & ex-

Qu

f

emplo, quia divinz actionis eft quoddam ex-

[7] n

emplar; tüm quiadivino quodam inftin&u ci

] [

opus eft , quifelicitatem.fequi velit.

) m [

tvf

Obi. divihüie(t propriü felieitátis theologies. ergà

fon competicbono Piorali, R, divinum quod fi* ab

y i

operarione Spiritus San&ti per fidem hic non intel-

yutarat

ligimus; fed eft quod; divinum , à lege naturz &

fibnt !

xe£ta ratione dependens , quod Dco nos facit fimilig-

resrin a&tionibus huius vitz, *

dpore.

2l

]

nw ia n

"(2 ) summum * bouum morale es& conflans c

pl v(fj

immutabile.Nec facile enim amitti pote[l quia à

i. Mat

virtutis pendeta&ione perpetua , nil idctrcó eo

la

1

difficilius inter actiones humanas permutatur,

(« ) et. fibà fuffiiens , ultimus nim, a&ionum

W.

moralium gradus , quodd; omnia præfupponig

du

3 media.Perfe&iffimü idcircó,cui nihil adimi po-

nitns.

.teft. Deniq; * quibusdam videturquod pauzi

Summ

competat , rari quippe boni. Sané ratiene pe-

al

ciei nemini denegatur ; eftq; (ic bonum omni-

bus coftune ; éndividuorum ratione,cft commune

.| hpsovs

- j tl

multis, Attributa * communia funt voluptas Cf bo-

tf t o

33 14 (or[cientia. Sed animi, voluptas, non corporis ,

nam hgc competit quoque brutis.. 10la eff lz.

ttmtoref

püïe?t,inqu

titia Ó* gaudium , confiftens in re&é fa&orum

complacenria , quà quis exultat, fibique de re&ó

Ti

!o'mgi

dict:s & factis gratulatur. Hzc fola eft honc-

LT

; n ifo

lt

fta, fqh eft Veta, Íola humana,

.mem;uug

Volu-.

.De fumtmo bono movali.

9

j gmïm-

Voluptas triplex e(t: honefta , turpis & in his

* (

media, Honefta fola dele&atur vir bonus; (olacon«

yenit cum recta ratione, Non perficit fummum bo-

tlonedia,

num , fed ut:eff-&us oftendit id adeffe. Turpis, quà

oddm v

dele&antur improbi , quz à perver(a oritur natura,

nlnd d

& hanc iníequentibus aGionibus.. Media, quz

]

quandiu non excedit , bona eft , ut voluptas cibi &

potus» alizq; corpori neceffarie.

H

logiez nl

:

Corf'ventia " intellzdus eft operatio.exami- a.

quod feay

ais acliones , dila « facla, neg!eida, Ea filegi

: n intd.

& rectz rationi confentiunt, fena dicitur ;hine

bt nature

fiabeunt; mala oritur confcientia , cum adjun-

fictfnili þ

&o dolore. illa à Deo, hac à diabolo eft. Qui

vitem ita toflituit , ut nibil admittat , cuju vel

w

Aj qiià

pudeat , vel peniteat , i bonam confiientiam ba-

ber.. Maximum.

-

—

ldctcoeo

inr Gz.,b,usïadyegüs gfþldvagncn1

TIutatuf,

tum,

iduonum

IV. Summum malum eft a&ig)

dnpont

depravata , à vitiofo habitü prove-

m pe-

niens.

Summo *

i pri

bono merali oppofitum cft ]ïcm 25

f pt«

mumwnalii mnorale, adcoq; eft malum prafentis

m ompnt«

hujus civilis ; non futurzvitz. Hocdari abundé

Lcoffunt

paret,mulrig; de eo couqueruntur. Cumq; con-

t

traría ex contrariis cognofcuntur ,idcircó ex

(piti y

cognitione fummi boni,haud difficilé conftare

m

É

poteft, in quo confiftat,

fa&torum

Theologicé (ummüm mslum id 6mnc eit ,.

ederedt

uod hominem przcipitat ex ftatu felicitatis in fta-

etbone

€um infelicitatis & zterna damnationis .cüq; omne

€.

pecatum , otiginale & actual

Cum

Va

a*

To

Bxerc, de fummo lono morali.

26

Cum* igitur felicitas civilis fit a&io pro?

DESE

ba ex virtute perfe&ta prodiens, in vita perfe*

&a : ideirco infelicitas feu miferia erit adlio im*

Ll

proba feu depravata, àvitiofo habitu proveniens-

AcCtiones (4) virtutis funt beatudinis dominz ;

| [iut

cótrarii vero dominz funt cótrariz aCtiones.(5)

(oni

Vt £clicitas non eft pofita in bonis foxtunz aut

N hvj

naturz ; ita miferia & calamitasei oppo(ita, non im

| f

adveríá fortuna» neque in advería valetudine locum

u n

tius conditiones fübit.

habet , quin potius qui hac fortiter fert, is felicis po-

NT

27

Sunt * quidem aliquot vitiorum gradus,

TTTI

tit Viti natura, vitia morum, feritas, in[citia, im-

3 a,

pietai: Ícd de folo vitio morali & feritate, quz

| . bet

beroicz opponitur virtuti, hic fumus folliciti,

j uf n

quodque de

ravat mores & actiones.

uane

l (;hgfptü:ïäy

h

| jrtu, Hact

18 do " igitur

omo ctttii praelechione vitiis indul-

get, virtutem averfatur , adeoque univerfum vi-

gl i

| dbl

tium, univevíe virtuti eppofitum, feiLatur, is cx-

| prtuibun

trémum habet vitium & in miferiam prolabi-

|- Chafiant,

z9tur. . Vitium * hoc abfoluté eft deformitus ,

du lberant

, quqie nor

depravatio , impevfedlio.

Nihil hic per-

fectum.

lw mor

Quod enim abfoluté

Libe

malum, id

erfe&ionem

-

exc

Í

A. s

udit.

qiuity,

b) L Eth. c, 1o,

| ?1

kquoquc

1

]

hod

L]

,

l

: int:gm;

Éxer-

l,

Dereitaeost L

I

vtf Y

DE SUMMI BONI MORALIS'

l1 vt j

ACCIDENTIBUS.

| Lrm

'f".P'W!nilr,

L Libertas eft facultas cxþcditg -

IDtS domin,

&ioncs virtutis obeundi & exercendi.

tidiongj

Comitantur * füummum bonum, que-

lllifomm'z li;

J0lltd , Nj

dam bona fecundaria , qux ad ejus exiftentiam !

ctudine r

funt neceffaria. In his alia funt innobis , «t li-

titfelidiy

bertas C* fanitass alià funt extra nos, ut divitie,

bonor , amici.. Libertas vitam ve[pirit & per quamm

Tümpradis

attiones in quovis objecto , quovu loco C tempore

Linþtiu, [

exercemus,

Id hic eft liberum.

erttatey qu

nus follciti

Libextas, alia eft abfoluta,competens foli Deo?

qua facit quidquid vult, pro fuo beneplacito ; alia

a

ldfle

cít re(peQtiva, quz creaturis incft, ac legi divine fub-

ritüs indul-

Bicitur. Hac cft multiplex» alia ex gratia; in bonis an-

iyerfum i.

gelis; caque tantüm ad bonum; alia cx permiflu, in

Hatit,is cte

àngelis malis; alia naturalis, caquc homihisin xebug

paturalibus, quas aliquandiu poteft fufpendete ; alia

am prolbi

Chriftiana, ectam bominis t fpiricualibus, qua fide-

les liberantar à legis malcdikione ; alia moralis,

dfimiu,

quoque hominis , qua poteft agere & non agere a-

licete

€&1ones morales.

Jute

Libertati * opponitur fevvitu. 6 capti-

l

vitar Servitus jure gentium eft introducta,qua

qu& alieno arbitrio contratiaruram faübjicitur.. Id

fitquoque in captivitate. Utrumque impedi-

mento eít felicitati , ad minimum quoad cxi-

ftentiam. A bellis eft fervitus,

lL. Sanitas eft re&a corporis in fua

integriiate. difpofitio.

E4

6

Sani«

f

)

"?

Exercitatio 11,

TT

: Sanitas * cft bonum corporis , qua in«

lono

firu&us homo,facilitas oritur ad recipendos

i

ügt

TT

virtutis habitus , & probas actiones edendas.

(s

Hinc egri languefcunt, & vix excitati funt ad

(?Willnlh

virtutis obeundas actiones.

j quih MP

Obi.' Sanitas eft à natura, felicitas ab a&ionis

bus. ergó non eít neceffaria ad felicitatem. . Refg.

Ob], li .

fclicitas cgetinftrumentis naturalibus,ut poifit con-

jl

fervari in.fuo ftatu.

! n

* iohdgoi (

4

Appendix * fanitatis eft pul. britudo.qua;

FTT

. confiftit in partipgm congruentia , cum coloris

!s pb

fuayitate. Minus hzc neceffaria eft ad felicita-

jmm, V

L acidehtta

tem parandam, ornat tamen ear fi adeft.

Vefus

:

III. Divitiz funtbona poffeffionis,

gü;non ii

|

Aedane 4

in agris, pecuniis, fru&

.

ibus? aliisqgc

viptfi t

$ rebu

$ confiftentes.

)!

j

i

Accedamus * adbona externa, quz ne-

ceffarió ad felicitatem requiruntur, funtquedi-

L

U Mï

vitiz & dignitates. Diyitie bone funt , quiahis

lii

bomines utuntur, tam ad honorem , quàm ad

felicitatem confequendam, Male fiunt.aut alis

fb

quid vitii atttabunt , quoad hominum perver-

| trod

famufurpationem. — Virtus eft quafi epifex feli-

— dMefl

!

gitatis, qua Autem opu babet inffeumentis, nec fibà

J

Lliig, F

eit fati. (a) Pari modo felicitas. Impoffibile a,

| At [6

aut non facile,bonefla agere , cni defu

nt opes. (b)

Hmr.iranlm

6 Sané * libertas & magnificentia fme . di-

O

vitiis excrcerinon poffunt. Et quis eum dice-

L T

li

J

; ;'et'feficem » qui femper neceffariis indigeat , qui

j (s

E

dver-

LT

'pcgqïum noyercam bfüent. féttunam tain a

lmmi

fatty

De fummi boni moralis. accident.

3j

n

Yi "

fam.ut niinquam adione

dat praclatam.. Vivit

Fbl

homo vitam; corpori &

"

imó communerii, in-

165 edend,

diget igitur mulus, ut fplendor & vitzfequátur

d funa

fclicitgs.

Tria funt généta bonorum ; externá,

Cer

35 db al

tuntüf. ait Philofopus.. («

por& ; Animi , Qué ouiniá ad felicitatem ,te.qui,i

tatem, M

t poít i

Obi. i, fummum boriüin eft ftabile: divitiai

hoü iunt (tabiles,fed luxs, — Ergó ad fummum bo-

hü^ nonrequitunitur.

- fummum bonum primá-

dritilqu

iio i$ noti eget, fecundarió ópiis liábet divitiis; && .

fui; & fubje&ti.cui incft, rátioné. a. divitiatum con-

Cumcolor

emipius probatur. éigó rion conducunt ád (ügnmunmi

talfelcto

bonum. R. contemptus divitiaruni nof per fe; . (ed

latl

&x áccidente ad bonum ducit,

r

Nefus *'divitiüruni inodus. confi

ift

itin 7

üfü)

(ronis

nonipoffeffione, .. Hincper fe non funt

neceffari ad felicitatem ;; nifi in ufuim dedu-

.aliisqtfc :

€antuf & fint inftium

í

entà virtutis; Virtug.üpg

is exéréeri nóri ót

qiene

n

(a) Alékand. Aphrod

T4 anim.,d,)" ü etixic.c.gi

; (c) 5. Polit.c. 1.

h qyiahis

1V. Honóor e& dignitas; qui cori:

[

um al

fertur $ viro

i 4it dl

prudenti h4i5, qui Virtg;g

funt przditi.

|:8

m P;:ver-

Altetuin

S

* bonurni exteriium feiicftätiä

pfs t

ti, t

eft digiitas, pracipue veró boner, cujus quoque

i

nomine cztéerá bona dignitatis continentur,

'ofibiiu

Ó

Honor bonerum eternotum. máximum eit. (d)

p (i

Vox fumitur yel genetaliter, vel ffecialiter, . 1Ula

Íne d

todo pro dignitate quavis , ex virtute prodeunte,

eum dit

ac comprehendit honorem. proprie . ditum ,

ligat, (

autboriatem ,. gloriam, laudem , C benam

T

a. (c)

[

ffïngm. Eft conditio Virtu? inperfon

Honen

Exeicitatio T1,

y|

14

f Bu

Honor * hic fignum notat "externuni ,

güram i

quod vultu vel geftu alicui tribuitur, adeoque

!g

Ti

dicitur effe tv bonorante potius, quàm in benorato.

fiigi

(f) Ab ifto entm externum hoc eft fignum.

mu/ül, VUX

"Iria funt honorabilia, Dew feu numen . tan-

PL

qint, Ut

quam principium, animts ut optimum in homi-

yiim p9

fic, virtw denique per quam probus efficitur.

| ul I

(g) Virtuti idcircó , aut homini propter vir-

gri

tuter eft conferendus.

Honor externus cít bonum neceffarium, quod

1' at

FTL

exeitat homines ad virtutem & aCtiones prebas »

tanquam externum fignum impellens.

| yit o

P

Confertur * primarià his, qui meritis i

] gïor'aa w

rempublicam clarent ; feeundario omnibus vir-

porc/fetiæ

zute praditis , etiamíi privatam degant vítam.

Hcbuno

Nam hi exemplo & imitatione ad reverentiam

j pl .

| foninius,

füiinvitant, Hinc gradas recipit honor, ac a-

lius exhibetur maguatibti;dlius inferioris con-

B T

. ' ditionis horsinibus. /Tribïuntur mun'erg , fl4-

1 (s s

tuo, monumenta , fepultura.

, Qutinüra

Honor etiam dátur internus, qui virtti meritó

tntd]n

debetur, ac ab ejus fluit gftimarióne , exfi Gullus fit,

qui huac tribuat; imó etfi ignominia notetur. Hic

tht

in ip(o eft honorato, fluit à virtutc immediaté, nec

iptitig ;

" huc pertincte

n-

Caterum * bener in eminentia C* grada

lg

VIODQfecer

virtütis confideratws , dicicur autovitas C* gloria,

;

Mul

Autovitas eft honor cum eminentia quadam , bis

'(IA Mputr

éompetens.qui potefratem babent armatam. Vir-

Prndr

tus$ namque ad reverentiam (fui homirtes exci-

, Bll

tat, undé occafionem przbet, ut infigni virtute

is prz-

l DAR

Ptædito ; thcüftem & jus largiatur ali

*,e;'

l

&

De fummmi boni moralis accident,

"

fomUm

effe, His igitur- maximé competit, quiin ma-

LT '

giflratu funt, aut alio munere reipublicz fun-

LTA

guntu'r.

cdi flgnun

Patri quoque tribuitur , quia hiceft Rexindo-

B t

mo füa.. Vox aliás eft ambigua, (umiturque pro fen-

tentía clari viri,ut autoritas Ariftotelis, Platonis; aut

Ym in lr

pro jure , ut habet autoritatem in fundum füum , in-

qbus ii

terdum pro periculi

praftatione & evi&tione , apud :

Paulum ICtuüm.

L pEopterr

Gloria * adrerum geflarum vefertur m)-' Is

tfarium, i

gnitudinem , ac tuncexiflit, quando multi a&«

honts préb

n

nes celebrant reílas. - Diffett ab honore pro-

prié dicto, quia hic absque figno effe nequit,

qumentoi

ormmious vir-

gloria poteft.:| Hacculilibet virtuti competere

poteít etiam praterits, honor tantürm prefenti;

kgat TAT

rertrentm

Hic ab uno poteft conferri , illa multitudineni

poftulat.

ofl0t C d*

Déo prg;»riä'c*ompetit ; fuo modo

bominibus. Denique * ad honorem perti- :

riris CO«

nent law C* bona fatna , al virtutis Petrarchae

Inu.nþe" j Bl'

di&e. .His namQue tanquam ftimulis homines ^:

excitantur ad virtutem. Latu ob virtutem , etiatm.

vt merit

minu excellentem confertur,. Ympropti? rebusaliié -

&i Lillus f

Jotetut.

Ií

tribuitur. 1ca landamus:flores.

Bena fama ab

mediati n

ignoti etiam confettuv, idá, ob vita integritatem.

ia & gl

Ea facit illuftriorem felicitatem.- "Fantüm . * 14

dehonore generaliter ficdicto. Specialiter ho-

4 d quri

nor fumptus eft dignitas generis , u Imperato-

4

vuden, i

riay Regta. Principum, Comitum, Nobilium. Ori-

TL

Ye

ginemtrahit à gentium jure. In eo enim omneg

jmittes ec

confentiunt, quosdam inrepublica eminentiori

lfiglli Vimm

€at, emi-

,

€ilc loco habenqo;, cum nemo npa vid

s£ntiaté

at aluS

Ü

|

ié

Exer citatio: 11.

gentiam virtutis id mereri,

uodaliis non tribüi-

lgpfïa QUh

4

uf

tur, de quo dignitatis gradu agit Politica.

j

(d) 4. ethic, c. 7;. (€) Scal. exerc. 3iT. f s. (f)

1. €thic. c. 4 «( g ) 2, mág. moral. c. 1. Plato s. de 1l.

u

nl

-V, Amicitia eft benevolentía mu-

il

tüa; non occulta, néc incognita;

(5.l

&

*

'Tandem * a4mica ad (urami boüi perfe-

flrnit,

&ionem requiruntur quoque , & qui mutua be-

,,»gbnnnäf?u

- gevolentia [? ptofequunturi. Neceffariam effe au-

qraonoad

friqultà

tem amicitiam; adfummüm honum confequens

dum, idqüe voveridum & ornándumi hiric patet,

| r ul

f Rctas

uia nulla domus eft.tàifi ftábilis ; nulla. civitas

| ho t

tam eft firiia; qua nóri odiis & diifidiis funditus

N

poffit everti, — Hiric arima éivitatis & juftitiae

Á ii

Y

prafidium dicitu£;

2

l

! ficiterum

L

Caufz procreantesámiei

tiam fünt väri"a", hitu'.ï

tà» zqualitas ztatis, ingenii, ftudiorum , coriveifarios

jurca

| tetciolg

! eonjun&io fanguinis; ütilitás, vqluþiaä,bdndium af-

Tb

fluentia aurindigeritia.

16

iAamicitia, * aliaest beneffa yAlid fücunda,

leízro;

alia.utilis. Mta ex fola honeftate provenit;4deoqy

l Trtuisaut

fola pevfetka est amicitia: - Jücunditas & utilitasy

| quiüidum

vemota-boneflate , faciutt amicitiam imperfe-

tl

Cam:' poflunt tamen progreffu temporis in il-

;

tj

làm converti.

|

lii

VL Voluptas co

"'r'poris & fortunae

| -jcquisqua.»

bona,à fümmo bono

.

nQn funt cxcluf

Clmsirwitä

denda.

Mfv

^* Nemo * non eít, quinon certó fibi per-

7

adest;/fuumtim bonum in bene vivere ( bené vem

Üf

g?f?ï: fità effe, quod propterea, non tàm virtus

!y Camtk

ipf?»:

[

De fummi boni tnovalis acciden£.

i

s Dontrl

1

F

Jitica,

ïpfw, quäm ejus operatio haberi debet. L

nc

quando nonnulliid virturem , prndentiam r fa.

ET

4003 d ||

pientiam vocant, tunc per virtutem cjusactus fe-

entià m

cundus intelligendus , adeqc'luc Operatio; per

prudentiam àutem & fapientiam cognitio pra-

ità

€üca;& fine qua virtus effe nequit.

Doiii perfg.

Obj. fümmumbonum denorat qualitatem , eft

ii Wt

fclix non is; qui agit; (ed qui qualitate eft praditus.

m effeq.

ergó non á&us fccundus,, fed primus erit felicitas. R.

utc nonnulla vidéntur nóraréactionem , que tamen

Confeque,

funt qualitatés; & viciffim, ita accidithic

quoque. Va«

Aere, qualitás eft ; & tamen vidctur dicer

€ actionem j

ihircpat

€vcra tàamen

tll cisit

fi: felicitás videtur riotare qualitatem , r

€ft actio fcü operatio.

ls fundii

& ulttiz

Sed * non funt excludendaà furmo bo- 1

ho, oluptái, aut corporis € forttine bona ; quod

yirid; t

hic iterumrepeteridum eft; Nam animi volu-

onvtifatiós

ptas veré cum fummo bono coüjurigituf ; cum

daoum af*

revera volupefit oómneid; quo quis dele&atur,

In his virtutis àctionibus autem eft màxima de-

hi jirandi

le&tatio ; modà virtütem ameí.

Imó nemo eft

vetity t

virtutis aut honeffatis cupidus ; nifi quiex utra-

s &rtiltai,

que folidaim capiat voluptatem. — Fortunz r

18

»imp

'C'

autem bona; ut funt divitié, bonorés, amtici , fani-

iporisin D |

t4i,ideó ei juricta fint;quia fine his virtutis qui-

dem habitus effe poteft,sinimé átüteth ejus adtio;

v fottut

Nec quisquari eniii przclarumi edere poteft fa-

cinusin vita, fi amicás efl deflitutui, adt &grum b4-

int C?(d"'

bet corpus. vel nullo bonore ini. repüblica dignu eíf,

ofb gt

dit quicum petpetua couflikatut paupertate , ad-

O

ö'.

.

: (f TL

Xque fieri nequiit, ut is felix fit, Kqui omnibus 14

ls careatbonis,

-]

p um Wo

H

ongt

D]

e-

;;3 Ex.mit.- I1. de fummi bont miorali accid,

ia

Honor alius eft (ervilis: qui debeturhero ; aliu$

naturalis, qui patri ;

alius civilis, qui regi propter ju*

b (

ftum defertur imperium,

felicitati debetur honor in

prazmium,

Non *

confiftit quidem fummum bontm

)u

19

in externi bonis. fed im fola virtute. Actio tamen

m

virtutis non potcft perfici , fine aliquibus faltem

P!apf

borii fortune ,

eflque longé aliud fummum bo-

f

num-onfiftereinbonis fortunz ,

& fummum

TT

his carere.

Poteft valetudo

bonutm non polTe

l

[W:qlwd

fclicitati, fubfervire eidem

B

officere, (Lmala est.

guzmum q1

eft, aut

fibona. ipiatamen fummum bonum non

L cognitume

!

fummum malum.

nonomninó funt fixe;ita

mopar

Vixtus cjusque a&tios

mofcendu

utloco moverition poffint. Impcdit namq

ue advcrfæ

am invi«

|

,vita (xpe honcítas a&iones, ac ex

torquet eti

1

äxmmu f(lz

orbus robur corpo-

tis liberalitatem, unicusautem m

fortitudinem in acie , nec

) avrtatelit

vis ita poteft affigere, ut nec

| m henr

ceas. Màe

$

"prudentiam in confulendo ampliug tn;ri qu

mentunme

jeiptd, |

goum impedi

20

Indé

* reété dicitur,quod felicitas omnibus

; Mi

non pofíit,quadam

jitratm

fortune C* corporis boniscatere

0l H

tamen &inprimis hac, que non funt advitam ne-

ï

i

at fit pvopterea . ut feli-

(thlbnum D

ceffartas abeffe poffunt ;

5

idun, qui

citacmen fit aboluté inconflans ; nec acci

dit feré,

Cl qu

ut quis omnibusiftiscareatbonis, ; mec tamen

bmtbuthu

esl tam conff ans, ut labem nullam uniquam contva-

(b

bat, Eftenim imperfe&tz hujus vitz

Mldy

9crfe€cio, adcoque certo modo

li

conítans.

lt

'mfl EU

lq:y

T

3. SICRSEEISOLUISSDSNTTNSAMSBEIM 3

1

Exet-

^

j

L

: Exercitano Ill

luflhtm; m' d

19

I9 p

Xtr hony ;

DE OBIECTO DOCTRIN.E

MORALIS.

LUTTY R

AGto t

I. Objectumethicz homo eft, qua-

fiquibusþ!m,

tenus fclicitatiscivilis capax eft.

ümmum k

Proprium * eftdifciplinarum pra&ica-

& fimmz

füm, non ràm objeium um cognofcere quam cet-

tfb valent

tum in bocinivoducere fiuem, iffudq, per bunc pet-

TVlte eidia

ficeve, quod fieri autem nequit ; sifi id notum f[it,

nonel at

quantum quidem fes po&ulat. Sané non in-

cognitum eft ethicz obje&tum, caufi tamen &

fünt fiyeit

principia ejus difficultatem habent;undé przco-

mqucadmü

gnofeendum. Obje&um * ethice eft bomo,

: etiam inyi

robur corpo-

quatenusfelicitatis e$t capax motalis ; quz cum

»in acit, nec

in virtute fit pofita, cjusque actionibus , abani-

iqueas. Màe

ma fluentibus , adeoá, bonefliffime, &* quantuns

fievi potest , vetla vationi confentanea cffe debent :

citug um

Idcircó homo hic obje&um eft , inprimis pro-

fit at

pter animam, à qua eft virtus.

advitam

Obj. Homo eft (ubje&um ethicg , recipiens irs

fc habitum prudentiz.ergó non eft objc&um eft (ub-

, if

je&um , quia recipit prudentiam , utbené vivt; eff

ciditie

objectum, quatenus przceptis excolitur moralibus;ut

; n tin

bené beateque vivat.

Obje&um * ethica etfi aliis bomo fit aliis

qwmtamll

intelletus , voluntas , affeilus, adio humana,

Jjus vitz

nodo

ententiz tameniftepoflunt conciliari.. Con-

fiderari poteft objectum autem vel. indetermie

W

t4t£ , atque ita eft homo; vel determinat? ,

ffá, vel internum , ut intelle&us & voluntas ,

«um appetitu & locomotiva ;

yel. exteee

I

b a

tlhls

40

Exercitatio. 111,

$um;ut omnià circa quæ virtutum exercentur

W' 7

actiones, adeoque ipfz a&iones ; humanz.

i

WIW

Voxationis fumitur 1. pro quayis actione,quá

Wm

homo cum plantis communem haber, z. pro accufa-

a

tione. 3. pro opcratione, qui mediante intelleétu &

volunzaw perficitur, ut hoc loco.

j Áil (I;

Intellcchus

x*

ab ob]eäa excludi son d:Bet,

g/ano

bic namq; perficitur virtutibus, quatenus prin-

j um

cipiis informatur practicis , & ex quibus varias

wnok mt

conclufiones ducit. Pradlitu & vetatur, à quo

Atdnu

alius efk is,qui tbeoreticus dicitur, & per quem res

ij

Ii4

A d

Íua natura tantüm cognofcibiles apprehcndl—

j

2 uf

mus. Hic prmapus practicis pchatur,nec mi«

0ij ;

nus conclufionibus.

Volunt as

x

objectum e3t,

'

;ætlp( ct

*

quia hic quoque pcrHatur, atq; tunc bona mo-

]

gagtunqi

!gi Á«tit

ralia pmfeqmtur, malafugx:. In hac eft electio

Lj

:|

$d*

€5 libertas, propriz virtutis caufr. Affediw funt

mncsoratw

ebjectnn, quxa funtinftrumenta voluntatis,quam

Í:quuntur in boni clectione , aut eidem repu-

h* TU j

ctum &ob

gnant.

Adliones deniq, faut objectum, quia poí-

funt effe? bonz aut malz.

finuudit f

r M /xm,

DeobjcétoaliiGc. "Totale & adequatum dici-

£urtotus homo virtutibus informandus. Inadzquas

RLT TU

3v

tum feu partiale principale eft intelle£tus & volune

tas ; inftrumenra!c funtaffectus; ab his ortum;funt

quidlm,

actiones humang.

2

Yiunt

Mnlk&uu

1. intelle&us per effentiam cft ra-

|

BUTM

tionalis,& per quamrerum naturas co-

fttd o

Vi

gnofcimus, fimulque dcactignibus vi-

luuüe,

te confultamus.

L

6

Ut * res fit clarior ex doctrina phyfica

hl; ;

conftat , tres effe facultates anima humanzs

|

enp.

'/'limdog,

De objetlo docirina movalu. -

at

TA t

lm

qm4, qua vivimu; alteva , qua fentimu . tertia,

—

lViSaOiDm. l

quáintelligimus, Prier,quia eft omninó rationis

! 2 0 aj

expersidcircó hinc excluditur , cxterz duz hic

Lt inddul

locumhabent, fed diverfimodé. Etenim *

7

LTA

altera per participationem esl vationalis, cum per

fefitirrationaliss tertia eff rationaluper e[feuti-

Natentsm

Qubt v

«m C natursg fuam, & per quam rerum naturas

cognofcimus, fimulque de vitza&tionibus con-

GL

fultamus, Eftque in utraquecognitio €* appeti.

t quem

: apprelent

1155 Acillavel fenfitiva, vel intellecliva , gademg,

€ ratto in bor,

Srdtuecm

Obi. phyfica agit deanima. ergó malé de ea

- dj d

pracipit ethica,

Reíp. de anima eatenus.rantürmg

WCDOT -

hicagiturquatenus yirtutis cognofcendz cxplicatios

pi fervit,

5077

Sed * intelle&ivusappetitus proprio no-

Aftdu [unt

mine vocatur yolantas. Ingens autem eít inter

ts quam

utrumque appetitum difcrimen , atque fubje-

tidemteue

€tam & objectum inutroque diverfum. senfi-

i ii

tiviss e$l in farultate fenfitiva , fertura, inid , quod

squatum dic

fu*? feufu cadit.

Intelle&ivus eft infacultate t4e

; Indaqui

tionali, & in bonum tendit tmelligibüe, 46 in id,

u & volum

quod esl boneflum.

ipormutt

Voluntas, ut eftfacultras animgzerationalis , res

&b intelle&u judicatas cligens, aut repudians;pertinet

m efte

adphyficam , ut veró przceptis excolitur moralibuss

ethicz eft confidérationis, hic enim informatur ad

TOE

Virtuces.

mibusvin

Intelletius *. adomne feextendit intelligi-

bile, Ficautem confideratur , ut «d motum fertue

j

voluntati ; non.eam impellendo , fed dirigendo,

r p

; lo

maut fugiendum. 1n-

[7]

efteudendog, quid /appetendu

3

tellectus

39

Exercitatio 11l

fuamhïl

telle&us igitur in ethica cognofcit principia

ol

pra&tica natura nota. e. gr. quod tibi non vis fieris

j

alteri ne feceriss boneffe efe vivendum ; neminem

yjot

u

effe ladendum, aliaq,. Eadem eft cogcluiïonum

It

ratio.

Áirat!t

Natuid notum effe diciturid;quod fine demon-

At

/

pl fh

ul!il

ftratione, aut przceptore: folius naturz inftin&u;co-

i

nofcimus. Id fir, quando propofitionis alicujus ve-

Titas, (tatimatque ejus fimpliccs intelligunrur termi-

igeim |

ni,cognofcimr. Non igitur nobi

fcum adferimus haec

um

ec hoc tmodo re-

principia, quando in lucem edimurin

dicitur. Princi-

dmgend

€t$ vered; aliquid natura notum ceffc

pia habitu quodam cognofcumur ^

qui fine difcurfü

apiá

m comparatur, exercitatione t

amen opus eft.

guide

fijuiun

Xo

Etenim * intelle&tus , eriatm poft lapfum

ds verum

1prz'mm'

tm paventum , vetdam adhuc. babet fatia-

fitonefer

liter bonum est videte & co«

eem, quaid quad mora

)u

nofcere potest.. Exrare quidem poteft, etiam iu

$

]u V

€iyi

libus , nec is eft re&ta ratio ; fed redla vatiore-

ppetts

Gum ed devebmsjudicium, five fint res naturaliter

motz, five ex principiis naturaliter notis dedu-

bonavd

Volu

cantur. Hoc intelled us iudicium , etiam posi la«

D

m reliquum.vedta esl vatio,

homini,im;

Reé&ta ratio duplex cft ; theoretica, cum de re«

fnayi

"

N

busjudicat theoreticis ; practica,quando de practicis.

K

Y

!)

Tmüm

Perperam fumitur vox rationis à multis tantüm in

malam partem , aut pro ipfa hominis corruptione,

ilmd

cum in bonam partem accipiatur quoque in ipfis fcri-

Wt

pturis facris,

Rom., 12, v.I, r Pctr.2. v.1- Rom2.v.r4o

Sicultus Deo

debitus eft rationalis; ratio & racionalc

(l

t

rem bonam denotabunt.

Eu

Atque * hinc de intelle&tus poffumusju-

[

mglum "

. dicare dignitate, utpote ex cujus lumine omnes

-i:

t tdtnilmz

J

difciplinz humanz dependent , in eoque fedem

CT

uam

2j

Deoljetto docirine motalis.

Eit pïlmtlïp:l

faam habent, eftque hinc earum certitudo.imà

n fär.

hs ff

intelledus alis facultatibus imperat. omnibu$, *

Meus appetitui ut vex aut. magiftratus vinperats

Otcluion

ait Ariftoteles. (4)

Imperium intelle&us a&us eft internus, intrá

X ine dem

diverfas animi facultates intercedens, & à fuprema a*

reinftinthug;

nimi facultate in «ateras exercetur.

Dis alicujum.

Sed * non nimis latà cxtendendum eft id 12

ihgumur t

Ladferimuttz

imperium intellectus , cum voluntati quoG, fuo

tc hocmodoy

competat modi.

Intelle&us normam feu regu-

dicitur, Dris

lamagendi prafcribit , impellere autem proprié

yi (ine diu

non poteft. Prafcribitnon rem apprehendend.o

imenopuiel

fed judicando ; nec fimpliciter; ut fitin theoreti-

a p

.

hY

Cis, veru

moftendit hoc iftotempore & locoeca

t hbt tl

tatione fieri omninó debere.

EM

(a )1. Pol. c.5. Vide1.eth. c. ult. t 3.

2071

llI. Voluntas animz rationalis eft

bt

:smoturdtt

appetitus , fügiensautapprehendens

- notis ded

bonavel mala;ab intellectu monftrata

Voluntas * inanimalibus foli competit 13

dj p

homini , mpropri? brutis tribuitur, C* quatenus

x

i, m t

fümitur profpontaneo. — Fertur primarià ad per-

jodc pridi

fe&tiffimum bonum,quale eft divinum, proximà

li tantüt

adbonum dirigitur morale. Hoc duplex eft, .

; corrüptit

yerum C* apparens, ac per fc in iftud, per aeci-

uein p

p Romet

dens & propter difpofitionem malé affc&am),vinl

jo & a

bocvergit. (5)

.Obi. Homo plerunque

fuapte ingenio fertur ad

voffumif

malum. ergo. nontantüm peraccidens. Refp.]d non

effe de natura voluntatis, utin fe eft, fcd provenità

uminC o

[ E

depravationc voluntatis aut univerfali, quam exa*

eofit

4

ll «

*Pu

N

24

Exercitatio 1.

f'p primorim contraxitparentum s. aut partieu]aris

07mm L

€x mala voluntat

N

is difpofitione, ut fit in ínjufto, pres

] o

, ä?go, aváro.

t4

À * voluntatealiquid dependet aut dire-

lus

&, cujus principium esl pofitive,diciturque itavo-

I(rn/,/WW"f

um

luntarium quod fimpliciter volumus ; ut ambu-

!

0ij a

lare, ederes aut indiretté , cnjus puincipium cst

y Em

privative, quodQue cum impedire poffctaut dc-

yldy

bervetgJ non jmpedit, ut cum quis Vabinteritu ho-

minem poffet vindicare, id autem non facit.

D

W.M

, Tuncid voluiffe dicitur. Non omnis qui per-

H

l

Mp

nopr v

|

fittitq

uicquam,iftud vult aut voluit; fed 15 demüm,

]

ieomnesdt

qui cum potuiffet & deberet, non impedivit.

1

$ane

. AGus * voluntetis duplexeft; urtsquem

at

" immediate producit, ur velle, nolle, eligere, aver-

unappett

. féti ac diciturelicitus, quàüd. eum ipla voluntas

fonuncu

exfe eliciat, inqua ctiam eft: alrer mediante a-

vtlb

lia potentiaà voluntate prodit, ac imperarus vo-

du

tAtv , quia à voluntatis cft imperio,, cxcitante

Ymf

sliam pote

z

ntiam, à qua elicitur, ut videre , amba-

'nodioDrih

lave, G.

DTTTg12]

Voluntas impellit czteras facultates ad agem-

dum, etiam intelle&tum, Hinc omnes à&us intelle-

UI

j En

€us, quoad exercitium voluntarifunt.— Vtenim de

| W.

Lio

" z6 cogites,aut nó cogites;id voluntatis cft.Sed ut atus

j tisobjed

intellectus fit affenfus ;dotdiffenfus , id non fubjacec

voluntati, aétus enim ifti caufas non habent neceffa-

zias, ac intelle&tum convincentes, aut non habere vi-

le,s,&fug

od

dentur: in czteros nullum eft irnperium, | Parent a-

€tus quoque appetitu: fenfitivi voluntati , ut & 1ma-

(

£inationis, reminifcenziz , (ed non fem

por. Detre-

Unitg,

€ant enim (pé juffa iftius,

fl

16

Diftinguendi * quoque in voluntate 4-

topulm

volendi

w volendi C nolendi , habctäluc actus

LU

bonum

i

De objetto doftiina movalis.

2

-lut.p"üwhx*f

^

*

|

B

N

bonum verum & apparens pro objecto ; a&tu

veró nolendi objectum malum eft. Id enim vo-

tj

|

luntasaverfatur, nec fieripoteft , ut. velimus ma-

At iv

I

U5j mb |

lum, ub tatione mali, fi.ut nec nolimus bonum , eà

quia bonum est.

4

Pt

Obj, 2omnescogitationes humanz funt corru-

pta. E voluntas motu fuó noa ferturadbonum Refp.

Mlitaei.

Yttrtm h.

aliud eft bonuim fpirituale , ad'quod voluntas per fe

noD£errür, quia eftcorrupta peccato s aliud eft bo-

nonhui,

n

E!

L

k morale, ad quod fcrtur inclinatione

Onis qi M.

ftdisdmi,

fua, propter vires reli&as in animo à lapfu, nec hice-

nim omnes aufert,

tdm;.

|Sané * quiexmalitia & perverfitate pec- 12

lumqum

cat i malum agit f-iens & prudeus , fed tamen.

ptrt i

non appetit malum fine bono, quod ei putat ef-

Dl volntas

fe conjunctum, Ita creatura Deum averfatur

medintea«

quia falsó fibi perfuadet , effe in hoc a&tu bo-.

npemw Vl«

numaliquod, Eftquidem fimpliciter malum

, excitante

Deum od:f^, utpoté qui eft abfoluté bonus, fed

Mett tl

in odio Dei homo videt apparens bonum , gi-

mitum ux pooam evitet aut aliud.

qes d agele

(b.) 3- Eth. c«4- t. 56--

idus intellte

Ytenimde

1V. Libertaseft, qua voluntas fer-

Md ucadus

turin obje&um , ut id poffit cligere fi

pon fubii(!f

vclit, & fugere fi nolit.

enr nectde

n habere v

Conditio * voluntati

s confï[ïii in l;ber. 18

, Darentie

tate. Hzc duo requirit,tüm ut habeat principi-

TA

um internum, per quod ferturad appetendum ;

ptr Dett

|

tüm utfitimmunisà vi & coactioneexterni,ad- - -

codq; ut libero motu ad fuum feratur objectum,

oluntatt

yyj vold

Voluntas eniti, qua talis, cogi nonpoteil.

j

bonut

Volun-

4

26

Exercitatio 1Il.

g li

Voluntas coa&a eft voluntas quoq: ajunt ICti,

ergócogi poteft. Refp. ratione principii interni cogi

p

0U

nonpoteít , quamvis viexterna aliquandocogatur.

Homo ízpé cogitur aliter agere, quàm vult, voluntas

Y

tàmen vim adintranon admittit, voluntarium non

u

eft violentum.

mi !

19

Dari * autem liberum arbitrium in ho-

j

üt.

-mine, fí res civiles & ratiom fabject as [ettes , binc

D

&' äc oluibu

fatet; quiaexperientiateftis eft, nos poffe res i-

ftas facere aut omittere, ac ideà de. iflis confulta-

« quicmus e

siui.. Fruftra igitur hec. facultas homini data,

Hrmäuï u

aut in noftro cít arbitrio id fequi , de quocon-

L] [ Vil'tüïCS

. &o fultamus, autettam omittere.

Porró * liber-

« feyOCaDtur

145 non esl akus, quia hic tranfit, illa manet.

Es

, g pl

Motus.

acuum principium,.acideó proprié a&us non eft.

* dsproquat

Nec esl babitus, quia naturàineft, | Potentia igi-

Quntür mái :

tur erit, & quidem adliva,

Paffio enim ut talis

hh

liberanon eft, fed quicquid libertatis ei tribui-

du t

tur,id actioni competit,huic propter aCtionem.

eyrdsch

Est autem potentia antma intelhgentis &* quidem

voluntattt, quz fola formaliter eft libera.

lms; n

titi G

Obje&t. libertas eft faeultas hominis, qua de

z

emünt

oppofitis ad ejus aCtiones pertinentibus, ratiocinari

sitüs f

eppofitaq: prael

igere valet , ut habet Píccolomi-

neus. (c) Ergo c

j

1in intelle&tu. R. radix libertatis

Vaf

jn intelle&tu eft. fibertas ipfa cftin voluntatc. Intel-

yoo r

ligere nec in fe formalirer, nec quoad exercitium

Aidntm

aétus , eft liberum.

nitigr

i

emaf

Nifi * velimus dicere ,hoc modo forma-

od |

literin intelle&u effe libertatem , quatenus folis

ii

terdftin

agentibus iutelledualibus. libertas competit, ac

propterca intellectum feu rationem efle facul-

D

taten

L

De objetto docttina motalis.

2?

, N |

tatem illam , 1n qua formaliter refideat illa li«

Il WUHI(M i

bertas ; caufx creata.

indo wgm'ï.

c) Grad. 9. phil. moral. c. 49.

il Yolttya

Dlrip

-

V. Affe&usfunt mutationes ani-

mi, cum voluptate & dolore con-

lum inho.

x

jun&e.:

du hg

Appetitus

* fevfitivus fedes eft. ajfetuum, *

Sunt natürales ,

Dolleresj.

& de quibus hic eft quaftio.

ii

hominis natura prodeunt , perti-

quatenus ex

Yini dtay

nentQue ad phyficam : funt motales ,

quia per

m

ita huc

ao

eas virtutes morum exequimur, atq;

t'à * lw

revocantur, Defcriptio atq; Arifferela (d) &

my, W

per fe plana.

usnoncdt

Motus nudé hic intelliguntur ;

fine exorbitan-

di'-

hts ii

tia , pro qua quandod; voX fumitur,ac propterea

m ut talis *

cuntur maiji affcdus.

In * his ne aberremus; dijfinguendi

fant ?5

; d trbur- ï

x

affe&tus à dep

a

yavatiene qua. iftis ineft , docetque

ratonem, |

les , (e) propter affechus nos ned,

expreisö Ariftote

TP

bonos , ntá,

malos dici , nec laudari , nec vitupe-

btrà

qgAfi, 1.€. O

b affe&us in fe confideratos. Si&.

jnis,qui d

enim fuünt. appetitiones fimpliciter ,

hz autem ;

j, rátiocinat

st tales . funtnaturales anima facultates.

: Diccolomi

Si affcétus fumimus, quatenus €

xorbitant à

dix lbertatà

o rcectx rationis, tunc omnes m

ali lunf-

inrate, Tntt

præfcript;

onos aut

Aliud autem eft

dicexe affeétus non effe b

& aliud

j exercitit

males moraliter, quatenus fun

t affc&tus ;

|1

eft dicere affeQt

usnullo modoeffc bonos aut m

alos

ofterius falfum.

odo fortt

moraliter. priuseft verum, p

Hitu& * ignorare non

debemus , fzpe in-24

"TE

teraffe&tus recenferi , quorum nomina implicang

uml ?

jj

) Suntque iu-

y dic 1

puavitatem , ut ait Ariffoteles;s(

gidies

ul

|

i

ET

ÉExevcitatio 1N -

hg

vidia , emalatio, impudentia aliaque, qux nog

"

folüm affe&us à re&a ratione exorbitantes,

qil

fed in fe pravi funt.

j

Invidia eft dolor, ex proximi cemmod's per-

€eptus, adeod; plus quàm voluptas & dolor, aut

jl /W:;Wlill

iinlta

animiaff-étus , undé in fe mala eft.

L2l

' Affectus * funtvarii, ac non uno divi-

Vtgono

* grthalpib

. dunturmodo. Ratione fubje&i alii funt comct-

dion ib ba

pifcbiles, ut amor, edium, defiderium, fuga , gau-

guials t

dium, triflitia; aliifunt irafcibiles, ut [pes, defpe-

jhominiu

vatio, audacía, titr , it4, . Omnes cogno'fcurg-,

gitum n Deu

grceptores

tur ex objecto.

vl ailpibi

Diverfitasaffe&uum in homine caufax habet va-

xias. Principiirationcfluuntex lapfu primorum pa-

hutuditi opy

zcntum. Augenturà corporis vario temperamento,

od

fexuque diver(o. Terminantur ab objcéto , affuefa-

p

€&ione, confuetudine;amulatione, indigentiá , fitque

lm appt

idcó, utin ali;s fint alii,

46

4Amor * 6fb cum bonum. placet appetitui

Tulw,

m t

fenfitivo. Odium efl reiingrata aver(atio.. Defide-

lia tendm.

vium feu concupifcentia eft. appetitio rei deletabi-

-

hi,

li. Fngaesi abominatio malum avertendi , quod

imminet,. Gaudium feu letitia cfl, quando contun-

UT

eth

gituv fenfus bono fuo idá, percipit — Triflitia feu da«

T Ad

ler, quando appetitusj ungitut. ctitn malo.

titrter

Indifferenter (amitur bonum, pro utili , jucun?

do,honefto,vero & apparenti. Amor placens volun-

hninead

tati dile&tio vocatur.. Hzc enim in (ola voluntate 8z

tithun

e:eatura datur rationali, quo charitas pertinet , tan-

Tolm

quàm ejus fpecies. Ma

gnicnim zftimare, quod dili-

]s

gas eft charum habere.

q '

Qs

ULTA

' T

-Spes "* appetitio boni futuri poffibilis eft.

; Hoc

offunt,

I

fperatur, Irpoffibilia cogcugi[ci P

fpsrari

De objecto doftrine moralhs,

2$

:

f

erari nequeunt. Inde defperatio inteligituy.

du

P

Qu

Audaciafacit promptos ad fuperandum imminens

periculum.. Timor feu metus eft mali ex(bedlatio,

od ,

à grandi periculo orta.. Ita affedbusmixtus e$l , exe

dolor, al

ulcifcendt defiderio & triflitia productus. Oppo-

fitum habetnullum.

'uto diyi

Vtnonomnisira eftvitiofa,ita nec omnis tí«

(nt hMs

-

gnor eft culpabilis. Iracongruens cuni rc&ta ratione

t(t bona, ab haecabiens vitiofa eft,

Ità timor alius cft

ugd D g*w'

naruralis, deftructionem fui metuens, qui omnibus

i.

ineft hominibus ; alius cff fpiritualis zevcrentia ni-

mre

mirum in Deum, ejusque pracepta:s alius eft civilis,

jn przceptores, magiítratus, parentes » quorum

neu-

^

atb

tereftculpabilis. Inordinatus cft habitus ícu a

tiorüm p

fortudini oppofitus, adeoque vitiofus.

TRDU,

Quod * autem

uidam affe&us dicantur 2€. ..

l, afütfe

;

concupifaibiles,idideó

t,quia his fimpliciter aut

at f

bonum appetimus , aut. ingratum refpuimüs,

Irafcibilesverà alii ditutittur,quia his aut inftans

t apptiti

malum nitimur amovere , aüt ad bonum cum

ti. Dd

d-

lucta tendimus, de

qua re plgra docentur in.

phyfïca.

tnl, g

(2) z. shetor. c 1. &) z. ethic, cs. t z. f) 3«

adecenfte

ethic; c. 6. t, 39

VI.

€tio humana feu moralis vo-

( [eu t

l

catur determinatio motus naturalis i&

ii jrut*

homine, ad bonum vel malum, ab in-

gns volute

telle&u & voluntate facta.

oluntate

tintt , til

Tandem.* de a&ione humana , que ob- 29

jectum quoq; eft ethicz pauce dicenda.. Ea ba-

, quod dii

bitum precurtit , aut fequitur.. Alia eft ad virtu-

[ lhlb' 'H'

tem & vitia, alia ex his fequitur, INam exactio»

[ip

Dibü$.

í

0 ;Im(!

fPrul :

Exevcit. I11, de objetto doctrina ttovalis.

30

nibus oritur habitus,& hic eft actionum mora-

n

lium caufa. Adtio * 4lia efl bona,alia est mala; F

3Outmg'3 esl voluntaria, vel inyoluntavia ,vel mixta.

11

Cognofcuntur ex fuis principiis, de quibus de-

zc(uflfe f

Ü

inceps. Hic notetur, quod acfio bona &* mala

feti

judicetur inprimis ex - electione ,non autem ex in-

m

zentione fini. Finis bonus effe poteft , actio in

ngs It

( fepoteít effe mala. Itabonum eft pauperi dare

Junuutiy

eleemofynam, fedbona fua aliis propterea eri-

qi nqik )

!

]

. pere; eft malum.

gidur

.

A&io mala bona dicitur, propter finem bo-

num; non revera,fed apparenter , refpectu finis boni.,

fiitt lr

Síhtentio niala facit mala media, bona intentio non

Quasd

r facit bona media.

guaem doc

fempe

AGiones * fine quidem difcernuntur, fed

gunebunt,

dlratioeledio

3twon. femper. fecundum. qualitatem moralem , ita

dilorum pr

ut illz fint bonz , quz finem fibi habent bo-

Hinc*x

num Propofitum. Attendenda esltetla finis con-

LT

ffitutio.

Conftituitur autem re&é non per

SineaChon

quzvis media, fed per virtutem. : Quod * fi hoe

vitum at

non effet, tunc actiones multz, etiam homi-

yurtites & y

num fccleratiffimorum effent bonz , cum fapé

af

finem bonum fibi babeant propofitum. — Yta multi

'itropt

exercent pyraticam , ut habeant undé fe fuosq;

Ti

poffint fuftentare , quis autem propterea

T

pyraticam bonam diceret.

ntbtsz?iis,id(

( PTL*CS ü

$

Ti P

t d

!

Yin, Dj

l

Ti

Exer-

W mum(

hi

Htj

Exercitato IV.

jl

Onum Wt

——

DE ACTIONVM MORALIVM.

.'H i d

4 mim

PRINCIPIIS.

j

Qubts d.

I. Principiaadionum moralium

MÓ ml |

accuraté cogno(cenda fünt.

T0

Veriffimé *dicitur, quod in ethica nulla

X

Tudioin

|

fit aut nobilior, aut ad vitam civilem cognitu

Aperidare

magis neceffaria do&trina eà , que de aclionuns

humanavum,aut moralium est principiis. Nam

nra eri-

qui nequit judicare , quid fponté fiat aut invité ,

t ts Do. |

qui d certo propofito , quid ex affeu.aut imbecil-

Tl Cb

litate , is in totius vitz ratione miferé errat,

LU n

Quia a&iones virtutem cfficientes pertinent ad

|

imoralem do&rinam,, etiam carum principia huc

r d

pextincbunt , & ex quibus ifte judicantur. Quz enim

Motdint, 3

eft ratio ele&lionis , adem quod; eftratio voluntatis

1 hia bo-

&aliorum principiorurn.

Hinc * Ariftoteles oftendit, ex eledlione

t i tf

anores magis eflimari, quàm ex actionibuipfis. (4)

( n t

ipiis virtus &

od *fdo:

Sine actionum humanarum princ

vitium nequeunt definiti, ex his folis conftat;

!

,ium fom

virtutes & vitia cffe in noftra poteftate. Quod

jr, dm j

autem fundamentum cft totius civilis pruden-

j fami

tiz , acpropterea diligenter hanc rem expendit

ydefelit;

Philofophus. (P) Ne * igitur aberremus in

popa

principiis actionum moralium, atq; itain aCtio-

f

nibus ipf.ïs,idcircö principa ordine adheremus

& paucis ea, ac fine ambagibus declarabi-

ius. Principia hec funt: Isvitum, Spontane-

um , Eledie , Cenfultatio, Voluntas feu Volunta-

rium. Eftque ab invito actio invita,à cateris

voluntaria, Cumque actus bominum fint du-

m

plicess

Á

|

pri

$4

Exercitatio. 1y,

E

plices, zteriotes & exteviores , hic princïpïa exs

i dl

teriorum aCctuum 'intelligimus. Hiin fenfusin-

,fg);utll

currunt ; ac ideó in primis actiones vocantur,

[j 4ni

ACus interioreSaltorum fünt principia. It4 ab

eleitione, tanquam principio interno ; eff virtus

S'im:m P |

éut vitiun, .

j^p

Voluntas hic nion. tiotat potentiam vol;näis

j quiaþc

áutadum primum, fed a&um fecundum. quiq; à

*jasinacto

príao procedit , atQ; ita rectius dicicur voluntarium;

Quj verou

4 quàm voluntas , ut infrà patet.

aniim d

Sufficientem * iítumi effe principibruni

humeruim hincpatet , quia nec plura dari pofz

i pignti

jiondiri

funt, nec pauciora. Coindicere quidem vi-

7 pmmr.

dentur ffontaneui C voluntaviut , Ícd non eft

Violenti

$ta , cum iftud infantibug quoc'lue & brutis fug

mitáturabage

competat thodo. (c) Libertás * autein arbitrii , dc

tilaam naturdi

fateiefent ol

. quo peculiariter agit Ariftoteles ; (4) non cft

$e * o

peculiare principium; fed idem eft partim cuni

voluntario , partim cum fpontaneo.

inidi nct

Si libertas accipidtür propri?; tufic eft ideni

277 7790

quód voluntatum , liber? enim & libera voluntate

kiteaferto

velle idem funt ; fi autem furnitur pro libertatis ve-

LU

*ftigiis; idem eft cum fpontatco , hoc enim moda

quid feciffe dicitur , qui ultià autnon invitus reni

tritolltg af

aliquam facit.

Patüype

Interim " orania principiavealiter no diffeyunt,

10 ut nj

$ curn omniselcctio fit fpótanea, nec tamé vicif-

.-'-l-'aicns hi

fim. Electio definitür per fpontaneum, hoc non

pet illam. Ytà omne eligere eft velle ; fed hioc eft

* fl

"dtdetnod

1llo latius. . Nec neceffarium eft qtiog,, ut vealites

"tl

differant , quia hinc difcrimen actionum ipfas

V. A&WHE j /l'l

tum dependet, Plurimum enim intgrcft ; fitné

"adig

ini m

De atlionum moralium principiis.

33

Lf ('lþlw(

áctio tantüm fpontanea , an etiaim prozreticà ;

ief

feüex eleähone facta.

* VOCQ']IUV

(c )áceth.€ i. zi €.2. t.30. (d); ethic. €.5;

. Jl

lL. invituni eft ; quod quis aut per

:l/f Titlli

vum; aut per ignmanuam committit.

li *

PIII'IUPIIS CXPOIICndIS mc1p1mus Ab

: :

volend

invitó, qula hoceft notius;ac cernitur major va-

»Quas

fietas in 1&10mbu5 invitis; quam in fponmïels.

Inárim

un ver O mvxtum aut per Vlm fii,aut per 1gno-

orum

tantiáni ; idcitcó eft duplex asf per vialentiatis

áut pet ignorántiasi. Violentum 63l , cüjus princis

ämg "

v

piuth esi foris, ita tit nibil confetat adid.i qui agif

hod

Aut pultiltï

Violentum phy('cum eft, quando pátiens jrs

V bnits f

inutátur ab agente;contra naturam fuam. Dico con-

tlimi, d

tta (uam naturdm, I]KRS Omnes gcncrauoncs & alterá-

Jnn dt

&iones c(ï?:nt violentz.

Sané

j2

[5

CUR CU

omne objectim alliciens animü,

]

fotiseít ;- nec tàmmen actio ftatim eft. violenta.

uic el ide

Extrinfecum idcirc) effe debet, ita ut iftum acum

1 voluntaté

violentizalter non promoveat; af cutii quis elte-

[benais ve

u vianti alterim pulfat. Yd enim nifi cflet; tunc

qnim mod

Inyitus Tei]

omnes noftre a&xoncs, etiàm qux magno fiunt

2mmnmpetu, per vim fierent. Ita:gxtur fit ex-

trinfecum, ut nihil ad actionem cónferat agens

j Mnum.

amé vicie |

aut patiens , gimirumpér /e. Vocatue * idyios

Ab

m,hocno ]

lentum fimpliciter feu purum C merum.

h

fedlocd

€o cft aliud quod fecundum quid dicitur,vel mix-

T qulil.

tuin,quodque inter iftud & fpontaneum eftme-

num lF

dium. Aienes funt inpitds fi extra finem cónfide-

fantui ; jþontanea, quia Jïms in noftta esl. potefta-

Wü 1 unc

íé.

Ma—-

[

44

1

J

à Exergita:ia IV.

;gnmu

1e.. Màgisad fpontaneas interim accedunt,quia

vur d

propter eas interdum rc&té laudamur, vitupera-

£n,

mur,pariunt

execrationem a2ut Velïi&lïl.

qualis in reipfa

i

fl

I

]

Res quavis talis eft fimpliciter,

eft; fccundum quid au

tem prout à nobis certa ratione

[n;fm

fiunt metus cauía funt fpon-

cogitatur. Hinc ea; qua

quod expetimus ut

fh"iH

tanea, nec idenim eft tantüm tale;

liad. Ita nemo

finem, fedid quoque; quod pro

pter a

Pf

lt tamen ut confulat

vult projicere mierces per fe, vu

vita.

fut, D

antiam esfi,q»uad: ftpet

lo

Invitum " pet ignor

QU

G

ita ut poftea facientem peniteat.

(e)

ignovantiam,

l

Qce

ularium. Aliud est nefcive , aliud

- Kítrerum fing

lgnc

ignovare , notatd,

iffud fimplicem rei negationem

yincibiln

mis ld

boc privatie

nem. Nam hom

o neícire dicitur,qua

ignorate autem propnä,

(dremon|

Ícire plan& non potefä,

ft.

1gnarantm

varias habet

D

.H quz fcirc pote

.

,

la

differenti

as. Pt

inb, olia dicitur pure negationis,

(f)!

alia praya di[poft

tionis s. eslq, illa cim fimplicitee

?ïä(['»gï'.

Aliquid ignoratur,

ut fi lapidem. projicias ac ca'u

qu'æ 0

hominem vulneres.

Hac alias ervor dicitur , quA

iij

quod non cít; ut fi

quis homt-

madat

qui id e[fe judicat,

hcfn occidat, quem puta

batefíe feram.

quxi

Sertno hic eft déilla tantüm ignor

antia, quz cít

N

in hoininibus, quibu

.

s xatio conítat; nam amentes,

Tonti

furiofi, melancholici

,etiam quid agant,igrwranr,quæ

ünd

áliris

ignorantia h

uc non pertinet.

uamvis *

autem ignorantia

fit privatio,

!

fit tamen ut caofa fit ves pofitivas non quidem per

mlls,fim

fe2c4

uafi rem fimPhciter efficiat; fed per 4c

äf/'lifd//]//;.

edire pote-

cidens;

removendo d quod rem imp

p

fafubmer-

rat. Íta ab

fentia gubäfnatoris eftcau

^

fj']l. tam 1

QU.

fragi'i. Ita

fionis. T'empeftas perfe caufa ctn

Ts f

ighie-,

*

j

!

; De alkionim wiovalium priicipiás.

3l

:dqmsqlüi

ignorantia cft ?aupz acttonis , tollitque aut mora-

Mp

ll

tur fcientiam, quz impedire iftum poterat a-

E.

Itin Ti

&um. ngd* diximus; invitum per jgnorantiä

t rationt

am penitentiam trabere fecum, id de eaignoran-

n (or.

-

tia verum, quz proprié efttalis, non autem de

KEImus u

lr n

AE

ea qux eftaffeiata ; ut fi quis inimicum dicat

Tonfult

per ignorantiam occidiffe , nec peenitentia du-

citur, cunc enim voluntasoccidendi ei non de-

dityr '

-

fuit, Iftud igitur de ignoranti4 ptrra verum eft,

itu. u)

quæc'*iue dolorem habet conjunctum ; aut qui

t dul

a

hancfequitur.

^

Ignórantia alià

s dividitu£ ín vincibilem Sc iü-

neg:twmm

m

JCIEUES

vincibilem. Illa cft, cam eaignoramus , qu& potera-

qUI

;

mus,& debeamus fcire: Hac cum eai&noramus,qud

npnprt

(cire non poteramus, Illa non excufat, fed hzc.

a

ais libd

Deindé ignorantia aliaeftjuri ; alia fatti. 1

«gariants,

(f ) Mfta veleftjoris umiverfalis , quà ignorantür

:

fmmpütim

przcepta communiajuft & injufti;adeoque. ea;

ii ac at

quz omnes homines fcire poterant & debebantj

j pi

veleit juri particulava , quà ignoratur fpeciale

f

mandatum feu edictum , promulgatum ab eo;

guis lomi-

n

qui poteft conderclegem.;

nfia: quï t[t

Nimis generale e(t ethicorum preceptum;igno-

" amontet

rantía juris non excufat. Neceffarió enim diftinguen-

zi

dum eft interig

;noranhquiz

€ularis;

norantiam Jüris univerfalis & pa;ci-

i

Ignovautiafatti e$l, quando non ignora-

1$

udenyl

mus, fitne aliquid honeftum vel inhoneftum, fed

u

ignovamus fackt ciecumflantias, etque hzc vel fa-

r p

PO

€[i-pr0prii, five ejus quod quis ipfe facit, vel ali-

eni. namalienafacta haud raró in nos transfe-

oco alieno convivio

od

rimus, ut fi q.uis amicum 1

471

C z

eXxci-

lx

*

36

Exercitatio lV.

Til

ni

16 cxciperct, aut rem honeftam denegaret, Ifte &

al

diftin&iones neceffariz funtut & ca, qua aliquis

a

ignotans dicitur agete C* Agere pev ignorantiam.

fl

Hinc enim patet,quanam ignotantia adtiouetn fas

[

ciat invitam &^ excufet. . Non excufat. ignorau-

j

tia juris univerfalia fatum agentis , nec facit id

jume

invitum, cum hujus cognitio omnibus naturali

ü

(

inftinctu & quotidiana praxi ineffe debet. — Ex-

N

17 cufat * ignorantia jutis pavticulatü. ad teinpuss

] Pümi

(

non atitem perpetub.

Hac excufatur Jonathan

hibeq

Saulis filius, dum mel comedit, contra pattis e-

r

mae

dictum. «Ignotantia fatti exctat , quia agens

propter circumftantias impeditur , aliter enim

giturà

egiflet.

gt

Ignorans agere dicitur, qui errorem fibi accer-

tinidif

fit; cujus ipfe caufa eft; uteft ebrietas & ira., Per igno-

liuifu

rantiam agere dicitur; qui & fadum & calíam , cu£

Ql

ficagit; ignorat. Hicexcufatur,ille non , factum ta-

qiini

men quandoque allcyatur.

TT

18

Scd * quia ignorantia juris univerfális,

puli,

gt

alia esl juris natuvalis , alia bumani , idcircó te-

fommo.

nendum, quod iff a nullo modo excufet... Licita fu-

|

hr

runt &adhuc in quibusdam rebuspublicis con-

ceduntur,qux pIan& cumprzceptis P'ugnänt na-

Tv

i

innds

turalibus, uz furta & adultevia apud Lacedamo-

nios ,cd non merentur excufationem , cumis

Mäh'd

!

as

gnorarinon poffit fceda illa effe t'urpia(iue 32

fc'.;mï.ip

19 cum recta ratione pugnare. Ignorantie ,* juris

bumani pauló alia eftratio. Sané im foro exterio-

N

ri non cxcufat, aut facit invitam actionem hac

non agi:

ignorantia, cum leges ab omnibus debeantir-

fl?« b nïx

te.uigia'

:

De attionum moralitm principiit,

37

;*

telligi. Imó in foro confcientia quoque non ex-

n

Vlidllquu

cufat hac ignorantia, fi debitam quis diligenti-

Htf

amnonadhibeat. Interim (f qui ignorat legem

hhj

iflam effe prümulgatam, excufatur in confcientia,

gwmy.

€)3. ethic. €.2: t.14«. ( £) 5 eth.c.t. € 16,

t il

IIL Spontaneum cft cujus princi-

itural

pium eft inagente,& fcientc fingulasa-

2

€tionum circumftantias.

aioni 20

fifis

Sequitur * (poutaneum quod ele

at

li

1

premittimus , quia eft generalius ac plus in fe

A V

habet, quàm clectio. Dwuas habet conditiones,

Ü

^

.M'Ws

M

D

Prima eft,ut principium fit internum, quo diftin-

T CUT

guitur à violento. Altera eft, ut agens fciat fin-

gulas ciecumftantias, quo ab invito per ignoran-

li 4ctte

tiam differt, Inde eft quod eaque ira. aut cupi-

rim-

ditatefiunt, fponté & noninvite fiant,

)QL.

im, Quf

dum t*

Obj. affe&us non funt in noftra poteftate. e,

qua ab ira fiunt, aut cupiditate non fiunt (ponté.Refp.

affe&us quatenusà natura fluunt, non funt in noftra

yferhl

oteftate, funt autem in noftra poteftate» quatenus

moderandi & ad bonum vel malum morale poffünt

ticà -

accommodari,

fita fe

Intrinfecum .* iftud a&ionum noftra- 21

(discote

rum principium cft confiientia, quà de factis &

;nzmtm-

faciendis judicamus.Sed judicium de rebus faci-

r:edæmq-

endis hic locum habet , utpoté quod actionem

, m

przcedit. Abhoc intelle&tus judicio feu à con-

ue ; «

Ícienti proxim? pendent atbus omnes, ret2d, facit:

" » jl«'I?i

quiid agit quod confcientia przcipit ; maleé,qu

Q

non agit quod ifta jubet, aut facit contrarium.

gem At

Éx duobus imalis id eft cligendum, quod minus

-

e(t. Si nimitum neutrum c&cu

ppe vel fi alterum tan-

beati

C5

um

gp

)

38

Exercatatio 1.

tüm eft turpe.. Aliàs neutrum eftelizendum; quia eft

faj(n

contraconíeientiam.:. Itanon funtfacienda mala,ut

t A 10

£veniantbona. A€tione (cil. f-xontanca ; alia eft ra-

"m

tio a&ionisi mvxtæ ; & per qua multa cogimur tole-

mala.

-

VT II

22

anum

* idcircó eft afferere, bone/fa]ie-

Uum a

erefon Y

ri [þam*c turpia invité, cum eadem fit utriusque

umM

caufa, qui laqc &:unquea ïpPCtll'nUS, æfnontc &

non lï*VitC Jï)P etim »lS-

epnumtn |

p

IV.Electio eft fpontancum dcubera«

fmpliitet

tum , five appctitus ex confültatione

us It

quid volu

provénien s.

Electi

x

. la

B5

vocatur etiam praelectio, Grz-

(itione €à

cís eft proarcfis. Eft a cms voluntatis,quem au-

Di

tem praccdit a&us i inteflectus , feu cognitio.

mfec

Completé idcircó C per fe esl voluntatis. Inde ab

1 quor

elcctione dicimur £ori ant malt; à judicio intel-

tüts que

lc&us nonitem.

z

potcü*tc

Ele&io cft folius hommls ,Oriturque ex multis

anteinter fe collatis , & quibus unum liberé accipit,

pofi n

y

Non eft cupidiras autira, quia hzc in brutis quoque

fuünt, imó ele&ioni fzepe adverfantur.

Impropria cft

locutio, quando brutis ribuitur, ut quando paícun-

quifit

tür, & ex multisherbis bas pra illis decerpunt. , nec

à apt

poffunt enim conferre bruta res mter Íe.

(ra

24

Eft.* autem non cujusvis voluntatis a-

Qrinob

&us elcctio, fed cjus quem Plæceffxt aon/älmtm

"

eut d;!zbevana. . Eft enimelieere exiis,queanté

qunolo

contuleris,

num dCC*PErC aut præopta—

jïmh Yf

eoq; illud demum velle efi eligeve ; quod fit

Dd

ente certa rerum disquifione aut. con-

Cvf

ultatione," Omninó igitur confültatio cam

BAtont

?

Kcedit, Elc&io " non efl rerum omnium,

j

nci

-

fl

N

De atliontth moralium principid.

39

Vi

fäd pofibilium. Eligere enim eft rem vell

eage-

Ws

idn,

re,actione completa. . Quiigiturid vultagere,

TT

is ratione cáret. Ele-

quod novit fieri non poffe ,

&io est verum qua ànobis

fieri poffunt, Quz alii

hi

!

faciunt ea velle poffumus ut aliter fiant; eli-

u'iu'&qug

alemus. Eff deni, mediorum potius ,

gere nonv

Yl

quam finis.

De1ftis confultamus , finis cftprin-

AC —

cipiu

min pra&icis.

libet

Plena feu completa volnntas vocatur, cum

fimplieiter & fimp

licitér & abfoluté aliquid volu-

UIUDe

snus. Incotnpleta c

ft . quà (ub certa conditione ali-

$

mpoffibilium effe poteft, illa

quid volumus. Hac i

fub con-

]

n Gn-

non. Impoffibilia enioc velle poffumus;

ditione ea fi funt poffibilia.

Q5 dU

Differt * 2 voluntate ,

quiahzc pet fe bo-

O0

Ü

num fpecat , etiamfi fieri nonpoffint, & ad alic-

[ )

na quoq;

Íe extendit: eledlio autem ea inrue-

jitc-

funt in noftra g.

tur, qux nos fpectant, quzq;

poteflate , media refpicit per que putamus nos

x miltt

finem affecuturas.

,

actpl

pofle

VI. Coníultatio eft mediorum

qugic

ii

inquifitio, qu& ad fincm confequen-

P;fcun-

p,MC

dum apta funt.

Á

Cóvenit * cü cle&ione obiedfoquia eorü cít,

itls d«

quz à nobis fieri poffüt.Sed res magni mometi aut

iltatih

dubie fint.catera contemnitur lt nemo cófultat,

ganté

quomodofurgendum. Eff mediorum quod, non.

yoptt-

ti5, nifi quatenus unus fit medium alterius,

yodflt

Differtab ifta fubiedfo , quia intellectus eft.

t COl

Confultatio communiter (umpta pro quayis in-

daga

tione rerum futurarum ineft fcientiis, unde

o em

Aftto

logi djcgn;tir , confultare d

c prafagiis, Proprci&

4

mium; '

ji

í

DT

$?

Exercitatto IF.

forto

eft indagatio mediorum, quaz in noftra funt pote-

ftate & arbitrio.

if

28

-

Quod * ficonfültatio quandog; inftitua-

al

tur de rcbus alienis , wt guando confiliarii conful-

igrto

tatt de 'egibus aut vepublica , aut quando paren-

161 m! q

tes deliberant de liberis , amici de amtis: cltca

uw p;u't

COInhlwth de nobis aut noftris, cum his omnia

qu* 1

complcctamur ;

u

1* quocunq; modo ad nos

lu x-«m'f

Ípeétant, ctiam o

d

CIIIQUODC.

joret

VII. Voluntas eü a&us internus,

Muo Y

&i 0«

€x quo fluunt opcratxoncs externz

29

Vulun 7)

* eft ultimu m. -Hac non notat

Hf»o.mrw*

fuindul

ul

D)

potentiam feu facultatem animz rationalis,fic e-

inttqum e

nim ad ob;c&um ethica pertinet ; fedachtm vo-

jecimb:

unbit, Q*

luntatis.. Flinc dicimus , quod fit. adbus interzus,

W

€x quo fluimt operationes exierne. Scu ,edl appe-

titio boni , frve id verum, five apparens fit-

qu (f

tonemte

Abfolut& & per fe appetimus bonum verum;

«omparare , & quatenus hoc vel illo modo affe&i,

appetimus bonum apparens. (h) Bene enim affc&tus

gj

Scdlerm

de omnibus rebus bene judicar, malé affectus pro-

pteranimi pravitatem m

malé de rcbus fcmt,ac faepe

nmhz

€ligit quod non debet.

quaj

30

Voluntas * igitur hic fumitur pro velle,

quimi

estó, finis i tnprimis , uti electio efl mediorum. 1n ca -

fuy

actus exterior eff terminus & perfetiio acus i in--

y

Hitt.

terioris. Qui plene yult , is ajorem addit per

(aly

actum externum dele&.txovem,& vel commo-

tum f

dum , vcl incommodum proximi. Qui non benà

eite

sult , is fopplet tamen, quod voluntati deerat,

proras

Qui impeditus fmt exeicendi a&um liberalita-

tis, eque iftud acceptum eft , ac (i feciffet, Eadem cR:

pnum

in peccato ratío,

Tate f

Porró

[

pe 4Zjiqnum moralium principihs,

$1

h It

Porró * velle diciturnon uno modo , nam

3

£ ipfe facere potes C per alium,. Quod quis fa-

nl

I

cit peralium , per fe feciffe putatur. 'Hto ut in-

) p

ftrumento utitur.. Qui jubet , is approbat , qui

confentit , qui facientem collaudat , qui com-

ia

Ti

v

modi particeps fit , qui cum poffet non im-

l lioj

pedit, qui auctorem fovet aut occíltat, nead

postam trahatur , fed porró p

t

cccaliïdi fgcu,lga—f

tem habeat.

u

Ratio voluntarii augetur, quando nec errore

M.

fedu&ti, nec vi affe&uum abrepu aliquid facimus.

n at

Ita voluntarium eft maximé , quando quis ultró affes

liste.

£&uiindulget , ut có copfidenuius peccet. Minus vo»

luntarium cft , quod defignatur ex errore , aut quan-

TTTE

do ex imbellicitare humana affectui aliguis fuc-

Ms

cumbit, quod eftfacile,

THta * (unt actionum noftrarum principia,

fupt

33

l

qua cii mnoffra fiut poteflate, idcircó contra Pla-

X

m

tonemrect

e

docetur , ()'quod adtienes quoá, ab

Q äïcæi

vafcu

iü ptofecte , im uobis fita funt ,yirtutes C* vitia.

Scdiermo eft de actionibus moralibus , & quo-

dhs po-

rum hzcprincipia, Plané alia eft ratio in his,

ul

que à folius Spiritus Sandli in nobis funt. gratta , &*

rvl

quormn bic non exponuuttm pritcipia, Altiora ifta

j Ina

funt. Quod * autem Plato virtüfes tantum volun.

33

Qus I«

tarias , Vitia autem inyoluntaria effe afferebat ,

lt pt

id nimis abità veró. Flomo enim per pecca-

omtno-«

tum femel corruptus , tleró. vergit ad malum ,

nonlltnä

cítque in rem nullam proclivior. Et quia mala

i detri

proveniunt ab hís principtis , uti funt. expofita,

1

ia

Planum [31

teae

flc voluntaria & in noftrg. pote-

d

flate fita,

€ ;

Qljed.

Porrö,

4t Exerc IV. de attionum motal. principiis.

Objc&. natura eft caufa, cur homines appe-

tunt , quod ipfis videtur. e. vitia non (unt in noftra

p

poteftate. Refp. naturanon tam caufa eft, quàm di-

Ípofitio & affc&io appetentis;. A voluntate funt ope-

(D

1]

rationes , ab his habitus; à habitibus eleé&kio , finis.

84

Quod * autem putant nonnulli, mala ex

g

ágnotantia fieri, que autem ex ignovantia fiunt,

Mf

ea facere attionem invitain : id falfo nititnr prin-

L

cipio ,. cum non omnia mala ab ignorantibus

A

( ,

qü&t(

fiant , nec omnis ignorantia facit a&ionemin-

gt

vitam, ut ex ante dictis conftat.

jr, nX

Vt principía a&tionum funr in.noftra poteftate,

dnt; Ó

ita actiones ipfe , imó non a&tiones tantüm , fed &

habitus, qui ex iis in nobis gignuntur.

w aptt

35

Sunt * autem actiones magis in noffra pote-

Qb

n fieonf

flate , quàm babitus. Ylle enim immediatà funt à

i& propter

voluntate, hi mediaté & per operationes, ac

dplonclti d

ropterea ab iftis magis cavendum, quàm ab

H

j

abitibus , quia actiones prave funt caufa C

secs ial

puncipia babituum vitioforum. Sunt in noftra

n 4 ii

poteftate actiones , poffunt à nobis

TT

coerceri pro libitu , habitus

infuttmd

vitiofi difficulter.

f umg;

h) s; ethic. c. 4. €, 65.

( 3. ethic. e. g. t.

iUTLAM ,

$5. leqq.

z

wijlti

l

X

Wat&

libtei v

($

pl

f prati

Ptl

Excr»

I |

!

etediy

Wa

lii

Excrcita(io V.

43

i,

Muf

DE .BONITATE ET MALITIA

qlinj

MORALI.

fUn!op:«

HG D äflii-

I Bonitas & malitia moralis ac-

Ihit t

curaté determinanda cft.

! fin,

Conftare * inprimis debet , quemam attio

tpri.

morali civiliter aut movaliter , bonaaut mala (it ;

ntibuy

tmin.

adeod; quatenus appetitus tam ii qui eft in facul.

iate intelligente , quam qui in fenfisiva fedem ba-

bet, rationem bonitatis aut malitiz - moralts

du

n

habeat; (* «srper C? propter eos bomo benà aut

mal? agat . (ivc feliciter aut miferé vivat.

Jripm-

Obie&tum ethice tunc demum re&e intelligi-

i n

mus ,fi conftat quomodo & quatenus animz poten-

tiis & propter ezs homini.ejusq; actionibus ineft ra-

J65, dC

tiohonefti aut honefti.

hi

1uim n

Eft*innobis naturale lumen , ut in theo-

4

T

reticis , itain practicis, quo boneflum d turpi » bo-

TAT

num à mále. poffumus difcerneve ,. feu nazuralia

ybis

principia pest Lapfum fupevjunt , ad dijcernendam

$

boneflatem à tutpitudine , vitia à virtutibus. No-

l

runt namq; ethnici malitiam , fornicationem ,

ifl & 7' l

avatitiam , nequitiam C (pmilia morte digna effe,

contta ju[litiam , temperantiam , laudibus ovnari,

Errare & falli poteft intelle&us nofter in civi-

libus, fzpe c

tiam fallitur in hís,quia malzex prin-

cipiis natural

is luminis rátiocinatur» id camen quod

ex principiisiftis re&é & legitim? eruitur,

fallere non

poteft ; aut fidei repugnare.

H

Hzc* principia excolit philofophia civilis ,

quz recte propterca

dicitur facultas , juxta te-

Gamtationem , Q naturale iffudlunien judicaudi

*

€ 6

& fla-

44

Exerctatio Y,

, Wi

e ffatuendi , debis qua ad vitam banc boneff? tj

Pl(

u

prudenterinflituendam pertinent ; adcoque quic-

quid lumini naturz ex amuffim. refpondet ;id

«enti, Mi

A

(onumd

bonum;à quo veró quod abit id error eft;à quo-

a

cunc'luþ dictum fuerit. bomo errate p

?

oteäï D d!/;,.

plina non errat.

"] [i[,COS I.H

U

Aliud c(t habitum non omnia affequi , que po-

terat, fj perfe&tior effet; & habitum illum errare ,

«t, Donum

aut pravé rem, docere, & errorem docere. .Multa

poteft difciplina civilís non artingere; at non proe

uf fum

pterea in his errat, quz attingir.-

iil PEIEF

4

Unde * infertur, quod cognitio vetitatis

p d

de difcrimine boneflovum & turpium in vita civili,

dntic hg

£tiam in etbnici , à Deo fit. Nec enim à diabolo

imisiid

elt, nifieum veritatis patrcm'velis dicere , qui

jrirojer t

pater audit mendacii.. Cognitio idcircà veritatit,

nonfunt

prout est in impits, 4 Deo eft, adeod, non fallit , aut

Sumiai

jusbonitas

deripit, necüineblaspliemiaid erroris poteft di-

a effentiz

€t principinm, quod Deus doccet.

Tris

,Obj. dona Dei depravari poffunt , & à fua inte-

gritatedeficere. Ergó aliquid quodà Deo eft; potcft

tptt

cum fide paguare & erroneum effe.. Refp, Id ex ac-

cidente e(t, nec donis illisullo modo per fe competit,

1 adtoq

$. D of

aüt quà fünt talia.

At veró cognitio veritatis, etiam,

quà eft talis, à Deo cft, & donum ejus, & p. c, non po-

Ü nn:,r,f (u

€cft pugnare cum fide.

Pnpi

Hinc * virtus moralis, fuo modo Deo per fe

lt

grata efl; quiaeft bona & honefta , licet in ho-

filihngi

minenon renato inveniatur. Complacenti 44

Nllug

j

jklütem aternam 63l aliavatio.

Fl i

Il. Bonum eft , quod appetibilita-

iolts Wt )

Ül ml

tem habcet, fcu congruentiam cum

QClgtur i

)

ho

u

Inf?i—

De vaonime & malitio morali.

4f

honej]

i

Infpiciamus * boviratem C* malitiam me- 6

1

Wi

tAlém, üt ex lymine fluit natura, Kes magnimo-

odl

menti. Multi enini de rectitudine & pravitate

l,

iqu.

aCtionum humanarum, nec non de vitiis & vi»

j

i

»dl];i.

GE

tiofis habitibusitaloquuntur & fcribunt, ut pa-

Íam fit;eos neterminos quidem; qui hinctamen

QU p

h r

t

petendi ,affequi , quo mihil abfurdiw fieri pote-

:

s

i2f. Bonum

* dicitur duobus mod

1s,41f ptO- 7

» Mul

01 BQ

prer effe fuumy aut propter qualitatem velopetati-

onemi, Patetex perfectione , qu&taliseft , aut

wohtk

propter effentiami, aut quatenus notat aliquid

TM

A

effentic fuperadditum. Pofterius conftatquid

4 dtboh

ómnes iutelleum, fenfum, fapientiam, videre , lo-

Ktt, Qu

co moveri, multaá, alia ves vocant bonas , nec ta-

At

men funt rei effentia;fed qualitates autaCtiones,

4lit, wit

Summsé neceffarium éft intelligere , quibus re-

bus bonitas moralis incft, tüim veró quom

pl

*

i

iodo ä'bonia

tate effentig diftingüatur.

/

fiquidem óiinis $

yà (udint

Prius * quoque apertüm ;

toelpot

tes appetit fui confevvationem , déffrudhionem bot-

j ld r

ve5, adéoque effe cujusquerei bonum fit opor-

f comptt

ais eltt

tet Hoc otunienti comfetit , in quantum ensest,

C omni quod effealiquod. babet ; five alterám il-

?' fsnon PU"

Ílam habeant bonitatein, five non. Vócatur a-

pp

liàs bonum transfcendentale, fubflantiale & gü"m-

euin d

tiale, ac boc mado otane en$ bonum . e$t..—

yentit

Nullum effe, quá eft tale, malum cft. Non fub-

ftántiale, quia omni$ fubílantia cftà Deo, etiaim dia-

bolusipfe, Nonaccidentale, quia aliás effe fubftari-

tiale, malum cffet;curn hoc fit à fubftantia & per eami,

etibi

N

Ho« igitur càm malumnon fit, nee illuá erit.

N

j ^

Porró

* bonumpront sotàt a

liquid éffeis

lié fa.

r .

|

Exerditatio 1ij.

r

'»',r;(mfli- |

tia fuperadditum, eft duplex : naturale & mora..

qui M

le.. 1flud. denotat quicquid ordinem ad fubje--

f[*cgquatflï

&um habet, cui ineft, five fit in rebus corporeis

asb

five incorporeis, five ànaturaultró emergat , fi-

r dibo

ve aliundé eiingeneratur. Hoec dicitur omne id;

T

quod conformitatem habet cum voluntate &

* Ht

lege Dei, five à naturz oriatur principiis , five

pl

IO aliundé veniat.

(iscom

Hinc * bonum naturale funt

vitnda t

omnes perfe&iones creaturarum , qua: effenti-

hod

am cujusque reiin fe abfolvunt & complent;

biteyedi

nectantüm quz à natura funt, fed quxà nobis

sm quodt

tontrariur

parantur, autaliundé accedunt. Benum morale

Vuli

efl, quicquid & quatenus ex his & aliis perfecti-

onibus, in creatura intelligente , ordinem habet

Aut entm.:

-ad Deum & voluntatem ejus.

sfeperc

Bonum morale certo modo eminenter includit

fklibem

. bonur fupernatürale, dequo Theologi. . Etfi enim

dDewny

hoc efficientis & dignitatis ratione toto genere ab illo

ditferaGtamen quia naturam hominis in ordine ad

tdemam

Deum perficit,idcircó ad módum boni moralis fe ha-

tjuicbo

betípes, charitas. Sed vox non eft accipienda preci«

alfluina

s&, pró eo tantàm quod à lumine naturz eft.

i1

cttr molt

Unde * ultróliquet ; qued bonum appetis

n ,

bilitatem babeat feu congruenttam cum . aliquo.

Mi ne

Quicquid enim norat perfcétionent, five effen-

tialem, fiveaccidentalem, id omne eft appetibi-

F;n'ronu

t moy

le, five übi ipfi, five alteri , ut 1nductione con-

D

at.

!

DO gan

-

Ts habem I

IlI. Malum eft pr

£ci.

.ivatio & abíentia

füdtm dl(l P(

r d

r

i2 ^ Ex * di&üs de ti4lo judicare poffumus.

Sift t

lg fe

Hoc namque qui-aotat: abfentiam & pryatio-

[ 1

De bonitate & malitia morali,

47

nem téi.. idcircó eftpofterius , & exillo intelli-

T

gitur. Malutmn quà malum , non babet effe veale,

Ll M]e

COf

Íed quatenus eít tale accedit ad son- ens. Omne

Va [

ens eft bonum, & p.c. malum non efteus , quia

'Orntejl

noneftbonum. $eduon est omnino n?htl, cum

itite

fit in vebus.

Privationes dicuntur in rebus effe;non quod ve-

)if& ) f]vg

rum & pofitivum in hiseflehabcant , fed quod ver&

il

fubje&tis competant.

Nec ideó enim privationi €

d.

tribuenda natura pofitiva , quia tenaciter trei füo in-

at

haret modo. Coccitas nuda eft privauo ; nec tamen

inde evelli poteft. Nec verum eft; idnon effe privatio-

VRR

nem, quodtotum corrumpit fubjc&tum, cum de mor-

LU i

fs

te contrarium conftet..

TC

[

3

i

Malum * . eftduplex: matarale & morale,

Qb

Aut enim abeft perfectio aliqua , que naturam

infe perficit, & eftmalum naturale, vcl ed hunc

t idudit

fe habetmodum ; autabeftperfe&tio in ordine

B enimt

veabillo

ad Deum, esique malum morale. "'Tranfcendenr-

vordint 4

o

tale malum non datur.

Non enim ftatim , ut

ordls t tae

effe rei bonum eft, ita non- effe malum eft , quia

udi at

abfolutà non effe, efl ens negativum, quodnón di-

1

citur malum.

Differunt * multum. Malum 4

TEUM

namqg, metale bis potest ineffe , qui poffident bonum

n hp

naturale, ncc ftatim enim bona valetudo trahit

fredie

fccum bonum morale, fed hzcin his eft quoq;;

ïgPPCtibï'

qui funt moribus cor?xætiiïïmis. Eadem eft ra-

jone C?

tlo mali naturaiit,quod his fxpé ineft, qui opti-

mos habent mores.

Ita utrumque malum de

abíeni

codem dicipoteft, nec tamen ipfum effe quà t4-

le malum eft.

of

Si effe rei, cui malum ineft , malum effet , tnné

s effee

malum effct natura pofitiva, ad uc aut Dcu

J

m

X

éaufa

p

P.

j

43

Évercitatio V.

caufa mali, aut neceffarió effetaliquod primümm flati?

;

lum

endum priucipium,à quo malum dependeret. Eft àus

grin d

tem utrumqQue horridum di&u.

m A

1V. Bonüni morale in cteatürisnos

j;genaruræ

tatordincm ad Deum, ejüsque legem :

Horme.

malum morale in

Tortdle

'egorbitantia & lege

Alidartüm;t

confiftit.

.

ya ii j

i6

De * moralibono & malo accuratius di-

ETO

Camus. - Iffud in cteatutis notat ordimein Ad De-

yadtect

xuride; ii

tm éjiisg, legem; adeeG, in fola créainta vationali

Cattri

inveuitur, Necprimo eniim & pcr fe poteft ulla

luml

áCtio ad legem cónformari, if cognitió €$ libes-

ar bonali

Ídi ad[it, qux autem nonnifi in-intelle&u prz-

ditis;

Ità :h malo ínorali, & quodmodo fe ha-

wfacimp

bet contrario.

mfmmi g

Quz de boni & mali vária dicuntur diffcrehtia,

Atv t

Nec 1in Deo enim

€d oiiriia ad creaturas pertínent,

gudlecvet

*e-

locum habetit; cum fitipfa bonitas, cjusque effe emi-

ütem at

heütiffimé omtem includit boritatem ; malum nul-

laxatiofie in eüm cadit,

lex praapi

efesint

f

Hinc * fequitur; áuod intrinfeca boni c*

onifione

snali hovalis vatio, in fela ff a conformitate cum Le-

ftri qu

geyaut exorbitantia ab ea cotfifldt. Nec enini

aliunde cognofcimus, quid bonum áu£ imalum

ïumeüW,,

fit morale, nifí ad legem C divinan juffitiam,aut

lg,

li

éxorbitantiam ab Dac vepbicigiius. E&c'ïüe/illa'

refporidet ;

f'ioind

i

,—- 6m4 d&io mürdlll , quæ I.Cgi natufæ

Tf

Inde

recté dici-

saalaque hinc exorbitat.

Obi. n

[)

is boyi totalis confi-

" totgd

fnus, quo? f vmealivatio omm

'

lege naturas € for-

Aiüti m

flatim conformitate illa cum

illa exóf-

?J(M"&"N:m

fnalié tatio ompis mali movali

fita esl in

bitantidg

"ii

Ld

De bonitate C malitia morali.

49

'H'mum m, "]

Atl Eüm'

bitantia, aut defectu à lege, i. , omnis res moralis

ter bona idcó eft bona, quia legi naturz eft con-

tlrigno;

formis; & omneid meraliter eff malum , quodà

legenaturz & recta ratione exorbitat

! chCmg

difforme.

; eique ;ü:

Formale non eff tota rei effentia, aut quidditas,

T ï

fed id tantàm, quod communem reinaturam ad cer-

ttüsdi.

tam redigit fpeciem. — Materiale igitur vocatur id,

quod rescomnnne habeccum alterá ; formale eít id,

LT

per quod res cítid quod eft. Ita in homin

materiale ; rationale eft formale.

€ animal cíft

Mitirij

vdui

Caterum * conformitas illa d exorbitag 18

T

tiain multis ineft rebus,ac proptereamulta dan-

li p

tur bona aut mala moraliter, — 14f4 othifíio , cantt«

iUf

miffie C ineptitudo ad faciendum aliquid , esf in-

confovimis legi . at verà aptitudo ad. faciendum

(ifetttiy

contvariutn, e5l ei conformá.

Nam qui omittit,

Dto enini

quad lex vetat , is legi vivit conformiter ;

qui

ln )

malutini-

autem facit;q

uodlex vetat;aut quiomittit;quod

lex pracipit, isexorbitatabea, Sed * major eff 1

defe&usin commiffione,aut repugnantia,quàm

"T

TO

inomiffione. Iffud nama, minus congruit cum les

N eüm

g nAtUura, quäm nonfacere aut omittere. Itama-

lum eft pauperi denegare eleemofjuain , fed pejus

g imaum

| iri:m;üüf |

cft,acceptam ab alio eidem eripere. Sic Deum non

E[häue ll

diligere malum eft, eundem odi epejus eft. Ma-

joridcircó in hoc ; quàm in illo perverfitas aut

vfpontt

j

malitia.

st

Obj.

agerc ponitaliquid in genere naturz, e,

non notat d

efc&tum ingenere morum,

& p. c- forma-

mulurh

lisratio malinon eft defe&tus. Refp.

aliud eft facere,

ruM,W

aut non facere, ut fufit res naturales ;

aliud eft loqui

TL

dcinconformirateà lege.

Alifxd eft agcre, üt eftran-

W"h

um

$9

Exercttaiio V.

tb

quod aliquid ponit, & aliud eft agere mas

tàg agere:

bus; 1

lum, quaeft

xaleformaliter, quod non ponit.

I

20

* omneid, quod eft moraliter

busc

Etquia

qi

malum, eff exorbitantia à lege

üature €7 divina;

ä

Doni

üiones tantüm ;

fed

idcircó ultró fequitur, ion 4

lias inalas effe poffe.

lgl

habitus quog,, aut

qualitates 4

l qu at

bitare poffunt , cftqQue in his

Omniaenim éxor

Q9

IT

malum, quicquidlegi

noncon

o

ruit , five fit ine-

(o:npätum

ptitudo ad agendum, qu

od debebas, five fit procli-

abftinere debebas.

atl

vitas 4d faciendum ; à quo

2lprzterea * inomniactione mor

ali, pcrpetuö

militia qu

homo, t

m ,objecium Cf citcum-

refpiciendum eft ad fine

e

0.

&iones in actione bona,

hislrgun

flantias . fint g, omnes per.

Poteftenimactio effe bo

na obje&ti ratione,quz

flaàrebus

m eft facere mi-

tiaebus i

mnala eft ratione finis. Ita bonu

bus autem

fericordiam, fraut

&

m facias, ut gloriam habeas

z

1

[ aquadvx(

coram!

i

ominibu

I9

s, tünc mai

umeft. Aliud eff in

V

J pwe

analo, quo

& e^

uuico defe&lu tale est,

Non omnis circum

ftantia a€ionem moralem

ls cbmp

lun &t

fpecificat, fed que

daim tantu

m augent bonitatem aut

malitiani, quz ante ader

ant. jta copiofam largiens

LUE

facit morale fpecificum,

eleemofynam bonum non

timnon

fedid auget.

ionibus id diferté Arifto--

litit ld

22

De * malis a&

quia aut id agitut,

Hïque

teles (b) Peccatur , inquit.,

T0 0j

on ut oportet;

aut quod

quod n»n oporret .aut quod n

Vitlong

»0on quo tempore oportet. ,

4

ut. aliquid bujumodi.

is Avecta ratione. qua ut

Int

In his omnibus eft recefft

DAT

fiin uno aut altero

bonz actionis norma eft, ita

J

Butndum

fit exorbitantia, ftatim actio fequitur m

ala.Cir-

cuinfpecte idcircó hic agendffim,

(b) Ethic. cap. 7: text. 94»

| Pme

Vc BO"

;

De bonitate C malitia imorali,

3t

d

0njt

s Bonum & malum revera funt in

ordiy

febus; funttamen diftin&a à rebus,

C i,

quibus compcetunt.

ntin, d

Bonum * & malum revera in relu e[fe,

23

if nf

bisque denominationem latgiri, caret dubitatione.

juc 1n Jig

Ex quoautem concludendum non cft » bonita-

t i

tem G maliriam non effe difluntdias à vebus , quibus

(f

competunt, aut quas denominant, 4/4 eff. ve&

ts

effentia ab bis qua 1lli accidunt, aliud bomo ; aiisá

; pitto

iC Q

malitia que eflsn e0,. Aut Íi malitia idem qvod

omo, tunc hominis fuübflantia eft peccatuim

E

( hn

Obj. bonum & malum (funt in rebus reyera,; ac

his largmnturdrnominationcm.crgönon funt diftin-

]

ragionc,qqæ

&aàrebus. Refp. id vanum effecum omuia acciden-

LC IT

tia rcbus infint, hisque denominationem danr

jà qui-

m libets

bus autem funt diftin&ka,

Itafrigus eft in aqua; & ab

'€o aqua dicitur frigida.

iif

à

Veré * idetrcó bonitas &ghaiitfä mora-24 :

n od

lis competit a£ioni , f aciens eam bonam aut ma-

onigrcm du

lam, & tamen difcrimen cft inter adtionem per fe

Áim lrgis

ejuq, bonitatem aut malitiam , ac propterea et-

: fp(;ii(uüh

1am non dicitur Propriä,bamd est bonitas aut maz

ï& AIIPLO

litia,(edin concreto , bomo e8 bonus vel malus;

TEU

-

Eftque perindé five malum committas, five bo-

"T W

num omittas, utrumque enim defectum feu pri-

vátionem notàat, utantea dictum.

l bu; TOA

Interhominem & cjusaccidentia , inter actios

i U

nes earumque adhzrentia, in omni difciplina diftin-

m JE*'*J

guendum eft, aliás ifta omnia cffent unum & idem;

I malïyw

quod dici nequit.

Verüm * asalum quandog, notat. puvam 34

ptivationem, ut quando omittimu , quod facere

! l

D5

däbe—*

Exercitatio V,

$2

Í

debebamus, aut quando adeft ineptitudo ad £a-

ciendum? Quandoque notat babitum aut aciio-

cimu&l

nem, ut in commiffione peccati , homicidio aut

l

j g

itih !

furto, ubi malum non eft pura privatio, fed actus

aut babitus pravus.. Utrumque cít malum & ex-

Miti

u mate

orbitantia àlege, ac utrumque formaliter dicit

ijfan

privationé , alia eft ratio; quando fumuntur ma-

26terialiter. Ne * igitur aberremus fciendum eft,

min d

quod omne malum,quá malum, formaliter fit pri-

lub

vatio, C* tamen adliones aut babitus veclé quoque

Qd

vum,hila

mali dicuntur. Sed in aCtioneaut habitu malo,

dafiret

ipfe babitus aut actio non (unt pavs formalis , quia

irrationd

actionem & habitum effe, etiam bonis compe-

i.

titactionibus & habitibus, adeoque uterque eft

Q

indifferens ad bonum & malum.

judcate,

Aliud eft pura privatio, & aliud fecundum rati-

onem formaiem eft privativum, fcu formaliter priva-

quipmer

du

tivum effe. Hocomnibus compctit malis, iftud non.

Illud primó dicitur defetus, hzc res defectü habens,

TTT

x

, AcCtio * igitur & habitus in zmalis ad par-

-

piyicy

tem pertinent materialem. Efquepars materi-

LUH

alis male acionis habitus, non fubflantia, in qua est

j Quim

salum.,

Hac enim eftfabjecium remotum, & in

Y

quo cft actio aut habitus ; fed ipfa adfio & babi-

fl

15 esl pars materiali mali,ac propter actionem

quiqy

& habitum malum ipfum vespofitiva dicitur,non

ibeyg

quidem formaliter & quà eft malum, fed materi.

:

Tib a

N

aliter, 1.c, quà eft aCtio velhabitus.

!

Tota (ubítantia hominis per peccatum corru-

|

Qum i

Dxi;

pta effe dicitur, nonquod ejus effentia aut ejus quan-

titas; qualitas, a&io cateraque fint conyerfa in pecca-

tunp fcd quia hjs peccatum adharet.

Ec

-

De lonitate & malitia morali.

$3

T| n

Et * neulla relinquatur dubitatio, id di- 28

a

.'ldio àl

cimus, per materiale non intelligi fubflantiam i-

píam. feu vemotiw [ubjeum, cui inest adlio aut ba-

Z

bitu , fed materiale peccati feu mali est adio

lr

babitus.

1 dicit

Quanquàm enim fubftantia dici fo-

leat materia actionis aut habitus , sop tamen

U fd«

fibflantia eft ipfa atlio mala. Hinc eft quod res

nl

mala dicatur pofitiva , quatenus eft actio vel

ftyi.

habitus.

quit

Qui defe&um dividuntin privativum & pofiti-

ddny

yum, hi (üam produnt imperitiam, eftque aliud nihil

idafferere, quàm homines alios effe rationales , alios

" qu

irrationales, tenebras alias effe tenebricofas; alias lu-

scompc-

cidas.

d

uibus ita fe habentibus haud difficile eft 29 !

judicare, quid de illà fentiendum diftin&ione,

im rl«

quáprzter ufitatas entis fpecies alia nova intro-

tptitie

hiinons

ducitur, &* quod ensintroductum appellant,ac ens

jhibttty

z4le effe malum.. Hinc * quando dicunt meta- 39

jalpte

phyfici, omne ens eff bonum, diltinguuntifli inter

T

ens, creatum , faidum C introductum, dicuntque

T P.

quod regula 1lla locum habeat in ente facto &

--

jn at

creato, non autem in ente introducto, boc enim

effe malum.

Verüm * ficta eft ifta diftin&io,

ehui

s.

Qionen

quia omne quod abit à bonitate, id abit quod;

jpyr, ao

ab entitate, nec malum dici potest ens veale effen-

lhnitt

tiale, adeod; entibus annumerari nequit,. Fi-

&um igitur eft ens introductum ,. ac yeritati

n [v11]

Dei repugnat ; qui omnis entis autor eft,

g

mali autem minime,

inpt

$

l

D 5

Exer-

x

4

l

$4-

Exercitatio VI.

4 Wi f"

-DE VIRTUTE ET VITIO

B[quoülm

MORALI,

i, j

L. Virtus eft id, quo quis fe opti-

(UjUS(E?);

mé habet, & munus fuum exequitur.

fwm fed

J D

Medium * perveniendiad beatudinem ci-

:

|

1

vilem virtus est moralis , cujus idcircó natura eft

tcadion

cognoícenda , idque ex definitione & divifio-

Cai

ne ,fmzdg'y vititti npvoþmm ? quodöl;hommem

à felicitate, vel fummo bono avertit.

Virtus

ia

ip genere efid , quo quis fe optimà babet , C munia

qit. .Vdj

mT

&mpoi

f

fuwim . exequitur , notatque ita quamvis perfe-

€üonem , etiam hyperphyficam.

1 bos, m

Cognitio virtutis per & propterfe, nullam ad-

tem virtü

fert vitz utilitatem, quatenus autem cognitio ad

praxin tenáit, ca ratione pluríimum prodctt.

uxijuli

ATT

Varias * habet aliás fignificationes , hic

Qj o

notat babit um crebris aclionibus compatatum , &

Qs

ficeftduplex: moralis & intelledtualis , (a) qux

tusmoit

diftinctio à duplici animz facultate, intelledu

Ya

atodens;

& appetitu prodit. Duobus enim ad re&é vi-

thali

vendum opus eft , fcire quid fatta opus fit , quod

&ni, u

intellectuali , C id prompte exequi , quod tmorali

jud;

eompetit

hi

Intelle&us & appetitus multipliciter potefter-

f

J

r

rare , nifi di(ciplina accefferit auc affuefactio. Is igi-

J)Pï?lïï

Mstoete

tur demum re& in vita fe habebit ; cujus intelle&tus

& a

É

fku&ï*nn

tus eft.

ppetitus perfe&tionem per vircutes confcquru,.-.

CUR

lp

T5«

It

In * multis istelle&ualis differt virtus à

&

tnotali , hxc autem b. 1. differentia eft przci-

dl

:

Hi;,

pua, quod . illa poteutiam tantimn largiatur bene

Wal

agends

ïï, w

De vi'rmte Q vitio mofali.

55

Tio

agendi fubjecto , bec autem [imul actum. Unde

fit quoque , ut hzc magis virtus dicatur , quàm

illa.. Proprium enim virtutis eft , (P) facere id

[ i.

cujus eftbenéfe habere , tüm opus ejus perte-

li,

&um reddere , quod cftà morali.

lltm -

a)r.eth. c. ulc t. ult.. b) 2. Eth., c. 6. t. 30.

t df

——

1L. Virtus.moralis confuetudine

dinfo.

& aQione paratur.

JRfem

Caufa * e

fficiens virtutis moralis , non eft 4

Ti

dothrina , fed. confuetudo

, undé & moralis di-

Ó t

citur. Multi namque pulla do&rina. inftructi

gt

eam poffident , uti patet in mulicribus & ple-

beis. Innata funt nobis virtutis femina , qux au-

ullim ad.

tem virtus non funt, dicunturd; quidam na-

mito 4

l

tura jufti aut temperantes , proptcr virtutum

femina.

c;, lit

Obj. omnis habitus comparatur natura» do-

hu

Qrina & ufu feu exercitatione. ergo.his paratur vir-

tus moralis & intelle&ualis, Refp. virtus moralis eft

()qz

iaid

3 natura ut à caufa remota ; à doCtrina ut à caufá per

accidens; caufa per fe eft ufus & exercitatio. 1tain-

vdev-

telle&tuális eft à confuetudine , ut à caufa pet acci-

f qii

dens , quatenus ifta eff cum ufa & cxpcricgtxa con-

"TT

juncta.

Facit* a

dhanc aliquid etiam corporis con-

yrete

ffitutio , cum conftet pravam temperiem ratio-

, lsf

nis tollere ufüum non tantüm, at fit in «maniactás

yelledus

fed & mortemaccelerare animamc'lqe àcorpore

onfequi

fcparare. Qu

idni igitur voluntatem noítram

.

ret? Hinc alii ad virtutem ,

i

& actiones imþcdx

alii ad vitia funt magis proclives , ad bonumaut

di Prm;

(iras ex omni 6

malü.Intelle&us * cupiditates no

u

Parte

D 4

(

$6

Exetcitatio V.

parte in hac naturz imbecillitate fub—igerc qui-

(s (

dem non poteft , derreBare tamen fationis im-

Jobium

f iiï:ïb |

perium appetitus ita nequit , quin perillum mo-

res honeítifiant. Nec animus in corpore exi-

du

ftens , omnemvit ave ejus poteft contagionem ,ipfc

fedetam

tamen vire mortalium dux eft, & acionum ar-

siltet Ia

biter , nec natus cft fervire ; fed imperare cor-

gmords

ori,

)d

Obj. Gálenus; laudamus qua naturá bona funt,

I

odimus quz mala, Ita viperz odio habentur,

]l

quia natura funt malz , Deus amatur quia natura

bonus. E, hominesagunt, quia natura funt boni aut

eledtimus

mali;, non

quia hzc funt in illorum poteftate Refp.

diftin

* conform

i

uendo intez malum per (e & per accidens. Vi-

P.|

4

It*

peraec

hoc modo mala nonillo, primó enim non eft

mala nifi ei cui noceat. Id autem non eftperíc ma-

! ndis, conf

lum. Nec confundendum malum naturalé, cum

mali

morali.

« aim uj

7

Porró * quia virtus moralis cenfuetudine

j pratu, N

li & i

ftu alhione pavatur ,idcircó fciendum eft , adtio-

&intys

nes fieridebere fecundumve&tam vationem feu pru-

ttüm vt

dentiam ,(b) utpoté quz condimentum eft o-

0)j.1

mnium virtutum. . Imo virtus eft optimum

prtones

quid, eptima autem à veda ratione debent per-

i(ühiliappl

f adeoque actiones rectx rationifint con-

^ Opttines

formes. (d) Hac przluceat , aliás ftudia noftra

V ue

t [

-beatz vitz non funt utilia, (€) fed eidem no-

| "ttüliy

8 cent. Tales * funt a&iones in medio confiften-

DT

tes.. In exceffu. enim aut defectu conftitute

35 ftig,

Tolint,

corrumpunt , quia homines propter delectatio-

L]

nem, in ipfo vitio facile impelluntur ad pecca-

&i*

wum. - Corrupta hominis natura fponté fua

; Wdtig, q

delabitur-in vitiay ad virtites vero 1nvitó de-

"if j

Ícendit,

n

Devirtute C yitio movali.

57

b

ttw

fcendit.

i, Mf

uanquam * aütem actiones virtutis 9

babitum antecedehtes ,. diverfa habeant prin-

*rillummm

cipia ;ab his qua habitum fequuntur: cum in

TDore «

n

if!i redta vatio , in b virtutis babitus preluceat :

fpecietamen nou differuut. Eadem funt mate-

OT at-

rialiter, formaliter differunt, cum forma a&tio-

Tift Q0f,

nis moralis potiffimüm fit ab animo agentis,

tort ,

€) 2. ethic. c. 2. t 30. ) 2. eudem. . 5. (c)

Plato in menor.

i,

TT

III. Virtus moralis eft habitus

t bt t

ele&ivus, redz rationi & legi divinz

lat Ms

ts Vi

conformis.

tim odf

His * prafuppofitis, naturam virtutis mo- 1g

ltl mi-

yile, u

ralis , confiderabimus. Habitus £f. , quia eft in

anima fubjectivé, ac crebrisactionibus com-

futulnt

paratur. Namtria funt in anima, potentia,Da-

bitus $ effeitus. (f) Mla à natura eft , hi fübitó

d udi.

& fepé prater fpem accidunt, adeoque neu-

vj

w dio-

trum virtuti competit, Erit igitur habitus.

Obj. In anima Yunt fpecics intelligibiles & o-

optlmum

perationcs variz. e. non tantüm iffa tria. Refp. in

facultate appetitiva ifta tria funt, & de qua eft (ermó.,

dint t

i Cot-

Operationes funt communes huic & intelle&tivz fa-

cultati, qua huc non pertinent. 2. Obj. habitus cont-

j moltn

paratur vera fcientia , firmo judicio &conftatia. at

jem m

hac noncadunt in hominem.Refp.in aCtionibus mo-

onfilae

ralibus hzc in hominem cadere poffunt, etfi actio-

nes ipfz fint contingentes, ac fieri poffint, & non

pnfttu:

poffint.

j

Sed * babitus aliu eft intellecius, alius vo- 11

d t

luntatis , pértinetá; virtus moralis ad hunc , 4

o

proptetea elecdiyu dicitur, Virtus namq; libe-

mvite 5

fam

D5

a

J

$8

Exetcitatio VI.

j:,:bcturr?ff

ram requirit voluntatem , cum fcienter & ex ele-

jurim a

dione agere , fint notz prirflarie actionis vir-

tuofz. Conjuntka est virtus cum fiientia C pru-

ais. Pl

yim

dentia , non tamen eftintellectus habitus.

;undat» ncf

Iudicium & notitia de virtute nunquam tam

funtfirma , ut his pofitis voluntas nequeat deflecte-

ia

r€ , aut in transyerfum xapi.

Corruptio natur£

qdinpt

«auía eft.

fnito, i

Sed * vitium efl quoá, babitus electivus , id-

a du

circó fciendum , qued virtus fit. habitus etigendi

dbus

bona , adeoq, vetba vationi feu iumini nature

lum

boneflati ac legi divine conformia, Id fit quando

yios. H

voluntas & appetitus omnesqne ejus motus ita

inofficio continentur , ut nec in defectu nec

tionisnon:

httocinior

inexceffu peccent; fedteftent mediocritatem.

1; Afeüus * quidem , wt funt motus natura-

1t quio

nodumqu

les, infe non [unt movaliter bomi aut mali, fed

Mediun

prout congruunt, aut repugnant rectx ratio-

titremornm

ni , at omnis in vita noflra ide orittur inotdinatio,

igorc, qu

quod modum à veda vatione prafctiptum non te-

gmoncm D

yirtuti ; lia

neant, Virtutis igitur efteligere, quz legi &

exc & d

re&z rationi conveniunt, i. e. eligere medi-

mustiterm

ocria, aut talia qug. cupiditatibus ponunt mo-

; Wtmiti in

dum.

, Rütqil,o

Virtus primárió feu formaliter in congruen-

Ia

tia cum re&ta ratione & lege divina con(iftit , fecun-

ht

darió & confequenterin mediocritate. Nam in ifta

formaliter à vitie diftinguitur , quod eft legi & rectae

IT

rationi difforme.

AÀut dicendum , quod medioeri-

fmp/i(arum;

tas firaliquid congruum re&z rationi & legi divine

» Byutnt.

ac naturz , & ficcft ratio formalis virtutis.

tl

i

Medium * duplex eft , vey && perfone.. 1ftud

" gxtrama &qualitge dfjfat, & in quo nullus

iwd WIIJ A(

habetur

De virtute & vitio morali,

$9

!l

habetur r?fpe&us temporis, loci ; perfonz, aut

ioni .

aliarum circumftantiarum , eftqQue idem apud

MO .

It

omnes. Hocratio dererminat C eff tale ve[pe-

&u circumflantiarum , neque. deficit, neque a-

um m

bundat , nec apud omnes eft unum idemque.

t defirf

0 niturg

Ita erogare indies fex fcutatos pauperi nimi-

um eft, inprincipe eft parum. Neceffaria * di-

Dd

3

inr, d-

Íunctio , quia virtus nontam est medium vei ,

T

quàm niedium rationí , eftdue hic modus quem

wnu d

affectibus ponit , ne plus mimwve gaudeas aut. do-

Itlb

leas , quam qued loco , tempori , perfona, eft. conye-

TO d

niens, Hinc medium rei in vitit effc potefl , ra-

du t

tionis non item.. Nam modicum gaudere fi uper

ACRULCT

latrocinio malü cft;eft namque füper re gaude-

Mu

re,quà nondebebas. Id autem- nimium eft &

ul, f

modum;,quem vatio prefcribit , excedit.

i n

Medium cít varinm , aliud per. participationem

extremorum , utaqüa tepida participat de calore &

vtl

frigore, quod virtuti non cempetit; aliud per ne-

1 n r

gationem quod non cadit in oppofita; competitds

virtuti ; aliud perfe&tionis,quod alienum eft ab omni

g igt

exceffu & defectu tribuiturj; virtuti quoque. Obj.

je d-

virtus eft extremitas. ergo non cft medium. Refpond.

un me

extremitas interdum notat perfe&tionem & opti-

sum quid, quomodo virtus eft exiremum.

IG

wggtufn'

Przclare. * Ariftoteles : Nen omnis adtio,

lic lt

[

inquit , nec omni perturbatiomedtumecipit.Sunt

am n 1:*

i

enim quadawi quavum nommibus fl'atum. e$t virium

implicatum y ut malevolentia letans alieno malo,

| mel

Jgi jt

impudentia , invidentia: Cf in attionibus furtum,

g,

adulterium , cades , Hac omnta fic appellantue

(ie

H |

quod m«la funt , nun eorum immoderationes

-(g

» g

D.6

Hing

p

I

60

Exeicitatio V1.

NT

17 Hinc * folu ;;r'udcns virtutem pofidet , ut-

inqntt

pote qui a&iones non tantum intelligit, fed

$ub

redté quoque judicat. Variantprzcepta mora-

* iif

lia fecundum circumftantias varias in obje&tis

ys fit feni

feu rebus , quasvidere non poteft mifí prudens,

ub

Hoc eft mediumiftud rationis , quid hic folüs

ylid

recté confiderat.

aalntats

£)2.eth.c.s.t $.. g) 2. ethic.c. 6. t.30.

';ushäbfthab

IV Obje&um virtutis moralis

gge Wi

eft voluptas & dolor, fübjc&um cft vo

nitumdi

j

luntas.

ficmmqi

[1

-.— Hzc * quoq; pertinent ad virtutis natu-

c]pia, d

ram cognofcendum. Obieilum omnis virtutis

lPrincipium

moralis eft voluptas * dolor. (b) Ob volupta-

npot [

tem multa fzpé facimus mala, st patet in intem-

g;inapwm |

perantia. Ob dolorem Íxpé honeíta omittimus;

1qudem.

Qb t.t

st e$t defenfio patrie , amicorum , parentum,libe-

19 ror&. Quia* veró duplices funt voluptates, ani-

hddbusef

t appt

sni C* corpotís , idcircó tenendum 1n utrisque

priaciplite

verfari virtutes morales , quatenus nimir. va«

IDIETTT

tionis egent moderamisie, Magis autem verfan-

! fimenerteni

Pudlcdudet

tur circa voluptates, quám circa dolores.. Nam

ifl« funt communes omnibus animalibus , no-

j Mbindre

tf i

bifcum nafcuntur, nos comitantur , his diffi-

cilius refiftimus. Effrenes funt , ubi ad malum

BN

2

Bcttyg

tendunt , ac vehementiffimz: paffiones.

Obi. Voluptas & dolor (unt obje&um uhius

Éecdii

Qu

temperantiz. (i)Igitur non erunt objectum omni-

um virtutum. Rcíp. exqualibet virtutis aCtione pot-

tttolicm

eft excitari voluptas aut dolor , & fic fünt objectum

omnis virtutis; quatenus autem fe extenduntad gu-

!i. Eaj

u fOJusm

ftum ad tactum in fpecie, funtobje&tum tempcran-

tia:

De virtute C vitio morali.

ét

j IJ". ll

tiz. Yta affabilitatis dicuntur objectum, (k)quate-

tttUigit, "

nusin quotidiano ufu fermonis fpe&anture

Subjectum * virtutis moralis eft voluntas, 20

f?pta T.

quebabitu perfici potest. — Refpecturerum , ad

T ob

ET

quas fua fertur natura, & quas neceffarió appe-

. E EEE

tit; habitunon habet opus, bic autem faperadda-

i li (jy

tur bis, ad quai(la procltvitas nonest.. Indifferen-

tia voluntatis,ad faciendum automittendum,o-

3207

u

pus habet habitu, qui hanc dcterminat , perfi-

ls tly

Sané

x

Qul

citque.

i appetitu quoque fenfitivo e$l 2x

virtusmoralis , fedprincipaliter efl m voluntate,

——

Hic namque funt propria & effentialia ejus prin-

It t

cipia, eletio C libertas.| Appetitus fenfitivus eft

Ti vt

principium redie adfienis , quz autem proficifci

P vdigt-

non poteft , wiff à potentia ben? difpofita , undé

Htl

principium quoque clectionis eft , fed indired?,

Titimus,

fiquidem voluntatem movet.

iilb

Obj. 1. cadem fpecie & numero virtus non poteft

in duabus effe potentiis. ergó non erit fimulin volun-

gmes,, lll

tate & appetitu. Refp. virtus qua in una cft potentia

n utidt

principaliter,per modum diffufionis poteftextendi ad

nimy. w

aliam, ut patet in prudentia, quz in intelledu eft, &

nvetae

tamen extend:turad voluntatem. Obj. 2. Voluntasab

i, Mi

intelle&u determinatur. Ergo non opus eft habitu.

Refp. indiget tamen habitu, ut id quod cum difficul-

jbus, -

tatc facit, facilé fiat.

,his di

Quanquam * igitur virtutes morales in ap- 22

3d maium

petituponantur , veluntas tamen propterea non

H

eff excludenda , arguitque id abundé prozrefis

Bun uf

feu electio, que quia omninó eft voluntariajid-

um 0^

circo hic meritó reponuntur , &* quidem prima-

iuott p

Ts PITISriM d ais

T

ri). Eairrationalis vocatur , refpediu intelled,

d

qui folus ratiocinatur,

(h) 1.

1 t:mP"ä;

EE CORHRENE

I

62

Exercitatio VI.

figia d

(h) 1 ethic. €.3,t.45.. (i

) 3- etht. c, 1o. t iio. (k)

y i mon

4. eth. c. 8. t.121;

d du

V. Virtus moralis alia eft fimplex,

alia heroica: alia perfe&ta, alia imper-

PVI. Vi

feda.

';;m;ämc

25

Vitiun

Refpectu * graduum ita dividuntur vir-

tutes morales. Perfectz & fimpliccs virtutes

agldffci

comruniter folent adferri undecim , funtque

aj at

duflitia, fortitudo, teperantia, libevalitasmagmfi -

,j ]

centia, magnanimitas, modeflia .imanfueiudo , co -

aliriagt

miitas, urbanitas , veracitas.

Patet inductione,

: hus ul

quà principia & Ípecierum numerus recté pro-

Non enit

batur. Necenim ulla dari pötefc virtus moralis;

habitqg.'

& quz natura duce poffit parari, prater iftas, o-

Vruia

wdenoni

mnesqueinter fe fpecie differunt.

Pietas, beneficentia, mifericordia, amor , fimii-

lis,

4

s

lesque habitus nihil obftant, Nam (i pietas eft numi-

nis cultus, cunc eft virtus theologica;, nec natura duce

cognoíci pote(t, quomodo Deus recté colatur. Si au-

( t üj

mitur r

i Ms

, tem pic

€ in pátriam, parentes; li-

]

beros;t

affcétus , ac natürd ineft.

Ita behefi-

, quaidh]

centia & miféricordia pertinentad liberalitatem. — Eft

* fddibar

hzc quoque affc&us, ( nim fumatur pro animi com-

motionc.

i quido Qu

| ta:eiw.ping

24

Pratet* iftas dartur virtutes imperfedte.ut

funtverecandia , mifeitcordia , continentia , tole-

Tnto]og1

, W

vantia, obedientia. Funinentiain perfe&is voca-

ln

tlj

turbereica. Áliás virtus dividitur ip pure mora-

D inha;cr

lem, quä: äpruden;ia dirigitur ; & smoralem theo-

Cb utde la

logicam , ut font virtutes morales in fïdelibu;,

dlir

"quarum forma aftftens fides est

Ehgl

Virtus puré mozalis non differt fpecie in ethni-

It

virtutis

uj

ää'& Chriftiano, in utroque enim cft cadcm

e(lentias

De virtute C vitio morali.

63

RTE

effentia, definitione expreffa. Itanon mutatur cafti-

tas, fi ex non renato fit rcnatus , fcd magis fplendet.

"

Éadem eft utzobique forma cenftituens , aífiftens cít

-L UM

alia.

linyr.

VI. Vitium eft habitus cligendi ma-

z

]um,;à mediocritate aberrans.

U|tat v

Vitium * opponitur virtuti , & ex hac 2$

5 Virtitoy

haud difficulter intelligitur.

Copulantur cum .

| flmtque

--

lumine naturz prave cupiditates, in eodem fub-

dupij.

jecto, propter naturz corruptionem, efig'? bomo

ttibi, .

ad vitia protnus, ac oriuntur ab hac proclivitate a-

hi,

us mali , qui repetiti tranfeunt in habitum.

ttdi g.

Nova enim hec promptitudo fuperveniens eft

tsmordy

habitu;..

l-

tl o

undenon fimpliciter dicitur habitus, fed habitus ma-

nor, (s

lus.

d rumi.

Eft * autemvitiumhabitu eligendimalus, 26

atua dte

,

tur. Siate

adeoá, difformitas à medio C medioctitate.abet-

vans in exce[fu aut defecu. Eft habitus electivus,

parcntcs,l';-

a b

uiaid h.l. propriéeft vitium , quod ex animo

um D

fit deliberato & cui quisaffuevit. Alia eft ratio

iimi (

quando quis femel, aut ex affectu, vel imbecilli-

tate impinxgit.

ufidia

Theologi peccatum originis vocant vitium. quod

(ii, l

*

x

tamen natura ineft & in naturali proclivitate ad ma-

Guisyo

lum.confiftit, fed id fit propterea , ut à peccato actuali

u m

:

reétiusdiftinguatut, &quia corruptio illa naturz fem-

per inheret, omniumque aliorum peccatorum origo

j

eft, unde & málum habituale; & habitus corrüptus di--

citur.

| ii

!

Eliguntur * autem ea, qua abeunt a medio,

i

idque exceffu aut defc&tu,, Uterque aftimatur ex

r g

£4 Wié*

"

TT

1

;

é4

Éxercitatio Vt,

x

ea mediocritate, quavirtuti esl proptia , qualis eft

tationi. Interdum unum, plerunque duo divevfa

"I

adfant vitia C babitus.

Iítud accidit, cumuna

um e

TL

eademque actio plus & minus habet , ut in inju-

flitia.. Hoc fit quoties a&iones funt diftin&z,

Wäf l 05/?3

quárum una extedit, altera tantüm deficit , ut in

p

vitiis aliis.

dilbistorn

Iuftitia medium obtinet inter duo extrema tan-

vll

]

tüm, ceterz virtutes mediz füntinter duo vitia, feu

duosvitiofoshabitus, Itafortitudoeft media inter

detis ,

fecedimm

audaciam & timiditatem. Caret tamen fxpéalterum

extremum vitium nomine.

fanciat

28

Differunt * vitia objectís & fubjectis, Quae

cuntas, (

dm niur

diverfis adverfantur virtutibus, ea aCtionum fu-

^ arumdiftinguuntur ebjetti. Qua tuui eidemque

guuntur |

opponuntur virtuti , ea fubjedtis funt diftincta.

109 t

Ratioformalis vitii femper e$t privativa. Ylomo-

qua if

do differunt , exempli gr. injuflitia &* avaritia ;

N

29 hoc modo, audacia & timiditas.. INimirum * o-

rh V*

mnis actus malus, quatenus s malus , per. fe in-

tetm (

cludit defectum feu privattionem, que fermalis

& hb

£jus ratio, ac proptercaperpetuó adprivatiouem

ffall

refpiciendum. Omni eniin actw malus privatio-

tus qu

siem includit in fua pecie.. Extamen differentia te-

Qj

& ab objeito C fubjecto petitur. Id cnim poftu-

nonoppc

lat defcenfus ad inferiora.

£

6; Quj

quiligy

Obj. fi percbjectadiftinguuntur vitia & fub -

j«&ta, tunc formaactuum malorum erit malum pofi-

N

tivum, quodabfurdum. Refp. quod alia fit ratio di-

quodyi

ftin&ionis in pofitivis & privativis. Quod diftinguit

aétus malos; idnon ftatim in fec(t malum , fed ma-

Q

L

|

' ;um ci áccidit,

Claret

L

De virtute & vitio morali.

éj

tg

'Claret * hoc in privationibus natufali-39

ii dlmfg

C

bus. Certé furditas difinguitur à ccecitate peé

laeitum, eftQue illa auditus, hzc vifus abfentias

| iripi.

Eadem es vatio actuum malorum , qui vivtutibus

Ilj

:

oppofiti objetto diflinguuntur.

Ita injufté & ti-

f, Ut fn

midé agere differunt; quod hoc fit aberratio in

aCibus formidolofis , iftudin bonis commu-

T tf

tandis & diftribuendis.

l g

Aliud * eft diceidum 3*

TE

de vitiis , uxivirtuti oppefitis, & quze fabjedo di£-

lum

ferre diximüs.Ita avaré & prodigaliter agere di-

Ítant interfe , quod id eft aberrare circa pe-

i t

cunias, dumuiihilautparum expet

adi

AGI

tür, hoc

um l

dum, nimium. Nonigitur performam diftin-

m

guunturnovam, nec ideó actus funt mali ; qua-

ln

tenus multum aut pavum obtinent pracis , fed

lomo-

quia à re&aratione abeunt. — Oppofitio* vitio- 33l

Wtf

tiim duplex eft, oppenuntut enim virtuti & intet

n o

fe

Virtuti ópponuntur priyative, inter ic au-

gf

tem contrarie, Katio hujus eft, quia a&uum

f

& bábituum eft eadem ratio , at duo actus

AtLOUCTT

mali contrárié oprponuntur , atque i;a habi-

prim'a-

tus quoque.

rutitt

Obj. formalis ratio in vitiis eft privatio, erga.

1p0 l

8onopponuntur cohtrarié, Refp. opponuntur inter

fe; non qua íunt vitia formaliter, fed qua fünt

qualitates longiflime diftantes.

TU

Es

Ratio * ifi:us eft, quia virtus ponit id, 33

llumpfg('

2

Td

quod vitia, qua vitia privant, unde virtus quo;q

utigt

qua virtus ; & vitium qua vitium qua

m

yitium privatiyé opponuntur.

J

z

E

Qu 3

. Exet-

*

Exercitàtio VIL |

66

lu

(on

E TUSTLLEA

ti

Juftitiaeft habitus, quojufti (ümus;

qllæ

five ad jutta volenda & agenda apti,

|

dto

quaque jufta agimus

& volumus.

[j

Culmen* virtutum mota

lium Juftitia eft,

1

(

Ó

quam fiomnes«colerent, tot ii civitatibus lites

nonorirentur. Principem inftruit , leges €0fidits

t z

»

fs

magiffratus infor:

nat, civium incolumitatt confu-

vindicat, quà etiam fubla-

nc,qua

lit, vespubl. ab interitu

tamox jura, leges. focietates tolluntur.

nihm

txftantie habita ratione prazpo-

Digaitatis & p

2

hd

nimusIuftitiam. Inter virtutes, qui

busergaalios no$

dinatque iri.

a f

honefíté gerimus eft precipua quoque» or

acionibus

bominem ada!teruniinratione debiti.

i

Ut * natura juftide certius intelhgatur,

ais

idcircó à tali defcriptione incipimus , quam o-

lutt

mnes facilé intelligunt juf'itiz competerc. Nec

tamer

non altró concedat , ja-

quisquam enim elt, qui

de X

an, quo juftà futsws , feu ad

fétiam effe talem babit:

dift

juflavolenda C agenda apit ,

éy proptez quám ju-

Ti

atra fe hab

ecinjuftitia.

(fa agimus & voluinus, Co

lhoti

Trianeceffaria funt in juftitia.

1. aptitudo ad ju«

T

B

ft? agendum,

qua fluit ex habitv, z:a&tio. 3.jufta vel-

le. i.e. exlibera volunta

tc agere iufta,

o

aut quia lcgi-

AN

anity

Sed * juflu aliquis dicitur

bus obtemperat,

autquia de bonis externis fu-

u

um cuique tribuit ; eodemq

.

ue modo isjuffus di--

Putape

HH]M 1

citur, quiau: legi

busnon obtemperat, aut q.ui

&fidei

alterum defraudat, & plus fibi quà a

Iteri tribuit.

UET

* quo fluit, qued juf

ia CF oinjuflitia

BI

4 Ex

do ex^

[ W;quia i

1

guoque bifariam

däcatur. Uno enimmo

tendit

lz

2

:

De Iuflitia,

é7

tendit fe ad omne,

quod legibuscontinetur , jurid;

|

T

conferitaneum eft, nec bac! modo fpecies est virtau-

tie, [ed tota Virtus. . Leges namque quà tàles, &

ipi,

qué rectam rationem pro fundamento habent,

-

de omni virtute przcipiunt. Eftque hzceaquz

«

vulgó aniver[alis juflitia omnesque virtutes in fe

litt

complecti dicitur.

lil

Vox juítitiz accipitur 1. tam late, utferis comi-

petat. z. pro juítitta (alvifica,

3. prootficio , quod de-

Mj

fun&is preftamus

ii-

ï

4: pro preda zquali diftributio-

he,quam predones(ervant, $ de ez, quzin cominus

n1 hominum foetetace requiritur, ut h. 1.

D

^

p

atet * igitur tàm laté, quam virtus ixpfä, $

j m

iftud in

tereft, quod virtutis in fe fbectata o(lici-

il

t

um fit, virum bonum facere pofTeiTqrc.m; Iufli:

Afl

tia umiverfalis autemidefficit , ut poffeffor ejus

aliis & reipubl. profit.: Har autém d

i '0-

haut raró; ut al

"nyerant, fitá;

N

iquis res fuas recté difponat , nec

il

tamen ergaalios itafe gerit, proutpar eft. . Un-

3

m

dé * efficitur, quod juflitie wmverfati non fit 6 i

.

diftincta virtutis Ípecies

5

fed eft applicatio o-

iny

ultii

mnium virtutum ad fubjeGtüm , $. e. bominis ad

aj

bominem, quod ideó obfervandum, néquiscum

T

Platope exiftimet, juftitiam univerfam non tam

in convictü hominum, quàm concentu partium

iakgi

ánimz confiftere. Pendet quidem ab his jufti-

f 1'5 lls

T«

tia ut omnis virtus, fed

proprié non eft juftitia,

Obj. Charitas eít (p

W*ï'

tamen actus aliarum vir

ecies virtutistheologica, &

j gül

tutumimperat, fpei timirum.

& fidei. Ergó univerfali

s juftitia eft (pecies peculiaris.

U[W.

Refp. quzvis virtus the.

charitatitamen czterar

ologica per fe in Deum fertur,

g;g(mll

um virtutum munera tribuun-

p*

tur,quia iftas virtutes przfüppohit; aut fecum trahit,

g.*ndit

à

Hinc

— a

68

Exersitatia Vil

al

7

Hinc * conftare poteft, quid fit injufitia. *

UO

univer(alis, omnium nimirum virtutum oppofi-

W

tavitiacomple&itur. Sed juflitia univerfalis in

ym

unoindividuo ineffe poteft , iajuflitia autem in

]f

totafualatitudinenon poteft , utpote vitiorum

f(

contratictas tepsgnat. idem enimnon eft fimul

dic

iM

prodigus & avarus.

"

l) A«

Obj. fcientia e

ft contra.riomm & cft habitus.

j

(tt

ergó habitus virtutis eft contrariorum. Refp.habitus

contemplativus contrariorum cft, quia (cientia agens

4 qami

de uno contrariorum, agit q:'oque de altero; habitus

gulut

pra&icus nó ité,Obj.z. temperantia eft eirca volupta-

volur

teim & dolorem, Ergó circa contraria.Refp. id verum

eft objectivé, non autem operatiyé, Circa unum ver-

dit

fatur per fc;circa alterum per accidens.

£a

8

j um

Fruftra * obloquuntur,quiputant juffiti-

am non poffe effe omnem virtistem , C fimul virtu-

hale

zem (pecialem. Convenit juftitia re & fübje&o

dumþ

cum omni virtute, differt ratione & ufu , dici-

l

turque juftifia omnis virtus, quatenus tendit ad

pot

bitu;

Bonum publicum.

tinti

(a) $. etli. c. 1. t 2.

virtu

cdit

II, Juítitiaeft conttans & perpetua

&if

voluntas; fuum cuiq;tribuendi.

9

€

t

Hic * igitur unus eftjuftitiz gradus. AI-

tereftlong? ftrictior , & fecundum quem is ju-

nd

flus dicitar, qui (uum «

,,,,,,

ique tvibuit de boui exter-

.mäqu

277

tís. Exenim is eftiajuffus, qui plus juflo capit de

benisexternis. Fiocautemnon pertinet adullum

Qu

od;

cxterorum vitiorum. Erif i1gitur peculiare viti-

:

li

X

sim,quod injuþi;ia dicitux.. Siigitur vitiu

m eftpe-

culiare,

De zup;:i.;; !

é?

T

culiare, diftinCtum ab omnibus aliis vitiis , erit

ppol-

quoque juftitia diftin&a abaliisvirtutibus. (b)

Hinc * re&é condudis , datur injuftitia 19

Áili

t

particularis, ergà etiam datnv juflitia particulavis.

Itri

Idem quidem habentnomen univerfalis & par-

[l

ticularis juftitia , fed naturam fortiuntur longé

diverfam. Particularis quz vulgó vocatur juftt-

Jlifs

5

tia, accuraté cognofcenda eft, ac definiturre&té

bt

à JCtis,conflans C* perpetuavoluntasjus futrm cui-

äng

us

quetribuendi. (c) Dicitur " conflans C^ perpetua 12 -

Qi«

voluntas, quia nontam de actü ; quàm de habitu

dy

voluntatis fermo cft. "Habitus enim proprium

yaye

eft, itacuique jusfaum tribuere velle, ut conflanter

€ perpetuo id facias, Nam femelac iterum velle,

tj

etiaminjüftiffimo poteft competere, cum non

] irty

facilé inveniaturhomo adeó perditus,qui inter-

fjcco

dum non velit, quod juftum eft.

"Conflantia & perpetuitas hic non alia intelligi

, d-

xdal

poteft; quàm quz in omni requiritur virtute aut ha-

bitu;ut non opus fit cum quibusdam cenfere, divinz

tantüm juftitiz hanc competere definitioncm. Nam

virtus abfoluté perfeéta in hominem corruptum non '

cadit, utpote qui conformitatis omnium facultatum ,

mptut

& affc&uüi, cum re&tzrationis regula , non eft capax.

Deinde * additur,jus feum cuique tribu 19

"

endi; i.c. illud. quod cuique jure debetur. d fie«

/

l

ri debetin omni acta jgfïitiæ , tantumque de bo-

mij

qis quisque accipiat , quantum ipfi debetur; de,

jl

malisautem , st fant onera C* perue , illud ferat,

NW

gduüulP

quod ipfi debetur, utcitra alterius injuriam ab

iftis liberari nequeat.

u

Non eft bonum furi ut fufpendatur, nec ut 3lte :

d

z

E

ti onera

(uW)

270

Exercitátio VIH.

Yi oneraimponantur , fautem utrumque omittatuzs

eontt

iftis non fitinjuria. . Sed huic Bit injuria , cujus inter-

g

cft , ut ei fausfiat,

t

Tribuendi

x

5

vox late accipitut, pro omni eos,

q:mL

quod ad jnfPtie atbum pertinet,ita emptorfolvens

(

en

prétium fuum cribuit. -Im comnexus eft cum atdu,

T p

tribuendi, etam actus Ab[lnendi absujutia y feu ut

M

neminem ld5

Uterque ad juftiGiám pertinet,

frdoi

ao

Íéd pofterior contineturpriori. — Honeff? vivere

Y

huc non quadtai,cum non fit aCtus uni virtuti pe-

li

culiatis, fed cofeunis omnibus,nulla hinc exclu-

s

34 ditur, Eft * igitur particularis juflitia parsjuffi-

um

rimu

tie untver[alis, ac occupatum eiria objettum parti-

a

culare. d uno autem nomine exprimi zxczqtlit,x

$

"

V.t

1n& bo-

w

fed funt. bonoves, pecunia , peua aliaq, fex

s4, cum limitatione nimirum 44 Iporum C da-

lonty

mnum, fraudem ct dolum. Yn bis enisnnec plusfi-

1d1^1ï [

dumyi

bivindicare, & alteri minus relinquerb » qued fit

in bonts ; nec minus fibi & plus alteri , qued fit in.

]oft.

malis, conferre docet.

v

Obj. 1. paxs non poreft (eparari àtoto. ergó mal&

dividitur particularis utpars , ab univerfali, ut à toto.

dit

Refp. pars non poteít feparasi à toto re & (ubjeto,ita

lita

wit maneat pars, rationc tamen poteft.. Imó paxsindi-

ftiná cognofcitur in toto.

Obj. 2. juftitiz cftin-

Éormare hominem in his, quz referuntur ad aliuna, e.

Mi

non rc&te univerfalis feparacur à particulari,Refp.mo-

di

li

dus eftalius, illa namque primarió in ordine ad rem»

publicam hominem informat, hzc in ordine ad per-

f

fonam.

I

15

Medium * in juffitia particulari mult,t.tm.

! frim

diffezt à medio aliarum virtutum.. ( d) Cxtere

poui

virtutes,omnes ixlt—e.; duo contraria vitia , duas

* Üj

con-.

De tuflitia.

7I

al

contrarias verfantur actiones, quarum una tan-

Iitt.

tüm exeedit, altera tantüm deficit. Isffitia au-

lit

tem intev extremainterjacet duo , quorum utrum-

fcns

que est in eadem adione , funtá, exttema . bic plus

((

Q minus, Unum hic cftvitium, quod utrumq;

7

includitextremum.

Mediocritas non cftnuda negatio extremorunm,

tl

fed aliquid congruens re&tzrationi &legi divinz. Ex

"m

accidente eít, quod extrema accefferunt.

»

In * hocquoque differunt , quo

d n cete- 16

(

vis medium eS tantiimvationis, in juflitia est medi-

jj

um queá, rei. Nam aqualitas veiin juftitia quàm

t

primum adeft, ita ut nec plus nec minus inveni-

Nquit,x

atur, flatim adeft quo, medium vationis, feu vatio-

Inli-

ni confentit. Nec neceffe enim conditionem per-

m

Íonz, loci, temporisaut fimilem addere , modó

l

iU

f-

ad(it equialitas pramiorutà aut exaquatio lucvi C

TE

damni.

(b) s. eth. c. z. « 16.. (c)1. 10, ff. de juft. &c juxe.

i

Inft. cod. in princ. ( d) s. feth. c. $. t« 60.

III. Diftributivajuftitiaeft , quz in

Ü nd*

d tOtO.

diftributione rerum cxterqarum «eqva-

OT

litatem fervat.

g ind«

di

Juftitia * particularis eft duplex : Com- 17

mutativa C Diffributiva, Necres enim tantüm

jum.t

p

diftribuere, fed commutare quoque huc perti-

adicm

nct, cum in utroque po[ïf;t: effe iniquitas.' 14

aL pt

bona C mala communta, i. e. preinia. C* onera di-

T

ftribuit, ut pav esl. . Hac bona & mala ttibuit, qu&

Cntt

—privatim cuig, debentut. Differentiain fola debi-

ti confiftit ratione diverfa.

,

Permu-

gt

E 4

y722

Éxercitatio VII.

Permutatio duplex eft ; impropría, quz caditin

"t

gespüblicas , ut quando regna permutantur, aut proe

eit

pter commoditatem aut voluptatem, non propterin-

£on

digentiam ; alia cítpropria, qua fit caufa neceffitatis

& indigentiz, quz in rebus eft & perfonis Privatis,aut

fooi

yum

faltem utintex privatas.

18

Diffributiva * juflitia commune ctvitatis

d)

bonumprimarib refpicit,fecundario fingulasper-

n

um

4(';;

Á

u

Íonas, quod contva fit in commutatiya. . Nihil igi-

tur huc pertinet,uifi quod ex communibus veipubl,

nl

loni cuiquam deberur,& quatenusis eft civis,effá,

futye

eadem onerum vatio,qua hic ratione totius com-

fpl

munitatis omnes ferre tenentur. Quod aliter

x

19 fit; huc non Quadrat.

uando

igitur res-

fmbuti:

publica efcialibus fuis flipendia folvit.aut aliam o-

üei

peram compenfat, live id fiat ex pato , five quia

habit

dignum eft , ut przftitum officium compenfe-

fatelll

tur, id non ad banc pertinet itflttiam , fed ad com-

C

anutativam. Compcnfatio enim & mercesnon

fiac

cft totius ad partes ; nec datur, quiä aliquis eft

ciyis, fed quia idlabore promeruit fuo.

"

namqlu

nobi)

In Ariftocratia optimatibus plus debetur,quàm

plebeis,& tamé plebeio quandod; plus conferrur quà

nl

optimati. Id ideó fit,quia hic non commune reipub.,

bu

diftribuitur bonü;fed compenfatur induftria pracftita.

20

Proprium * igitur diftributivz jufütiz eft,

g

[2

UL

st perfonarum babeatur vatio, /Equalia enim fi

tit

aufferunt-zquales, sulle oritutáv quatele. aut

IT

vixa ,íed omnes diftributionem ut juftam ap-

o

probant , nec indi

o

nantur , fi excellentiores

tes (

Tfti)

plus accipiunt. Itain prede diltributione miles

(li,i

nünquàm cupit Imperatori zqualis effe, nec

unquàm fuum ffipendium cjus zcquari pfzfumit.

Á

N

De Iuflitia..

72

i dtin

Obj, Virtus eft regula re&tz rationis, ergoín

AUt a,

£a non cít habenda ratio perfonarum, Refp.s aliud

Opttrin,

effe merita perfonarum confidcerare, quod non eft

lts

£ontrareétam rationem ; aliud autem facta in per-

Jatis d

fonis elevare vcl aggravare, idd; propter perfona-

xum dignitatem » quodifti adverfatur.

Yitit

Olbjed um * diffributiva juffitia confiftit in 23

Sper.

duobuspotiffimim. Prim) in bonoribu , ut funt

i rgl

magiftratus , dignitates , victus publicus, coro-

il

nz,ftatux , & id genus alia.. Secundà in ve , ut

s,ef.fj!

funtpecuniz , agri , vinez , peffeffiones. « Sed

OR

fit publica & à republica aut principe fa&ta di-

IT

G

ffributio, n6 privata aut inter perfonas privatas.

IV. Commutativa juftitia eft,

At

usinrerum commutatione ,: nullo

titqui

habito refpec&tu perfonarum, zquali-

npenfc-

tatem fervat.

',

(d tf

Commutativa * juflitia alia est , & difftribu- ?*

cnont

tiva,ac differtab illa obiedto & equalitate. F1xc

j [

namque inzqualibus zqualia confert , tantüm

nobili quantüm plebeo ; quod in diffributiva fe-

r Ui

cu fl , & in qua aqualibus zqualia , inzquali-

mrirqui

reiptb

bus inzqualia tribuuntur, habetur enim hic

yadite

E meretiim L

perfonarum ratio , ut di&um. Oljeum * 23

t eül

commutativa ju[litie funt vesomnes , que commtu-

enin

zaripo[funt ed indigentiam bominum [upplendam,

du t

Non fumt ves tantam externz , fed qualita-

am4

tesquoque & affe&tiones,in quibus lucrum cer-

fmifl'fs

nituraut damnum. In his contracius proprié di-

n

&i , ut emptio , venditio , mutuum ,commodatum,

f m

depofitum , piguaa , üonþ;i : asl-iac'luc.

La

'zfllmif'

(y.

—— ÉÓ

24

Exercitatio VII.

Lat? accipienda funt vocabula contra&tus, com.-

qu'm C

mutationis , permutationis ; commercii , nec cft e-

[ii dC

nim proprié commercium aut contrac&us linter fu-

fbu

rem , & eum cui quid furto aufextur, adulterium &z

adulterz maritum.

Omnes obligationcs hic no-

iil

tantur quoque , five ex delicto ,

tl

five ex quafi dcli&o,

& i quid eft fimile.

NDI

24

l

.:

li

Voluntarii * zjlz dicuntur, ac libero contra-

!d

i

]n

bentium rranfiguntu confeufa, quibus autem ad-

| ia

jiciendz cominutationes involuntavia , qua intet

| ..fS '-"uk

nolentes fiunt & ignorantes , Adená, clandeflina

ä anlich

partin fant , partun violenta.. Clandeftinz no-

5 ii

bisomninó ignorantibus fiunt , ut furtum, ve-

| msma

neficium, adulterium. "Violente à vi aperta

tt, Df

prodeunt , ut funt vincula, mors, verberatio ,

gibu Y

£5 mutilatio , contumelia.

Non * eodemtamen

4 lijhin

modo verfatur commutativa juftitia p volun-

k

tatis. C* involuntaria ; verüm in iftis per fe,

poprias

ftatis,

quia ibi revera cernitur permutatio aut contra-

tia ; utc

us , cuta utrinque caufz dantur , quz volun-

:

tatem promptam reddunt & paratam. In cate-

LT

risnempe in vitiis verfatur per 4ccidens, & poti-

L

| Qd

us videtur injuftitia commutativa , cum fuum

qua

cuique ut debetur non. tribuatur.

Duaz funt partes commutatiyz . juftitiz , quia

mhï q

unacirca voluntariás verfatur commutationes, al-

] hs

j

tera circa involuntarias, nec tamen fupt duz fpe-

Altdg

cies. Eft enim in utraque cadem debiti ratio , unus

!

ctiam modus redigendi res ad aqualitatem , una

formalis ratío, In materià e(t diverfitas ac in illa

turquan

patfusel

tanirüm res compenfantur,in hisdamnum & offenía.

26

, "m , gj

.. Ex * quibus ultró fequitur, quod bic aon

, d

[fl'um'[am

- babeatur refpeiius perfonarum , fed tantàm . tei,

quia

[ i (a

; | !omkidm;

De Iuflitia.

75

Mf [5

IT

quia commutationes ideó non funt inftitutz ,

litrfn

ütde comtmunibus bonis civibus Præmia di-

tim l

ftribuantur , aut onera 1mponantur , fed ut ves

lic .

ioter perfonas privatas per communicationes vità

ii

p

traufigantur , taytumque a!ter veripiat , quan-

tum alteri contulit.

MÉ

In* rebus commutationi 27

mat:

fübje&tis , batetur vatio lucri & damni , quz vo-

cabula autem longé latiüsaccipienda , (e) quàm

TU

aliàs vulgó folet fieri.. Omne namque fuperflu-

IT

um bic lucrum vocatur, (iut & emne quod minu

-

est dicitur damnum. Lucrum plus boni & mi-

d-

nusmali , damnüm plus mali & minus boni no-

u d

tat. Prigi enim exercetur juflitiata commutatio-

thenyio,

H CAl

nibus volütarii , cui proprié illa infunt vocabu-

la, hinc ad alia;circa quz eft jufütia transfertur.

i.

Permutatio eft duplex, alia propria alia im-

sprfh

propria. Illa eft caufaindigentizinflituta & necef-

t CODtde

fitatis.,., Bac fit voluptatis aut commoditatis gra-

tia,utquando:egna permutantur, ut fupra dictum.

g volu

Juftum * 1gitur medium effe igrer lucrum 28

Inate

& damnum ,idem eft ac fi dicas, tunc demum

) POii-

commutationes vel effe juflas , vel ad juffitiam à

um lat

qua abeunt vedudlas ,cum nullus inter commu-

tantes plus bont aut minus mali habet , quàm

iti!l quäi

habere debet,.In velunt avits igitur neuter lucrum

ionei» d*

T22

aut damná habeat, z2 invità utrumque tollitur.

(io , u9

Qui lucracus eft aut plus jufto habet, ei demi-

m !

tuf quantum fatis eft & additur alteri,qui damnuna

T

l

!

paffuseft autminus habet. — Ita à fure alteri redden-

: &oggr,;l.

dum , quantum abftulit, imó duplum & plus, quia

offendit proximum.

Demitur quandod; íimplici-

TL L

terunitaniüm^ quantüm is altert abftulit , ut homi-

T LU

cidz in czde voluntaria, & in qualucrum,eft penes

qma

homicidani,damnum penes bominem quem occidit.

7'E6

; Oþi.tzer*

1

76

Exer(itatio VlL.

4

e9

Obiter. * nota quod commutativa jtu-

g

yam

flitia dicatur. quoque corrediva ,. quia rerum

/

m

commutationem 1ta corrigit 52Ut pcrfonarum

li

dignitate fepofita, res itainter fe comparantur,

| pnrfg

ut ; omnis inzqualitas tollatur.

:

J

a

€) $. ethic. c. 4. €. 36.

.Q

El

Iul

[j

. V.Poenarum irrogatiojuftitie com

jakci

mutativz eft.

*

fic

Hoc* ex dictis ultró fequitur. Nec alio

quumitt

*

Ficito

enim modo poena infligitur, alio juxta leges

decernitur. Lex autem vult citva vepectum per-

yia hi

fonarum panam iufligi , ac propterea aliis delictis

at

AUCCIT I

alias decernit poenas. In abffracte quidem lo-

quitur lex feu generaliter , fed nonita ut nefciat

yetat,

r

Vi

faääm ex eledione diftinguere ab eo , quod ex

imbecíllitate aut alio fitmodo, Hinc * id tan-

! fints,|

s

, ttdum,

. tum diftribuitur ; qued totius communitatis esl ,

yrivatut

acinter cjus membra id partiri folet respublica,

tut p

ut funt pecunia publica, bonores, agri ab boste

qum hi

]

€4pti.. At quis diceretpenas C fuppliciaex pu-

&a,pr«

Llico depromi , ac intev. cives ita difribui , ut. fin-

gulipartem auferant.

Nunquam pane omni-

hico

büs irrogantur civibus.

f pr'c

-

Si fcripturam facrum confulimus , omninó fine

|/

r

xefpe&tu perfonarum funt poenz irrogandz ,ita ta-

^

]

tuf,

men, ne reijciatur prozrefis delinquentis,

Commutativz * igitur hic locus juftitiz.

3

r

confi

Ex accidente esl , quod pevfone quandoque babea-

zur ve[pekus , ac eatenus tantum , quatenus pre-

| dierf

fens deliétum vel aggravat , vel elevat, Ita mitius

L

: gum'unltur. qnandoque vitiute praditi aut

nabifcs

"; i 71[(/?/0

quAm

"d

De luffitia,

27

MW

la fenm

quan 4lii,qàia deli&üin unonon eft tàm grave;

quàm in altero, vel fi esl;non prefumitur, aut una

Tom

eademá, est pena, ctiamíi vulgó-non videatur.'

V,

Aliud eft deli&ta jufta peenere atfica, & aliud , fi

princeps deli&um, quod puniri poterat, remittit

aut quando reipubl. intereft , ut necetfitati cedamus.

C0ft

Eft aliud delidum , ex prozrefi commiffum, aliud ex

imbecillitate peccare, Deiflis hic loquimur.

Sic" fieri poteft , ut nobilis & plebejus idem 3

C dl

committant deliium ex affetiu, aut imbecillitate. —

gt

Hic iftius delictum levius habetur quàm hujus,

! t«

quia hic femper cávit feduló ; ne delinqueret ,

o

atque itaex minori lapfus esbnegligentia ; inifto

mlo-

autem major eft culpa,quodtàm feduló tion ca-

adtat

verat, Unum . delictum, fed in altero gravius,

]uod e

Idem deli&um hominis nequam & viri pra-

idtn-

ftantis , codem genere poenznen ftatim eft fubjici-

endum. [tà fi virfapiens honoreà republica collato ,

tf

Á

privatur, plebens fuftigatur; hic illa minor vide-

oblic

tur poena quàm hzc, fed equ& gravis aut major,

ibl

cum hicignominiam majoris aítimct.

n p

Non * igitur diverfa poena;diverfis infli-

Cta,propter idem delitum, facit ut diftributiva

1j,M :Ml

TO

hiclocá habét juftitia;fed videttr tantiim mitior,

cü pro perfonaráü qualitate utraq; fat gravis fit.-

gninolt

VL Talio cft, cum quisviciffim pati-

Ut ,'XU "

tur, quod alteri fecit.

$

T

Commutatiye * juflitiz: ratio in eo

N

confiftt , ut quantum boni vel mali alter

uV

alteri facit, tantum recipiat , ut propterea ca-

T

»

mmw

dem effe videatur cum talione , & is qua quis

id viciffim patitur , quod alteri fecit , adeoque in

j

jl

D

gqualitate paffionis confifüt. (e) Veràmidnon

qw.

elt isa

4

28

Exert, VII .De Iufitia,

eft ita cotmparatum , quanqüam in comimttationg

pE

locum habent s fi vedté - y um proportione ufur-

: 136 patur..— Hac* ineo nen coníifüt , cum fimpli-

fif

citer quispatitur quod fecit , fed f iftud pa

tic

urs

fulti

quod ei ve[pondet. aut. equale eff feu quod vatioue

szfm

«[limationts tale eit.. Nec vult enim futor ven-

M

: 1

dendo calceum,alium reciperejfed xftiniatione

4

A

fa&taaccipit pecuniam ; vel aliud quid.

tiadtnon

:

Fit interdüm , ut plan? ideni reddatur , ed qua-

j

tenus res if aítimatione coincidunt. Ita nullá

drprior

poteft cffe a(timatio vita humanz alia , adeoque red

ditur anima proanima. In' cetctis

fpicam

duz eftimari

j

poffünt fufficir equivalens.

1 fuih]

57

lYta * in ais qucq;, C in quibus p

roprie eft

faceve &* paii.

$i quis enim itapuniatur , gt

bm!gf

4 ümnium

pena fado illi vefpondeat , tunc in delictorum

coercitione eíft quadam talio.

f jure :

Sed non eft. fim-

quodjur

plex àut abfoluta ; fed proportionalis . Idem enim

]u

quis patitur quodfecit , nim. ratione effimatio-

8i, ctamfi ratione naturz füz ; feü ratione

'1', Cicero

injtbo,

38 quantitatis phyficz fit aliud.. Difficile* autem

pdri

1

elt dicere ,. snde verum eflimatio petenda, i

plate

£omnutationibus voluntaviis cv 1nvoluntavit,pen-

fun d

detque ea , non et naturali femper pevfecitoné ,

nuievo , pondere , senfara, aut ex effentia nobi-

tf !

'

!(t

[

b

It E

ltate, fed fepe ex hominum opinione.

ut

füt ,

D

üt autem id fe habeat ; quoties quis accipit equie

Valeus ejus quod dedit aut fécit , non eft

| mj

lecus querelz quod füfficit.

L

Jparri,

€) $. cth;c. €,$ 444

. Pf g

: j &Ompy

j

iï;xc;f

-

Exercitatio VIII.

79

INf

Ht ,

DEJVRE ET £QVITATE

Itf

I fuseftlegis prefcriptum , quodin

| Pt

mutuz íocietatis humanv ufu recta

( tifi

Of yen.

prafcribit rátio.

Juftitiz foboles jus esl;quo

dqüe dependet

fítlone

àb illa, tanquam effettus à fua caufa. Nam jufti-

tia denominat Juftum, àquo jus promanat. Quod

Árdqu.

li nl

autem aliud denominat, id eo prius e$1.. Ytaalbedo

Qu d.

eft prioralbo. Quanquam fi derivationem re-

X

Ípiciamus grammaticam, concretum fit prius ab-

fítadlo, feu primitivum id dicitur , quod pauciores

d

IUtur

babet fjllabas. Logicaderivatione eft à juftitia.

Vox eft ambigua ac fumitur . pró authoritate

diclonm

ómnium confenf(u alteri conceffa, 2.pro neccífitudine

ul f

fcu jurc affinitatis aut confanguinitatis. 3. pro co»

jemenm

quod jure introdu&um eft, &c.

Iu * preferiptem legis dicitue ( 4)) feu'ut

af

Ciceroni (5) placet, est resta quedam ratio , que

.

i fotont

l

injubendo G vetando, quid fit licitum & illicitum,

x

!

J* um

prafcribit. (b) Sed deeo jure quztitür, quodfim-

tiyli, i

pliciter C abfoluté est tale , quodq, peliticum dui-

!mB.PfU'

tur, &àquoaliud eft, quod Oeconvmicim voca-

ifiinh

ftur, queay tndomcffuis fosietatibus datur, ut pate»

ti

bit. Eteuim * iftud jus. inpriinis hic fpecta-

, U

tur, quod est inter perfonas feu homines , qui n ea-

ii ul

dem focietate inter fe (unt devintti & qui in eadern

none

vivitate , iindem utuutuv legibus C funt aquales

,

proportione, feti communione quadat libertatis in-

tev fe gaudent; &* equalitati. Legum enim hic

eft communio, quz autem tunc commuries di-

*

cuntur;

d

$é

Exmimi; Viit.

i

-

J. iumd

cuntur, cum fingulis & univerfis idem] uftum & :

uaten

injuftum communi confenfu habetur.

Non (unt confundenda lex, jus & juftum. Lex

Visord

(tri&à fumpta eít ratio noftra, juffa & honefta praci»

elua

piens ; laté autem accepta omnem illam notat fcien-

tiam;quam legislator difcernit.Iuftum cft;quod à le«

quem (

* p

geimperatur.

us * legis pra(ceiptutm diximus.nam hujus

jllgfmf )

(j«

ncrma eftlex feurectaratio. Homo eft muta-

jl

bilis, fzpeaffe&u ducitur & cupiditatibus ; qui

idcircó norma effe nequit. Cuffos juris quidem

(atum

esi magiffratus C judex, led re&a. ratio aut vir-

|

I

tutes przluceant, utpote quz funtregula actio-

P'&t Aril

nümomnium moralium,

Hinc * magifiratu

| ml

£* iudex aliis pottus debet confulere, quatm [ibi, (e)

1

|

;Tm'vdu

fieque bonorumi fibí plus;aliis minus tribuat;fed

quem tül

ex prefevipto vationis vetla fuum cuiá, concedat.

gnia Ti

Sané ut lomo privatus fibi plus obffritius est,quàm

munete

alii, ícdrefpectu muneris quod in vepnbl. getity

NT

plus

aliisquàm fibi confulere debet. «

| f* ha

Hinc claret curjuftítia dicatur bonum alienum,

l

huncte

nemp? quod ab uno cxerceaturin alium, à magiítratu

ditum.

m fu

, divifud

Cum * hoc jure fimilittdinem habet jus

fl

Oecauomiicum, quodque triplex ; parrium , berile

mll

( maritale. Nam cítinter perfonas tales; igter

E 'mm,ah

l

|

quas lex C* juflitia non viget, qualis in jure politica

Xiriism

77

cernitur. — Servi enim propria domini dicuntur

poffeffio; libériautem, inprimis minorennes

Omm

& nondum emandpati,velut una perfona cum

tm, qui;

j fitztes [

/parente cenfentur. Nemo autem jus exercet

rma-

g gm

7 inrsfuss, I * matitale, quodá inte

'.v

riltum

$i

: De Ture C equitate;

mj

!

itumeft& uxorétm,propióus accedit ad politicum,

quatenus ut diftinct confiderantur períóna,

jufum, li

mtfh p

LIxorenim debet aliquam habere imperandi po-

hotat [citns

teltatem;ac propterea plus hic eft juris,habent-

iduodile

que in quibusdam conjunctum imperium.. Ac

propterea tantüm non hiabet imperii vir in con-

RTT

jugem; quam infervos & liberos;

dimuo-

() 1. eth. . s. t 67.. (b) 1. delegib,

li, i

II. Iusaliud eft publicuni, aliud pri-

t quie

do a t^

vatum; & hoc naturale aut civile.

qui dv

I * politicum feucivile long? aliter acci-

pit Ariftoteles, quàm JCti. Sumir enim proontni

"mf

jure, quod ad cottimune teudit civitatis bonum, five

Wll 'M (i)

stibut

fir civile in fpecie [ic ditum, five naturale, quod ne

quem turbet hic moónendum duxi. — Casfa eft,

NT

T

quia naturale jus ad civitatis quod; bonum com-

munetendit. Proprie id dicitur jus politicum fett

qui gnh

civile, quod quisque poptlus fibà conflituit.. Omif-

fà * haclata fignificatione,dividamus jus juxta

humaïitnumy

nunc receptam fententiam. Sumima autem jüris

Anigid

divifío esl, quod aliud fit publicum , aliudprivatum,

iabl

1flud fLatum piblicum fpetat , continctque facra,

riuy, r

magiftratus, confederationes, leges , bellum &

pacem, legationes, multaque alia,de quibus di-

sls

1 'u(epdi!i(i

ximus n Politicis, (e) Hoc fimgulorum utilitateim

ii duf

eoncernit. (f)

—

qunor

Omnejus pote& dici puElicüm. ciuo;:i intentió-

)EI(603 gn

mein, quia publicé intereft, ut omnia re&é fiant in ci-

vitate. Ita jus publicum fingulís utilitatem ádfert;pile

h N ngICCI

gm

atuim autem publice prodeft:

m

Ius

m

|

Exetcitatio VIII.

82

] gt

io

lu * privatum rurfus dividitur ip natura-

jj p

le & civile.. Naturalejus est, quod natüralis vatio

qcaiájt

inter bominescon[lituit. Yd fit duobus modis.Pri-

Amiqumyi

) fimpliciter absq; difcurfu- & ratiocinatione,

pmum/tï

: dum omnibus hominibus dictat , quid hone-

(jatid

ftum aut turpe ; quid faciendum aut omitten-

[f du

tendumfit. Vocatur jus gentium primavum. c. g.

Lonlathy.

Deum colere ; pareutes bonovare , boneffé vive-

hi*

f

W g o Serundo * per difcurfum & ratiocinatio-

t fuidi

nem, dum pro ulu & neceffitatibus humanis ali-

andemíel

qu::ä fuggerit, qucd gentium confenfu eft ap-

esulat

probatum. Voecatuvjus gentium fecundarium. Ex

-

TTTE

hoc introducta funt sseutma C* tuum , domimiorum

]ul dtn

diflindtio, bella,commetcia, conttadius , fervitutess

jus patronatus manumiffiones & alia multa,

LA [

l

l

Ius naturaletam lat fumitur quandoque ; ut

0f

! ulhtelnati

brutisetiam competat, quz autem locutio eft impros

pria & confundit )us naturale; cum naturalt 1nclinas

ul Mp

(ispovenie:

tione.Ius gentium ptimzyum vocant ctiam divinum,

Aionts. j

quíaà Deo hominym mentibus infculptum, item na«

[

turale fimpliciter & gentium jusantiquum:

*| n remot

jutnaturde

12

Civile * feuleguimum jw esl, quod quique

at origne

populus fibi conflituit, ita ut fit ipfim & civium [u-

li

orutm propritum. Hujusmodi apud R omanos fu-

! dineh, t

itpatria poteflas, beveditates ex te[Lamento, coni-

) ehlfig

traiiu jure civiliintrodudli, ut e$t flipulatio , lite-

timiaiij

zarum obligatio , 'WMiphyreufes,

Item promiffig

t5 Mif

dotis.divovtium,donatio mortis cau[a , aliag, pluvae

N

fettes ub

13 Differunt * autem. hec jurain eo, quia jure na-

adero

turali primzvo omnes utuntur homines , liberi

& fervi ; jure naturali autem fecundario, foli u-

ltl [

Ivie

WMW(MH

* tuntur hi, quiliberi dicuntur; non agtcm fe

Hos

!

—

De Iute & æquimt'?.'

8

Tij

Hos enitt non aquali loco babet cum bominibus libe-

Afhtiliry

fíj, utpote iftis rerumi concedit dominia multas

STOOd ,

quealia; àquibus autem fervos excludit. Iufié -

Octaton,

denique civilis bi foli fut patticipes , qui eiudem

qwd honc.

funt civitatit, nonperegrini.

-

j

OT

(e) exerc. 4. $. 14. feqq. ( £)1

nft.deTuft. & Ture 5 PA

I V. Ius naturale eft immutabile &

0U. €, P

Wf vt

—

conítans, pofitivum mutari poteft.

Nocnitqo-

Dati * iuinaturale; id probat Ariftoreles 14

wmsdle

(e) eo fuidamento ; quod quxda:

;1,fc

mpér ad

eundem fe habeantmodum, nec

uh:.&s gfcn-

eud ?

nn.E

tes;nifi raró admodum aliter eveniant. Inm igitue

. dtitttu

qued ubique est ideim , quodqué ubique eandesm vint

babet, adeoque perpetuum & conffaus esl y uec ullà

tf

17175

teinpore mutatut, idesl naturale.

Obj.Iuftitia eft virtusa&tione comparata & p.cz

indoqut y ut

od iree

fiulla eft naturális. ezgó us quoque nullum datur nas

u tocinte

turale. Refp, Iuftitia eft habitus ab a&ionibus liuma-

Vr du

nis proveniens, jusautem eft regula dirigcns iltas a«

&iones. juftitia noncftà natuia , ut à caufa proxi-

yum It

ma, remoté camen inde eft , ut omnís viitus. Deinde

um

jus naturale fic dicitur,nó quodà aatura rantüim ha-

qui i

beat originem, fed quod candem ubique vim habeat:

éamum )

Immutabilitatem * iuri natutalisquod az- 15

Vomanostt

tinet, esl eacumcautione accipienda.

Nec enim

ifitato, d

eft abfoluté immutabile.. In fingulavi enim C cir-

"RT

eumLantiis fubinde mutatur/ — Itade jurenaturae

em pl

eft, parentibus e[fe obediendiit, — At veró fi pa-

Al

rentes jubent fidem abnegare aut innocentem

quiji

KHZ"

occidere, & ejusmodi alia, bic non tenentur libe-

sine, l

"

tiobedire parentibu, — Jus * igitur naturale im- 16

tuutabile dicitum, ex fe G* faanatuta , variatio au-

dmol om,' [

L

guem A n

i

teni ?0-3)

Exercitatio VIII.

84

ylils f

tem eorum, qua funt juris naturalts , non ex eo

yenti

contingit, quod ius natuvale in f€ mutetur fcd quia

nóva circümftantiaéx materia feu obje&to ad-

m

veniens, ipfum extrahit énümero eorum , qua

p

wj

feclufa tali circumftantia, erànt de jure naturali.

f

JH

n

Íus civile nondebet pugnare» cum jure naturali,

éjc

l

quamivis vidcatür quandoque pugnare cum eodem.

;Wmm

IYta fervitus cft juris civilis, narure tamen non omninó

yunx p

tepugnat, fed cft diver(um quid ab ea.

rum*gubhc;

Hinc * jusnaturale; aliquid przcipiens

muyeiim

UP faciendum, aut prohibens omittendum; non eft

referendum ad obictlum abfolutà. confidetatums

qnfitnà

quia illud nonfic prohibet aut præcipit, fedcum

fm[iü ) k

ijtu

fuiscircumítantüs. It4 nonomnis occifio bomini

]rrit

iure natutali eft ptobibita, fcd qua; fit authorita-

qua tac

TET

te privata, extra cafum neceffarie defenfionis:

Ius haturalein fe femper idem rnanet; dicitur

yindit g

obiigando

autem mutari per denominationem extriníecam , ob

materiz variationem.;ratione aliarum circumftantia-

ls lib

xum. 1llasex parte óbje&ti poteft adderc aut detrahe-

:

xe jus civile.

lV!

Atque * ita int

erpretandus eft Ariftote-

les , quandoait , (f) nonomnia naturalia effe im

d

Sunt enim duorum ge-

snutabilia [impliciter.

eetta;

derari pof-

nerum , aut faltem bifariam confi

[

funt, vel quéad deos, in quos cum nulla cadit

DT anw

mutatio., neq; apud hos naturalia mutantur $

pro vatriis

Tuturty

vel fecundum bomines & fic naturalia

cafibus mutantur. , Gomparaté igitur ad juspó-

^ j

llflh[ [

sittidij

fitivum eft imuutabile, — Ali4 * eff ratio juris

F9

que ff

ä

pofitivi feu civilis , qu

od priusquàm decreto fan-

ä

Ul

citur , eff indiffevens , adeoque per fe & fua vi non

j ms f Cbuspu

?ftk! []

Á

De Iure & aquitate,

8

iS, nOHfm

vAlet , fed hominum inftituto, pa&o & con-

Lff ürlfïä(iwz

:

yentu.

A natura idcirco non est , fed bominum

Q

autbovitate fancitum ,legibus inclu[um C proba-

Ommz u

biliex caufa. ad jus natura additum, 1ta jus na-

ifenaturjj,

cur farem punite jubet , detcrminatio poenz eft

lrtnati

é jure civili,

Vocatur * alias jus bumanum ( ?9

tüm codtm.

DO Omnino:

jw feviptum , eftqgc variis mutationibus obno-

xium ac pro variis circumftantiis & variis re-

uatras

rumpublicarum formis exiftit varitmn. Ad ifta-

hm

gum enim utilitatem eft introdu&um.

Hinc

nj

confuetudo , lcgi contraria, feu tacitus populi con-

Xpi, rl

)

fenfis , legem mutare & abrogare potelt , ma«

rajrmi

difit vationabilg.

ftabort

Irrationabilis confuetudo legem non mutat;

denlons

quia hzclegi & rationi contradicit. Aliud eft vin--

cere , aliud tollere legem. Confuetudo quandoque

mpanet, diitut

yincit legem , i. e. non eft maioris authoritatis in

yrincam, 0U

obligando , quàm lex , legem enim imitatur & vim

reumtant

legis habet.

a d

g) 5.ethiec. 4. t z.. b) 3« eth. c 7.t.78.

sdirltt

IV. Ius commune eft; quod omnes

du

cives obligat: lus fingulare propter

Certas períonas & caufas cftintrodudtü,

sdiormg

yüderui *

Jus * civile fcriptum dividitur i2 commtt-

21

" nuïh a.

ae C fingulate. lflud. communiter in omnes ffa-

f t

tuitur cives ejusdem civitatis, Singulare de fingu-

dip

laribus perfonis & vebus propter certas caufas est

qur i

éntrodudum , ut funt privilegia omniaque 1lla,

ï ( meW ,

quz fuffragits & decretis populi, fenatus con-

d

fultis , plebifcitis & edictis pretorum in va-

yj n

riis rebuspublicis conftituuntur,

j

MT

g

F3

4

Exercitatio VI D

-

ä gnqütm'

s« d

Ius fcriptum eft, qnod publica autoritate eft

fancitum , five fitin (cripturam reda&tum fiye non.

Ei opponitur confnetudo, qua tacita populi cone

i.

fenfu eft intxodu&ta, & jus nonfcriptum dicitur,

N1

22

Sortitur * jw civile fcriptum pro variis

w

reip. formis in quibus'invcnitur , diverfa no-

jf

mina. In democratiaubipopulus regit; eft ple-

g

bifiitum , quia totius popult confentu fancitur,

ii

In arifloctatia dicitur fepatusconfaltum, 1nmo-

u gt

varcbia est placitum fen conflitttio , cujus varia

t tuft

Ípecics , ut mandamm, tefcriptum , ovatie, inttt-

(t ,

locutia.

F!

Injure Romano refcripta funt principisrefponfa

nitufa

Ad preces , acdiverfz danturípecies, ut annotatio ,

f d

epiftola ,'p.x-agn.uatica, fan&tio.

atribu

Privilegia * conceduntur .vel certis ho-

fon &

minüm ordinibus, qualia fant doctorum , flu-

fiionef

dioforum , militum: velcertis tantum perfonis ;

Iny

dtfinat

vel ad certum tempus : velfunt hzreditaria.

V, Injuria eftaGio injufta & in-

pavadi

juftum fadum,abinjuftitia dependens,

yism

M

Juri * opponitur injuria. Ef delichuim in

contumeliam alicujus commnif[um ,feu e$st attio c

cutilh

factum injuflum. . 1njurià autem fa&a dicuntur

ttili;

Fit duolus mo-

dfint

omniaea , qux non fiunt jure.

dit, aut ve aut verba. . Re , quoties manus infe-

ledi ;

runtur. . Verbis, quoties non manu vis adfer-

juhiá

Tictttr,

tur, fed verbis fit convitium. — Vocatur vta-

la C verbalis.

/mttj,;p,

Q.an veritas convitiirab aGione injuriarum ex-.

Arfani)

€ufet? Et folet diftingui inter deli&ta & vitia , qua

k

expediat nota effc magiftratui ; ut fant furtum , adul-

frtttyi|

Wlatiy

tcrium , mendacium , & que non expediat» veluti

aliquena

l

27

De Iure C aquitate:

Utb

aliquem effe gibbofum , furdum , fcabiofum, Exhis

m (f

naíci aCctionem , ex illis non.

Confideratione* dignum eft, quenam (nt ?5

I oj

m i

ille injurie ob quas. aliqui injuftus efe dicatur.

n po vt

Nam 4riff. eft opinio (b) noufflatim. eum injte

» diverfa ,

flum effe , quifacit altevi injuriam »fed qui ex in-

ts lh

juflitia agit habitu. Nonnegattamen , eum pec-

Tf fucie,

care aut pana diguum effe , qui injufla agit aut

, It

injutiam facit.. Injuftitia enim e

fthabitus, nec

yQijs vtig

una gignitur actione.

Verüm

* durum eft, 26

WU UE

eum tantim injuflum dicere, qui ex babitu pec-

cAt; aut urd tantum fit. fut vel bomicida , qui

vtl

totus furtis C* bomicidiis eff deditu ? 'San vitie

W amordt,

É

E

fünt babitus , re& tamen vitiorum nomina his

attribuuntur , qui volentes ea & fcientes, licet

ul erts ho

-non ex deftinata malitia, fed ex pravadifpo-

h, f

*

*

fitione faciunt.

m peron

Injuftus primarió is dicitur

, qui'ex prozx;cü &

vredtata,

deftinata malitia iniufta facit; fecundarió qui ex

wta r

prava difpofitione agit , etiam(i non ex habitu.

inc * damnum ex ttibus venit princi- 27

dependtn

piis, vel ex ignorantia , cum quis ignoratis cir-

pf um a

"LT UM

cumftantiis alterum ledit, ac dieitur proprié et«

vatum ; vel ex affeiu, iva , libidine,odio ; vel ex

faCradicurt

deflinata malitia, cum quis de induftria alterum

r du

ledit. Pofferior gradi est. ex quoquis inprimiin-

at

juflus dicitur , quique veniam propterea non

nu Vij p jl

:8

meretur, Id * quoque confiderandum,an vo-

Ti

lenti fiat injuria?. ac Ípontà inferriinjuriam,aif . ,

Arifloteles (?) & res loquitur.. Non autem pro»

inurittt .

gietea voleati fit injuria, buic nim . qui plena vult

um

tfu['lllmxI

voluntáte,. Cedit namquejuri fuo, atq; ita con-

j

n

FaA

tra ju:

j

J

p

UTR

—

$8

Exercimtio V1l

tra jus tunc agi non poteft , aut tali inferri inju-

vanmï.ï f

rja. Mliud eib, fi coactus aut fub. certa conditione

iujutis

Pdl

voluit, Ita latroni volens dans pecuniam, ut vi-

voluntit

tam retineat, injuriam patitur.

j

!

H

Nullus volens, voluntate expreffa, intcgra,fïm-

plici & libera;injuftum patitur. Nec is

quoque qui

pertimaciter delinquit & poftca punitur.

j ia

-Ex * eodemfluitfonte, qued nemo fitii-

/Mf"

pfi facete poffit

:

d

injttiam. (k) Sané ingen.s eft

injuria, fi quis feipfum intevfiiat 5 fed. haec inju-

nirnqt

ria fit Deo C teipublica, huic enim civem füb-

j v

trahit. Deum autem antevertit ejusque injuffu

od

vitam deponrt. Eodemmodo injuriam faceve quia

()pe

Vl

potest, licet nemo fit cui fiat ,ut is qui volentem

interficit, eftque is poena dignüs,ac bocjure Da-

-

puep.

yid Rex Amaleciram occidit.

lj

Homines perverfi & malitiofi injuria proprià

& fponté non afficiuntur, ali

hia

quid mali tamen plerun-

queetiam in fe ipfos agunt.

friptidia

30

uod * fi voluntas non eft re&té difpo-

dict,d

! fitaaut etiam depravata , zunc volenti fievi potest

alv

| anjuria, ut i quis furiofo telum másiffret , ut. fe aut

nuqu

tin. T

alium intetficiat. Molà hic eft affe&a voluntas,

quz proptereahoc non videtur admittere , fed

afibis,

appetitus, qui rationem & voluntatem rejeciífe

lii

E

ho j

1 putanduseft, Par * ratiocít, ff finis non con-

Quoqu t

: fentiat. "Tunc enir volentiinjuria infertur. A-

Chtüm

lio enim fine & modo fitlzíio, aut damni feu-

ftat,

injuriz 1llatio , quàm alter voluit. — It& mar-

M

gyribus inistia edh illata à tyrannis, et[i iffi prompta

hæf &

:

|

voluntate mortemelegetint. — Pro Chrifti gloria

LT

564:1 vcri';atistc&imonium hanc oppetiverunt,-

tl

tyrannf

[

De Ittre & equitate.

$9

n |

cyranni furori fuo litarunt. Ita ingens fa&a eft

: Ui

- anjuria Chrifto, àgentibus & judzis.

mm) Us',l &

Sponté tülerunt martyres fupplicia, nontamen

[

voluntate integra, quia mortem horrebant, fpes ma-

intent r

joris boni illos excitavit, ut lpome morté oppeterent.

(Uogueq ,

X TGB. . dxft-nguunt inter damnum leve &

rave, dicuntq;s volenti non fieri inintiam.etiamfi —

LU] T

lafío accefferit, modà non fit gravis, ut f quis vo-

Ittens «f

lenti alapun impegerit,qui jufté in judictum ve-

k ætm,u.

nirenequit.. Quod fi autem damutm fit grave,a-

qven h. z

junt, volenti fieri iniutiam , ut fi quis volentem

if |

$

occiderit, aut membrum ei wmputwent.

( fmn g

(h) s. ethic. c.7. &8 (1) s.cth 632:(k ) s. cth.c.xz.

RU vontem

VI, äquxtas eft corrc&tiojuris fcrie

lj

ptieaparte, qualcx deficit.

Hizc * de jure eique oppofita. injuria,

Jurapropri

Aequit as fluit ex iute non- feripto , ac anima turi

imen plerun

fetipti dicitur, & correitio legis ea parte , qua lex

w d

deficit, ob faam genevalitatem.. V1zc idcircónon

tifetipttd

ad verba legu vejpicit fimpliciter, ícd adintentio-

377

nem cjus, qui legem tulit, Lex smiverfaliter fer-

aWl

tur. ldcirco dc omnibus non pote& decernere

itec, f

cafibus, unde aquitas defe&um fupplet. (gi)

emroedi

lus non fcrlptum cft quod uíus approbavit. Ad

hocnon pcrtmet tantüm confuetudo , fed zquitas

1009 (0V

quoque tüm civilis, quz ex interpretatione venit pru-

fertur, À

dentum, tum €a ; qua ex jurisdictione prod:t magi-

damoi t

ftratus.

Defe&ü&

Iu

non eäï ad]&nbmdus legi pet ]ä, 34

hzc enimin fua hatura manet jufta » vmum in

! ;pnmþm

negotii natura refidet, Voriabilis quippóà mate-

wilgi

tià eft eorum qua fub aétionem cadunt , i

idá, ob-

etire

M sE

i

s

m-

1yrmü!

£s

$90

Exerc. VII1L Dé lure C* equitate.

infinitam multitudinem, adeó ut lex certa de bis

I

conftitui gequeat. A4equitas idcircó pro cafu-

H

um incidentium refpectu legem refftingit , ac ita

jure melior dicitur.

ia

j

Lex homicidam jubet ple&eic, equitas habita

satione circumftantiarum, homicidam aliquando ab-

u

folvit; aut poena ordinariá in extraordinariam mutat.

a

Voca

tur

OX

8

aliás legum bona fides quod

quem

^ fecundum utilitatem homtnum & finceram le-

:nusti?äï f*'

gislatoris fidem leges explicet. Pendet.enim 2

rimis)

iudicio viri prudents , quipro fua prudentia , &

wl

Ten

rerum multiplici ufu,certis addu&tis rationibus,

legem benigue interpretatur, & ad hominum u-

deostim

tilitatem accommodat.

yitio, Im

J&quitatis eft , in cafibus fpecialibus accuraté

!

difpicere , an fa&tum comprchendatur fub legis prz-

auimod

Ícripto, & an mens lcgislatoris có poffit dirigi?

reis at

Quod finon conftat, & fi legislator fortatfis aliter

judicaret, dum viveret , tunc jure ftri&o non cít

ff

procedendum.

sint p

6

Habet * füa quoque oppofita. Ín exceffu

du

eft fridum C rigerofum us , ubi leges fine miti-

h«f

Om

' gatione retinentur , de quo dicitur , fummum

zus fumma (ep? inimtia.. 1n. defeCtu eft malitiofa

&t o

haccfent

€* callida iuris interpretatio,ad dolum C frau.

aä Uyquæ

— deminflituta, Dicitur aliàs calumnia, cum

ll

verbalcgis in alium torquentur fen-

litmfi

fum & àmente legislatoris

dtmoms

alienum.

fl

g) $* eth. c. 10.t. 119. 1z0.

LT

$

d | D m

EXCE

UET

4fingy

91

Excfcitatio IX.

T t gl

I d

DE FORTITVDINE.

I. Fortitudoe(t virtus, quz circa fi-

B

duciam & metum verfatur.

"At lj

In* virtutibus, quibus ipfi benefhi efficimur,

Mqunii,

rincipem tenet locum fortitudo. Hominem

ARáCL4R m

lg, quoi j

periculavariaà gradu dejicerc poffuntfuo,quod

autem ne fiat, opus e$t prudentta, quá ifl4 averta-

Ainceram [e«

tht um ] -

a eslá, fortitudo. Laté patet vox, Ícd duo in-

ii '

primis notat,corporis robur & periculorum decen-

zem fafceptionem feu conflantiam in adver[is.

Jsrilonby,

Fortitudo eft confulta quzdam audaeia & pru-

] hommm;

l

dens timidi as, 2 mulatur enim hane &illam, fed fine

yitio. Im propria eft. locutio.

GAlions at !

Foritudo * intrepido & conftanti

i g.

animo effe docet , in fubeundis & perferendis

o of dingi!

- dortffs ditet

rebus adverfis,. Obiechum funt omnia tertibilia

frido n d

feufovinidabilia, qua bomtuis animuin poffuut ma-

xune pertucbare , nimir. mala quzvis fubjectum

i Inereft

deftruentias quorum idcircü metum tollit fam'tu'-

cgesfmc n

do, ac (imul fiduciam adfert.

g, fs

Omnis habitus obje&um babet , per quo4 ejus

T7177

&&tio cognofcitur, ex a&ione innotefcit potentia ; cx

haceffentia;atqüe ita à notioribus nobis procedimus

lm & fu.

ad ca, que r'obis minus funt nota.

a um

Mala * circa que occupatur fortitudo,

ny(cn—

bic non funt labitus aut opevationes vitiofat, fiqui-

[is

dem omnes virtuteshis malis dicuntur medert;

féd notantlafionem , que aliundà. accidit,st funt

0

mors, exilium, paupertas, morbus, folitudo , plzga»

utpote quz non funt in noftra poteftate ac pro-

nfecm nimit.

pterca metucnda non funt, fi extii

M a ,PM?,

hi

*

Exerctatio 1X,

$2

li

4 C prater noffram culpam accidunt, — . Contra. *

emia/

quazdam smala feu formidolofa metuenda,quia funt.

vt mot

inhonefta, ut igsominia , infamia , qui enim ea

non mctuit, cum famam ledant, à gon eft fortiz,

hod

ii

J

fed impudens.

Fit paupertas quandoque' culpa propria, ut in

niaqel

'prodigo, que utique timenda, cum vitiis onerctani-

T

mum. Metus & fiducia ut fumuntur naturaliter,non

Cirta

funt fortitudinis extrema, funt enim affedtus natura-

apità qml

les; moraliter accepta ei opponuntur,quia ex habitu

gorietum

agendi acquiruntur, ac funt vitia,

faibus d

Non * igitur fortitudo circa quzvis ver-

acindpu

hicd a

fatur mala, fé4 eirca maximà ardua acerbiffimad,,

minus terribile proprié huc non pertinet. 4rdu4

d ma:

T

«ut funt fupra hominem, ut prodigia, inundatio-

i Jl

nes,quz qui non metuit,fatuus cft ; aut fant fe«

cundum bominem, eiuG, metam non [uperant , ut

rd'gionf :

ventate 0

vulnera, pericula, mors. In bis proprie nafcitur

fortitudo, non inilli, inbi metuit fovtis , ut vedla

mum fibe

hibent,

prafcribit vatio.

dlbendi

II Fortitudocirca quevisoccupa-

eibiy a

tur formidabilia & fiduciaria,inprimis

Yor

autem circa mortem honeftam.

p vi

L1

Ut * rectius naturam fortitudinis , que

ttiz pf

hfs

virtus e$$ moralis , intclligamus , idcircó obied

& w

€jus accuratius cognofcendum eft. . Id duplex

lpl

eft primarium, funtá, formidabilias fecundavium,

lni

fantque fiduciatia. ls enim ab omnibus habetur

fortis qui animo. imperterrito in vebus fe praftat

paiali /Ig

lit f

formidolofts, cüm loneé gravius fit periculum fu-

Atüinere, quàm iftud ingredi. Hic enim [peu babet

^s

Pt f

fote u: Vincat, ille n1ane iyicto videtut

anime. (4)

—

'Dciädf»' b

Ó

" De Faititudineï

921

[ Conm i

Deinde, * objedum aliud eft gänerule, ut 7

mdd,lqui'äüjï

emnia formidabilia & fiduciaria; aliud fpeciales

Q eti.

ut mors honefta , tüm quodvis vitz periculum

L

honcftatis caufa fufceptum.

Mors est maximé

firmidabiiis , cum fit rerüm omnium ultimum,

propra, i

!l$ Oneretanj

vitzque hujus omnia commoda & lucis ufuram;

eripiat, 4deog, maximée timenda.

itUCter noy

Circa mortem naturalem non eft fortitudo oc-

&Us natüras

a eyhabit

cupata, quia fic omnis homo effet fortis, omni enim

moriendum ; nec circa mortem in mari aut tempe-

uv

ftaribus, dut morbis, hic enim virtuti tíon eft locus,

ac índighatur in moite tali vir fortis. Nectamen

merbijïimxa;],

hic;éft animo abje&o. Vir fortis vult morttc fua prz-

cláre moreri.

yetie r

[

Honeffa

* inovs duplex eft, bellica & mái-

1 n

1yri. llla, quia pro patrià, liberis, parentibus,

; atfatj.

fiut ,

religione fufcipitur.

Hac , quia martyres pro

n miti

veritate evangelii animo intrepido acerbiffi-

mam fubeunt mortem eamque vità potiorets

It , at tud

habent.

Eximia mortis [pecies , cum nulla. hic

elabendi via , in bello autem vir fortis poteft

vis occtpt

elabi, aut honefté etiam fugam adornare.

jaintitis

Non hi tantum fortes dicendi, qui ob falutem

ln.

patrie vitari cottemnunt ,fed etiám, qui vitam pa-

itudins , qu

trie confervant«, Fortis igitur non debet fugcre,fi

honeftas, religio.patriz falus id poftulat, fecus eft ; fi

kircà d

hzc poffunt conferyari; & fi (alus civitatis à vita ta-

e

. Tl d

lis pendeat viri.

/aumlmwu,

Imà * fifertitudo pro intrepido animo in

ibus habt

periculis faflinendis fumatue 3 vebusg, adverfis de-

$

lu

bit? ferendis , nulla excellentior eft , quám mae-

ericulum

tyrum fortitudo , cum his cruciandis non hora

i

los

ii W

l

It n

'aut momentum impcndcbantmï, utft in bel

C

4*

»

fo"

Exetéitatio 1X.

$4

hod

fed fepe dies & menfes. Nullahic evadendi ffes,

nihus,cuigl

qua dolorem velevat, nulla bie tefiffemia aut vin-

j

didla lccum babet , fcd impuné acerbiffimis fub-

,

jiciuntur tormentis.

Mors honefta eft obje&um fortitudinis, qua

qujn

]

[

antiquis erat bellica. Martyrium tunc fuit incogni-

titi

[

ul

tum, ad quod tamen re&té applicaturfortitudo. Non

"RUL

eft quidem inter fiduciam & mcetum , fpe melioris

gt

tamen vitz fufcipiture

toinllhy 4?"

10

In * morte igitur bonefla ata, praclara,

t ibusdi

quzque hanc poffunt adferre confidit vir fortis

qin

j

eilg, imperterritus, fcd id tüm eft inprimis con-

ivradunnd

|

fpicuum, ff quid accidat fubitü. Vir fortis fem-

dunc etimy

vilnerat g

per fit paratus , fubitanea autem fovrtius animum

Tüntuf,

percellunt quam previfa , adcoque funt magis ar-

É

dua , in quibus veró virtus maximé verfatur,

fegitr,

Imó smagis ex babitu videtur agere , qui in fubi-

14neis promptus eft.

itrftit.

ujd. mors hone

fta eft obje&tum h.1. idcir'cä

p iif

latrenes &incendiarii ad füupplicium rapti & tormen-

aini Trj

ta (uftinentes animo intrepido, fortes dicendi non

funt.

A&tio enim virtutis fit honefta & ab electione

qutitium

]

fortsut r

p.rofc&z. ;

Korum,

Cxterum * um prater tortem pe-

Q 5

Vricula quavis, honeffatis gatia [ufcepta,objeCtum

Md y

fortitudinis effe dictum fit, idcircó is recté for-

30 aol

tis dicitur, qui parpertatem C tmorbos aliag, pe«

, Ponütitig

im, fj

sicula, quatenus noflra culpa iflanon conttabimus,

Augfliy,

auimo faflinet intrepido; quod fit quoque quando

T

graves & molefte. afflictiones (uflinentur , etiamfs

enortem non adferant.

*

9'*?/' lii

Qtm ef

Non tantüm a&io,quá 'ertis cadit eft objectum

(Tung

(s tiligs

fortitudiniss fed omnia qua mortem adferre po

once

TM

-

Dé Fortitudine.

5

95

Mil

!j

honéftam. Comparatur igiturfortitudo crebris a&io»

UJIT] almm

nibus; etiamfiuna actione cadat vir fortis.

Tlfnyg

ll

Er * quia boneffatis caufa pericula fübeunt vt

fortes , idcircü temeraria duclla extra hujus fant

tüdinis,

u

cenfum. Temeraria dico.. Fiunt namque illegi-

lt lncogni,

timé, ac licita dimimendz litis media afpernan-

titüdo, Nor

f melirig

tur.

Non fuícipiendum /ellum , fine urgente

neceffitate , multó minus duellom. | Alia eft ra-

li,

tio ip bis , qua autberitate publica fufcipiuntumt s

1:':. DC

de quibus dixi in Politicis. (^)

yunisqu.

ui non foli,fed magna ftipati caterva alíquem

rfortis .

invadunt, hi fortes non funt, fed pufillamines , diffi-

dunt cnim vircuti fuz.

Idem dicendum de his;qui

TM r

vulnerati )preira & dolorc ixruunt in hoftcm aut £e-

tntngü r

runtuür,

Je verttur

Ex * eodem fundamento id quodque 12

fequitur , bos non effe fortes dicendos, qui feipfos

auinfili

intevficiunt.. (c). Nulla hic honeftas, fed ob fu-

l ikeo

|gam mali id fit,quod autem mollis eft & infracti

u tormen.

animi. Virfertis nil agit contta juffitiam veciam-

; dicendi nof

j ab eledott

que rationem, quod ifti autem faciunt.. Metuit

fortis ut ratio pr;efcribit, ac nil agit contra de-

corum,.

martat t

Obj. Samfon catalogo fidelium annumeratur,

, objun

ad Hebr. 12. v 32. qui tamen feipfum interemit.Refp.

j redeh

non exemplis, fed legibus effe judicandum, nec pro«

^ponuntur in (cripturis femper exempla ad imitdn-

i dun

dum. Samíon excufatur, quia miraculose egit , ait

ipttain

Auguftinus.

t qmäd

Idque * in tantum eft yerum, ut son liceat 13

"m

quis fe occidere ideü,ne cogatur peccare. Generale

ením eft praceptum, non occides.

Eftque de-

j Obifw

cies millies melius mortem aliena manu oppe-

pl

téer g;

j

9$

Éxercitatia 1.

ET

tere j quàm fibi manus inferre , aut impi coZ

iij fic o

actionifervire. Hinc non excufatur virgo fi fe

1

ihterficiat, n pudicitià ejus ldatur.

lisal

^

Auguftinusait, ( d) fi hzc effetjufta caufa in i-

gonuntax

nem fe conjicere,ne cogamuridola adorare, tàm.ni-

j

ileffet melius aut beatius, quàm ftatim fe poft ba-

od

ptifmum occidere, ne femel per fidem Chrifto infiti

iil

ád peccata relabamur.

periam; 1

14

Hac * eft fortitudo proprié didia,que rori

diaté t

incommodé à quibusdam dividitur in togatatni

iV. To

& bellicam.. 1llà mala quotidiana fortitet aggre-

jicimce

diuntuv C fuftinentur, ac in profperis C* adverfis

animus esl unmotus.. Yd peculiariter fit in republ;

pa&ftl

Torto

gubemanda, contemtu munerum ,-jute dicen-

do, iniprobis puniendis, modisque aliis:

Hác

jitin il

[7174777

smortem faffinere vir fortis in bello non dubitat,

; (a)3 ethi &.9. c..2.. (b )exerc. 6.$. 8. in notis.

3.

&

f ) 0

foritiditetn

$& (c) $: eth. c. 7: t.100. (d) lib.r;de civit,Del, €,235.

vtl tl

III. Audaciaeft vitium ; quaplus

f d wija

quam par eft confidimus, nihil metui-

mus: limiditaseft; quz ea quoq; me-

lls camidue

UA p

tuit, que contemiienda erant.

fieinia i

15

Éxtrema * fortitudo habct duo, u£ virtus

gulldalg

omnis. In exceffu eft audacia, quÀ plus quam

ff uj

p^r est. confidimus , nil metuimus. In defe&tu eft

Atl

timiditas, que in bis quog, metuit, que contemneu- «

fs i

daerant. Vlimere decet inbonefta & fuperiora,

Trenii

funtque infamia & ira Dei, ut di&um , in cate-

J Pilga,

tisanimo fimus przfentiffimo.

] ene 'mnimw»

Q. an fortitudo habuiffet locum ín ftatu inte-

Ailjgi

gritatis? Refp. fortitudo & omnis virtus confiderata

Mi i

IY & quatenus cft reóta rátioai conformis tunc fu'-

Deé Fortitudiné-

$7

[

Qut ïmp

j

ifet j t Veró per accidens ac

[j

£urit liic non habuit locüni.

quatenis vitià acceffee

aturmg

Yi

IUf

Audatia* efl viciniot fottitudini,quamtimi- 1 é

It

ditas, und? fovíes quoque diciuntur audaces , fedhi

Motdrt tj

fion funt conftantes i per'iculis, metuunt & re-

itim (e pl

trocedunt; Opponuntur quidem zimere & 4u-

t Crrito i

deíe,Íed inaudaci eft temeritaispellens eum in

U du i

periculum; in eodem eft timidit a propter in-

t i fupttn

firmitaté natürz ; quz périculo non refpondet,

IV. Fortitudofucataconfpicua eft

irtitt i.

Ytü C dj

incivica; experimentali;iracunda , ra«

t ftinted

paci & ftulta,

im , uredo:

Porrà. * forutudo équiveré. disiditur in 13

ul H

yerám Ó apparehtem; De verádiximus. Appa-

du

tens esl Varias civica , militati, itacundá, tapax,

j &i norsj

fintta. (e) Omnes iftx geheraliter cum vera

diit.Dei é25.

fortitudine in éo convenitnt) quodin his quo-

h , quiyut

que fit timiditas Ó* atidacia, decit auté cónffan-

tia & boueflas, qua propria futit verz fortitudi«

iil metut

his, eamique certó riotant, Forritudo * ci

V.

Qquopue

legum & pénatum metu tantüm ciyeí eXcitát ád

;icd Ig

Tib

fubeunda pericula ; im bonéffo propul[ando c* vé-

adüo iT

publ.defendenda.Hinc flrenué pugnantibus praa

pl p

fitia, iguavis pané proponuntur. Id véranon

; [ndefeut

facit fortitudo quzque riori coá&é & neceffitas

u (anree

tis, fed honeftatis gratia omnia facit. —

6 f

Prémiorum & pornarum mágria eff vísiriré-

pübl. quz proptefea eam totám continere dicantur,

Bun, i

E

Sine his enim vix multitudoin officio continetur,

!

i d

Militarü * feu expeiieutalis boc facit; üt g

v Ea

irtuscon

jit

nf

j

tulii edï fottiter fubeant, qua alimetuunt.

ín yés

W

98

Exttécitatio 1X.

or militilus , qui

D

in VEN:T.'U?I'/S PIGX'UHqUC I'CpCl'it

autem metuere maximé folent erefeente pericu-

fpecius

lo & «uxilii deftituti. Imó mortem potius me-

n

Portes idcircó ufu

tuunt, quàm ignominiam.

fuis T

& experientia, non veré funt fortes, nec rectz

pifitnn

matori u

enim rationi parent.

Experientia in znultis rebus locum habet, ut in

du gt

fiautis malos fcandentibus & adverfus rempeftares

1

que a

intrepidis.

In medicis morbos defperatos curantibuse

(AU.?!IC

fundiores fcrutantibus.

0. ]

In urinatoribus aquas pro

&amor t ]

Praílat * inprimis duo. Práno reram

20

d incundin

lites vanos cognofcunt terrores,

Tüntury p

cxpcriemia mi

cognitis non mo

ventur , fed intrepidos fe ge-

Fii

runt.

Deindà docet armorum ufum;& quo-

UM D

mod

o hofttum i&us avertendi,ac occafione

AA 0

commoda hoftes invadendi.

Sed non nititur

forelper

prudentia , boueflate , & covflantia, qua vera

li, non p

fortitudini competunt.

am fortitudinem

gux, Fab

Civica magis accedit ad ver

Ml um

utur vana confidentia,

quàm militaris, quia hc u

exitium

; 1lla honeftatem habet

qua multos trahit in

E

0b |

propo

fitam, patriz ni

mirum amorem ;adcoque in pe«

pteviis po

riculis

fufcipicndis illi eft vicinior.

li& &inf

Fortitudo

ivaiumda ab ira e$t yel odiv,

pvíüs m

feindjeri

qua ad cupiditarem viudicta, fine certo confilie ex-

citat.

EÍtigitur in ea animofitas & invadendi

hipotiusin

impetus, non a

gitautem honeftatis gratia 8cut

m

príyg,

recta prafcribit ratio , fed ur affeitus diclitat.

Iu -

Hinc malis &infanis competit hominibus.

Ira dicitureos fortitudinis, non autem immoe

"n i

g ex animo oritur furiofo» íed moderata 8d

derata qu

fitnt, fHjiy

uz rationem audit

Confitinat enim vires corporis,

qm mjll] Pm

adducens Ipirituum vitalium copjam circa cor » ex

cbullitione fanginis,

) Wio

'Digno-.

r

De Fortitudine.

99

LU

Dignofcitur * hzc fortitudo à cateris 22

t'/aenrepzn?q.

P pottn.

ipeciebus , quod ip veram facilà convertatur , fi

ST

4ccedit veiia vatio ut principium; Ó boneffas ut

finis. Hine maximé est fecundum natuvam .flueng

65 D fed

ab affectu naturali, 4b tr4 nemp?.qui cft affe&us

o fabet, nt h -

naturà infitus. At prima eft ex metu, fecundá

!t tempelars

ab ufu, quarta à fiducia, quinta ab igporantia,

05 Curantibus,

Tütanubus,

qu& neque affe&us, neque caufz naturales.

Obj. plures funtaffcétus naturales; quam iras

Prito rerm

& amor. c, plures erunt fortitudinis fpecics. Refp,

ünt terromes

ad iracundam fortitudinem omnces alii affeétus refe-

funtur,ui patetifti amore cáco.

:

pidos f

Fiduciatia * fortitudo nitittm fola fpes quam

t2

3

lum qu

externa prefidia in peticulis, propter cettam [bemg

Ac occfoit

d mon nitit

anuma conceptam , excitant. . Hlàc contidunt fe

fore fuperiores. Videntes incomumoda Cf perisu-

4, que vt

l4 , non perferunt caut veré fortes, fed refu-

giunt.. Habet locum ig pravifis tantum; in fubi.

y fotivudinen

m confidcnti

taneis animum defpondet,

m(üa[gm ht

Obj. fortis corifiderate & confultà agit. e. íd

madeqieit

pizvifis potius véra cernjtur fortitudo. Reíp. abfo-

lut? & in fé fpe&tata atque fecundum effentiam in

"TPL

praviüis magis cernitur-fortitudo; compasaté &

arto fl

fccundü exiftehtiam ac poftulante neceffitate pugnans

di;potius in repentinis cft confpicua-

;: 25 3, inm

Iufiia * feuftulta denique fortitudo ignorat ,

'[ ms gratla

j

4

periculi magnitudinem ( citeumflantias, — Hinc

n 0

1ntoU5

fi majus ingruit periculum ; quam erat przevi-

fum, ftatim homines fugiunt.. Mortem potiws ti-

gaueninf

(43 qodti l

tnent, quam ignominiam. Incitantur fpe quoq; ,

]

m

; WWUHSI

quia nihil periculi fubeffe putant, fine confilio:

T

(c) a« ethio c. 7«

m L

z

V. Fors

d

100

Exercitatio IX.

V. Fortitudo magiseft confpicua inü

gbudib

virtti

formidolofis, quàm in fiduciariis ? ha-

foniudn

bet conjunctum dolorem ? nec caret

Ti

voluptate.

füfx" ! M

25

Poftremó "

quadam fortïtudihis & for-

gr(i//w [7

tisproprietates funt notandz. L. fertitudo ma-

if

gis (peclatur in formidolofís, quam in fiduciariis. Ys

m ag

enim vulgó judicatur fortis potius , qui animo

hij m

eft impezterrito in formidolofis, quàm qui in

Pterv'mute

his occupatur , qua fiduciam adferunt. Pericu-

qilil tint

lum n. perferre gravius,quàm hoftem invadere.

exeret

Geminum cft fortitudinis munus,viriliter ferre,

fi quid acerbí aceidat; & fidere , optimapue fperares

fafimne

quorum iftud tamen majoris virtutis,

t infri

26

. fortitudinis * aékio eft conjuudia cum

hi d

delore.. Vulnera enim & morsnon obveniunt

hm n

fine dolore , quanquam bic fini viro forti non fit

fracipit,

propofius fimpliciter.. Ob dolores laudatur, eit-

Yeüd

ue difficilius circa afpera verfari , quàm à ju-

honeftas:di

cundo abftinere. — Dolor boflis natura esl, vo-

injuceti

Hinc animus viri for-

j

luptas e5l eidem aiica.

tis facilà perfert dolores.

jitwilit

ceremi

Tenerem fi fpectas & mollem naturam , dif-

cilius cft dolores perferre, quàm à jucundis abftineres

&mendey

zi

HE In*fortitudtne cst üalupt:u/ä' delecias

Bl

tie. Sedhzcnontàmex actiene capitur , quàm.

£rüdls m

exfine. A&tiones,utyulnerari , mori, funt mo-

fetmponm

lefte. Adio in fe C* ratione objedii ef molejf'a,

iif

tatione finis ff jucunda, Hiunc ut confequaris ,

(

M.

Utfig

opus eft ut multas perferas moleftias.

A&io virtutis duplex.eft, interna & externae

(Meret, q

ucunda

Illa t,lm ex babitu atq; hujus rationc omnis j

& laus

X

De Fortitudins.

Tot

t x

Katiis h.

&laudabilis habetur.

Hzc ex obje&o venit; & fic

virtutis a&tio triftis & molefta dicitur, maxime in

BC

fortitudine propter mortem.

Undé * efficitur stoicos non recté arbi- 28

Xisf.

trari, virtüte preditum nulli dolori , ne in ipfa

Afl .

quidem morte , effz obnexium. — Nam quo quis

füirini,

eft inftructior pluribus virtutibus ; tanto mor-

1

tem zgrius fert.

Videt namq; fe orbari vite

» Qu aimo

qunqi n

fuju commodis C ipfa etiam luce , quaerat pro-

unt, Derqte

pter virtutes dighiffimus. Non * igitur debet ?9

lemivite,

pibil timere vir fortis. Tta namque naturam

ilter f

exueret humanam. |Dolor enim & voluptas.

Vimaput fa.

Íenfumneceffarió fequuntur. Nec eft vir for-

]

tis inflar trunci aut. lapids , qui omni doloris

[

Íenfu . deftituitur.

Imó fortitudo eft virtus

Qn obrentüx

dolorem vetté ferendi , undé doloris, majoris

vf wm f

przcipitii , gloria major.

hodir d-

Vt dulce eft viro forti mori & vulnerari , cum

qinije

honeftas aliter non patitur; ita hominis in feipfum

injurii cft & infani,absq; neceffitate, vità profundere.

utiti i L

nimus i

Id * quoque viro forti competit, t in-30

jutiesillatas patienterferat. Seipum enim vin-

cere maxima eft vi&oria; quod autem nufpi-

aiirim , d

Sanué

yandisabfünte

am evidentius , quàm in injuriis illatis.

ja t !

propulfare quoque. debet injurias vir fortis , alias

crudelis. in famam effet fuam , fed locorum &

apitur , qu

yori lu

temporum circumftantiis obfervatis , & hoc &

j i m

iftud faciat, Id enim prudentia requirit.

Q. quousq; vir fortis debeat injurias ferre?

confegi

Refp.nefamam lzdant.. Cur enim famam non de-

ts

fenderet, qui honeftatis cau(a mori parátas eft.

ii &t

v

urml

l

Nec * minus viri 'ortis eft ut fortunam at

o

G

?

utraind,

ggmlf

i

202

Exerr, 1X.. De Fortitudine.

ätramg'g equo fevat auimo. — In his enim in qui-

E

Di

busanimi hominum maxüné folent perturbari ,

].T

inprimis cernitur vis & robur viri fortis, ut

funtresadverfz. Resfecunda autem & volu-

tatent

dl

ptates, quia abblandiendo affatim fe infinuant ,

eut j

& à modeftia ad infolentiam abducunþ , ideà

fedulo viro forti moderandz.

Ti

Viri fortes fapiffime folent cirea amoresim-

N

pingcte» ut patetin Samíone , qua caufa quoque cít;

quod Mars & Venus à pié&toribus folent coniungi.

ini i

32

Obiter * notandum , res adverías animi

aititim

feh, ('ïMSC

: Q fortune, communiter facilius ferri , quam ves

At in rebus adverfis , que corpus

fler db

Jäcunddfs.

Mf

vitam concernunt, aliter eft comparatum. FH

owprim

ii

Qy.

namque gatür ipfi fant. contrarie , utmors &

pitem nl

uz hanc adfcrunt, quas idcit có moderaté fet-

moteratirít

3 rteeft difficilius. De * foeminis quaftio eft,

lunaempro

ac in iflas cadat fovtitudo? — quod. quibus-

C

dam videtur abfurdum, quia nomen fortitudi-

fionepum

nis hisnon competit;à viro enim. dicta eft;tüm

i. Om

veró quod famina per naturam fit animi deli-

«|

-

vuftvitn

cati & mollis, adeo('l. periculi in?patiens. Ve-

Vatt, cate

titem, H

2 rüm *. contrarium videtur potius efle, partim

quia omnis homöper naturam capax eft virtu-

lícntn)

tis ordinariz, paztim etiam quia in fzminas ca«

05f

Vil!ui,nami

dit metus & audacia , qux quia funt vitia

al

Qþþöfita fortitudiui, idcircó forti-

tudinis quoque erunt

[

capáces.

Ti

fefatmyi

Cïfhommcn

, Exer-

Mi

Exetcitatio X.

107

suxim'mm

d

DE TEMPERANTIA.

Atl fort v

I. Temperantia eft virtüs,mediocri-

tmy wj s

tatem tenens,in expetendis vel fugien-

'ft Minuy, 3

iur, i

dis voluptatibus & ferendis doloribus,

exreijucüdz perceptione exiftentibus.

Temperantia ,

utipfa vox innuit, 2tem-

amore m

l quqieeft

perando dicitur, quod voluptates temperet , coér-

ceat, at bis inodum ponat.. Cum enim nülla fic

tmcmmngi.

iperur ii

capitaltorvoluptattbus pe[li , hominibus inhz-

t um

rens, quasc':luc vincere difficilius eft, quàm ho-

quamit

ftem debellare, idcircó virtute opus cft; qul.a eas

yanum, H

opprimamus.

14, ütmors

Obj. temperantia non definitur ratione;fed ad

partem fenfitivam pertinet. e. non eft virtus. Retp.

modertefer-

moderatàr fenfum, ratione autém definitur, cum vo-

l qus;&io di

luntatem pro fubjcé&to habeat.

1.uod quit-

Convenit - temperantia omni etati, nec

nendorttudi

suimnpueritie & adolefcentie, quam pevfedda &ta-

dión duum

ti, Omnes enim promifcue fciant , quomodo ba-

yfianimi dgïi. k

ncflovivant C fuis cupiditatibus modum praferi-

antis. V

bant, cxterz virtütesmaturam feré Ípectant $«

mis i p

tatem. . Hinc pr£cipua laus eft pueritia &ado-

ay d

lefcentiz,huic virtuti vel maxime operam dare.

Obj. fi temperantia competit pueris»no

n erit

i feminti

H

Refp.

virtus, nam in hos non cadit habitus virtutis

H

i , aliud

i ntrità

aliud eft hahizus; o

c vixt

eiiti

-

(6ford-

efacti .

J

centi& com»poetit-

Finis *- tem

/p?eymntiæ eft boneflas , ut cz-

terarum virtutum quoque, fed in Ípecie hizc fa-

urpi-

cit homipem bonum , eunique 4 vitíis QY t

4

diue

W

$4

Exercitatio X.

dine avertit,

Nec convenit enim re&z rationi

i mhisag

rebu turpibus operam dare,(ed honeftati ftudere,

iRistubu

|. . Vox quandoqne laté fumitur pro virrute , per

gruy

quam in rebus omnibus modum ponimus , unde Ci-

ceronieft moderatrixomnium commotionü,nec hoc

qoncts

modo differrà virture morali £eneratim accepra,

E-

r

'

Definitio * eft Artis, petita ab ebiecto, Id

i

M

j

(

duplex eft, voluptas & dolor , fedilla primarium,

murandin

bic fecundavium. Circa voluptatem enim primà

at jnlr

occupatur temperantia, utpote in his modcran-

uhgusmis,:'l

dis magna difficultas occurrit , zmp longà maioe

fjimonvei

quam in doloribus ayertendis. Virtus autem circq

mirum Y

difficilia occupatur, Intelligimus veró veluptas

cpuhrum ;

tescorpori, non animi,

p g

Temperantie objectum aliisvel eft generale,eft

guthiect

que omnisanimi commotio : vel fpeciale & cft omnis

corporis voluptas: veladequatum u

.

mp €

lorexguftu & ra&u proveniens,

t Voltfgtas & do-

Cascnimp:

Duplices * " enimfunt voluptates, animi

tb

kgmugk

a

; g'z';grgvr?. Ille fiunt absque aliqua perturbatio-

Ig'm

[ YQ

Atidms, Q

li

)

- me aut iutatione.ac ex folo animni motu procedant,

quales funt voluptates, que ex bonoribus tapitun-

bi

v fenfiu |

tur, ex artium C contemplatiónis fludio,ex divitiis

(;

yenationibus, congreffibus, coufabulationibus,alia-

IT

quebuiusmodi vebus, — Fizc (ant. hic alienze quia

nimia ex his voluptas non dicitur intemperantia.

volipat

Obj. Voluptates animi fepe funt immaniores

corporis voluptatibus, uramor inhoneftus aut ánimi

f

libido; quz in immania fepe precipitant fcelera. [A

C*

magis circa has verfatur. Refp. videntur effe imma-

tinonvers

niores, fed non funt, quia oribínem tra

huntà corpo-

xis voluptatibus; tanquam d fuis caufis.

f i

6

Corporis *' voluptatesfunt, que cum alie

T t O

ugmen-

NI n

qua corporis mutatione C ]&nþmm fiunt «

£0, Im.

De ifempemmig.

s

nre.&ïï?&g l

atf

E

yo. In hisaliz percipiuntur vifa aüt oculis , utex

T0 Viriye

"

Pi&is tabulis, forma mulierum; alie ex auditu

l m.us d C

proveniunt , ut ex fuaviffimis carminibus aut

?o"oflü.ncch

j

concentibus. In quibus non verfatur tempe-

Tldccepy,

D M

rantia, nec proprié intemperans dicitur, qui;his

immodicé delectatur, nifi per accidens, ob me-

'.14primam1m, |

moriam aliarum '»'oluptatum,

Ita * fehabet 7

! lm r

Is moderan.

quoque in his , que ex odoratu percipiuntur , ex

unguentis, fuffitis, rofis.. INam intemperans in

i It wuig

iis non verfatur, sifí. per accidens.. Kevocat nt-

ls autem n

mirum fibi in memoriam voluptatem ex odore

YO Wlgty.

epularum , non tàm propter odorem, quàm

[

propter guftá. Idé* accidit in beluis,que volg-

letotntihrd

8

idle& dfonii

ptatibus ex audituodorutu,vifu,provenientbus ,

gon proprió C* per fe , ícd cx eventu capiuntur,

Wüpakd C

Canis enim gaudet odore leporis propter efum,

nttess n

leo mugitu bonum propter przdam. Capiunt

pertiriti

igitur volüptatem ex aliis fenfibus tantüm per-

oti p

accidens, quia id faciunt propter fruitioneni

i p

tei fenfibus perceptz,

ii qx i

(2) $- ethic. € ro, t 115,

tjb

II Temperäntia"circä eas folüt

TT

temperart)

voluptates verfatur, qua ex guftu &

i inmaniot

ta&tu percipiuntur.

flns antani

ic (celera !

Circa* iftas igitur voluptates temperan- 9

tianon verfatur , fed in his , que fenfum * ta-

ür cü'c i

huntár"

&um afficiunt. Nec tamen tàm in guftus, quàm

in taótus occupatur voluptatibus, Intempe-

"m

rantes enim magis gaudent vqluptatc tactus y

u n

,

qum

i

N

106

Exercitatio. X«

j

^.

quàm judicio faporum. — Parum enim intem-

H.C ^Jed ü

perantis cupiditati fervitfapor, ingluviem ci-

bi&potus amat.

fus s

Torol

Ta&us eft fenfus communiffimus nobisque

cum omnibus beftiis communis; circa cujus volu-

gnitit VN"

ptátes quia verfíatur maximé temperantia , 1dcircó

at )

;

i t

J

intemperantia huie oppofita, vitium eft viliffimum

Scplanébeluinum. Hinchomini non competit ut

ngnt

homo eft, fed ut animal.

/h

Ü

ii ft'j

Xo

Sed * non crca omnestacius voluptates efl

yftum. L

tempemn,täa,ut- quando 1n balneis homines per-

;

j Bam

fricantur , aut in palaftris fefe. exercent. In his

fim forint

enim yolupras non est vituperanda , propterea

qummdtit

quod difficilé fit modum in iis fervare , cum bo-

dnt, Ia

minum variet conflitutio, ac pro temperamen-

ec fs

, ts variis diverfïsqnc magis & ininus intendan-

Deccatlit

Altur.

Erit * igitur ea voluptas obje&um tem-

1, oljeto, cup

fantomaesdlia

perantiz , que ex cibo, potu ( rebus amatoriis

i

percipitur.

Hzc maximé nobis cum brutis

gios 2 quanut

jaioen,qe :

eft communis , beminemque cum primis dedecet,

Mi*

fi modum excedat »atque ita coercitione opus

petre atj

habet, Adjungit fe pediffequa jucunditas & plc-

$s el, in

runque przire conatur , decipit fallaci fpecie ,

ibus, ciu

nifiaccuraté obferves; modumque citó ponas.

te.ligt,

Temperantiz duo funt requifita , abfentes vo-

luptates moderaté expetere ; & praí(entibus honcíté

LL Do

& moderaté uti.

luptais

i2

Nondum * fatis. Voluptas amplius eft di-

hgt

. ftinguenda. | Cupiditas, & hanc explens volu-

diimy d

tas , Alia esl communis , alia propria. & peculia-

EUF tcmpcæ il

- giter adfeita, (b) Communis naturalis est , C* qua

K Yoluptge

guines bommes cibumn Q* potum a etate convee

D

nienti

imigiturvolup

De Temperantia,

107

wlenti amores eppetunt. Yn his noh facilis eft la- ,

Iple

pfus ,* fed tunc tantüm fj modum . excedas , ut a

"

plus edas aut bibas , quàm natura poftulabat.

mmm t0y

i

Involuptate communi vitium perfe non com-

IG Qj v

snittitur.

Nec enim malum eft cibum aut potumt

Crntia , g

appetere.- Ita appetitus fexus ad fexum ron cft per fe

] ('ü Vülmm;!

malus;quia fuiflet in ftatu innocétiz,(ed inordinatus.

01 tompeti

Propria * voluptas e$d , qua. in certos cibos

H

C* cevtum fertur potum ,. in certe item fomina

Mlpttt i

confortium.. Eic lapfus eft facilior , nec unifor-

Shomimspe:.

Ft enim hic dele&tatio ; son exceffa tan-

xercent, Inh

mis.

uun feu in veplus fmplicitee , fed in ea quoque , in

n)da, props

qua non decet , aut. quomodo vel. quo tempove mon

ietyare, ul

decet. — lnanium enim cupiditatum ncc modus

«.'01 tcmpcram;;

nec finis.

ninus infendt

Peccatur in propriis voluptatibus tribus modis.

iobjedum z

1. obje&to , cupicndo ea, qua non oportet ; prout

vtbug atáton

fantomncesillicitiamores , cibus & potus jficonyce-

jbis oum bre

niens z. quantitate , cum plus quàm opoitet, 3. cu-

piendo ea , quz alio modo debebant expeti ratione.

[ pwimlis t

Multa * funt, que omnino nefas eft ex- 14

coerctiont d

Vs

"T

aut alterius uxorem,. Ita ne-.

petere , at forot

ijamdta

"

fas eft, in lupunari, aut cum fccleratis homi-

pit alaci i

nibus, cibum fumere, autparticipare 1n alia

re illicita.

mie cto p

[ita, abf

P

11 I. Dolor eft privatió cupitz/ vo-

I

(cncibus i

luptatis.

M

asamplisd

Objectum * fecundarium temperantiz

diximus cfíle.dolorem.

Circa hunc enim ver-

nc pl

fatur temperuntia per

accidens , quatenus fcili-

npit od

Ob abfenti-

undi tf

cet voluptates confcqui nequit.

dit. Dolent enim ho-

TL

h'ï.'*;

am igitur voluptatis acci

Mþ;l

mines

G61

108

Exeriitatio X.

v iopt

mines fi rebus jucundis potiri nequeunt. — vf

autem dolornon (it nimius , id facit temperantia,

j n

L

Fortitudini per fe fubjicitur dolor , cum adfint

qua Zolorem adferunt.

Temp£rantia peraccidens ,

v gl

quatenus abíunt, qua voluptatem adferunt.

16

idiset

Undeé * apparet,quod dolor fit privatio cq-

jj

pite veluptatis , ut eft abfentiafive detractio fu.

erflui nutrimenti & amorum.

Hinc. redté

(ppot

dicitur, quod appetitus fit conjuntlus cum mole-

W;;mn!iæ d

vt

fli4, quatenus .nimirum indigentiam ,1'efpicit;

iav

'Prout autem habet fpem acquirendi , quod dei-

derat , tuncfuavis dicitur. Ita igitur docet tem-

TT

Animut

(

perantia delorem moderart , ut ex cjus abfentia

conxmlmpttu

non ledatur , id quod decet aut honeftum

youptl yd

17 eft. Circa *valupmtem C dolevem ver(atur id-

unr. Berrban

cimmetosd

circó temperantia, ut. vedla prafctibit vatio, (c)

Ia

Voluptates inboneffas , ut funt ffupva ; commeffa-

w i

tiones , cborea , deteftatur.. Voluptates boneffas

[

fnodó legitimo & honefto appetit. Voluptates

L.

a voluyar

medias , quales capiuntur ex cibus lautoribus

tnprodel

vluptats

& conceffis amoribus ufürpat , ut re&ta prafcri-

bit ratio.

In omnibus honeftatem óbfervat.

V.R

" Murius temperantia in tribus confiftit. r. In

p

2

(utendis.

confli&tu voluptaris & doloris,

, In abítinentiaà

cibo & potu fupexfluo. s. In coercendis amoribus.

Tcmprr

b) s« Eth.€. 11 t, 124

€) Ethic. c. rr. T. 128.

fet, liv

18

Effectus * temperantiz , «liu eft Corporit,

to i

lius animi.

fhtatul

Hic occurrit fanitas & pulchri-

zudo.

Morbi fat magni hinc curantur,aut non

(Mt:nemim,i«

invadunt corpus. Ibi (iftit fe canfervatio/inge-

Q Cf Caquo]

sii, prudentie , memeria , judicii.

Praparan-

li ptu ,

om-

MA pj

;urrit;exxk animi ad zli:as virtutum actiones pr

,

p

De Tempevantid,

10j

Tetity v

té fufcipiendas. — Voluptas snoderata bominem

Ti

» fpiritiug, vitales confervat in fuo vigore.

MITTTM

] V. Intemperantia eft volupta-

ia Ptj

Adteruny.

tum guftus & tadus immoderata cu-

179

piditas : Stupiditas eft omnis volupa-

C detratol

tis àveríatio.

Hinc rcdc

Opponitur *tempcrantïæ in exceffu in- 19

u u tl

tetperantia cftque vitium , quo homo emnis ge-

at t

neri voluptatesex gu[flu C tatlu venientes , fiue

ullo re&a vationa & boneflatis feufu , immoderatà

M quui f

Stut d

( absque ullo appetit diferimine.

Animus affe&tibus interdum ita vincitur » u&

t s d

t a hod

éoruim impetuà re&zrationis fcde deturbetur. Hine

voluptates vehementiores hominem infanire faci-

hr

unt. Pertusbantur enim fpiritus animales nimjum s

li

ac immeníos dolorcsin appetitu excitant,

frtlt vt

I

i, m

In* defectu ei eítoppofita flupiditas , d- 2&

vendoia , quxq; omnes , etiam honeftas aver-

lipate hn

fatur voluptates & neceffarias. . Hac virtuti

ett, Voiytt

cibus latorbe

non prodeft, quia absque ordine & fine ratione

voluptates fugit y easq;contcmnit.

utrcäaprzf:i-

fltem r

V. Frugalitaseft tempctiantia in

fumendis nutrimentis.

]

us confilit. ii

. n abditeni

Temperantia,* magis diftin&é ut appa- ?f

rendis 4mori

€ Il T, 13

feat, lüut incommodé dividitur in fpecies ,

funtq; frugalitas G caflitas.. Mla toderatur nü-

li f n

trimenta & iterum dividitur in fobrietatem &

ju ( p

abflinentiam ,idque pro ratione objecti dupli-

yranturati

cis circa quod verfatur , at funt. cibus & potus.

m

llla potum moderatur , bac cibums prout vetta

j MÉ

poffulat tatio.

Hic * quoque lunt extreta. Ab-

,ai ]^

innemip

N

nó

Exerditatio X,

n g

[ flinentio in exceffu opponitur gulofitas ,. in :i.kfe;

Hac laborant

giri at

u , nimia à cibis abflinentia.

uiden f

feré , quiira , odio , amore , aliisque affectibus

at

irregularibusintricantur. 1514 cft frcquentior

Vl

cun n

[

acvariis committitur modis , quantitate, nimi4

m ft)

feflinatione , praponendo fuayia faniribus , intem-

fr h.ï(,)ff:f- (

peftvà. comedendo.

Bs

Q. an neceffa

rius ciborum äclc&us? Refp.

quod'alius dele&us fit medicus, qui fanitati condu-

iif |

kinqu PT

cit & eft neceffarius; alius eft moralis & in novo fe-

ln lo

dere omainó fuüblatus. Ad tempus duravit; nunc

mundis omnia funt munda.

Quvl

22

Sobrietati * in exceffu cft oppofita ebritas;

entndaud

in defe&u nimia a potu abflinentia,

H«« eft ra«

temitto t

riffima, de quaidcircó nihil. 1l ut frequens

at urgensz

ita omnino deteítanda.

ten rfutt

Trahit namque effe-

tUt Diture d

* €bus peffumos. — Esl matev malita, impugnatio vir-

Ruri , ex modeflo facit lafcivum , juflitiam igno»

db liperat,

vat ; prudentiam abolet , e5t (pecies furoris volun.

100 Íont cy

dm, fedor

35 taria,/ Non *efttamen confundendum pocu-

Isfud.

Q angi

/Cdum bilaritatis cum populo faperfluitatis,

fuerunt fined

205 651 imptobandum , quia Deus non condidit

primus mund

hominem ad triílitiam perpetuam, fed ad lati-

credibile i

tiam. Huic veró fervit hauftus moderaté füm-

!Aïbjuf F:.'

tus.

Ho: ebtuit fenfum C intelledum, eslque

dlérfirgr

eimninà illicitum, — Indé omnis ebrictatis actus

/]*Ww;&]

culpobilis , nifi ex ignorantia irrepferit.

Talicaaip,

Obi. ebrietati noneftlex pofita. e. non eftim-

probanda. Refp. negarido antecedens , quia leges

ftj, (äod di

"?"Porcüäm

divinz & humanz eam prohibent, que malis mori-

bus autem raró folent ob(ervari.

Vurpo

z

Hünc * c[t, quod ebeii pescantes à pena

Tif t

2005

De Temperantia.

itf

Mw; D JeFe. .

son examinantur, feu ebtietas delidla tan excufat,

! Hl[ I(lhg;m

Ebrii euim peccant. voluntavi£.

Comparantut

[sqllfj me(ïms

quidem ignorantibus, fed perturbationäm fibi

MUg

attraxerunt fponté. — Mitius tamen folent puniri,

Uif i

cum in delictis voluntas, coufiltum C propofitum,

VL :

maximé fit Ípe&andum , quz in ebriis recté fe

nonhabent. Culpa longé cst minor quam dolus,

ttdu? l

Ebrius & ebriofus feu ebrietas & ebriofitas

funitati od

diftinguuntur, hzc enim ex habilu nafcitur vitiofo,

I5 & i ntvo fr

& in qua ad naufiam usq; bibitur , illa preter inten-

tionem cafu & :gnoratioae irrepit.

i dyit; m

x

25

Caveudi

idcirco omnues e

brietatis aäm.f

ppolta dj

eyitanda e$l madida C intev pocula contradia fra-

4 Badu ^

ternitas, vitrea enim eft & facilé frangitur,. .Ne-

l it fs

mo uvgendus ut. invitus in alterius bibat fanita-

L n d

tem, boc fine ut inebrietur, quia lex juftitia: ledi-

inpugdtia

tur, naturz funt inzquales, aliique alios biben-

do füperant, ac propterea ad hauftus equales

jufinum i

non funt cogendi.

Amicis eft aliquid dan-

ts urai la

andendum pt

um , fed cum modo & ratione.

Q. an vinum fucritante diluvium? Refp, unse

»'5

vfuituti, 1

fuerunt fine dubio. Ergó vinum. Hinc repreheuditur

eus on cod

primus mundus propter ebrietatem. Luc.i7. v.16.nec

€redibile cft in ufu fuiffc potum artificialem.

yn, fall

g moderacln

Abfürda, * hinc fratrum madidorum fa- &

um aï;.

cilé refutatur opinio , qui fe felicius po[fe trattare

fludia, fi fiut ebrii , quam fobrii, exiftinant.. Ani-

; ebrictatis d

ma ficca anima. prudens, olim dicebat. Hippocra-

impfetit

(ta; ; nondit

te5.. Quod damnum infert corpori & animo,id

iion poteft literis conducere. | Praftantia inge-

«ans , qii n

qui malay*

nii quandoque caufa, ut ebrii eximiz praftent,

quz non facilé fuit obruiaut vinci b ebrietate.

piiwi"fW;

VL Ca—,—

7

*

ji2

: 'Exer'c,itatia X.

Miudd

VI- Caftitaset tc'mpcra'nt!i'ä, quá

dtdlg um 1

nmoderatur amores:

m

boni Püü

37

Caflitas * moderatuy amoves.

Íd fe-

impidicttt

I ?xzsbng*m

cunduüm præfi:rfptum Dei C? leguin , 10 & extra

Qftts

conjugitim fieri debet. Ab illictto igituv jubet ab«

i M,—/(,'l,'läl

flinere amove, in licito madum obfevvare ptacipit.

m Jj

/Oninis amor extra conjugitin eft illicitus. — lr

u um

5

conjugio fervandus eft modus. — Nec caret e-

jbidns d

nim peccato, ab hoé exorbitare; aut nimium á

i efl,quod

gussein [

sgmoriindulgere. Proptium " caftitat

goctem t

inprimis ornét hominem , eftque reliquarum

N (l

virtutum vélut cotoná & palma.

Effedué ejus

ho funt die

incus interint

dicitur pudicitia, que cfl vitatio vetborum ac ge-

fouum , ardorem. amoris figtificantium vel provo-

coplttioribu

eantiuin,

Estren

Eximius eft gradus iu virginitaté

*

ilibata , cum viri & foeminz ab amoribus o-

f)ul/häo.. $u

$

tontattuni

inninó abftinenthabetq;

eximia paffimi eldgia.»

Impudicitía aon fa&tis tantüm; fed verbis quo-

inité qiiq

üe cómmittitur aq geftibus , & quibus adolefcentia

ia um

ad libidires incitatar. Gaut? hic agendum a€ patres-

yituhi; d

familis inprimis adhibéant curam ;ne hic pecceturs

J

Aatttnti j

49

Hinc * virginitas vera apud plerásque

entes;qui veda C bouefli cognitionein habueruntg

&ftqiefin

ag

olim fuitinpretio. Sed aliud esl virginitas,aliud

fti, r

eam fervare, Virginitas eft eximia, propofitum

gutem eam fervandiapud Iudeos adeó notum

tirmen 9'W

m [j

nonfuit utcontrà, ff qua perpeti) virgo maue-

tet , probro illi verteretur & genus quoddam

nj

maledictionis cenfcretur. Inde impura Helen4

11 i, "m

Eled'tam , contamceliz caufa , virginem diutur-

fU Pt

Pb

hiA VRiAfs

Áljuá

NPESES TA

D

w

-De Temperantia.

"g

H

Aliud eft virginitatem preftar

e,quod omnilau-

de digoum, aliud votum virginitatid

r

lcipere, quod

bona pars inundi facitin Papatu. L«

w hic habetur-

" Wi

impudicitia omnis generis,quàm ma )

onium int-

a as

xe. Preítanda non laudanda virginitas

É

caelibatus,

fl j )

Caftitas "* dividi poteítim eam qua ferva- 29

Dit tj

&tv à coptilatis in cohjugio, confiltitque in ordine

as n

mirando Dci coníiio inftitutos x b«ne quam

Ni t e:

calibés praflant , citque animi mundicies, fine

T

libidinis zftü Competit liis;aut qui nullam can-

tfaxerunt focietátem cónjtügalem , aur qui poft

,[!ztatisg&.quoä

t lu

mortem alterius conjugis extrá coniugiam vivuat.,

Nulli cüpiditári feevieridum, àc propteiea ca(ti

& i

hon funt dicendi/quj nullam attingunt mulierem,

TT j

inrus interíai cupiditatibus uruntur, ac impudicis

tf v p

cogitatioiiibus diftorquentut.

i i iil

Extremum * in exceffu vocatur folacitas 29

EOR

feu libido , qua in aiiovibus moduiü éxctdit. Eftá;

i p p

non taritum luxus ille, qui forntcatio dicitur; fed

r d ebitq.

imptre quoque cogilationes ; impudi.i fermones ;

vibus al

l

l

illicite flamma; lafeivia circà atnplexus, inceffam,

igena

um PIII(:'-

im n

vefitums abu[us permatis, ejusd, probibitis med'-

Tosd

camenti provócatio , inceffus , fodomia, beflialitae,

& fiquz funt aliaturpidinis nomina. In * de-

3E

kimeir bt

fectu opponitur caflitati; affe&hata amoris dete-

p

f[4tio. "Caret nomine & vix invenitur,

Sunt

n p oW :

tamen qui fludent caflitati, & cam fervantes fine

j i

flammis libidinis haud improbandi , mo4à non

um

faciant opinione cultus aut meriti, . Alia eft ratio

ceni u

in his, qui donum babent caflitatis , quodque

;æim g

áu

Deus peculiariter quibusdam largitur, potefía,

j

precibus quari, voyeti nequit,

[

À

$

814

Exmitratio X.

!

Longo intervallo diftanr , precibus Deum fa-

tigare, de

aliquo impetrando , & voto

gb

fé obítringere

aliquid preftándum. Hoc nifi fi€

(

in poteftate

eft cum peccato cónjuncdum,

d

33

Undé * infertut,ctrzo

f magis quam utile

j li

effe difputatione quoründam, quando conten-

gremobt

dunt , bonum quod fit ex voto , ac propterea t«

ned

.iCCFv]

ptias nuptias gloriofas inprimis effe.. Quod enim

h^n

voveri nequit,id meritoriü quod; nón eft,qui-

diyeietimis

quàm nullum omninó votum fit meritoriü. In-

Qf germ

ntptas nuptias cii perpetua fanctimonia conjüdias,

j

forfitan nufpiam invenies

,nifi in B. Vtrgine,

ovifle virgi-

dgrtt gt

Vanum eít afferere B. virginem v

Admi-«

nitatem, cujus nufp

iam extat veftigium.

vidcircoopis

tanda fan&timonia; ad

mirandaz virginis, non ftatim

vocti;ncl

€x voto orta eft.

Teserttto

Coronidis

* joco qïlæf'cio movetur , 44

iardldope

34

liceat faltare ? D

iftinguendum auté

Guberm

tenipevant?

*

elt inter faltationem bo

neflam, decoram. modera-

vittstor

illalicita modo recté

zam & inboneftam; eftque

It ml

(

Yta David faltavit coram atca

Jeibut, n

& rité ufurpetur.

ctoriam de Goliatho

us d

Domini, & puella Indaica vi

lebrarunt. Fnc * re&té dicitur

,quod

ttn. As

?« choreis ce

non omnis faltio fit t

uvpis at illicita , fed qua est

tiula

Lj

lafciva. aut libidinofa , qu

€ gmwtati idcircó &

Quz, lati-

ficliti

virtutibus « aliis adverfatur. .

it

L Xcmmhh

us

u [altatio, ea. fua natura

tie caufa fufcip

f dlguilrlmgl ;

non eft. prohibita.

Agilitas : corporis do-

Detitbtys

aum. Dei est, adquam

fi artis aliquid "accedit ;

Of

eftreprehen-

modi fiat cirra offenfioné, non

MP N

enaume

! ü;ahls doti

lcinty (

Éxer-

—

-

(Cibus Dwmfl.

d , W

Fxcrcï'tatïo XÍ.

ll

Imi. Ro rm j

?Düdtum.

DE LIBERALITATEET M A.

GNIFICENTIA.

MEL UR

l2000 conta

L Liberalitas eft virtus, mediocri-

Vptrot i,

tatem obíervans,circa opum erogatio-

- Quodcrin

nem &acceptionem.

:

j cfr,quj.

In * virtutibus quihus honeftatem erga

'nmwl'll.'h li«

alios exerimus , eminent liéeralitas & inagnifi-

W CUf

ceitiaquarum utraque citcá pectmiai d* fumptus

B. lïrgnxc.

Jciendos occupatur.. Magna enim circa opes oc-

tm vll

carrit iniquitas , facilis in biseft lapfus, Virtute

Misun,. Mi

L

mpius,non du

idcircó opus efl,utad mediocritatem poffintre-

vocari, ne honeftas lxdatur,

lio mortt a

Resexternz in utraque (uatobjectum, non qua-

vis auté fed opes & numini, ac ii mediocres & magni.

püendum if

Guübernat * utraque animum, ut omnes

Atl lt

ctamodo r

virtutes morales, ftd iti bonis exteruis ba verfati-

tur, ac fumptibus inodicis c maguis modum pra-

ii cotam t

fevibunt. Liberalitas mediocritatem obfervat circa

yiam de Gl

epes inodicas C^ eavum erogationem C acceptio-

eGiédictu n

anem. Alás dicitur benevolentia, ben

eficentia, be-

(TP W ql&lii

niguitas.

Md d

Liberalitas interdum fumitar lat pro qualibet

r

facultatein pecuniaaccipienda & €roganda occupa--

ta. Nomen habcet autàlib

ertate , quia homine libero

à fuü fdti

eft digniffima;aut àlibera

ndo;quiaà ncceffitat

;aüqg

u ao

libexat beneficiis,

autà liberé dando.

i uid «

Objetum * liberalitatis funt opes,divitie,

nummifeu pecunia, In his qui recte fe gerit, is li-

d

beralis dicitur. Omnes enim virtutes ex fadtis

n

judicantur fuis & cognofcuntur. Ex quibus fa-

j

étis [aus feclui;ur, ca objectum vircutis ftatüen-

L

da funt;

l

TE

pi

n6

Exercit4tio X I,

k

""

dafunt. Hac proptia nota, quà cujusvis virtui-

tonm

í

4 tisobje&umfacile eft invenire. — In pe«uniis i-

jj u

gitur feu opibus re&e & cum laude fe gerit libe-

ii

ralis, Nec laudatur enim quod fortiter in bello

ox V.

f oqt

egerit, aut quod temperanter ixerit, autin ju-

diciis & paüis contrahendis juffum Íe prebuc-

p o

xit, fed quod circa pécumias libevalues fe ge[erit.

jiement

Obje&um igitur etuntpecunid, In his quoqueé

rumæftimï

yerfantur cjus extrema.

o

Nulla majore

ftiniquitás,quàm ea qu& eft circa

Ymv

pecunias,& teftatur quotidiana praxis , quantum hic

eccent (ummi & infimi, inprimisautem ifti , qui a-

fasdcont

umiiaq

ienas tractant pecunias.

i4 feui muintni o2

Jecnon a

5

Nomine * autemi pecun

[ PIIVJIO[IJ

smmes denotantur res, quatitn e$t aliqui in tota vi-

um

ta comimuni ufws feu vevum allimatio . Hinc fre-

us ndlcant

, quens e& 'apud](ltos, üt per.'umz' nomén non 46«

lr itquid

! eipiant tantum pro nuiamié , fed pro omi €o quod

focitascyt

in fapelledile babetur, ut ogris, pecudibus,fylvis,

ventum, |

Nummo enim otíiia ex hominum inflitutà inenfa-

TAntur.

Hicfutura indigentta [ponfor.

UT

&nümero

Objedtum internudi eft ?rudium,cuþiditas & á-

)mor nummi, feu concupifcentia divitiarum; cui libe-

tiende tr

ralitas ex pre[cripto re&ta ratioriis moderatur: exter-

N* fl

: '"nüfuntpecuniz feu omnia,qua nummo méfurantur,

füm n

Sané * liberalitas verfatür eirea concupi-

V

6 féentiam divitiarum, & citéa nummum ipfain,ad-

Tl

&quatum tamen objectum muinemus feu pecunia

tatti th'm

ent judicari virtutes;

ponitur , quia ex facüis fol

| Prtrinfog

ponex caufis, ut dictum. 1ni0 hoc objectum

CUf rere

maxim? incurrit in fenfum ,

& qui circahoc re&é

& fe

NULT.

verfatur , is haut dubié circa internum re

P

[

geriti

L

*

De Liberalitate & Magni/icentid.

u7

ïCUiUsvisvï,m

gerit.

Quod * diximus exhominum inflitu.

E. TM

to nummo omnia menfurati , (4) id indé patet,

i

quia nummus introductus eft ob commodio-

rem & faciliorem faciendx permutationis rati-

Nl[it"' d

C dutin .

onem. Nummo enimres exæquantur.Eft men-

m gb

furanon quatenus res fic metiuntur,qua eadem

lt /, MW. |

menfura exxquantur , fed quatenus vice pretis

intervenit , quo definitur rerum permutanda-

W (]uquc ;

rum zftimatio, ut pars faciat pretium, cum acfti-

T5 quæt(h'ma

matione rei que traditur.

It quantum h

Numnii ufum à privatorum inftituto &confen"

m t qui

fu adcontra&us introdu&um fuiffe putat Ariftoteles:

Numiíma quipp? non lex; fed confuctudo vel mos &

4 fni ii

lex non fcripta. Indé nomen hoc hetit nummo, quia

Al

€x privatorum more inftitutus fit.

L

ii Hinc fre

Cum * enim nonin omnibus regroni-

bus nafcantur omnia, imo quedatm ade) fint [leti-

4 h006 00 d

les, ut quod dent non babeant , idcircó ne mutua

Ti um t quie

focietas convelleretur , hoc remedium fuit in-'

ecalibusls

/

ventum. Praftat igitur nummus efhmationem

if

| anfvr.

tei, que emenda est, plus aut minus in quantitate

& numero, quafi pari menfüra res aliquz adme-

ämm;tupldim&l-

jitarurmy t

tiendz traderentur & acciperentur invicem,

smoderatür;

Nec * folum id verum eft, cum nummus ut pre-

ammomiuit

j

cium , pro merce aliqua datur, fed etiam cut ves

iM k

»irinta

rebuspermutantur. . Nummo enim prius zfti-

LE

mantur, permutatio fit ex equo. lta agricola

Y

n ]

tanti zftimat fua frumenta, mercator contra

1

T

jcur t

pannum fuum tanti fc xftimare dicit, f1 velit pe-

cuniaemere; Indéeítimatio procedit , fitque

; hoc Ubjf;n;?

OLm

uar(äh

peunutatio imediante numimo.

a

gfilïl

H 3: 5 eram-

-

118

Exvercitat:0 XI.

pi

Qanquam nummus fitex inftitüto, not tàmg

ld

9t5

eft contra natur am. Nám tota pcrmutandx ratio , et-

li

J

iam fine nummo, àlege & inftituto eft profeta,quia

mumul'

Tij

nihil tale mmawt 3 natura, qua ommbus omnia cre-

t

at J

avit. Zisrude, aurum, :xrocntumqucmfc&umvemc-

batolim in permutattonem , qua aut naturalía non

FUUB"' À

Pn'rO

pumda,aut æque nümmus, utilla, naturalis céfendus,

10

Jus cudendi monetas qu, ef, qui f[ummam

[]

p n

babet poteflatem, ut pohtlca docet, acpropterea

(it 0

f

CDtat

]

Ia V

V')leL quoqnc tnoneta tantum, n quanmm biva-

DC

lorem. eius daf qnavunt , quod hominum tamen

mFO f I

iniquitate fz»pe aliter accidit, indeq; graves haut

Am(m i

raro in republ. oriuntur confufiones , ut expe-

EU

rientia tcítatur.

of

(a) $. eth. c. $. t. s5.

dndo at

Il. Munus liberalitatis confiftit

fearefin

indando & accipiendo.

mins ltU

falaum;

II

Officium * feu munus liberalitatis confi-

od

ftit in dando & accipiendo , quod propterea de-

finitionc continetur.

Qui enim dat gratis is

())Dua

liberalis eft , & qui non accipit tmtum ;quan-

qio b

quod di

tum accipere poterat , is liberalis quoque. Aut,

temfet

ut communiter exponunt , ver/atur circa opum

DIDTT

pofffionem Q ufum. Hlic in largitione & fum-

Di*j

tu, lll" in ac qulilUODC & COU[CI'V"['CIODC COI](-

debet lr

ïz ftic.

Magis * tamen cosfflit in largiende , quam

T. B

in accipiendo, Eft namque virtutis magis pro-

T0 d&

prium agere qudm pati, qum dlfhcxhus & lau-

dabiltus.

Acvirtus hocagit , ut omnibus bene-

Qudrg

facmt neniininoceat , quod autem fit dando , non

ft L

ampzenaa. Imó propuum virtutis eft honefté

f )

í

Tieros f

POtluS a

[o]

gere ,

quam tuI'PItCI' non agere ac ma-

gis ifte

!

v

D

I9

Ritum, Mlb

De Liberitate ö' Magnificentia,

quàm hic.

mtandiraxim.

is ifte laudatur

i

Pracipuum igitue

Ptl

us ompic.

smunus láberalitatis eft alius benefaceve.

Accipere unde & quod decet, i. e. aliena non

Cl m

It atqtaà v

appetere ad juftitiam magis, quàm ad liberalitatem

pextinet.

Airdlis ii

of fUf

Porró * inlargitione duo refpicienda, fL 4

ni * modus. llle eftfola honeftas.

ui enim

P QCPI Optcrel

dat oftentationis gratia , aut ut majus inde ac-

fuitm lik.

3

cipiat lucrum , aut ut fit immunis deinceps ab

J tamen

i]npOftUBitQtC petentium , is non eft liberalis.

RTM

Amor virtutis folius preluceat , rctributio pra—

QUES , t €XP*,.

vifa aliaque , ab honeftate procul funt.

Officium liberalitatis commune confiftit in

dando &accipiendo; proprium in dando jubet ob-

tatis conlli

fervare finem & modum , ícu circumftantias varias»

mens fit jucunda »frons grata, res pxopria, proportio ,

facultatum , cura honcfta;caufa ad largiendum jufta.

xralatis n

d

f

Modus * varias Præfcribit circumftantias. 24.

1fgroptcrea]dc-

.

m dat 0

j

(D) Det cit & libenter , ine hafitatione anitmo-

quo benefaciendi. Ingratum eft beneficium ,

tr

1tum,

quod diuinter manus dantís hzret, quod au-

MM qUOQUC,.

tem fecundum virtutem fit , id prompte C cum

Jatit ii

veluptate,non cum moleftia eft conjunctum.

yotione V

Det* quantàm C quando oportet.

Nam fieri 25

bmatont

debet largitio fecundum praícriptum retfa r4-

lggindt

tionis. Kdxc vult;uthomo det quantum & quo-

1nodo decet.

Nam prodigi quoque dant.

it mags

ifcluste

Qui dat igitur , tf alii babeant quad profundant,

T

aut ad amores illicitos vel alias tesfutiles impen-

in

)99101

a

1

it dl)llüvw

dant , utparentes quandoque ex

ulgentia n

(üs dior?,

liberos facere confueverunt, bi lengé à veil& :

nag d

patione. abeunt.

gb'z.'f»f

H 4

Q. an

120

y Ji

Exereitatio. X1.

Q.anomnia bona communia effedebeant? N.

( li W M

quia bonorum quorundam communicatio eft inho-

ncíta & turpis, quaedam eftinutilisaut noxia. Dan-

| nm SinOR'

dum quod nec tibi nec alteri nóccat. Obj. amico.

tiruclt

rum omn!ia communia. Reíp. non omnia fimplici-

umauao

ter ,fed honefta & urilia & quantum f£eri poteft.

farcdu?

16

Det * quoque non petenti.. Diffimulant

t

quandog; paupercs indigentiam fuam , quibus

! qedoati

! alidann

iberalis ideircó obtrudat. - Detplura c* pre-

|

pf

Jlantiora quam fibi velinquat , nec enim tàm fe

! ia t

z

refpicit, quam alics , ac fit propterea, utraró

. fintditiffimi, quilbcraffimi — Facit prompti-

j

E pü?ïüï"

fcholis mer

tuco ad dandumut fe exhau

À

riant , adgoclue mi-

quidembem

nimur fibi relinquunt,

Dona funt duplicia interna & externa. Interna

digent, m

ut fcientia

» Virtutes , artes , quibus animus perfici-

f zutparcc'bc

tur,in

quibus plus nobis licet appetere , quàm aliis

darc.

Externa bona vel neceffaria fünt vitae & £a:

j

| draltatum

:

Trprob

miliz honefté fuftentandz , in

quibus nobis mclius

decet profpicere quàm aliis: ve

l funt fuperílua, qua

| lia contm:

absque familiz & vite detrimento in alios con£crri

! ais nf

(tit malis t6

poliunt , & in his p

"

retinexc.

lura licct dare aliis , q-uäm fibi

yropter mdl

obfritus eí

17

. Nec * tamen magnitudine eflimatur libe-

fucous abfol

talitas aut multitudime corum, qua dautur , fed

Fa

judicanda eft e;

t facultatibus, ex animo & pro-

li, fig

penfa voluntate.

Nam is magis habeturlibe-

| mbusbo

ralis , qui pauca ex re tenubidat , quàm qui multa

fserimos

€x magnis divitiis , & non pro rata feu earum

Gdtmaly

copia expendit. Hinc pauper animum prom-

b!

ptum ad dandum habens, etiamfi nihil det,

T]]

18 liberalis diitur, — Denique * liberali largitut

de fuo ,nonde alieno.. Hincrem familiarem non

funt bend

iffii-

* UtQna &

ncgligit , ut h/abeat quod det. Mide nor, afat 0

bus

De Liberalitate & Magnificentia.

i2t

efedo bt

nltauo du il;

bui fine. diferimine, fed fecundum vectam vatio-

lUt nojjs D

ntm. Sinon urget neceffitas aut utilitas, clauda-

MU

turarca liberalitatis,ne beneficium fit fuperflu-

0mnig Gmpm

umaut noxium , &ficbeneficii nomen amittat,

) m pottf*

Interdum cft honcítius , publicé dare , prafer-

tim ejusmodi;quod virtutis debet cffc pramium , in-

Vm, qUAb

terdum melius eftclam erogare , quando nimirum

hn "N

adfüblevandam paupcrtatc facx:, ut cfíteleemofyna.

cetm tim f

Perfone *

autem quibus eft dandum, fimt

H

5

&6 Wttarg

indigentes, ptobe. Tn his funt confangumcl, ci-

Vit Pï() P

ves , popularcs, bene de nobis, ecclefia &

Ícholis meriti , cunctiqueviri beni. Omnibus

) aLCOqUx fh

quxdem ben ctacwndum eft, qui opxsnofïræ in-

xterta, Tneny

digent, megis tamen iftis. Improbs nunquàm

3 dQUmus p

aut parcé bcaefacxendum, benejinum enim ma«-

ffh,qbde

l£ collocatum maleficium.

füt vte &

Improbis dcncganda funtbeneficia, nein ma-

ut nobis mclu

litia confizmentur , aut ne abutantur ad malitiam

t fiptidua,qa

nofizis beneficiis.

Propter bonos tamen benefa-

i alios conttr

cere malis conyenit , ne non beneficiamus bonis

Ilf quam l

Nec homo enim homini abfolut&

propter malos,

obftrictus eft, fed civiliter & ex charitate ; Dco

af l

fuinus abfolutc obligati.

n dul

Hac * virtute quam proxime ad Deutn 420

animo &

cedunus , etg , fimiliores reddzmur, utpote qui" 'o-

shubetacib

mnibus benefacit , nemini denegat fua bona ,

gim qu d.

is eximmenfa liberalitate mundum cteavtt , ex

cadem adhuc mundum confetvat.

It fnemi!

ymur prOF

b) 4 cth. c- E

nfi lhl

il

III. Liberalitatis modi fpeciáles

vl hg.

fünt bencficientia &hofpxtahtas.par-

nillarem

N

fimonia & autarkcia.

um

[

H ;

Éx *

J

pu

122

Exettitatio X 1,

0nc

$ PlOfl

21

Ex *liberalitate fluit Peneficentia &* bofi.

«ccpa

n

zalitas , tanquammodi ejus fpeciales. — II2 ani-

W iil

!

mus commovetur ad beneficiendum cuivis , ad

iliu d ^

malefaciendumnemini. Hac peregrinis & ad-

w( 11 !l

lii

venis vera beneficentia & officiis liofpitalibus

) dmgrzmi/l"

occurrimus , de victu & ami&u Profpicimus.

| arpdg

Sed modu obfervandu , ne nimia bopbitalitate no-

bis noceamus.

| dadormodin

T

Ius & nomen hofjitalitatis feu hofpitii apud

antiquos magnum.femperfuit habitum , ac fuerunt

] Conrihct

in eo inprimis Gtaci diligentes , quos fecuti Romani,

|

fuplic d

hofpitalía jura necetfitudinesque fanctiflime femper

coluerunt, quamdiu prifcoscoluit Roma mores.

|

Vcoihllccy

22

^ Affines * funt liberalitati parfimonia d

ï

modb rmn

|

attatkeia. IIla vesproprias cuftodit, utiliter col-

]

bcarquodi.u

dealitasttn

locat,vitatque fumptus non neceffarios , fio ta-

(

men tempore expendit. H«c ita moderatur o-

hile

!

15 d2f

pum defiderium, ut prafentibus bonis contenti

Ciuci

Vntpn n

acquiefcamus. Vtraá, veca vationi eff conformis,

tis f ol

dta namque decet expendere, ne poPcea egeas;

Alisimpeti

itaappetere convenit , ut laudem mercearis.

Tinc

Autarkeia fignificat fufficientiam feu abundan-

;

CA A

|

|

tíam opum , fed deduciturà fubftantivo autarkeis,

yerum ii

quód propri? notat eum;qui fibi fufficit feu qui rebus

i

Íuis eft contentus.

spotel

23

Ubique * .certus modus, certus finisnec

ti rl

in. benefaciendo fontem liberalitatis exhauriat

feiminin

nec i parfimonia omnia. retineat liberalis , aut

Dataturm

in attterbeia plus petat,quàm hxc requirit. Cun-

jund

&ta expetenda & eroganda, prout circumftan-

00

Tf efi lo

tiz 1d poftulant.

Bitité lii

I V. Prodigalitas eft Vitium ; temeré

| rtiel o

t

l

opcs

dl

l

De Liberitate €& Magificentia.

723

ïïf!mia 0

M.

opes profundens: Avaritiain nimium

"s, D

1:

1

2

accipiendo& retinendo modü excedit.

m j

A

Vitialiberalitàti oppofita duo funt , prodi. 24

Xtornitei

galitas & avaritia (a) illa exceffus , hzc defe-

ins hofpitahb;-,

&us. 1lla temer? opes profundit , bac in accipien-

1 bprin.

do,c» retinendo modum excedit. In omnibus pec-

Mitditgn

cat prodigus, in quibus liberalis vetià fe gerit , in.

dando modum excedit , in accipiendo modum

d ht E

deferit, verumque liberalitatis ufum pervertit,

t ac Cren

Contra facitavarus. Prodigalitas * cft duplex, "

tosfteutiNongi

.&i(ümi fm,v,;

ünplex & rhixta. llla cft, qua quis dac nimium

itNoma mons, -

& nihilaccipit. - Hac eft, qua quis non omnia

E wf )

modó lareitur, fed aliorum opes inyolat, ut ha-

c

"

lod

Il

Ttlttt)

beat quodl;u*giatur alis. Eftigitur mixta pro-

vcefarios, s

äigalitqs,fx diverfis compofita vitiit , conjunctam

d moderiun

habens avaritiam, injuftitiam, intermperantiam.

Jsbonis cont

Capucini mendicantes, ut habeanrquod aliis

dent.non funtdicendi liberales,nec fitenim honefta-

ii d wj

tis, (ed oflentationis gratia, voluntque ita merita fua

aliisimpertiri,

repolt g

Flinci*

dem meteu

quando praä'ägus minus dicittr pec- 2

ientiam (eudbd

care aut qmelior effe quam av ^c3stuncde coid cft

ubflntiyoa

verum, qui e& fimpliciter talis.. Flic enim facili-

fuficituq

Ü

1.

us poteft reduci ad virtutem, cum opibus mul-

tis profit, avarus eft incuvabilis, faaque tenacita-

ys f

J eih

te nemini, ne fibi ipfi proacft. Iíte igitur com-

eitliberdis £

paratur cum avaro, non qui alia vitia habet con-

juncta.

g requime

'Obj. A&iones prodigi nonj fünthoneftz. Ergó

non eít bonusautanimi non degeneris. Refp. com-

fout circumi:,a:;

[

paraté dicitur bonus fimplex prodigus ; quia refpettu

Avari eft non malus , ac gencrofi animi dici poteft,

ltium;w""ä.

pros

quod aliarum Po:ius commodis ftudeat quam

opii

priis.

[

f24

Exercitatio XI,

jl

priis. Obj. 2. (i avaritía eft incurabilis, nequit vitus

"Ea

perari. R. eft incurabilis refpe&tu aliorum vitiorum,

quia difficulter admodum potcft curari.

Wis

fu.

j

Is

v

-Avaritiam: * effe malum incurabile þa-

j

| g

tet indé, quia eft vitium plerunque fenectutis,

fenesautem funtintractabiles,quilongo uf di-

( j p

a

n

"(f

dicerunt,quantifit pecunia. Imóavaritia eft vi-

3l

dU

$

jo Yi

tium humano generi admodüm cognatum,cum

gulsti

plurespecuniz deditos , quàm ad largiendum

ful It

faciles liceat reperiri .

3 duan PT

l;gm «

Sene£ta per fe non eft caufa avaritiz, fed per ac-

cidens, quia plerunque cadit in fenes,

1 fj t

2

1 Bcaoraton?

Ayan * funt trium generum , alii vibil

dant , ab aliorum autem opibus manus abfti-

u;magni u

Á

Qu

nent : elij non dant C? fimul per fas. C nefas o-

J quia PrOPWI

mnia corradunt, ut fant plerunque opifices , lc-

]

cum n fe5.

nones, feeneratores, aleatores, fures , graffato-

tes;aliiqueid genus homines turpis queftus cu-

fimtus mpe

pidi; alii nibil dando & nimium accipiendo de-

Unde prad

B

(elentiot,.

linquunt.

Obi. forneratores fünt liberales , quia benefici-

] ii freqit

uminalios conferunt, mutuó dando pecuniam. ergó

1 infigniors

nonreété annumcetantur ávaris. Refp. foencratores

Ctats,

privatam refpiciunt ntilitatem, aliosque damno pre-

Obim

gnunt, dum fcenus illicitum exigunt , adeoq; nulla in

el vitus, h

illorum a&ionibus efthoncftas..

Jiberalaten

2

Hinc ratio peti poteft,cur difficile fit libera-

confftt, t

lem ditefcere, avarum veró facile.

Liberalis e-

| flonis, eyt

nim promptus eftad dandum , avarus minimé,

1 hátus & d

|

turam ving(is

fed autnihil in datus aut aliis fua quoq; nititur

auferre,

iter

|

L0

(/c) 4- €th. c. 1, t. z0. ['cr?q.

LU

!

Magni-

-

é

De Libmlim?e e Magni]?centik;

125

l]lS, n

tqu& D

Torm v , [

V. Magnificentia cft virtus,in má-

gnis fumptibu

s decorum obfervans.

itardie, -

Habet * cuni liberali

tate ideni objéctum, 39

Que fene&ui;!. N

pimirum fimtué, qui bic autem magni C fere pu-

ln

bli.i, ibi fant modici. Nectamen eft fpecies libe-

wtitiacl.

ra

litatis,aut gradü tantum ab ca differt,quia for-

QgTatim,cur

inalis ratio variat objectum, effque eain magti-

id Ilïgimdum

centia decetum im fumptibus magnis s libevalitas

décorum in modirió obfetvat.

Magnificentia fumitur t, pro

dignitate , ut fi

*.'i(i*»fc& pmcl'

dicas Re&or magniEcus ,2.pro fermone ,ut magni- ;

m , d vl

Éca oratio , 3. proeo quod authoritatem conciliat;

5 manis df "

ut magnificz edcs, facies. . Hic virtus cft.

J eufo.

Quod nugnüicentizi fit virtus probatut , ax

€ homines maxime laüdantur,

topifices ,

quia propter han

&

cum in tes neceffartas ; honeftas & diuturnas

fuyes,grafïase-

psquihec.

fumtus impendat. 1d autem emni laude dignum.

Unde praftantior quog; liberalitate eft & ex-

FITTE

j

cellentior. Comimunior quidem eft ifta,refpe-

ley quiabt

&u frequentioris actus , fed hec ufus habet

opeunan. "

infigniores in rcpuþlica , qui pleranque totius

Vf feneitu

civitat!s.

xque damort

Obj.magnificentia excedit liberali

£atcm'. e.non

c(t virtus, hec enim eft mediocritas. Refp. excedit

i, adtog li !

Jiberalitatem , fed non excedit mediocritatem in qua

confiftit ; - excedit in objecto,nonit modo re&z ra -

jf

tionis ;

excedit quoad exiftentiam & fplendorem or-

- Libetls d

hatus & decori , nomn vcrö quoad cílentiam & na-

raris minjm:)

]

7

£uram virtutis;

"

Differt

. quor nit

*in eo quoque älibemlitag&f quod 3*

centia muzus fuum in fumtibus folüm faci-

ä

magnifi

ends exevceat , illà $

n dando & accipiendo 0citt»

uando

Mu

patut. Eft hac in fe quoque fuosque , ut q

uont

f

pl

126

Exetcitátió X 1.

yoilt

imagnificus edes zdificat amplas, hortos , po-

J lst

? uilitatm xl

maria & ejusmodi fibi & pofteris parat; libe-

qinum

; ürnt

EU

j» ralitas exercetur erga alias , opitulatur & pro-

x

UIX yle

deft his , quiegentaut digni funt. Porró * de-

T? :xe-;ffxf

corum in hac virtute fpectatur, aat in fumptibus

4

lo

j

X Qp

ipfis , aut ipfis in operibus.

In fumptu faciendo

Íervatur decorum,

| j qii

quando conyenit operi G* per-

fs hr n

fone.

Nec enim eadem in omnibus eft ratio,

ijües ml

Ut variant operz & perfonz , ita fumtus

l

,

:

D'

)l

AU

jtte o

dcbent variari. Majorfané fumtus impendi dc-.

j

|

.

ipaut

f

1

)

lo

i

bet in ludos publicos , quautin celocem , quia

0 p

major ibi ratio decori habenda.

ï

[ Nam grudt

Ariftoteles ait,magnificentíam verf(ari circa ho-

a

(

Artm, & Qu

fpitum receptiones & dimiffiones , quia quzdam ha-

et communia cum liberalitate.

quitot a

us n

34

Perfous * in quas fümptus faciendi , 4quas

Ut

les uon fant , ac propterea majores requiruntur

|

Hac * d

in excipiendo rege , quam in duce, majores.ta-

|

i

men in duce , quàmin barone. Id quinon ob-

4

lgt

tincnt inten

fervat , inexceffa aut in defedtu peccat , & nomen:

ptimuit

magnificentix non recté tuctür , quod his folis

j

competit, qui 1n magfis fumtibus mediocri-

|

fumvegoi

35 tatem obfervant. Operá * in quz magni faci-

ls funt&pm;

Tütertionl

endifamtus, fuor publica.C privata. (e) Publica,

[ u

ut extructiones & rcparationes templorum &

publicorum zdificiorum , vafa facra, ecclefia-

| Wv LHM

Ítici reditus in nfum fcholarum,ecclefiz &

pau-

! etoj;

Y

peram: theatra , fphzrifteria , pontes , viz pu-

| (2 P?füm*

blice , ludi , epulae publicz. — Privata Ípectant

Ti*

magnificum ipfum & fuos , ut funt nuptiz ,

'NOfnU

j

fplendidaconvivia, veftes ; fugcugx.

Mágni«

De Libetitate & Magnificentia,

147

5 hOï[()s

Magnificus & liberalis interdum i rc aliqua

eosdem facinnt fumtus , modótamen diffimili. Hic

* pirt; l

utilitatem refpicit & pretium, ille decorum & pul-

[ü

chritudinem.

|

atyr

ï

Ut * autem aliquis fit magnificus duo in- 36

[ p()rmac i

primis neceffaria funt. (f) 1. ut fit dives, five

2 ijpn'äm .

DA ii

opera fua & induftria , five propinquorum &

majorum opibus & labore fiat , fecus enim hos

:

Ht .

fumtus facere non potefl. 11. ut fit clarus &

15 d ntg,

» a m

illufiris,ex familia nobili, aut faltemin aliqua di-

gnitate conftitutus , fecus fumptibus fuis de-

usimpenäx d.

cusaut fplendorem addere nion poteft.

Cotem ; quia

Obj. pauperpotefteffe prudens. e. & magni&-

VEtfar ial

1

cus. Nam prudens habetomnes virtutes. Refp. pru-

ja (umitur quandoque laté pro corona omnium-

(ula quadim b

virtutum, & qui hanc haber, is omnes habet virtutes$

quandoq; firiét pro habitu quo rebus noftris poffu--

hciedi, qu

uperi.-

mus E:ïecifc & aliis confulere » quomodo pa

".

6 requitum

Cymijores t

Hzc .* eft magnificentia regibus ac 4- J

M quamd

lits magnatibus in primis digna. Hi namq; ideó

eminent inter mortales, hisideó datum eft im-

ïïlfï

[ &10

I Q1

D

j

perium, ut maltis benefaciant , foli verà divitia-

ntbus medoc-

rum veripoffeffores, Dl erunque enim hofpita-

les funt & prompti in munetibus ddiidis & re-

qui ngy ht

munerationibus exercendis.

ó

vt ) n

(d) 4-ethic. c.2.t.44. feqq-. (e) 6. ethic. c.s.

( tcmplarum l

i, xb

VI. Luxus eft exceffus & imperitia

decori: Sordities eft defe&us & inde-

df |

oníes uf* |

Cora parfimonia.

niuti t ;

Vitia * oppofita magnificentiz funt , It« 19

t fun npo :

xu C fovdities, Luxus excelfu eft &* impetitia de-

]on

£gt.

OM o

hr

d

j

pul

128

Exercitatio X 1.

1

^

- vt

j

x2

éori , quando fumtus magni in res non neceffa-

* ao

rias impenduntur, idque oftentationis gratia,

* lia

Sordities est. defeclus ac indecova C intempefliva

: ii V

parfimonía, n operibus neceffariis vel faciendis

; nritd

39 vel confervandis. Vitia * hzcnón putát adeó

m H[

reprehendenda Ariftoteles () ul nama, no-.

eii lr

cent. fed potius profants nec funt turpiá admodümi

gonin lo5 t

per fe C [(ua natura , vitiumi autem in fe turpe.

st

In luxuriá eft fpecies decori, in forditie eft um-

glb tanslto

brahoneíti. Id autem abfoluté intelligendum

i, conr ]u

non eft ; quia omne id quod virtuti adverfatue

intur omni 2

ng

teprehenfionem meretur;fed comparaté, i coni-

4Oóparantur cum extremis liberalitatis, Aut *- di-

wfteymit

cendum eft , 'quod vulgo nou videantut vitia ifla

ao umb

à

elcum eni

deteviora teyera autem fant vitia pefina. Luxus

| at lendid

namqj cít potiffima caufa everffonis veipublica.

Expenía enim inutilia in convia fuperflua, in

: fs ci

profufas perfonarum largitiones, aliaque qua

Inge plure

m

Fttqut

luxuriam notant, populum laceffunt & rebel-

| ndo, rarur

lionem caufam, undé civitatum interitus.

; àgendo.. ]i

Arcanum imperii eft,ut princéps faciat fumiptus

j Ctam vt

tales ; in primis €x tributis , qui reftricti & uti-

i

Cuf,

les, & qualesin familia boni patris. Abfit profufio,

4t

Poflunt * quóque vitia ifta confiderari;

p f

Yilc m

aut vatione teceffus à medio, aut ratione actus.. $1

lifi

in rece[fuyutique funt deteriora vitia. Sunt enimi

declinationes à przftantiffimo medio; quantà

g

N

medium eft przftantius in virtute , tantó detes

(

riora funt extrema. Jam certum eft, quod in4«

gnificentia long? fit excellzntior virtus liberalitae

4316 acidcirc vitia habebit deteriora, At * fi

z

adium

m

D

l

[

De Liberalitate & Magn'ficentia,

120

BICTTA

?k

um réfpiciamus , i. e. confideratis adfionibus

Yitiong 2** j

extremorum , utriufque virtutis , tuné non ita

; 'm"";q?:u

unt probrofa vitia magnificentie , qum libeta-

IYf

liratis, Nam in vitiis iftius longó majus eft be-

TOn Ugj

nefaciendi ftudium , magisque profant homi-

H t v

a

nibus , nec vitia alia habent ita conjuncta , ut

extrema liberalitatis.

Y d

Ita avatitia injufta eft,

non in alios tamtüm, fed in feipfum.

Mi p

üttte t um.

Nihil eft liberale, nifi idem quoque fit juftums

undé translatio pecuniaaum à ju(tis dominis ad alic-

i intelïigm&nm

n0s, conrra jus facta, minimé eft liberalis.

Merità

foun advetnr

igitur . omnis avarita eft injufta.

mpatati as

uod * diximus , vitia maguificcntia op- 45

us L

pefita , majorem adferre utilitatem geueri buma-

Mntrr r

no,quat liberalitatis, id de ]uxu intelligendum

pf La

eft;cum enim vir magnificus plurimum impen-

dat fplendidis zdifictis , fi id emulatur. luxu-

ii p

ia :

riofus,facilé eft videre, quod expenfz cjus ad

s diüqie t

longé plures veniant , quam magnifici.

Frequens cft viros magnos zmulari in edifi-

celrint & r

cando, rarum autem eorundem imitari virtutem in

minferius

agendo.

Iftud nimirum eft facilius & fortunz, quae

«pilicacngd

€riam vilibus obtingit horinibus.

D

&

gu relrid

Caufa * ( vir maguificus plurimum im-44,

s. Abft RrofLLQ«

la conlid

pend.at fplendidis adificiis , ea cft, quiaillum ma-

uitiant d

ximé commendant,oftendunt excelfi ani-

mi ejusindolem, quodque nihil z-

( Suni

grius ferat, quàm fordes.

nelio; qif -

(g) 4. ethic. €« 2. t. $9.

ye, tino ?

ndi, g

$

ittu

TL

EXLf e

^.

«

l

120

Exercitatio X II

n( (UU

DE MAGNANIMITATE

EX

LL '

MODESTIA

myuri

xe[]"

L Maesnanimitas eft virtus, ine-

ECTUM

lufaw fl Jl

diocritatem fervans;iu magnis hono-

Howf ?

(:m W*

i

ribus cxpetcndls vcl fuolcndls.

] " m)mm

Honores * quoq; bonis iw rebus annume-

didifbns s us . C

Qj

rantur externts ,46 o]jïuum vittuti debitii , meritit

j mW lï" ii

ejus repmfentanres » relte dicuntut.

In hxs haut

| goimeni mic

raro cxorbitamus , mprm.: s1n nimia bonorit ap-

DO

petentia , idcircó reniedio opus erat , quibus -

fpiritus fmngu*cntur. Duzhic fe offerünt vir-

apterut

ii a m

tutes Magnannmmitas G* Modeflia , quarum illá

! a. Fact

tmagnos» bec parvos moderatur bonores.

Ob; Magnanimitas opponitur humilitaci. Ergo

fitis HAI]L

,non eft- mrus Refp. logic& omnes virtutes poffunt

j dur mágnani

die$ oppolite, quia una non eft altera.

Ethice funt

3

Mm)an r

fubordinatz; non efleptialiter; quia una ab altera

-| ff t

-

'effentialiter non dcpmdct, fed accidentaliter & ra-

-] aepnqa

fione ufus.

Omnesenim propterufum fibi funcde-

fümmam j

vxn&æ,convmxunt & fuboxdinantur:

tv

Z

.Igïldi"lmltdä /;mcadh , quïa frcquentxo—-

003!314

res (thï aétusin vità communi nlagnammltatls

funcita

/

quam modeftiz aut quia crebrior hujus quam

XBM 1434

illiusufus. Pauciaur mdlz imven)untur , qui tie-

quitn p

diocribus contenti bonoribus , ad majores & fubli-

j C

!

miores viam non foleant fibi parave, ut ita fortu.

bupfijt

naàcomite aut natura duce , famam nominis fui- ;

M)C Hs(

3 adpolteros transmittant.

Maanantmttæ:

q

TT

yntus , :n magni bonoribus occtipata, Comgxt

affectum honoris , ne i$ exorbitet aut defiaat.

J wrfzrau,zq

?

Marieum

fà Dop uj

Inde non uithis Anxia €33 in benotibws expetendw ,

DT

"

[

12í

De Magnanimitate & Ma.a'cfia.

péc. eos afflat tánquam rem varam. C sovam ,

At

4

fea'modemtö ut premiam virtatis., Honor nam-

|:

que figaum eft ; quo hominesnopimntur : quod

ille qui honoratur poffit benefacerc.

ighis lg

Honor omnis virtutis eft premium , inprimis

fidg

í

|

áutem excellentiflime 8(præclar«lïimæ'wrtutiä ; qua-

du amus. l

|:

liseft magnanimitas;

NT

i

Objectum

*ganem!e m.4gmnimimtü est o-

snneid ; quod magnum in tebus buimanit, Id enim

* hliar

4 r

[

nomen indicat ; eftque & magnanimus qui cum

n mï.) quicu,-

sugnus fit mmagnis quoque fe dignum judicat, Qnod

ántem ut confequt poffit,magnus requiritur aai-

df

!

& ]

j

dius, CoY excelfum 5 cárptus fpieitud calersque p?e-

E

!

!s quiti

1771

átum.

Hxc namque funtinftrumenta tantz vir-

muttumiitr f

tu

üs, Hinc ab animo magno 'dedu&a vide-

e

kLtuts p

tur maghanimitas;

,

.

s. Eficc

Magnanimitas quaán

titatïär'ffpc&u ;ieut äon;

Qua uta d) at ,

fiftit inter nimium & parum ; dicitur medioeritasz

eldentalter &L -

át re(p

c&u qualitátis && quatenus i magnitudine

tultm ( ini.-

fümmam perfe

&ionem & praltantiam intendit;eft

intui.

[j

éxtremita$.

E

É

i

Objellum * [peciale & proprium,

eft bono*-l-'" $

| quia frcq

ägll.'hh.

d

fum externorum maximumiqualis bonot magirus

hrior hu

-

feu maxi

mu. LicDeo competit quoque; ton

ut- est fignum virtutis , fed emi-

m u

3

uidem pr'opïiä.s

5

jH

(

dtenter.Cum ent

m nihil majusa creaturaDeo tri-

um t

|

bu: poHit,i

deó honoréi

li gratitudinis ergó ex-

j u

]

yim noni

j

M

hibet. Hisquoque tribuitur honorínprimis,

ag 3-

qui Dei

vicem in terra getunt , G* indignitate fun£

phth

Qu

corffituti , 2

c propterea eít maximus;

[

Maximum eft

bonorum exteraorum honor. r;

E

itet at

j l.

y

itatc

y s

$uia Dco uibuipur , qui

a hfs äui in dign

func

T

e

j

i

|

Exertitatio 'X 1.

122

p

funt conítirüti tribuitur. 3. quia virtus eum me«

retut,qua eximia.

Eit * autem hoc modo honor virtutis

ä g

j i

præmium ,quia virtuspotius verfatur in bene-

faciendo aliis , quàm fibi.

EL

Honore igitur tan-

EL

quam figno offendimus , nos bunc vel illum bonorare

]u gt

propter opinionem , quam fovemus deipfius virtute

5

odon.

benefatirics, 15 autem. meritó maximus eff in

magnanimitate , quod hic eft excellentiffimz

| gj f

| gtf

virtutis prazmium.

Obj. virtus verfatur circa obje&tum ; quod eft

! nj

2 feret ts

in co; qui cft virtute preditus. at honor non eft in

.j

magnanimo ;fedin honorante. Reíp. objectum du-

j

Mu

plex eft; internum, & externum, ut honor Non

! pim & at

autem neceffe eft , utexternum obje&tum fit in agen-

(hum ecund

te, fed ut agens in id extra agat.

j]

H. j

Ita * igitur magnanimitas circa honores

ag i

verfatur, st appetat convenientes , ve[buit fecus

1 od

|

babenutes , &'quidem propter virtutem , folius

1

ts q

honeítatis gratia , uti exempl

o

|

a loquuntur in

|

wat, Q

Davide ; Jofiaaliisque piis regibus.

DEU

II. Magnanimus tàm proprias,

A Ctanimi

quàm aliarum yirtutum actiones ita

ptcreamag

moderatur,;utundique magnus & þd-

H

|

filints

h

Viti

noredignus habcatur.

Nil refert , an de ipfo virtutà babitu, an

t'xg TL

Wl

de'eo , qui el virtutis babitu preditus , circa vir-

:1

mod r

futes agatur, idcircó magnanimi funt confide-

;qi

randz conditiones. (b) l. cummaximi rebus fit

Iorj

digniffimus , idcircü vir queque debet effc optimus

|

od Ti

er,quo

J

ls hoj

e præläantqiiþw. Fïa;n honorem femp

dignus.

drim g,

Imorlus,

v

j

|

Vi u *

De Magnanimitate & Modeflia.

133

honor D S

üignus eft, appetit.

Magna confequi & ma-

Tütür

Q

gnis dignum Íe praftare ftudet

Vtrumque * 9

ET

eit necef[arium , fi enim pofterius abeft, zunc

tl hp

non eff magnanimitas , fcd vanitas & animi elatio,

'J'WJ LT

Ita magnanimus ad magna adfpirat ; ut tamen

Wsimy dj

modum non excedat , nec majora appetit, quàm

quz ipfum decent. - Summus eff idcircó verum

exccllcnti(ïuzfl

quas gerit magnitudine, (edmedius eo, quod de me-

)k&um ! quod g'w

vitis fuis judicat ut oportet.. Yd enim nififaceret,

0n0r non dj

fieret elatus ac fibi diffimilis.

Al cbjedr d

t lonon )

Magnanimus quoq; recke fehabet, circa bo-

nam & adveríam fortunam, tanquàm circa'objc-

r ts

étum (ecundarium.

r

Il Magnanitmus * id femper intendat agat- 10

t5 tb ho

ue , quod in vittute quavis maxime eximium C

it;, tf j

excellens efl, — Nec patitur enim animi magni-

ritutem , fl

tudo, ut quis fugiat in prelio , aut intemperantee

À loqunnrt

givat.

Contemnit animus magnus,que Ad/in-

ls.

juias , fugam & libidines homines incitant. Con-

tm proyy

Ítat animi magnitudo rebus boneffiffimi , ac pro-

n actiones

pterea magnanimitas otnes virtutes veddit jþlel-

i

mgnini

didiores, & ampliores.

l

Vir magnanimus neminem injuría affiit , illa-

uplices »

recordatur.

Injuriz ta

ii hA.

tif non

ofz, h. e. famam lzdentes, quas omninà

us "m'H | ,

modo legitimo debet vindicare: alie famam non

lzdunt , quas ferre debet.

.

nilint oU

Il

TY

Porró circabonores magnostribus verfetur

iif

modis magnanimus.

Primó enim in appeten-

dis honoribus juffe. & moderatà fe habeat , ne

" fmecïf i

aliorum incurrat reprehcnf"xonem. Secundo in

bonochuc accipiendis parcé C decore agat , ne

13

þtgerbu's

)

134

Exemmm X IT

TU

l;tperlma vel ambitiofus videatur. T*rti)in per-

od

fruendis gerat fe fobrie teneatque modum; agat

QuX

cauté reípectu hoftis qui infidiatur; fruduosé

1

]

his vtdtW propter civitatis commodum.. Pre-

| yarito

n b

V terea * bonoribus deleftatur , qui à viris probis &

( f*(JDN J

gravibus f'efemntur ; utpon hi non folenthono-

hi

yun; (

Yesdeferre immeritis,

Nec agré fert fi minores

E. qu NH'M

ab hisconferuntur quàm pro mwto beneau-

N m:cumu«ö

Hl

tem confulit hos , quodfibi per fuadet majores ,

at

quibu: (cafficere po[ï'ent non habcant. Ani-

mum potius deferentis refpicit.

j &njms

Plunmnm intereft, nt fclamus quomodo actu

fimmostt

fs Serat mágnanimus, tüm yeró quem modum

fs. uml

dcbeatobicrvar» in virtutibus aliis exereendis.

3 hosmodd

E

Circa * petentiam , divitiae, fecundam &

A

VU

edi

l

lt (

adverfam fotunam.ita f gerit maguammws , ut

Tag QTT

euncla decore & snodefte ferat. Honor namque

[ fmnr.cm

n6 cffcrtur, multó minus his bonis,qua pr opter

| hat

honorem acquxrtntur , funtque iftis miores.

Solavirtus vere bonom:um reddit hominem, ad-

DT

hi

eoque magnanimus propter felam virtutein ho-

" noratur & hornorat.

fontdiari

Potentia & divitiz prz honoris ftudxo contem-

Tütatus m

0.

. funruür quldzm à magnanimo, neceffaria camen füunt.

ä*

E : magnonimitacem (uflinendam. "Habentur enim

Y Egon,

vulgo :n excellentia, & hominum conditio in his nc-

dnirqury

cciiano indiget.

Dorisqumg

Vetíotur *

CWH

14

quoque decenter circa forti-

tudiuem nec ClerO necde rebus palv1momcn-

liittn,

ti adit pericula, cum omnia alia, preter bonorem,

M g

D

parvi faciat. at pericula . fe dtgnaþt'hnet cin

ltdaty j

!

bis yita &on paréir [uæ,þd ultvó bi feoffevt.. Circa

TE tattyy

libeta-

?

D

a

T

De Magnanimitate C Modeflia,

73

i

libemütatem ftudet de omnibus bené metert;

Tmixoinw. | .

TOU ss

N

inbencficiis accipiendis tardus eft & verecun-

Ws fmä:ï;:s :

dus, nec quicquam ab ullo pétit.

Obj. Magnanimitas ver(atur circa pericula &

todum, . .

beneficia, que fünt objcéta liberalitatis & fortitudi-

Yi

nis. E. non eft virtus peculiaris. Refp. Magnanimi-

tas abíoluté & in fe (ümpta;circa folum ver(atur ho-

Vlorog

lertfiiitn V

norem ; comparat? & refpetu fubje&ti , n quo eft,

ver(atur círca ob;eéta aliarum virtutum. Ompis ;nim

fit bereas.

virtus cumulata effe debet in magnanimo

àdet miore,

Erga * omnesbominesin genete ita fe gevit, 15

H

ibent, Ar.

ut gravitatem non violer, fed erga fummos , medios

C infinos , prodignitatefua est affcdu, — Exga

It quomodo d

fummos utitur gravitate, erga catteros eft faci-

Q qm noiz

lis; Cum ilis de honore contendit , adyerfus

? Ortreendjs

& fumimt,

hos modefté fe gerit, & animi mag;i*tudinem

dulcedine quadam temperat.

Preter * ifta!

mgwmmw n

magnanimus , sen adit frequentee loca ubi bonov

Eonornumqt -

eonferturcundtatur in vebu agendis,nil agit fimue

Is quz p

lat? ac occult2, non vivit ad alterius nutum , fed

i

& Ms mitt

virtute f alios omnes anteccllit, Yoprimis nihil

K hominen d

admiratur eortm, que vulgus magni affimat , ut

) vmumnb-:

funt charitas fupelle&ilis, deliciz ciborum; co-

isftodio t

;

mitatus multorum fervorum,

Obj. Admiratio cadit in praftantiffima inge-

[fiia ml

nia. E.nondebetabeff? à magnanimo, Refp. non

giabentüt f

admiraturbona fortunz, atbona animi && bona cor--

onditoinbit

poris cum raritate quadam & fupra vulgus aftimat.

i

Cxterum * quia magnt eft . animi , qon

x ituf

laudat temer quenquam. nemini fa i& maledicit,

puim

"L

non loquitur multa defc mfa ant alis « nec etrats

laudetut ab obvia quw;& an vituperetur, motus ha-

",;,

' Mlzn

,Ü

$

. et jedatos vocem gravem & tatdani, non e5t que-

TUllf.

W[Q(

I 4

li

N

136 :

xeritatio. X 1.

)

fulis Poftremó pulcbra mavult pofdere , quam

'1 fomitto

fiuituefa, 1n quibus tantus non ineft fplendor.

zem.Adh[

Obj. repugnat prudentiz res potius inutiles

Vs'

gtibt

tefpicere, quam utilcs. e. non competit magnanimo,

Qh.

Refp. aliz res funtutiles & honeftz (imul,quas refpi-

Gïizuifnifll |

cit magnanimus: aliz funt utiles; nec honeítz , quas

f

nontàm refpicit, quàm inutiles.

jnuliitr

18

Ita * fehabet magnanimus i5 Attionibus

i

, füis , boc modo cirta alias vevfattr virtutes, Ut

enatrfun

pididtut

nec cupidénec arxid appetit honores , ut rem

1 Ro

raram ícilicet & novam, itateftatur fe omnibus

In*

virtutibus effe parem,

PT

III.Pufillanimitas eft honorum,et-

dorlec com

iam promeritorum contemptus ?. Su-

at Inop

perbiaeitcaninus glorizappetitus , in

| Mp qui

his qui plané funtindigni.

facobltr

Y9

Extrema * fcu vitia maguanimitati oppo-

l

DEU

j

l

fitafunt pufillanimitas feu animi objeclio, C fü-

- ] neliocts

perbia. Vitianonadmodum nociva, nec enim

] p

1in publicum funt mala & qui his.vitiis laborant

be!

nonaliis,fedfibi nocent. — Pafillanimitas peccat

n defettu, vejicitá, bonoves promeritos. . Superbia

Wappttnd

ttitjdlq

in exceffa delinquit putatque füperbus fe eo bonore

PA

LUE

"

dignum, quo dignus uon cit.

Vitia hic oppofita per fe confiderata non nocent

ia

j

aliis, at commiíta cum aliis vitiis:graviffima funt &

maxima repichenfione di

qui m

gna, cum magna rcipublicz

UT

ao

inferant damna.

Mois

In * bis pufillamimitas babetur deterimvi-

Verécundaa

tium füperbia, quia boc vitio laborantes funt in-

: ippctcndp; i

juriiin Deum , fpernentes autorem praclaro-

j moderg

rum

l

"m bfll&coh'o

AE u)

donorum, Ef frequeutim vitium quam fa-

^

£

»h:seécti anime?

lj

)

be Magnanimitate Ó Modeflia, — 137

iln,

Qu

:

homines, qui honores fpernunt ob pauperta-

ï f

i

tem.Ad hónorem enim tuendum opus cft fum-

UUS ij

ptibuä.

tmagnihimux |

Obj.

fuperbia cxätat in republ. tumultus; pu-

U quiiy,

Qtda, g

fillanimitas quietis cauía eft. e. illa eft deterior. Refp.

fuperbia id per fe non facit, fed vitia huic conjun&a,

injuftitia & rapacitas. Deinde ratione piimz caufa &

-

it nj

effe&tus fuperbia eft deterior, quia eftà diabolo & nos

Tihtn, (

omnes feduxit 5 fed ratione objc&i & finis;pufillani-

fGS, t tem

mitas dicitur deverior, cum honcftatem refpuat & ho-

norem.

?

í

m

Imó * pufillanimitas propter bypocvyfin est

F

deterior fuperbia, quamtales plerunque tegunt,

OROCURDU !

donec commodum fe prodendi tempus reperi-

npus t t

ant, Imó pufillanimes emnem opetat reipubl. de-

ts

fiégatt, quam cidem tamen debent, cum omnes

d

fint obftricti bonum publicum promovere.

ia Qu

IV. Modettiaeft virtus ; que circa

lidn, 6 f

mediocres honorcs verfatur, prout re-

, Decenn

&a praícribit ratio.

vits lo

De * modcítia pauca. Vocatur ita, quod 22

initi at

in appetendis modicis bonovibus modum fcienter do-

us u

£eat,cítque velut habenayiuter ambitionem €& ab-

du n

jellioném animi.. Honorenim quamvis virtutis

|

t

fitpramium, hoc autem magnum effe debeat,

1 rya non t

quia magno labore acquititur , fir tamen tit bo-

ifima d

nor varii gradibw po[(it augeri & minpi.

u p | :

[

Modeftiz nomen fumitur vel. naturaliter pro'

TU |

verecundia,qui eft affe&tus naturz infitus,ad honores

appetendos aucfugiendos ; aut moraliter;eftque fie

quem

vel moderatus virtutum ufus, vel bona difpofitio t€-

rüum bené collocandarum.

m szfk"f'

Honoribus * inagnis & parvis dat

d!itnf yit- '23 )

m u

futes

st

1j

$

Exercitatio X 1.

p

j

tutes peculiaves, non iteu voluptatibus & affetti-

(c?äuumï |

bus cetera./. Major namque eft difficultas, £n di"

j j

vitiis & bonevibus, fccundum gradus fuos mode-

f mäïiu

randos, quàm ra yoluptatibus & czteris affecti-

TA

/ l

bus. Qui poteft magnis ftatuere modum vo-

|

Til

i

luptatibus,isparvispoteft quoq; , non itain iftis,

9

2

*2 Q. an liceat. emerc honores?. N.eftenim tur-

gl

iffimnum & indigniffimum vi:is probis , largitionie

z.w,":mmd:r

À

usemcere yirtutis premia. Hoc vitium in temperae

libus diciturambitus, in fpiritualibus Simonia.

goimute p

VT

24

Comitatur modeftiam Humilitas, quaves

* djotim

,

! fecndas earuma, ufum moderamur.. Hac homo

* gedehettr

wett

AW

excognitione fui & confideratione benorum

j IUlij

!

Xï

u fibiadfunt; «* malefum , qux abfunt , fube

f001/

!

|

!

miffe defe fentit G* loquitur, neminemque pr« fe

| demple

[

contemnit, (* ffc in verum fecundavum, prafertim

Quipet

Nec vultenim

fupitaipoliaa

bonorum ufa moderaté fe gerit.

;

Deusut bona à fe acceptaabnegemus & fuppri-

donorproprta

gqi at

25 mamus.

Hac * virtus, in. Chrifliants fi 1nve-

| rf

niatur , non pugnat cum magnanimitates

Sané

j j Qu

| T (edomn

ve[pectu Dei nemo potesl dict magnus aut magna-

nimus, fed ownis debet effe.humili at ve[pectu bo-

Ww

minum invepublica viventium,csl alia ratio. Flinc

qum b

cum variis hominibus aliter atque aliter verfa-

w

j

,

tur magnanimus, mifcet, temperat , ne nota in-

torgeay

minitn (

uraturfuperbiz,

Obj. omnes gentes coram Deo funtnihil. erg.

li quio

.

ftare non poteft cum humilitate magnanimitas.Relp,

pteture

0maes gentes in collatione ad Deum funt nihil , ex

V- Am

quoautem magnanimitas moralis non cvertiture

(x;

26

. Vexata * eft quacítio, an ullo modo petere

petentà:

! honoris

liceat baïwres. Nonnulli enim omnes honores

repel-.

poí

l

J

[

139

pe Magnmgimitaie & Medeflia.

b |

i ii l [

yepe

lunt, p;:mntque indà in republica oriti rix as,

dif ovdias, & teliqua ma

la." Verum non eftita,

lSrtod.

fed mala ifta proveniunt ex iniqua bonorum di-

ts df

!

h

um

firitu

tioge , cum unicuique honor promeritus

nontrib

uiturs vel ex falfo boncre , qui jure non

ytunils

n

improbitate illovum. qui malisar-

Ílenim t

debetur; vel ex

Vagionj

tibus honoresa

fc&ant. Quaftio * eft quoque, 27

Sané funt mul-

! tinptn

an benorindividum virtutió comes?

Q

t exiguus

ti virtute praditi , quibws aut nullus au

Ms MU

yuodut itafit, honortamen ju-

defertur bonor.

Hhc hm l

re dcbetur virtuti ;

comitaturque virtutem €o-

te p

I

ut fant

rum refpe&tu, qui re&té de eo fentiunt ,

|

|

atf

probi,fcd non femper eodem gradu , net eo-

ï['lT.Ci'[Lf

l

)d d

endore, nec omnitempore,

dem fpl

nf

Qui perinjuria

s aliorum exiftimant fe honore

iari, ur €o fintind!

gni, validé errant, cumn

Vec viltenm

fuoita fpol

honor prop

riam fequatur vittutem.Decipiunturquo-

nis p

l

t ereptum injutia honorem non

ques qui exiftiman

fi parcim aut maiorem inferantine

fini j

T

poffe cecuperari, m

Wt

p

juriam.

(Lqieniminiuü*l* agit;

non rccuperat honq-

rem, fed om

ni honore fe privat.

"TU

Qlando

*.dicunt , bonorare

effe melius zä

T

quam bonorari, tu

ncid verum eft, quando bono-

jj ruph b

ifftibuere, ut quá-

rate idem fignificat ac bonotes d

Ti

honores

fuis fubditis aut

doreges aut pf"mcipes'

d

miniftris conferunt.

Interimn bonorari esd me-

ï)

ltus, quand

o idem eft ac de virtute teftari, pro-

fintolil &

im honor tribuitur.

þj,»

ter virtutem en

unimitb

"

(unt n

]i

V. Ambitio eft nimia honotris ap-

Contemptus cít omnis

p gtl

petentia :-

lwh pl

honoris repudiatio:

p

* modeftiz vitium in exceffie

€ )pggiitum

&b

[

I /6

040 Extr XIL. De Magnan. & M deflia; |

Di

€3l ambitio, in defedtu b

of0Tís cantïmtus.

Cadit

1 N

ambitio inhos,quicum nullo-hozore digni ha

1 diond

beantut,utpote omni carent virtute,honorari ta-

men volunt & inter primos effe, — Hinc vi, frau-

Fgrer

| — od

de, doloy crudelitate, lavgitionibus, calumaits , de-

tractione aliorum, ad iflos graffantut, graviffimas

' /mf;lgW'

olim rationes reddituri.

ag

Qui cum detrimento fams aliorum, graffantue

tith mil

adho

nores, illi rem illegitimis aggrediuntur mediis,

u

nec finem confequuntur.

putts prix

30

Abjeclio * feu contemtus bonorum est , qua

tir aj

lonores debiti contra velam vationem vepudian-

du d itwt

tur.. Obvertunt,boneres tanquam fumes C* cali-

Manfo

gines obfcurave mentem bumanam , adeoá, repel-

andeferg (

lendos . Hinc Chriftiani pariter & ethnici con-

] tudint qua

temtum honorum laudant.

Non diftinguunt

3 vitute

:

Muf

autem inter honorem verum & fucatum, appe-

titum moderatum. & immoderatum.

| poitnung

Is demum eít verus honor, qui ex judicio bo-

cerentbu

norum virorum & prudentum pendet , qui nemini

(&t, (

fano . poteft improbari, nifi omnes lcges cupiat con-

| iaf

veliere , cum bonorum judicio.

3l

Abje&tio * duplex eft : purà & affeilata.

quoLmp

lllanomine caret, confiflit autem in nimia dono-

equusinf

eum fuorum extenuatione Ó* borum detelatione,

Qu J

Qu fi eft conjun&ta cum vera humilitate &

M oj

fimplicitate, minus vitii habet, nec fic enim li-

T0 comy

Áf

tnites rationis excedit. Affe&hata dicitur levitas,

«onjuncta enim cum hypo:ryfi & fuco pal-

Nam f

liata.eft, veriw ambirio, quàm bo-

ngris i

18

vIOUOS COnteitus.

ï

ml'lsl&Pænis

. Exer-

i

Exercitatio XIII.

LAl

CM

Ilf (

';22

DE MANSVETUDINE.

d

,

l. Maníüctudo eft virtus,irz in vin-

hononri-h:.

dicando & puniendo; modum certum

HWiyjs

'prafcribens.

AUW

Conftituenda * eft virtus, que iram cotii«

f Prarilm;

- gefeat;quod nullus fit nobis affe&us familiarior

autqui majores plerunque det turbas. Tranfit

Ut rfitu

At medi,

zttatem, nullum hominum genus excipit. Un

Íxpé agmine itur in iram, viri, fceminz, fenes,

TOTTAN W

pueri, principes vulgusque confentiunt. Vocá-

[

tur man[uetudo cernitura, in malis externis , quie

L

hfu.

àus ad iramfacilé concitamur.

Manfuctudinis vox varie accipitur upro cícure»

ID

&ethnia qy-"

unde ferz cicures maníuetz dicuntur, z. pro leni-

tudine qua aliàs eiopponiturin defe&u, 3. pro hac

on dfingus

! virtute.

"

lctUm a f

Manfuetudo *. verfatur circairam. Com-

At

|

ponit namque appetitum irafcendi , ut in con-

;uiexluditioän:;

cernentibus ad iram & viudictam id eligat,quod

det qui n

decet. — Objectum e$t 1ra, ( 4) vchcmengi[ïïmds

lg cupia:m-t

ille affectus , qui bominis animum pertufbat C

quodammoco rationem evertit,non fecus ut ferox

yi df *

equus infefforem pracipitat, Vocatur * aliàs

v

ripmimi d

elementia, gratia, lenitudo , placabilitas, modera-

"TE

; hum

t4 feveritas , quz autem vocabula totam ejs

non complectuntur amplitudinem, fed fust mó-

ycficenne *

di (hecialem: bujus virtutis. conditionem notautes.

:diciwlafm»

i fucope

Nam clementia C gratia notat a&ionem füpe-

rioris erga inferiorem , in conftituendis prz-

jnlt

miis & poenis; feveritas jufté in delicta animad-

vc;tit 3 placalilitas coincidit cum clementia.

b

Seyeti-

. Exefcim:io TIFL

»

B

. Severitas q

uandoque in malam accipitür pats

tudini opponitur. Quando igitur

(ieco

nii

£em, a:qqgman(uc

buitür & cumi laude a magiftratu

Deco in fcripturis tri

fl

[u

d

exercetur turic bona eft &c

manfüetüdiniconveniens.

feveritas prafextind erga

J

Requiriturenim haut raró

improbós.

?

hit

niala, fed tunc demum quan-

4

Ira* per fe oon eft

fUl

do moduin excedit,

Nam qui irafcitur , quibus

(l l

f

do oportet, aliasq, obfetvat citcum-

f(f

m d

eportet , quan

antidí , i5 n

on dicitur modum. excedere , fed

* aj

dntrarectx ratiónis limites confiftere, atque ita

j;: vucuy

ne eft przditus.

Qy.V

.Vera manfuetudi

Quod non e

mnis ira (it mala indé patet, quia

! &extermum.

Deo in (criptura tribuit

ur , cui nullam competit vi-

ntermurm, 9

humaho'more de Deo dica:

tium; quo

d autem'ecfi

| mnorem, n

càtur, nefas tárcema

liquid mali Deo tribui.

| damnum, o

5

! qim dul

Hinc * re&

& dicitur,quod ita fit duplex:

1lla covfideratur affe-

] deanirefic

otdinata C inordinata.

L

Hi

8 voluntas malefa-

üivb Ceffedivé, — 1llo modoe

! tonftuend

um vindicandi aut puniendi , at

que fic non eft

fedin

aífio, aut in facultate exiftens irafcibili

mf

NT

voluntate eft. , Hoz modo esí. pafíto irafcibilis ad

B

defitu

Bionem tendens alterius , ac ita pev zelum

dicitur. Inotdinata * ita

contrario fe babet mo-

pauimt,

do & fit contra vecte vationis reg

ulam. Exorbi-

propmqwä

CUT

-tantia cít m

anfüetudint oppoüta » diciturá, itA

D

pet yitium.

Ea vemilfa el, aut intenfa.. Illa atiué

l

ndefcens.

Hac babet fe

es vitiofué levitet. exca

Tf

g

itaciindia, notatd, babi-

|. ll n

fnodo oppo[ito & vocatu

tuni , it4 veró atium.

"Indé irato tribuitur 1ra

; Ptlne ij

|

áGtualiter, iracundo autem incidcnter.

] Mij

j hag

(a( 4 €tbie € j« t 97

; IIJ— »Mcd

J

143

De Manfnetudine.

VA.

U

(s

IL. Medium manfuetudinis tuncre-

RRE

i magln[ Wl

&6 conftituitur;fi refpiciamus ad cau-

[WCOH Vtin.

fas & circumftantias.

praletii «s

Irz * du plcxo rigo cfhinterna ö'exrer-

sa Externé oritur ex contemtu vel /'mzlnau/h,

Jmmm m.

interné ex effervefcentie & ebullitione fangsinis ,

(l T li

emca cor,. t d

-mr m

anfuetüs re&é fe habeat-

Wf IHIU]I

!

circafium ooy*ct"m proprium, neceffe eft, ut

"XU.M

abomni avimi periurbatione & affadu irvegulari

h.x. »,Wum

fi: vactus, av bulentiores affectus irá concitant.

Ob;. Virtus duplex habet oble&um internum

;.m Wt.,out

]wt o WN*

& externum. Manfuetudo habet tantüm objedtum

internum, nempéiram. E non eft virtus. Refp. neg.

o dt Dcou.t.

minorem, nàm cxternum objedtum hic funt offenfio,

Yotribu

damnum, conterntus noftri, injuria illata. Incrinfe--

il tll

cum au:éhictantüm ponitur , quod isqui poteft mo-

deraxriire;facilé ceteris moderatur.

i

i [ dutit f

Vil d

Hinc

* mediocritati in tt4, certi hic func $

!:

que n Q

onftituendi limites, quos ultra citraque nequit

ü'u

$ Adb

Ms

coufifieve vecium, — Reficiendum ad caufas C cir-

cumflantias. Caulx propterquas debemus ira-

ij hi li

lt [

!MW

Íci, non fint leves. fed vaves & avdua, ut.funt qua

—

"

TM

i

perrinent ad defesfionem ïelzgzams, legum, patries

l

j B

proprüque benori.. Etenim * religio, þcurdum

diviuum verbum H]ï:tum cft optimum maximü

*J MW)H'

hominisbonum,per quam folam vitz noftrz fi-

uj

I ]

Tut

h

,W

nem pofïumus confe qw,ejf,]ue atermayvita HlnC

meritó non publica tantüm,fcd private quoq,

il D] W

Perfonæ irafcuntur adverfw tdololatrtam, depta-

d

vationem fidei, contemtum verbi divini, Ulapbemi-

jotef

x

4ni; & alia religioni fang adverfantias : /

!

)

[

Le

j

" .

144

Exercitatio XlIf.

l

Hác ira commotus Chriftus ejccitex templo €«

&pont

mentés & vendentes ; Hàc occidit Moyfes JEgyptiiis

PT

1 felcoiit

Elias Prophetas Baal.

ie

Poft f religionempatria,C? leges cum pa-

f st

NT

zentibus C liberis famaque bona , mericó effe de-

fiu

bent nobis res chariffime,quas idcircó jufté de-

ücfup"A

(t

cet vindicare.. Falluntur enim qui putant mju-

n

tias ita c[fe fuflinendas. ux vtudicare eas. mon liceat.

ii

Cum enim irafci fit conceffum , injuriam quoque

j1

aj ficnntou

yindicare liebit, cumpar fíc utrobique ratio, eft

enim

r

1

iumj at

àzec punitio jufta contumeliz iïïatg,caufæ.

venitidc

Obj Scriptura S. prohibet vindictam jubetque

" maledicentibus benefacere. e. injuria non eft vindi-

yn gt

«anda. Reíp. diftinguendo inter vindi&tam juflam &

imifis qi

/injuftam, ac hanc prohibet , nempé cum conyitium

' convitio, maleficium redditur maleficio.

Mu

audifitlrim

Hinc* Deus ipfe nó vindicat tantüm & coer-

1- BHoriicidi

cet injuríasfibi illatas, acpropterea in fiviptutis

t pruden

ultor dicitur C vindex ,Íed etià magiftratü in his

ionov rdet

terris vicarium fuum,ad puniendam & exigen-

idc&townin

pitinto,

dam illatam injuriam conftituit, & hoc nifi ef-

Dinlt

fet,tunc nulla difciplina aut fecuritas, neq; pu-

N r n

blica neque privata re&é confiftere poffet.

Iranda di

II.. Circumftantiz ,exquibus me-

gt

dium manfüetudiuis eftimatur,perfo-

&t pf

*

nas,modum & tempüsconcernunt.

Al ld

i2

Caufzx * igitur ita fe habent. Circum[tan-

f

tié;propter quas conyenit iraíci, funt variz. Pri-

$nó non omnibus cít irafcendum.

Non brutis,

Tutane

Vl'ndi(h ]

uia funt rationis expertia, nec delinquere pof-

Ptsig i

j

funt. Sané dant damna & homines occidunt,id

JManjs frinty

Plttifins

tamen faciunt ut rationis expertia;adeoq; fpon-

&aDeumnon eít,

,Hf*l

Sponta-

De mn/:'æiædino.

14

';ccitcxtm:'.:z. !

Spontaneum duobus dicitur modis, aut quáre-

^ 0?[(3 f[eï', |

|

&us éft contradiftinctum ei, quod fit vi ezterna, fiye

I

|

*

fit ei conjuncta cognitio fivenon, 8 hioóe modo bru-

C lg

|

tis competit ; aut ftri&té pro modo agéndi cur yo-

r

:;.

lutitate & cognitione compctitque foli homini ; &&

Morodi

fié (üpra dcfinitur. (b)

, Irafcendum *

veró eft bominibw. necta-

QU putart i

b

3

men omnibus. - Non mortuit , quia inhos vindi-

ts tiyli

,m;urumqmgh

x vix lc€ i. Respubl. quidem punit mórtu-

OOiquetuto t

os facinorofos quandoque poft mortem , quod

autein fic in dezeflitionem fceleri. . Nec his con-

dz lo

inddam jubt

yenit iralci,qui per imprudentiam peccant, C? cul-

wia noi eft vj

pain deprecantur aut veniam petunt. 1onofcen-

vndidam. jf

dum iflis, quantum officii admittit ratio.. H i«

B cum conitit

aleice,

tafcendum , qui ex deflinata peccant malitia &*

uullafcelerum p&nitudine ducuntut.

atantm o

Homiciditim aliud eft malitiofum,quandoquie

tmi if

fciens & prudensaliquem occidit; & quisuali homia

€idio non iráíceretur ? aliud &t culpo(ü,utfitin dixaz

magiür.tü inli

Mam & ait

áliud cftemninó fortuitum, in quibus circumftantias

pondetanda.

i, hoc n

Deinde * in modo non eft errandum, p4'

curias t

,

Nec enii niniis cito , néc tatdà ivafci oportet, fed

(l pl |

fervanda eft honeftas & medium, quod recta

erquibts

prafcribit ratio. Qui eit8 irajcitury ne

ditmos

imatur t

derari irz fus ; qui veró tardé aut'

d

upidior

ODcernu

aut vindicte cüpidior effe videtur, vindida e&

ax, t

ponendus inedus , nec nimis fcrupulose & acriter

injuriam perfequamur.

i funtrart

s nf

Vindi&a publica non omnis cft licíta; quid máe

fiftzatus iniufté poteft aliquem condemnare; Neé

igliqit

&;anis privata vindicta eft illicitá, cüm paterfamiliáe

s

pefüit caftigare liberos fuos.

j

y

!

.E

.;

h

r:

Huc * poitinet, quod ita fit irafcendum, tg

PW [*

Exercitatio XIIL,

l,

146

- þ&tamu'shoväll

|

ne in primo irz furore quicquàm committae

! K05

mus, qhed fit vl coutra boneflatem vel utilitatem

m

juut.

f aut altevius, C? cujta poftea paniteat.Nec primi

[

enim motus in noftra funt poteftate , fed à na«

turz violentia concitantur.

lmpetus mala cun-

-a

&a miniflrat. — Fitque haut raró ut delicti ma-

ao

Y

[

gnitudinem pcena excedat. . Denique * dr-

: fauidacl

cumftantia quande obfervetur. Non fovenda

cuas d i

ira doniec in odium degeneret.

Ira diutius ba.

Tatremun

vens bominem defftuit. Inconveniens , ut homo

3 atl t

mostalis immortales geratiras. Obruatur ira

3j Lureio d

caufa oblivione,ne recurrente caufa fimul recur-

"nmodá Y

rataffectus, Omnes irz occafioncs avertantur,

Q. an parentes ex jufta iza , liberos clandeftina

atl enri f

jmprcm quod

fponfalia copula carnali corroborantes , poffint ex-

haredarc ? aff. quia ingensinjuriain parentes com-

14

fanf

tsát

mittitur, dum cos auroritate fua defraudant ; horzie

4

]

t d

damá; maculum fimiliz affricant; digrii propterea s

4

|

Wt

ut*p—ænam promeritá , juxtalegem Juftitiz,aufferant,

^ ts at non

1

Quando * es irafc endum? Non tempore cot

« ttionis qim

Arutas od

fultationts, quod tunc omnia pervertantur'con-

filia bona, judicium depravatur. INec £une ewm

K*'] ]

animus pra[ens C* latitia adeffe debet, ux in con-

. iilleiing

17 bi.tolmado IIMM

viviis & folennitatibus,eft enim rufticitatis.Nec

í

hatj

25nc quando puniendum, quiaid crudelitatis eft.

1

1p Verüm * difficilé eft. omnia manfuetudi-

LL

Wmimmzim:j,

nis adferre requifita & figillatim cum fuis cit-

puut; ffünqu 8

cuinftantiis explicare. . Nam vulgo lentos fole-

mus appellare smanfuetos,quafi hi unicé ftudeant.,

um nl

- itüngr

manfüetudini, contra iracundos & fjomachantes

udare, &

Ptj

d

"

j

:'afuquäm fortes & viriles folemus la

putamus

* :m

J n«g—

"

tr!u;

!

L

|

De Mähf;'ieïuiinä./

ij

n Wmmïü&

. püutamushos maxime ad imperanciqfh effe ido-

! Wtl

Heos. Utilis foleteffe irà ad

poeenam à fonti-

t N

bus: exigendam;

àte, (Cüh':

b) exerc. 4. $: 20.

eeclefiaít. iib.

2.de£ 61,

€) Vidé Caipzoy;

qusp.

PU MU Q

At deldin,

7 IV. Lenitidoett vitiuni, pet quod

tnique * d

fejuftis quidem de caufis ira movetur:

Nonforenl

Iracundia eft vitium , quo preter juftas

driditi hu

Cauías ad irám cómniovemur.

jcns, utorf

"Extremum * manfuetudinis in defe&ueft 19

. Obrutri

ifa vacttas aut lénitaj. — Ciceroni eft lenitg.

af

ilo. Lueretio dicitur clémenti

4 ; fed non fatis

comrhodé.

QY

. Vitium omnirió vituperandum ,

fiperos lh

-' fatui enimi funt & ftupidi ,

ui hoc laborant;

í

aptes, pf

- propterea quod irijurias fibi

Iuisque illatas;tans..

p parentes Q

!

quàm .Pciþr'cesþ& trunci nion

&

fentiaht, néc coms

detatdant, ho

Y

gt pwyttm;jï: :

-Snoyentur ád irani , etiamfi lionefte poffint.

Eit abje&tus in his animus;éum qüz veri ho« -

s f

fiíinis funt non fdpiunt , ormnemquefamg & cxifti-

xonnmyv""*'x fnationis curam abjiciant

; fufirque ad res preclarb —

errertanumt

gcrendas jrorfus inepti.

Ea * inprimis eftcon

f

; Netnit

E

iciain parentibus, z&

j

Qui liberis indulgeté. mituian , mec vitia córum de-

p D r J

6?!0 madoyjmprgbant. I'ïl concitant in fe iram

ul

divinam & liberos ine

xitium precipitant; Nec

3 crudeümtlsï* i

sninus e$ famofa in i

j maniie

agifratti, niihia ad deliciá.

,:

quavis contiventia. Deli&a eniminon funtim-

s am li^

punita relinquenda

» nie Aunius flagitium feriüs

upo n

, punitüm; mubltis fit occafio

"d

€ontumaciz;

petulantis in legeg

hi

Pona interd

ur eft éxafperanda; quia, püblicá

dam&l i&cx

igit neec(firas

)u ku

i quod Qefpcratis morbis defperat

s

j

I

'&

e

|

148

Exevcitatio X!1l.

fint adhibenda remedia. Interdum eft mitigandas

gint ol

x

quando-lex equitatem admittit, aut quando res fine

| "i

fott

cena duriori poteft emendari, aut refpubl. detemen-

tum indé non captat, &c.

dio, n

21

In * exccflu opponitur iracundia , que est

jj g

yitium in ira ptater juffas caufas modum excedens,

frgqur:rzusf

Homines qunndoq; leviféma ex caufis ad men-

! Jennts Q

ris exitium excandefcunt , vindi&que cupidi-

J um

tateflagrant. — In omnibus idi, in quibus recté fe

d vt

habet manfuetudo & fecundum rationem fe

- fs Drater

22 gerit, fupra modum peccat iracundia. Ejus " tres

J dizcontitn

adferuntur fpecies, excande[centta, amarulentia

tin a

e 4geïbz'rm'.

Prior ex lcviffima oritür caufa ac

! disebulitt

mox etiam ceffat, Nec celant enim tales iram;

Altéra homings

] ebulitiodll

íed omnia fimul effundunt.

| tur,tnc ori

tar,dä iraícuntur, fed iram animo femel conce4

J inqumice

pram diu fovent. — Tertia eft ia pertinax:

] t $d

aperta , qua homines crudeles & (xvi diutiüs

| prdoninet

uàm oportet irafcuntur ; nec placantur nifi

|

Year

vindicta extraordinaria.

| tittizs quie

Q. An inconviyiis ninquam irafcendum:? neg.

modoirii,

«qui enim in convivio temeré mi(cet íc aliorum fcr-

tnodi irafcun

monibus. io primis fi eft juvenis, is r

fpn:hcnüOnem

Vr

in;cumt & icam mereur.

| wf

25

Iracundia * poftrema eft detevrima, Nam

| wj u

quiprima laborant citó adiram concitantur , ft-

l

& Dedo

d f

c«undi diutiusiram cont/nent , t ertii aperte iram

Wiitgr

gerunt funtque omninó implgcabxles. Hoc

t]mnmisfamiliarc eft vitium ,' quique fpirant

füperay.

(nmy, v

vindictamfupra quàm credibile ac crudelitatis

/

üpledl

cdunt exempla infanda.

Serviunt tyranni fuz cupiditati, &

ne proþinq

A t'gumeni

quorum quidem parcunt fanguini, oíunia in malam

äl*"!w IT

tores de

interpretantur pattem ; mctuun'm fuos, dcla

" mant ,

j

4

x

149

De Manfuetudine.

d T

?

n M

gant, Odezünt bonos , do&tis faünt inimici, metu-

il

untg; ne pofterirati per hos innofcant.

- Porró * fiextrema comparamus cum me- 14

dio , tunc iracundia magis advev[atut i(manfuetu-

MM g

wäumxuam j

dini , quàm lenitudo. Eftenim iracundiamalum

fdlifs lh

frequentius & ufitatius , in quo fxpius peccant

as

Mu cn

homines, quàm in lenitudine , ut esf-pcricntia

confirmat,

Eft quoquemalum gravius , diffr..

qubureiy|

Im tationerj

€ilé eft vivere cum iracundo , cum lento faci-

t Bs*

lius. Prater * has tres iracundiz Ípecies , plures 2

ts étpetiln

aliz conftituendx non funt, quia triplex eff tan-

tjen cou[a ira in exceffu, Tribus namque mo-

iaontiürcult

dis ebullitfanguis circa cor , undéira oritur. Si

tenm tl

Altithorid)

ebullitio eft /zbtilis, & in qua flava bilis domina-

tur, tunc oritur excandef.entia, St media cft &

mo lend.

u r

in qua mifcetur flavbili cholera , tunc fit ama-

rulestia. Si denique cft eraffa & lenta, ita ut

s & nl äit:ä,

przdominetur atrabilis , exiftit amaritudo.

« Placanturï ,

- Neceffarió plures iracundz fpecies funt confti-

tueudz, quia experientia teftatur, homines non unà

v infendunit.

modo iraíci , fed pro ingenierum variceate, variant

5

iecfe d

qnodi irafcundi.

jl rcprchm m:l

Utrumque * extremum zftimari folet ex 4&

veceffa à madio , prout ab o accedunt & rece-

H pernim N:f

dunt. . Si parum recedunt, tàm graviter repre-

i cogct

hendenda non funt ; fi mul&um , gravius. — Si

untiatt

maxim graviffime , ut vitia graviffima , funt vi-

)Jacabvlks.ïï C j

tuperanda, . Solum idcircó medium , reli&is

, qulqllf

nj

extremit , tanquàm vitiis virtuti contrariis eft

J

p ac n

ampledtendum.

Auctuarii * loco tria folvam

X

snift

ergumenta , quz- folent adferri , de ira im Des.

&t

o animi ex vindidm -

j

d a1g,. dra. eft perturbati

,Oln

j

u L

K 5

cupi-

fy

li

Vxerc, XI1. De Manfuetudiues

h

Uil

.£upiditateorta, Ergó non caditin Deum. R:jþ

pii

Tta fe habet ira in creaturis , non autem ih

Deo. ngcquld eft in creatura & ad Deum

[ M

transfertul ; id cum remotione 1mperfc6t10-

gt

nis intelligendum, K Noppertutbatar aut muta-

tur Deus, quanda ivafcitut, fed d:]þzcenmm fuam

veritire

if «

erga peccata manifeflat.

Cum

In Deo ira aliud eft nihil , quàm jufta pcccatx

aver(atio , comun&a cüm volunta;c ulci(cendz Iug;

yotdanis,

ma;c&ans Ita Deus dicitur oblivifci noürarum ml-

sv

quicatum,.non quod ahqmd ncfclrc muplat, fed quxq

pænas peccatorum non xmmltut.

ltia , qu|

Nam 10 vt

1I. erg. lra*eít accidens. E. noncom-

petlt Deo. Refp. Íra formahter accepta & ut

| lorum com

W

€ft in creatura cft accidens,

In Deo autem eü

| ntuta COR

v1rtua11tcr, effcctivé & eminenter.

LH'N M

Obi. 5i irain Dconon eít accidens, erit in eo

WHondtat

fubftantia & ip(a divina ciTcntxa,atquc fic idem cffc:

il quecia

fubftantia & accidens. Refp. aliter ira de Dco dici-

q qui en

€ur, aliter de creatura , nec enim uniyoce fed analo-

| trim iottrt,

gice przdxcatur de Deo & creatura.

Es

29

IIL. arg. Ira * eft cum dolore conjun&ta

iiv H

ac fïgnum vitij; Ergo non cadit Deum, Ref.

fumilianita

^

Ycerum in creatura. . Tmó juftus judex, fine omni

Vibanitu;

animi cominotione , hominibus íceleratis potefk

vittütcs d

srafci ,ac éos ad poenam traheré, quanto ma-

dünt od

gl

s Deus. ufitia Deo denegari nequit » nec it4

fne hn

tgttur C& pena. Hinc poena bona d1c1tur,

Yivere od

quatenus ex juftitia Dei dedu-

Hoim

citur.

LCEI Y

TUf ,quoru

Is dt Qotdec

Addy

d

llfdtfm,quam

Exer-

N

Wt ï

Excrcïtatio XTV.

LEf

D

DE AFEABILITATE ET

EM

URBANITATE.

' & Jd D(m

L Affabilitas eft virtus mediocri-

Inpeeti,

AU ( gt

tatem fervans in familiaritate & con-

verfationeferia, ita ut nos faciles vel

AV u l

difliciles exhibeanius, ficut oportet.

IMK LY &

Cum fine confuetudine & congreffibus t

loltra lus

tolhanmig.

quotidian'is, vitacivilis confiftere nequeat, id-

circo virtutes buic vei deflinata funt , qua bomi-

Xipat d g

|

letie ,. quafi dicas in congreffu pofita vocantur.

La

Nam in vitz confuctudine , fermonum ac fa-

T at hg i

Corum communione,curz nimiz nocent,; his

Deoaiend

natura contabefcit, quare deleiatio adbibew-

iC

da , fed benefta- C* decota.

&

Honcfítatem exerimus. non tanti

m virtu.tïbuc

iltos, trit n

um d

illis » qua circa res externas occupantur , fed his quo-

irade Deo d

quc quz converfationem moderantur. Plurimum

€nim intereft , ut cum aliquo converferis.

iv f:&amlu-.':

Ea* confiftit ve! in ferio , vel'in jecofo, vel

'oïorcconjmä:

invero. Honeftum ferium in converfatione &

jtDem, b f

familiaritate dirigit Affabilita; jocotum regit

j f

Vrbanitas verum format Veracitas.

Hztres

(elento ] |

virtutes dicuntur bomiletice, quia nos aptas red-

dunt ad converfationemin vita quotidiana,Nec

t quitpt Y

at a

fine his enim ullus homo commodé aut jucundé

vivere poteft.

onadct

órnamenta &udiofo-

j d

Hz virtutes funt inprimis

zum ,quorum do&tina nifi concinnis & politicis mo-

bus át condecorata, non funt hurinitatis ftudia,

Addunt * nonnulli- civilitatem C tacitut-

witateimyquarumhac autem ad veracitatetm per--

f

K 4

Une:;

i

I

1f2

Exeriátatio X1V.

g

tinet ,illaad affabilitatem ,ut patebit, Affabili..—

um i

tos citca feria inconvevatione veratur.. Ideó au-

haC viftllïlf

tem dita eft affabilitas ,. quia hac virtute pra-

diti , alios ámicà compellamus aut falutamus,

vlb

v

Vocatur etiam comitas , familiaritas,

Grzci

proprium ei nomen non dederunt , fed appellantami4

pj

&itiam , non qued fit revera talis , d quia huic cons

m

Humanitas di-

g, L

'ciliandz admocüm accommodata.

citur; quod omnes homines deceat; familiaritas au-

intrcum d

jo duv

tem , quod hác prediti vulgó fc przftent tra&tabiles.

t

4

. Dari * talem virtutem probat Ariffeteles

gf

(4)2rgumentis duobus.

Prim quia duo funt

Qftc

bominum gencra ;. quidam blandi &* faciles,

ficilis o

nullis moleftiam facientes , quidam fünt morofi

—

ditione, Xt

€ diffiles, omnibus adverfi & molefti. Utri-

ii

Bisielel

que vclffäntur in extremis.

Erunt igitur aut

ofenfiote

cíte de!þönt, qui medium obfervant. . Secumdü,

ct tim i

quia értüum ,€i. datum eft nomen & vocatur

DN

s ratton

amicitia , erit igituripfa. Differt *tamen áveré

(i4t

aimiciti4 induobus , tàm quod hac fit conjuncta

l.M

cum vero & fyncero affe&tu & amore, affabi-

litasautém , folius honeftatis gratia , alteri ex-

busobí

hibet benevolentiam ; tàmquod illa fit tantüm

as

ver(ari

€rgà notos & amicos , hzc autem erga omnes

Ti

ingenere hoimines

[e

,notos&i

ficlis m

gnotos , gomiter

-

Íc geret & familiariter,

€ ul

Idcó dicitur interalia amicitia; quia hoc virtutis

fbl ij

babitu przditi tales funt , quales probos & honcftos

aniicos volumus.

Viliptuy:

Objeium* affabilitatis intetnum funt volu-

iültüppmb(

tates G. dolorés animi , qu& ex rebus feriisin

Afyi

Tsittines f

«uetidiena converfatione hominum cxiftunt ;

[

€xitt.

; Wittdní

De Affabilitate & Vrbanitate.

$3

) Mi

externum eit communio diclorum & fa&torum,in

V. ls.

quavis congreffu bominum. — Corrigitur idcircó

Viftte .

hac virtute rufficitas , que in hominum con-

NT

greffibus ánvenitür, cunctaque ad rectam ra-

N

iif Gd

tionem & honeftatem dirigit.

:

Doelntai

j

Obj. Virtutis capax eft omnis homo. At matug

"R DUic epp, .

affabilitatis non cft capax, quia ufu fctmonis deftitui-

umaid. |

£ur. E. non eft virtus. Refp firefpiciamus habitum

mll au, |

internum, tunc muto potcft competeie ; alia eft ra-

Deinde non coníiftit affabilitas

ttdblts, |

£io

&us' externi.

Xt df |

tantüm iu verbis,fed in geftibus varis;in quibus mue.

ti faciles effe poflunt

yià duo n |

x

i € fs

Officium * ejus duplex.. Primà affabilis fit 3

«

facilis, omnibusque facilem fe prabeat, ea con-

t fnt wj

mod U.

ditione, ut cuiq; pro ftatus dignitate occurrat.

Deindi fivfuavis & blandus & fine moleftia aut

Ti It 1j

offenfiohe cüm aliis di&ta & fata fua communis

Wp d.

3 & voca

cet, tüm in omnibus fecundum Pfræfc;iptum

7

ectx rationis fe gerat.

:

/

'(a) 4 eth. c..6. t 97.

rclconjut

1L. Affabilis nonomnibusinomni-

amort, d

bus obízqui, fcd quandoque debet ad-

n dint-

Vif m

verfari.

Quanquam

* affabilis erga omnes fit $-

m ergu o

Qt05, G15 |

facilis,non tamen debet alicui $n omnibu obfequi

"

/ €& nulla in ve advex(ati. Humanus enim feu af

fabilis, debet approbare Q impvobare, laudare cp

qui h w

n gl

viupetare, commendare C veprebendeté ea , quae

funtapprobanda & improbanda.

&are debet quàm oK'cndc.

i

Affabilispotius dele

rbulP!

ge,attamen fi aliter ficsi nequeat quin potius dedecug

taciaendum fit, ofenGoncm meruere non debet. .

nn o^

j

3

"4

Exercitatio XIV,

!

&

9

Id * luculentum eft ex affabifitatis pro-

. en

prietatibus. 1. evga omnes bonines placide C de-

merdis

€or? ficut decet C* debet , fe gevit,Nihiligitur com-

7 busvïïZOH

ynittit, quocli honeftatem aut utilitatem non fa-

ao

lat.

uia autem homines omnes dividuntur

upiif

3n fideles é* infideles, idcircó utrique cum utris-

haj

que, juxta hanc virtutem poffunt communicare

s

j damnc

& converfari,

j pmhlbitiotz

.Fides non eft omnium, fed donum Dei fingula-

E TRUE

te;quod neminitamen vult denegare, modo homo i.

píc non refiftat, Fideles tamen cum infidclibus pof.

o fonun

converíari.

; qnamictis

Xo

— Converfatio * eft varia , alia demeffica

flianostatt

.confiftens inconjungio ; alia civilis refpiciens

cum inyeni

homines in eadem ctvitate viventes; alia mera«-

3777

lis,qualis amicorum quiin omnibus communi-

? du Etti

cant; alia fibolaftica, nter condifcipulos & ftu-

? tethocloar

diofos; alia denique ecclefiafliea , quz eft inter

! ( Qijon

$? homines in ecclefia viventes. Converfatio * con-

! M

jugali improliatuv interfideles Cj infideles, fà e-

! Md

j fü» quam [

fpiaamus matrimonium contrahendü , pugnat

|. pradisal

narnque cum pietate,cum honeftate & cnm pri-

Sihi

vatautilitate, Hinc Cbriflisnus contrahens ma-

| ov

trimonium csuu Iudea, aut Mubumetana Íciens

N7

volensque, ut apoflatapunitur. Cum igitur con-

*

, enutdly

ugium tale ómninó fit illicitum , & converfatio

i

hzc conjugalis improbatur.

1 ,MMM Mu

Umüm "t

Aliud eft dicendum de hominibus, diver(a ejuf-

dem Chriftianz religionis dogmata fequertes. Intea

mü,ltasopim'

hos enim quamvis non facilé fit contrahendum mae

Clesft.

$rimonium,fi tamen contcactum eft, conver(atio liare

lod

* ii

931"33'55 non cft ipprobanda,

€oftt«

Wl""üquow

5e Affalilitate & Vrbanitate.

[424

Mltmsm

Mu '(m

Converfatio *. Givilis, quia confi ftitin com- 12

Ig fütty.

merciis feré,feu negotlatxombus & communi-

Utem nml

bus vitz officiis, adeoque ex jure gentium prodit,

It diy m

idcircó hecimprobandanon eft.| Peculiari efü

Iu um .

€a qua infederibus ver(azat , quaque. jutamentofa-

CQtmunt

lent confirmari, . Nec hec omninó improban-

a,cumin certistantum cafibus locum habeat

um Deiinndi

p ohlbltïo talià federü,ut in Politicis oftendi.(5

modohon

F

Ethica * — converfatio iuter. paganos Q? Cbri-

"

iil

|

þz«nos locum babere tion potest. . Fundatur enim

in amicitia, Odiaautem inter paganos & Chri-

i m

Ítianos tantafunt, ut firmainter eos amicitia lo-

dnii rc[pm

cum inveniat nullum. Amor eii cau]k amicitia

ntes t

€* contotdia, odium adfert inimicitiam & di(iov-

]Duscommi .

de. Ethiea ldCII có& ünccraconverfatxq 1n-

Mapulos&fhh

ter boslocum non habet,

oqedi u

f

.'Obj: emaes hominesdebentfe mutuo dili erq.

7

anaiti

Rom.15. v.s-ergó amicitia cum mfidehbus eft licita,

R.cfp.aliud eft dile&io, aliud amicitia. Illa chamas

iil

eft, quam debemus omnibus bomihnibus, amicitia cü

bendi, pf

Ípecialis dile&tionis imodus.

(hre um

ï

Scbolaflica * convev[atio per fe uon ei 111:- 14

(onti rahcnsm

cita, cavendum tamen quantum poteft , ne mji-

dul

deliusm tecbnis fideles feducautur.

Hinc experi-

Af gt Y

entia teftis eft,fi ablegantur fidelium libeti ad

d conrct

Iihalzu Iudaeovum aut Mabumemnarum,quod non

tantüm virgsinfidelium fugant ,& depravams

u t

multas opiniones fecum adierant, fed (zp infi-

&qucnmu

deles fiunt.

i

mhcndüm'

Non eft mfrequens. ut Chriftiani apud Mahu-

qucit

UUR NI HU

qnetanos viventes,à fide deficiant, dementati mumig;

na glona. quos Rmcgacos vecante

L

6

Deniqg

J

806

Exercitatio: X1Y.

m

5

Denique * ecclefiaffica converfatio du-.

ritim.

lex cfLinterna & externa ; ac becvocatur,quan.

do fidcles cum infidelibus de religionis difpu,

; ol

u

tant negotio, quz per fe non eft illicita , cum

: «f

hoc modo hi ad veram religionem poffint de-

6al

duci; illa autem nituir. interna , confiftit in uni-

tyutg

táte fpiritus & fidei , quz adeó non poteft effe

inter fideles, ut fe mutuó evertant.

Jidcunut

Malgnus fpiritus regit infidcles , fidesque illo-

vumdudo.

yum eft fucata, imó nulla. Fidelesreguntur à fpiritu

exrentu

€onfelationis,lolique eam habent fidem , per quam

xoloinom

falvantur. Hic igitur nulla communio.

FA

16

ondisq

, Praterea *. affabilutasán ackionibus fuis feut-

Moroi

pev fibi proponit uti'itatem G boneflatem,ut pau-

affeattdo, t

lóante didum. . Hinc nullis difplicere malis po-

». dii um qui

teft. 1n didiis ( factis pluvimum fludet adfertevo-

: exdasdt

4

j*

- luptatis ; moleflia G* doloris minimum. Quodfi

! Hix qihh

voluptates damnofe C* turpes, ad evitandum da-

mnüm & turpitudinem , ffadet adferre doloten,

, jifen

rerumcoy

94 Id'Eigim fibi & alteri melius, Denique * di.

-

verfimod? cum diverfi generi wesfauur bominibus.

; hum

en decen

Alii funt conftituti in dignitate, alii funt priva-.

t alii noti, ali ignoti, Majori,recta monents,con-

m

yenit aufcultare C obtemperare ; minori modeff&

buslud

perfaadere,ne quid adferat ei moleffia , aqualicen-

fentive, fi quidjuflo & «quo confentaneum adferat,

[crl

Refpe&us perfonarum eft habendus.

(tr

Erfi omnibus placere ftudet ; fi quis tamenin

tilterhty

Deum & bonos mores peccare videatur , modeítà &

demifse monet, prefertim fi admonitio plus volupta-

Ptrtl a

£ig & utilitatis deinccps allatura fit, quam in praelen-

. [ "

N

&ia doloris aut goicalæ.

IV. Adu-

?**

4

pe Afabilitite Q Vibanitate.

?

1V. Adulatiolücri caufa, Affentatio

Welis

P i.

gratiam venándi caufa, placere ftudet?

tIons dlfp;.

Morofitasin omnes eft difficilis.

l 'Ciü y Qu

Extrema * effabilitatis duo funt, fed in 18

1 poffnt d.

exce]fu quod «s duplici infigniter nomine, ob fi-

tltinu.

nem duplicem. Nam qui folius voluptatis gra-

i pote( efe

tia,aut utgratiam aucupentur, placere Ítudent,

bi dicuntur affeutatores ; . qui lucri & pecunias

'. fiegrlln.

rum ftudio ducuntur , hos adulatores vocant,

ntüra ln

extremum in defectu eft morofitas , foletq; mo-

8 Wt qua

Q.

rofas in omnibus effe durus & difficilis , & ne

honcftis quidem ftudet placere.

ii iij

Morofitas magis advcrfatur aä'abilitäti.qu?id

dutemt p

affentatio, tum quia minus participat de natura mes

icremalisp»

dii, tüm quia majori ræprchcnügnc* digna , fcrit dif-

«ordias & lites.

hitfenm ;

t * aliud videri morofam. 19

imit. (Qodf«.

Sed* aliud est effe

levitandm t

Hinc qui ftudiis dediti & libris feré affixi funt,

ulfo d

morofi effe videntur , alius enim dum inharrent

rerum confiderationi, negligunt feré fenfus of-

Deige *

vf ha

ficiam, mox tamen ad fe redeunt & convetfati-

N

|

oni decenti refpondent. .

s difine

|

( d ) exercit: « $. 79»

s

Ü

*

um

V, Urbanitas cít virtus, quz in re-

; ninmim

|

|

1

!(/'/4) WWM'

l

busludricis & jucundis vc;fatur,ut de-

quanum d

Cct.

Corrigit * hzc virtuslvingu'am " ch Ícur- 36

ts

'riliter hinc inde volitetaut latius vagetur quàm

f u

p

jur, m

l

ii

ar eft, aut omninö conticeícat, i& jocis nim.aut,

ij hu

|

libus aliis dicendis , qua bilavitatem adfevunte.

quni a

urbibus 23

l

lNomen * habet 4b süe, quia in

propter

p

DT

Éxercitalio X1F.

N

li

H

oj

propter hominum multitudinem frequeritíos

rem, hacvirtüte praditi inveniuntur, quàni iri

MTTD.

H nont

págis autagto. — Facilitas quóque dicitur au£

dsirab

Jlexibilitas morutii, quia ex ludo & joco hominü

1 gt

mores facilé fle&untür, vel quia hac virtute iti-

snoniz

ftructi, dicta & facta fua àd alioruri arbitrium

| fui

4 d

li

haut difficulter flectere poffuni

"Vrbanitas fumitur t. pro infita humariitate 8&

l uj

fic áffc&tus eft , 2. improprie & fic urbarius cft idem

! tíiqqu

Qui bene moratu$ àut fcurra

auimi mod

quadam morali.

L proprié pro virtute

22

* ia

Dati * talem virtutem patét, quia vita hu

*

gt t

maiía opus habet relaxatione & quiiete; opus

igitur virtute quz miódum przfcribat. i4 argtl.x

iocni bt

utbanitreo 1

snt quoque extrema , qua i nimio. Ó pauco citcá

« fimm, l,

ludumcernuntur Cf jocum. . Erit igitur medium

s

6t qul

€ircà candem materiam , rationem prafcribens;

^ pl jocan

quomodo & quz loquiaut audire deceat, Per-

fonis enim diffinguendi joci, aliterlicet jocari apud

J n lt

] mb

familiates & hotos , aliter apud ignotos. (c)

Obj. Res leves & ludtice non exiguünt virti-

j nb T

t£em. E. urbanitas fron eft vittus. Refp. nónalicnum à

| t rior

ratione in rebus levibus dari virtutem;quia laborantes

Obi-01

c? us habe

nt quiete,cui moderatusjocus e(t inyentuss

| Mtviruran

(b) 4- Ethic, c. $, 'E. 1.

| tomparatir|

123

Oljeitn* duplex eft: ipfermum cíl mo-

| um t

. deratió cupiditatuniinludis&jocis ; éxternuni

Tojt, firg

eft hidus & jocus , qui per fe non contrariantur',

Técttittani

1 firtiads

virtuti. Praparantmentem ad virt&üte'rrj & vire$

àd aCtiones bene óbeundas atigent, — Exhaurit

:j ll li

Mu i

labor affiduus vitales fpiritus & cor exficcat ;

xänm. h

f'l"?ff"iffö guietf. &in hfzc- Iude d joco,

n tum,&ä

F

i

l

De A]fabilitaie C* Vrbanitate,

u$

em fl't ln

Utj v

Ri

Obj. Virtus ver(atur circa difficilia; at urbani-

$2$ circa talia non verfatur , fedcitcajocos & ludoss

u dic'mul

Ergónon eft virtus. Refp. aliud eftjocus , aliud mo-

duscirca hunc verfandi , jocus eft facilis, moduniaus

l j [ g

£cm tenerc in jocis e(t arduum &. difficilé , accu-

lu Vj"mïir.u |

li

£ato enim Judicio & lon

gà experientia opus, circum-

OR i

ftantias dextr& obfervarc.

W

|

Hinc " Vrbani dicuntur , qui apte &* mode-24,

Tt hag ïv

paté jocantur , ficut te(la prafcribit tatio. Vera-

Uodts t

Iüyi r i.

|

|

tiles quoque , quiaad rotionem & verfionem

animi admodüm funt proclives. . Ac experientia

.

|:

Mth qua r

eft céftis , quosdam ad feflivitatem * jocos effe

]

promptos , quosdam tatdos , cognofciturque inde

tl euete n

xl i arp'i

ingenii fübtilitas aut ftupiditas, Proprietates * $

tit Ó hu

urbani tres funt. 1. baber. vationem circumflan-

f m

tiavum , loci , temporis , perfonarum , tantim dicit

nemjteíil

«* audit qualbomine libero digna funt. — Eftenim

diedecei W

duplex jocandi genus, qaum liberale & inge-

lcetjtnd

nuum ialterum illiberale,fcurrile honeftog; ho-

mineprorífusindignum, Iíto gaudet urbanus,

difnaos ]

o etiptt t

nonhoc. lftudnatura vírtutis hujus patitur &

Vp nonditm]

te&z rationis dü&tus , quem fequitur.

vmguialioa [

Obi. Omnis virtus tenditad füummum bonum.

sjocuralimtm.

At vir urbanus-hücnon renditfuisjocis. Seriis enim

J

€omparatur & difficulter. Refp. quzdam virtutes

niuut du |

proxim tendunt ad füummum bonum , quedam re-

mott. Hoc modo id competiturbanitati, quia joci

jj fatim

recreant animum 3 curis , quibus fi quis eft obxutus ,

n contranatt.

virtutis a&ioni fludere non potcft.

I

ytuemdtrt

[

1l Vebanu* non fiudet , quid buic aut illis

j Exhilm ':

pleceat aut. difbliceat, fed tantim quid viro bono

cored

videatur, Hujus enim judicium eft recte di«

Qj

l

judi-

X

fPoütum;öf jdeà. de factis cujusq; recte

en

J

160

Exetcitatio X1V. -

käæ ] q""d E[

27 care potéft. 11 1, Urbani * duplex eft muns;

pdiusdt

jocos velià dicere eosdema, vedlà audire, , Hxe

Juitt

funthonefta & libero homine digna , ab/int fl«

| pecnt. ll

gitifa r infuriofa. — Ylla intemperantiam fap

r

iu.*

; il

unt , hzc ignáviam ingenii arguunt.

B

Obj. Virtus debet omnibus placere ; hcmuinem

[ ,Wnt.

offendere. Atuibanitas nof debet placere omuibus,

E.non eft virtus. Refp. comparáráte dicitur , quà

lprdetts

Suntenit di-

ictoletibl

Viro bono urbanus fe debca't probare

Verfi ftatus & mores hominum; divería íngenia ; o-

a« m

tünibus igimrfc attemperare non poteft, quod huie

(l Ea

$

3oco

(um , illi eft ferium, Ad viri boni igitur iudi

2

)

tbticim at

ciuminprimis refpiciat.

38

Hinc* fales debet effe

eravitate conditi-&

a m

t dv

pauci , continzant fal mercurih, procul fit fal mami,

i. e. non ex virulentia & obfcrenitate inepta ve-

fümpint une

hiant, fed ex fermonis & figurarum quäflam

fuumá lm

Tripedia |

venuftate, acres admonitiones contineant,quá

m eritm:

, Qque altius animum penetrant.

j puncsum f

V I. Rutticitaseftjociomnisayet-

At

Contr.

fàtio: Scarrilitàs eft , qua nimiisjocis

UL

famam petrdit.

29

Extremum

* urbanitatis in excelfi efb ruc

Malorig w

|tinidili

flicitasin defectu frurrilitas. 10 neque jucunda

.| titen d""d/!t;

proferre , nec aliorum jocos ferte movit, — Hac ità

í gm'&qüæfu

jocatut , ut tiec dignitatis nec boneftatis babeatut

! dim &t

14tio. Hinc non poteftnon fcurna famam pet-

SHfCi Ono

dere, — Scurraita fe gerit , ut citca quodvis ob-

je&um rifum moveat , nec fibi necaliis parcits

W/IIWQ

fiec i turpibus & indecoris abftinet.

'Omnis fcutrilitas eft evitanda/quia deceteunctá

gitare» qua alios pof(unt offcndere & ad iram provo-

«are

7

VU

De Affabilitate G Vrbanitaia,

i6í

vt E& ts

3

;

táre , quod fit autem (i quis fit fcopticus ; i, e. Ihtem-

34 Al

M

peftivis dicteris aliós laceffit.

lgmMü]Suif

lLv

Kufticitatis * vitio laborahtes in duobus 38

Roetintg .

peccant. I. 4d volloquium C converfationem quo-

mut,

tidianaim [unt proríus inept: , cum ludos & jocos

pictre; n

fpargerenequcant. 1£. in ütrumqueurbanitatis

et PI!(HC orts

genus peccant.

Nec jocos enim dicunt , nec

rité dicub, od

, alios dicentes jocos libenter audtunt aut ferunt.

. Sunteg

Vixtoletábiles;,. Sed .* fun:ne tragedia 3k

At (neehi)

t pottlo quol

comedia in vepubl. bene conflitura babenda aut fe-

Vi boniiiuri

rendé. FEthnicifmum redolere dicuntur, quod .

etbuiciin coinedih &^ tvagedi vita publica C pri-

miatecond

yate [ectlum exbibere folebaut : at chbriffiani ba-

ial Mäms'

bent divinum verbuu , vita fue Jpeculum.. * Cor-

febre u

rumpunt Juventutem ; avocaht àferiis

?

Yitam & famam.

5 lædupt

urirm qui

Tra

s contincant g

tem cxici

gzdia lzum habet initiuui tragicum au-

um:.contra fe hábet inc

omtüedia, cujus$

principium fere trifte aut moleftu

i, cxitus dutermi

;ciomnisaves

&tus.

a nimiis

Contraadferunt al

ii , quod verborum C ve- 33

um felectifima

vut fapelledlilein Juppeditent jquad

anercef d

memoriam verum omnium tbe[aurum exeolant s

] n ;'m'n:þ

thmidiufiulis snimutm addant , ac loquendi liber-

fatem doceant , sores vion usque probatos corri-

! nm" , HH ;lx

&£ant , & quz funt alia.

Videtur * diftinguen:

yiiti /möm.»*,

dum elfe inrer u c»

461!/127"0

Honettatem

ym famtt

ante omnia debent refpicere » C ab omni

r quodi'

iminünditie c. impüdicitia longi-

"o a[ns at

ii.m& abeffe;

TA

qulldff

j

&

[

L

Exci'i

—

as

ii

l

162,

Exercitatio X V.

DER VERAGCIT.ATE,

Vert

! ts obka

l. Veracitas eft virtus moralis,per

w[;:ur; DL

quam homo promptus fit àd dicen-

us u

varus d

dum verum.

"

geadi r

Inter * virtutes homileticas haut poftre-

fnil

ma eft Veracitas , quzque pernitiofiffimum , fcd

Edf

frequentiffimum vitium, nim, mendacium-G fi-

qicoquset

mulationem , vitare docet.

Nec quisquam e-

y ibl m

nim honeftus cffe poteft,aut cumaliis recté vi-

- eptuiini

vere , nifi inidincumbDat, ut juxta affabilitatem

erione [

& urbanitatem, etiam veritatem colat , & qui-

fhum d

dem n omnive, verbu & fadiu.

Nulla converfatio honcíta effc poteft , (i verita-

abjetum

Acidit'an

tem ex ca removeas. Amota enim veritate menda.

cium regnat , quo nihil eft turpius & ingénuo animo

dis. rintà

7

indigntus.

d

H

15

Veracitas * dici confucyit integritas , (in-

ts fbl

ceritas , fides ,candor , vevitas. Sed veritatis vo-

Qu &Xuïxsinþ

cabulum hic non fumitar. iuffrumentaliter feu

. fmontny

logice , ubi ad veritatem omnia diriguntur; mec

jspus d

fumitur matevialiter , quomodo oritur ex rerum

Nondt

cognitione , eftque omnibus difciplinis com-

quiin dul

9) fütiampeni

munis ; nec formaliter , quando inquirimus in

quidditatem veritatis , ut fit in prima philofo-

tutein, ()

phia.

Veritas * bic notat id cum quis dicit ve-

H

Trti

Til , aC proptcrea recüius dicitur veracitar,

jl

quàm yeritas,

Nam veritas proprié eft entis

f dl

attributum; veracitas eftfolius hominis. Hinc

tierit 4f

veritas entitativa eff congruentia tei cum iutelle-

. ren i ii

du divino, Veracitasautem eff virtus moralis.per-

OC vero li

[

| qu(m bomo prmptm jïf 4l dicendum veru

um dlcmg

ch'tasï

Uj

Exetce.. XV.. De Veracttate.

164

ATE

Meritas;przertim in verbis,eftobjetum veraci-

SIhonl

tátis , obiectum autem & íd, quo4 circa objeduni

)

verfatur, idem non debenc habeie nomen.

Eft ve-

Á ad d

(

ritas quoq; alià complexa;alia incomplexa,quomodo

veracitas dividi nequit, quz eft tantum habitus di-

"

&endi verum in congreffibus.

Y

Gs ht gj

j

ï'

Veracitas * esl virtus , quevetut in didtis &*

»i:iofiiïsmum;.f

oiacim

fatlis featur , falfam. avevfatur./ Objectum id-

circó ejus eftveram , didlis C* fatlis ita expveffum,

VC quisqum

ut nibil filium aut. fucatum adfit (4) Verum est

umals redes

yata afbiltis

convenientia cordis CF oris, ex objedii equa can-

Hoc ipfo enim , quando fa-

þdemtione 0rt4:

du at, C g

& um nobis nótumi , G* de quo dicere mens eft , cunc

'

obje&tum confideramus & ex corde proferimüs.

T a

etim veritae ntd

Accidit * autem ut quis verum dicattribus mo-

dis. . Prim) dum vera docet ; quz doctrinz folet

lus ingtnug i

dici veritas,de qua non eft fermo , quia ad vir-

enit intgriti

dl

tutes feu habitus intelle&tus pertinet. Secundó

. Selyer

n

ii

dum quisinjudicio verum dicit feu veritati te-

afandn j

ftimonium perhibet , qu juftitiz dicitur ac e-

i, drrguntur k

jus pats eft, quectiamnon eft hujus loci,

dooriturerrtt)

Non deillo nunc dicimus, inquit Ariftoteles,

qui in ftipulationibus verum dicit &in iis qua ad ju-

r difäpïipisf

füitiam pertinent ; hac enim ad aliam pertinent vir«

ndo ingai

tütem. (b)

inprimi p

Tertià * verum aliquis dicit, fiquis extra

a qui d

—

dicitur yuM

judicium tota fua vita talem fe exbibet , qualis eft,

nec aliud dicat , aliud

fentiat, mendacium per je

mpricd'é

ederit ac fimulationem , veritatem autem. C can-

jus homins/

doreim ita- dil

igat , ut bis nibil ei chaviu.

De

|

MMWW

]

hoc vero hicfermo eft, cum'non tantüm ve-

f

dyirty i?

fl

rum debemus dicere aut Rudþrc in contracti-

um

j

A

u$5

f |

1ó4

Exércitatio,

XV.

J

bus, féd ibi etiam uli [ine altevius damno mens

E ER EEE LT TR

tiri quispoterat.

Obj. Veritas nón cónfiftit in níedio. Ergà

gni('.lcäïlif

noneftvirtus Ver(atur enim in veró , in quo autem

um !

áicendo nemo poteft modum excedere aut deficére.

]Ia,u« 'Yelt

Reíp. in vero dicendo modus certus cít (ervandus;

fed verum hoc confiftitin medio duarum falfitatum ;

d

€€—— Ó A

M

in mendaci affirmatione & mendaci negatione.

Hinc * de viri veracis. officio judicium

j

ii

lt

! gucd

l

n

l

ferripoteft, quodeft triplex. 1. fit probw C& ja-

fl , mec dicat propter commodum privatum quic-

j ff

quam , quod nonfit. 11. fit cautus C* per omnia

NTUM

verum fedbetut , nilin gratiam aliorum à vero abe-

mendan

at. II1.. non fit ja&katot , (ua aut aliena. extollens,

i goyfitina

Iactatio pertinet ad iniu(titiam , quantó enim

) mendido.

fibi plus qui tribuit, tantà aliis plus detrahit & fic fé

fültim dice

iniufte gerit.— Extenuet potius res,quod extehuatio

plerunq; conjunctam habeat modcftiam; pauci aut

j qimd,

nulli fua exeéenuant ,. nifi fint modefto ingenio.

; ifilfmdai

Porto * veritas ratione graduum , triplicem

| imptni

$8 , admittit confiderationem.. Confideratur enim

J dul

vel quä ore profertur,za dicitur candor , quo abs-

! t

' que fucorem dicimus ut eft; vel qua ote prolata

|

, Sty

pra[lantur , idó, at ad extva, eila, fides : dut ad

a d5 b lx

intta , quacredita cordi firmiter retinemüs ; ac

Ntra ; 4di

vocatur taciturutt as

M varis i

Taciturnitás dicitur vixtus,quà fermonem tem-

Pinrgi

peftivà inhibemus. Confiftit quoq; in loquendo ;

N

À

Ícd primario in. tacendo.

E

moderatrix fere

fit d þ:L

monis , linguam refrenans, ne loquatur cum fitfi-

| Ut

lendum.

Eft enim indecorum.

1 atimum fj

Eidcs * hic notat dictordüm conftantiant;,

L 'etit n

9 ac tunc exiftit , yquando ea, quz promifimus s

MU profe

reipfain commodum proximi comprobamus.

TTis

) 4. €th. c, z. t«102;. b) ibid. t. 165,

"at d

ll Men- :

Ü

De' Vemämte.*

LL.

g

LU

|

II. Mendacium ef falfà vocis fi-

in mf&iO. Eu

glxiücatio ;cumantentione fallendi,

Qtó jin quml.&

tere at

Veracitatis * natura quàm rectiffimé intel- ro

AUs cd r

ligiturex ejus oppofito , quod autcm in genere

Vartm Gdf

clt mendacium , & de quo diligenter cft agen-

ntoatio,

dum.

Oinco vl

fendacium perpetuó cum tntentione

fallendi eft conjun&um. Rem enim fecus nar-

m s tj

rataceft. Per vocem intelligimus omne figuum,

W pyvtum i

five nutus fit , five [cviptum » feu fatium , feu vos

ht C pr av

His omnibus enim modis

ln d d

denique € fermo.

mendacium committitur.

Formale * mendaciü

II

Vaf ertil

£orfilit inintentione fallendi.

Nec flatim enim

, quang t

db &t

mendacio fe obf)ctingit, qui falfum dicit , cum

tsquod eredun

falfum dicere poffit ,fine animo fallendi. Ita f

Xdtam, pat:

quis nova ab aliis conficta , pro veris aliis narvat ,

ii ingio. |

& fal(um dicit,fed non mentitut. Nam ad menda-

lum

cium proprie dictum vequivitur proarefis feu ptaele-

D

onfderati

ra

o C judicium bominis, falfum camen dicit, um

ttit. Q

n

165 Teyera ita fe non babeat , fed aliter.

i yuitt?

[

Sicut vesitasita falfitasà rebus dependet, üam

d fit: i d;

alis ab hominum opinionibus rerum dependeret

r retmen 1 f

natura, adeoq; pro hominum variis cogitatis, res.

ipía variis fubijcerentur mutationibus.

al emonttt

Voluntas igitur falfum dicendi ad bocvequivitur,

g in o

st aliquid fit iaendacium. Qäod intantüm pro-

| moderatu *

cedit , ut etiam[; quis veva dicat. fi tamen habet

g ,

animum fallendi, mentiri cenfeatur. Nec con-

( wn&aqïv'f

fentit enimoratio cumipfius mente , cum aliud

lingua proferat ; aliud mens cogitct.

" Pfomim

Omnis a&io moralis ,. ab cle&ióne & vo-

,Omljl'(?bjr;l

r compcetít a&ui ,

i 15

luntate dcpc?ndct, quicquird igitu

3

prout

'

-

Exereitatio - X V.

166

qp dct

prout eft voluntarius , per fe ei ineft) quod (ine eo

|

€X accidente eft.

dlcaj!^

i

Ex * quoporró quoque infertur , non effe

N

yuut [ 5

mentiriid, fi qui vepreJentattve aut vecitative fal-

[ m

þlm dicat.

Qui enim falfum fciens & volens

hp

»

1ta profert , at tautum alterius vetba recitet , vcl

d Á

füb alia perfona id. fe facere oflendat aut. faciat ,

lts d

i animum fallendi non babet.

Nec enim non

veerlenta

tàm ipfe fic fe rem habere dicit , quám idalios

Menda

pium vl

14.dicere fignificat. . Non *igiturismentitur li.

dicium retn

cet falfa dicat , cum nulla adfit affeveratio, feu

hodbie d

quiaaffertivé nibil profertur. Et nifihoc effct,

iDmlïluN:^

zunc omnia byperbolica , itonica , fabulofa C am-

Àril

bigua didla , in communi vita , imÓ in facris fcri-

Df

ptoribus occurrentia , effent mendacia. Fiunt

t 4017l

enim hujusmodi ut plurimüm , animo reprc-

cSan

murn, Orf

hendendi vitiapravosque mores,

d pect

Hyperbole, ironie, fabulz,;

fi adducunm;*

animo malevolo aut fallendi & nocendi cupido, aut

g tnrt

[ NTATE

vitio hypocrifis & diffimulationis illicite ; aut arro-

gantiz , aut affentacionis aut detra

mnes (unt illicite.

.&ironi,s cauía , o-

el vitye

YU. vatit

5

Mendaciutn * eít contrarium focietati

*. —

betob ho

humanz, multoruma, malorum caufa, quod fe-

dacium j

cus cft, quando vitia aliorum. te&té reprchen-

Nuloí

dimus, aut fub fi

o

eurarum fchematibus aliis ea

dirim vd h

infinuamus , uti Nathan fecit ad Davidé miffus.

iit At

(b) 2, Samucl. c. 12.

I

ILO

mne mendacium per fe eft vitu-

COl n

perabile & illicitum.

tabet ii

Mendacium * vulgo dividitur in jocofum

LL

efficiofum , C pernitiofum , cítque iffud quod jo-

0fit lj

' €o di-

D

' De Veratitate.

162

il quc;l Glï "

co dicitur , illud quod pro falute & commodo

fertur,nm,f!

alicujus5 boc quod ex malignitate. Dwo priora

vocant mendatia improptia , poflerius veró propri?

AL

dns X i

fic di&um , illa licita effe , hboc ininime

Menda-

tht x

cii * pernitiofi autor primus diabolus dicitur , cau- 16

lt n fj

fe fecunda funt ervores mentis C judizii , in primu

voluntas , qua contra confcientiam interdum ;

Nic enm a

velex levitate, & fpe commodi falfum dicit.

; qun d

Mendacium injudicio dicitur falfum /teftimo-

rismemitur,h.

nium, vel fal(a fententia, vel falfa-defenfio , extra ju-

5

dieium retinet nomen fuum.

Falfum teftimonium

feeatio, E

[

Trnfiocz!

horribile eft peccatum , frequens tamen in vita

I

|

communi.

[inid a

Ariftoteli * omne mendacium eflillicitum.

m n

Per fe, ait, omne 'nendacium e$t. vituperabile , ve-. 4

mendicis f"

vum autem probum ac laudabile. ( c)-(lil/odüve-

, A0 f

rum , omne mendacium,etiam minimumsturpe

(

cft & peccatum.

Sane mendacium jocofum tàm

z. f al

yeendi cupilodt

maluim ton est , ac id quod in. alterius fit pevniti-

illicite; a u

em,aut ex imera mentiendi libidine , quia tamen

ra&n-uniscauh,z-b

eft vituperabile, ideó malum & peccatum eft.

Vbi vanitas &* in ea delechatio , quz abcfï'e de-

vrum

o

"

4

i'.

bet ab homine, ibi peccatü , atq; ita omne men—-

uf u

dacium jocofum.

toie rey

i

/Nulio facto, nullo fine , nulla difpenfatione

amitibus

divina vel hamana, licit& poteft dici'mcndacxium ,

ait Auguftinus. (d)

dDwidéne |

Eadem * eít ratio mendacii officiofi , quia

18

enim omne mendacium eft falfum, idcircó vitii

xreedi

habet rationem, adeeque eff illucitum, Ut enim

1

I

|

virtus dicitur licita , quiaeft bona , ita vitium di-

itor nj

i

;

eiur illiitum , quia. eft

malum. Quid com-

L 4

modi

u

l

l

162

Exetcitatio X V.

modi proveniret homini ex mendaciis , quafi-

]i' je d

(

tus Arifloteleszeípondit, ut. cum verum dixerit

C»J aum

|

M

a2ontmo eicredat, , Circa * jocofam diitum obfervan-

| )

mm:mllsü«

|

Alud

. dum ,id non dici , fi quis falfum dicat, non ferit ,

— fed joco tantium , ita ut omnes intelligant , aliud

|. flin t

NT

iïgnificariquäm quqd dicitur , e. g. f1 quis dica;

k'üi

* fe hodié vidiffe naturale horologium , ab arti-

iiv

fice conftru&tum , & ubi omries intelligunt di-

4

€tum iftud effe

]

ocofum. . Hic non esl

| gt F

fal figui-

ficatio, adeoque nec mendacium,

! gmdfF iij

j dat, u

Iftad. demum eft mendacium jocofum, cum

animi caufa & quod delectationem ind? capiat, falsó

» cnimquism

a(h'quis namat, quz aliis ut feria , per(uafa cflecupit.

] fetidprim

2

Falfa * vocis fignificatio hac fini prolata,

] uno, ltl

Ut alim credat id verum effe , quià alitey pronun-

iponlum À

!

ciat quàm res eft , ideó eft méndacium.

) at dedatt

€) :2 ethic. €. 7.

: €) Laert.

t..104. d) enchirid. e 18

qud pf

in vita Ariftotelis,

quardtn

LV. Mendacium dicere & verum

Qu dv

occultarc idem non funt.

lum erptte

Vetat * veracitas falfum dicere, jubetque

temerat p

utverumfit quicquid afferitur; uude mendaci-

Yor, Atnqy

Commt

um nunquam dicere licet, non tamen cxigit ve-.

racitas , t oimeid dicatur , quod efferti non con-

fexitus f

tonftlerengd

yeuit. Nec arcana enim fidei tux commiffa

1 dlctretprimgg(

äperïrc debes ; quodut levitatis cít , ita viro bo-

Ls

35 no eft probrofum,

Quare * vir bonus veri-

CUT

tatem.quidem dicere debet , fed caur? c* obfet

- r g

vati civcumffantiis , nempe quibus , quomodo , cur,

'äffïd Dasiy

quantum C quandodebet, — Quod igitur jure o-

U mand

I

punfo tacendum eft , aut ad quod officii ratio-

ne di-

*

R, g ]

pe Veracitate,

169

lii ;

*

ne dicendum obligati non fumus , id reticen-

ILTM

dum.

Nec ulla enim urget neceffitas ut de-

fmifm, |

promamus omne id, quod novimus effe verum,

I(4f, g

Ti

Á

Aliud eft vecum non femper dicere, aliud eft

temgnn

$)

um S

falfum dicere. ,Nam aliquis potcft verum non di-

g.ilq

cere , at falfam dicere non poteft, dum tacet,

Y

Et * diftinguendum eft inter id , qued eft 22

d yi

l

l

diverfum à veritate , Q id quod veritati plan? ve-

Dtclipuy i

llgh'/ltx

Fieri enim poteft,' ut aliquis dicat,

il i& f»l[fl I.?g;;;,

quod eft diverfum Averitate, &tamen falfum non

dicat, aut contrarium veritati.

V jetofüm, t

Nec femper

iüuaa . enim quis tenetur ex mente-alteri refpondcre T

yetsfseftecy

fed id primó dicere licc—:t,quod verum eft fenfu

dà LL

ac *:,v

f

"

]

TU

uo

m

uno , lcet ille de altero q

rat. Huc * referunt23

f aif:cr prom

refponfum Abrahami, Pharaoui & Abünelecbo

dictm,

datut de Sata., oppellantis eam fororem iuam ,

J enchirid.; !

quod poftea quoque fecit lfodc. Ex utroque

quierebatür ; atrum uxoreseffent.. Ecané uter-

ere & veua p

que dixit verum.

Sara enim erat foror Abra-

ham ex patte , licet non ex matre, Rebecca au-

icero; o

tem erat proxima agnata, qux chræis cít fo-,

- qnát n

ror, Átneuter ad propofïtum rciþondit.

men oygte

Communiter.ita loquuntur ; quod Abraham

mentitus fit, Saram efleuxorem fuam, ut vite fuz

| fjfmi "

confuleret; idem feciffe Ifaacum,& Iacobum cum fe

tigz conma

diceret primogenitüi. Hz locutionesfunt corrigendas.

Eadem * eft ratio ; quando ad. unam iuter- ,

(j itavir

j bonus v

——

vogationem multiplex dari poteft ve[ponfio , ubi *

--

u d

unun poteft veticeri , altevum autein dici. ]uiï

|!

m

fitid Deusipfe Prophetam Samucl, poftquàm

-in mandatis haberet ,. inungendi Davidem in

figiurjrt

ä

Regem , ut Betlehemum veniens diceret, fe

jofiim

n

Ls

mifum

L]

170

Exercitátio X V

";

(

NU

r

amiffum. effe a facrificandum. Deo , ctfi prxcipud

venerat ad inungendum Davidem.

muti

Obj. Vir bonus eft verax.. Ergó femper debet

veritatem dicere Refp. veritatem femper & in omni-

bus dicerecafibus repugnat prudentiz & taciturni-

ï

L

tati ,ideó non femper verum cft proferendum , nifi

Md

fuotempore & loco.

LU

2

Ut * fummatim dicam , veracitas est vire

[ 1'05137: L

/

itis, adcoque exigit, wt omnes ejus acliones ad

um €

m

TeCla vatiouts normam dirigantut,

Minimé id-

j '

m non o

circó recté fentiunt, qui in veritate patefaci-

diinyiut

Qbi.omni

enda , nullà habita ratione temporis , loci aut

filaa d

perfonarum, planiffim? verum femper & ubique

1 hrio &

Q apud quosvis diceudum e[fe autumant ,. utpoté

jl dolus db

quod huci virtuti repugnat.

Hauqb

Quandotenemur veritatem dicere , ut in judi-

cio vero & legitimo, aut ubi quis veritatem confi-

à qud eevel

u d t

tcri obflri&tus eft, aut deniq; (e didurum eam de re

quapiam recepit , tunc occultanda non eft.

qujm, at á

26

Dc* veritate veligiofa feu Chrifliana, qua

! quim a

m

LE

!

concevnit fideim Ó veligtonem , gravior cft diffi-

hn

cultas. Ejw enim confefíio eff neceffaria C fub

yitirdod

periculo damnationis fidelibus iujundla.

Diftin-

0bj. Qu

? &fuet, 5

guunt tamenthcologi dicuntque , aliud effe offi-

! mio,isagärti

cium fidelis , quando veritas ab ipfo exigittur-legi-

time , quz non eft fubterfugienda ; aliud quan-

liv

» Onttri (

do veritas non exigitur , atque tunc temere fe

l

Facklg:

nemo debet obijcere periculo.:

feCdt, f

IV. Simulatio eft reinon eftexi-

Qubus v

ftentis fi&io: Diffimulatio eft

| reivere

jQte, lyyey

y

exiftentis negatio.

' Ti fe

mula-

Dui

d

37 1 Circa " jonnen de fimulatiene & diffi

tl

tione

Ti i

i

j

De Vemcithte.

171

»

Y

V,

hed Piy

fioné quoq; aliquid dicendum. . Vocabula fu-

muntur quandoq; promifcué, qua tamen di-

n

ïrgö &mPl! c*&«

füingunto

1

Id hoc loco exponendum eft; an

Wptr&on m

MU£ & t

vira bone liceat famulave & diftmulare?. Et ante

omnia nó funt confundenda negoría religionis C

Totrendum, i

olitica.

Simulatio * in religiene omninó im-28

Wt dv

robatur.

Ea qu& cernitur in quotidiana con-

[ leü d&mms i

verfatione C palitica vocatur , diftinguenda eit ,

^. Mi

cum non omnis fit probanda , necomnis etiam

verttte pitl

eftimp: obanda, alia enim est bonefla.alia turpts.

-

Obi. omnis fimulatio eft inhonefta, quia eft

r , lod

ifepa 6 i

fallacia & deceptio. e. nulla e(t honefta. Refp. fimu-

latio & deceptio non funt fimpliciter idem , quiain

KUMU Ut[FC,,

illa dolus abeft malus.

Honefla * fimulatio esl, cum fingimus ali- ;

tditres t n

ii vrittem o

quid effe vl non effe , mon enimo injufle fallendi

aut aliis nosendi , aut con|

fe

quendi bonorem vel

idurum em d

itondf.

queftum , aut dettedandi vel evitandi offcia Deo.,

i Chnfun t

l

Qw proximo debita , patrie inprims, paren-

gravio': Rf

tibus , cognatis: fed. aniimo ju[fé aliquem probands

pf ( 1:19

velteprebendendi aliorum mores , & his fimilia.

Obj. Qui fimulat aut diffimulat is agit callide

T

& fucaté.' Ergó non licet; Refp. qui idfacitanimo

if f

malo , is agit improbe.

j n

I&bonefla * fimulatio eft priori omninó ;5

m aliudqu:m; l

contraria , C* qtte fingit modo C fine emnin alio.

Hzc fallitaut fallere conatur ; adeoque à virtute

qnc temet * f

recedit, — Hac eb bypocrifis F vitium morale ,

inon dl

quibus fe vir bonus nullo modo debet impli-

oelt d

care , utpote virtuti diametro repugnant. Hàc

verbis fe (imulant amicos,, pe&ore funt inimici.

',;w't'

David apud Regem Achis, ad evitandum peri-

n dl

«ulumi fimulayit ; :

&

um vultum fuum mutaret 8&c

i

ultum

178

Exetiütatio " X .

?2

j

T

flultüm fe fingerct.

Chriftus ipfe cum duobus difcipu.

lis Emaunta euntib

us fimulavit longius iturum.

1

D

qus, d

( ]

31

U

Hinc dividunt alii (imulationem i5 officio-

fau , perniciofan C* jocofain, Fit enim aut animo

(

donu

psd

delelkandi , aut nocendi , aut boneftà juyandi vel

d iil

bofles deprimendi , qua inter magna eft differen.

tia.

Sané non omne que proximus juvatur , at

1 qintren

quod nobis vel. aliis prodeft , (Xatim eft licitum &

1I j, m

honeftüm , obíervatis tamen circumftantiis ,

jipudtng

'& Jfiefl de ve licita, nón improbatur. Ex * di.

Cs iftud quoq; intelligitur, quod vir bozus nemi-

ii

gndendlimd

memdebeat decipere aut falleve , xpers enim de-

" qe j ais

bet effe omnis doli ,ut

pote vitium eR'oppofï—

Hiunug::;:äz,,

tum virtuti , adeoque à viro bono longé debet

bj x d

abeffe. — Diftin&io tamen non eft ncgligenda

[ Rtfp;dhä l

ipter dolum banwn C malum. 1ille fit ex pra;fcriptq

L

pilà, gurmaa

YCi.e TAtionis , nec ulli nocer.

)4

X;q

aumdanon (f

Hic habet fe modo

eppofito.

lntim, qia (

Alii dicunt

o u ol

hoftes

quod dolo malo uti liceat adverfus

7j ginta;quatt

;modó non fit inter

pofíitum juramentum , &

fi ides hofti non (it data,

de conon fallendo. Vérüm

7 hiber odtotgj

dolo malo ,

quà efttalis ; non licet uti viro bono ullo

Ms

in ca(u ,quia intentio mali femper éi conjuncta, &

pittis qua,

quia mendacium

pernitiofumi in malitia fuperat ;

|lin mapg

mendacium enim fi

tindi&is , dolus malus in diis

& £fadkis (imil,

: eim ii

: alisdey

33

Neceffaria. * diftinctio,

:

quanquàm enim

jitgtut

vi vocabuli , dolus omnisper fe malus effe videa-

iaj

tur , (itamen refpiciamus rem ipfat , tunc bonus

dolus eft aliud nihil ; quàm animi quzdam faga-

eitas cum prudentia civili conjun&a , nullam

maliintentionem habens, adroque fallacia &

dece-.

Í

De I;eravitkre.

13

Viting

décéptio nec &j mec dici debet. — Hic igitur eft

ib i^

licitus; dblus malus procul à viro bono.

Ontm i

V 1. Mendaxáffirinatio eft, quan-

&nm Qütznrs

do plus dicitur ; quam reveracft: Men-

Vf g j

m d (iftre.

dax negatiocft, quando minus dicitur.

WTH

Hac* de mendacio , ex quo duplex pro- 354

tyanat verácitatis extrémum , i5 excefu eff men-

T d lt

dax affirmatios in defedtu eft imendax megatio,

circumüm:ïx,

w E*

Til À plus dicitur quamvevera e$t , ive nosfive ali-

6s refpiciamus.

Hác minu dicitur quam efl,&

tdrir hg

quidem diffimulando ea quz in nobisfunt; vel

Jovsrom a

àm d 0

ea quz in aliis funt extenuando , undé invidia.

i

llla avtogantia , làc diffnulatio dicitur.

n longe

Obj. 1. diffimulatio eft licita. ergó non cft vidi-

ndi rrfgiirf

uüm. Refp. alia diífimulatio fit lucri & oftentatioriis

Tf

gratia, quae mala & vitium : alia fit modefti cauía;

qua mala non eft. Obj. 2. atrogantia & diffimulatio

VATA T

funtidem , quia diffimulatio dicitur arrogantia, E

non funt duo yitia. Refp. diffimulatio dicitur arro«

xi lo ade

gantia , quia in rebus obviis & notis potius folet ad-

juramentum, d

hiberi oftentationis , quàm modeftie caufa.

falltndo, Yenin

Magis autem opponitur veracitati arro. 35

uui o dono u

& conuda, &

gantia quam diffininlatio , quia deterius eft ma-

Habet

niliid füpmg j

lum magisq; in communt vita nocct.

mdis i ddir

enim igjufhitiam conjunctam,ac plus (bi tribuit ,

aliis detrahit.. Cim . damno alterius Íxpé con-

jubgitur & mendacis tantum delectatur ,

mauimcit

um difiniulatio nulli , nififibi ipfi

ts eferitt

jj, tuXc W

]

fOlite obfit,

gedami

, 1

$

TT

IW W

Exer-

li.

*

p !

174

Exercitatio XVI.

. ; offPhO) f(

DE VIRTUTE HEROICA.

; i;zäüïbd'lf?f

t

J. Heroicavirtuseft habitus,quo

f0

homines tales obeunt actiones ; qua

communem fortem excedunt.

l10

Virtus * cum quadam eminentia C digni-

1

j J

jon

tate fingularà conjun&ta , Heroiza vocatur.. Ele-

^ter

Ti

(

vat hominem fupra communerm fortem & con-

jj

bí

ditionem , exadtiuque firmius & [plendidim fuum

h

H

attingit finem., & quia peculiari divino afflatu in

Qurite

hominibus invenitur quibusdam ; 1dcircó pra-

......

1 -Mïl

ftabilior & honoratior habetur virtute cofuni.

Hetoica virtus dicitur ab Heros, qua vox Graca

g d

quidem eft , fed undé (it ejus derivatio, de eo litigant

u us':,vimvl

inter fe. Auguítinus ampletitituream opimonem ,

«

Ilf)

quz ab aere vocem deducit. (a)

Non * fpecic , fed gradu differt a communi,

n i(ppdl

lise

quiautraque eíthabitus. Neccafuenim quo-

m hommm

dam ineft heroibus , fed multó labore & fudo-

auadt qui

re parta , ut cxempla docent.

Hint idem babet

tritque d

objedium cum virtute communi, G 4d eundem fi-

Qu t du

nem ,civilem sempe felicitatem tendit.

Obj: 1. Libcralitas & ma2gnificentia habent idem

fute pradii

ebic&tum & tamen fpecie differunt. E. virtus com-

frlitulirm

munis & heroica. Refp. i ittis eftdiftin&tum obie-

Wortdig,

&um , ibi fumptus modici , híc magni. Obj. z. he-

roicà habet alia extrema à communi. Ergó fpecie dif-

EL

£fert Refp. funt alia , fpecicautem non differunt , fed

flïfd']m m)m

tantum permagis & minus.

4l

Laté fe. extendit heroica virtus ,

eftque

Popterqa !

alia intelle&ualis in excellenter doctis & fapien-

Détt, (

tibus , inprimis difciplinarum inventoribus z

AUntur

fan&is hominibus , ut caftitas

P fætcrïpl

lia üir?mnlis in

in Jo-

UI

Exere.. XVI, De virtute Heroita,

155

torr, |

in Jofepho , fortitudo in Jofua: aliaest meralis

hufus loci. Meralis esl babitis , quia labore com-

Lab

P(U'Gt*. r

Nec * confundendi funt, motus he-

4

Vüong, .

IO-;L

ic

atdor divinus cüm virtute ipfa. Motus

tdünt,

heycims cft actio divinitüs excita

t2 , nec prz-

Mititia ( lj

ftari !

nperpotis, Virtus ipfa ex iteratione

la vocatr,

fublimium bonarum actionum , qurq; com-

mlorem i

l

AlvVi

ne

: fortem excedunt, fequitur,

3.

(a) lib. ro. de Civit. Dei c. zz.

€ p

[

Y dirino 4

croica virtus ex caufis

m tcire

Curz

acj

té cognofcitur.

rvitute c

Natura * virtutis heroicz ex caufis , fub-

d quevorü

Tyatl0, dc 0

yCfo Ó objedlo innoteftit.| Caufa efficiens prima

e n uliaris Deiafflatus , isenim przclaram dat

'fl 1rcám opinpi,

4

cm & fingulari quodam impetu homines

Wzï!i;wm:h

quosdam impellit , ad res magnas & przclaras

1

]

C C C

gC!'Cï'la

L

as ; iisdcmque felicitatem fupra commu-

Ü

tbore &t

nem hominum fortem largitur. Atque * hec

Wincidm t

caufa eft quod Heroes foleant Deo &quiparari , pu—

"Z

tavitque credula vetuftasnon aliundé eos Ortos$,

g.

quam ex devtum connubiis, Nimirum hac virJ

t lbt [i5]

tute przditi magis ad Dei , quàm ad hominis

; E, virtur Com-

fimilitudinem accedere videntur. Plerique enim

illidumobe

yi, 002 1

mortalium , mediocres tantim impetus babent [ó

gt

«ffucfacti funt , ut actiones mediocves virtuti con-

feutaneas edant.

,dffum

;

Naturz heroicz altiffima fibi proponunt, $c

"ttis, t

]

qüC

Propter quem du&um numinis,nan(ciícun

tur Oportu-

nitates, fucceffus & felicitates,

g a

s

cquuntur,

quasaliinon con-

m

yentor

It

tiam fe- 7

j U c.a l

Præfer* primam cgufanm dantur e

04

cundz ,.

iá

Exeititatió - X V I.

cundz ; fibi invicem fubordinatx. — In his e

j [

jg p

t

jingulare cerporis temperamenttm . , tanquam

SM

Hdum p

caufa remota; t CF peculiari. nattve impetuà,

f

l 1ecurd

I

ab ejumodi temperamento peudens. Propinqui-

yl

b

or caufa eft ogiima inflitutio, quzque indé ori-

jortid

iU

tur doctrina C* fapientia excellens.

Cui affinis

üc

j

hocyt

eft ardens amor C* appetitus peculiatis honefta-

il

(iT2)

tis ac divinz conditionis.

Denm !

Ámor atdens & appetitus peculiaris Piccolgz

m

mineo (b) eft fpiritus quafi , hominem clevans &

m,:mg [þ!mi !

heroem forrüans.

Ef[ ur*,flü(iä [

Proximia * caufa eft a&iogtim beroicarum

frequens itevatoi, Omnisenim virtus ex atio:

jom p

o virtisaont

numbonarum oritur itératione , adeoqite bacin

primis s utpotà fablimes & eminentes [Deans adtio-

glgü p gt

aintt, iitti

nes, Flsigitur deficientibus , fieri nequit ut

il alterin

habitus virtutis heroice perfe&té acquiratur;

Yius ol

Nec habitus enim acquifitus ineft homini fine

U datq

acionibus. Fini* duplexeft , proximus eff ve-

DN

vum snagnartn fajeptio &

guteiusnon

geftio; quam fcqui-'

hus ia virutem

felicitas & fucceffus intredib , ac omminó ma-

u intenfio lt

jorquàm alii à Deo confequuntut , ita ut feli-

1Yt

Vtutibuser

ciffimé his o

lii

ni4 fuccedant , ad quz alii omi-

Hirc*n

nespervenirenonpotuerunt. Altér finis confi-

tht df

ftit in fumma affimilatione bominis cum. Deo , di-

LUE

citurque ei cum reliquis virtutibus,fimis cotmmdü-

iordig s

fii , Ícd majoris dignitatis & excellentiz.. Mo-

Ms tütoir

40 vetur * qnzflio ; ag virtus moralis vecipiat má-

.

niriing

l

gi C minu? | Occafionem huic dat virtus he-

UL

rpica » quz quia eft eminentia virtutum mora-

NI Ut r

)

quàm

d

Q

lium , idem magu.em viz(m motalis ,.

X

E

Pt

De Virü:te Heroica.

7j

hg d

|

Md

M

äömmunis.- Ubi obfervandum quöä virtuti$

hftly

Y fs |

äuplex fit perfectio, effentialis & accidentalis,

MLUUTS

M

Ilj

Secundum illam non recipit magis & minus),

!li, Pig IN

l

fed fecundum hanc.

quæqugg n

li

Qualitates recipiunt magis & minus ; nori ra-

". C atïl;

tione é(fentiz & definitionis , que non variatur, fed

iatione exiftentiz & fingularis inhafionis, in hoc vel

Ml s

illo fubjecto, hoc vel illo modo difpofito;

Á

Etenim * rei cujusvis efféntia certa &

3 puliris D

äefïnita eft; habens fe inftar numeri, cái fige va-

Ormner lr

riatione [peciei mibil potest addi , vel. detrabi.

i o

Eft anicuió, unum €* ideun effe , quod neg, inten-

m ts ec dj

fionerà neg, vemiflionein vecipit, Hoc igitur mo-

, iltnitl;

do virtus non recipit magis aut minus: Atveró

quia per gradus acquiritur, idgb ob acbionum

ti:Jenrc:s/þgddi;s;i-

i, fet Q

aliaremq, citcmftantiarum yarictatein , aliter

in hoc , aliter in ifto invenitur homine:

ertae at

inel hominre

Virtus con(ideráta in perfe&ione fua acciden-

tali, vel fpe&tatur quatenus c(t omnibus numeris ab-

3

f

l

-

proimg h

foluta , atque ita non recipit magis & minus; vel

"

Quateaus non eft oraninó abfoluta , atque fic in re-

9

ii qum ï.-'«:g

bus;quz virtutem conftituunt; aut/in quibus exercé-

j, «c Omttf

tur, intenfio locum labet, poteftque idin (ingulis

munigt i

E

yirtutibus ex circumftantiis cogao(ci.

R

al quii li

Hinc * re&te conc

luditur; quo major vel 13 .

N

siinor affaefatlio & boneflatum actionum exerci-

winium Di*

tatio, eo major vel minor acquiritur virtutis

inoralis habitus. — Quo quis ssájeri bonore dig-

aus i "

exclenta.

&tus, tanto major in eo virtus; deledatio qua af-

quli rl

cimur in yirtutis munere , esf figauin babitus

yicdarite

£ontratli, qua,autem non in omnibus zqualis,

€um unus magis probis a&ionibus delectetur

irutum

"

tus.

j MW!

7

quam alter, adeoque majg; in co vir

H Suba

;

!

)

178

Extrcitatio - XVI.

III. Subje&tum virtutis heroics

$p

lilica

ylitt

funt perfonz illuttres,virtuté cxim

gcit

n

fiot.

lios ántecellentes.

ycltl

j

5

fünt Hetoés

l m hllm

uti

Veniamus * ad fubjetium, Yd

u

"]

C Heroina , i; e. petífon illuftres , ob eximiam

r

gl

A

)

virtutem, fupra comniunem hominumi fortemi

Qd * pl

& conditionem elevatz. — Aliud esi perfonaillu-

j

qucqlk fol

fltiss aliud illuflis familia, | Ex illuftribus fami-

-- al

liis quidem Heroes & Heroine plutes prodeunt;

]V. Hito:

quàni aliis ; ex his folis camen non veniunt;

d n

Aio enit perfonam facit illuftrem, nqh Ífem-

ol

er familia.

Familiarum illufirium magria cft glorià in re-

ff

publica, quod hínc plura excellntía prodeunt inge-

tur; at

nia, quibus respubl. aliquando in arduis negotiis fe-

liciffime utitur. Ha idcircó fünr confervanda. Et

;;mm/iwn

f quodaman

alia Imperatorum , Regum , Principum; Nobiliuümg

hlanui o

ut Politica docet.

ingenid;

1

Excitat *, nim. Deus jingulmia

pliz fs

quando ipfi eft vifum aliquid fin

o

[o)

ulare efficere;

&

ceittyqu

alferimt vt

& regna & respublicas fundare vel collapfas re-

, Cirh

ftaurarc. — Ad magna enim effecka opui est magnis

P-]

teiti divelta

catifis.

Hujusmodi idcircó ingenia virtute &

ij ml ul z

felicitate 1d praftant, quod fecus non fieret.

Yiolentiun

Ardent: enim. vebementiffuno. amore Q defiderio

tv iifar

vittutis C boneflatis, quo Aeäcfit,zntzsï 4d agendytiis

tlit dogi, M

x

( *

1S Hertoins

competit.. INee foeminz emim ex-

fidi t

cludenda funt ab bujus virtutis poffeffione,

€um dentur tales, quz fint animo & affecibue

iüaöezirsi4f4

viris pares , tantisque inftru&z virtutibus,ut

, A Kerdi

trefa la

viros fuperent, faeit natura eas folertes,induffria

litevaias, tüucati pidis expetiéntia fapientes«

; tlj

j

UI,

*

De Vim&z Heroim.-

"79

Ti

Qbi. Heroica vixtus eft virorum. (e) Ergó non

Tüttcin,

Édditin mulieres. Refp. focmina ordinari? eft infe-

tior, obtemperamentum frigidum & humidum, at-

h, Vg

Que itain cam non cadit; extraordinarié aütem Deus

fexum hunc ornat virtutibus quandoque mafculis,

VfeS, (j p

adeoq; ingenium his largitur acre , exccllens, igacü.

Ti omitmils

c) 3: Politic c. 4-

Sed * exempla in fémini

fünt vata, quia 16

Al r

Exilidryi

taró quoque folet fieri ut fceminz actionibus

t tsl

foleant ádmoveri , quibus hzc virtus paratur.

IV. Heroicá virtus mrnoderatur affe-

'üer ton w

tididrem n

&us &aliarum virtutum a&iories.

Obieum * virtutis heroice intetuum r

irigta i eit

funt afg&m , quos eminéntiori modo modera-

ntfa p

tur ; externutn funt ves circa duas Yirtütés occu-

Voinaruis Mp

) [unr con(etyud]

jantut ordiiarie , fed quatenus in his excellen-

tia quzdam animadvertitur & éminéntia; Im

,ricipum N

bit babeutué boua publïca, g!o'rinm' Dei, rei-

s fagiuman

publica fcticitatein , filutemd; hominum con-

cerneritia ; queque evidentem liumano generi

udlnpulzetz

arevdolg

adferunt vitilitatem.

Q. Cur heroum filii ioxz ?. R. facit temperá-

ufitu i

menti diverfitas; miala éducatio, filiorum infolentia,

10 i::gmiz "us

divini iudicii zelus. Deus enim quandoque vindicat

infolentiam Heroum inliberis, autvult utagnofca-

gl us 1

s a d9

mus , inipfius effe arbíitrio pofitum, fingularid con -

fetre dona, nec pendere ifta à familiarum dignitate.

xfi!;mmlzgf':r

Circa * hzchaut perfunctorié verfatür,g

x fenint d

fed ádest impetus C^ facultas inchoandi praclara

qiits po(fe:;iih :

illa C exituia fadiay Mundus eaadmiratur , ipfe

T ULL

alto & excelfo animo hzc contemnit. Ardua &

i& v1rru::cf*3 I

?

P r

j

[

excelía tolerat & fuperat , mortem pracipué

7 [al:rm,mf

Aonformidat z,fingulari celetitas &* conftan-

:(itn!ilf'iwoþ;,

—

4

fts

E

120

Exeritatio XVI.

gitt j

tia efficiendi, prompté enimac alacriter rem ag-

gt

grediturmagnoque animo tolerat fhperatquc.

j (

y

fig p

3. Felicitas feu fucceffus perjiciendi incomparabilis,

fteti

I9 Formalis * hinc confpicua heroicz virtutis ra-

p

kda

at

tio, quzque in eo confiftit, quod. beroicé & fu-

stl

(ungn

At atq, Adeü cum admira-

p conditionem buman

(

at

at

tione adverfifjuma quad,

inquibus alii mifzrïftc-

Ti

Hinc facta corum funt

cumbunt, perfevre patest.

mf ! qmmquc

inimitabilia, nemoque id tentet facete , vifi (pritu

"TL

Qv virtute bac fentiat fe infudtum , qua imbuti

m quan&o y

fuerunt, quos cupit imitari, Vincit heros hu-

vivux, Bj

manam conditionem , etiaam in fammis tni(euii,

tilhiber l

quod imitari difficile.

sutcii

V. Feritaseft vitium, per quod ho-

gm' (morep

feyeritàt

mo q. exuit naturam füam : Ignavia

-

famunt lictntia

omné ad virtutnum impcete excludit.

nnidem notit

fübdiamork

207

Oppefita * virtutis heroicz duo funt. In

€xte

u efl feritas feu ummanitas , vitium tale pet

gitndam s

Tets

quod

humo. quodamtodo exuit natutam fuam &

convertit ur 10 beluam.

Excludit nimirum bac

tunc du

homo omne rationis judicium , ac turpifüma

f t foit

nefandaque perpetrat ; àquibus natura abhor-

Mdf

rethumana./ In defedin est ignavia C ineptitu-

vtl f

21 do Ad omnem virtutem. — Feritas. * eft duplex,

r

Ym n

alia est fine omni vatione , alia cum vatione , fed

D

lefa C depravata. (d) la vel excludit omnen

rationi aétum, qualis in his qui horrenda quan-

u9 * d

j

doque patrant ; vel rationem ex parte excludit,

Wil vj

tcfiggs

qualis Aut ex inorbo C* bumorum permrlmtiane.

utin pica, aut ex hatutali confuetudine à primis

li ) Vi[ium l

( UT

u

'

De Virtute. Heroica.

I8t

dhtrte t

eritur incnabilis, quque cadere poteftin gen-

dent Faperatq&,

tes Integras.

hlj i'r:compmg.l

Errant quandoque integri populi in fylvis &&

IOICe vt

vaftis regionibus; nullisque yivunt legibus ac foeda

patrant ; fit etiam ut quidam focietatem deferant

Tind herijd

civilem ac beftiarum inftar degunt , fibique pilose-

TM

vellunt aut un

tra&ant. («)

ges rodunt , aut corpus horribiliter

ib di ij

hC ha corimie

Feritas *

cum vationeé conjuntta esl dete- ?* ;

t t nl

tior , quamque homines patrabt , ex eminentia

ii u i

quadam vitiofi babitus , fine morbo aut barbarie,

. Vittit heroj

i. e. quando nec morbofi funt, nec in barbarié

vivunt. Ejusmodt prater hominis nomen ni-

m ijami w

hil habent, fed degenerant libidine in avfos, fe-

vocitate in fues, crudelitate in tigtes, "Valesfunt

n pcrquodh:-

qui cruore pafcunt oculos.

Severitas fit clementia temporata. Hac enim

füam: Tpuis

*u

mpete exclit

fumunt licentiam peccandi homines , illa fola ty-

rannidem notat. Conjungenda idcircó utraque, ut

erojcz dpo lu

fubditi amore & metu ad obfequia incitentur. Cle-

iia, n

mentiam autem reduudare quandoque par cft.

2

u wtun j

Feritas * fi conferatur cum vitio communi

tunc dicitur boc deterius effe illa,quod verum cft,

ychdtnmim

chum, 4 tU

]i

fi de fevitate natutali aut. movbofa. loquamur,

!l

xbusnatura d*

Aliud est in feritate morali, utpoté quz fuapra-

Opponitur

u e k:ïz;zuþ

vitate fuperat vitium commune.

; Ke dïf*ïf

enim praftantiori virtuti adeoque deterius eft

n

viium. Privat hominem omni rectz rationis

TT miw.ï/

L acdilt

ufü, caditque. in . homines infigniter turpes.

uhorren if

Quo * obfervato promptum cít videre , mn24

H

"T

omnta4 y:i

tia & peccata effe paria, Si enim virtus

[

eft przftantior virtute, v1 oppofitorum fequi-

" ptr!u(hï

li

tur, vitium unum altero effe deterius. — Facit

P4

64" MW A;TI

i

M

2)

huc,

y

132

Exercitatio XVI.

,

huc, quod objefta diverfa faciant divevfitatem vee

u

qi

TUf atque indé gravioraerunt vitia, que ho-

mitudo*i [

minem pro objecto habent, iis quz bona ho-

" fqä jth

minis externa concernunt.

T l

^

In theologia tritum eft, gravius peccaffe Iu-

YO

dam, qui Chriftum prodidit, quam Petrum;qui fervo

opa

aurem abícidit, Tta parricidium à promiícua eade

" WM L

"

longointervallo diftat.

W

"DI

25

.. Nec * concluditur contrarium in

!

oj Qoi

ää, quod

omnia peccata aqué [int ilitta , quod fint animi

ii m

yeu; tU

pravitates, quod oviantur ex ratjonis perturbatio-

xoymi IT

ne, quod fint metienda, non ex inequalitate obje-

r

&orum . fed ex «qualitate yitiorum , quodque boc

g digm

snodo boniines arceantur ab omni improbitate, fi

pumiquis J

credant omnia vitia effe aqualia. 'Ex his nonin-

akerodibito

fertur cont:azium , cum fumatur pro certo &

qu Cl

vero, quod falfum tamen & incertum, adeoque

hi^ quum

principium petitur,

Obj. Qui delinquit in uno,;is in omnibus delin-

peccat,&g*im

queredicitur. E. omnia peccata funtzqualia. Refp.

pj

antecedens non effc fimpliciter verum » fed quoad ea

Ti cridty

quz funt communia omnibus vitiis, ut receffus à

amqueir

m edio, turpitudo, non autem quoad ca;qu« funt fin-

gulorum vitiorum propria.

milpitio

$36

Alii * dicunt, peccata ratione fue effentia

queju

D

C generis confidevata po[fe dici pavia, quia omnia

funt peccata : ànequalia auem ea effe fi dtverfa

peccata intev fe conferautur, aut fi fingula feovfim

ij

fU

fumanttr in fuis gradibus C circumflantiis , qui-

bus à parvis initiis paulatim affurgunt, donec

pro períonarum, locorum, temporum, medio-

sum r:itionc,graviera fiant.

Ka funt inæqu-a-

lia.

VXI

De Virtute Heroica,

I$2

*

Ht

lia, Hinc

& qui majora accepit deud gvavius 217

IV i

ec£at , quod tanto major in hoc rcquigatur

15 u g

gratitudo & obedientia. Graviwpeccar printeps,

quam fubditus, nec minus verbi divini minifler,

PrU p

quam auditor. Graviora funt peccata, quorum

xmecnum,qm(m

objecta praftantiora, — In Deum atrocius pecca-

1 Promife

tur, quam n bomines , ut C in bominum animas,

uàm in corpora.

timindo o

L]

,

Obj. Qurtotam legem fervat; delisquitautem

, Ui fnt u

^

jn uno, is omnium eft rcus. (d) Refp. id non abíoluté

yerum , fed quia peccans recedit à charirate Dei &

iftisprtida

LTET.

Proxlmi, & fic peenam omnibus dc(tinatum incurrit.

Grande * fcelus eft , acvix expiabile , f(28

Wt u

quis aliquem occidit, t ejus fimul animam perdat, .

n t

ju, Ex hs

puta fi quis in peccato mortali deprchenfus ,ab

matür pro t

altero fubito trucidatur , qued delictum propte-

te4 Chrifliamn magiflrati. feveré. falet: punire,

ycertim, al

I

t

ta .* qui temeré jurat , is contra Deum ipfum 29

[sin omriburtls

peccat, & primam legis tabulam, fed committens

füntaquii M

perjuvium laonge atvocius peccat, ac bomicidio gra-

irum f u

vius creditur. comimittere peccatum.

Perjurus

vitis, ut r«

namque fic primam violat legis tabulam, ut fi-

iad etiqua a

mulpictatem & religionem labefa&tet, Deum-

TT

que juftiffimum & potentiffimum fibi ipfi optat

vindicem, ac 1a crimen lefa maje[Latis

yris Qu

divide incidst.

*

uift n

d') 7« eth. c.1r.

t.r c)ibid.&ce. $. t.38.. f) Ia*

cobi c, 2. V. 10.

rfngium

at

[

$

furguft

]

d

Exer-

hafurt W*L

M .4-.

b

)

184 "Excrc'itatio XVII.

gt

i

, p

hi

.DE SEMI-VIR TV TIBVS,

ul

!

I Semi-virtutuus fünt habite im-

H il W

(

i D) fW'(

perfecti, quibus animus excitatur ad

ä

j tl

r

virtutes perfectas.

quny

*

Cum * moralibus virtutibus cognationem

funish D)

jmt

quandam habent, memuulh imperfedi babitus ,

f [J&

cnyziq

quorum quidam natura homini compctunt , sf

- Gd

i

Vererundia & Mifevicordia ; quidam autem affue-

N

ii aQ

jeim; du

tudine comparantur, «t Continentia ; Toleran-

aliut hus :

tia & Obedientia. Sunt namque mediocritates

sbiinyites ,y;

— fecundum veilam vationem , adcoque laudabiles,

T

neque declinant ad exceffum vel defe&um,

corisfenjt

Obj. Vixtus in. mediocritate confiftit. E. ifti

habitus funt virtutes. Refp. mediocritas primarió tri-

K ai'jqUOd j

buitur virtutibus , fecundarió affectibus , nec fufficit

Verecun.

€nim mcediocritas,alias omnis actio effet virtus; cft

ksichas,

jgitur virtus medium quoad nos , quod re&a prafcri-

bit ratio , quodq; in noftra fitum eft poteftate.

tarum r

2

at vereg

Sed * rario in bis aut-appetitus non omni-

n dominatur, st in virtute C vitio, fed lucta

tv erit bt

":

adeft, & diffenfio rationis & appetitus , snde

droi fu.

virtutes uou fünt , aCtiones tamen illarum non

pcti&jumh,.

Tetüt, Igg,

unt ab 1isomninó diverfr. His namque prope-

YA4t , tendit C excit

atur animus ad. virtutem per-

d B /

3 fectam. — Vocantur * babitus imperfedii , quia

qunyd

!

non funt merz potentiz,fcd difpofitiones adeo-

gli!ït,/,hfg

!

[

l

quce imperfecti habitus. Semi- Virtttes dicuntur

Tditgy j

. quoque, quod dimidiatam quafi viam ad veram

firper

& gerfc&am virtutem monflrant, cum cupi-

Vetagig

GOfpusrubo:;;u(

ditates P.'anä C pleue imkrrio fationis nondum

funt

Wi

*

",

m

De Semi-Virtutibus,

A

18j

funt fübjc&te , adeoque praparationés ad per-

.VTIBV& 1

fectos habitus.

Veresundia * & Mifevicordia

mmhäbitciæ þ

effekus funt natttales , feu inflinitus & difpofitio-

sies animi probi C candidi.

Patet indé quiain-

i5 Cl

ftinctus eft facultas interna ad aliquid peragen-

Discomeis

dum , dicendum aut recipiendum. Hoc autem

competit sifericordie C* verecundia , uti ex utri-

inpefrti l

usque deícriptione planum fiet,

mïxi Cmpetus

1

!]

Generaliter inftin&us notat quamvis inclina-

m qutif

F

, faciendum ; aut reci-

tionem ad aliquid dicendu

LLTTTIRM 3

piendum ; eftque alius divinus à Deo promanans;

alius humanus , quo ob temperamenti varictatem

Y mediorr

alii in virtutes , aliiín vitia magis proclives.

adcoque ld

ll Verecundia eft metus dede-

L

niute nf 1b

coris feu juftz reprehenfionis, ob tur-

dioctiasprmiii lr

pe aliquod ,quà perfonam ; commi(si,

f Chous, nec i

Verecundia * eft moderatrix pudori , in $

ieio eftt ts d

dictis & factis. Cum autem asetw C* puder fint

g d at

m t povdac

tantüm «ffeüliones , qua corpus afficiunt , id-

ptiwnon r

circó verccundia, quz metus & pudor dicitur ,

DN IN

non. evit babitus & p. €. uec vittus. — Manetid--

&'appcritus]m j

circó affeliu. Verccundia " etati tantüm com- 6

ramen ianuma!

petit juvenili, qux. hac facilé à peccatis abfter-

retur , in quz , eupiditabus impulfa , folet inci-

Hispamquep

al i

ere. — Hinc fenes quía non tàm cupiditatibus

TT ;

quàm przele&ione & mentis judicio omnia a-

guntfolaverecundia àpeccatis nonabfterrentur.

ï:'iþolitioucs:c.

Tintutr d

Halitum fibi compararunt longo uf , adcoque

jiviam ad

vix perfuafionibus aut verecundia detetrentur. |

Verecundia metus & pudor diciturs qui quod'

unt, m

£orpus rabore aut pallore afficiunt, idcO verecundia

fion eft habitus;, nec fencs cerret.

ationis nw

»

M&

Quod

?

"né

Exetctatio XVIT,

fyco

.

Quod" diximus , verecundiam effe metum

0b turpe quà perfonam, id ita fehabet. — Turpe

j nöum [

riti emmW

i

]

aliud eff pev fe tale, ut furtum , homicidium;

PL

aliud per fe non esl tuvpe , vatione autem . perfona

nf

aliquid turpitudinis contrabit , ut in publico lu-

dicras res agere , quod in plebeo toleratur,

U

inviro gravi aut honeftatis ftudiofo turpe eft,

zs:vcrecunïïian

g gt

In hisvevecundia locum babet , nonin iffis.

Pudor dicitur metus dedecoris ob turpe fa&tum.

f*)non (1&*.( 1*.1'.8'41

Verecundia eft metus dedecoris ob fa&tum , quod

nie äaïzzfgqm

liominum fzpe opinione, non in rei veritateturpe

habetur.

Sed yocabula fzpé confunduntur.

p UTO

il y fm'am.'

Cxterum * in paradoxis habetur fententia

Ariftotelis , qui ftatuit , verecundiem non ca-

aod hp

dere inyirum bouum , eftq; vulgata hominum o-

qu lt

pinioni plané contraria , stpote qua omnes bomi-

tid yertcux

nes velimaxime deceat , fiquidem moderatur pu-

Irógiic

dorem, in didis C* fail , ut antca diximus,

(u i tozvivr

gt

N

l

At

Imó eft babitu per fe landabil&, quem omnes

pdhenforis.

5 commendant, .. Contraria* fententia probatur

rationibus duabus. 1..

uía verecumdia ex re-

Nu'j

Mi C n

busturpibus oritur; five fint revera tales , five

i nl

exopinione. Atvirbonus in neutro peccat ge-

nere.

Qus nemeir

Ubi autem non eft peccatum, ibi nec

hdbet &i

pudor ob peccatum & p. e. mec verecundias

vl rccc(ïäibc

2. Quia viri boni non.eft committeré ea, ob

blis mj

quaz pudore aut verecundia afficiatur,

Obi. Vir bonus poteft incidere in vitia. E.de-

D

bet affici pudore ciq; verecundia competit. Kefp. an-

Tintm d

Batratum o

tecedens eft falfum , cum vir bonus quatalis non in-

gidatinvitia. Aut enim fponré incidit in ea , & fic

Ditvub Qj

deíinit effe vir bonus ; aut invite & fic non. debet ve-

frloptnei ]

AU ia

3ccundari , quia ycfccundia fit ol fponte fa&ta.

Sané

)

Jll,

pe Semi-Virtutibus.

1174

TWj g (f

1

Sané opponuntur * impudentia C veretuu- 19

fl

W

fi4 . neutra tamen'competit viro bono. Con-

n,|

Ol

A

traria enim viciffim infunt , fed in fubjedio babili;

UH g

E

quodautem non eft virbonus. — 1lla mala est,

D

Malum àutem non

bac ex malefacti fequitur.

! Dbeo tl

competitviro bono , nec mala aut turpia facit ;

Alol0 f

nec yerecundiaidcircó nec impudentia eicom-

»tniy if

1P

petere poteft,

Sed * verecundia proprie. & per

Rtrsob tf

ftnon cadit in virum bonum , utpoté ob fponte

ib um ,

Vr vt

male factafequitur, ex bypotbefi tamen & pro-

ontunduntur.

pter aliud,viro bono interdum conyenire dici-

xi labenr (s

tur , fi nim. preternaturam bonitatis in vitta ,

Ya w

quod bumanum est, labatur.

Si enim dclin-

v honin

quit , debet verecundari , poteftque ita ex hypo-

It um

tliefi verccundia dici bona & laudabilis.

m modertuy

InGrecia olim turpe erat, uxorem fecum du-

Ut antea dini

«cre in cozvivium » quod apud Romanos fccus fuit,

Hic igitur incurrit in metum infamiz , fcu jufta rc-

Bilj, quem D

prehenfionis.

"

*fnteniapto

Naim *

pudoy C fic verecundia duplex eft , (5

a verecokdi n

natutalis G* moralis , cftque ille per fe indifferens,

w rerera ub

i, e, neque laudabilis nequevituperabilis, affe-

i neamopta

"

&us nempéanatura proventens; biccontra fe

peccatüm, 2

habet & prout regimen re&é rationis acceffit

mET

vel teceffit ab eo.

Motalis tmoderatus eftlauda-

coumitetct

bilis, immoderatus cít culpabilts.

ffcatth

Pudor peccatum antecedens eft moderatus ho-

minemq; ab eo abítrahit, Immoderatus fequitue

a'dcrcinþvilii '

comptti. v

patratum fcelus. llle fitex praefcripto re&a ratio-

j qua li?

nis»ubi , quando , erga quos, quantum, quomodo

addit int

)

ficrioporieat. — Hic contrafc habet , oriturq; ex con-

glic non^

i

fcientia nialefa&orum.

M 6

Oppo..'

(Pome fiä* Y

)

138

Exercitatio XVII,

|

5

]nis ! 1

'

Opponitur * verecundiz in exceffu pavi.

ditas , qua homines correpti, etiam leviffimas

ais

'uæ hicnonjf'Cï

ob caufas erubefcunt: in defeitu impudentia,

qua quilaborant , nillo infamiz aut dedecoris

d

metu abfterrentur à turpi.

rcäum fhg! :

)

(4) 4. ethic. €. 9. t. 122.

m

Con:mcmia

I1I. Mifericordia eft condolen-

jan!

yandiot

i [UWNW

tia , exrebus adverfis alterius orta, qui-

jarg od

busindigné & preter meritüafflgitur,

y r

/

"

Ex * objecto defcribitur mifericordia,

gur um ii

efla, is qui indigne affigitur.

Nam qui digné

lxiomotia. )

mala patitur, isvi juftitiz mifericordiam non

() t Eihic.

meretur.

Quem autem alterius . calamitas,

Oppolït*

quam indigné patitur , non affligit ,isne homo

quftit v

sls lude d

quidem dicendus eft. — Hodie mibi , cras tibi.

Sumitur mifericordia aut pro affe&tu & fic non

gin jorenitu

eft virtus , aut pro voluntate fübveniendi alterius in-

qutim sfedi

opiz , quomodo cft eadem cum charitate.

aorbusad

Y

Mifericordia * digni omnes funt homi-

iitisquj

nes, qui indigna patiuntur , Ymprimis imbecil-

( rationis

liores & inferiores,ad aliquid agendum aut pa-

Mtque* hi

uendum, ut. funt. infantes, mente capti , pueri,

fi iptmma,

vidue , omui bumano prafidio deflituti, inopes y

egeni , quiex tebus pro[beris in malorum gurgiten,

pa df g

lat g

ex tranquillo fietu in borrendas conijciuntur tem-

pofiates.

Opponitur ei Zelus intempe[livus Cf

tiontmy il

titii,c i

quifericordia. Y(te in exceffu , hec in defe&u.

quibuseif

IV. Continentia cft, quà homo

eudi, qui

du&u redz rationis fibià voluptatibus

On quo

lt fcee d

tempctat , cupiditate repugnante.

Imus

84 jipy

i,

[

De Semi- Virtutibut

149

UT ^

Imus * ad affe&tus noftra induftria com-.16

id

&t

j

tm|

1

paratos , in quibus primó occurrit continentia ,

Wi ityi

ii

qua& hic non accipitur pro caflitate, icenim pars

AT qu

d

li

eft temperantiz : fed pro imperfeito babitu, quo

re&um eligimus in voluptatibus, cum pugna

t n

l

" tamen fenfuum interna.

Continentía dicitur quod appetitum intrà ra-

i lt n

eneraliter quan-

tionis cancellos continere dicitur.

lteriüs Ott

doque (uimiturpro virtute quadam , qua prava cupi-

ditates & inordinati affe&us re&tz rationi füjiciun-

eritüafty

übitur mifer

tur. (b) Specialiter eft virtus imperfc&ta qua lu&ka-

mur cum ira, cupiditate cibi, amorum , fermonis,

". Naqii

locomotiva. (c

2 nifericordan

0 (b) T. Ethic. e 1. (c) Ibid, & h. l. c. 4. T. 34-

1 dterts cli

Oppofitum in defectu nomine catet. Íta

] aingit yste l

averfatur voluptates , ut ne propter hone-

Mdl t r

neftas laude dignum fufciperet: Raró autnun-

i proafdug la

. quàm invenitur.

In exceffu eft Incontinentia

fübveniendi alet

qua tüm affectibus aliis, tüm in cibo, potu &

n chatitat.

.

. amoribus modus exceditur. Cupiditates prava

L omnes

fint n

invitum quafi trahunt peccantem. Superatur te-

, inprini inl

&z rationis judicium à cupiditatibus pravis.

ujdagendmat

Atque * hinc incontinens agit partim fciens , pat-

at at

tim ignorans, Agit fctens , quatenus novit tur- 19 -

lo if

pia effe fugienda; ignerans agit, quatenus non

p um r

applicat generalem iftam notitiam ad fuam a-

d anjant

&ionem, ida, propter vepugnantiam appetitus G-

d itnpr

tationi , C* in primis ob vatias perturbationes ,

ü) hat indes

quibus averfus incontinens, id fxpé non appre-

Cü;qUä hþ

hendit, quod debet..

Non quod libet, fed quod licet; nec omne quod

jvolupt^

licet facere debemus, fed quod decct. — Ratio enim.

prafit, cui appetitus fenfitiyus parcre debet.

:Pugnmfas

om-

[L]

]

Éxercitatio XViI.

. ii

YT0

19

Committititur * duobus modis aäeoquä

&hbo[i()fäf

duplex eft:. pracipitantia &* infirmitas. . Mla fü-

bitó " quafi pev imprudentiam quis ad péccandum

jqumal

pic

abripitur, dntequám cogitare poffit.. Ea minus

C dgas

i'eprch&znditur, quia temeré antequam de re.

inedio eft qurs follicitus irrepfit.

Hac Aliquié

hi

Jl

sefiflié aliquandiu. Voluptatibus , quibws tandem

A(Wd emi |

U

£ctunbit,

um

Eft priori deterior, quod fpacium

f

abeat & moram fe munieridi ad

feitius

N

veríus Kpnvos

Totituo

affectus,

Omnia conffánti dnimo, nécdemigremus ex

tiocopt

éfficii cancelli&, Confcientie riamq; eft mille teftis.

E^n

Hinc fucceffu folent carexe feliér , qui vocationem

duritit i

deferunt f(uam,

tiim, at

20

Eft * quoqué irnicontinentinentia alia bu-

//II//W]W!I?

shiatia , quz fï"equcntcr' cadit in homitiés , pec-

DT

cantes in voluptatibus tactus i 4ii4 beluina ,

tl P

quzin móftrofis invenitur loriinibus;lza mors

Qphnionts t

bofa, qux per tmorbum attrahitur, ut in pica:

pofis , df

ália denique affueta , Qüx ex inveterataconfuc-

rf

tüdine eftin hominibus , ut cüm pràvo more

titatem oiny

fiürit gulofi, qué eft ipfa buimana intemperantia.

Quinir

21 Quod * diximus, incontinentem peccare [cien-

j dutoui nt

i

ter F finul iguoraniet , in eo temporis in-

3 geftunt i

tervalla €onvenit diftinguere. Ante adionem in-

tut , hi Indgn

continens habet fcientiam generalem & fpecia-

Ml

lem. Imadhone ipfa, ignoranti eft fimili ; quod

do!msbonejf.

animum affectibus perturbatum habeat, Posl

UT

attionem , vedit ad notitiam priorem, quia pce-

1 al

nitet eum & pudore fuffunditur. : Diverfo id-

451!4)1!,414;

circà refpectu peccat ut fciens & ignorans.

(lity puy

V. To-

(Wi*' ) IM

"l

De Semi- Virtutibus,

19í

us modis adï';;l

V. Tolerantia eft,qua resadverfas

AMftmtg. l

. &laboriofashoneftatis gratia ferimus,

! t «d N

íed cüm dolore,moleftià & lu&aanimi.

! ) Dfüt' l i

"

Differc* à continentia oljecto , quia illa vo- 22

Vatttqum d.

juptates ; hzcdoloreim perfert, fed utraque cum

Q Rj

lu&ta C dolore,EftimperfeGta fortitudo & difpof

ET lj

fiioádeam. —Honcflatis gratid ; per toleran-

T05 quodjs

tiam re$ adverfas & laboriofa$ magno animo

d duerfs n

feririus.

Fortitudo ín adeundis & perferendis periculis

ov titdemioreg

€ft occupata ; tolerantiain impofitis perferendis.

bramq dhmilte

Ei* in exceffu opponitur pertinacia feu

23

titt, qui vodtit

durities , in defe&u mollities.. Pertinacid eft vi-

tium, modum in adveyfis ità éxcedens , ut quavis

tOenttnenta 4

diti homitisyg

Jine boneflatis tatiane pevferamus.

Confiftit 1n

: du hn

fa&us & verbis. Pertinax vel est fingularia, vel

indotFus,vel agreflis, Duo priores ita fuas tuentur

Hontitibusdius

opiniones , utcumhis tamen utcunq; difputare

vihitr u

poffis , difficulter tamen & raró cum fructu:

C ivectratico

agreflesfunt immoti , nec honeftatem, nec ve-

t aim pr'avo fit

i'itatem curant.

tht

Qui nón cürant utrum bene vel riialé fentiant ,

Id

dutqui nec veritatem , nec honeftatem amant, fed

E.

j

j (0 m*

perfitunt. in fua opinigne ; aut fa&is fuis dcle&tan-

tur ; hi indigni (urt omni admonitioric.

« iif

Mollities * esl vitium , quo nullos labores aut 24.

ag m

doloves lioneflatis gratia perferte volumus, EX du

,f m

plex: infita cr acquifita. (e) 1la est , qua bomi-

Q habcaF J

fits quidam propter loci laborant naturam »in quo

vim, Q

babitant , aut propter fexum vel atatem. Hac est

w Di*

quá ex prava difpofitione & ineptitudine aut fa-

cotdia , adiones virtuti repugnantes edimus.

lsgignoræg i

l

l

Petfas

)

t91

Éxercitatio. XVII.

s u

Perfe hatura femper fuerunt molliores, undà

proverbium : mollities Perfica. . Compctit infantis

t& ?[ld ' "E

bos, foeminis & diuturnis morbis laborantibus.

g

j

d

25

Differunt * in eo , quod poftertor vitium fie

us

u

motale,laborantque eo voluptarii ignavi & lufu

, !unum P

dediti. — Infita efl à cau(is plevunque naturalibus

adeod, praprie non cf morali.. Nec eft enimab

hu

" /,auduo

actionibus pravis , fed à prava difpofitione aut

li

J

)le m

animi, autcorporis. Indé brutis q

u

9que mol-

j ib x

af

lities quibusdam ineü ; ut cate]lis

elitenfibus

"m,m';,dihcd

Ó equis Pevficis.

silis i lo

(d) ?. ethic. €. 4. .55

xale. A

VL Obedientia eft actus . intelíe-

oj BN

&us & voluntatis, humilitet obtem:

a, LaX

perans füperiori, ex debito-.

i, Ht li

26

Supereft * obedientia , qua ex debito fu-

fl jrod

periovi paremus, — Esb difpofitio laudalilis manida-

PITTPHIT

ta prafcvipta implédi pro facult ateyboneflatis gr4-

tb ddiemdum.

tia. Non decet exquirere ra ioncs pradlcripto-

Ab

lominibus;ettn

rum àfuperiori, Pareudum enim imferanti, a6

fubditis obfequià gloviavelidta est.

Quando au-

fintur, qui tem

firola ercii

tem contra jus aliquid imperatur , tunc mian-

lg.

dati caufas poflunius p&ter&. Obedientia * du-

ln* ]

pléx eft,aur bominis ad Deum, aut hominis ad bo-

i fiqidmc:

minem, — llla esf actio covformis divine legi.. Co

'tïïc,äcbtmb(l

gnofcimus hac quibus officiis Deus-coli velit;

ts ol

quavé pietate vencrandus fit. ^ Nullam patitut

ATedt ul

exceptionem.. Quod enim Deus mandat, iá fine

fioninongly

dubio faciendum, nec poteft non effe juftum.

ctatem hls

Hins pteda belliza à Deo ptacepta, inju[ta e[fe nee

fs fef f

quite

Effe-

S

li

*

De Seiii-Virtutibi.

1$

j

MLC

l

N

Effe&us bello folenni ex jure gentiuifi proprius;

RR

ii

éftpreda. Sed bellum ficjuffum, Tuncenim Jure

À bt

l

lu

maturz cà nobis acqüiruntur , qua aüt pátià funt ei,

Mitryig

quod cum nóbis fit debiturn,aliter con(equi non pof-

Xari ignavi&ki

fumus; autetiam quz nocenti damnum inferunt,in-

tra æqgüm 'peenz modum.

WH Vg

d

Nelag,

Hominis * ad bomineth obedientia vatia est, 15

^

Ín ecclefia auditores funt obftri&ti his; qui fa-

f

iboftiny

MOQUt m

.. lutaria juxta mandata. mandant divina. Infoli-

NG q

tia fubditi debent obedire mágiftratui. In

mejlü

j

zäirenj,,

eeconomia liberi & fervi capiant juffa patrisfa-

668

miliás, aut illorum; quos rei oeconomicz hic

us intt

prafecit. .Sed * juffa bominum Deo nón adver 2

fentui. — Hüic enim magis obedienduim, quài bo-

ümiltet o

ahinibis, Flincfi jübent ecclefiaftici fidem abne-

tbito,

| gare, aüt callidé diffimulaté , fi ejin et neceffaria

4, u rl

covféffio, proculidjuffam hàbeas. — Cáüm Dorni-

jl i

i carnis 2 Domiuo (pyritu diverfam imperat,noh -

datjmitip

€il obediendum, dixit olim 5. Hieronymus.

T

Abíoluté Dco mágis eft obediendum , quàm

inc.non excus

p ii ul

hominibus; etiamfi morrendum fit.

fantur , qui tempore perfecutionis à fide deficiunt;

P

T Wndox-

riyola exc

A

*

ufátiode ütentes ; gejmungen $£b if£

vritir, tuc

6

Ottlenb. —

. Obedenta'

-fnde * ff

LEX 365

magiffratus jubet f[uditos milita- 33

; at bamnid

tt, fiquidem conft4s ipfis,injuftam belli caufam

"TT l:gf. j

elfe, debent abftinere.. Ipfa jura civilia, que pec-

j Dau col

eatis ekcufabilibus fácilem veniam pr&bent;

E

faverit quideni his, qui parére neceffe babent, fcd

gmadi

noninomribus. Excipíunt emitn ca, qua atro-

ia dj

citatem habent facinoris vel fceleris, quz fe-

ipfis Befaria furi. . Ín. * dubio difficilé eft ali-3e.

.:4,:'»;«!4&'*

Cne»

»g?

| guxd dcüm,rc, utfi dubites,n "r'cs fit liita ne

crie

i

194

Exerc. XVII. De Semi-Virtutibþ.

Eu

Plerique putant parendum. Videtur enim in ve

dubia obfecundandum fuperiori. — Verüm fi quis

i Vlä

non modó dubitat, fed argumentis probabili-

] Vi

bus indu&us , magis in id propendeat , ut vem in-

pomani a

juftam putet, tunc abftinendum. .Nec eft enim

ca inobtdientia , qux huic opponitur virtuti.

Eft ea per fe manifefta.

(icdp eï

Liberi fpernentes con

fenfum & Iaütoritatcm'

jupti.

párentum, in connu biis contrahendis, inobedientiae

1ei fünt , qui propterea poena carceris» aut alia arbi-

aisl

du la n

trdria à magiftratu ple&tendi.

31

Infignis * inobedientiz documentum hi

proud us

ta5 QU irti

edunt, qui fab pratextu ecclefiaflici muneris , om«

nem magiflratui politico denegant obedientiam,

qis,Knqua

Felcuas

ratione ea, quod (pititualia boua fint antefevenda

corporalibus.

Ecclefiaftici autem: in. iftis ver-

rationals,(ecu

ff Sellice

fantur , adeoque funt fecularibus fuperiores.

m & humai

Obj. Princeps & omnis magiftratus politicus

Trtelet

eít ovis inecclefia & (ubicétus vere doctzinz , ergo

t0n pertine

non eft fuperior illi, qui hancdifpenfat. Refp. ma-

giftratus politicus non eft tantüm ovis, fed prote&or

(ant, LT

quoquc patronus & nutritius €cclefia.

i

n C quys

3

Valé * enim confunditur peteffas cum

jroptereadi

imperio , Cf poteflas cum miniflevio. — Flac lunt

pteream dec

füperiores ecclefiaftici, non 2,2; i. & in his, qu

Suftcit pf

funt propria minifterii, £ est verbi divini predi-

pudeng,

catio C facramentorum admini[fratio aliaque [bi-

UT

títualia munera; non autem in his que

Tntelediis

politicam concernunt gu-

Donft lil

/

bernpationem.

f tlj

MT

$

TR n

Exer-

A

LI

Viltulibm,

Àttit t

— Éxercitatio X VIII.

105

Vcrüm lr

DE VIRTUTIBUS INTEIL.

Qs p

EBCTUALIBUS.

'ndut, DITN

L. Virtus iatelle&ualis eft habitus;

h N

Dpontu: v

quo mens affirmando & negando ve

x

rumenunciàt.

Ut duplex * eft felicitas , alia theoretica,

m & aütoits

i

ttdiiinobelis

alia pradica ; ita duplex quoque eft virtusalia

Kceti autalit

intelleiualis, alia moralis: & &t bac prailicam,

ita. illa tBeoreticam felicitatemi pro fine . babet,

z dcumenta

proutex füperioribus conftat. Practica felici-

if mmtti

tas cum virtute morali, ethicz eft confideratio-

igut lt

» nis, & inqua hactenus verfati fumus.

u nf

Felicitas theoretica eft quoque óperatio animae

qutem n if

rationalis, (ecundum virtutem perfc&tam,in vita per-

fc&a. Sed hic cognitio & contemplatie rerum ater«

arbus p

narum & humanarum intelligitur.

gf pl

itradodrint t

Intellectuales * virtutes per fz ad ethicám

ifpat. p n

non pertinent, cum ad cjus finemper fe nihil fa-

s oris p

ciant. Virtwu quidem morvalit vecta vatione defini-

deia,

tut, C* que pev ptudeutiami dirigitur ; non tamen

ia p

proptereade prudentia hic agendum eft & pro-

j d

! pteream de cateris virtutibus intellectualibus.

?i tin ubf

Sufficit noffe , quod practica philoföphia fic

wii ii

prudentia,

du

Obj. re&ta ratio nequit intelligi fine virtutibus

intelle&ualibus. ergo dc his agendum in ethicá.Refp.

sns g

ld non fequi, aliundé cognitio hzc hauxienda, nimire

nge

€x metaphyfica , ad quam earum pettinct explicatío.

'

Sed * quianon omniapoffumus omnes,& j

omres nó pofsüt omnes di cip'lin"as percurrere, '

&

dMsitcà de yitiutibw iutellectualibus bic pracipitur,

p

-

2

st alfg

Exercitatio, XVILL

p

196

ut Aliqua earum babeaturnotitia, Vocanturali.

ts

d PCI

ott

m

ii

3s (implicitet habitwintellectus, ac fant h.l. quali-

(

tátes re1 fupervenientes ; naturà fuà durabiles

en

M

4qy

li

j

Yeu difficulter mobiles.

ia

Ü

qwauïïi

Habitus voéatur quoqué difpofitio, nam difpo-

l

f0

1

fitiolaté acecpti omneid notat, quod fubje&tum di(

n

j

ponit; firi&té pro co,quodfubje&dum difponit cum

magnaimpcerfc&ionce, ac ita contradiftinguitur ha«

giesoptt

bitut.

itu i Df

4.

Accidit * ut babitus dificulter tmoveatue,

vits bb

contra duvalilis fit difpofitio. Yta frigus facilà ac-

letns hd. 1

éedit & recedit, eftque difpofitio in fubjecto, &

ifisilnen

tamenin morbis frigidis difficulterloco moves

T Virtü

turífuo. Inflabiles effe babitus , Cvidens eft in

virtutibus theologicis, fide, fhe, tbaritate,& quae

que: p

culpa hominis facilé amittuntur. — Habitus hi

prdtnta,

funt & poflent perpetuó durare , fi homo eas

IH*/M

nonexcuteret.

yridsqu

Habitus interdum primó perficit operationem;,

hus

interduu primó naturam. Ita (cientia primó perficit

animarni.quodautem ab e3 prodit , id perficit opera-

qugüaccmïx(t

tiones.Precipu? ordinanturhábitusad opciationemi.

rdiqis a

'Ex * quibusultró fequitur, quodvirtutes

ntelidudu,

antelletualés vecte babitibus anmmeventur. Sunt

frmliitrm

autem mentis habitus feu intelle&us;. Corporis

vetum i:a(og

e[fe non poffunt,cum in boc aliàs etiam proprié

Qjtipá

Qu tttinr

nullus fit habitus, anima eft babituum fubjectü,

Obj. animz facultates pet membra córporis

mascnämpgm

quasdam operationes exercent, ergo habitus funt irà

njüï;ïuzqumd(

n niirhus

€orpore. Rceíp. quod habitus fit principium funétio-

V gt

num, quiautem primó & proprié inanimz potentiis

xefidet., Sccundarió corpori habitus afcribitur.

lg

$

"Non * fant quog, habitw eleitiyi, cum vi-

n dhml [

ti$

CUJCSJ üqmd

l

197

Y

iütod

De Vivgutiäm Intelle&iualibu.

!

Ánrd] "

tiis id competat & virtutibus moralibus. — Nec

(unt babitus facultatis fenfitive, quos nonnulli af-

d dtjjs

ferunt, & qui propterea brutis animalibus, ha-

bitus quoqueadícribunt. Sumt habitus bottinis

i m

LU

f

Kmá

proprii, qui propterea intelle£tum feu mentem

UM

fubje&umagnofcunt fuum.

Cumque * in-7

lii a.

telle&us operatio propria fit , verum cognofcere,

ifludá, à falfo difcernere , idcircó intelle&ualis

Vrutg,

virtus eft habitus talis, cujus beneficio idintel-

hl

lectus facit. Perficitte intelle&us hi habitibus, ac

Rb

lo n

iftis inftru&tus munus fuum rité complet.

TR

. 1. Virtutesintelle&tuales füntquin-

N

&'Q)

hst

que: fapientia, intclligentia, fcientia,

D Fl

prudentia, ars.

pae, fono t

In * habitibus intelle&us , alii dicuntut

principales, qui per fe animum perficiunt & per

vctopeitont

feexpetuntur; aliiinffrumentales , qui illorum

deagom g

quafi accenífi feu miniftri funt, quique propter

lil pf

,b:tusadaycmicu:

reliquos expetuntur. Principales funt virtutes

intelleiuales, modó memoratz quinque , quiid,

»guitur, quint

n untrtntis d

Jfimpliciter verumdicnit, Per hos enim animus

lo

(iU

hw

ii

verum ita cognofcit, ut nibil fal(i fubeffe pofit-

(qti

J]!d,; etamp

Opinio & fides humana funt habitus quoques

qui autern verum dicunt,cum formidine oppofiii.Ve-

"hitmumbo

vitas enim pore(t fubeffe, cum opinionem de rc habe-

pet mb

mus,aut quando credimus fide ea;qux autoritate tan«

f,'"go habi:us'!ijf

tlm nititurhumana, quod autern non cft perpetu-

üwnncipiumï'—j i

um, quia fal(am quoque poteft fubeffe.

giinanmtp^

Intelle&uales * virtutesita veritatem ma-

busas

-

nifeftant, ut nibil falfi bis fabft, imó definunt ef-

j :I:dirhf-'ä

Íe tales, fi quid falíi habeant. Facitidobje&um

N 3

.&res

pl

108

l;xmitdtio XV1II.,

j on dcgl

& res intelligibilfs, à quib, quando ita movetur

intelleCtus, ut uni cütradictionis pavtà affentiatur,

fiicos pf 1

g

quod fit vel immediaté in principiorum cogni-

jginr, a

tione, vel mediaté in Ícientiis, tunc falfum fub-

effenequit.

dntir

T]E Ti

Intelle&us quoque affen(um prebet, ob auto-

ritatem dicentis,ut fitin fide divina,qua innititurau:

porura prir

toritati divinz, & propter quàm unam contradictio-

'bius

nis partem eligimus , quia tanta cft divina autoritas

s

ut cifimpliciter affentiamur,

dupices,

10

Sarié * negari non poteft, habitus illos in

fingati

nobis e[fe imperfectos , &* in multis deficere, mens

benttt, n

bomitiis quog , babaibus ifli inffruda , fapiffime

fl

impingit : exquo autem nondum licet inferre,

1

duo rescon

x: hab

1

tus iftos in fe £alfum dicere. Nec * idem

Indlg

cnim funt , habitum efle imperfe&tum, aut mul-

penenmi

nott lib

! tà velomni3 non apPrchcndcrc ; & habitum in

ledom venjunt

'his errare; que attingit. Eftaliud quoq; ho-

lj

minem, st ut babitu es praditus , in nonnullis

dpi,ituq

tamé imó in multis cc-fpitarc; & aliud eft ipfum

Prim at

habitum caufam erroris cffe , aut erroretm infe

jrittás x

continere. — Errare poteff is qui babitu aut di-

mtum cnim]

féiplina «f

ihbutws , non tamen pev. banc dz'fcipl;-

nat 4ut per bunc babitum,

gnitmt

quconof

'Nulla difciplina eft , mentem perficiens, que

fion plurimum ignorantiz relinquat; necomnis enim

tsf

ignorantia expellitur ex niente , nec difciplina fta-

lia

itim ita exhaurit objectum fuum.ut nihil fit reliquum

quatur, d

quod ultrá inveftigari poffit. — Imperfe&io & igno-

rantiain fubje&to codem eft reliqua , cum difciplina.

tanqtan i

12

' Porro * quoad numerum virtutum intel-

Pfïfllpporün

. de&

MOH Q

ualittm quinarium , quamvis ille paffim fo-

perosé

leat confimari ab oljeddo , ngs tamen o

fiäfdw;:[f,g

illum,.

De Virtutibus Intelleiualibu.

129

10 ita mU?ïg

illilm non demonftrabimus. Sufficiat omnes

Vf

habitus principales , quiq, in veri invefligatione

IOrum cre.

propri occuipantur , hucpoffe referri , ut res ipfa

lcfni

loquitur , adeoq; nec plurcs , nec pauciores

dantur.

Plzhtto [ LY

Quz intiitu;

III. Intelligentia cft habitus pri-

Am contridifr

morum principiorum.

rita a

"Habitus * feu virtutes intelle&uales funt &

duplices , alii circa ves nuece[farias , aliicirca con-

y lulit ii

tingentes verfantur.

In iftis tres priores ha-

li uf v

bentur, funtd; zntelligentia C fiientia babitus

Jruda, fj

t icet i

fimplices; fapientia vero eft compofitu,. Cxteri

duo res contingentes confiderant.

f& Ne*i

Intelligentiaaliás dicitur mens/ & intelle&tus;

fibum, at

per metonymiam fubjc&i , quia in intelle&u eft. Hic

notat habitum , per quem prima principia in intel-

ts hbt

le&tum veniunt.

d qLqu;P:'f

Objedium * babitus bujus , funt prima prin- 14

! 1n nonm

cipia , circa qua formaliter cognofcenda occupatur.

ul dl

Prima autem dicuntur , que non babent . alia fe

ait eronddé

priora , taliaq; dariipfaresarguit. Nec in infi-

p hii aviff

nitum enim progredi poffumus,nifï omnem co-

p p

gnitionemtóllere animus fit, Pofteriora nam-

que cogan ci non poflunt , nifi de prioribus an-

pf d

té fis certiffimus. Caterum * principia hzc,ba. 19

upntcomniud

litu quodam cognofii , nec xamen ullo ex cteris

a dl

quatuor , idnon efthujusloci demonftrare , fed

albl f

puíctio K?

tanquàm indubitatum & alibi demonftratum

4,«0m le

præfupponimus.Etln'm nude in explicatione bujus

virtucm ^

babitus occupatur , & utintelligamus, eum effe in-

e€m.

isile gt

temiqtcüeäual

tfll«?us perfedtionem C fic virtu

4

bj.

tamel Uf!

y

p

308

ixerci:at;a XV11f.

il j

Obj. principia prima dicuntur naturs 86t, érgg,

*ion cognofcuntur per habitum. Refp. ideo habitu,

qu

p varam

Oopus cft ;ut promptius veriratem principiorum per-

IIVC

Cipiamus , quam per folam potentiam naturalem &

«s

lumen intelle&us habere non poffumus, Eft elcn-

chus cauía.

gu nl

16

Prima * principia funt duplicia, theore-

cU gt

tica & praciia , ut in intelligentia docui. (a),

at gt

Theorcticafünt: quedlibet tf aut nonefl , fiui-

m d m

tum non efl capax infiniti , omne zótum eft majus

dishibbes

fa. parte, & alia imulta.

Practicafunt: Deus.

Vateris, C

€ colendus, patentes fant bonoxandi , magiflta-

al

tui eft obediendum , athite(us commodo loco ftu-

, princplorum

at edificia.

Fternurt

Pra&icum hic lat fumitur , prout artes quoq;

&emprrien

includit & notiones fecundas ,

d

in quibus cgjam cft

At ln Atttoum

operatio , fed late fic dicta.

5

eonnesionlate

Hac * & (imiliaprima dicuntur soffre co-

ais complts

nitionis principia , & 1n qua catera recidunt,

&i

Ea autemvera e[fe omnis is novit , qui faltem tex-

fl diim

qinos intelligit , qui bis comtinentuv.

Nam fine

»

J p

terminorum cognitione manent incognita, Sa-

Tacre al d

né natura notum eft , tozum effe majus [ua pattes,

dcm diqu u

tuum autem eft noffe , quid totum fit , quid p4ts,

mondrtioye

aliás manct. incognitum. Jta in aliis quoq;.

Wi (

Piincipia in fafpe&ata ita (unt comparata, ut

YT, quojsm

nemo de his dubitare

poffit , alia eft ratio fi accedat

P

s

cCircumftantia peculiaris,

Itainfe verum eft, nemo

R, g.

Qicüntur,

eft occidendus, quod fi v

cró vulneratus te oret, ut

mortem ipfi approperes, ibi principium fit dubium.

(M*(

18

EM t

Atq; * hzc caufa eft, quod principiorum

&65 r l

Aftorumnotitía fit longé evidentior, perfectior

F p

$

& Præfcant;iorin adulrü & longo ufu exer

^.

citatis,

quim

UI ii dl).m

A

H.

- pe Virtutibu tutelledioalibus.

EL

tUt

h,

1

Rgfp.

i

i

qüäm in invenibus, & qui ufum & experientiam

j

rerum vàáriarum nondum habent.

Xitcipione

j

H f

IV. Scientiacít habitussquo per

Umug, u d

veras & immediatas cáüías, conclufio-

lpl d

nes necetfarias cognoícimus.

Scientia * proprie Q" inrigore fic dicta, nulli Xo,

vttià doni

t od

compétit cognitioni , nifi ei, que fir per catfas

veras (* immediatas.

Ita enim diftinguitur ab

LU

ia fnt:

aliis habitibus. Reperitur igitur in neceffariis

Ittl, magijï

E-

& xternis , caufam continentibus próximam &

li

adzquatam.

Conclufionum eft fcientia, non

|

l

TT lm

principiorum. (b)

Kternum hoc loco notat;quod eft perpetuum

DT

in quiby eiand

& femper verüm, licetalis non extiterit ab eternÓ,

necin zternum exiftat de propolitionum cnim feu

«onnexionis terminorum neceffitat

fcitur Mjn l

aliás complexa dicitur,

g fezmo cft,que

Catera i.

X

Acquivitur * pet

demonffrationem , & que 20

, i f

fola est viaperveniendi ad faentiam , quam fru-

w Nal

ffta propterea extra füientiam querimus , ut de

gticomi

hac re aliás difputatur. Præcognofcuntur qui.-

dém aliqua ante demonftraticnem , fed ex de-

mj fuyt

humj i

monítratione fcientia immediaté oritur.

Vulgó fcientia notat quamvis animi cognitio-

dl quog

i compatit !

nem ,quovis modo perceptam , in quo latiori figni-

datio f

ficatu, grammatica (b) rhetorica ; logica (gicntiæ

d

dicuntur.

qerum edi t

quatus t of

Quod * diximus, fcientiam vigorost fic di- »x

jum fit db

&am , ex caufis-eonclcfiones neceflarias dedu-

yiprini

cere , ex eo intelligimus , quod detur quod fciu

entia pev analogiam , ut funt pneunatica- C sna-

jor p

Íunt enim hic caufz

t t

.;'

;kemavtica abfitada , - nec

effendis

r

.

3

"

p

202

"Exerdtatio XVIILL

mT.

effendi; per immota tamen principia conclu-

m dppulcani

fiones probant , quz virtualiter caufa non-

nullis dicuntur.

gt

(b) Vide contemp. metaph. 13. $.55. m.. ((c) lib,

Vingtnt

catcgor.;'c'. 8. $..52

m

ij Videcontt

V. Sapientia eft habitus ; con-

intel, co

ftansintelligentia & fcientia.

apyie:

22

Sapientia * hic non fumitur pro halitu di-

Bu

- fiurfivo, qui edicit conclufiones ex principiis (a)

cumragï

o

fed determinaté pro merapbyfica, Hac enim con-

Yif

ftat intelligentia & fcientia.Haec occupata eft in

wefacis,

primis principiis , quz intelligentia formaliter

confiderat (b indé conclufiones deducit, quod

pudaris [

veici

facit aliás fcientia ex fuis principiis.

Sapiens fecumdum duid dicitur, qui in certa

frii, ia

difciplinà excellit ; fapiens fimpliciter eft, qui novit

hii at n

quod inomnibus praclaraffimum cft.. Vérfatur enim

dctr,quif

circa qmnia-.

Ncfinereda:

2

Hinc * princeps falutatur metaphyfica ,

inter difciplinas omnes , naturà duce inventas ,

Sdconfequipo*

.. bj u

quas humanas aliás dicimus. Quodex proprie-

tatibus ejus; (c) & quas paffim omnes appro-

lone , DT

dlatem tht

bant,cft luculentü quod;. Omnium difciplinarum

fon(deratuito

principiis & conclufionibus fubfidio venit: civca dif-

fuicquam a

Vi inteled

ficilima verfatur C in univer(ali omnia cognofcit.

- Vniverfaliffimum objc&um, quale eft imeta-

Wt ouf.

ehy(cz , non poteft no& circa difficilima & cirea

teaet tj c

omnia verfari ; Omnia enimc

D

'

omple&itur & fic diffi-

cilima quoq;.

Mi j

2

Eft. * autem fapientia proprié fic di-

L

-a ,"ntcll

R

igentia & fcientia, mwon formaliter ,

T tf

[

hoc modo à neutra. formaliter differret ;

:

T hitg, j

fcd ut,

[I

e

De Virttütibus Intellediualibus,

102

MO

Virtus

CQ

edutalibi quoq: dixi (d) virtualiter.

hn

enim applicandi hic eft illorum principiorum,

l

qua intelligentia formaliter confiderat. Adeft

?* (j

hic intelligentia & ícientia , meutra fub vatione

"

propria , utvag, fub formalitate fapientie.

2

Ul COf

(a) Vide contemp. metaph.:r.$. 12. m. (b) : Vid,

intell. contempl. x. $. 26, m« (c) Vider. me-

taphyf.c-z, (d) Conteimpl. metaph.i5.$.29.m.

t hiliti d

VI. Prudentia eft habitus rc

Xicnis (

2 CQ t«

cum ratione activus.

&a

ia d

-Mti * funt habitus qui in rebus occupantur ;

r f

neceffariis. Contingentibus deftinanta funt,

Sttich al

-

prudentia Ó* ars, PrudentiaaCtiones hominum

pis

refpicit, ac modum bene beateq; vivendi pra-

àt, quin t

Ícribit, idg, duitu vecla vatiouis , per legemm na

itr d i um

tutà ,ut C per dica Cv firiptapradentum. Hinc

fi Velturenn

dicitur , quod fit babitus cum teka vatione adlivus.

Nec fine recta ratione enim 5 nec fine actione ,

y meaprit

idconfequi poffumus.

à a,

: Obj. prudentia in a&ione confiftit , assin effe-

(äodexpropnf

€tione, crgo non funt virtutes intelle&uales , ad feli-

m m 4f*

citatem theoreticam ducentes. Refp. neuter habitus

gt

confideratus concreté , & ut in fübje&tum fuum agit,

quicquam ad hanc felicitatem facit: quatenus au-

j

tem in intelle&tuminducitur & quando de natura eo-

ii p

rum eft quzftio , tune contemplationi fubfunt,

In-

i t ]

teile&tus.enim omnia debet intelligere. :

f i

Proprium * prudentiz eft , tàm fibi quàm a

uml lod

aliis confuleve , quavite falutaria cum primis funt,

eama, boneflifimam faciunt. Yd autem pendetà

gl

gi j

reGa ratione, que rectum eff de vebus judicium &

tge natuta. dependens, ut fupra quoq; diétum.

l

j

' d'üfmct E

Lee

í

d

P.

p

204

^ Exercitatio XVIII.

: Dc*P&fti]

Lex autem natuve eft lex Dei , smentibus bominum

ajquodauzcn

infiripta , adeoq, vadius quidam , poft lapfum teli-

sucid p

voluu p

quus, ad civilem vitam regendam? Quicquid re-

€tx rationi non congruit , aut ad; honcftatem

m

non tendit, id omne;utut fpeciofum eft,)nomen

j

27 prudentiz mentitur. . Hinc * primum prudentia

g motdur

principium à Deo immortali petendnm eft , utpoté

golocircaltg

à cujus voluntate & lege unicé prudentia de-

PL

pendet. Neme prudens efl , qui Deut nefcit , oit

lrin lg

Ambrofius. (e) Quicquid igitur legi naturz

r n

congruit , id' Deus ipfe approbat, adeoq; per

*

txpliut

totam vitam eft fe&andum.

()ae

Nihil cum prudentia, commune habet ars illa,

quodvis fimulandi, diffimulandi & alios callidé cir-

vll j

cumveniendi, queque affertores fuos tandem peffun-

dare folet.

efitins.

28

Caterum * prudentia aut ve[picit feipfum

Tutden

TU CERUE Af

Aut alios ( f) undé alia privata , alia publica eft,

Jlla rem privatam recté adminiftrat, neceffaria

dttp. Cor

familiz procurat; utque benéin moribus fe ge-

fiumagttln

xat providet. H püblice prodeft ac reipubli-

110 co cojl

cz negotiis rcCté curandis incumbit,quodis de-

t n rá

um re&é vereque poteft, qui virtute cxcellit.

ltis efediy

9 Publiga * prudentia amplius dividitur im legi-

Wanon fl c

latoriam, judiciariam & confultalivam. . Legis-

- Ais fumit

latotia leges coudit, totamque vempubl. ordinat :

Vatione r

z

olv tadi

Jsdiciaria judicia adminifltat : Confultativa feu

U iitu

deliberativa delibevat C fententiz in fenatu dicie.

|

)

qui

Ariftoteles vocat legislatoriám prudentiam dre

Igniic

4tio

f

An*

a

chite&onicam;quia czteris pre(cribit, cum publica &

privata condat jura, (ecundum quz confültationes &

fv

TU C d

judiciainftitaenda: Archite&oni

prafcri-

"ere,

F'i ett fabris

tl

De pax-

De Virtutibus Intellettualibur

20j

»

u

be* partibus fingulis multá 'hic-poff&:nt di—-'»"kg

]i l'hu bm'

L

Cl quod autem nunc non fert inflitutum & ple-

raque ad politicám pertinent. Idtantüm obfer-

Qu

C DOnefhtm

vandum, quód alio modo de legibus agat I&us, alia

smodo Pbilofopbus, J Ctus leges interpretatur con-

nl nomg

W prdua

ditas & fecundum eas facta decidit ; delegibus

autém nondum latis, st tali, nonagit. — Alio * x

Mf upore

a de-

modo circa leges verfatur philofophus , & qui

ad primam ve[picit legum oviginem, legesque civi-

Iw

les in legem natuve , C* banc in divinam nititut

j kgi t

reducere ; fimulquevationem legum condendavum

ht

explitat, de qua reautem aliàs plura.

(e) z« offic. c. 25. ( £) 6. ethic. c. 8. t,75. (g) 166-

Vab as d

Cit. 6. ethic.

Alor dl d

n du

VIL . Ars eft habitus cum ratione

effectivus.

ij ff

"Tandem * virtutihus intellectualibus an- jþz

11 publicaue&.

numeratur ars, abffractivé nim. & innatura fua

vi, edara

etctpla. Concreté énim & quatenus in fubjea,

morbiskte

étum agit fuum,huc non pertinet, Formale at«

hp

tisin eo confiftit, & in quo à prudientia differt,

zi od

quod eum ratione efficiat. Ideó enim dicitur ha«

virtute r

bitus effe&ivus. — Cum vatione dicitur efficere ,

idior a

quia non cft operatio naturz.

diun. V

Ars fumitür 1, pro quávis cognitione, 3. pro

colle&ione przceptorum ; in vitautilium ; quomode

m

difciplinz tradüntu£ per variá pracepta. 3. promens

cofiltai

tis habitu , qui effectioncm proprié fpectat, eftque

T

hec fignificatio propria.

n ru&cwim

Ars * circa corporis perfe&ïbncm óccu-

an

patur.Corpm duebusinprimis opus babet , vitz fu-

, (onful

mand

ftentatione, bine agniculiua , arte excolenda z

idi fabri

Prg-[

D;ii

deindé

l

206 — Exetc, XVILL. De Vittutib.Intelledt,

deinde inftrumentis, binc artes alie, quxin pel-

pormum

les & res alias , formas introdunt artificiales,

p

34 calcei, vefli, — Ars * omnis autem per inffru-

menta operatut corporea , corporeumqa, post fe ve-

«

linquit effetum , five is poft aCtionem fuperfit,

ib li

ut calceus ; five cum actione definat, . ut eff fal-

:

j

fodiu)

tatio.

Efficere femper requirit habitum cor-

jlini x 4

poris, qux caufa quoque eft , quod ratio cà-

fmm d

nendi fidibus, artibus annumeretur , cum per

n ftint

Inftrumenta exerceatut corporea.

Ficta eft diftin&io intercffe&tionem materia-

Afo m at

Jun t

lem, & imraaterialem.

Illam dicunt operari per in-

Nulla enim ars$

ftzumenta corporea, hanc fine iftis.

quum i

agit fine corporeis inftrumentis. (h)

A f

(h) Vide intellig. contempl. 3. $.50. & Con-

[77/ 07

templ. 5» $. 33. &c feqqe

6

uarc.* mon quodlibet opus avguit artem,

Mu m

lt p gf

Jed id quod per inflrumenta producitur corporea;

féu quod babitum vequirit covporeum. — Floc folo

fiituisg

enim adzquitaté differt à prudähktia, & quz a-

( famli

Mljrdi,

git fine inftrumentis corporcis, nec opus

'aliquod poft fe relinquit, nifi forté

LT.

per accidens.

3t t f

Aff

*

[ e&uumdm

ünjy

DEO. VIRTVTVM. AVTORI.

Amilitia (fm

/VITIORUM. VINDICL

Atl wj

LAUS. GLORIA,

RNONOGOR.

AIII&IIW l

DT

hia f

INDEX

[«

4

lia

INDEX

lt QU

Prior numerus paginam, pofterior

1 at

"

paragraphum,lit. m. typum mi-

TC j

norem notat.

o i,

A.

D [UPCFflt,

——

' 4 0. 3!.

ib uf þ[.

A

bjettio alia esl pura , alia affettata.

AOCU r

Abfurditas fcibentium de vebus moralibu. — 45.

Altionis vox esl ambigua.

/20. fife

Q ftio d.

L]

31.:3»

It Qnyr

Aihionum moralium principia.

non differunt vealiter.

32« $.

t ràttts

Ailio metus caufa esl [pontanea.

34.m.

doscusqd

Wlacinu

bona aut tnala, 30. 20, ut difcetnantut. Ib. gt.

|

quanam bona C mala.

i 50. z'.'

AtlHo fine medio. g9. 16. est innoffra poteflate. 41.22«

s dC

oralis e$t ab electione && voluntate. 165. 12,mr.

Afl ii

Aequitas el anima juris. 89, 33. es legum bona fi-

ii t

des, go. 35. ejus oppofita.

lbid. 56.

Affabilitas divigit ferium. 151. 2. vocatur comitas

j, Wt

u

€ familiaritas. 152, m. . objedi.

ibid. 6.

S, t OQU

objeitio,

153,1).

Affeitu fant diffinguendi ab eorüi pvavitate.. 27. 32.

ulifore

ut mali fant.

ibid, m.

Affetius per fe pravi.

2$7. 24.

Affeduum diverfitas, 23.0.. definitio.

ibid, 26.

divifto,

29. 28.

AVTON

Ainicitia C amicinece[[arii felici,

16. tf.

Amalecita quo jure à Dayide occifus.

$8. 296

VDICL

h

Ambitio quale vitium,

139. 29,

Anime facultates trés,. 20, 16. o?:je&io. 21. 2,ff.

Appetirus d

uplx. zi. 7. perfe feutut in verum

.bmum:

49 29.

yd

4At$

INDEK

|

i

igjunh

TL

dAis concreià fumpta. 205. 32. fit pet infruäh&hiä

C z;!rn!iP'J

cotpotea,

206. 344

cuiiutm

Avaritia inalum incurabile, 124. 27 fenedi

ub pet

accidens eius caufa. -

ib. À.

Canm&rwl

Atidacia quid.. g. 15. Vicina effortitudini, — 97.

i22. 22;

cutttii

Autarkeia vationi cónforinis v5h,

PT.

1. [l«

Autorit4s qü'ibus foMpeiai,

fgqq Objtt

x

*

- ] fidth

en&firemi) in quo conififlat.

122. 2i.

B

: Qpl h

Beseficia imptobi ut dencganda

i2i. 19. 9.

Bonitas rioralis fundatur in lege nátuta.

42. 2.

[ giu

Bonii dicitur duob. modis, 45. 7. ttanfiedentale. ib, &

Dint

natürale & morale,

46. 9i

$ 5l

Bonum morale includit (spernatuvale. — 46, 11 m.

[

quid fit. ib. 11. notat otdinem àd Deuim,

48. 165

ibid. 17.

Ti it

formalis tju vatid. ——

i qqi

4pu;i;zi m:;zdivätes non.ft'mt liberales. $25. 25 tf

tutih.

Ca[litas modetatut Amores. 112.. 27* est in coni-

ib. 36.

1 DuuDr p

jugio. 113. 29. ejw repuguautia.

. Dotipi i

Comodia an fint férenda,

t6r. 3l

Dueda l

? Giborum delectus quis necefarini.

119. 15

24. tfi,

Coinmertii vox pluta includit,

Briti

Communio bonotum que licita.

i20, tll

TM Y

Conjugium inter fideles C infideles. 154 1. á lis

"

Itj

berís invitia paventibis Contradtum , ut puttiau

i

tur.

194 W.

| Dhig [

| hr g

Confcientia quid & quotuplex. g. 24« efbintrinfe-

esum actionum principiuti,

NU

Hfiiu,

BU

&opfuctudo fit vatiónabilit,

Bj. 29 ff5

€infub?

-

1N DEX.

Wmm'i

Confuetudo (it. vationalilis.

if. 20.fi;

40. 28.

A g

Con[ultatio. 39. de. vebus álienis.

i

Cóntinentia cuür dicatur, 189. 16. th. ejus oppofitae

D!

lbid, 1$.

ä

hg

Contta&ius volunt&rii C* involuntari.

74'1 24"

DT

Contraria quomodo viciftin infinz.

1$7. 19.

[ ATR

Converfatio ef varia, i5 4. 10. ut licita. 1bid. i.

feqa-. Oljectio, i5j. 13. tn.. écclefiaflica quanam

licita,

/

1 d

156. Ife

^ IW.

Corporis babitüi propié nullué eil.

196,. $;

&

ïdllv M'.

Efetlu pofitiviu C? privativus.

TAEIN

D

Divitiafant" bona G male, 12» $« bis opus babet

D

NT

S B- dbid. O 7 pbjääiä. i3. i, inodus

A h

earum.

Óbid. 7.

liLl

Dolores üt facilius fevaniur, quam voluptates, to.

26. * 102. 254

témpt-

n !j .Tü'u

Dolor quid fit. 107. com

P"'", fartirudini [£À

108 8

TTTE

tantie.

Dona Dei poffant deprayaris

44. d. fs

h

lil

Deo magüi obediendum , quàm bominibié |i9$. 28.

Duella licita & illicita.

9j. 1f;

mu m-'

E.

7'4.17!. .

Brietati eft lex þojïta'. i19. 23.1h. ejus aliui a.

j du

ii i

mnes vitandi, ui.. 25« fraternitas in ea cone

tratla,

ibid. 36.

n

il 24«

N

Ebrii ut puniantut.

jii, $.

N

Ebrius C ebriofus diffetunt,

TL

/

Effedu ut pre[lantior caufa.

é. 17. iff.

p

j

,

l-

206. m,

]

j

Effetdio materialas &* immateriali.

h

:.

"

9

Effcdlie

l

r

INDEX

Effethio e& (olius hominis, 23. 23. tm, €ft eotutii, quà

38. 244

n

confultata fust.

"D)

Edecita virgo diututná.

1i2.

29.

f füm

Eligendum cst minus malum , fed non turpé. 27. 21..

g m

&ffe nullum e$ malums 45. 8. m.

* 42. 14. f.

Ens introducium non datur.

PES

29

p n

s f

Ktbice objedhum. i9, 2. objedbio. Ibid. m. vatiat.

Ilid. 3.

g (

Experientia datur in multis vebus,

$8. .

F

TRoyt qlllï

At

Abula quenam illicite

160. 14. iif

F

a hn

Faihilie illuftres funt confervauda,

178. th.

Feritas quale vutiuim.,

186. 20.

Toyote

llid. 1

Fidesnotat didborum con[flantiam. i64, 9. bumiand

est babitus. 179.. 8. m. divina,

198, H. f.

Juntett

Fortitudo esl citca tervibilia. gi. 1. esb eirta dvdudà

100. $. citc4 fiduciaria. 93.

/

-

ciréa quayu petis

cula. 94..10. togata C* bellica.

96. 14

ortitudo fuit ii flatu innocentie.. 964 15. fn. fhar-

Adunti

leitart

tyrum e$t exitiia, 93. 9 fucata e[l vatia. 97. 17;

l

objecii0.

99, [///73

gnmnm

id. i.

Fortitudo rrævfjïzejïpnar 99. 23. objedlio, Ibid.

ATA fHA

m. conpicta magis eft in faïm;dalof is, 100. 25. est

Vapttent

in feminis.

102« 32-

Fotti yulnera C snots dulcia fuht. 101, . injurias ui

JWutifopg

( ferre debeat.

Ibid. 30, m.

lib

Fæneratares no« fant libevales,

2434, 28. 15,

G.

at

(Sïsmungm Xb ift 6 w)äq

193. 28. ttt;

M qil

Qä

Gletia in quo confiflat.

1$, 12.

- u

Habitiw

INDEfXkX,

I

'jmmm,qug '

H.

38- 44

Abitus non errat. 44. 0. 198. 9. ut contvario-

la, 3j

I

& Xyum. 68. 7. m.. vocatur. difpofitio,

196. 1,

IT 27, 21j

Ilid. 14.

Habitus fant. inflabiles.

47 1d, ff

Herioca virtus d'ffert à communi 174.2.0jus fubjeium.

p 29,

178.. 12. objectum.

179. 17,

li M. Vatiaf,

'72- I7o m'

Heroum filii cur noxe,

llil. 4

Hominis teta. fubflantia quomodo . fit cortüpta. $2.

27. ff.

921 ml

Honor quid fit. 22. 21, 8 quibus confevatur. 14. 10«

V M. w

internus, 14.. 10. (pecialis, iy. 12. fevvilis. 18. mt.

^

T. n

cur bonorum externorum maximus,

141. j. fft»

Wal

Honores an emendi. 138. m. an licitum eos peteve

Ibid. 26. an individuus yututi comes. 139« 27.

If4, e. lum

191 V ]

Hunilitas eft comes modeflie.

138. 24*

ATT

I.

t quniy

!

,

il h

A&antia pertinet ad injuftitiam,

164. 7. fH-

TE

34. !0«

I

Ignotave, C -nefire differunt.

ifude u

Ignorantia e&b varia. 24. 1. eff caufa vei pofitive.

f

afidio, IHb

1bid, 12. jttris. C fatli. 35 14- extu[at. 36« 16

36. 18--

gpj;, yun ij d |

Ignorautia juris natuvalis non excufat..

IÀ 3

Incontinentia est. varia.

190. 1.

j

190. 2l,

, ia

lucontinens peccat fciens C iguovans,

lnobedientia ecclefiafficevum i. teges Q* principes.

IT EULI

194 3l«

PL 28. li

Injaria quid. ää. 24, Ctii fiat. 88. 29. ab ejws Adias

ne quid excufet.. 86, 24. m. ab alio ilata n

/ 193. ] mi-

yindicAnda. 144« 10. 9H.

[ .tl. l

:a)almt bonore 129,27.. an

O2

Injuti4

n

E

INbEXe

84 35

u

rjferia martynibus & Cbriffo fuit ilata.

1

|

j ]'u/fi!il

Injuffus aliquis dicitur modis duobus.

87. 26, m.

Iutelletus ad omne. iutelligibile fe exteudit. 21. 9.

g. mtdl

ylitindi

oft lapfum babet adbuc veiiam vationem. 22.

10. ab eo difipline dependent. 1bid. 1. imperium

á j m(&w:

M

quale, 23. 12. errare. poteft etiam in. civilibus,

22,10. * 43. 2, t

fth 7 [

at

Intelligentia eft babitus principiorum,

199. 14«

Invitum yiolentum. 33. 7. mixtum.. Ibid. 9. pet i-

ilditi

gnorantiam. 44. 10, penitentia in co.

3. 13.

lIra non ommis Vitiofa. 29. m. cos fortitudini, 98.

T

| n

zi. . per fe non eji mála, 142, 4. otdinata CF

inordinatá.

llid. g.

m

n

Iracadit in DEum. 142. 4. m. objection.tres, 149. 27,

lracundie varia [pecies.- 148. 21. cuv plures. 149.25.

lus dicitur A juflitia. 79. 1. aliud eff. politicum ,. a

Iigin

lind economicum. ibid, esl legis prafeviptum: 8e. 4,

T

lus xonomicum esl iiplex , patrium , berile, mari-

d)

tale,

$0. $.

Qp

lus peliticum aliud el publicum , aliud privatum. 8t.

lbid.m.

9. quomodo omne fit publicum.

] Ubetdli

lus naturale primayum C ferndavium, 82. 1. an

]

wtn

bruris competat. ibid. m. civile. 82. 12. 0

D

bjeclio,

j Uhtts

$3. ".

A [

Iny natüvale ut itimutabile. 83. 15. femperid

*

£f tl4-

lii f

net.

184. 17. tf.

It

lus civile ef murabile. 1$4. 1. cepmnune C fin-

gulate. 185. z1- feviptum quoduam fit.

$6. m.

Iofhitte. dignitas. 66. 1. vox esl ambiguád, 67. , tt-

Ag.

nvevalis non esl diflinda vittus

Ibid. 6.

[

Iuftitia

INDE X.

Wlan H

quflitia pavticularis quod & quid fit. 69. 10. efl pars

]. if

juffitie univevfalis. 70.. 14. objecliones dua. 1bid.

li 2 g,

an. medium in e4

71« -16,

WH 21

Iuflitia diffvibutiva. 71. 17. vefpicit. pevfonas. 7 2. 20

lmperz A

objeclio. 73.m. objecium

Ibid. 21,

(filby,

iuflitie commutativa objettum. 72..23. ejus due pat-

E

tes, 74. m. non re[picit perfonas. 74« 26. re[bi-

1 M

cit luerum & damnum, 7g. 27. ineademitur P

) i

Additur.. lbid, 28. m. dicitur cotrecliva. 76. 29.

hj

L

'ldlnu, Í

Ex diffevt & jure & juflo. g0. m. eam mutat con-

diMti d

L

etudo rationabili.

$5. 20. ,

J

lil

Lex nature esl lex Dei, mentibus bominum infcri-

HH

,204,. 26,

ptay poft lapfum veliqua.

Waf

Legem aliter 1&us aliter Philofophus conf idevat.

II 4

209. 30.

4

Liberalitas ver(atur in bonis externís. 115.. 2. civcas

MT

conmptfcemmm nummi. i16. 6. in dando ( ac-

LUSA

uptenao 118, 11.. non. eflimatur multitudine.

t

129. 17e

lil

Liberalis obferyat. modum. 119.. 20, dat plura quam

m

Tettnet,

120. 16,

fj

Libertas quid, i, 1. eft varia. ibid. m. ejw oppo-

Ibid. 2.

" Ill

fita. fant fervitus c captivitas.

j

Ludi fcenici an tolerandi,

161. 3t.

17 M

Luxus eil exceffu. decori.

127. 36,

(rjr

*

M

hm

77 t Ld

Agiflratus eft cuflos legit, 80, 4. quous, fabditi

Jl b

M

ei obedite debent.

193. 29,

ujfm

0 3

Magna-

INDEX

M ujmndt!t

Mda'namtmm ut fit mediocritas, 131. 4« 18.. ejus ob

xlm mum il

;ec'tum ut in agente. 132. 6. til. eil vitus. peculias

fís.

(

13j* ff,

j a

AJW" ti lmm

Magn animus injutias condonat, 122. m. ut fe babeat

V(!MPWU (

circa Alias virtutes. 153. 11. mon violat gmwtatem.

12;.15. Ut ve[piciat utilia, 13ó. 1. ut inco admie

yfai grlis p

ii apàd

Tati0.

135. 16,

( du

Magnificentia varte[tmztur. 127. tl mon excedit me«s

diactitatem. ibid. 34 in i&dem , quandog, verfa-

Mul p

fur cumMiberalitate,

126. 35. h. * 127. hi,

Malam eninus. quando eligendum. 37. 21, m. efl pri-

Attra t

vatio. 46. 12, efl babitus Q* adlio.

j2. 2j.

vf

Malum naturale & morale,

47. ';

um walt

Mali moralàá ,ormælc, 4$. 18. objeilio, 49. 19. .

TAntut- 117,

€Miità tidll

Malum worale eff in omifione C commiffiane, ,

1. eft diffintium Avebus, gi... 23. objectio. ibid,m.

iib i, ii

nan eft iu Deo,.

48. 16. th.

pl stpre

"a. ejus objectum.

Manfaetudo varie þmfmr 141.

€XIOIHUIM. 142« 7.« 18, imrai ubà moderatur, 14 3.

pulontit

$. circum[Lantie.

144, 12.

Opini «f

Marþe:udmt st2 megis adverfatue , quam . lenitudo,

ts efum

149. 24. extrema ut vepcebendenda.

14.9.. 26.

titi f icd

Materiale quid (it.

49. tf

Medzocmm non e/f nuda negam extvemortum. 71. m.

Arttuti d

Melium tei ö'?"/ö"æ 58. 14. vAYUI. 651. 159.15.fe

!

las exbag

Modeffia estvirtus peculmm 1012 27. þnmmr pro ve-

"nf v

recundia, ibid. 22. m. oppefíta.

139. 12.

Paymtft p

Menda:ium quid fit. 165. ejus formale.

ibid. 1t,

Mendaciuim nmzqumn dicete licet, 168, 22, gon c&

Pt ii

id, quad esl a veritate dtverþtm.

169. 22,

Hl

Mendax

lts ij

n P

INDE X

LA UT

Mendax ajirinatio C negatio.

i75á

ULCTM

Mendacium officiofum, jocofum & pernitiofum 166.15.

!t

Mendacium omne eft illicitum- 167, 12. in judicio eff

RUL

falfum teffimoniam.

lbid. m.

a Mgrdwtdt?m

Metapbyfica etv. difiiplina princeps

202. 22.

QU

Mifericordia pertinet ad liberalitatem. 62, m. quid

15f if

fit 138. erga quos exercenda. ibid. 15. e$t effectus

101 CX cefit t

& caritas

Ióid. m,

um cqg Wt.

Mollütes opponitur tolerantie.

191. 24.

h nn g

*

numæm

)

Attra notuin quid dscatum.

22. thi.

PA

N

47. 13.

Non effe non flatün efl malum.

44

Nuimtmus multas ves wotat, 116 y. omnia eo menfü-

( 4

Tanttt- v7. 7, 68 ex inffituto. ibid. m. mon eft

ctmtrifi, j

€ontt4 naturam. 113. m. cujus fit. jus cudendi,

lr d

11$, $.

4l

ibid. 1o, iniquitas citca. eum.

Nuptis inttupta.

114. 33;

h. ( dj

O.

TT

Bedientia bominis ad deum & bominem. 192. 26.

Wl

Opinio eft babitus imperfeclus.

197. 5*

quin t

Occidens feipfum non efl fortis. 9y. 12, efl omnino illi-

n

|

eituin fe occidete.

llid. 1$.

"]

D.

|

um .

D

Arentutm. lenitudo improbatur, 147. . 20. poffunt

j d rfplib

P

liberos exbavedare ob injuvias fibi llatus. 146. 16.

fuicun

Pavfimouia ves cuftodit.

122. 22.

hi [

auperut fit ptudens.

127, 36. Im.

iil

Peccatum . oviginis ctv. dicatuv vitium.

és. 26.m.

j2 l

j

ll

Ebilofepbia practica inquo, verfetur. t. 2. partes ba-

lh 7

bet duas. ibid, 3. e8t neceffttia. Iio. 2. . tin eil

y»

eadem cum prudentiae

ilid. ;. m.

Petfat,

IN DE X

Pecéata non omuia funt pariá. t81. 24. quomodo di:

gf ii

i$2. 26.

$ me [l

éántür patia.

Pertinacid opponituv tolerantie.

191. 23.

gqpiettid W

mtelligm""

Permüutatio eff duplex.

72. "U.

7f. 27. tli.

Pana irrogatio eff juffitia commutative. 76.8e. ejus

$a ; mf il

remi(to. 77. m. exajberatio.

147. 20. i.

Sewr/m n rw/,]

Poculum hilaritatis ff conctffam,

100. 23«

1771 WW |

qqaninmt at d

Potefla cum. impetio uon competit pevfonii ecclefi -

194

324

gurrilitur um t

afficit.

Prada bellicà quenam licita.

193. fii.

qua pet atcidt

97. 18. 7h.

Premiorum c* pænarum vá.

«nnplmttrö f

Princeps ex tributi fumptu faciat modicos. 128. 49.

gmlatio quomota

ditiio. i, t.t

Principia prima cognofcuntur per babitum, 199. 14.

óbjedlio. 200.Ó. alia tleovética alia practica., ibid;

yrietes um opptj

in, de hbis semo dübitat.

ibid. iz. ti.

tunpum quib

Piüvatio tüt detur in vebus,

47,. th.

fummum onum da

Privilegia quibu concedantur.

86. 23.

Jiut poftdt

titt. 4.t d)

Pradtgaiztu quid & quotuplex. 124, 24. &t melios

AVaritia, ibid. 26. objectio.

ibid. mi.

suivajdi

t 400

tudentia laie G flridle fumpta. 127.. 36. m. veppi-

cit acliones hominum- 20

2j. €jus ptumum prine

drfribitur n

ibid, 23.

cipium. 204. 27. publica C* privata.

Mbitu it o

130. 20;

Pufillanimitas quouodo deterior fuperbia.

Aprbia d dl

*

alitas ut tecipiat nagu C minus.

,770 "s

A&m&fenf

Q

N e

[

Tutttttits

Reda ratio quid fit. 22. 10. eft duplex.

ibid. tmi,

yirty,

161.,30;

Ruflicitas. 160. peccat in duobus.

u(w quidft,»», T

w*

Wtuntig lifent

difvibutio efl juflitia comutativa.7 2.19.

WU 0fm.

SAlmorum

$4ltaré

/

INDEX

*

H qunidih,

Saltare an fit licitum.

Was aj

414 24

Sanitas neceffaria ad fummum bonum.

22, fh.

Wi aj,

ULP

Sapientia pro metapbyfica fumitur. 202. 22. ut fit

intelligentta C fcientia.

lbid. 24.

ïivt. 76.«, 'jw

Semi virtutes. 184, objectio.

ibid,

M. 20.ti,

Seyeritas Deo compztit.

142, 1H.

It 2j

Scientia rigoros? didla.

2?1« 19.

Wtti edof.

acquivitur per demonflrationem.

ibid. 20.

194. ji;

Scurrilitas omnis esl vitanda,

160. 29. tft,

19j &

Senclta per accidens e8 caufa avarjtia.

127. t«

(7. 18 i

Simpliciter C fecundum quid.

34. th.

tindii, v2 d

Simulatio quomodo licita. 171.27. per analogiz ib.zx.

bilitif i. Vl

objectio. ib, tm. officiofa, pernitiofasjocofa. 172. 21.

aliapudiu, i

Sobrietas cum oppofitis,

'la.

22.

iil

. Spontaneum quid, 37. 20. ut brutiscompetat. 143.,m.

4l

Summaum bonum datur. 2.7.. tbeoreticum.

1b,8. i.

FTA

abfolutà pevfettum non datur.. $.. 9. per effen-

jj 24 it w

tiam. 4.m. ejus formalis vatio, $« 15. sl adlio

ib w

univer(ali.

ibid. 14.

j ff

in o 4clio e$t intelligenda formaliter.

6. 16,

quprim p

defcribitur in idea.

7. 18.tf.

jui, Db 2b

babitus in eo non esi preferendus aciioni.

70 '90

us J

Supetbia est à diabolo,

137. tfi.

.

lh

gt

Adias e$t fenfus rammu;sijfimw.

106, 71,

$

Tacituttitas refertur ad veracitatem. . 164. g.

iib

esl yirtus.

tbid,m,

m

ibi.dh

Talio quid fit. 77. 25. quanam fit probanda, 78.. 36,

Tolerantia differt à contisentia.

19i. 22.

"

eju oppofitas

ibid. 2;.

ii

P

Tempe-

iil

N

1NDExX.

. n tfï l

T:mpemnm eflvirtur, 1039 1. nb;ec'tw.

;bid. a,

;1&

u f

competit omsi atati. ib. 2. yox eft ambigua 104.m,

eit circa dolorem CF yoluptatem,

198.

17.

dgnluï

'43. 23 m'

j

Tjramwrum 1hores.

V.

quapl

Yi n

Elle dicitt duobus smodie,

41. 3f

*

M

V:

4*

jb

Veritatis cognitio in etbhíciseft 4 Deo. — 44.

ibid.

[ 9

objedio,

Ti

Veritas varie dicitur, 162, 2- ut ]' t virtus.

163.

E

li

164.

ti.

ut fit in medie.

ln

Verum lzm occultave,

168. 22.

n

4

&t dicendum. i70. 25,. inteligione an femper di-

vendum.

ibid. 26.

yout

Vetecündia ef afeius. 135 6. am cadat in yirum

PW

bonum. 186. 8. objedioe

ibid. 9. m.

un

$7.

Ife

ex byporbeft $ fumpta,

Ya

Pmd:äa eil licita, 144. 10. obje&m.

bid. m.

wjr

145. l* m.

Toun

son omni publica efl licita.

Virginitas est gradw cajhmtu. 12. 244 fl praflan-

Vuunta

da. 1/g. th. voveri nequite

ilid.

fihyti

Virtusoptima. 6. 17. quomodo felicitatis eatifa.. ib.

dny

.mon esi omnino conflans.

18. 19. .

yi

- quid & quotuplex fit.

,4. l. 2.

hh

ell extremitas.

$9. m.

Ibld m:

p

Virtutis moralá catfe. $5 4.. objettio.

Ti

objeitio alia, 56. m. efl vecia vatio C mediocti-

fas. 18. 13. f8. tficomunäa mmdolure. 101. 28,

DT

Virtuti omnis objedium est yoluptas C* dolor. 6o. 18,

D

ibid. m.

obje&so.

LU

/

Virto

INDE YX

-

Mu!'

yirtis eft involantate, 61 20 objetio, ib. 2t, m.

Hj. 2

TT

ex fatli judicatur.

120. 1, fH-

l. 17;

yirtutes funt. oppofite.

dantur quoQ, citca ves leves.

158. 22,. ff

h

159. 0.

funt circa difficilia,

126. 10.

*-

recipiunt magis C minus.

E

Virtus intellettualis per fe non pertinet ad etbicam.

i

195. 2, objedlio. ibid. m.. Ted1à annumevatur ba-

^

bitibus. 196. objetlto. ib. m. numerus. 198. 12,

lil

Vitium quid fit. 63.. 26. diffeventia.

64. 28.

X

objetio. ib 29, . mon emnia [unt patia. . 181. 24»

M

Voluntas per fe fertur in bonum, 23. 13. objectio. ib.m,

"d

24. 14.

tt ii

ab eo divcéle C indivedté aliquid pendet,

Actus ejus..

ihid. 25.

T

Q uon.plena, 39.m.

n

Voluntas coatia, 26, m. plena

40.

pro actu voluntatis fumpta.

29.

j

vefertut ad finem.

)u

Voluntas non appetit malum , ut malum.

A

Aj*

| M

. 25, 18. objelio, 26.H.

objectio. m. nen potesl cogi

1

Voluntas pra volendi patentta, 52. . pro yelle. 40.30.

41. l. T.

i

Voluntarium ut augeattm.

Il

Voluptas est varia, g. . animi C* corpors. 104. 3.

ld

corporis e$l deterior, ibid, m. communi ( ptü.

T

10i4.

106. 12*

l.

é0. $.

P

Voluptas & dolev omuis virtutis objectum,

*

in proprii voluptatibus ut peccetur.

107, 13.28.

lld M

Vorum cum peccata conjundum. 14 1. B. virgitite

ji

f

ibid. 35. 1.

Jl

1j7?, 20.

(l

Vrbanitas esl circa jotos,

l [

vatie vox fumitur,

155.. m.

j^

Vrbani quina 15 9. ut omnibw placere debét. 160.27 m«

(U)

————

P

| Corri-

!

"N

Corrigenda.

Pag, ?. transpofiti funt. $. 6. & 7. flatim [o-

—ä

candi pofttypum minorem paragraphi quarti. p.4.

lin. 4. vacillat. p. 39. lin. 2x. V. p. 40. lin. ro. VI.

p. 120. lin. 15. Bona. p. 188. lin. 28. mifericordia

intempefliva. Catera zquus le&or cmenfiabit.

i

BOoI N I:S

13

i

|

, l-

p

P

z

—

,

TRUNN

-

i

æ..,

RIW ., .«,

aM

D

n.

p

as

u

Md w

b

vt

3

MUA

Cs

n5

A

*X

AS

»

*

- l..rv.»;

Y

VAm

d-

*

M

P U

*

P

T

x d

*&i s 3

I

Mp rmoveyibecs: 1b

um

wl

-

—

pb

ts W ml C

a

?

e9

20

:

du

e

15

o

14

e

13

AO

VierFarbSelector Standard* - Euroskala Offset

E

ä

12

o

j Grireusl

E

11

£THICA EXEM-

ä

PLARIS.

IHWHHH'HIHIHI(IIIIHIII'iHIIHII!IHHIIH!IHI

10

z

In qu4

d

Üniverfa moralis doctrina ;

Ál

e2

€iné&té traditur , quzftiones varie bt—

ter refolvuntur , plurima dubia tolluntury—

S

fimul ex diverfis difciplinis, multae notatu|— — co

2

dignz obfervationes; paílina

ádducüntur.

7

CuM INDICE

2

6

WIHIIHI)!HIIII

TUBING £,

ito)

Typis JonaN. ArzxANDRI Cu—

L—

Impenfis JouAN. HrrNnict Enxsl.

ä

Anno M,DC. Ll

4

3

HIII'HIIHIIIUIH

W

um

TILILLLLLUUURS

il

4!HII'IHlIIHlllïllllllïj!'lllïwllll)ll!i!lllllllll!)

7

lllllllll

8

9

1

15

IIIHIIIF[H

Copyright 4/1999 YxyMaster GmbH www.yxymaster.com