12A11700-1

12A11700-1_2-1 Provided by University Library of Tübingen Transcribed with Tesseract

To the best of our knowledge this work is free of known copyrights or related property rights (public domain).

R. P. Joannis Stephani Menochii Doctoris Theologi E Societate Jesv Commentarii Totivs Sacrae Scriptvrae Menochio, Giovanni Stefano v z Pa d m ^ s D i v e Es ii Á * P As s i. $ Es TA v z ia 5 : d AE i s R n » xcr TA UP i £f N 2 i C ^i af x QY ts E T. j of Y M 3 n2 " T4 j r n D* "f 2 - db 23 ii Ti g a g UL uN x m 5 R ? a j ;: : 2 H AO H T * ss RA SES v ;w« " B m Ya 13 í ij PA - E. i a o "d M E U B- VE * X 2Y C ss s 2 S $ A dv d z . t D N r :Y 3 i Y a DX d PRE P x u A u DA i $. & 1 N d " 2 O * ; A e M g fs 3 5 * . Qu n d s 2 d 3 d. » x zi 20 s zam M D d E. 6 * * * um 5 i E dR AR s d À T * A A i * Pa m w 24 & TW M. 3 s x * E d $ E a A EuE "d " s PT. Ts d * Y 3. 3 - t : d V X p M 4 h "d k x 4 CO E u 2 $ s ing jgX EM p Z L. Bu - j H i & n . D & " H 2 5 Ab U GD A u i D) 3l 5 3 p 2X d 5 r * 3 ä m $2 L r 1 M X * D 55 EE M 3 u ; d ..ä*: x ) Es z e $s Ü $s * 2 X U 2 (ULASY o 23 u i Pt A " 2 AE d n5 g P E L 14 z i . m lgU d TA AT 2« UM d "] La : RU i $. 2 5 u E Y9 2 " 2 E» 27 Va a " d n P A j $e - d 4 : U j D 3 UE 3. s * 228 n j 3 5 * ) g 3 [2 , i pE 78 n i. i us » m 2 2 GU * »y) i L d s j iib s E RE RU UA i s A d s "Ed 55 m du DO um x $ m 3 2 Rs : R* B u 2 g* 2 ys h j 2 Vj à: i n . * P p s $h » Dd . us TA Y2 M u 33 ". i M D ROR s ,;»«l M $ FYET a B t " H vb m 95 i Y* z j Eu x od s Y C i v As s " 4 P L o d. s P 2 st g (* n - *» n i A Qu 8 5 d T m T ? auioi d — 21 n D i - E. d AE z5 * d L ^ ? us 7 2 r E . d 1 D * E A 3 G g - 2 t : U? æ» Y A - : s r NY 2 Ed 35 s iE » s 5 d Y A * 5 i : x TE * s. . $ * M v Y 3* i $d u ; i «4 t « MM o « 3 - d b ROA 3 E 3 5 Ms AA i v 2 AA T N R UM 2j 3A P dU m 27 d » N P d RRM A 3 x EY s : E s FE A 3 As Y p z t - 2 2* 525 d 2 P. es a d 23 T : 23 T ; i Es n E : 2 x 5 » CA s u r — sB 3 n E 3 AA EX - -*; G S d j E. d s r . -; ^ H x * x 3 - s T H i )ä. * X z RE ä(æ Dg^ j 5;»5 1 Bs n N 3 N Md :;'-' m 5 n p & $. n 3 44 XU od g » Ed Bu A ; $ o ä c- I 3 NE x d 3 VAV L S N i 6 Fs j P Ó X d- : y&ä X : ^g Xos as " ? ; 1 i V k N p d. Y; J E TOR 2 i * d T ? j d :; T m x " u . Ms X 3 o sSbds 2 d POR ^ 9 sE & m ä EU A e E d z m C m E * . . i P M i x N B x E x m R iï A. g D ;— d u TR " s * m 5 T ml ss n us M OR x ä-? d S AR x » N je j N 3 Gu 3 Ms 9 Wt "m Es £ [ ia A t Ü N 2 RE E j E us dv 2 k j i e * u m - $* $ - im s ES l X ^ ;25 E^ | T m 2] T ss R z TAT N Y xds ais 5. p ; EES i 3 & 23 $ A Y 1 : x j* ^ U ^E 4d b A O t - M u i!» E J ? " & E A i x 3!;., d m E EE z p 3 d 22 A i * o Id $d av — x 2 3 3 5 f w MM U ) um 3 3 A 2 2 j " i REX as ïg ys O A i 1 s d " 3 OSDAK Y * ij :«- A i 5 z - M " g s du m D 3 * $ ET À x $. us d x j 5 jf : h. N 2 d " 3 a at i s u à vl a i » i v U . g, d u u m h ». A. "N A e * j 3 LA NES E P S gesc ii REU ss ii m DN NT NSENSNENI IU ..». u A CU TY a N — AROS A M ä.x j Ms Xü&mä I, - i ' | NS t N : - $ N N * LT N 4 N 9 . . & * Oaï v /4 | N ?5| b hm Y * IUO w !f £: LU L i | '/ ERN ',,. K/ à - " */I 4 h3 '0'./ LR WE x - W 4, Y 4/ LL N à, *. if » -- d M» 29 E E L E . yw ER N12«509474524 021 *e DOA UO vt * X UB Tübingen ImNDEN- 3. ( VET N 9905 k..- 1 N : $* dr s a 4 f ": N N E lh...4' 3 / * £ w R um H | h, N A v v* »e U - £ EL - H. d- ? - 74 UE d , XN «* ia T Ü N i M P v y $Á P ho T « i 3 H. o NDI PMM E g : ) A u WR I r p l—— m T$ am m - TART ET a aC E "L ol —À — - —— — L—D d —— À EE - — P ET m * N XX d* COWV m U p — —— , M " - i RUR i, TP E od " / J N P C». -**—.'ïï*xx | $, a hr —— 4 H E " // é « — V r/ $ B Lf i d2 4 ;T z* À ,f FK 4 f 7 4 l : aM : t ä/ ïj: Y A . [ n L5 & i : n B *f 3 æü M ^ )2 , T a N $ 5l jN Ro s F. " " ", V, A z. !j ^j D S H v w* : Ed y, 2, L dcud » V , d ,(/) N J M ew z 's l N ^ ':l 3 B p ä , d €, ï NT A f ". NY Mi ^AR L A N 5 78 4/ 96 : 7 j / / m H l LU N U od . f ) )) ï f, - 21 */ i a - od iE E7 j 'e . -- z Z .-. i -- — — -R -* l " ton / D- - ; I79- " Í . ". u E ? )1) m m E ;/ /-..a*'-;k— h f "- Va mN N $ "- —— (-€—7 AS ** NN R L5 l w ! f*5 OU j XX:X o z (* - E ] '/'; ^ RN R -:.. CO N ENCN Vs N i 7 ; ;S M "^ j 3X i 0.. ï : W u d ^j z N ^ 'ä: i r d - m od P C o o Z —A) L d i N t o LUA — r osdtissnii ä? a PU d LO gT t w ** & 77 : u f ? — k 2 7 à ä(xäx ? u &vm x&ä 5«&&3 . e R P JOANNIS STEPHANI MENOCHII E SOCIETATE JESV COMMENTARII TOTIVS SACRAE S CRIPTVRAE —— À —— T — Ü — À — a uü€€ a —— Ó r A i 3 ID P i U Z^ d9 W NS i N N // : / [es N 7 N- N G þ—— & 4 ä i É ( ! J/ Z . J N W j W d - N À n u N X il j [ Jl ] Bl j ; NN ;x Y p-JOANNIS l 1 Z - Y s N 3 pl [ / i Iw N | [2^" Y . Wi M NV SOCIETATE J£: j ! W. d -b U i j u vb» ! c ! ] M i (3, W Jl z | ïä i N N v vaxes | 7 7 N ll Z 77 l "t J p5 ï Qu N ) l 2 / - RI .: / / N 1 zi / , À / Ü | jj ,j — J , "n * !! i | | ;M 1 ! HI / X d S | ) ! A nf X » J l': g E j D ; ' ln Z y ] li Ez. lii i M M N N / B* j ATA A n MA 00 A W " AV Y i N D z T j j ^ M N j ) A d " ä lE ; , j N » Q " ! N il g | ) NY " ! ] A; » M Y W M L xh N j " u j! J I N ! / N N | Al : il li .5: Vll u À N N | , T W | ^ VXX j N N vl J M ii LU ä /, IN SN 3" SS Wt //, —— ) f ;—E A - z —— - L i w —— ä N ä I M 7717 l. ITMM y /, ï / z ^i N N N N 77 N N N N NS x; 7 777 j i NN : NNS NN ,: 7 jj NSS Xxxxx x A 7 ib —— T ———ÀÀÀ * -al — m (CELSISSIMO AC * REVERENDISSIMO $. R. L. PRINCIPI E GU MIAIBSYS DE TRAVI HSON DEI, ET APOSTOLI C/E SEDIS GRATIA ARCHIEPISCOPO VIENNENSI, METROPOLITANJE ECCLESLE SALISBURGEN SIS, ET CATHEDRALIS EXEMPTJ£ PASSAVIENSIS CANONICO CAPITVLARI ABBATI IN SEXARD, PR/EPOSITO IN ARDAG GER , SACRJUE C/UESAREJE REGLIEQVE MAJESTATIS ACTVALI CONSILIARIO INTIMO; STVDIORVM VNIVERSITATIS VIENNENSIS PROTECTORI GENERALI, 1 ;l R.P.JOANNIS STEPHANI M ENUOCILF DOCTORIS THEOLOGI E SOCIETATE ]ESV COMMENTARII TOTINVS SACRAE SCRIPTVRAE EX OPTIMIS QVIBVSQVE AVCTORIBVS COLLECTI EDITIO NOFISSIMA DILIGENTER POST VLTIMAM PARISIENSEM RECOGNITA OCTO TOMIS,COMPREHENSA Qw A X'l*/v "'"WL/ ?, - £ AE M ! U u) d SS » /// XXXX —— J , IN SNS 2 ] Z p » / E Y $ Zm /LNS; -- —R WW N l N NSSS ö:-o Y /Ii ( M 7 SNS 7 o N SNACSS A 'ü Jl M» (EE, v N M VIENNAE AVSTARIAE, SvMrPTisvs JoawNis THoM E TRATTNER, CzsAn, REc. MAJzsT, AuLiI TYrocna. ET BIBLIOPOL. MDCCLV. A *. hu p 3N. D7 (25 (e l MC *'INC E äï " | ] x.m k( " A zw T Ve d. 9// df e — » — N DA C ERY S NY //( ff —^ Q Gj £ T Em — 7 7/ A DA L Zb — . x-y// 5 , ( [ Q D A d R À 4 2277 xx-:- Jf / S B^ NS — ^ *á Q CY d E f N G 77 o p UE—— L U N NSSS S CX P. »DD.N'-» D A "Z J 5 s »xxx*?*):;æ 2$ ',' * d «qG 2 | 72 j ETE NU 3) Pa mtannser 7 £ N ï Z e . J (l ;:' E) // y 4 A ?) z— A . ä i:f;/ * p,.l E ne, MU Z ( - « U. ^i N C 1 LL E b —' m . ) R b CELSISSIME PRINCEPS, D TE velut ad aram rei Literarie toties jam a feriptoribus concurfüm eft, & fàcrificia facta operum eruditorum , id & officio & ufu; tum ut colerent tam confpicuam eruditionem & radiantem in omni genere ; in fublimi dignitatis Metropolitane pofitam ; tum ut ex tanto Nomine lucem & prefidium feeneraren- tur. Sequor exempla; feg J;läure precipuo. Nihil enim eque sque *par-eft, dufpiciis müncupare CELSIT UDINIS TU £, quam OpusSacrofanctum Divinorum Codicum, id eft, bibliothecam fanctorum, Ecclefie thefaurum, ac Prefidum cumprimis fidei commendatum depofitum: in quoram fcientia, ut ipfe pro dictatura gradus pontifica- lis, & tuapte affidua commentatione magifterium pofli- des; ita hos offerendo, rem T 181 TUAM, TvvM fün- dum, TiBI: maxime familiarem, proin unice carum & ac- ceptum offerre me cenfui. Quid? in his ipfis Codici- bus, quod quidem leges Ordinis Sacerdotalis, quod boni dotes Paftoris, ad,numeros Veteris & Novi Inftrumenti compofitas attinet, "'Eipfum multimodis adumbratum ot- fero T1B1, id eít, imaginem redivivam Patrui Tu$ ERNESTI TRAUTHSONII Principis, qui anno 1685. in hac eadem Cathedra per fuffragium Auguftum Monarche pientiffimi, virtutumque aftimatoris fagaciffimi, Leopoldi, Magni Cefàris collocatus, Antiftitem fe geffit, qui iu diebus fuis placuit Deo, & inveutus of juftus, ad literam & amuffim Sacrarum paginarum, quas & folici- tudine paftorali, & morum fanctimonia, ad communem urbis hujus numerofiffine famam expreflit: in cujus adeo ftationem cum paria TE merita & virtutes extulerint, tum ad laudatiffima ejus confectanda veftigia, TE quo- que hodie fummo incenfum ftudio letiflimi fpe&ant*vomnes & gratulantur. n "Talem plane jam inde ab occospto regimine TE pro- , inte- bare ftudui(ti, exemplo 1707207"217711 operum, iu doctrina gïz'tq- gritate, gravitdte: fed noviffime cerni cum omnium ap- laufu potuit, quam impenfe in ipfo fole & pulvere TE prebueris Paftorem & Formam gregis ex auimo. More enim Majorum, Vifitationem TU dicecefis inftituens, quanta edidifti e Schola divini Spiritus, & facrorum li- brorum preceptionibus documenta! Vigilantia primum & fedulitas Paftoris enituit, qua rebus & ftatu ovilis ante cum cura exploratis, fi que labes, fi qui nevi, fi qui of- ficii ceffationes detegerentur ufpiam , apparatis jam ad Nec eo minus in exe- omnia remediis, in opus exifti. quendo navus: oculi cumprimis in eos intenti, quos & gradu ad facem aliis preferendam, & officio ad procura- fionem animarum TiBI füccenturiatos habes ; auditus es, quam enixe eos ad muneris füi partes accurandas fis exhortatus , hoc ita verbis executus, ut exemplo pluri- mum commendares, laborum omnium particeps; ac quo non füppeteres per Temetipfum;. per operas certe fübfi- diarias nullo deeffes loco, neque citius ab his invocare- ris, quam occurreres promtius. — Et hec affidua. cum ageres fortiter, quanta tamen cum fuavitate ! nihil in congreffu & admiffionibus omni- um TE manfuetius; humilius nihil ; nec in tenore mo- rum modeftius &popularius, e norma utique Paulina Omnibus ommia; parvulos maxime ex ingenio Servato- ris, paterno prorfus amore. complexus; quorum greges integros TE jugiter affectantes, non pane folum doctri- ne, fed & paftu corporum refecifti, larga infuper ftipe 2 mune.- muneratus: nec de cetero quenquam TE convenire'pa'f- fus, quin abs T £ fructum vel auxilii, vel confolationis auferret ; verbo , iter id fuit profufie in omnes caritatis ; ut T.E, quoquo advenires, quafi Angelum Domini, ty- pumque vivum innocentie & beneficentie fpectarent ovi- cule, & ambirent;. ac fi qua parte cenfüram res pofceret, procul omni afperitate, 77 fpiritu lemitatis omnia confi- cientem viderent. Nec aberat inter hec, Gymnafium frequens patientie in itineribus permoleftis, coeli injuriis, contuberniis, aliisque, quos in talibus fors offert, incom- modis, in quibus cunétis T E nunquam moleftiarum per- tefüum, fed imo quafi humani fenfüs expertem admirati funt expeditionis comites; eo etiam, ad durandum in ope- re, tanto fortius erecti, quod TE nulla captum laborum fatietate, una tantum brevitate prefixi temporis angi vi- debant, id unum cogitantem fcilicet, id fentientem, quod ile, qui non fibi fe vivere, fed iis, pro quibus Chriftus mortuus eft, exiftimavit. Inter hec folemne & quotidianum prodidif'ci TUUM, quod ad Formam gregis pertinebat & ad.rationem exem- pli, quo difertius , quam verbo, predicabas : ftata T1BI jam orandi, jam divina tractandi, jam commentan- di fpatia: in toto genere religiofiffimus & ad fanctorum prefülum effigiem exactus in verbis & actionibus modus: cura corporis in poftremis, unico per diem, eóque per- parco viétus dimenfo, nullo ceterum commoditatum , ne- dum genialium diverticulo, ut totus nimirum in ftudio fapien- fapientie, Tvique officii, atque univerfim in falutis pu- blice procurationibus occupatus, cernereris. : Hoc infti- tuto vite, his moribus, ut amat in negotio, & affiduis multitudinis oculis confpectior apparere virtus, tanto magis agnitus.es, divino munere qualis quantusve effes, quantumque porroó, TE Paítore, de re animorum & Ec- clefie fperandum. n prefens autem pré&ter, copiofiffi- mum opere apoftolice & exempli fructum, incredibilem infüper amorem omnium, encomia, predicationem, dul- cemque in pofterum memoriam collegifti, uno omnium voto, ut TE incolumi in annos quamplurimos, per- fruantur.. Que quidem felicitas cum ad diccefanos Tv os in commune pertineat ; tum illud preterea in urbe Metro- politana fingulare, quod, quemadmodum oraculorum di- vinorum fcieutiam labia Sacerdotis cuffodire par eff ; ita eandem in aliis quoque , quibus auctoritate Protectoris prefides, & quibus aliquando verbi divini explanandi cura & labor incumbet, meliorem in modum procuras: cujus providentie fructus eft hoc ipfum, quod excudendum e TUO prefcripto füfcepi, facrorum Eloquiorum volumen ; quod pro eo , ut inter difciplinas Academicas principa- tum obtinet, ita ut exactior & fructuofior in eo navare- tur opera, compofita inter fe Editioue Clementina & Sixti- ?/], una. cum planiffima & probatiffima V. C. P. Joan- nis Stephani Menochii S. T. expofitione, typis mandavi ; meo quidem conatu ad gratificandum omnibus, hujus tam N tam neceffarie fcientie ftudiofis ; fed beneficio preprimis TUO, quoda TE velut fonte, in religionis orthodoxe profecum & firmamentum, plurimarumque, in quas fa- -cri hi rivi fpargentur, animarum compendium dimanabit : de quo Ecclefie univerfim, ac hujati prefertim Acade- mie; tum peculiariter TIBI ad permanfuram in omne evum beneficii memoriam gratulandum: quoddumpro- nus ad aramgratie TU/E CELSISSIMJE facig ; fimul hoc quidquid eft opere, dico confecroque CELSITVDINIS TVJE devotiffimus JOANNES THOMAS TRATTNER. 9Bir 9aria. Sberefía pot Gottcé Guaben SRónt, $apferin, àc. ac. SSefennen Sïïentïid) mit biefem 35rief, unb tbun Éunb aIIermä:dgig; lid/baflln8 unfer lieber getreuer, Sjobann &fomas Sraftner,.DofzsBudyz bánbler uitb Univerfitáts/23ud)brudfer in Muferer allbiefigen Jatptzunb Refidenz- Gfabt 2Bienn, allergeborfamft $u vernebmen. gegeben, mas maffen &, nad)bene 9Bir in oorigen Syabren bie allbicfige Dof«edule $u Gmporbebuag ber. Soiffenfcaften im eine ftanbpafte gute Drbnung g tíotet, mít beit oDn ln ernennter Dire&o ribus De8 Studii 'Theoloeici & Philofophici twegen 9Sepfdaffung n SBerlegung Der Diersu benbtpigten Authorum Clafficorum eitter mitirdidpe tt Contract ange(toffet, audp bereita bierauf napmbafte Summen vertetbet Dabe, linà alteruntertQania(t bittenb, 3bir gerubeten ibme, gumabfer er. vor anberim. Diefígen. SDudbfübrerm unb SBudorudern burd) «Derfdreibung unb 9tadybrudung eben Diefer Büdber at feinem 3oerfebleig nícbt weni gverbenmet gu merben beforge, al8 regierenbe tanbézSür(tin unp Sran auf obberüprte SSudyer Lafer Privilegium impret- forium bergejtalten gnábigft gu ertpeiler, baf fotfane 93ücber opne feiner 3Setvilligung vor niemanpen nadbgebrudet, eitigefubret, obet gum bGentfio coen*Berfauf gegebeit ioerben mbgen., 2Gann 9Gíir batitt Diefe De$ Supplican- tens a(ferutertoanigtte 9Sitte anabiaft angefebert, um ber nebenft ermogert, 1vaé für napnibafte J[u&fagen berfelbe mitteltt Diefer. feitter twillfapriget 9356 $cignng , utb Dutcb eilfertige 9fuffegung fo sabiteidber 93üdber auf fíd) ge fipmmem, eber annjít. aber LInferem allerpodi(ten Oien(t mit anánefmenben Cifer beforbert Dabe ; 9I[8 Daben 9'Gir aué Diefer unb mefr anperi 1rfa een ür (ofde allecuntertbanig(te Sitte su feitter. biftigen Codpablpabaltung altermifoeft gemiliget, unD Dabero mit moflbebadoten 9Rtutb , gutem Statp unb redten 36iffen, ípbme Syopaun QDontad Qrattner, auf beà P. Viti Pichler Compendium Juris canonici, uti? ejusdem Theologiam Polemicam, Pannbes P. Laymann Theologiam Moralem tunp De8 Du Cygnet Eloquentiam, tíe nicot mítiber auf 0e8 P. Pohl Hiftoriam Eccle- fiafticam, Perezii Inftitutiones Imperiales. P. Carl Affertiones 'Theo- logicas, Datr Den Menochium cum & fine Textu Biblico, Radices Linguse Sacre, wie aud) De8 P. Jofephi Pichleri hiftoriam Czefareo- Germanicam, P. Scherffer Inftitutiones Phyficas, P. Redelhammer Lo. gicam & Metaphyficam, P. Rois Ethicam tutib enblíden auf al[e jeme 23udet, fp Durd) nadbrofgenpe sepen Syapre ber allfiefíger Univerfitàt. ü Der bbberen Gidulen. dociret woerbett, jebodb rur auf bie Formaten, betet n fib i ben. Gdulen gebraudoet, unb gegemn peime, Daf e8 bet) beni con-— trahirt; oDer ino d) weiters contrahirenben Pretio fei unabanberliyeà 3Bet bicibea bleibett f)aäeu fo(íe, auf er(t erxveö&te yeben Syafre eig Privilegium impreffo- rium gnapigft ertpeilet. $bun bas aud, unb bemitüiigen ipm foIdbea aus & apf. &bnígl. audp oergogl. unb Panpdsgurftt. Stadt/Sollfommenpeit biemít Df^ fentlid), unb i Sraft biefea 3Ortefé alfo unb Dergeftalten, bap er Syopatttt S5pnia8 Srattner, nberbeffer Gtber pbet recenfirte, um in bem nad;(tent se ben Sapren ben afffiefiger Univerfitat ír beg Dbberen Cxdulen. docireroe S&udber alfeinig Druc'em unb verfaufrem, audb binnen Den nad(ten sepett Cuabren nienrarD aubera, mer Der (mniet feyr niag, fofcbe 93udber írr jenent Format, mie nam felbe Deraabfer in Denen Gebulen gebraudyet, obne feitiett pbet feitier Grben 9Sewitliquig ber Lnferer podbften LIngnab,unp Gitrafe ge^ ben SRarf [btigen Giofoes, aud) -bittivegnebnrung u. Confifcirung aller Exem- plarien i ünferm Gbf bnígreicb,nub anber nady)bruden,auffege, erfaufz fenunb ver(dileiffen folle uto mbge. (Sebietpem Darauf alfer, uitb jebert 11nz feren. Gieift unb 9Geltl, £Obtigfeiter, jegig unb funftíger uaferen Praefi- denten, Repraefentationen, f'anomar(dallen, 3Dralaten, Girafen, Sreper S5yerren, 9eittern, &uedytemn, Sauptleuten, 3Bogten, 3Dflegern, S3urgarafert, fanb.9tibbterm, SSurgernieiftern, 9eidbtern, 9eatger, SBurgert, Gemeinbett, aud) fonít atfen anberm linferm 1intertfanem unb Getreuem, ínfonbetz beit aberallen. ub jeben SSefrepten pf^ unb Univerfitatezudbrudertt, *5udfübrern, 33udpbinibern, unb berg(eicben atllpier ( Umnferer Refidenz- 'tabt 96ienn, unb (onft aller orten btemit ern(tz unb veftiglicb, Dag fie oor ernannten unferm getreuen Syopanm Sponae Srattner, al8 Soerlegern bíefer 93üder, ie audb Deffen Grben, bie beiwilligte sepen Cyabre binburcb be vore (tebenb 1inferem Privilegio imprefforio alfetbíng8 rupíg unb utgeftort bfei ben faffen, Daran Durdbaua nidbt Dürbert, irrem, ober bejcbiveren, nodb Da jez manb anberm gu tpun geftatterr, ítt feine 9Geí8 nod) 9ege, alàlíeb einem jee pein fepe 1Infere (dbivere 1ngnab, unb eorerivebnute Gtrafe ber. sepen 9 tardt Ibtpigen Gip[D8 su vermetDert, (D eítt jeDer, f0 Dft er frepentfid) Diermiber tfaz te, 1n8 palb i Lafere anbeur(ttide Gamnier, utib Der anperm. balbern Sfceil ben 9Seleibigten unnacblaglid) su begapler, verfalfen fepmn fotle. Da8 meinen 9Gir ern(tíid),mit 1rtunb Diefe8 9B riefa, befiegelt mít1Inferem onigL. $apf. u. Grt^bersogl. anpangentet qrofferen Syunfiegel,fo gegeben iét ia 1mo (erer Gtabt 9GientiDen fedb&sebenpen J'tonatezSag3cap nad Gbri(ti un(era lieben £ Grrm unb Geligmadere gnabenteicben Geburt, im fíeben 5eben—bunæ bert brey unp fünfatgfter, Lnferer 9teicbe im brepaebenben xyapr. MARTA THERESTX foaugmiB. Sjobann Giraf ». €boted Stib. gBilbem Graf o. Ad Mandatum Sac. Ceef, Regiae Maj. prpr. Syopaun Gbri(topp Step^berr v. SSarten(teit. gr. ?nt, (äblenrwn Spifttidy. - a/f/ EX s W M y// — Z GE R Sa — W* NS CR 3 p u À (( A RO Vk*; A — — E ( M " 4 4 äe*;i A L us Z NNGUIGEC t A 2 A VR. 3 AKP 19:.)' E« P QO aN cN. 9. 6.*» X N2 & 27 od EX D. - i AC SS jA m Qv E u il : 2 z 50 3 XXS. S ( N l E y3, S Y d ;. « / [ ( AA i 2 i» e CA ) s y u N OE SSSSERSe m E55 EKO A M AA MUN N À VA ii ) - C V (* La E [ N tI—ES Y ^ d) : i ZA TW :' z à Q, PX OPFA TÍTO AD LECIT- OR EM. Giepuxccmoo s. SYP? o z D) iN multis : , maenisque bencficiis, quae per E^. c: íacram- Tridentinam Synodum Ecclefize Z A 2) ), fuce Deus contulit, id in primis numeran- Yr-—y (, dum videtur , quod inter tot Latinas edi- ) tiones Divinarum Scripturarum folam ve- NU terem, ac vulgatam , quae longo tot fzecu- (US-oND 2 lorum ufu in Ecclefia probata fuerat, gra- viffimo Decreto authenticam declaravit. Nam, ut illud omit- tamus, quod ex recentibus editionibus non paucse ad haere- fes huius temporis confirmandas licenter detortae videbantur: ipfa certe tanta verfionum varietas, atque diverfitas magnam in Ecclefia.Dei confufionem parere potuiffet. Jam enim hac Praf. noftra cetate ijlud fere eveniffe conftat, quod fanttus Hierony- in Jo- ues mus tempore fuo accidiffe teftatus eft, tot (cilicet fuitfe exem- plaria, quot codices; cum unusquisque pro arbitrio füo ad- deret, vel detraheret. Hujus autem veteris, ac vulgatee Edi. tionis tanta femper fuit auctoritas, tamque excellens praeftan- tia, ut eam ceeteris omnibus Latinis editienibus longe antefe- Bib. $ac. Tom. I. a A rendam iP P RE IG X RIj rendam eHe; apud aequos judices in dubium revocari non poffet. Qui namque in ea libri continentur (ut a majoribus noftris quafi per manus traditum nobis eft^ partim ex tí.n&i S.Hie- Hieronymi translatione , vel emendatione, fuícepti funt; par- Tron. tim retenti ex antiquiifima quadam editione La ina, quam fan- in cap. Crus Hieronymus communem , & Vulgatam , fan&tus Augufti- ií; mus talam, fan&us Gregorius Veterem translationem appel- S.Àu- lat, Ac de Veteris quidem hujus, five ltalae editionis fince- guft. ritate, atque praeftantia, praeclarum fan&ti Auguftini teftimo- Lib.2 .nium extat in fecundo Libro de do&rina Chriftiana , ubi Lati- Do&r Chri- "nis omnibus editionibus, quae tunc plurimee circumfereban- ftiina tur, Ítalam przeferendam cenfuit, quod eífet, ut ipfe loqui- c.Iz. tür , verborum tenacior cum perípicuitate fententiae. De S.Gre- fan&to vero Hieronymo multa extant veterum Patrum egregia 2orii teftimonia; eum enim fan&us Auguítinus hominum do&i fi- ïïpi&. Dedi- mum , ac trium linguarum peritiifimum vocat, atque ejus cat.ad trans lationem ipforum quoque Hebrseorum teftimonio vera- Lean. cem effe confirmat. Eumdem fan&tus Gregorius ita preedicat, cap. 5- ut ejus translationem , quam novam appellat, ex Hebreo elo- in n« S. ÀAu- quio cunéta verius transfuditfe dicat: atque idcirco dignilfi- uf. Imnam e ffe , cui fides in omnibus habeatur. San&tus autem Ifi- Wbifua- dorus non uno in loco Hieronymianam verfionem caeteris pra. omnibus anteponit , eamque ab Eeclefiis Chriftianis commu- Libro niter recipi, ac probari affirmat, quod fit in verbis clarior, 18. de Civit. & veracior in fententiis , Sophronius quoque , vir eruditiffi- Dei c. t1US , fan&i Hieronymi translationem non Latinis modo, fed 43- etiam Graecis valde probari animadvertens, tanti eam fecit; Libro gt Pfalterium , & Prophetas ex Hieronymi verfione in Grae- 20- cum eleganti fermone transtulerit. Porro qui fecuti funt, vi- IMMora. ri do&iffimi, Remigius, Beda, Rabanus,; Haymo, Aníelmus, Liv.6. Petrus Damiani , Richardus, Hugo , Bernardus , Rupertus ; Etym. Petrus Lombardus , Alexander , Albertus , Thomas , Bona- cap. 5. ventura, caeterique omnes, qui his nongentis annis in Eccle- Lib. 1. de Di- fia fioruerun: , fan&ti Hieronymi verfione ita funt ufi, ut cae- vinis ter2 , quae pene innumerabiles erant , quafi lapfae de ma- Offi.. nibus 'Theologorum. penitus obfoleverint Quare non imme- 12. rito Catholica Ecclefia fan&um Hieronymum do&orem maxi- mum, atque ad Scripturas íacras interpretandas divinitus ex- citatum , ita celebrat, ut jam difficile non fit illorum omnium damna- ] !d PRJEFAT,IO. llY damnare judicium , qui vel tam eximii Dottoris lucubratio- nibus non acquiefcunt ,. vel etiam meliora , aut certe paria, preftare fe poffe confidunt. Ceterum, ne tam fidelis trans- latio, tamque in omnes partes Ecclefize utilis, vel injuria tem- porum , vel impretforum incuria, vel temere emendantium audacia, ulla ex parte corrumperetur, eadem fíacrofantta Sy- nodus Tridentina illud Decreto fuo fapienter adjecit, ut haec ipfa vetus ac vulgata Editio emendatiffime, quoad fieri poffet , imprimeretur : neque ulli liceret eam fine facultate, & appro- batione Superiorum excudere. Quo Decreto fimul typogra- phorum temeritati, ac licentiae modum impofuit & Pattorum* Ecclefizge in tanto bono quam diligentiffime retinendo, & con- fervando, vigilantiam, atque induftriam excitavit. Et quam- vis infignium Academiarum Theologi in Editione vulgata pri- Ítino fuo nitori reftituenda, magna cum laude laboraverint ; quia tamen in tanta re nulla poteft effe nimia diligentia ) & codices manuícripti complures, & vetuftiores Summi Ponti- ficis juffu- conquifiti , atque in Urbem adve&ti erant , & de- mum . quoniam executio generalium Conciliorum , & ipía Scripturarum inteeritas , ac puritas, ad curam Apoftolicae Sedis potiffimum pertinere cognofcitur: ideo Pius IV. Pon- tifex Maximus, pro fua in omnes Ecclefi:e partes incredibili vigilantia, le&iffimis aliquot fanttze Romanaze Ecclefice Cardi- nalibus, aliisque tum Sacrarum litterarum, tum variarum lin- guarum peritilfimis viris , eam provinciam demandavit , ut vulgatam editionem Latinam , adhibitis antiquiffimis codicibus manuícriptis , infpeCtis quoque Hebraicis Greecisque biblio- rum fontibus , confultis denique veterum Patrum commen- tariis, accuratiffime caftigarent. Quod iidem infütutum S. Pius V. profecutus eft. Verum Conventum illum, ob varias, S I graviffimasque Sedis Apoftolicsee occupationes jamdudum in- termiffum , Sixtus V. divina providentia ad fummum Sacer- dotium evocatus, ardentiffimo ftudio revocavit, & opus tan- dem confe&tum typis mandari juffit. Quod cum jam effet ex- cuffum , & ut in lucem emitteretur , idem Pontifex operam daret, animadvertens non pauca in facra Biblia preeli vitio irrepfiffe, quze iterata diligentia indigere viderentur, totum opus fub incudem revocandum cenfuit, atque decrevit. Id vero cum morte praeventus praeftare non potuiflet , Grego- a 2 ylus 1V PRlEFAT'IC.). rius XIV. qui poft Urbani VII. duodecim dierum Pontifica- tum Sixto fuccefferat, e jus animi intentionem executus., per- ficere aggreffus eft: ampliffimis aliquot Cardinalibus aliisque do&iffimis viris ad hoc iterum deputatis. Sed eo quoque, & qui illi fucceffit, Innocentio TX. breviffimo tempore de hac Iuce fuübtra&tis ; tandem fub initium Pontificatus Clementis VIII. qui nunc Ecclefidé univerfze gubernacula tenet, opus , in quod Sixtus V. intenderat, Deo bene juvante perfe&tum eft. Accipe igitur , Chriftiane Le&tor , eodem Clemente fummo L.I Pontifice annuente, ex Vaticana Typographia, veterem , ac vulgatam facrae Scripturee Editionem , quanta fieri potuit di- ligentia caftigatam : quam quidem ficut ominibus numeris ab- folutam pro humana imbecillitate affirmare difficile eft, ita ce- teris omnibus, quae ad hanc usque diem prodierunt, emen- datiorem, purioremque effe , minime dubitandum. Et vero quamvis in hac Bibliorum recognitione , in codicibus manu- Ícriptis, Hebraeis, Grzecisque fontibus , & ipfis veterum Pa- Epift. trum commentariis conférendis, non mediocre ftudium adhi- ad $u- bitum fuerit: in hac tamen pervulgata Le&tione, ficut non- miam nulla confuülto mutata, ita'etiam aliaj quce mutanda videban- & Fre- tellam tur, confulto immutata reli&a funt : tum quod ita faciendum Praf. effe, -ad offenfionem populorum vitandam, fanCtus Hiero- Evan- nymus non femel admonuit: tum quod facile fieri pof- gel. fe credendum eft, ut majores no(tri, qui ex Hebrais, & ad Da- maá- Graecis Latina fecerunt, copiam meliorum, & emendatiorum librorum habuerint, quam ii, qui poft illorum zetatem ad nos fum. pervenerunt, qui fortaffe, tam longo tempore identidem de- fcribendo, minus puri , atque integri evaferunt: tum deni- que, quia facree Congregationi Ampliffimorum Cardinalium, aliisque eruditiffimis viris ad hoc opus a Sede A poftolica de- le&tis, propofitum non fuit novam aliquam editionem cudere, vel antiquum interpretem ulla ex parte corrigere, vel emen- dare : fed ipfam veterem, ac vulgatam editionem Latinam , a mendis veterum librariorum , nec non pravarum emendatio- num erroribus repurgatam, fuze priftinze integritati, ac puri- tati, quoad ejus fteri potuit, reftituere: eaque refüituta , ut quam emendatiffime imprimeretur juxta Concilii Oecumenici Decretum, pro viribus operam dare. Porro in hac Editione nihil non canonicum, nihil adfcititium ; nihil extraneum ap- ponere P R E A T I O. v ponere vifum eft; atque ea caufa fuit, cur Liber TTT, & IV, Ffdrze infcripti, quos inter Canonicos libros facra Tridentina Synodus non annumeravit, ipfa etiam Manaffze regis Oratio, qua nec Hebraice , neque Grece quidem extat , neque in manufcriptis antiquioribus invenitur, neque pars eft ullius Canonici libri, extra Canonicse fcripturee feriem pofita fint ; & nullee ad marginem concordantize (quee pofthac inibi ap- poni non prohibentur) nulle notee, nulle varize le&iones, nulla denique prsefationes, nulla argumenta ad librorum ini- tia confpiciantur. Sed ficut Apoftolica Sedes induflriam eo- rum non damnat, qui concordantias locorum , varias leCtio- nes. prafationes SanCti Hieronymi , & alia id genus in sliis editionibus inferuerunt : ita quoqve non prohibet, qvin alio genere charatteris in hac ipía Vaticana editione ejmsmodi ad- jumenta, pro ftudioforum commod'tate, atque utilitate in po- fterum adjiciantur, ita temen, ut le&tiones varise ad marginem ipfius Textus minime annotentur, R IJONDCRONMOC Qæ&z&"&f&; SNOCNSNCCRIONS CA CLEMENS PAPA VIIL Ad perpetuam rei memoriam. j jUm facrorum Bibliorum vulgatee editionis Textus fummis C laboribus, ac vigiliis reftitutus , & quam accuratiffime mendis expurgatus, benedicente Domino , ex noftra Ty- pographia Vaticana in lucem prodeat ; Nós, ut pofterum idem 'Textus incorruptus, ut decet, confervetur, opportune pro- videre volentes , au&toritate Apoftolica , tenore prsefentium numerandos , tam circa , quam ultra montes , alibi quam in noftra Vaticana Typographia a quoquam imprimatur. Elapío autem praefato decennio , eam cautionem adhiberi preecipi. mus, ut nemo hanc fan&arum Scripturarum editionem typis mandare praefumat , nifi habito prius exemplari in Typogra- phia Vaticana excufo : cujus exemplaris forma , ne mipnima quidem particula de Textu mutata, addita, vel ab eo detraéta, nifi aliquid occurrat, quod Typographic& incuriae manifefte adícribendum fit, inviolabiliter obfervetur. Si quis vero Typographus in quibuscumque Regnis, Civiiatibus, Provin- 23 Ciis, vt P ROE A rIi I O. ciis, & locis, tam noftrae S. R. E. ditioni in temporalibus fub- je&is, quam non fubjectis, hanc eandem facrarum Scriptu- rarum editionem intra decennium praedittum quoquo modo, elapfo autem decennio* aliter quam juxta hujusmodi exem- plar, ut preefertur , imprimere , vendere , venales habere, aut alias edere, vel evulgare; aut fi quis Bibliopola a fe, vel ab alüs quibusvis , poft datam prefentium , hujus editionis impreflos libros, feu imprimendos a praefato refttuto, & cor- re&to Textu in aliquo difcrepantes, feu ab alio) quam a Ty- pographo Vaticano, intra decennium excufos pariter vendere, venales proponere, vel evulgare praefumferit, ultra amif. fionem omnium libroruni, & alias arbitrio noftro infligendas poenas temporales, etiam majoris excommunicationis fenten- tiam eo ipfo incurrat, a qua nifi a Romano Pontifice, preeter- quam in mortis articulo conftitutus, abfolvi non poffit. Man- damus itaque univerfis, & fingulis Patriarchis, Archiepifcopis, Epiícopis caeterisque Ecclefiarum , & locorum etiam regula- rium Pralatis, ut preefentes litteras in fuis quisque Ecclefiis & jurisdictionibus ab omnibus inviolate perpetuo obfervari curent, ac faciant. Contradi&tores per Cenfuras Ecclefiaft- cas, aliaque opportuna juris, & fatti remedia, appellatione poftpofita, compefcendo , invocato etiam ad hoc , fi opus fuerit, auxilio brachii fzecularis ; Non obftantibus confüitutio- nibus, & ordinationibus Apoftolicis, ac in Generalibus, Pro- vincialibus, vel Synodalibus Conciliis editis generalibus, vel fpecialibus, ac quarumcumque Ecclefiarum , Ordinum , Con- gregationum ,. Collegiorum , atque Univerfitatum, etiam ftu- diorum generalium juramento, confirmatione Apoftolica, vel quavis firmitate alia roboratis ; ftatutis, & confuetudinibus, àc privilegiis , indultis, ac litteris Apoftolicis in contrarium quomodocumque emanatis, & emanandis: quibus omnibus ad hunc effectum latiffime derogamus ac.derogatum effe decerni- mus. Volumus autem , ut preefentium transfumtis etiam in ^ ipfis volumit jl ibus impreffis eadem, in judicio, & extra, fides ubique adhibeatur , quse ipíis p 'ræfentiþbus adhiberetur , fi forent exhibitae, vel ofteníze. Datum Roma? apud SanCtum Petrum füb Annulo Piícatoris die 1x. Novembris M. D. XCII. Pontificatus Noftri Anno I. M. Feflrius. Barbianus. E POR E ER A $ FO N tf BE CANONILILICIS SCRIPTURIS DECRETYUM. Ex Concilio Tridentino , Seffione quarta. Arrofantla Oecumenica , && generalis Tridentina Syn;idus, Ü S Spiritu Santío legitime congregata , prefidentibus tn ea eisdem tribus Apoftolice Sedis Legatis, hoc fibi perpetuo ante oculos proponens , ut fublatis erroribus, puritas ipfa Evangelit in Exclefia Et infra: confervetur. Sacrorum vero librorum indicem huic Decreto adfcribendum cenfuit , ne cui dubitatio fuboriri poffit , quinam fint , qui ab ipfa $ynoo fufcipiuntur. Sunt vero injrafcripti : "Teflamenti veferis , uinque AMoyfi , ideft , Genefis, Exodus, Leviticus , Numeri, Dutero- nomium : Jofue, Judicum , Ruth: Quatuor Regum : Duo Para- lipomenon ; Efdre primus, & fecundus, qui dicitur INehemias : Tobias, Judith ,. Eflher, Job, Pfalterium Davidicum centum quin- quaginta Pfalmorum, Parabolg, Ecclefiafles, ! Canticum' canticorum, Sapientia . Ecclefiaflicus , Ifaias , Jeremias cum. Baruch ,. Exechiel , Daniel ; Duodecim Prophete minores, idefl , Ofee, Joel, A4mos; Adias ,. Jonas, Michgas, Nahum ,. Habacuc , Sophonias , As2aus, Zacharias , |Malachias:. Duo Machabaorum , primus && fecunaus. Teflamenti novi ; Quatuor. Evangelia, fecundum AMatthaum, /Mar- cum, Lucam, & Joannem :. A&ius. Apoflolorum-a Lura. Evange- lijía co fcripti ; Quatuordecim. Fpiflole Pauli Apojloli ad Roma- . s n0s, due ad C * OfIn thuos, ad Galatas, ad. Ephefios, ad. Philippen- Jfes, ad. Coloffenfzs , du& ad "Thefalonicenfes, dug ad. Timotheum , ad Titum, ad Philemonem, ad Hebraos ; Petri Apo[loli due : foan- nis Zpojioli tres: ]Jacobt Apofloli una : Jude Apojloli una : & Apocalypfis Joannis Apoffoli. $i quis autem Libros ipfos inte- gros cum oómnibus fuis partibus , prout in Ecclefía- Catholica. legi confueverunt , & in. veteri Vulgata Latina editione habentur , pro facris , G. canonicis non füfzeperit , & traditiones praditlas [ciens , & prudens contempferit , anathema fit. HIERO- Vurt p R& EK EF-.A- T EO PR-Od40€0 03 HIERONYMI E G AL E.AUT M $ Tginti , & duas litteras effe apud Hebrzeos, Syrofumrqtlo- que lingua, & Chaldzeorum teftatur, quae Hebrseze ma- V gna ex parte confinis eft : nam, & ipfi viginti duo ele- menta habent eodem fono,fed diverfis characteribus. Samarita- ftii etiam Pentateuchum Moyfi totidem litteris fcriptitant, figuris tantum , & apicibus difcrepantes. Certumque eft, Efídram fcribam , legisque doctorem , poft captam Jerofolymam , & inftaurationem templi fub Zorobabel, alias litteras reperiffe, quibus nunc utimur : cum ad illud usque tempus iidem Sama- ritanorum, & Hebraeorum chara&teres fuerint. In libro quo- que Numerorum haec eadem fupputatio, fub Levitarum , ac Sacerdotum cenfu, myftice oítenditur. Et nomen Domini ter- ragrammaton, in quibusdam Gr3ecis voluminibus, usque bo- die antiquis expreffum litteris invenimus. Sed & píalmi trige- fimus fextus, & centefimus decimus , & centefimus undeci- mus, & centefimus decimus o&tavus , & centefimus quadra- gefimus quartus, quamquam diverfo fcribantur metro, tamen ejusdem numeri texuntur alphabeto. Ef Teremize lamentatio- nes, & oratio eju$ ; Salomonis quoque in fine proverbia, ab eo loco, in quo ait, Mulierem fortem quis inveniet ? iisdem alphabetis, vel incifionibus fupputantur. Porro quinque lit- terze duplices apud Hebraos funt , Caph, Mem, Nun , Pe, Sade: aliter enim fcribuntur per has principia , medietates. que verborum, aliter fines. Unde, & quinque a plerisque libpri ) duplices aeftimantur, Samuel, Melachim, Dibre haja- min, Efdras, Teremias cum Cinoth , id eit , lamentationibus fuis: Quomodo igitur viginti duo elementa fünt, per quse fcri- bimus Hcbraice omne quod loquimur , & eorum initiis vox humana comprehenditur: ita viginti duo volumina fupputan- tur, quibus quafi litteris, & exordiis, in Dei do&trina, tene- ra, adhuc, & lactens.viri jufti eruditur infantia. Primus apud eos liber, vocatur ;vw»»3 Berefith : quem nos Genefim dicimus. Secundus, mn2 n»x1 Veelle femoth ; qui Exodus appel- latur. Tertius, — poOpb E pOXCTIO iX "'Tertius, N»p" Vaiicra, id eft,; .Leviticus. - Quartus, 5237* Vajedabber, quem Nümeros vocamus. Quintus, n'?3351 nox Elle haddebarim, qui Deuteronomium praenotatur. x Hi funt quinque Libri Moy eft, Legem appellant. fis, quos proprie 3531 Thora, id, Secundum, prophetarum ordinem faciunt, & incipiunt ab Jefu filio Nave; qui apud eos j j5 yvyo Jehofue ben Nun dicitur. Deinde fübtexunt pv Sophetim , id eft Judicum librum. Et in eumdem compingunt Ruth : quia in diebus Judicum fa&a ejus natratur hiftoria. Tertius fequitur ómy» Samuel, quem nos Regum primum, & fecundum dicimus. Quartus, p55 Melachim id eft Regum, qui tertioj & quarto Regum volumine continetur. Meliusque multo eft »555 Melachim , id eft Regum , quam m»5»po Mamlachot, id eft, Regnorum dicere. Non enim multarum gentium defcribit regna , fed unius Ifraelitici populi, qui tribubus duodecim continetur. Quintus eft, myv» Ifaias. Sextus, nv Jeremias. Septimus, 5xpr» Ezechiel. O&tavus, liber duodecim Pro phetarums qui apud inä voca- tur syZy ^»^» There Afar. 'Tertius ordo, Hagiographa poffidet. Et primus liber incipit a 3v« Tob. Secundus a *» David, quem quinque incifionibus , & uno pfalmorum volumine comprehendunt. Tertius eft j555:w Salomon tres libros habens: Proverbia, quae J illi ^"ow» Misle, id eft) Parabolas appellant. Quartus Ecclefiaften, id eft, n5»np Coheleth. Quintus, Canticum canticorum ; quem titulo p'y 7 vrï Sir haffirim praenotant. Sextus eft 5;^4 Daniel. Septimus, p»»n ^55* Dibre hajamin , id eft, Verba dierum: quod fignificantius , Chronicon totius divina hiftorize poíffumus appellare, qui liber a " pud nos Paralipomenon pri- mus, & fecundus inífcribitur. b Bibl, Sacr. Tom. b O&tavus, X PORSUEESA D. I408 O&avus, w5wy Efdras: qui & ipfe fimiliter apud Greecos, & : Latinos in duos Libros divifus eft. Nonus, »n2w Efther. Atque ita fiunt pariter Veteris legis libri viginti duo : id eft, Moyfis quinque, & Prophetarum o&o, Hagiographorum novem. Quamquam nonnulliü mp»nm» Ruth, & Cinoth, inter Hagiographa fcriptitent, & hos libros in fuo putent nu- mero fupputandos, ac per hoc effe prifcae legis libros viginti quatuor: quos fub numero viginti quatuor feniorum Apoca- lypfis Joannis inducit adorantes Agnum, & coronas fuas pro- (tvatis vultibus offerentes : ftantibus coram quatuor animali- bus, oculatis ante, & retro, id eftin preeteritum, & in fu- turum refpicientibus, & indefeffa voce clamantibus, fan&tus, fan&us , fan(tus Dominus Deus omnipotens, qui erat, & qui eft, & qui venturus eft. Hic prologus , Scripturarum quafi galeatum principi um, omnibus libris, quos de Hebreeo vertimus in Latinum , convenire poteft , ut füre valeamus, quidquid extra hos eft, inter apocrypha effe ponendum. Tgi- tur Sapientia, quze vulgo Salomonis infcribitur ; & Jefu filii Syrach liber , & Judith, & 'Tobias, & Paftor , non funt in cànone. Machabaáeorum primum librum , Hebraicum reper. Secundus Graecus eft: quod ex ipía quoque phrafi probari poteft. Quze cum ita fe habeant, obfecro te, Le&tor, ne la- borem meum reprehenfionem exiftimes antiquorum. In tem- plo Dei offert unusquisque quod poteft, alii aurum , argen- tum, & lapides pretiofos : ahi byffum, & purpuram & coc- cum offerunt, & hyacinthum ; nobiscum bene agitur, fi ob- tulerimus pelles; & caprarum pilos. Et tamen Apoftolus con- temtibiliora noftra magis necefíaria judicat : Unde, & tota clefise il'a tabernaculi pulchritudo, & per fingulas fpecies, Ec praefentis , futuraeque diftin&tio, pellibus tegitur, & ciliciis, ardoremque folis, & injuriam imbrium ea, quae viliora funt, prohibent. Leges ergo primum Samuel, & Melachim meum , meum, inquam, meum. Quidquid eni m.crebrius vertendo & emendando folicitius , & didicimus, & tenemus , noftrum eft. Et cum intellexeris ; quod antea'nefciebas , vel inter- pretem me 2eftimato , fi gratus es, vel Paraphraf!en, fi in- x eratus: quamquam mihi omnino con fícius non fum , mutafie Certe fi incredulus es, me quippigm de Hebraica véritate, lege P R EF A. d I-0.- Xt * lege Graecos codices, & Latinos, & confer cum iis oþufcu. lis, quàe nüper emendavimus; & ubicunque difcrepare inter fe videris , interroga quemlibet Hebraeorum, cui magis acco- modare debeas fidem: & fi noftra firmaverit, puto quod cum non seítimes conje&torem, ut in eodem loco mecum fimiliter divinarit. Sed & vos famulos Chrifti rogo ( quae Domini di- fcumbentis pretiofiffima fidei myrrha ungitis caput, quae ne- quaquam Salvatorem quaeritis in fepulchro, quibus jam ad Patrem Chriftus afcendit) wut contra latrantes canes, qui ad- verfum me rabido ore defzeviunt, & circumeunt civitatem , atque in eo fe do&os arbitrantur, fi aliis detrahant, oratio- Ego fciens humilitatem num veftrarum clypeos opponatis. meam, illius femper fententide recordabor: Dixi cuftodiam Poful ori meo Ffdl, 3 vias meas, ut non delinquam in lingua mea. cuftodiam, cum confifteret peccator adverfum me. Obmu- tui, & humiliatus fum, & filui a b-onis. HIERONYMU:S PAUL:INO. Rrater Ambrofius tua mihi munufcula perferens, aetkllif fimul, & fuaviilimas litteras, quae aprincipio amicitia- F rum, fidem probate jam fidei, & veteris amicitiae pre- ferebant. Vera enim illa neceffitudo eft, & Chrifti glutüno copulata, quam non utilitas rei familiaris, non praefentia tantum corporum, non fubdola, & palpans adulatio. Sed Dei timor , & Divinarum fcripturarum fítudia conciliant. Legi- mus in veteribus hiftoriiss quosdam luftraffe provincias, no- vos adiffe populos, maria tranfiffe: ut eos, quos ex libris noverant, coram quoque viderent. $ic Pythagoras Memphi- ticos vates," fic Plato /Égyptum, & Architam Tarentinum , eamque oram Italiaej quae quondam magna Greecia dicebatur, laboriofiifime peragravit: ut qui Athenis magifter erat, & potens, cujusque do&trinam Academisae gymnafia perfonabant, fieret peregrinus, atque difcipulus: malezrs aliena verecun- de' difcere, quam fua impudenter ingerere. Denique dum a pira- litteras quafi toto fugientes orbe perfequitur, captus 2 tis , Xrt "PoBROBS EO AOTSOI $. tis,, & venumdatus, etiam tyranno crudeliffimo paruit, capti- vus, vinCctus, & fervus ; tamen quia philofophus, majore mente fe fuit. Ad Titum Livium la&teo eloquentize fonte ma- nantem, de ultimis Hifpanise, Galliarumque finibus quos- dam veniffe nobiles legimus , & quos ad contemplationem fui Habuit il- Roma non traxerat, unius hominis fama perduxit. la aetas inauditum omnibus fzeculis, celebrandumque miracu- lum, ut urbem tantam ingreífi, aliud extra urbem quaere- renpt. Apollonius, five ille magus, ut vulgus loquitur, five philofophus, ut Pythagorici tradunt, intravit Perías, pertran- fivit Caucafum, Albanos, Scythas, Maffagetas, oppulentiffima Indi2 regna penetravit, & ad extremum, latiffimo Phiíon o- mne transmiffo, pervenit ad prachmanas , ut Hiarchan inthro- no fedentem aureo, & de 'Tantali fonte potantem, inter pau- cos difcipulos, de natura, de motibus fiderum, ac dierum curfu audiret docentem. Inde per JÉlamitas, Babylonios, Chealdaeos, Medos, Atlyrios, Parthos, Syros, Phoenices, Arabes, Paleeftinos, reverfus Alexandriam, perrexit /Ethio- piam , ut Gymnofophiftas, & famofiffimam Solis menfam vi- deret in fabulo. Invenit ille vir ubique quod difceret, & femper proficiens, femper íe melior fieret. Scripfit fu- I per hoc pleniffime o&to voluminibus Philoftratus. Quid A&.9 loquar de íseculi hominibus , cum Apoftolus Paulus , 1. Cer. vas electionis, & magifter Gentium, qui de conícientia tanti IA Ga!.oi. in fe hofpitis loquebatur: An experimentum quaeritis 6jus , qui in me loquitur Chriftus? poft Damafcum, Arabiamque luftratam, afcenderit Jerofolymam, ut videret Petrum, & manferit apud eum diebus quindecim? Hoc enim myflerio heb- domadis, & ogdoadis, futurus Gentium praedicator inftruen- Gal. 2. dus erat. Rurfumque poft annos quatuordecim, affumto Barnaba, & Tito expofuerit Apoftolis Evangelium, ne forte in vacuum curreret, aut cucurriflet. Habet enim nefcio quid latentis »segeia; Vivà vox , & in aures difcipuli, de au&torisore transfufa, fortius fonat. Unde, & íchines cum R hodi ex- ularet, & legeretur illa Demofthenis oratio, quam adverfus eum habuerat, mirantibus cun&tis, atque laudantibus fufpi- rans ait: Quid fi ipfam audiffetis beftiam, fua verbarefonantem ? Heec P R E D AL O XIIT Hzec non dico, quod fit in me aliquid tale, quod velpoffisa | j me audire, vel velis difcere: fed quod ardor tuus, & difcen- di ftudium etiam abíque nobis per fe probari debeat. Inge- nium docile; & fine do&ore laudabile eft. Non quid inve- nias, fed quid quseras, confideramus. Mollis ceray & ad formandum facilis, etiam fi artificisy & plaftse ceffent manus: tamen virtute totum eft, quid quid effe poteft. Paulus Apo- A&.22 ftolus ad pedes Gamalielis legem Moyfi, & Prophetas didi- 2:or ciffe fe gloriatur, ut armatus fpiritualibus telis, poftea dice- ^' ret confidenter: Arma noftre militiae non carnalia funt , fed potentia Deo, ad deftru&tionem munitionum, confilia deftru- entes, & omnem altitudinem extollentem fe adverfus fcientiam Dei, & captivantes omnem intelleétum ad obediendum Chri- fto, & parati fubjugare omnem inobedientiam. Ad Timo- theum ícribit ab infantia facris litteris eruditum , & hortatur r.T'in ad ftudium le&tionis ne negligat gratiam , quae data fit ei 4 9. l'im per impofitionem manus Presbyterit. 'Tito praecipit, ut in- 3- ter caeteras virtutes epifcopi, quem brevi fermore depinxit , fcientiam quoque in eo eligat Scripturarum: Obtinentem, in- quit, eum, qui fecundum do&trinam eft, fidelem fermonem: Tit r. ut potens fit exhortari in do&trina fana, & contradicentes IV., revincere. Sancta quippe rufticitas folum fibi prodeft: & quantum sdificat ex vitee merito Ecclefiam Chrifti, tantum nocet, fi deftruentibus non refiftat. Malachias propheta, imo per Agecaum Dominus, Interroga; ait, facerdotes legem: Agg.2: in tan;:um fíacerdotis, officium eft interrogatum refpondere de Leze, Etin Deuteronomio legimus: Interroga patrem Deut. tuum , & annuntiabit tibi; feniores tuos, & dicent tibi. In 32. Pfaimo quoque centefimo decimo o&tavo, Cantabiles mihi Et in erant juftificationes tuae in loco peregrinationis meae. defcriptione juíti viri, cum eum David arbori vitee, qua pf oc eft in paradifo, .compararet, inter ceeteras virtutes & intulit : in lege Domini voluntas ejus, & in lege eius medita- bitur die, ac no&te Danielin fine facratiffimse vifionis ait , Dan. juftos fulgere ficut ftellas , & intelligentes, ideft do&tos , qua- 1. fi firmamentum. Vides quantum inter fe diftent, jufta rufti- citas, & doGta jufütia? Alii ftellis; alii. coclo comparantur. 3 Quam- N xXIV' P-R EE A T-I-O mque de eruditis Quamquam juxta Hebraicam veritatem utru poffit intelligi. Ita enim apud eos legimus. Qui autem do&i fuerint, fulgebunt quafi fplendor firmamenti: & qui ad juft- tiam erudiunt multos, quafi ftelle in perpetuas ceternitates. AQ. 9 Cur dicitur Paulus Apoftolus vas electionis? Nemp e quia le- Pharifaei gis, & Scripturarum fanctarum erat armarium. ftupent in do&trina Domini, & mirantur in Petro, & Joanne, Quid- quomodo legem fciant, cum litteras non didicerint. quid enim aliis exercitatio, & quotidiana in leg e meditatio , bat, & erant Ia. 54. tribuere folet, illis hoc Spiritus fan&tus fuggere Joa. 6. juxta quod fcriptum eft, 9«/2z«ro. Duodecim an nos. Salvator Luc.2. impleverat, & in templo fenés de quseítionibus legis interro- gans, magis docet , dum prudenter interrogat. Nifi forte ru- fticum Petrum, rufticum dicimus Joannem: quorum uterque dicere poterat: Etfi imperitus fermone , n on tamen fcientia. a vox, ob- 2. Cor. Joannes rufticus, pifcator, indo&tus? & unde ill II. fecro, In principio erat Verbum, & verbum erat apu d Deum, Joa. 1 & Deus erat Verbum? Aéqo; enim Graece multa fignificat, nam . & verbum eft, & ratio, & fupputati o, &caufa uniuscujus- 2 fubfitunt: qua uni- que rei, per quam funt fingula, qu vería reCte intelligimus in Chrifto. Hoc doctus Plato nefci- Perdam, inquit j vit, hoc Demofthenes eloquens ignoravit. Abdb.r. fapientiam fapientium, & prudentiam prudentium reprobabo. 1fa.29. & quamquam ftult- 1 Cor. Vera fapientia perdet falfam fapientiam, tia praedicationis 1n cruce fit, tamen Pau lus Sapientiam loqui- fapienriam autem non fzeculi hujus, nec 2 'COI". tur inter perfectos: I. principium feeculi iftius, q uxe deftruitur ; fed loquitur Dei fa- itam, quam praedeftinavit Deusante pientiam in myfterio abícond í2ecula. Dei fapientia, Chriftus eft.. Chriftus enim, Dei virtus, Col. 2. myíiterio abícondita eft: de & Dei fapientia haec fapientia in qua & noni Píalmi titulus praenotat ur, pro occultis filii, in quo funtomnes thefauri fapientize , & fcienti z Deiabfcondiu. Et qui in myfterio abícondi tus erat, p rzedeftinatus eftante (zecula, & praefiguratus in lege, & Prophetis. prodefünatus autem, . Unde & Prophetze appellaba ntur videntes: quia videbant eum, Abraham vidit diem ejus, & l- quem cseteri non videbant. tatus xv PREFATIO. tatus eft.. Aperiebantur coeli Ezechieli, qui populo peccato- Toa. g. ti"g n- izec.r li riclaufi erant. Revela, inquit David, oculos meos, & co i fiderabo mirabilia de lege tua. Lex enim. fpiritualis eft, & PÉIPB Rom.7 5 revelatione opus eft, ut intelligatur, ac revcelata facie Dei 2. Cor. o oriam contemplemur. Liberin Apocalypfi feptem figillis fi- 3. 5* 2 enatus oftenditur: quem fi dederis homini, fcienti litteras ut Àp. s. Quan- if 29« legat, refpondebittibi, Non potfum: fignatus eft enim. Ap. 3- ti hodie putant fe noffe litteras , tenent fignatum librum , nec, aperire poffunt, nifi ille referaverit, qui habet clavem Da- t vid, quiaperit, & nemo claudit: claudit & nemo aperit. In r A&tibus Apoftolorum fan&us Eunuchus, imo vir ( fic enim eum Scriptura cognominat) cum legeret Ifaiam prophetam , interrogatus a Philippo , Pütasne intelligis, quae legis? re- fpondit: Quomodo poffum, nifi aliquis me docuerit?* Ego l (ut de me loquar interim ) nec fan&tior fum hoc Eunucho , nec ftudiofior, qui de thiopia, id eft de extremis mundi A&. s. finibus, venit ad templum, reliquit aulam regiam: & tan- l tus amátor legis, divindeque fcientise fuit, ut etiam in. vehi- Et tamen cum librum teneret , culo legeret Litteras facras. & verba Domini cogitatione conciperet, lingua volveret , labiis perfonaret, ignorabat eum, quem in libro neíciens venerabatur. Venit Philippus, oftendit ei Jefum, qui clau- fus latebat in littera. O mira do&toris virtus! eadem hora credit Eunuchus, baptizatur, & fidelis, & fan&tus fa&tus eft ; ac magiiter de difripulo , plus in deferto fonte Ecclefia , Haec a me per- quam in aurato fynagogse templo reperit. ftri&a funt breviter ( neque enim epiftolaris anguftia evaga- rilongius patiebatur ) ut intelligeres, te in Scripturis facris fine praevio, & monfítrante femitam non poffe ingredi. 'Ta- VI ceo de grammaticis, rhetoribus, philofophis, geometris, dia- le&icis, muficis, aftronomis, aítrologis, medicis, quorum fcientia mortalibus, vel utliffima eft, & in tres partes fcin- Ad minores artes ve- ditur, r2 3»quaó ràs pi0o90», T. Sumeielen niam, & qus nontam lingua, quam manu adminiftrantur. Agricole , caementarii, fabri metallorum, lignorumque ca- fores, lanarii quoque, & fullones, & caeteri, qui variam fu- pelle&ilem , & viliaopufcula fabricantur, absque do&tore effe non poffünt, quod cupiunt. Quod medicorum eft, promit- m ars eft, tgnt medici: tra&ant labrilia fabri: fola fcripturarut - quam xVt POR RmR RE A rT-TU quam fibi paffim omnes vindicant. Scribimus ihdo&i, do8i- que poemata palfim. Hanc garrula anus, hanc delitus fenex, hanc fophifta verbofus, hanc univerfi praefumunt, lacerant , docent antequam difcant. Alii addu&to fupercilio, grandia verba trutinantes, inter mulierculas de facris litteris philofo- phantur. Aliidifcunt, proh pudor! a feminis . quod viros doceant; & ne parum hoc fit, quadam facilitate verborum ; 'Ta- imo audacia, edifferunt aliis, quod ipfi non intelligunt. ceo de mei fimilibus, qui fi forte ad Scripturas fanttas poft fzdeculares litteras venerint, & fermone compofito aures po- puli mulferint) quidquid dixerint, hoc legem Dei putant ; nec Ícire dignantur , quid Prophetee, quid Apolítoli fenferint, fed ad fenfum fuum incongrua aptant teftimonia: quafi gran- de fit, & non vitiofiffimum docendi genus, depravare fen- tentias, & ad voluntatem fuam Scripturam trahere repugnan- tem. Quafi non legerimus Homerocentonas, & Virgiliocen- tonas: ac non fic etiam Maronem fine Chrifto poffimus dice- re Criftianum, quia fcripferit : Jam redit & virgo, redeunt Saturnia regna: Jam nova progenies ccelo demittitur alto. Et Patrem loquentem ad Filium: Nate, mese vires, mea ma- Et poft verba Salvatoris in cruce: Talia gna potentia folus. perítabat memorans , fixusque manebat. Puerilia funt haec , & circulatorum ludo fimilia, docere, quod ignores: imo — um ut cum ftomacho loquar, ne hoc quidem fcire, quod ne- fcias. VIL, Videlicet manifeftiffima eft Genefis, in qua de creatura Gen. riundi, de exordio generis humani, de divifione terrs, de confufione linguarum , & gentium, usque ad exitum Ícribi- tur Hebreeorum. Exod. Patet Exodus cum decem plagis, cum | d?calogo , cum myftcis, divinisque preeceptis. . . In Promtu eft Leviticus liber, in qua ül]ä ä facrificia , LEV- imo fingulae? pene íyllabae , & veftes Aaron, & totus, ordo Leviticus fpirant coeleftia facramenta. Num Numeri vero nonne totius arithmetics3e , & propheticse Ba- laam, & quadraginta duarum per eremum manfionum mytte- ria continent ? Deut. ^ Deüteronomium quoque fecunda lex, & Evangelice le- gis praefiguratio, nonne fic ea habet, qus& priora funt, ut tamen * PomSJgESE AOTOI O. XWILU: tamenmnova.fint omnia de.veteribus ? Hücusque:Moy (es, huc- usquc. pentateuclius :: quibus: quinque: verbis. loqui. fe velle Apoftolus.in Ecclefia: gloriatur.. Job. exemplar. patientiae . quae^non: myfteria: fuo: fermone 1 Cor. comple&itur? Profa.incipit,. verfu. labitur j, pedeftri: fermone 14. finitur omnesque: leges. Dialetücae ,. propofitione ,. affumtio- Job. ne;. confirmatione ,. conclufione: determinat.. Singula.in. eo verba: plena: fünt: fenfibus.. Et: ( ut: de: ceteris. fileam ); re- fürrectionem: corporum: fic: prophetat,. ut: nullus; de: ea,, vel manifeftius . vel.cautius fcripferit.. Scio,. inquit;. quod.«Redem- tor meus vivit ,. & in;novilfimo. die: de terra fürre&turus. fum: & rurfum: circumdabor. pelle: mea,. &:in. carne. mea. videbo Deum, quem.vifurus. fum ego ipfe,. & oculi mei confpecturi funt., & non.alius. Repofita eft haec: fpes.mea.in finu.meo:. Veniam.ad Jefum. Nave;. qui typum. Domini non. folum TJofua geftis . verum etiam.nomine:- preefert :: tranfit: Jordànem ,. Ho- five efus: ftium: regna fubvertit;. dividit: terram. vi&tori populo,, & per Navea fingulas.urbes,. viculos,. montes ,. flumina, torrentes ,. atque confinia,. Ecclefize,. coeleflisque. Jerufalem. fpiritualia. regna. defcribit.. Tn Libr, funt.. Judicum: libro,. quot principes: po-puli',.. tot figurae- ]udic. Ruth Kuth Moabitis Ifaize explet vaticinium ,. dicentis:: Emitte Ifa.16, agnum.,. Domine, Dominatorem terrze; de petra:deferti. ad mon-. tem.filize Slon; Samuel in. Heli mortuo,. & occifo. Saul,. veterem legem Reg.l. abolitam monftrat. Porro. in. Sadoc. atque. David,. novi fa- & 1 cerdotii, novique. imperii Sacramenta teftatur. Melachim,. id eft, tertius & quartus Regum liber,; a p.., Salomone usque ad Jechoniam , & a Jeroboam filio Nabat III. & usque ad Ofeam, qui du&us eft in Affyrios, regnum Juda & lV. regnum defcribit Ifrael.. Si hiftoriam refpicias, verba fimpli- Cia funt: fi in litteris fenfum latentem infpexeris, Ecclefize paucitas', & haereticorum contra Ecclefiam bella narrantur. Duodecim prophete in unius voluminis angufüa coarétati, multo ahud, quam fonet in littera , preefigurant. Oíea crebro nominat Ephraim, Samariam, Jofeph , Tezra- Oféda. hel, & uxorem fornicariam, & fornicationisfilios, & adulte- ABabl. Sacr. Tom. I, [* ram XWIII POREF AT. ram cubiculo claufam mariti, multo tempore federe viduam , & füb veftelugubri vir, ad fe reditum praeftolari. oel filius Phatuel defcribit terram duodecim tribuum, OEÉG . ( r EU P Jocl. eruca, brucho, locufta, rubigine vaftante confumtam, & poft everfionem prioris populi, effufum iri Spiritum fan&tum fuper fervos Dei, &ancillas, id eft, fuper centum viginti credentium nomina, & effufum iri in coenaculo Sion. Qui A.2 centum viginti, ab uno usque ad quindecim paulatim, & per incrementa furgentes, quindecim graduum numerum effi- ciunt, qui in pfalterio myfüce continentur. Amos, Amos paftor & ruíticus, & ruborum mora diftringens , paucis verbis explicari non poteft. Quis enim digne expri- mat tria aut quatuor fcelera Damafci, & Gazee, & Tyri, & Idumas , & filiorum Ammon & Moab, & in feptimo & in o&tavo gradu Judae & Ifrael ? Hic loquitur ad vaccas pin- gues, quae funt in Samariae monte, & ruituram majorem mi- noremque teftatur. Ipfe cernit fi&torem locuftee , & ftantem Dominum fuper murum litum vel adamantinum , & uncinum pomorum, attrahentem fupplicia peccatoribus , & famem in terram , non famem panis, nec fitim aquae,' fed audiendi verbum Dei. Abd Abdias, qui interpretatur fervus Dei, pertonat contra Edom, fanguineum terrenumque hominem: Fratris quoque Jacob femper semulum, hafta percutit fpirituali. jonas. Jonas, columba pulcherrima , naufragio fuo paffionem Domini praefigurans, mundum ad poenitentiam revocat, & fuüb nomine Ninive, Gentibus íalutem nuntiat. Mlich. Michaeas de Moratthi cohaeres Chriftij vaftationem an- nunciat filiae latronis, & obfidionem ponit contra eam; quia maxillam percufferit judicis Ifrael. *Nah. Nahum confolator orbis icrepat civitatem fanguinum, & poft everfionem illius loquitur: Ecce fuper montes pedes evangelizantis, & annunciantis pacem. &Tabac Habacuc lu&tator fortis & rigidus, ftat fuper cuftodiam fuam, & figit gradum fuper munitionem, ut Chriftum in cru- ce contempletur, & dicat: Operuit coelos gloria e'us, & lau- dis ejius plena eft terra. Splendor ejus ut lux erit, cornua in manibus ejus: ibi abfcondita eft fortitado ejus. Soph. Sophonias fpeculator & arcanorum Dei cognitor , audit clamo- POR EFA T I.O. AIX clamorem aPorta pifcium, & ejulatum a Secunda, & contri- s tionem a collibus. Indicit quoque ululatum habitatoribus Pi- la, quia conticuit omnis populus Chanaan, difperierunt uni. i verfi, qui involuti erant argento. 88 Aggsus feftivus & lsetus, qui feminavit in lachrymis, ut ff in gaudio meteret; deftructum templum seedificat, Deumque nti Patrem inducit loquentem: Adhuc unum modicum , & ego d )ui commovebo coelum , & terram, & mare, & aridam, & mo- T vebo omnes gentes, & veniet defideratus cun&tis gentibus. Zacharias memor Domini fui, mulüplex in prophetia , efüum vefübus fordidis indutum, & lapidem oculorum feptem, candelabrumque aureum cum totidem lucernis quot oculis , duas quoque olivas a finifris lampadis cernit & dextris: ut poftequos nigros, rufos, albos, & varios, & diffipatas qua- drigas ex Ephraim , & equum de Jerufalem , pauperem regem h vaticinetur, & praedicet fedentem fuper pullum filium afi- ns fubjugalis. Malachias aperte, & in fine omnium prophetarum , de ab- Mala- ; chias. je&ione Iífrael, & vocatione Gentium: non eft mihi, ait, voluntas in vobis, dicit Dominus exercituum, & munusnon fufcipiam de manu veftra. Ab ortu enim folis usque ad oc- cafuüum, magnum eft nomen meum in Gentibus, & in omni loco facrificatur, & offertur nomini meo oblatio munda. líaiam, Jeremiam, Ezechielem , & Danielem quis poteftIfaias. vel intelligere, vel exponere? Quoru m primus non propheï : tiam mihi videtur texere, fed Evargelium. Secundus virgam nuceam, & ollam fucceníam a facie Jerem. * aquilonis, . & pardum fpoliatum fuis coloribus, & quadru- plex diver(is metris ne&tit alphabetum. * Tertius principia & finem tantis habet obfcuritatibus in- Ezcckh voluta, ut apud Hebreeos iftze partes cum exordio Genefeos ante annos triginta non legantur. Quartus vero, qui & extremus inter quatuor pfophetas., Dan: temporum conícius, & totius mundi o lapidem praci- fum de monte fine manibus, & regna omnia fubvertentem , claro fermone pronunciat. H David Simonides nofter, Pindarus, & Alcseus, Flac-David cus quoque, Catullus atque Serenus, Chriftum lyra perfo- nat, & in decachordo pfalterio ab inferis excitat refurgentem. €2 Salo- XX DCR E P X ÉB z Prov., - 'Salomon pacificus '& anmabilis Domini , :mores :córtigit., Eccle- naturam docet, .Ecclefiam jungit &.Chriftum, .fanttarumque fi:ftes. nuptiarum dulce canit epithalamium: C:ntic Etth. Efther in Ecclefize :typo , :populum liberat de'periculo'; /«& interfecto Aman.,:qui interpretatur iniquitas , ;partes:con- wivii, &:diem:celebrem :mittit in ;pofteros. Paral. "PParalipomenon liber, ideft, "Teftamenti-veterls brrronsg., tantus.ac talis eft,:ut absque.illo .fi quis :fcientiam :Scriptu- tarum fibi :voluerit arrogare, feipfum irrideat. ; Per fingula quippe :nomina, :junGurasque verborum, :& praetermiffze in «Regum libris tanguntur 'hiftorize, :& innumerabiles :explican- tur Evangelii quseftiones. Esdr. "Esdras & Nehemias, :adjutor videlicet, «&:confolator:a Nehe. Domino , in unum volumen coar&tantur, inftauranttemplum, muros extruunt.civitatiss omnisque illa:turba :populi redeun- tis in patriam, & defcriptio facerdotum, Levitarum , Iraelis, profelytorum,ac per fingulas familias murorum :ac 'turrium -opera diverfa, :aliud in cortice praeferunt, 'aliud retnent in medulla, :Cernis me Scripturarum :amore'raptum , 'exceffiffe Pt modum :epiftola., /& tamen :non impleffe, :quod volui, 1I8. ANudivimus :tantum., :quid :noffe., «quid :cupere :debea- mus,ut & nos-quoque poífimus dicere: .Concupivit.anima Ceterum mea defiderare juftificationes tuas in omni temporc. illud Socraticum'impletur.in:nobis: neício. ïHoc;:tamum ifcio, «quod "langam & novum breviter ?Teftamentum. Miatt. Mattheeus , "Marcus, '"Lucas, :& Joannes, :quadriga Domi- Marc. nj, & verum *Cherubim, :quod interpretatur fcienti» multi- l cas J * tudo, per:totum.corpus oculatifunt, fcinullae emicant, dif. Ezech, Cürrunt : fulgura,'pedes habentrectos, & in fublime tenden- I. .Xtes,'terga .pennata & ubique volitantia, 'tenent fe mutuo , fibique perplexi funt, & quafi tota in rota volvuntur, &per- Paulus unt.quocumque 'eos flatus Spiritus fantti perduxerit. 'Paulus Apoftolus ad feotem fcribit Ecclefias: o&tava enim Apo- 'Timotheum ftolus , ad Hebrzeos a plerisque extra numerum ponitur. inftruit ac Titum, : & Philemonem pro fugitivo famulo depre- Aftus CXLUT. Super quo :melius-tacere puto, quam pauca (cribere, Apoft. A&Gus Apoftolorum nudam quidem fonare videntur hifto. Col. noverimus riam, & naícentis Ecclefice inil'antiam texere? fedfi A 4 fcripto- PR EFAT [ 0. XX i feriptorem eorum'Lucam efle medicum, cujus laus eftin Evan- [ gelio, animadvertemus pariter, omnia verba animse languen- tis effe medicinam. ; Tacobus, Petrus; Toannes, Judas , feptem Epiftolas edi- Jace- derünt, tam myflicas, quam fuccin&tas , & breves pariter üs. Perrue ac longas: :;breves in vcrbis, longas in fententiis: ut rarus Joan- fit qui non earum le&tione ccecutiat. « Judas. Apocalypfis Joannis tot '^habet Sacramenta, quot verba. " "Parum dixi,.& pro.merito voluminis laus omnis inferior eft. In verbis fingulis multiplices latent intelligentiae. Oro te, frater.chariffime, inter hzec vivere, ifta meditari, nihil aliud nolfe, nihil quxerere. :Nonne tibi videtur jam hic in terris regni cceleftis habitaculum. ; Nolo offendaris in Scripturis fan- J &is fimplicitate, & quafi vilitate verborum , :quse vel vitio in- 'terpretum., :'vel de.induftria fic prolata fünt, ut rufticam con- :cionem facilius inftruerent, & in una eademque fententia ali- :ter do&us, :aliter audiret indottus. Non fum tam petulans .& hebes,:ut hzec ye noffe pollicear, & eorum fru&us cape- ä "re ,:quorum radices in.ccelo fixee funt: fed velle fateor. Se- 'denti me prazefero ,. -magiftrum renuens; «comitem fpondeo. ':Petenti datur, pulfantizaperitur, quaerens invenit. "Difcamus "in terris , «quorum fcientia nobis perfeveret in 'coelo. Obvils te manibus excipiam, & (utinepte aliquid. :ac de Hermagoree | "tumiditate -effutiam ) :quidquid :quaefieris , :tecum fcire cona- bor. Habes-hic amantiffimum tui fratrem Eufebium , «qui lit- Mae, terarum tuarum :mihi :gratiam "duplicavit, -referens ;honefta- 7 4UCs tem morum tuorum. :«contemtum facuh , fidem amicitiae, v amorem Chrifti. Nam prudentiam ,'& eloquii venuftatem etiam absque illo ipfa epiftola praeferebat. -Feftina , iquaefo te, & vrrr. hserentis in falo naviculae funem magis preecide, quam folve. Prov. Nemo renunciaturus f2eculo bene poteft vendere, qus&e con- 7- temfit, ut venderet. *Quidquid in fumtus de tuo tuleris , pro lucro computa. Antiquum di&tum eft: Avaro tam deeft quod habet, quam quod non habet. (Credenti totus mundus divitiarum eft : infidelis autem etiam obolo indiget. Sic viva- 4 Cor, mus, tamquam nihil habentes, & omnia. poffidentes. Vi&tus 6. & veftitus divitiae Chriftanorum funt. $1 habes in poteftate rem tuam , vende: fi non habes, projice. 'Tollenti tunicam w & pallium relinquendum eft. Scilicet nifi tu, femper recra- s. [ s ftinans, Xxitf PR EF A T E fünans, & diem de dietrahens, caute & pedetentim tuas pof. feffiunculas vendideris , non habet Chriftus , unde alat pau- f f iMatt. peres fuos. '"Totum Deo dedit, qui feipfum obtulit. Apo- f ftoli navem tantum , & retia reliquerunt. Vidua duo zera mi- f fitin gazophylacium, & preefertur Croefi divitiis. . Facile con- b ÉG temnit omnia, qui fe femper cogitat effe moriturum. XI. i P RAa S-AN C-TI H 1EXO N YSM 1 PRESBYTERI IN PENTATEUCHUM MOYSIS AD D E S |L D ER IU M Dan. $. Eüderii mei defideratas accepi epiftolas, qui quodam preefagio futurorum , cum Daniele fortitus eft nomen, gï D obfecrantis , ut translatum in latinam linguam de He- braeo fermone Pentateuchum , noftrorum auribus traderem. Periculofum opus certe, & obtre&tatorum meorum latratibus patens: qui me afferunt in Septuaginta interpretum fugillatio- nem nova pro veteribus cudere , ita ingenium quafi vinum probantes: cum ego fzepiffime teftatus fim , me pro virili por- tione in tabernaculo Dei offerre, quae poífim , nec opes alte- ä Exod. rius aliorum paupertate foedari. Quod ut auderem, Origenis 25 me ftudium provocavit, qui editioni antiquae translationem 'Theodotionis mifcuit , afterifco & obeio opus omne diftin- guens: dum, aut elucefcere facit, quse minus ante fuerant, aut fuperflua quaeque jugulat & confodit ) maxime , qu& Evangeliftarum & Apoftolorum auttoritas promulgavit. In quibus multa de veteri teftamento legimus , quae in noftris codicibus non habentur: ut eft illud, Ex Aigypto vocavi fi- lum meum: &, Quoniam Nazarsus vocabitur: &, Videbunt in quem compunxerunt: &, Flumina de ventre ejus fluent aquae vivae: &, Quse nec oculos vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis aícenderunt, quse preeparavit Deus diligen- tibus fe, & multa alia, qusae proprium eor«yu« defiderant. Interrogemus ergo eos , ubi haec fcripta fint, & cum dicere non PE-E P K.T I:0. XXIUE f zon potuerint, de libris Hebraicis proferamus. Primum te-Ofee ll fiimonium eft in Ofea, fecundum in Ifaia, tertium in Zacha.qo;. ria, quartum in Proverbiis, quintum seque in Ifaia. Quod . multi ignorantes apocryphorum deliramenta feCtantur : & Hi- Zack. beras naenias libris authenticis praeferunt. Caufas erroris non 12- Prov. eft meum exponere. Judaei prudenris fa&tum dicunt effe con- filio ; ne Ptolemseus unius Dei cultor, etiam apud Hebrzeos jüi, duplicem divinitatem deprehenderet. Quod maxime idcirco 64. faciebant, quia in Platonis dogma cadere videbatur. Deni: que ubicumque facratum aliquid Scriptura teftatur de Patre, & Filio, & Spiritu fan&to , aut aliter interpretati funt, aut omnino tacuerunt: ut & regi fatisfacerent, & arcanum fidei non vulgarent. Et nefcio quis primus au&or feptuaginta cel- luias Alexandrize mendacio fuo extruxerit : quibus divifi ea- dem fcriptitarint: cum Ariftaeus ejusdem Ptolemsei ézeeaezigic, i & multo poft tempore Jofephus, nihil tale tulerint: fed in una ) Bafilica congregatos , contuliffe fcribant, non prophetaffe. Aliud eft enim vatem, aliud eft effe interpretem : ibi Spiritus ! ventura prasedicit:-hic eruditio & verborum copia, ea, quse 5 intelligit, transfert. Nifi forte putandus eít Tullins, Oecu- menicum- Xenophontis, & Platonis Prota goram, & Demo- fthenis pro Ctefiphonte orationem afflatus, rhetorico fpiritu tranftuliffe. Autaliter de eisdem libris per Septuaginta inter- pretes, aliter per Apoftolos Spiritus fant&tus teftimonia texuitz $ ut quod illi tacuerunt , hi fcriptum effe mentiti finL Quid igitur? damnamus veteres? Minime. Sed poft priorum ftu. dia, in domo Domini, quod poffumus, laboramus. li in- terpretati funt dnte adventum Chrifti, & quod nefciebant , duois protulere fententiis: nos vero poít paffionem & re- furre&tionem ejus, non tam prophetiam quam hiftoriam fcri- bimus; aliter enim audita , aliter vifa narrantur; quod me- ä lius intelligimus, melius & proferimus. Audiigitur, semule, obtre&tator , aufculta : non damno non reprehendo Septua- ginta: fed confidenter cunctis illis Apoftolos praefero. Per iftorum os mihi Chriftus fonat, quos ante prophetas inter fpi- ritalia charifmata pofitos lego : in quibus ultimum pene gra- dum Interpretes tenent. Quid livore torqueris? quid impe- ritorum animos contra me concitas? Sicubi in translatione tibi bium ma- videor errare , interroga Hebrseos , d;verfaru1n ur giftros e XXi1V POR E EM PI.O. iftros confule. Quod illi habent de Chriíto ,. tui codices nox habent. Aliud eft, fi contra fe poftea ab Apoftolis ufurpata tefimonia probaverunt, & emendatiora funt exemplaria La- tina, quam Graeca, & Greca quam Hebraica. Verum haec contrainvidos. Nunc te precor, Defideri chariffime, ut me, quia tantum opus fubire fecifti,, & a Genefi exordium capere, orationibus juves : quo poffim eodem fpiritu, libri, in Latinum eos transferre fermonem.. quo fcripti funt KEjusdem im ofuam prafatio. ^ Andem finito Pentateucho Moyfis, velut grandi foenore li- "berati , ad Jefum filium Nave manum mittamus ; quem Hebrai j j2 yus id eft Jofuam filium Nun, vocant: & ad udicum librum , quem pv»vw appellant: ad Ruth quoque, & Efther, quos eisdem nominibus efferunt. Monemusque le- &orem , ut fylvam Hebraicorum nominum , & diftinttiones er membra divifas, diligens fcriptor confervet : nc & nofter labor, & illius ftudium pereat. Etin primis, quod fzepe te- ftatus fum , fciat, me non in reprehenfionem veterum nova cudere, ficut amici mei criminantur : fed pro virili parte of- ferre linguce mesae hominibus (quos tamen noftra dele&tant ) ut pro Graecorum 'E£enM, quae & fumtu & labore maxi- mo. indigent, editionem noftram habeant. Et ficubi in anti- quorum voluminum le&ione dubitarint, hsec illis conferen- tes, inveniant, quod requirunt : maxime cum apud Latinos tot fint exemplaria , quot codices , & unusquisque pro arbi- trio fuo vel addiderit, vel fubtraxerit, quod ei vifum eft, & utique non poffit verum effe, quod diffonat. Unde ceflet arcuato vulnere contra nos infurgere fcorpius , & fanttum opus venenata carpere lingua, vel fufcipiens, fi placet, vel contemnens , fi difplicet : memineritque illorum verfuum, Os tuum abundavit malitia, & lingua tua: concinnabat dolos. TPfal. Sedens adverfus fratrem tuum loquebaris, & adveríus filium 49- mátris tuae ponebas fcandalum : haec feciflüi, & tacui. Exfü- maíti inique, quod ero tui fimilis: arguam te, & ftatuam con- tra faciem tuam. Quae enim audientis vel legentis utilitas eft, no$ laborando füdare, &alios detrahendo labora e ? do- anos lere Judaeos, quqd »calumni"andi eis, & irridendi Chrifü fit & POR GX E*X T I O. XXV Ott fit ablata occafio, & Ecclefisee homines id defpicere, imo la- ita 43- cerare, unde adverfarii torqueantur? Quod fi vetus eis tan- tum interpretatio placet , quae & mihi non difplicet, & nihil x extra reciplendum putant; cur ea, quse fub afterifcis , & 16., Obelis vel addita, vel amputata, legunt, & negligunt ? Qua- 6 re Danielem juxta 'Theodotionis translationem Ecclefice fufce- Int perunt? Cur Origenem mirantur , & KEufcbium Pamphili, cunctas editiones fimiliter differentes? Aut quze fuit ftultitia, poftquam vera dixerint, proferre , quae falfa funt? Unde autem in novo Teftamento probare poterunt aífumta 'T'efti- monia, quae in libris veteribus non habentur ? Hsec dicimus, ] ne omnino calumniantibus tacere videamur. Caeterum poft n fan&tee Paulae dormitionem, cujus vita virtutis exemplum ett, a & hos libros quos Euftochio virgini Chrifti negare non potui, 6 decrevimus , dum fpiritus hos regit artus, prophetarum ex- [ planationi incumbere , & omiflum jamdiu opus ,. quafi quo- [ dam poftliminio, repetere: praefertim cum & admirabilis, V San&usque vir Pammachius, hoc idem litteris flagitet ; & nos (s ad patriam fefünantes , mortiferos Sirenarum cantus furda Va debeamus aure tranfire. Y Praefationem ejusdem fan&i Hieronymi in libros Regum fupra ) X reperies, ideo in principio pofitam , quod librorum ía- ü crorum ordinem contineat, Inícribitur autem , Pro- logus galeatus. Ti 0$ D Ejusdem . in lz'brumk Paralipomenon prafatio. [j Septuaginta interpretum , pura, & ut ab eis in Graecum m SI verfa eft, editio permaneret, (uperflue me, Chromati e epifcoporum fanttiffime , atque do&tiffime , impelleres, ut Hebraea tibi volumina Latino fermone transferrem. Quod »» » enim femel aures hominum occupaverat , &. nafcentis Eccle- fiae roboraverat fidem, juftum erat etiam noftro filentio com- probari. Ü Nunc vero cum pro varietate regionum divería fe- rantur exemplaria, & germana illa, antiquaque translatio cor- M rupta fit, atque violata, noftri arbitrii putas, aut e pluribus judicare, quid verum fit, aut novum opus in veteri opere cu- 0s dere, illudentibusque Judaeis, cornicum, ut dicitur, oculos Bibl. Sacr. Torn , con- XXxVvl P R AF A q IT 9. configere. 'Alexandria, & /Egyptus in Septuaginta fuis Hefy- chium laudat auCtorem. Conftantinopolis usque Antiochiam Luciani martyris exemplaria probat Medis inter has pro- vincize Paleeftinos codices legunt ,. quos ab Origene elabora- tos Eufebius, & Pamphilus vulgaverunt: totusque orbis hac Et certe Origenes non inter fe trifaria varietate compugnat. PU E n RRE - folum exemplaria compofuit quatuor editionum e regione fin- gulà verba defcribens, ut unus diflentiens, ftatim ceeteris in- ter fe confentientibus arguatur : fed, quod majoris audacise eft, ineditione Septuaginta Theodotionis editionem mifcuit, afterifcis defienans,.-quae minus fuerant, & virgulis qucee ex fuperfluo videbantur appofita. Si igitur aliis licuit non tene- 16, quod. femel fnfceperent: & poft Septuseinta cellulas , quae vulgo fine au&ore ja&tantur, finguls cellulas aneruere; hocque in ecclefiis legitur; quod Septuaginta nefcierunt : cur me.non fufcipiant Latini mei, qui inviolata editione veieri ita novam condidi, ut laborem meum Hebreeis, & quod his ma- jus.eft,. Apoftolis auctoribus comprobem ? Scripfi nuper li- brum de optimo genere interpretandi, oftendens illa de Evan- a- Matt gelio, Ex JEgypto vocavi filium meum: & Quoniam Naz 2. rzeus vocabitur; & Videbunt, in quem compunxerunt : & ]oan illud Apoftoli , 'Qnae oculus non vidit, nec auris audivit, nec 16 in cor hominis afcenderunt., quse prszeparavit Deus diligen- 1 Cor. tibus illum : caeteraque his fimilia, in Hebrseorum libris in- veniri. Certe Apoftoli, & Evangeliftae , Septuaginta inter- pretes noverant: & unde eis hzec, quse in Septuaginta inter- pretibus non habentur ? Chriftus Domi:us nofter utriusque 'Teftamenti conditor in Evangelio fecundum Toannem , Qui Joan. Lsl /* credit, inquit; in me, ficut dicit Scriptura, flumina de ven- tre ejus fluent aquee vivae. Utique fcriptum eft , quod Sal- vator fcriptum eífe teftatur. Ubi fcriptum eft? Septuaginta Ad Hebrzos igitur non habent: apocrypha neícit Ecclefia. revertendum eft, ünde & Dominus loquitur, & difcipuli ex- empla,prcefomunt; Heec pace veterum loquor, & ootrecta. toribusméis.tantum refpondeo ,. qui canino dente me rodunt, in publico-detrahentes, & legentes in angulis, iidem & accu- fatores, & defenfores, cum in aliis probent - quod in me re- 21 probant.:: quafi virtus , & vitium non in rebus fit , fed cum auctore mutetur. Caeterum. memini , editionem Septüaginta trans- ————— m POR E o* A OT I O. xXxYtt trahsïaforum, olim de Graeco emeridatam tribuifie me noftris: nec inimicum debere exiftimari eorum, quos in conventu fra- trum femper ediffero. Et quod nunc p »2m, ideft, Ver- l- ba dierum , interpretatus fum : idcirco feci, ut inextricabiles moras, & fylvam nominum, quze fcriptorum confufa funt vi- tio, fenfuumque barbariem, apertius & per verfuum cola di- gererem , mihimetipfi , & meis juxta Ifmeniam, canens, fi au- res furdae funt ceeterorum. ä 4d Domniouem , & Rogatiamm , im eumdem Vpræfatia gusdem. 5 Uomodo Græcorumþhiüorias, maeis intelligunt, qui Athe- (3 nas viderint ; & tertium Virgilii librum , qui a Troade T per Leucaten, & Acroceraunia ad Siciliam, & 1nde ad oftia tl Tiberis navigaverint ita fanCtam Scripturam lucidius intuebi. d. tur, qui Judzeam oculis contemplatus fitj & antiquarum ur- l bium memorias, locorumque, vel eadem vocabula, vel mu: le tata cognoverit. Unde & nobis curz&e fuit, cum eruditiffimis Hebraorum hunc laborem fubire; ut circumiremus provin- Y ciam, quam univerfze Chrifti Ecclefize fonant. Fateor enim, M ml Domnion , & Ro gatiane chariffimi, numquam me in divinis voluminibus propris viribus credidiffe, nec habuiffe opinio- Id nem meam, fed ea etiam, de quibus fcire me arbitrabar, in- terrogare me folitum, quanto magis de his, fuper quibus an- [« ceps eram? Denique cum a me nuper litteris flagitaffetis, ut Id vobis librum Paralipomenon Latino fermone transferrem, de Jl 'Tiberiade quemdam legis Do&orem, qui apud Hebrzeos ad- )* mirationi habebatur, affumíi: & contuli cum eo a vertice, ut ajunt, usque ad extremum unguem : & fic confirmatus , f aufus fum facere, quod jubebatis. Libere enim vobis loquor, itain Greecis, & Latinis codicibus hic nominum liber vitiofus I eft, ut non tam Hebrzea, quam Barbara quaedam, & Sarma- tica nomina Conje&a arbitrandum fit. Nec hoc Septuaginta in- terpretibus, qui Spiritu fanéto pleni; €a, quee vera fuerunt, ) l- tranftulerant, fed fcriptorum culpae adícribendum , dum de emendatis inemendata fcriptitant: & fzepe tria nomina, fub- D« T traétis e medio fyllabis, in unum vocabulum cogunt, vel e ( regione unum nomen , propter latitudinem fuam, in duo, vel 2 tria — PREFATIO XxXEXVil f tria vocabula dividunt. Sed & ipfz appellationes., non ho. ? mihes, ut plerique exiftimant, fed urbes, & regiones, & fal- li tus, & provincias fonent , & oblique fub interpretatione , & dam narrantur hiftoride : de quibus in Re- figura eorum, qua&e gum libro dicitur, Nonne ecce hzec fcripta funt in libro ver- borum dierum regum Juda? Quse utique in noftris codicibus non habentur. Hocpr imum fciendum , quod apud Hebraeos, liber Paralipomenon, unus fit, & apud illos vocatus »»»m p'p, ä id eft, Verba dierum : qui propter magnitudinem apud nos divifus eft, quod nonnulli etiam in Bruto, Ciceronis dialogo, fecent, cum u nus a fuo aucto- faciunt, ut eum in tres partes re fit editus. Deinde etiam il ud attendendum, quod frequen- fed rerum, ut dixi, fi- ter nomina, non vocabula hominum , gnificantias fonant. .A d extremum quo ; d omnis eruditio Scri- & hiftorize, quae vel praetermit- ptu rarum in hoc continetur , fze funt in fuis locis, vel perftrictee leviter, hic per quaedam Orationum itaque veftra- verborum compendia explicentur. rum adjutus auxilio, mifi librum benev olis placiturum, tamen Optima enim quaeque, invidis difpliciturum effe non ambigo. ï ut ait Plinius , malunt condemnere plerique , quam diícere. ne voluerit aliquid reprehendere ; Si quis in hac interpretatio interroget Hebraeos, fuam c onícientiam recolat, vidcat ordi- & tunc noftro labori, fi potuerit; nem, textumque fermonis, detrahat. Ubicumque ergo afte rifcos, id eft, ftellas radiare in hoc volumine videritis : ibi íciatis de Hebrseo additum quod in Latinis codicibus non ha betur. Ubi vero obelus,trans- , illic fignatur, quid Septua- vería fcilicet virga praepofita eft ginta interpretes addiderint, vel ob decoris gratian, vel ob licet in Hebrads voluminibus Spiritus fanéti au&toritatem , non legatur. Ejusdem ad Domnionem , €? Rogatianum in Eldram, €&? Nebe- miam prafatio. 'Trum difficilius fit, facere, quod pofcitis. an negare, nec- dum ftatui, nam neque vobis aliquid imperantibus abnue- re fententize eft, & magnitudo oneris impofiti ita cervic es pre- Acce- mit, ut ante fub fafce ruendu m fit, quam levandum. quod fcribimus , Qunt ad hoc invidorum ftudia , qui omne , repre- PoRUEAF OAT OO XxXixX reprehendendum putant : & interdum contra fe confcientia ] repugnante, publice lacerant , quod occulte legunt, in tan- tum, ut clamare compellar, & dicere: Domine, libera ani. Pfal. e. mam meam alabiisiniquis , & a lingua dolofa. 'Terdüus an- 1Ig. xl'. nus eft, quod femper fcribitis, atque refcribitis , ut Eídrze li- Is brum, & Efther vobis de Hebraeo transferam : quafi non ha- $. beatis Grseeca & Latina volumina : aut quidquid illud eft, D quod a nobis xertitur , non ftatim ab omnibus confpuendum 08 fit. Fruftra autem , ut ait quidam , niti, neque aliud fati- 0 gando nifi odium quaerere, extremze dementice eft. ltaque obíccro vos, mi Domnion , & Rogatiane chariffimi , ut pri- vata le&ione contenti, libros non efferatis in publicum, nec [ faftidiofis cibos ingeratis, vitetisque eorum fupercilium , qui judicare tantum de aliis, & ipfe facere nihil noverunt. Si qui l autem fratrum funt, quibus noftra non diífplicent, his tribua- n tis exemplar : admonentes ut Hebraea nomina, quorum gran- d- dis in hoc volumine copia eft, diftin&e. & per intervalla tran- 1 Ícribant. Nihil enim proderit emendaffe librum , nifi emen- datio librariorum diligentia confervetur. Nec quemquam mo- el veat, quod unus a nobis liber editus eft: nec apocryphorum tertii , & quarti fomniis dele&ctetur , quia & apud Hebrseos j Eídre , Nehemiszque fermones in unum volumen coar&tan- b tur, & quae non habentur apud illos, nec de viginti quatuor fenibus funt, procul abjicienda. Si quis autem Septuaginta vobis oppofuerit interpretes, quorum exemplaria varietas ipfa lacerata, & invería demonftrat ; nec poteft utique verum af- feri quod diverfum eft ; mittite eum ad Evangelia : in quibus multa ponuntur quafi de Veteri teflamento, quae apud Septua- 5 ginta interpretes non habentur, velutillud ; quoniam Naza- r&eus vocabitur : &, Fx f£gypto vocavi filium meum : &, Vi- debunt, in quem compunxerunt : multaque alia, quze latiori operi refervamus: & qu&rite ab eo, ubi fcripta fint. Cumque proferre non potuerit, vos legite de his exemplaribus, quae nüper a nobis edita, maledicorum quotidie linguis confodiun- tür. Sed ut ad compendium veniam , certe quod illaturus fum, sequiffimum eft. Edidi aliquid , quod non habetur in Gr&eco, aut aliter habetur, quam a me verfum eft? Quid in- terpretem laniant? interrogent Hebraeos, & ipfis auCtoribus , translationi meae vel arrogent , Porro : vel derogent fidem. 3 aliud xXXX P K UESFE AE I D. aliud eft, fi claufis, quod dicitur, oculis mihi volunt male- dicere & non imitantur Graecorum ftudium , ac benevolen- tiam, qui poft Septuaginta translatores, jam Chrifti Evangelio corufcante, [udeeos, & Hebionitas legis veteris interpretes , g Aquilam videlicet , & Symmachum , & Theodotionem , & curiofe legunt, & per Origenis laborem in hexaplis, Ecclefiis dedicarunt. Quanto magis Latini grati effe deberent , quod exultantem cernerent Graeciam a fe aliquid mutuari? Primum enim magnorum. fumtuum eft, & infinitee difficultatis, exem- plaria poffe haberi omnia: deinde etiam qui habuerint, & He- brsei fermonis ignari funt, magis errabunt , ignorantes, quis e multis verius dixerit. Quod etiam fapientiffimo cuidam nu- ä per apud Graecos accidit , ut interdum Scripturze fenfum re- linquens, uniuscujusque interpretis fequeretur errorem. Nos | autem , qui Hebra linguae faltem parvam habemus fcien- [ tiam, & Latinus nobis utcumque fermo non deeft, & de aliis magis poffumus judicare, & ea; quae ipfi intelligimus, in no- ftra lingua promere. Itaque licet hydra fibilet, vi&torque Si non incendia ja&et : nunquam meum, juvante Chrifto, filebit eloquium : etiam pra&cifa lingua balbutiet. Legant, qui vo- ]lunt: qui nolunt abjiciant. Evenülent apices , litteras ca- umnientur : magis veftra charitate provocabor ad ftudium, quam illorum detra&tione, & odio deterrebor. i, al t OPRRUCUHEIE E C u " H InEOA 2 R Ejusdem ad Chromatium , & Eliodwum i Tobiam pra- fütio. Irari non defino exa&tionis veftrae inítantiam : exigitis e- À nim, ut librum Chaldeo fermone confcriptum, ad La- tinum ftylum traham ; librum utique Tobiz , quem Hebreei de catalogo divinarum fcripturarum íecantes , his, quse ha. giographa meimorant, manciparunt. F'eci fatis defiderio ve- ftro, non tamen meo ftudio. Arguunt & nos Hebreorum fudia: & imputant nobis contra füuum canonem Latinis au- ribus ifta transferre. Sed melius efle judicans Pharifzeorum i d- o a LL AT EL U B E E. m difplicere judicio ; & Epifcoporum juffionibus defervire, in- füti ut potui. Et quia vicina eft Chaldéeorum lingua fermoni Heobraico; utriusque linguse peritiffimum loquacem reperiens, unius diei laborem arripui: & quiquid illi mihi Hebraicis ver- bis PR]EFA.TI*'O. XxxXt le. bis expreffit, hoc ego accito notario, fermonibus Latinis ex- pofui., Orationibus veflris merced lio em hujus operis compen- fabo, cum g:atum vobis didicero, ls) me, quod jubere eftis di- gnatij compleffe. jis od Ejusdem. prafatio in librum. 9uditb. im E Ed Mabrasós Mier Judith inter ha giographa 1eg1"turx: cu- je jus au&toritas ad roboranoa illa " qu& in contentionem veniunt, minus idonea judicatur. JIS Chaldao tamen fermone u conícr ptus, inter hi 01125 computatur. Se d quia hunc librum fynodus Nicsena in numero fanftarum Sc e ripturarum legitur 05 computaffe, acquievi poftulationi veftrze , imo exa&tioni ; & fepofitis occupationibus , q jl uibus vehementer ar&tabar , huic unam lucubratiunculam dedi , magis fenfüm e fenfu J ex verbo verbum transferens. , quam 0 Multorum codicum varietatem vitiofiilimam amputavi: íola e 3, qua intell Si igentia integra in jit v.ruis Chaldaeis invenire potui , Latinis ex preffi. Accipite Judith viduam, caftitatis exemplum, & triu - mphali laude per- petuis eam praeconiis declarate. Hanc enim non folum foemi- nis, fed & viris imitabilem dedit, qui caftitatis ejus remune- , rator, virtutem ci talem tribuit, u t invi&tum omnibus homi- nibus vinceret, & intuperabilem fu peraret, DEjusdem in librum Eflber præfaz*io./ Ibrum Efther va:iis translatoribus conftat effe vitiatum ? quem ego de archivis He L2 breorum revelans , verbum e verbo expretfius tranftuli. Quem librum editio vulgata , la. l ciniofis hinc inde v erborum finibus trahit j add ens ea , quae b ex tempore dici poterant, & audiri, ficut folitum eft fchola- ribus difciplinis ,. fumto theimate , excogitare quibus verbis fl uti potuit, qui injuriam paffus eft, Ü« vel quiinjuriam fecit. Vos autem , o Paula , & Euftochium, quoniam & bibliothecas He. f breeorum ftuduift;s intrare , & interpretum certamina com- In probaftis, tenente s Etther Hebraicum librum, per fingula ver- j bà noftram transl ationem afpicite; ut poffitis agnoícere me nihil e tiam augmentafle addendo, r fed fideli teftimonio fimpli- citer ficut in Hebrao habetur, h iftoriam Hebraicam Latinae linguae XXXIÍ POR OnePaia EC d. linguae' tradidiffe. — Nec affe&tamus laudes hominum , nec vi- Ü tuperationes expavefcimus. Deo enim placere curantes, mi- fh nas hominum penitus non timemus : quoniam Deus diffipat [ offa eorum , qui hominibus placere defiderant, & fecundum l Pfalm. Apoftolum, Qui ejusmodi funt,fervi Chriftie(fe non poffunt. l b 52 Rurfum, in libro Efther alphabetum ex Minio usque ad Teth j Gal. T. litteram fecimus diverfis in locis, volentes fcilicet Septuagin- f ta interpretum ordinem per hoc infinuare ftudiofo letori. f Nos enim juxta morem, Hebraicum ordinem profequi etiam " 3 in Septuaginta editione maluimus. q 3l Eju[dem in librum Sfob Prafatio. f Ogor per fingulos fcripturze divinae libros adverfaribmm ] s refpondere malediCtis, qui interpretationem meam, re- f prehenfionem Septuaginta interpretum criminantur: quafi non & apud Graecos Aquila, Simmachus, & Theodotion, vel verbum e verbo, vel íenfum e fenfu , vel ex utroque com- -mixtum, & medie temperatum genus translationis expretfe- rint; & omnia Veteris inftrumenti volumina Origenes obe- lis, afterifcifque diftinxerit, quos vel additos, vel de Theo- dotione fumtos, translation! antiquse inferuit, probans de- fuiffe; quod additum eft. Diícant igitur obtreCtatores mei recipere im toto, quod in partibus fufceperunt , aut inter- pretationem meam cum afterifcis fuis radere. Neque enim fieri poteft, ut quos plura intermififfe fufceperint ) non eof- dem etiam in quibufdam erraffe fateantur, praecipue in Job: cuifi ea, quee fub afteriícis addita funt, fubtraxeris, pars maxima detruncabitur, & hoc dumtaxat apud Graecos. C ä terum apud Latinos, ante eam translationem, quam fub afte- rfcis, &obelis nuper edidimus, feptingenti ferme , aut o&tin- genti verfus deífunt ; ut decurtatus, & laceratus, corrofuf- ;ue liber, foeditatem fui publice legentibus praebeat. Haec autem translatio nullum de veteribus fequitur interpretem: fed ex ipfo Hebraico, Arabicoque fermorne, & interdum Sy- ro, nunc verba, nunc fenfus, nunc fimul uirumque refona- bit. Obliquus enim etiam apud Hebraeos totus liber fertur, 1 " yog & lubricgs ; & quod Graci rhetores vocant , éexgqueri, uim POR AR AC ISO:; XXXI IZ Vl [l -dum qui aliudloquitur, aliud agit: ut fi velis anguillam,, vel X murenulam ftriétis tenere-manibus, quanto fortius prefferis, Itf tanto citius elabitur. Memini me ob intelligentiam hujus vo- i luminis , Lyddzeum quemdam praeceptorem, qui apud He- breeos primus haberi putabatur , non parvis redemiffe num- t l mis: cujus do£trina an aliquid profecerim, nefcio: hoc unum fcio, non potuiffe me interpretari, nifi quod ante intellexe- nl nj ram., A principio itaque voluminis ufque ad verba Job » Job. apud Hebraeos proía oratio eft. Porro a verbis Job ; in qui- 5. 2. bus ait, Pereat dies, in qua natus fum, & nox, in qua di- Ctum eít, conceptus eft homo: ufque ad eum locum , ubi ante finem voluminis fcriptum eft: 1dcirco i píe me reprehen- do, & ago poenitentiam in favilla, & cinere: hexametri ver- ff fus funt , daétylo, fpondeoque currentes, & propter linguze idioma, crebro recipientes & alios pedes , non earumdem ff fyllabarum, fed eorumdem temporum. Interdum quoque rhyth- d mus ipfe dulcis , & tinnulus fertur numeris pedum folutis: quod metrici magis quam fimplex leCtor intelligunt. A fu- pradiéto autem verfu ufque ad finem libri, parvum comma quod remanet, profa oratione contexitur. Quod fi cui vide- ge tur incredulum, metra fcilicet effe apud Hebraeos, & in mo- rem noftri Flacci, Greecique Pindari, & Alczei, &Sapphus, 2 vel Pfalterium , vel Lamentationes Jeremi&e, vel omnia fer- me fcripturarum cántica comprehendi: legat Philonem , Jo- fephum , Origenem, Cafarienfem Eufebium ; & eorum te- fümonio me verum dicere comprobabit. Audiant quapro- f ) pter canes mei, idcirco me in hoc volumine laboraífe,non ut I$ interpretationem antiquam reprehenderem , fed ut ea, quae in ila aut obícura funt, aut omiffa , aut certe fcriptorum vi- tio depravata , manifefliora nofilra interpretatione fierent: ut qui Hebraeorum fermonem ex parte didicimus ,. & in i Latino paene ab ipfiscunabulis inter grammaticos & rhetores & philofophos detriti fumus. Quod fi apud Graecos, poft C Septuaginta editionem, jam Chrifli Evangelio corufcante , Judaus Aquila , & Symmachus, ac 'Theodotio Judaizantes ä haeretici, funt recepti, qui multa myfteria Salvatoris fübdo- la interpretatione celarunt ; & tamen in /£axicx; habentur apud 7 Ecclefias, & explanantur ab ecclefiafticis viris: quando ma- gis ego Chrifianus, & de parentibus Chriflianis natus , & e vexil- Bi&f. Sacr, Tom. 1. L XxxiV DCR .E FCA T IO0 ful "exillum crucis in mea fronte portans, cujus ftudium fuit & omiffa repetere, depravata ccrrigere, & facrimenta Eccle- füf fia puro & fideli aperire fermone ; vel a faftidiofis , vel a 1€ DX malignis le&oribus non debeo reprobari? Habeant , qui vo- TU lunt, veteres libros, vel in membranis purpureis auro, ar- gentoque defcriptos, vel uncialibus , ut vulgo ajunt, litteris onera magis exarata, quam codices: dummodo mihi , meif- J que permittant pauperes habere fchedulas, & non tam pulch- fos codices, quam emendatos. Utraqueautem editio , &Se- ptuaginta juxta Graecos , & mea juxta Hebreeos , in Latinum meo labore translata eft. Eligat unusquifque , quod vult, & ftudiofum me magis , quam malevolum probet. [U! d T 4llia ejufdem. Prafatio. Y l aut fifcellam junco texerem , aut palmarum folia eompli- [ SI carem, ut in füdore vultus mei comederem panem, & d ventris opus folicita mente pertratctarem ; nullus morderet , b nemo reprehenderet. Nunc autem quia juxtafententiam Sal- f vatoris, volo operari cibum , qui non.perit, & antiquam ( divinorum voluminum viam fentibus virgultifque purgares ) error mihi geminus infligitur: corre&tor vitiorum falfarius dicor, & errores non auferre , fed ferere. 'Tanta eft enim « vetuftatis confuetudo, ut etiam confeffa plerifque vitia pla. l eeant: dum mágis pulchros habere volunt codices, quam ( emendatos. Quapropter, o fratres dile&tiffimi , unicum no- bilitatis & humilitatis exemplar, pro flabello, calathis, fpor- tellifque, munufculis monachorum , fpiritalia haec, & man: füra dona fuícipite; ac beatum Job, qui adhuc apud Lati- nos jacebat in ftercore , & vermibus fcatebat errorum , in- tegrum immaculatumque gaudete. uomodo enim poftpro- | bationem, atque victoriam, duplicia 1 unt ei univerfía reddi- ta: ita ego in lingua noftra, ut audatter loquar, feci eum habere, quse amiferat. Igitur & vos, & unumquemque le- Gorem folita praefatione commoneo, &in principiis librorum eadem femper anne&tens, rogo, ut ubicumque praecedentes virgulas videritis, íciatis ea, quae fubje&ta funt, in Hebrai- pree €is volwinibus non haberi Porro ubj ftellae imago u ". - PRJEFAT;(). EXXXW (uit fulferit, ex Hebraeo in fermone noftro addita fünt ; nec non e & illa, qua& haberi videbantur, & itacorrupta erant, utfen- |a fum legentibus tollerent, orantibus vobis, magno labore cor- V0* rexi: magis utile quid ex otio meo ecclefiis Chrifti ventu- at« rum ratus, quam ex aliorum negotio. if1 jf Ejufdem in Pfalterium ,. quod [ecundum . Septuaginta. editionem de correxit , Prafatio. X lii alterium Romze dudum pofitus emendarafn : & juxta fäptua- lt PS ginta interpretes, licet curfim, magna tamen ex parte correxeram. Quod quia rurfum videtis, o Paula, & Eufto- chi, fcriptorum vitio depravatum , plufque antiquum erro- rem, quam novam emendationem valere : me cogitis, ut veluti quodam novali, fciffum jam arvum exerceam , & ob- liquis fulcis renafcentes fpinas eradicem: zequum effe dicen- li tes, ut quod crebro male pullulat, crebrius füuccidatur. Un- & de confueta praefatione commoneo tam vos , quibus forte la- xt, bor ifte defudat, quam eos, qui exemplaria iítiufmodi habe- 1 re voluerint, ut, qus diligenter emendavi, cum cura & diligentia tranfcribantur. Notet fibi unufquifque vel jacen- Z tem lineam , vel radiantia figna , ideftobelos, vel afterifcos. i Et ubicumque viderit virgulam praecedentem, ab ea ufque ad duo pun&a , quae impreffimus, fciat in Septuaginta trans- latoribus plus haberi. 'Ubi autem perfpexerit ftellze fimilitu- dinem, de Hebraeis voluminibus additumjnoverit, eeque uf- que ad duo pun&ta, juxta Theodotionis dumtaxat editionem, [^ qui fimplicitate fermonis a Septuaginta interpretibus non dif- D cordat. Haec ergo & vobis, & ftudiofo cuique feciffe me l* Íiciens, non ambigo multos fore, qui vel invidia, vel fuper- cilio malint contemnere videri preeclara , quam difcere : & " de turbulento magis rivo, quam de puriffimo fopte potare. Eju/dem Prafatio in libros Salomonis. a Unga tepiftola, quos jungit facerdotium, imo cha'rtka'non $ J divi d at 4 quos Chrifli neCtit amor. Commentarios in J Ofeam, Amos, Zachariam, Malachiam, quos pofcitis, fcripfif- em, 627 XXXVI PR.E'FATIö. f fem ; fi licuiffet prae valetudine. 'Mittitis folatia fumtuum: C0 notariosnoftros, & librarios fuftentatis, ut vobis potifmum K noftrum defudet ingenium. Et ecce exlatere frequens tur- j ba diverfa pofcentium: quafi aut aequum fit, me, vobis efu- & rientibus, aliis laborare: autin ratione dati & accepti, cui- ul quam prseter vos, obnoxius fim. taque longa zegrotatione. In fractus, ne penitus hoc anno reticerem, & apud vos mutus 1is e(fem , tridui opus nomini veftro coníecravi, interpre:atio- nem videlicet trium Salomonis voluminum: »»57, quas He- D C brxi Parabolas, vulgatà autem editio Proverbia vocat: n2mp quem Graece Écclefiaften , Latine concionatorem poífumus te dicere: n2 vv quodin noftra lingua vertitur ; Canti- cum canticorum; Fertur & Pansretos Jefu filii Sirachliber, X 3 & alius pfeudepigraphus, qui Sapientia Salomonis infcribitur. Quorum priorem, Hebraicum reperi : non Ecclefiafticum, ? C ut apud Latinos, fed Parabolas preenotatum , cui jun&ti erant Ecclefiaftes, & Canticum canticorum: ut fimilitudinem Sa- lomonis non folum librorum numero, fed etiam materiarum genere cocquaret. Secundus apud Hebraos nuífquam eft; I quin. & ipfe ftylus Graecam eloquentiam redolet: & nonnulli fcriptorum veterum hunc effe TJudzei Philonis affirmant. Sic- D ut ergo Judith, & 'Tobiz , & Machabaorum libros legit quidem Ecclefia, fed eos inter canonicas fcripturas non re- Cipit: fic & haec duo volumnia legat ad eedifica:ionem plebis, non ad auctoritatem Ecclefiafticorum dogmatum confirman- daàm. .Si cui fane Septuaginta interpretum magis editio pla- €et, habet eam a nobis olim emandatam.. Neque enim nova fic cudimus, ut vetera deftruamus. Et tamen cum diligen- tiffime legerit , fciat magis noftra fcripta intelligi , quae non in tertium vas transfufa coaluerint, fed ftatim de praelo pu- D LURU E ETE - RE E ve p r E riffimze commendata teftz , fuqm faporem fervaverint. 44d Paulam, & Euflocbium in translationem l[aie ex Hebraica veritate , eju/dem Prafatie. Emo cum prophetas verfibus viderif effe defcriptos , me- tro eos exiftimet apud Hebrzeos ligari, & aliquid fimile habere de Píalmis, & operibus Salomonis: Sed quod in De- mofthe- pR x vAJgI15 Xxxvis um: mofthene, & Tüllío folet fieri, ut per cola fcribantur , & D commata, qui utique profa,. & non verfibus confcripferunt. tur- Nos quoque utilitati legentium providentes, interpretatio- eftj» nem novam, novo fcribendi generediftinximus. Acprimum Cl de líaia feiendum , quod in fermone fuo difertus fit: quippe one ut vir nobilis, & urbanze eloquentize, nec habens quidquam ( in eloquio rufticitatis admiftum. — Unde accidit ut prae cae:ce- 10 ris lorem fermonis ejus , translatio non potuerit confervare. 'He- Deinde etiam hoc adjiciendum, quod non tam Propheta di- cendus fit , quam Evangelifta. Ita enim univerfa Chrifti, !mp TH!S Ecclefizeque myfteria ad liquidum profecutus eft, utnon pu- Dd tes eum de futuro vaticinari, fed de praeteritis hiftoriam te- xere. . Unde conj icio, noluiffe tunc temporis Septuaginta interpretes fidei füae. facramenta perfpicue Ethnicis prode- U. : Iup re ; ne fanétum canibus, & margaritas porcis darent: qua, ant cum hanc editionem legeritis, ab illis animadvertetis abícon- $ di:a. . Nec ignoro, quanti laboris fit, Prophetas intelligere : um nec facile quempiam poífe judicare de interpretatione , nifi ! intellexerit) antequam legerit,-nos quoque patere morfibus .' plurimorum , qui ftimulante invidia, quod confequi non va- glli iC lent, defpiciunt. Sciens ergo & prudens in flammam mitto manum : & nihilominus hoc a faftidiofis le&£toribus precor, ut ri It quomodo Grseci poit Septuaginta translatores Aquilam, & Symmechum, & "Theodotionem legant, vel ob ftudium do- )1'57 T &rinse fuze, vel ut Septuaginta magis ex collatione eorum in- telligant: fic & ifti faltem unum poft priores habere dignen- H và tur interpretem. Legant prius, & poftea defpiciant : ne vi- deantur , non ex judicio, fed ex odii preefumtione ignora- )n. n ta damnare. Prophetavit autem lfaias in Jerufalem, & in Ju- deea, nec dum decem tribubusin captivitatem du&is: ac de j utroque regno nunc commiítim, nunc feparatim texit ora- culum. Et cum interdum ad pra&fentem refpiciat hiftoriam , & poft Babylonice captivitatem reditum populi fignificecin Ju- " dzeam : tamen omnis ejus cura de vocatione Gentium, & ad- ventu Chrifti eft.. Quem quando plus amiatis, o Paula, & Euftochi, tanto magis ab eo petite, ut pro obtrettatione 0. preíenti, qua me indefinenter semulilaniant, ipfe mihi mer- le cedem reftituat in futuro : qui fcit me ob hoc in peregrinze lin- Q e3 — XXXVIII l! R EF A CD- O. linguse eruditione fudaffe, ne Tudaei de falfitate Scripturarum ecclefiis ejus diutius infultarent. * fe Ejusdem in Sferemiam Prafatio. [ j Eremias Propheta, cui hic prologus fcribitur j fermone NI quidem apud Hebraos líaia, & Ofea, & quibufdam aliis Prophetis videtur effe rufticior, fed fenfibuspar eft: quippe Ui qui eodem fpiritu prophetaverit. Porro fimplicitas eloquii, d aloco, ei, in quo natuseft, accidit. . Fuit enim Anathothites, qui eft ufque hodie viculus, tribus ab Terofolymis diftans millibus, facerdos ex facerdotibus, & in matris utero fan- ! Gificatus . . fua virginitate evangelicum virum Chrifti . Ecclefiz;e dedicans . — Hic vaticinari exorfus eft puer ? & j captivitatem urbis, atque Judaec non folum fpiritu ,. fed & oculis carnis intuitus eft. ]Jam decem tribus Ifrael Af- fyrii in Medos tranftulerant : jam terras earum coloniz Gentium poffidebant. Unde in Juda tantum & in Benjamin prophetavit: & civitatis fuce ruinas quadruplici pl anxit alpha- beto, quod nos menfurs metri, verfibusque reddidimus. Praterea ordinem vifionum , qui apud Graecos & Latinos omnino confufus eft, ad priftinam fidem correximus. Li- brum autem Baruch, notarii ejus, qui apud Hebraeos nec legitur, nec habetur, preetermifimus: pro his omnibus male- di&ta ab semulis preeftolantes , quibus me neceffe eft per fingula opufcula refpondere.- Et hoc patior , quia vos me co- gitis. Caeterum ad. compendium mali, reCtius fuerat modum furori eorum filentio meo ponere, quam quotidie novi ali- quid fcriptitantem , invidorum infaniam provocare. Ejusdem in Ezecbielem Prafatio. ÉL - uutb s 1 d Dl n B C a O E E Zechiel Propheta cum Joachin rege Juda captivus du&us eft E in Babylonem , ibique iis, qui cum eo captivi fuerant , prophetavit, poenitentibus quod ad Jeremise vaticinium fe ultro adverfariis tradidiffent, & viderent adhuc urbem Jerofolymam ftare,quam ille cafuram effe praedixerat. 'Trigefimo autem aetatis fuse anno, & captivitatis quinto, exorfus eft ad concaptivoslo- qui. Et eodem tempore, licet pofterior, hic inChaldaea, Jere- in IlaS f POR-/ POA RI ZXXXIX mias in Judsea prophetaverunt. Sérmo ejus nec fatis di- fertus, necadmodum rufticus eft: fed ex utroque medietem- peratus. 'Sacerdos & ipfe fuit, ficut Jeremias, principia voluminis, & finem magnis habens obfcuritatibus involuta. ne Sed & vulgata ejus editio non multum diftat ab Hebraico. lii Unde non fatis miror, quid caufze extiterit, ut fi eosdem in )pe univerfis libris habemus interpretes in aliis eadem, in aliis ll, diverfa tranftulerint. Legite igitur, & hunc juxta translatio- nem noftram : quoniam per cola fcriptus & commata, ma- i nifeftiorem legentibus fenfum tribuit. Si autem amici mei, [ & hunc fübfannaverint; dicite eis, quod nemo eos compel- f lat, ut fcribant. Sed vereor, ne illud eis eveniat, quod Grae- ce fignificantius dicitur, ut Vocentuür gayovdweu, quod eft, ed manducantes fannas. " X n H Kjusdem in. Danielem. Prafatio. d USI Anielem Prophetam juxta Septuaginta in.terþretes, Domi« 08 ni Salvatoris Ecclefize non legunt, utentes Theodotionis À editione: & hoc cur ácciderit nefcio. Sive enim , quia fer- mo Chaldaicuseft'j, & quibusdam proprietatibus a noftro elo- 2 quio difcrepat , noluerunt Septuaginta interpretes easdem du linguc lineas in translatione fervare: five fuüb nomine eorum ab alio; nefcio quo , non fatis Chaldaeam linguam fciente , j editus eít liber: five aliud quid caufze extiterit ignorans : l- hoc unum affirmare poffum , quod multum a veritate difcor- det, & re&o judicio repudiatus fit.. Sciendum quippe eft ; Danielem maxime, & Efdram , Hebraicis quidem litteris; fed Chaldaeo fermone confcriptos, & unam Jeremize peri- copen: Job'quoque cum Arabica lingua plurimam habere focietatem. Denique, & ego adolefcentulus poft Quintiliani, & 'Tullii le&ionem, ac flores rhetoricos , cum me in linguz hujus piftrinum reclufiffem, & multo fudore multoque tem- pore vix coepitfem anhelantia ftridentiaque verba refonare, Iä & quafi per cryptam ambulans rarum defuper lumen afpice- rem, impegi noviffime in Danielem, & tanto tzedio affectus . Il fum, ut defperatione fubita omnem laborem veterum volue- &o, rim contemnere. Verum adh.ortanþe me quodam Hebr & XL P.BR E PA-T I O at & illud mihi crebrius in fua lingua ïngerente, Labor impro- (]l bus omnia vincit, & qui mihi videbar fciolus, inter Hebraeos In coepi rurfus effe difcipulus Chaldaicus. Et ut verum fatear, fü usque ad preefentem diem- magis poffum fermonem Chaldai- Haec idcirco re- u cum legere & intelligere , quam fonare. es q! fero , ut difficultatem vobis- Danielis of :en derem : qui apud Ju Hebraos nec 'Sufannse habet hiftoriam nec hymnum trium £0 puerorum, nec Belis draconifque fabulas: quas nos, quia d in toto orbe difperfzae fünt, veru antepofito eaíque jugulante, & fubjecimus : ne videremur apud imperitos magnam partem f voluminis detruncaffe. Audivi ego quemdam de praeceptori- D bus Judaeorum, cum Sufannce derideret hiftoriam, & a Grae- fc co,nefcio quo, eam diceret effe confictam; illud opponere, d quod Origeniquoque Africanu s oppofuit, etymologias has Z«2 H de Graeco fermone defcendere. T8 o hsoxiodi xal ànà v8 mpiio ngloun dare: Ut ver- li Cujus rei nosintelligentiam noftris hanc poffumus bi gratia, dicamus de arbore illice dixiffe eum; illico pereas : & a lentifco, in lentem te comminuat Angelus, vel non len- autlentus, id eft, flexibilis ducaris ad mortem : te pereas: five aliu d quid ad arboris nomenconveniens. Deinde, tan- tum fuiffe otii tribus pueris cavillabatur , ut in camino aeftu- h antis incendii metro luderent: & per ordinem ad laudem Dei omnia elementa provocarent : aut quod miraculum, divina- f T q ae afpirationis indicium, vel draconem interfe&tum offa pi- Cis, ve ] facerdotum Belis'machinas deprehenías: quee magis fi prudentia folertis v iri, quam prophetali effent fpiritu perpe- trata ? Cum vero ad Habacuc veniret, & de Judsea in Chal- It h daeam raptum difcophorum leétitaret , queerebat exemplum, ubi legiflemus in toto veteri teftamento , quemquam fanéto- N rum gravi volaffe corpore, & in pun&to horze tanta terrarum Q fpatiatranfiffe. Cui cum quidam e noftris fatis ad loquendum T Ezechielem adduxiffet in medium , & diceret ! promtulus , eum de Chaldaea in Judzea m fuiffe translatum : derifit homi- nem, & ex ipfo volumine demonftravit, Ezechielem in fpiritu fe vidiffe tranipofitum. Denique & Apoftolum noftrum , videlicetut eruditum virum, & quilegem ab Hebrzeis didiciffet, non fuiffe aufum affirmare fe raptum in corpore, fed dixiffe: í 2Cor. Sive in corpore, five extra corpus, nefcio. Deus ícit. His iI. ae fabulas & talibus argumentis apocryphas in libro Ecclefi argue- P.R XFA T-16. XLY Dto arguebat, Super qua re leCtoris arbitrio judicium derelin- q'0$ quens, illud admoneo, non haberi Danielem apud Hebrzeos eat inter Prophetas , fed inter eos, qui hagiographa conícripfe- idai runt. Intres fiquidem paites omnis ab eis Scriptura dividi- Ie tur: in legem, in prophetas, & in hagiographa, id eft, in pud quinque, & otto, & in undecim libros: de quo non eft hu- ipuni jus temporis differere. Qua& autem ex hoc propheta, imo juia contra hunc librum , Porphyrius objiciat, teftes funt Metho- dius, Euiebius, & Apolinarius, qui multis verfuum millibus 1te tem ejus vefaniee refpondentes, neício an curiofo le&ori fatis- U fecerint. Unde obíecro vos, o Paula, & Euftochi, funda. Tf tis pro me ad Dominum- preces : ut quamdiu in hoc corpu- 6 fculo fum , fcribam aliquid gratum vobis , utile Ecclefize, N dignum potteris. Prsefíentium quippe judiciis oblatrantium um 2 non fatis moveor, qui in utramque partem aut amore labun- 5l tm?, aut odio. e 3 Ejusdem in X11.. Propbetas Prafatio. af TOn eft idem ordo duodecim prophetarum apud Hebrceos , lu N ui eit apud nos. Unde fecundum id, quod ibi legitur, )d hic quoque difpofiti funt. Ofee commaticus eft, & quafi per ld fententias loquens. Joe) planus in principiis, in fine obícu- p rior. Et usque ad Malachiam, habent finguli proprietates lgls fuas : quem Eídram ícribam , iegisque dcCtorem Hebraei au- p tumant. Et quia longum eft nunc de omnibus dicere : hoc l tantum vos, o Paula & Euftochi, admonitos volo, unum li- lm) brum etfe duodecim prophetarum, & O;eam iynchronon lfaiae: fj Malachiam vero Aggai, & Zacharige fuiie temporibus. In Iul quibus autem tempus non preeferiurin tituo : íub illis eos ifm regibus prophetaffe , fub titulos, prophetaverunt. quibus & hi, qui ante eo$ habent [(?t ia tu Eju[dem in Ewngelz'/las ad Dama[um Prafatio. 2 n Jt, T Ovum opus me facere cogis ex veteri, ut poft exemplaria N Scripturarum toto orbe difpería, quafi quidam arbiter 0 fedeam : & quia inter fc variant , quae fint illa, quae cum [I$ d$ Greeca confentiant veritate, decernam. Piuslabor,íed peri- culo- Bjbb. S$acr. T(W. /& ^ XLII pGRCEFOACIUILOO tl culofa praefümtio , judicare de cateris ipfum ab omnibus ju- hi dicandum : fenis mutare linguam, & canefcentem jam mun- (a dum ad initia retrahere parvulorum. Quis enim doé&tus pari- ter, vel indot£tus, cum in manus volumen affumferit , & à j h faliva, quam femel imbibit, viderit difcrepare, quod le&i- f tat, non ftatim erumpat in vocem , me falfarium, me clami- d tans effe facrilegium , qui audeam aliquid in veteribus libris adlere, mutare, corrigere? Adverfus quam invidiam duplex [2 caufa me confolatur : quod & tu, qui fummus facerdos es, u fieri jJubes : & verum non effe, quod variat , etiam maledi- ex corum teftimonio comprobatur. Si enim Latinis exemplari- fin bus fides eft adhibenda: refpondeant quibus : tot enim funt iU exemplaria poene quot codices. Sin autem veritas eft quae- qi renda de pluribus: cur non ad Gra&cam originem reverten- ( tes, ea, quize vel a vitiofis interpretibus male reddita, vela 10 praefumtoribus imperitis emendata perverfius , vela librariis hh dormitantibus aut addita funt, aut mutata, corrigimus? Ne- li que vero ego de Veteri difputo teftamento, quod a Septua- a ginta fenioribus in Graecam linguam verfum, tertio gradu I ad nos usque pervenit. Non quaro , quid Aquila , quid th Symmachus fapiant, quare Theodotion inter novos, & vete- p res medius incedat. Sit illa vera interpretatio, quam Apo- N ftoli probaverunt. De Novo nunc loquor teftamento : quod W Graecum effe non dubium eft , excepto Apoftolo Matthaeo , qui primus in Judaea Evangelium CHRISTI Hebraicis litteris n brn edidit. Hoc certe cum in noftro fermone difco:dat, & in di- verfos rivülorum tramites ducit, uno de fonte quaerendum. p Qu eft. Prsetermitto eos codices, quos a Luciano, & Hefychio: qu nuncupatos , paucorum hominum afferit pervería contentio, quibus utique nec in toto Veteri teftamento poft Septuaginta là Ínterpretes emendare quid licuit, nec in Novo profuit e- mendaíffe : cam multarum gentium linguis Scriptura ante d lr translata doceat , falfa effe , quae addita funt. lgitur Hs haec praefens praefatiuncula pollicetur quatuor tantum Evan- h gelia, quorum ordo eft iíte , Mattheeus, Marcus, Lucas, joannes : codicum Graecorum emendata collatione , fed [ veterum , quae ne multám à le&tionis Latinz confuetudine f difcreparent, ita calamo temperavimus, ut his tantüm ; quae fenfum videbantur mutare , correttis ; reliqua manere pate- re- POR JECE A X LO XLIIU * remur ut fuerant. Canones quoque , quos Eufebius Czfa- j fhiün rienfis Epifcopus Alexandrinus fecutus Ammonium in de- cem numeros ordinavit . D pari ficut in Gr&co habentur , .ex- preffimus. Quod fi quis de curiofis voluerit noffe , quae in &i ledi Evangeliis, vel eadem , vel vicina, vel fola fint, eorum di- lami- fünCbione cognofcet. Magnus fi quidem hic in noftris co- libris dicibus error inolevit, dum quod in eadem re alius Evargeli- ftaplus dixit,in alio quia minus putaverint,addiderunt.Vel dum Iplex ol eumdem fenfum alius aliter expreffit, ille, qui unum é qua- led- tuor primum legerat, ad ejus exemplum ceateros quoque exiftimaverit emendandos. Unde accidit ut apud nos mixta Jari fint omnia , & in Marco plura Luca , atque Matthaei : rur- funt d- fum in Matthaeo plura Joannis , & Marci & in ceteris reli- quorum , quae aliis propria funt, inveniantur. Cüm itaque ten- canones legeris , qui fubje&ti funt , confufionis errore fubla- vela to: & fimilia omnium fcies , & fingulis fua quceque reflitues, atiis Ne- In canone primo concordant quatuor , Matthaeus , Marcus : Lucas, Joannes. Infecundo tres, Matthaeus, Marcus, Lu- (ud- adu cas.' In tertio tres, Matthaeus , Lucas , Joannes. In quar- to tres, Matthaeus , Marcus, Jjoannes. In quinto duo , Mat- ]md thzeus ) Lucas. In fexto duo , Matthaeus , Marcus. In fe- ete ptimo duo , Mattheeus , Joannes. In oCtavo duo , Lucas , .po od Marcus. In nono duo, Lucas , Joannes. In decimo , pro- pria cuique , quae non habentur in aliis , ediderunt. Sin- £0. erts gulis veró Evangeliis , ab uno incipiens ufque ad finem li- brorum difpar numerus accreícit. Hic nigro colore defcri- di ur ptus , fub fe habet alium ex nimio difcolorem numerum , qui ad decem uíque procedens , indicat prior numerus , in hio. 0 quo fit canone requirendus. Cüm ergo aperto codice, v. gr. illud five illud capitulum fcire volueris ; cujuscanonis fit, jit & itatim ex fubje£to numero doceberis , & recurrens ad prin- cipia, in quibus canonum eft diftin&ta congeries, eodemque nte uf ftatim canone ex titulo frontis invento ; illum , quem quz- rebas, numerum , ejufdem Evangeliftee , qui & ipfe ex in- t fcriptione fignatur , invenies , atque é vicino caeterorum tra- 16 mitibus fufpe&tus , quos numerus é regione habeant , anno- ed ne tabis, & cum fcies , recurres ad volumina fingulorum , & fine mora repertis numeris , quos anté fignaveras reperies, iE2 &loca , in quibus vel eadem, vel vicina dixerunt. Scien- te f 2 um XLIV POR EFSA PPEGO dum tamen , ne quisignarum ex fimilitudine numerorum u d error involvat , quod ficubi in fubnotatione canonum di- ftih&orum in canone quolioet tres Evangeliftze ) bis , ter , p q vel qua:er, aut etiam ampliüs eumdem numerum per ordi- nem habuerunt annotatum , & quartus e contrario , difcre- f be pantes, quod id tres illi in eo loco femel dixerint , quartus toties/in corpore voluminis fui ponat , quoties diverfi nu- f j meri in ejus canone potiti ftant contra praedi&torum numero- rum continuatas fimilitudines. Item fiin uno quolibet eorum, p T aut etiam duobus idem in canone numerus bis, ter, & qua- ter , aut eo amplius reperiatur in ordine collocatus, & di- p Ípares inveniantur in caeteris , dubium non erit , quin id, quod iliius , iliorumve canonis numerus bis , terque repeti- Ü tum ab his in volumine femel diCtum eife oftendit j alter al- Ó terius corum toties uno , atque eodem fenfu loquantur, quo- l qi ties praetulerint in numerorum annotatione diftantiam. Et hoc in omnium novem canonum collatione fervabitur. Ca- [ terüm in decimo ( quoniam propria fingulorum tantummodo d continentur) non poteft contra id comparatio effe ) quod fo- Id lum eft. Opto , ut in Chrifto valeas , & memineris mei j Ti le Papa beatitfime. D W KEju[dem ex Catalogo Scriptorum Ecbleþä/iicorima. C Aulus Apoftolus , qui anté Saulus, extra numerum duo- p P decim Apoftolorum , de tribu Benjamin , & oppido Ju- L daeze Giíchalis fuit , quo à Romanis capto, cum parentibus i fuis Tarfum Ciliciae commizravit , à quibus ob ftudia legis D miffus Jerofolymam , à Gamaliel viro do&tiffimo , cujus ru- càs meminit , eruditus eft. Cüm autem üinterfuiffet neci mar- f tyris Stephani , & acceptis à Pontifice templi epiftolis , ad perfequendos eos , qui Chrifto crediderant , Damafcum per- 1 geret , revelatione compulius ad fidem, qu& in A&tibus A- poftolorum fcribitur, in vas ele&tionis de perfecutore trans- latus eft. Cumque primüm ad pradicationem ejus Sergius Paulus Proconful Cypri credidifiet , ab.eo, quód eum Chri- fti fidei fübegerat , fortituseft nomen Paulus: & jun&to fibi (Ig Barnaba, multis urbibus peragratis , revertenfque Jerofo- lymam , à Petro, Jacoboque , & Joanne , Gentium Apofto- lus LV (PREFATIQ. FUi jus ordinatur. Et quia in À&tibus Apoftolorum pleniffimé di de ejus converfione :criptum eft , hoc tantüm dicam , quod t , poft paffionem Domini vigefimo quinto anno , id eít , íe- rdi cundo Neronis, eo tempore, quo Feftus procurator Judaez ee fucceffit Felici, Romam vin&us mittitur , & biennium in li- rtus bera manens cuítodia , adveríüs Judzeos , de adventu Chri- TU- Íti quotidie difputavit. Sciendum autem in prima fatisfactio- 2u ne ( necdum Neronis imperio roborato , nec in tanta erum- if pente fícelera , quanta de eo narrant hiftori2e) Paulum à Ne- jua rone dimiffum , ut Evangelium Chrifti in Occidentis quoque di partibus praedicaret , ficut ipfe icribit in fecunda Epiftola ad il 'l'imotheum ( eo tempore ; quo & paffus eft , de vinculis ett di&ctat Epiftolam.) In prima mea fatisfz&tione, nemo mibi af- n fuit , fed omnes me dereliquerunt: non eis imputetur , Do- 1u0- minus autem mihi affuit , & confortavit me, ut per me prc- dicàtio compleretur , & audirent omnes Gentes , & libera- £j tus fum de ore Leonis , manifeftiffime leonem propter cru- d) delitatem j Neronem fignificans. Et in fequentibus , Libe- fo ra:us fum de ore Leonis. Et ftatim , Liberavic: me Domi- d nus ab omni opere malo, & falvavit me in regnum fuüum coe- lefte , quód fcilicet , praefens fibi fentiret imminere marty- rium. Nam & in eadem Epiítola praemiferat , ego enim jam immolor , & tempus refolutionis meze inftat. Hic ergo de- cimoquarto Neronis anno , eodem die , quo Petrus Romee It pro Chrifto capite truncatus: fepultufque eft in via Oftienfi, anno poft paffionem Domini trigefimofeptimo. Scripfit au- JUS tem novem ad feptem Ecclefias Epiftolas:; ad Romanos unam, ] ad Corinthios duas ,. ad Galatas unam , ad Ephefios unam ,ad A Philippenfes unazm , ad Coloffenfes unam , ad 'Theffalonicen- fes duas. Praeterea ad difcipulos fuos , "TThimotheo duas , af il 'Tito unam , Philemoni unam , Epiftola autem , que fertur er ad Hebraeos , non ejus creditur , propter ftyli , (ermonis- que diftantiam : fed vel Barnabae juxta Tertullianum : vel 19 Lucs Evangeliftee juxta quosdam , vel Clementis Romanae j poíteà Ecclefiae Epifcopi, quem ajunt fententia Pauli proprio jj ordinaffe & ornaffe fermone : vel certé quia Paulus fcribebatad ïbi Hebreaeos , & propter invidiam fui apud eos nominis , titu- 0- lum in principio falutationis amputaverat , fcripferat ut He- breeus Hebraeis Hebraice , id eft ; fuo eloquio differtiffime , 3 ut XLVY! PUR £ E & T I^o t ea , qua&e eloquenter fcripta fuerant in Hebraeo , eloquen- fit tiüs verterentur in Graecum , & hanc c2zufam eífe , quod à nie caeteris Pauli Epiftolis difcrepare videatur. Legunt quidam; de & ad Laodicenfes , fed ab omnibus exploditur. N E Eju[dem ex Catalogo. Scriptomm Ecclefiaflicor um. g Tn Acobus , qui appellatur. frater Domini , cognomehto Ju- D ftus , ut nonnulli exiftimant , Jofeph , ex alia uxore : ut Vi autem mihi vid.tur , Marise fororis matris Domini , cujus y Joannes in libro füo meminit , filius , poft paffionem Domi- [ ni , ftatim ab Apoftolis Jerofolymorum Epiícopus ordinatus, unam tantüm fcripfit Epiftolam, quse de feptem Catholicis eft : bi n quae & ipfa ab alio quodam fub nomine ejus edita afferitur , licet paulatim tempore procedente obtinuerit au&toritatem. b Egefippus vicinus Apoftolicorum temporum, in quinto com- lj mentariorum libro de Jacobo narrans , ait: Sufcepit Eccle- fiam Jerofolymze , poit Apoftolos, Frater Domini Jacobus , E cognomento Juftus , multi fiquidem Jacobi vocabantur. Hic de utero matris fían&tus fuit , vinum , & ficeram non bibit, yu l carnem nuliam comedit, numquam attonfus eft, nec un&tus unguento , nec ufüs balneo : huic foli licitum erat ingredi San&ta fanCtorum : fiquidem veftibus laneis non utebatur: p fed lineis: folufque ingrediebatur templum: & fixis genibus pro populo deprecabatur , in tantum ut camelorum duri- tiem traxiffe ejus genua crederentur. Dicit & alia multa , us enumerare longum eft. Sed & Jofephus in vicefimo libro Antiquitatum refert , & Clemens in feptimo /z orvzo'otov mortud/feito , qui Judzeam regebat , miffum à Nerone effe l C fuccefforem ejus Albinum : qui cum necdum ad provinciam perveniíffet , Ananus, inquit , pontifex adolefcens , Anani d filius, de genere Sacerdotali, accepta occafione zysoy/ug. concilium congregavit , & compellens publicé Jacobum , ut Chriftum Dei filium denegaret contradicentem lapidari juf- f fit, qui cum przcipitatus de pinnatempli , confra&is cru- ribus adhuc femivivus tendens ad coelum manus , diceret , Q Domine , ignoíce eis ; quod enim faciunt , nefciunt : fullo- nis fufte , quo uda veftimenta extorqueri folent ; in cere- eum brq percuffus interiit. "T'radit i./tem Jofephus , tantae an- 2 POR EFRAT I D. x;,vn* Yet ii fan&titatis fuiffe , & celebritatis in populo , ut propter ejus dl necem , creditum fit fubverfam effe Jerofolymam. Hic eft , de quo Paulus Apoftolus fcribit ad' Galatas ; Alium autem Apoftolorum vidi neminem nifi Jacobum fratrem Domini. Et Apoftolorum fuper hoc crebrius A&ta teftantur. Evan- gelium quoque , quod appellatur fecundüm Hebrzos , & à j me nuper in Graecum : Latinumque fermonem translatum ' üt eft , quo & Origenes fzepe utitur , poft refurrectionem Sal- vàtoris refert: Dominus autem cum dediffet findonem fer- J [i- B vo . facerdotis , ivit ad Jacobum , & apparuit ei , Juraverat U5 enim Jacobus ; fe non comefturum panem ab illa hora , qua [: biberat calicem Domini ; donec videret eum refürgentem à If mortuis. Rurfufque poft paululüm , afferte , ait Dominus, In, meníam , panem. Statimque additur, Tulit panem , & J benedi , aC fregit ; & dedit Jacobo Jufto, & dixit ei: le Frater )äf i, comede panem tuum , quia refurrexit Filius ho- 5 minis à dormientibus. Triginta itaque annos Jerofolymis rexit ic Ecclefiam , id'eft , ufque ad feptimum Neronis annum , & it; juxta templum , ubi & preecipitatusfuerat, fepultuseit: Titu- üs lum ufque ad obfidionem Titi , & ultimam Hadrianni notiffi- di mum habuit. Quidam é noftris in monte Olivetieum conditum [ pu:ant 5 fed falfa eorum opinio eft. Is l] Ejufdem ex | Catalogo Scrz'ptorum -Eccleþal/licomm Á )ü Imon Petrus filius Tona & , provincis Galileee , vico 1 S Bethíaida , frater Andreae Apoftoli , & princeps Apofto- je lorum , poft Epifcopatum Antiochenfis Ecclefiae , & praedi- cationem difperfionis eorum , qui de circumcifione credi- l derant , in Ponto , Galatia , Cappadocià , Afia , & Bithy- j nia, fecundo Claudii anno ad expugnandum Simonem Mag- t um Romam pergit , ibique vigintiquinque annis Cathedram facerdotalem tenuit ; ufque ad ultimum annum Neronis, id eft , decimumquartum. A quo & affixus cruci , martyrio coronatus eft , capite ad terram verfo , & in fublime pedi- dibus elevatis , afferens feindignum , ut fic crucifigeretur ut Dominus faus. Scripfit duas epiftolas, quae catholicee nomi- nantur : quarum fecunda à plerifque ejus effe negatur , pro- pter ftyli cum priore diffonantiam. Sed & Evangelium juxta Mar- x'm(u; POBOGESJEOAOTUIO Marcum, qui auditor ejus, & interpres fuit , hujus dicitur. Libri autem é quibus unus A&torum ejus infcribitur , alius Evangelii , tertius praedicationis , quartus Apocalypfis , Se- quintus judicii , inter apocryphas fcripturas reputantur. p iltis Romse in Vaticano juxta viam tr iumphalem, totius ur- bis veneratione celebratur. Ejufdem ex. Catalogo. Scriptorum Ecclefiaflicorum. Udas frater JacObi , parvam quidem , qu:xe de feptem ca- Et quia de libro Enoch, tholicis eft ; epiftolam :eliquit. ui apocryphus eft, in e a affumit teftimonium , à plerifque i; tamen auct oritatem vetufítare jam & ufu J rejicitur : meruit ; & inter fan&as fcripturas z computatur. W ! 2 Es ZA RS d N JJ U "i ii a L , T m - p EEE A d MNS ORDO EIBER GENESIS Ttuf, illdg HEBRAICE BERESITH. fis , Se Ut C APUT.PRAM:UM. De mundi creatione, rerum ereatarum diflinGione, &? ornatu , de- que bominis formatione , cui [ubjecit Deus omnia , qua creaoerat., Q i? pR T. 2 * ; E v :tlue N principio creavit Deus coelum, & terram. Pfal. 2. Terra autem erat inanis, &vacua, &tenebrze erant fu- 32- 6- perfaciemabyífi: & Spiritus (a) Dei ferebatur fuperaquas. Ecc;li. Et faéta eit lux. 4. Dixitque Deus: *-Fiat lux. 18. X 4. Et vidit Deus lucem , quod effet bona. Et divifit lucem A&or a tenebris. 14. 17 *THeb, $ p- II; 3. (a). Dei. I» prima 6 rariffma Sixti V. editzone Rome MDXC. impreffa legitur Domini. IN principio. ) ld eft, in primordio fundo caret, vel ad cujus fundum pe- feu initio , non zternitatis, necavi, netrari non poteft. — Abyffum autem fed temporis. vocat totam illam molem terre, & Crevit. ) Ex nihilo. aquz. Deus. ) Hebr.,. Elobz ; que vox Spiritus Dei.) Spiritus Sanctus, pluralis numeri Trinitatem indicat, - Ferebatur. fuper aquas, ) F'ovebat, in- Celum,^) Empyreum, quod S. Paulus cubabat aquis , vitali infufo calore pro- vocattertium cclum, una cum An- lificam vim aquis largiebatur, Vox gelis, .qui fimul cum mundo conditi Hebrea nbmn merachephet ,. eft vo- funt. lucrum , dum fuper ova , & pullos qua- Et terram. ) Globum terre, cum fi pendule volitant, deinde iis incu- aquarum mole terrz infufa , & fuüper- bant, calorem afpirant, fovent, & fufa, fefeque porrigenteufque ad ceelum animant. empyreum : ccli & terre nomine in. 3. Fist lux.) Lux hec videtur fuif- telligitur univerfum hoc,quale nunceft. fe corpus lucidum , quod in tenebris 2. Terra autem erat inanis , €$ "VACHA.) illis fulgeret, l'ortafle nubes lucida, Vacua hominibus , animantibus , plan- ut Exod. 14. 2o. Deut. r. 55. Sunt, tis; . qui putent fuiffe Solem informem ad- Tenehbre.) Noon lucis privatio; nam huc, imperfe&um: ita multi. lux poflea creata, fed luminis defe- - 5 4. Lucem quod effet. bona, ) Nox He- &us, obf.uritas, caligo. brea 3*t £eb fignificat bonum, pul- 4bf.) A'Buseev Gracis éft, quod chrum , jucundum , utile ; commodum. À. BiM, cum Com. Menech. T, £. 2o- LIB RI GENESIS f s. Appellavitquelucem Diem, & tenebras NoGtem; Faétum- Ü que eft vefpere, & mane, dies unus. 6. Dixit quoque Deus : Fiat firmamen tum in medio aqua- U rums; & dividat aquas ab aquis. V . Et fecit Deus firmamentum , divifitque aquas , quræ erant * Pfai. fub firmamento ab his , * quae erant fuper firmamentum. . Et $-5* faCtum eft ita, D erem 8. Vocavitque Deus firmamentum , Coelum : & fa&tum eft 1o.12. Vefpere , & mane, dies fecundus. ; $I.15 9. Dixit vero Deus : Congregentur aquze, quae fuüb coelo OD, funt, inlocum unum: &appareatarida. Et fattum eft ita. E 10. Et vocavit Deusaridam , * Terram , congregationefque $ 8. 4. falm aquarum appellavit. Maria. Et vidit Deus , quod effetbonum. u 32?. 7. em Hpe Eta : .Germinet terra herbam virentem, & facient fe- l $8.12. 135.6. [ Divifít lucem a tenebris.) 1. Divifitlo- comple&itur etiam -aerem vicinum a co; nam dum apud nos eft lux, apud colo in terram expanfum, & fuo . lo- Antipodas eft.nox , & tenebrz. 2 co quafi firmatum, t tempore, quia fibifuccedunt. ,3.cau- ln medio.) Non mathematice, fed fa; nam caufa lucis eft corpus lucidum, rudi minerva fumpto. tenebrarum vero corpus opacum. Dividit aquas ab aquis.) Aquas ve- p 5« dppellavitque.) INec fic Deus lo- ras, & naturales , qu& funt proxime ü €utus , fed fancivit, ut hzcrebus con- füb cclo empyreo , ab iftis aquis in- Y venientia nomina Adam imponeret, & ferioribus. Íta Patres. tis pofteri uterentur. 8, Vecavitque Deus firmamentum , ca- I Lucem diem.) Nam lux illa ita fere- ium.) Coli nomen merito tributum p batur, ut nunc Sol , diflinguens dies, firmamento , quia hujus firmamenti n ac noctes. major, & melior pars funt coeli, T Vefpere. €$. mane. ) Cirea meridiem g. Zrida.) 'lerra: dicitur autem hzc lux creata: exinde fuo motu vefpe- arida, quia que prius limofa , & aquis f ram fecit, & mane fequens. cooperta, nunc fuit ad congruam fic- Dies wnus, ) Dies primus, phrafi Scri- citatem perduda. h pture ; fic z Sabbati apud. D. Joan- l1o. Vocavit Deus. ) Vide fupra num. nem 20. primam hebdomadz diem fi- gnificat. .-Terr;zm.) Hebraice v*w erez a ra- 6. Firmamentum. yopn raquiab , que dice v? rat/atz , id eft, calcare, ut ; voxproprie, & ut plurimum fignificat apud Latinos terraa terendo. expan[ionem , Íeu extenfienem , eam ma- Congregationesque aquarum. ) Mlultae : xime, qua extenfione ipfa corpus flui- rum aquarum conceptacula vocantur dum firmat, folidatque. LXX. :ep/uua, maria ab LHébrais, ut etiam ftagna, & lacus. complecitur autem firmamentum , cclum ftellatum: omnesque orbes cce- "tppellavit maria.) Vide fupra num, leftes illi vicinos tam inferiores, quam ï' ä fuperiores ufque ad Empyreum. Imo ['I., Germipet terre. ) Materiam fup. CAPUT I 3 ün femen , & lignum pomiferum faciens fru&um juxta genus fuum, cujus femen in femetipfo fit fuper terram. Et fa&tum eft ita. ]u I2. Et protulit terra herbam virentem , & facientem femen juxta genus füum, lignumque faciens fru&tum , & habens fant unumquodque fementem fecundum fpeciem fuam. Et vidit Deus, quod effet bonum. I3. Et fat&tum eft vefpere, & mane, dies tertius: telt 14. Dixit autem Deus: Fiant luminaria in firmamento coeli, & dividant diem , ac noctem ; &fint*infigna, & tempora, * Pfal. (elo & dies, & annos: 1)57- t 15. Ut luceant in firmamento coeli, & illuminent terram. Et faCtum eft ita. que um 16. Fecitque Deus duo luminaria magna: luminare majus , tet ut praeffet diei; & luminare minus, ut praeeffet noCti: & ftel- las. $ f 17. Et pofuit eas in firmamento coeli, ut luc terram. erent ,fuper ima ) 10- 18. Et preeffent diei, ac no&i , & dividerent lucem ,. ac tenebras: Et vidit Deus , quod effet bonum. fel A 2 16. Et j V6 peditet germinationi, nam terra dum- mo eit de artificiali die: & hzc rudi ime taxat paffive hac vice , Deus folus a&i- minervaproponuntur, quafi Lunano* du ve, & efficienter germina produxit. Gem adducat, ficutSol diem: cum Sol Herbam "virentem.) Ex Hebreo fiy- utriufque caufa fit,diei prfentia fua,no- [ nificatur omne genus herbarum, & &is abfentia fua a noftro hemifphario. uf plantarum : dicit vzreztez , non colo- In figua.) lNon vana judiciariorum, yenti ris tantum fignificandi caufa, fed vigo- fed naturalia prognoftica pluvie, fe- ris etiam , & fücci. renitatis, gelu , ventorum , &c. Se- Itert Lignum pomiferum.) ld eft, arborem cundo, in figna ferendi, plantandi, lquis ftiiferam , ut. habent. Flebrga. Po- metendi , navigandi, &c. Tertio , in li mum ergo ponitur pro quovis arbo- figna temporum, dierum fcilicet, men- rum fructu. Ligzws dicunt Llebrei [j fium, annorum, qui folis curíu de- u pro arbore, fcribuntur. Cujus fémen. in femetipfo fit. ) Cuod fi- 16. Dwuo luminaria magna.) Luna mi- | d bi fimile gignendi vim habeat, per noreft omnibus aftris excepto IMer» ut femen , quod habet in femetipfo, puta cürio, vocatur tamen luminare ma- in füo fru&u, vel folio, vel radice , gnum , quia nobis propter vicinitatem jlfde vel ramis. major fideribus videtur : & quia ma- 12. Et protulit terra, ) 1llo iþfo , quo ntüt ftella. jore vi, & efficacitate pollet , quam ;Ba ] Deus juffit momento , terra omnes plantarum fpecies , easque adultas , & Precffet. ) Lucis principatu ; nihil So- irfl» cum frucu maturo produxit, leinterdiu, nec no&teLuna, aftrifque Ambrof. & alii. ; Bafil. fplendidius, i m 14. Dividaut diem, ac no&em, ) Ser. s. LIBRI GENESIS D x I9. Et fattum eft vefpere, & mane , dies quartus. 20. Dixit etiam Deus: Producant aquee reptile animae vi- 1rnàg €05. ventis , & volatile fuper terram fub firmamento coeli. - e1. Creavitque Deus cete grandia, & omnem animam vi- ^j Catm ventem, atque motabilem, quam produxerant aqusa in fpe- cies fuas, & omne volatile fecundum genus füuum, Et vidit Ícib Deus, quod effet bonum. qua 22. Benedixitque eis , dicens: Crefcite, & multip—licamiäni, y Teni ' & replete aquas maris: avefque multiplicentur fuper terram. 23. Et fa&tum eft vefpere, & mane, dies quintus. iní 24. Dixit quoque Deus: Producat terra animam viventem in genere fuo, jumenta, & reptilia, & beftias terree fecun- dum fpecies fuas. Fattumque eft ita, 25. Et fecit Deus beftias terrae juxta fpeciesfuas, &jumen- () Àm ta, & omne reptile terreeingenerefuo. Etvidit Deus, quod : effet bonum. tion *Infra $dl 26. Etait: Faciamus hominem ad * im vaginem ? & fimilitudi- ge] Aguh 3:19- nem noftram , & preefit pifcibus maris, & volatilibus coeli, & I:Cor beftiis , univerfaeque terrae, omnique reptilii, quod move- flg 22. 11.7. tür in terra. H 39. E «t Tour o0. Producant aqua reptile, « .. , 65 22.7 Benedixi;quc eis. ) Dei benedicere volatil.) INam tam pifces, qui repti- eft benefacere: benefecit autem D'eus tus lis nomine fignificantur , quam aves ex pifcibus, & avibus, cum eis deditap- t10n aquis create ; vocantur autem pifces petitum , & potentiam generandi fibi l reptilia, quia carent pedibus, & ven- fimile. 20 tre incubant aquis , quafi repentes. Crefeite. ) INumero fcilicet, non mo- n 2I. Cete grandia. ) Vox Hebrzea le corporis. : N toy3n tfbasninim , fignificat draco- Multiplicamini , & replete aquas maris ) lion nes & omnia ingentia animalia tam ter- Sane pifcium fumma elt copia. atb refiria, quam aquatica, cujufmodi funt Super terram. ) CQuia volucres in ter- dur balenz , quz funt quafi dracones aqua- ra nidificant, prolificant, & fomnum u tici, capiunt. n Hl Viventem , atque motabilem.)) Conjun- 24. Jumenta , E$. reptilia , & beflias t Qio; ztque , vim habet explicandi id, terre. ) Jumenta funt animalia dome- u quod przceffit. ftica, & man(ueta: reptilia dicuntur; f Significat Moyfes fe quzcunque non funt greffilia , fed re- vocaíle animam viventem quodvis ani- f mal, quod natura, feu ab intrinfeco pentia , vel faltitantia;: beftie terrz fi preditum eft vi fe movendi. omnia reliqua animantia, prafertim hi dp fpecies fuas.) luxta fpecies fuas. qua fera funt 9»»ía. d ut Secundum gents.) kloceft, fecundum 26. Faciamus.) B'Iynerium SS. Tri- fpecies fuas. nitatis indicatur, quia non alloquitur Tu CADPDT L $ 27. Et creavit Deus hominem ad * im aginem (b) fuam : ad * «c, V imaginem Dei creavit illum, * maículu eosl m &foeminam creavit ;. zc. * Sap, Vl- 28. Benedixitque illis Deus,, & ait: * Crefcite, & multipli. *: * Ccit. fpe- camini, & replete terram , & fub jicite eam , & dominaminipi- t Ie Ícibus Maris, & vo latilibus coeli, & univerfis animantibus , *Mat, quae moventur fuper terram. ii 29. Dixitque Deus. Ecce dedi vobis omnem herbam affe- inft.g lml 3- rentem femen fuper terram, & univería ligna , quae habent *Infr. in femetipfis fementem generis fui, * ut fint vobis in efcam: 8- 17' tem j 370. Et cgn&is animantibu s terrae , omnique volucri coeli, 9- I* A 3 YX (b) ad 'imagïnem) Ip edit. Sixt. ad imaginem & fimilitudinem fu. vod Angelos, quorum miniflerio in crea- tione Deus nec eguit, nec ufus eft. Incorpore vero hominis proprie noni eft imago Dei, fed tamen in eo relu. üdi« Solettamen Scriptura de Deo ut Re- cet quodammodo , quatenus corpus eit ge loqui, Reges autem res magnas imago mentis. T a gunt de confilio Primorum: vide 3. )Ve- R Preft.) In Hebrazo eft vox plura- 22. 26. eg. 12. 6. 2. Paral. 10. 9. 3: Reg. lis numeri, prefest , tam fcilicet Adam, quam Eva. Hominem.) tWN ddam, quodnon 27. Mafculum, £ Femimam creavit IEt eft proprium uni homini, fed com- mune nomen toti fpeciei. eos. ) INon fimul, fed fucceffive, non ergo Adam hermaphroditus , quod icet 44 imaginem , & fimilitudinem.) 'To- quidam hareticus aufus eft dicere. Deut tus homo eft imago Dei, fed nonra- 28. Crüitc, & mult:'plicami(zi.) Vi- ia« tione corporis, verum ratione intel- de fup. n. 22. His verbis benedi&io ; f le&us, & voluntatis. Ideo hec ima- continetur, non preceptum fingulis go vere fpiritualis eft, eaque duplex , hominibus datum de proleprocreanda. mo« una naturalis , altera fuüpernaturalis. Naturalis feu effentialis vocatur, qua Subjicite eam.) Vlabitationis veftrz, cite. domitis, aut pulfis feris idoneam fa- ri) homo elt animal intelle&u, & libero arbitrio pollens, qua dignitate gra- 29. Ecce dedi , €e.) Id eft, do, at- lu dum naturz fupremum , in quo fünt tribuo. Homines ufque ad diluvium mentes cclice, attingit. Supernatu- num herbis, fru&tibufque contenti, carni- ralis imago , feu accidentalis in gra- bus, ac vino abílinuerunt, non pe- g/h'/n tia, & jultificatione confiftit, quz de- culiari aliquo mandato prohibente, fed m mum in ploria plane folidabitur , per- ficieturque. Nihil autem' diverfum nonnulla religione inde nata, quod jtuly Deus ufüm carnium , & vini nondum ( fignificat imago a fimilitudine , quia diferte conceffiffet, ut poftea carnis facra Scriptura de hac re loquens pro- conceffit. Genef. 9. 3. d mifcuehifce vocabulis utitur ; aliquan- rtim Ligna.) Arbores pomiferas. do utrumque vocabulum conjungens, 30. In quibus eff anima vivens.) Qua- Trt ut hic, & Genef. s. 5. aliquando alte- cumque aliquo fenfu funt predita,etiam rum folum ponens, ut Genef. g. r. folo ta&u, ut quxdam viliffima faxis jj adharentia. & Genef. 9. &. & ad Coloff. 3. to. - LIBRI GENESIS 6 & univerfis, quae moventur in terra, & in quibus eft anima j oni sEcd. Vivens * ut habeant ad vefcendum. Et fa&tum eft ita. :2 T. 31. * Viditque Deus cun&ta, quse fecerat : & erant valde pii M 0pe ardi bona. — Et fa&tum eft vefpere, & mane , dies fextus. (c) 6 7: 37 ücig CAPU T -IL 5 Deus , completo fex. diebus opz'fcio , féptimo quiefcit , cui 659 'lzene— hor dixit: bominem in. Paradifum vvaris arboribus frucliferis , acfla- l minibus infignitum pofuit , cui. Évam ex ipfius cofla in pri adjutorium formavit. pu— 3Exo. I.IGitur perfeci funt coeli , & terra , & omnis ornatuseorum., ) 20.II- 2. Complevitque Deus die feptimo opus fuum , quod fece- Bed; facr rot; & * requievit die feptimo ab ugiverfo opere, quod pa- a trarat. temj 5. Et benedixit diei feptimo , & fan&tificavit illum: quiain f ipfo ceffaverat abomni opere fuo, quod creavit Deus, ut faceret. $ 4. Iítze funt generationes coeli, & terraej quando creatafunt, fie v quo in die, quo fecit Dominus Deus coelum , & terram. mne , L IN 25; *Et tem dum (c) Jn editione Sixtina alia eft verfuum difpofitio ; & primum caput Abfolvitur 29. wers, de t 31. Velde bona. ) ld eft , optima, fa&um Sabbato nomen , qui dies quie- j tis Hebrais. carent enim LHebrai fuperlativo, & ttli pro eo utuntur nonnunquam addita- 3. Benedixit.) Liaudavit, approbavit. at f mento hujus vocis, va/de. Sanüificavit.) Divino cultui fegre- fitin gavit, feu dedicavit, exemplo quietis fug venerabile reddidit, & inviolabi- fimi 1- f ) Mnis ornatus. )! Angeli, & Syde- funi ra: pro ornatus Hebraice eft li precepto fervari ftatuit, non a&u, Qui i UCONDY 124bam, excrcitus, militia; An- & reipfa, fed decreto , & deftinatione rai geli enim , & aftra Deo militant, juf- fua; dies enim Sabbati pofteaa Moyfe fa illius faciunt , & fuos ordines tuen- inflitutus eft. Exod. 2o. 3. itaaliqui: irtii tur. alii vero fentiunt , a&u tunc feftum Dicuntur, erzatus , quia ccelum M Ü fummopere exornant. inflituiffe, colique voluiffe ab Adamo, hOmn 2. Die feptimo.) Exclufive. Itaque ejufque pofteris facro otio,' & cultu ad ye Dominico die opus creationis. in- Dei, maxime recolendo beneficium 50/71»1 choatum. creationis fuz , totiufque mundi, il« Ox| lo diecompletz. Opus fuum.) Creationis. U. Requicvit.) INon defatigatione , ut Quod creevit Deus, ut feceret. ) ld eft, hq nos folemus , fed fola omiffione ope- quod creavit faciendo , & creando Tc. Sola rationis. Hoc etiam fignificat vox cit, atque perfecit. Flebraifmus. Hebrza n3w /«b«t, cellavit. Hinc 4.. Generationes. ) Creationes. Dem. ['18 CAPUTNH. l. ! anima 5. Et omne virgultum agri, antequam oriretur in terra, omnemque herbam regionis , priufquam germinaret: nonenim valde pluerat Dominus Deus fuper terram : & homo non erat , qui Operaretur terram: 6. Sed fons afcendebat e terra, irr igans univerfam füper- ciem terrae. 1. Formavit igitur Dominus Deus hominem Jete- delimo terrae, z infpiravit in faciem ejus fpiraculum vitae, & * fat£tus eft r Cor. f homo in animam viventem. 1j-4f j li 1]7"- 8. Plantaveratautem Dominus Deus Paradifum voluptatis a principio, in quo pofuit hominem, quem formaverat. 90 vP].'(," *Ol'llm. Beda. dp die.) Toto íex dierum fpatio. Hominem. ) lpfum corpus. fece- Dies aliquando in Scripturis De limo terre. ) Quamvis corpus hu- d pt- facris tenipus fimpliciter fignificat, fic t2v3 Bejem.. Num. 8. 17. dicitur de manum aliis etiam conftet elementis, tamen terrz tantum pradominantis tempore no&urno. Ex die quo pereuffr. fit mentio. LXX. legunt : pulverem ac« luiain r eipiens e terra. Additus ergo liquor, Ceret. y. Et emnt "virgultum. ) Ex Hebrao & lutum factum , formatuíque proto- ifunt, fic verti poffet in. die (primo muvdi ) plaftus 4e zerzz terrezus , ut eum appel- quo fecit Deus ccelum & terram , o- lat D. Paul. 1. Cor.15.47. 3593 4d4ma mne virgultum agri nondum erat in ( exqua formatus , & di&us eft Adam) , É terrà, & omnis terra reoionis non- fignificat terram rubram. ytrh de terra. dum germinabat, fed fons afcendebat - Infpiravit.) Non igitur anima fuit eduáa ex materia, fed ab extrinfeco 05 quie- 6. Se4 fons.) Cuidam vaporem in- a Deo infufa. tellipunt. Auguft. s. de Gen. c. ro. »obaVifx In faciem ejus. ) In Hebrgo eft 53 ait fortaffe fontem pro fontibus po- &appa« , quod Aquila, & Symmachus |figre fitum. . Cornelius putat vocem «N eZ vietls fignificare inundationem, hoc eft abyf- verterunt ec Luxzi;uc in nares. Inna- violabi- ribus enim viget refpiratio, qua fignum fum illam primigeniam aquarum, de eft anima latentis. Verum melius n 2ól qua dixit c. T. n. 2. ; hzc enim e ter- vertit nofter z /aciem ; non enim in utiont ra videbatur emergere, & afcendere, Moyf irrigabatque , & tegebattotam terram. folis naribus, fed in facie tota, & aliqui: confequenter in toto homine anima 7. Fermmvit igitur. ) Redit Moyfes eft, & relucet. feflum ad opus fexte diei, ut formationem ,dm0, hominis luculentiusexplicet. Hebrea Spiraculum "vite.) Klebraice eft, vi- 1 Cu]tu ad verbum fic habent, P/efmavit Deus tarum , quia rationalisanima eadem eft fenfitiva, & vegetativa, & ita largi- eüciujn bominem pulverem . -vel lutum. de terra.) tur homini quafi triplicem vitam, plan- á, il Vox Flebrea Sx» Jatzar , & Gracum PxAsco , proprie ad figulinam perti- tarum , brutorum , & Angelorum. K eü' Fatlus efl in animam viventem. ) He- net, idemque eft quod plafmavit. braifmus, pro fa&us eft animal vivens. of Solet Scriptura Deum figulo , homi- 8. Paradifum.) Paradifus, five vox nem argillz comparare. Lege Jerem. C€. 18. n,, 2. : Gracafit, five Perfica ; ü/y'e qu?d aliis LIBRI GENESIS $ 9. Produxitque Dominus Deus de humo omne lignum pul- [ chrum vifuü, & ad vefcendum fuave: lignum etiam vitze in medio paradifi, lignumque fcientizte boni, & mali. 10. Et fluvius egrediebatur de loco voluptatis ad irrigan- Àf dum paradifum, qui inde dividitur in quatuor capita. *Eccl 1T. Nomen uni *Phifon: ipfeeft, qui circuit omnem terram py 24.55 Hevilath , ubi nafcitur aurum: $6.37 12. Et aurum terrze illius optimum eft: ibi invenitur bdel- Ia. Et Hum., & lapis onychinus. qu medentibus demon dolofe, & falfo placet, Hebraica, hortum fignificat, D) aut viridarium confeptum , ac diligen- pollicitus fit fcientiam boni , & ma- ter confitum omnis generis plantis. l. Aliqut putant hanc arborem fuif- h Voluptatis.) oXX. retinent vocem fe ficum , quod flatim ab ejus efu fo- nus Hebraicam, & vertunt in EZezz , quod lia ficus Adam confuerit ad tegendam ci Verum no- nuditatem. Alii malum fivepomum, eft nomen propriumloci. tid dier interpres, & Symmachus EZez ac- quod in Cant. 8: 5. dicatur: $aA arbo- D cipiunt ut appellativum, tuncque figni- re malo fufcitarui te. iNihil certo afferi bin ficat voluptatem. poteft. 0. Flwvius egrediebatur. ) In Paradi- 44 principio. ) Scilicet dietertio mun- Qu di. LXX. vertunt 44 eriestem , unde fo vere extitit luvius quatuor horum Ya patet refpe&u Judzz ( Judez enim re- maximorum amnium origo , licet hi H N Ípe&u Moyfes (cribit, & confignat pla- nunc in longe diffitis regionibus , di- i verfifque cernanturlocisícaturire. Id gas mundi) Paradifum fuilTe ad Orien- [ tem, & plagam Orientalem primo ab enim contigiffe potuit, quia poft mul- Ini hominibus incoli ceptam. tos, & longos anborum , terrarum- t 9. Ligeum pulcbrum vifu, &$ ad vefcen- que tra&us, fe alicubi fub terram ab- diderint, & poftea iis locis emerfe- dum [uave , €$c. ) INon copulat, fed h disjungit five fruciferum , five infru- rint, ubi nunc fontes habere credun- H &iferum, & ad oculos tantum pafcen- tur. Abforbuerit ergo tellus hanc eo- po dos idoneum. rum originem ,. & poflea divifim ef- fo Lignum etiam vite.) Arbor vitalis fuderit. Qu feu vivifica, cujus illa erat naturalis 11. PAifon.) Eft Ganges, ita didus lo facultas, ut ex ejus frudibus come- ab aquarum multitudine , quia tefte denti vita diutiffime, ac fine morbis Plinio augetur smmnibus vigintiquin- prorogaretur. que : ?5 »:autem Hebrais eft crefce- Q M In medio.) Vel fitum defignat, vel re, & multiplicari. ad arboris excellentiam refertur. INam Hevilatb. ) Multi volunt effeIndiam, j Hebrai in medio illud effe dicunt, fed Hevila potius hic eft regio vicina quod inter alia eft magis eximium. Sufiane, Ba&riane, & Perfidi , jacens ü Gen. 23. t0.. Habitabat Ephron in medio inter Affyriam, & Palaftinam, op- g- 3 filiorum. Heth. pofita Sur. Sic enim accipitur Y Scientie boni, & mali.) Quod come- vila 1. Keg. 15.7 Gen.25.18. & ita denti de fru&u ejus tribuebat fcientiam di&a eft ab Hevila filio Jedan de quo difcernendi inter bonum, & malum. Gen. 1o. 29. Vel fic appellatur; quod ex illa co- 12. Büdellium. ) LXX. hic vertunt CAPUT II.» 3 . . f þql- .13. Et nomen fluvii fecundi Gehon ipfe eft, qui circuit ite in omnem terram ZEthiopise. 14. Nomen vero fluminis tertii, ATigris , ipfe vadit contra p Affyrios. Fluvius autem quartus, ipfe eft Euphrates. 15. Tulit ergo Dominus Deus hominem, & pofuit eum in tetTam paradifum voluptatis, utoperaretur, & cuftodiret illum. 16. Praecepitque ei dicens: Ex omni ligno paradifi comede: - bdgl- 17. De ligno autem fcientiv boni, & mali ne comedas: in n ER Yis. quocumque enim die comederisþ ex eo, morte morie & filfo I 8: DIXIE & me em fuif- carbunculum ; at INum. I1. g. exyflallum. NNuac ab indigenis dicitur Phrat: alii a : dfi fo- Bdellium ex Plinio lib. 12. cap. 9. ge- Graco ivQeoiyecaa derivarunt, quod nus eft gummi ,' five lacryma pellu- eft Iztari. vendam cidz , quam ftillat arbor nigra magni- yomurm, 15. Pefuit eum im Paradifo, ) Wwxtra $u) at tudine olez, folio roboris, fru&us , paradifum creaverat , ut colligitur 9 if naturaque caprifici. — Vatabl. & Eugu- etiam ex cap. 3. 23. binus vertunt, zzienem. Ut operaretur. ) INon ad vi&um com- LapisOnychinus.)InHebr.z /cozm, pandi- parandum , fed ad honeflam exercita- - horum quod quid fit, vix fciri poteft : aliqui tionem, voluptatem, & experientiam ; vertunt , /maragdum , alii f/zrdonychbem , ita ut nec fatigaretur, nec otio la- ficcthi alii Lepidem prafmum, alii, ut Vulgatz bafceret. is, d auctor, lepidem Onycbinum ; alii dicunt if Et cuffodiret illum.) "Vuma feris, que fl effe viridis coloris, alii candidi, alii extra paradifum erant, tum ab ipfis mixtum candori ruborem habere. Vi- animalibus, quea erant in paradifo, rrmme de Pined. Tob. 28. 16. 4m d- 15. Geboz.) INilus, quem etiamnum ne ejus decorem , & amoenitatem 1&- derent. emerfe- Abyffini vocant Gzjo», videtur dici ab lllun. ) Flortum , nam in Hebr. eft cieduti Hebraico 733 goz^, id eft, venter vel affixum femininum. vnceo- potius pectus, quodfit qüafi venter fim & 17. Ne comedas ) Pro , ze comeda- fordidus; lutoque plenus , vel quod ti5; enallagefingularis pro plurali: nam quafi ventre, & pectore incubet /Egyp- preceptum datum eft etiam £ve , ut a didus to , eamque fccundet. colligitur ex c. 3. 3. Precepit nobis Deus, j tell yiquie JEtbyopis.) Proprie didz , qu& vo- ze comederemus , ait Ejva, quod etiam catur occidentalis , ad diftindionem ex poena colligitur, que& fuit utrique i arelit- Madianitidis , que Chananzz vicina. communis : itaque L/XX. habent in plurali, ze comedatis. Eft autem Eva [ndidrty Cireuit.) Per maandros perlabitur, vicna id eft, non re&o prorfus curfu. condita antehoc preceptum , licet ejus 14. Tjgris. ) Ita dictus a velocitate formatio poflea narretur, ut docet S. qcens curfus; MMedi enim fagittam Tygri; Greg. 35. moral. c. 10- n 0p i He appellant: vei ita dictus T'ygridis ferz Morte moritris.) Homo in ftatu in- &n velocitate. . Jam corrupte dicitur Tjge/. nocentig, naturg lege mortalis erat , Ewnphrates.) Aradice $32 parz, id nunquam tamen moriturus fuiffet, fi de qllO eft, fru&ificavit ; quia inflar iNili non peccaffet: quia efu ligni vitz, eo vertut exundans terras rigat , & foecundat. & femel guílato , ut quidam volunt , vel Bibl, cum Com. Menoch. T. I. ut 19 LIBRI GENE,SIS 18. Dixit quoque Dominus Deus : Non eft bonum homi- Ài nem effe folum: faciamus ei adjutorium fimile fibi. Dy 19. Formatis igitur, Dominus Deus, de humo cun&is ani- $0( mantibus terrge, & univerfis volatilibus coeli , adduxit ea ad fut Adam, ut videret, quid vocaret ea: omne enim, quod vo- cavit Adam anims& viventis, ipfum eft nomen ejus. &i* 20. Appellavitque Adam nominibus fuis cun&ta. animantia, & univerfa volatilia coeli , & omnes beftias terrae: Adas vero &t non inveniebatur adjutor fimilis ejus. e 21. Immifit ergo Dominus Deus foporem ! n Adam: cum- que obdormiffet, tulit unam de coftis ejus, &replevitcarnem pro ea. N 23. Et ut alii fzpius, & fubinde fümpto , vi- que vox vol«tilibus conjungenda eft cum tam propagare potuiffet, quod indi- voce formatis , non autem cum voce T de bumo. cat fatis clare c. 3. n. 22. Deus ipfe; dicens : Ne fWmat etiam de ligmo vwita , Adduxit. ) N el infito illis occuito quo- &f comedat , &5 vivat in eternum. Mor- dam motu , ut fponte accederent, & tuus autem elt ftatim morte fpirituali fubjectionem fuam quodammodo pro- ( n propter peccatum, & etiam corporis nifterio. fiterentur , vél adducta Angelorum mi- lt morte, cujus debitum incurrit. Pra- terea calor naturalis humidum , ut vo- dpfum eff nomen güs) Naturg ani- ? cant, radicale, quod efu-fru&us arbo- faantis illius conveniens. p Pläc« ris vite reparari potuiffet in paradifo , 20. Cuntla animantia) Prater pifces, f& depafci cepit, & abfumere abfque re- qui extra aquas fine miraculo adducl terr imedio, atqueita ad morter difponere. non poterant. oI. Jgsnifit ergo Domimus Deus fops- ( 18. Non eff bonum.) Noneftaptum, &o congruum , conveniens, ut genus hu- rem in Adam. ) Hebraica vox gravem, & [/ manum propagetur , & hocanimalfo- profundum fomnum fignificat. LXX. ciale vitam jucunde tranfigat. profoporem, verterunt, ecfafmm; nec In tantum fomnus Ade immiffus , ne c]pl( — Adjutorium) d procreationem, & ab csteras vite neceffitates. fentiret coftam fibi detrahi: ac proin- H Simile fibi ) Chaldeus, quod fft pene: dene exhorrefceret, & doleret : fed cum eun LoXX. fecundum eum. Eft autem fomno in ecftafim raptus eft , ut vide- D at mulier viro fimilis , in natura, ftatu- ret, qua gerebantur, & fpiritu pro- raà , loquela, &c. In Hebrzo eft, phetico cognofceret myfterium figni- &t coram ipf2, quod fignificare poteft, w catum, matrimonium fcilicet fuum d naturale cum Eva, & myfticum Chri- m miniftret ei , fic pomtur 1. Reg. 29. 8. fti cum Ecclefia. l & 3. Reg. 1o. $. & fenfum ex prefüF li D. Paul. 1. ad Cor. tt. 9. Tulit unam de cofiis ejus. ) INon fu- 19. Formatis Dominus Deus Zgitur de perfluam , vel fupernumerariam ah- Ti [5 bumo cuntis animantibus terre , &$ uni- quam , fed unam de requilitis ad indi- a verfis volatilibus celi. ) V olatilia ex aquis vidui inteeritatem. Replevit carntm.) Coftam x non fine Ti creata funt , ut pateþ exc. 1.n.20. lta- Car- q. Xt CAPUT II.)&IIL of 22. Et tedificavit Dominus Deus coftam , quam tulerat de Adam, in mulierem: & adduxit eam ad Adam. àni- ?3. Dixitque Adam: * Hoc nunc os ex offibus meis, &ca- *:Cor ia TO de carne mea : haec vocabit Ur Virago , quoniam de viro r1.5. vo- fumpta eft, 24. Quamobrem relinquet homo patre m fuumg & matrem, & * adhzerebit uxorifuze: * & erunt du O in carne una, *Matt 1ti, VeTO 25. Brat autem uterque nudus, Ad f- amícilicet , & uxor ejus ; !9 : [ & non erubefcebant. (d) 10.7. eUfti« CAPUT H *Eph. fiem $.31. 1.Cor 6. 16. ) Serpentis. aflutia- primi parentes Dei praceptum iranforediuntur : atque indicia fingulis pena , e paradifo pelluntur. T FMl um Yoc Ed & ferpens erat call idior cun&tis animantibus terrae, IS qua fecerat Dominus Deus: Qui dixit ad mulierem: qu B.5 E Cur 1f, & 0910 (—ä) Ip Sixt. edit, cap. II. abfolvitur 20. vers, carne abítulerat, nunc etiam carnem "Adbarebit uxori. ) 12XX. conglutinalitur. um reponit, non fine cofta. VoxHebraica 53* dabac, denotat ardif- L 23. Hoc nuncos. ) Cuuafidicat: Apa- fimam adhafionem. gea me animantia prius adducta: non Erunt duo in carne una. ) Primo per placent, non congruunt mihi, quia copulam carnalem. Secundo fynecdo- ll[cesg fpecie diffimilia, & prono vertice in ddud chice, id eft, erunt unushomo , erunt terram vergentia, & rationis expertia. una perfona civilis. "Tertio, quia con- &c mihi fimillima eft jux eft dominus corporis fui comparis, f & oífis mei portio. 3 imq carnis , 2 & fic unius caro eft alterius caro, r. )m& Vocabitur virago.) Cuuafi dicat fub- A Corinth.7.4. Quarto effe&ive, quia net fiantiam habet a me, nomen etiam ac- unam carnem, fcilicet prolem generant, nt cipiat. Viras olim latini mulieres vo- 25. Erat autem utérque ntidus , .. .. && cabant, ut tradit Feftus. zon erubefcebant.) Cuuia in flatuinno- roi. jcuri 24. Relinquat bomo Patrem feum && centiz nulla erat libido , nulla concu- vide Matrem.) Nerba funt Dei: Deo enim pifcentia; ex hoc enim oritur pudor; ea tribuit Chriftus Matth. 19. s. Hac & erubefcentia, fi membra, in quibus pI'O ergo conjugii lex eft , & focietatis con- f regnat libido , nudentur, & pateant. fuum ditio , ut, fi res exigat, conjux conju- gis caufa patrem, & matrem deferere I. & Erpezs erat callidror cuntlis animat- Chtle teneatur; quod intellige de cohabita- tione, & viteconfortio. Namin pa- tibus.) In ferpentem natura füua 1 fi- callidum, & vafrum, vafer diabolus , dii ri cafü famis, vel alterius fimilis ne- congrue ingreffus , in ejus ore, quafi ceffitatis potius patri, & matri quafi in organo certa ratione moto , vocem mdl auctoribus vitz ; quam conjugi fubve- niendum - ut docet D. humanam effinxit; &admirata quidem fint q- 26. art. rx. ad 1. "Thom. 2. a. eft Eva eum loquentem, & fufpicata À J is LISRI GENESIS qui Cur preecepit vobis Deus, ut non comederetis ex omni ligno fri paradifi? 2. Cuirefpondit mulier: De fru&u lignorum , quae funt eiïz in paradifo, vefcanur: 5. De fru&u vero ligni, quod eft in medio paradifi , prse- t cepit nobis Deus, ne comederemus , ,& ne tangeremus illud, ne forte moriamur. gu ."eCor 4. Dixit autem ferpens ad mulieïcm: * Nequaquam morte . 11, 5. moriemini. die comederitis ex qu: 5. Scit enim Deus, quod in quocunque eo , aperientur oculi veftri: & eritis ficut dii, fcientes bo- tif num, & malum. fcen- €or 6. Vidit igitur nmlier, quod bonum effet lignumadve dum (9 id, quod erat, altiori nimirum vi id Aeqkaqmim morte enoriemini. ) ln u fieri,fed metus aberat, quia necdum hoc Diabolifermone, quem cum E.va Cup habuit, aliquot mendacia continentur. por peccarát, & fciebat, fe Deo cura effe. ]. non moriemini.. Il. aperientür ocu- ) Cur precepit? ) Quafi dicat, cum o- mnes fuaviffimi fint & falutares. liveftri. IlI. eritisficutDii. IV. fcie- Vr tis bonum; & malum. cb Ex omni.) Ambiguum eít, an dicat &. Scit enim Deus , &$c. ) Senfus eft. de ullo, an vero de aliquo tantum ne- et; ficverbatemperans , ut poffet de- Deus non ignorat hancarborem vobis &tb prehenfus dicere, fe de una tantum ar- utiliffimam effe, utpote quze rerum Con omnium cognitionem poffit folo efu [ i. bore fenfiffe, non deomnibus : & hinc afferre. Cumque bonus fit, & veftri récognofce, a quo didicerint hareti- ci Sacram Scripturam citare , & cor- curam gerat, non eft putandus voluif- n rumpere. fe vos hoc bono privare. Á 4n quocunque die. ) In quocunque mo- 3. De fruflu vero. ) De illo tamen mento. retiofiffimo non licet. Hebraice ar- Ya bori articulus additur ; ut videas jam "Aperientur oculi veftri.) Mdeo perfpi- M cacis intelligentiz efficiemini, ut me- tur nonnihil commotam. rito fitis exifltimaturi, vosantea coecos 9y Et ne tangeremus.) "Tedio, & odio fuiffe. pracepti , addens de fuo invidiofe exag. fa erat. Deus enim nec afpectum , nec Eritis freut. Dii. ) Similitudine qua- [ dam fapientie, & omnis fcientia. Di- ta&um , fed efüm tantum prohibuerat. 1ta D. Ambr. lib. de paradif. cap. 12. vinum eft quiddam fcire quamplurima: te vel Eva adhuc integra, & fan&a exre- de Jove Homerus, zAeíova 596 J plure fciebat. li ligione, & reverentia divini precepti hocdixit, quafi netangendum quidem Scientes bonum 66 malum.) E. Hebrait- pomum , quo vefci non liceret. mus ; fcietis omnia quzcumque vel f bona funt, vel mala: vera, vel falfa; Ne forte moriamur. ) Deus abfolute affirmarat ; Moriemizi, mulier dubitat, neceffaria, vel contingentia , &c. [U Diabolus negat. 6. Vidit igitur mulier.) INon fimpti- d [9! | CAPU T' IlI. 13 ligno dum, & pulchrum oculis, -afpeétuque delectabile: & tulit de fru&tuillius , * & comedit:. deditque viro fuo, qui comedit. *Eccli fünt 7. Et aperti funt oculi amborum: cumque cognoviifent, fe 25.53. effenudos, confueruntfoliaficus, &fecerunt fibi perizomata, ! * !« fo- $. Et cum audiffent vocem Domini Dei deambulantis inpa- ^ !* illud, radifo ad auram poft meridiem, abícondit fe Adam , & uxor ejus a facie Domini Dei in medio ligni paradifi. notte 9. Vocavitque Dominus Deus Adam, &dixit ei: Ubies? 10. Quiait: vocem tuam audivi in paradifo: & timui , eo (js ex uod nudus effem, & abícondi me. s bo- 1I. Cuidixit(e) : Quis enim indicavit tibi , lquod nudus effes, nifi quod ex ligno, de quo prseceperam tibi, ne comederes, fcen- comedifti? dum B 3 12. Dixit (e) dixit. Jz Sixt. edir. dixit Dominus, )h ci ut ante afpedu ; fed concupifcens, Fims./) Quia eft arbor latifolia , & nE cupida guftandi,' curiofe, & attente fortaffis erat in proximo. Véntur pomum confiderans. Perizomata, ) Llaumbaria, feu ven- Ir oCu- Pulchrtm oculis.) Xlebr. defrderium ecn- — tralia , fubligacula. ; fdit- 8. Vocem Domini. ) Strepitum ex con- borum. . Chald. famitas oculerum , hoc eft, cibus, paftufque oculorum. cuffione arborum a Deo excitatum ; us efl "Afpetluque. delettabile. ) Dignam effe nam quafi ad veftigia Dei venientisa vobis arborem attenta pulchritudinis ejus confideratione. Chald. ztrber deletia- cutiebantur. longe, & per arbores gradientis con- rerum. Alii accipiunt pro voce o dii bils ad intuenaum im eam. loquentis, & irati Dei dicentis ; 44am velii Comedit.) Primumfola, cum plabe- ubi est uf ret pomum ; tulit aliud ad virum , vel Ad awuram pofl meridiem. )x Puta in- Adam fupervenit comedenti. clinante die, quando afpirare folent emo- 7. 4perti funt. oculi amborim.) Utad- lenes Zephyri, & aura ab hominibus verterent fuam nuditatem , motus con- diurno aftu fatigatis captari. Signi- rf cupifcentie rebelles rationi- experiren- ficatur etiam motus. quidam infolitus [me tur, intelligerent, fe bonum jufhitiz ori- index diving prafentig. Vide 3. Reg. B05 ginalis, amififfe per peccatum , cogno- 19. I2. & AG. 2. c- fcerentque, Dei fententiam effe veram, Abfiondit f& . . in medio ligni. ) Id u demonem autem mendacem. eftlienorum , inter arbores denfiffimas Di- Cumque cognovviffent fé. ) Niderantan- paradifi, enallage numeri fingularis pro imo te , fed non adverterant. plurali. Nados.) Ami&u corporis ( hoc ocu- 9. Ubi es? ) Ambr, lib. de Parad. pin lis. corporis viderunt ) & ex motu c. 14. Ubi eff , inquit , tua bene fibi confcia af membrorum oculis. mentis viderunt corfidentia ? timor ifle culpam fatetur ; fe ftola gratie nudatos, latebra prevaricationem. Lbi es ergo? o YO Cozfuerunt,) Ramufculos ten'eriores non in quo loco quero, fed im quo flatu , flfi; circum latera ple&entes , ut foliis pen- quo te deduxerunt peccata tua y ut. fugids dulis verenda occultarentur. Deum tuum , qeum ante quarebas ? mp?l 10, Jímui.) Erubui. a 14 LIBRI GENESIS * . 12. Dixitque Adam Mulier, quam dedifti mihi fociam, of dedit mihi de ligno, & comedi. e I3. Et dixit Dominus Deus ad mulierem : Quare hoc feci- r fti? us refpondit: Serpens decepit me, & comedi. Com I4. Et ait Dominus Deus ad ferpentem : Quia fecifti hoc, mal maledi&tus es inter omnia animantia, & beftias terrse: fuper Gs pe&tus tuum gradieris, & terram comedes cun&is diebus Vi« i tee tuae. ett 15. Inimicitias ponaminterte, & mulierem, & femen tuum, I & femen illius: ipfa conteret caput tuum , & tu infidiaberis * tert calcaneo ejus. VE 16. Mulieri quoque dixit: Multiplicabo serumnas tuas , & ^C Áv con- junit — ) hominef- accufator fui. 12. Mwlier.) Juftus in principio eft fignum pa&i inter INoe , & inter Deum initi. Porro [ny Nobis Adam prazit que , quarere excufationes in peccatis : dein- damon ferpens antiquus fuper pectus de culpam in uxorem, quin & in ip- graditur; quia jam non cceleftia , ut fum Deum derivat. Peccavi quidem, olim, cum effet: Angelus, fed terre- t fed non peccaffem, nifi tu mihi talem na, & humilia cogitat. D7 vite fociam adjunxiffes; nec feciífes Terram comedes. ) Pulverem , At alibi adeo pellacem , & perfuadere aptam: folet vertere Ifa. 65. 25. ferpenti pulvis quin Qntt debebas przvidere. penis ejus. Micha. 7. 17- Jimgent pulve- Su 13. Dixit- Dominus Deus ad mulierem.) rem ficut. ferpentes. n Adz excufationem ut frivo'am , & pc- Ig. dpimicitins.) Apertas, &inno- na, quam excufatione digniorem , fi- cendi a&um erumpentes. mulier au- U cut & mox Evz, praterit. tem ad talia viro magis eft meticulofa. (dt0 Serpens decepit me. ) Quuafi dicat : Ser- Conteret. caput tuum ) Apfa ; & femen pens, quem tu creaíli, & inter nos ipfius conteret caput tuum , quod po- i p tiffimum petendum , cum ferpens ne- ln futie tribuifli. hic depere permififli , cui tantum ver- candus eft. Damoni etiam ifla con- K et Ítaque etiam mulier uMm culpam in Deum derivare videtur. veniunt, nam mulier per femen fuum, '14. Maleditius es. intev omnia animans fcilicet per Chriftum caput ferpentis inferni contrivit. u *i4.) Conveniunt hzc & ferpenti, & [« p : dzmoni. Serpens eft maledi&us, quia dofidiaberis. ) Nam ferpens humi abominabilis, horridus , venematus, reptans, & calcatus plantam petat ne- LT noxius animalibus, & przfertim ho- 'ceffe eft, fi fe ulcifci velit. Caput féro lls mini. In Pariter Demon veneno pec- pentis conterimus, (inquit S. Greg. lib. Q cati infe&us ,. & infeftus hominibus. 1. moral. c. 39. ) eum énitia tentationis Super peEi us tuum gradieris.) Cuue prius « corde extirbamus , €$ tunc ipfe infidiatur Ti erant ferpenti naturalia, jam ill in calcaneo nn/?ra, quia finem bone atiionis ii li ( Qu ponam, & infamiam verfa; fic mors callidius , $ potentius oppugnat. bis humano corpori ex elementis contra- 16. JErumnas tuas, & conceptus. ) Ideft riis compofita eft naturalis , poft pec- &rumnas conceptuum. INotum, quam i SicIris multa fint mulierum incommoda, cum Pioi catum eft ctiam peena peccati. ? ante naturalis , poft INoe copit elfe uterum gerun.t. pnil 9 « CAPUT T. i Ciam, concäpfüs tuos : in dolore paries filios, & füb viri poteftate eris, * & ipfe dominabitur tui. *1Cor : fec- 17. Ade vero dixit : Quia audiíti vocem uxoris tü, &1454 — comedifti de ligno, ex quo przeceperam tibi, ne comederes, |hoc, maledi&ta terra in o füper pere tuo: in laboribus comedes ex eacun- &is diebus vitze tuze. U$ Vie 18. Spinas, & tribulos germinabit tibi , & comedes herbas ; terrae. CUUf 9. Infudore vultustui vefceris pane, (£)donecrevertarisin aberis terram , dequafumptuses: quiapulvis es, &in pulverem re- verteris. ; € Cone 20. Et vocavit Adam nomen uxoris fuze, Heva : eo qüad —— mater effet cunctorum viventium : 21. Fecit quoque Dominus Deus Adc, & uxori ejus tuni- ymind cas pelliceas ,. & induit eos, Poro - pecus 22. Et ait: Ecce Adam quafi unus ex nobis faétus eftfciens a, Ut R Q tee. (f) panz. J»p Sixt. edit, pane tuo. ' vt alb In dolore paries,) Tunc dolorem alio- cati mors. Quia pulvis es, &c. ) En peena pec- Deus erewvit bominem inex- quin naturalem mulier in ftatu inno- l pulvif centiz Dei beneficio effueifTet; ferminabilem . Zmvidia autem diabo. j p Sub viri peteflate eris.)) P arebis viro, p [ Hj mors introiutt. $n orbem terrarum, Sap . 23' 24. rinno non ut prius, femper fponte, fed in- g a terdum ingratüs, & invita. 20. Heva.) Viva feu vwiven: , L(XX. 17. Maleditia Terra.) Privata bene- vertunt, (55 vit4, fe & uxorem ad xloft. femen in paradifo. diáione fertilitatis fpontanez , qualis mortem a Deo damnatos folaturAdam, od po quod per J£vam gignet pofteros viven- ln opere tuo. ) Hebraice, propter te, tes, in quibus ipfi quafi parentes in ns Dée id eft, propterpeccatum tuum. Theo- filiis vi&uri fint perenniter. la cote dotion vertit, z2 tranfarefftone tua. ofüum 21. Tumicas pelliceas. ) Vel Deus de Ex ez,) Ex ejus proventu. nihilo creavit, vel Adam animantibus ;[penfls 18. Spinas ES fribulos.) INon ut an- maGatis pelles detraxit , vel Angelo- tea paucas, & paucis locis , fed copio- rum miniflerio id Deus effe&um dedit. ; hllmi fe, & paffim. t ne 22. 4dam.) Homo, vir & femi- Herbam terre.) llebrai herbam ter- na Deus more hominis irati periro- , ffr' T& , vel agri vocant viliores herbas, niam fuperbam fpem protoplaftorum op, fib. qu& cum jumentis, & aliis befliis com- putiunid munes... NNomine tamen herbz etiam increpat ad efficaciorem medicinam jf morbi ,' & ad futuri cautelam. Sen- triticum comprehenditur , Opponitur- tentia eft: cernite, in quantas miferias M;Mfl que illis beatarum animarum fru&i- venerit homo, ad fimilitudinem divi- bus. jie 19. 1p fudore vultus nz fcientie aufus. afpirare , quafitis .) Quia hinc co- potitus eft , fcilicet. J quam piofus fudor erumpi . Ne fürte mittat.) Nerifimileeft Ada- E,C Pantm.) Panis quemvis cibum fi- gnificat. mum adhuc non modo non guítaffe;fed & ignoraffe ubi fita, & qua eilet ar- eec 16 LIBRIGENESIS 1 bonum , & malum : nunc ergo ne forte immittat manum füam, pil & fumat etiam de ligno vitzee, & comedat, & vivat in aeter- num. fruaf Dominus Deus de paradifo voluptatis j ut 43. Emifit eum 4 operaretur terram , de qua fumptus eft. udi & coll ocavit ante paradifum volupta- 24. Ejecitque Adam : qu tis Cherubim , & flamm eum gladium, atque verfatilem , ad 3 cuftodiendam viam ligni vitee. (g) qu CAPU.T IV.P N cid [ Adam ex Ea gignit Cain, C 2dbel : impius Cain pium Abel frat vem occidit : & a Deo punitus , ac. profugus "vitam 4gens » Henocb. genuit: od & dam Setb generavit , cui natus eft - Euos. tint Tile i. A Dam vero cognov it uxorem fuam Hevam : . quaà& conce- t tem À pit, & peperit C ain , dicens : Poffedi þoxninem per tom Deum. pf 2. Rur- 4l ICtE (g) 4 edit. Six . 02p» lil. cogtinet 2O. wers. vd j bor vite , quo d & diabolum latuerit. j icitatione immortalis vite, vecordes & mife- aliquos ad. fui obfequium , & idolo- fiii Qua ignorationebelle Deus, latriam pellicerent. Obnc ricorditer Adamo. confuluit , ne qui Flammemn gladium.)) &deo fplenden- quif mifer futurus, eternum mifer fieret. 7) Vivat im etermum. ) Quam illi vim tem , ut vibratus flammas vomere vi- deatur. Alibi quoque tales Angelis ) fru&us arboris largiri poterant. - oladii tribuuntur. IN. 22. 23. & , Pa« Yilio PC emifit eun Dom inus. ) ignomi- o ra l. eo. 16. 27. Potelt accipi de vero vnS niofe, & violenter expulit. Proba- Quari bile id fa&um eodem, quo peccavit gladio & . reo , vel chalibeo , veldeflam- ma in 9 ladii figuram conformata. 68 ( die, fub folis occafum : quamdiu Adam Vi- Verfatilem.) Aptum verti in ómnem fuerit in paradifo , non conftat. VWipà detur opus fuiffe aliquot dierum n- partem, quia anceps, & utrinque fecans. d tervallo , utbeatum illum ftatum non- l. Ognevit.) Virgo Hebrais dicitur Wt nihil experiretur. qua vox abfcondi- füte De qua fumptus. ) Ygitur extra Para- nosy dima; Hinc k difum creatus, quià extra eum in ter- tam , feu Zzcognitam , fignificat, fadum, ut qui cum muliere congre- h ram mifífus. Mi 24. Cherubis.) Eft numeri pluralis. ditur, eam cognofcere dicatur. lii Caufà vero. collocandi Cherubinos ; Cain.) Dicitur a p Kez« poffedit, ut & homines, & demones ab ingref- Poffedi bominem.)) Au&a fum. homi- i ne , acquifivi fobolem. lii fuarcerent, illos , ne de ligno vite ivino munere; ac be- fumerent: hos, ne ingreífi decerperent, Per Deum.) D & homini darent, & tali munere pol- neficio. CAPU T Iv. 17 füam, 2. Rurfumque peperit fratrem ejus Abel. Fuitautem Abel : 1 tefe paftor ovium, & Cain agricola. 3. Fattum eft autem poft multos dies, ut offerret Cain de fructibus terrae munera Domino. tis, t 4. * Abel quoque obtulit de primogenitis gregis fui , & desppay olupta adipibus eorum: & refpexit D ejus. ominus ad Aþel, & ad munera rr.4, m, a $. AdCain autem , & ad muneraillius non refpexit: iratuf- que eft Cain vehementer, & concidit vultus ejus. 6. Dixitque Dominus ad eum: Quareiratuses? & curcon- cidit facies tua? t Zbel 7. Nonne fi bene egeris, recipies: fin autem male. Statim (gali in i 2. Rurfumque peperit.) Rabbini pu- $- Concidit vultus. ejus. ) Qui bene tant ex eodem conceptü Evam pepe- fibi confcii , & fimpliciter ambulant, riffe remellos, quia hic non repeti- ambulant vultu ere&o , & confidenter ; conce tur ; cozcepzt , fed tantum, peperzt ; fed qui vero livore contabefcunt, & ma. em pet temere ita fentiunt; Mofes enim hic compendio utitur, & in verbo peperir faciem obnubilant lum machinantur, frontem caperant, ; & oculos in ter- ? , Rut- prafupponit, & fübaudit, cozcepzr. ram demittunt. «dbel. ) Proprie J4el, vel ut' Hebr. 7. Nonmne [i bene egeris , veczpies. ) Tutïi dicitur, He/c, fignificat , Vanitatem , vel Eva nato füo celerem necem pre- quietem , & gaudium conífcientiz, vecordes figit, vel omnium hominum morti tum favorem meum , utque fimili &t idolo- figno, & igne nimirum deccelo mif- obnoxiorum conditionem fignificavit, fo , attefler te quafi diceret: Unpiver[a wvahitas eff oxanis placere. , tuaque imynera mihi fplendeq- bomo -vivens omerev Ip foribus peccatum aderi!.) Id eft pee- ; Angtlis viliores fru&us. 3. De frutlibus terre. ) Secundos, & na peccati, qua quafi canis aut cerbe- 1200 - Hi enim vocantur rus cubans fores obfidet peccati vin- in Scriptura fru&us terrz , contra dex. Canis hic eft vermis confcien- )i de vero quam Abel, qui primogenita, & adi- elde fl« pes obtulit. tia , mentis turbatio , & indignatio, mato» ira Dei, omnefque arumnz prafen- ] omnem 4.. Refpexit. Dominus ad Abel, €$ ad tes, & aterne, quibus Deus peccata munéra ejus.) Primum fuit caufa fe- punit. qefeci cundi. Placuerunt munera, quia pla- €uit Abel. Sacrificia enim vetera non Culpam. pena premit comes, Ait Ho- ; i ratius. placebant, Deo ex opere operato,, fed abfgöndl' &X opere-operantis. Patres fentiunt Sed füb. te erit appetitus ejus. ) In HHe- X Hiü«: 1gne de ceclo miffo , qui abfumpferit breo , & apud LXX. eft : 24 te cosver- econge /ffo ejus, fenfus eft: Peccatum ejufque Abel facrificium, declaraffe Deum fi- appetitus, & concupifcentia te folli- bi illud. placuiffe. Itaque '"Pheodo- :;olfejifv tion vertit ivezu eic sv Inflamtavit incen« citabit ad confenfum , fed ita ut ad te g m converti , & ate confenfum petere, & 4it. Oblatio Cainintacta relida eft. impetrare debeat, Id nofter interpres ! Bibl, cum Com. Menocb. T, I. t 3ch. ee 18 LIBEIOAGENESIS fcq1 in foribus peccatum (h) & tu dominaberis illius. aderit? fed fub te erit appetitus ejus? q'.ll 8. Dixitque Cain ad Abel fratrem fuum: Egrediamur foras. qu Cumque eífent in agro, confurrexit Cain adverfus fratrem Du: * Sap.fuum Abel, & * interfecit eum. 1943. nii Mlatt. 9. Etait Dominus ad Cain: Ubi eft Abel frater tuus ? Qui refpondit: Nefcio: Numquid cuftos fratris mei fum ego? 23:35 . ter! I. jO. 1O. Dixitque ad eum: Quid fecifti? vox fanguinis fratris tui 3. 12. Clamat ad me de terra. p Jude 1r. Nunc igitur maledi&tus eris fuper terram, quse aperuit [2 fI. os fuum , & fufcepit fanguinem fratris tui de manu tua. 12. Cum operatus fueris eam , non dabit tibi fru&tus fuos: R vagus, & profugus eris fuper terram. 13. Dixitque Cain ad Dominum : Major eft iniquitas mea, P alte uam ut veniam merear. ua ab- I4. Ecce ejicis me hodie-a facie terre : & a facie t fcon- odiu (h) peccatum. | Szxt. edit. babet peccatum tuum. g ad fenfum clare vertit: /g te erit ap- * deterra.) Veletiam: maledi&us, quia petitus . ejus * Dici etiam poteft cum infelix, vagus, & profugus fuper pual D. Chryfoft. hom. 18. in Genefim, terram. Q 12. Vagus, & profugus , Sceleris poe- Ü ) 6jus , referri ad Abelem , ut fit fen- que füs: fi bene egeris , Abelis voluntas na, & carnificina confcientiz per in- tenr tuo imperio fübje&a erit, ut fratris certas vagantem fedes. exagitabunt. minoris; quodam enim naturze jure LXX. habent: Gemens , €$ tremens , fi- Iurg« natu majores au&oritatem quandam gnificantes Cain animo confternatum, Ü & corpore tremulum. Tg in minores obtinent. uj 9. Interfecit eum.) Nefcitur, quomo- 13. Major eff iniquitas mea , quam ut do verfu z. terra dicitur bibiffe fangui- veniam merear.) Quam ut ulla poeni- l: nem Abel; patet non prafocatum , tentia veniam poffim impetrare. Ile- Ti braeus contextus habet: Majer ef imi- ü, fed quopiam lapide, aut alio telo ne- term catum. 1 quitas mea , quam ut. ferre cam , fcilicet ( 9. Cuflos. ) Cum indignatione lo- po fit Deus, non ut Rabbini; quam quitur, & quafi fübfanans Deum: An ego ferre poffim; fumunt enim iniqui- Ym tatem pro iniquitatis ipfius poena. Yolc ego fratris mei fum padagogus? Ttor 1o. Quid fecifíi? ) Unico vocabulo 14. Ejicis me.) Quafi dicat , meri- I oftendit fe confcium perpetratz rei. to defpero , nam video te mei curam Vox fanguinis elamat. ) Cedes abjicere, & privare folita providentia f tua , quem nullibi tuto pateris confi- Tür injufta celerem , & atrocem in con- Tl fpe&u Dei vindi&am poftulat. ftere , vel ullam capere quietem. T 11. Maleditius eris füper terram. ) 'T'er- 4 fatie terre.) Ablegas me a facie ra erittibi maledidta, & maligne , par- terre, ubi natus ; & educatus : vel ter- ceque tibi eam colenti dabit fructus ra fumitur pro hominibus metonymi- Tno fuos. Hebrea habent: Mekdidws rw ce; & fenfus eft : facis me hominuqx .e - CAP U T. IV. 19 qus, fcondar, & ero vagus, & profugus in terra: omnis igiturj, qui invenerit me , occidet me. fotas, 15. Dixitque ei Dominus: Nequaquam ita fiet : fed omnis, ttem nus in Cain fi quiocciderit Cain, feptuplum punietur. Pofuitque. Domi- gnum, ut noninterficeret eum omnis, qui inve- niffet eum. Qui ? 16. Egreffufque Cain a facie Domini , habitavit prïofugkus in terra ad orientalem plagam Eden. rfs tui 17. Cognovit autem Cain uxorem fuam , quae concepit , & peperit Henoch: & sedificavit civitatem veruit vocavitque nomen ejus ex nomine fiiii füi, Henoch. fu0s: 18. Porro Henoch genuit Irad, & Irad gänuit Maviael ,& Maviael genuit Mathufael, & Mathufael genuit Lamech. m 19. Qui accepit duas uxores, nomen uni Ada, & nomen alteri Sella, "EE C2 20. Ge-— sl Ícot- odium, adeo ut nec illi me vifu di- i 6. Habitavit profitgu: zn term.i) Hebr. gnentur, nec eos ego aufim afpicere. eft: Zabitavit in terra Nod. L 44 f'acie tua. abfcondar. ) uafi reus I7. lxorem fuam.) Fil.am Adam fo- 5 quia prafentiam Dei Judicis fugiam ; vel rorem fuam. Initio enim mundi ne- fupef cura, favore, & tutela tua deftituar. ceffe fuit forores fratribus. nubere. ris pt« Omnis igitur qui imvenerit me.) Ne- Sane feu Azaa appellatam tradit D. queo effugere, qüin ab aliquo moxin- Epiphanius, at D. Chryfoftomus Ri- p terimar; omnis creaütura in me in- ham. tobunt, m j n' furget. 4Edificavit.) INon jam , fed multis natuttiy Occidet.) INec iram Dei, nec ani- poft annis, cum Cain plures genuif- mz mortem timet, fíed folam vita fetfilios, & filias, nepotes , & neptes, hujus;, & corporis ja&uram veretur. L ff! qui Henochiam replerepoflent. Adi- l pæm- I$. Septuplum. punietur. ) Numerus ficavit autem ex rudi materia, & fe- . Hle finitus pro infinito. Gravsus ie- rarum metu. tur, quam tu , quia tuo exemzlo de- d fti- territus non fuit, quominus te de me- Henocb.) INona fe Cain nominavit, fcilicet quia nomen ipfius omnibus invifum. .quam dio tolleret , quem in delii fui po-- I9. Dues Wxores. ) Primus Polyga- nam, & admonitionem fupereffe fic mus Lamech legem monogamiz la- jniqu- volebam, ut vitam pro füpplicio, & tam Genef. 2.24. violavit. Poft di- M. mortem pro- folatio haberet. mar levium cum vita hominum effet bre- Pofuitque Doriinus in Cain fignum. ) Cu- vior, & folus INoe cum fuis fuperef- euram jufmodi fignum fuerit, ignoratur. Com- fet , ne nimis lente propagarentur ho- Vqentia munior Patrum do&trina eft de corpo- mines , indulfit Deus, ut plures liceret coni ris tremore . cum quadam vultus & " mentis conílernatione. habere uxores, quod Abraham etiam, & Jacob viri fancüffimi fecerunt. Rur- 1 facie Ut non interfeceret eum 0mki:.) Ut ne- fus Chriftus Matth. 19. 6. polygamiam vdttt^ mo eum interficeret. Hebraifmus. fuftulit. P. onytm minum 20 LIBRI GVENES'IS 20. Genuitque Ada Jabel, qui fuit pater habitantium in ) tentoriis, atque paftorum. Cj 21. Et nomen fratris ejus Jubal: ipfe fuit pater canentium cithara, & organo. 22. Sella quoque genuit 'Tubalcain, qui fuit malleator , & In faber incunéta opera aeris, & ferrir. Soror vero "TTubalcain, Noema. 23. Dixitque Lamech uxoribus fuis Adee, & Sellae: Audi- te vocem meam üxores Lamech, auícultate fermonem meum; ] quoniam occidi virum in vulnus meum, & adolefcentulum in livorem meum. 2 24. Septuplum ultio dabitur de Cain: de Lamech vero fe- &v ptuagies fepties. H 25.. Cognovit quoque a dhuc Adam uxorem fuam: & pepe- ad i rit filium, vocavitque nomen ejus Seth , dicens: Pofuit mihi Sel Deus femen aliud pro Abel, quem occidit Cain. i 26. Sed gen 20. Pater babitantium.) Hebrai Vö- forem. Ex hoc poteflis colligere gen cabulo parrzs folent fignificare quem- (uxores mez ) ravius adhuc ple&en- dum , qui, quo i vos metuitis , me per vis artium inventorem, velexcellen- injuriam interimeret. INam Cain fra- " tem magiltrum. 23. Queniam occidi virum.) 'Vradi- trem fuum fponte occidit, nec peni- ptei tio Hebr&orum elt, quam Fierony- tuit fadi, & ideo digniffimus, qui & mus non refpuit, occidiffe Lamech ipfe occideretur. Ego duos quidem Cainum tritavum füum , quem ab ar- occidi, fed avum invitus & ignarus, j migero adolefcente indicatum , feram puerum illum nolens occidere , fed feny putaverat ; quo errore cognito dolo- tantum cafligare , quod me in frau- Yeg dem induxiffet, & utriufque fadi me rem cedis in adolefcentem effudit il- Tiem lo interempto. Hoc.pofito fequen- ponitet, quare nemo me jam reum; Tem tia facile expediuntur. fed peenitentem fi occidat, punietur Quoniam.) Non redditur ratio, fed ipfe feptuagies fepties. L TaViUS , fis [ fimpliciter quid fa&um fit, narratur. Septuagies fepties. ) Miulto ff Virum.) Cain. ad hunclocum refpexit ChriftusMatth. Ímm. In vulpts meum, ) Aymigerum vena- 18. 22. xom dico fépttes , feéd féptuagies tionis comitem. Q fäpties. lr In livorem meum. ) E x livore contu- 25. Setb. ) Quod proprie pofítiezem fionis ei meo verbere illato, e quo feu fundamentum. fignificat. INomen male curato mortuus. hoc inftin&u Deiindidit, tum quia fu- turus fundamentum civitatis Dei pro ] 24. Septuplum ultio dabitur de. Cain. ) EU Quafi dicat, fcio. mihi cedem illam Abel: tum quia figura Chrifti, qui nonimpune ceffuram , quia Deus pre- fundamentum Ecclefie vocatur, lía. 28. 16. & 1. Cor. 3. 11- 4li dixit graviter puniendum Caini occi- dui' CA PSU'"E IV. &V 21I m in 26. S"e—d & Seth natus eft filius . coepit invocare nomen Domini. , quem s"ocavit Enos : iífte ttom GA PBUT:.YV & Cin, Texitur Genealogia Ade , ac þo/lejromm pe ibforum u[que ad INoe. r Seb: annique vi?æ . iudi- eums I. J TIc eft liber generationis Adam. omin In die, qua creavit À Deus hominem, * ad fimilitudinem Dei fecit illum. *Sup. 1. 27, ofe- 2. Mafculum, & foeminam creavit eos , & benedixit illis, Infra & vocavit nomen eorum Adam in die, quo creati funt. 9.6. 3. Vixit autem Adam centum trigintaannis: & genuit filium Sip.2. epe- ad imaginem em füam, vocavitque nomen ejus 2;- mihi Seth. ,& fimilitudin ccli. 17.I» 4. Et fa&i funt dies * Adam , poftquam genuit Seth o&in- Sed *rPar genti anni, genui'que filios, & filias. I: Ie 5. Etfattum eft omne tempus, quod vixit Adam, anni non- ligere genti triginta, & mortuus eft. edene 6. Vixit quoque Sethcentum quinque annis , & genuit Enos. neptt infrt- 7. Vixitque Seth , poftquam genuit Enos, o&tingentis fe- pæni- ptem annis, genuitque filios, & filias. qi & C 3 g. Et ydem jrus, 26. Enes.) Significat hominem mi- bi per omnia fimilem , in natura, cor- : fed ferum , afilitum , zrumnofum. No- pore humano, anima rationali, &c. fru- verat Seth. hanc futuram füorum, 1j n nempe juftorum in hac vita conditio- eft ante Set 4. Genuitque fülios & filias..) Certum nem. faltem unam filiam ha- eurn, buiffe, Caini uxorem. yjetur Iffe cepit invocare nomen Domini.) Sen- fus eft, tunc temporis au&ore, & s. Mortuus eff.) Bene Ecclefiafticus VU ) I4. I2. Tofamentum. enim bujus mundi fuafore E:nos, ccepiffe homines paf- morte qmorzetur. Fuit autem illo evo fatti. fim , & publice certis ceremoniis, & tam diuturna hominum vita Dei vo- u conceptis precum formulis Deum co- lere. luntate,. & arcana cooperatione , ut homines citius propagarentur : con- TA tulit etiam bona corporis conftitutio, ymen T« J dber generationis.) Emarratio con- jfie vi&us temperantia, vigor terre, cu- ad Noe. tinuat& profapie Adami , ufque jus fru&us eo tempore fücculentiotes, |pro benignus fyderum afpedus , & ratio . qii 2. Vocavit nomen corum Adam. ) Hic tuende valetudinisAdamo fapientiffimo li «dam elt nomen fpeciei, non indivi- perfpe&a, & aliis communicata, fci- dui , itaque etiam Evv convenit. vit enim herbarum , ac ftirpium vires, metallorum. &c. 9 ,441 i;:mginem € [imilitudinem. ) Si- e 22 LIBRI GENESIS $. Et fa&i funt omnes dies Seth nongentorum duodecim an- 24 norum, & mortuus eft. & Y 9. Vixit vero Enos nonaginta annis, & genuit Cainan. 1o. Poft cujus ortum vixit o&tingentis quindecim annis, & gant DL Ll genuit filios , & filias. s 1r. Fa&tique funt omnes dies Enos nongenti quinque an- T0Y P ni, & mortuus eft. B I2. Vixitque Cai nan feptuaginta annis, & genuit Malaleel. ial 13. Et vixit Cainan po íftquam genuit Malaleel, oCtingentis ]i tür quad raginta annis, genuitque filios, & filias. 14 Et fa&i funt omnes dies Cainan nongenti decem anni, T& ( & mortuus eft. X 15. Vixit autem Malaleel fexaginta quinque annis, & genuit T0f 3 Jared. 16. Et vixit Malaleel , poftquam genuit Jared , o&tingentis gt triginta annis, & genuit filios , & filias. Tüm 17. Et fa&i funt omnes dies Malaleel ottingenti nonaginta quinque anni, & mortuus eft. & g&- 19. Vixitque Jared centum fexaginta duobus annis , : H nuit Henoch. 19. Et vixit Jared, poftquam genuit Henoch , o€tingentis j annis, & genuit filios, & filias. »Ecd — 20. * Et fa&ti funt omnes dies Jared nongenti -fexagi*'nt a 4416 duo anni, & mortuus eft. Heb. . . jl 91. Porro Henoch vixit fexaginta quinque annis , &-gehuit 115* Mathufalem. (DC mj 22. (i) Etambulavit Henoch cum Deo: & vixit , poftquamge- Qm, nuit Methufalem , trecentis annis, & genuit filios, & filias. Yede ]evi 23. Et fa&ti funt omnes dies Henoch trecenti fexaginta quin- /;"'7» L ue anni. » 24. Ambulavitque cum Deo, & nonapparuit: quiatulit eum E Qet Deus. üc 25.1 Vixit n li | & Q () Et ambulavit Fienoch cum Deo. H. Ed c verba defunt im edit. Sixt, Tu 22. Améulavit- Henocbcum Deo.) Ge- Hebr. 11. 5. habet: & zez inveniebatur. l IIF Quia tulit eum. Deus.) In alium lo- q nus hoc dicendi fignificat vitam per- cum tranflulit. Hezoch, inquit D. Pau- agn R fedam, & inculpatam, divinz con- lenj fentientem voluntati. LXX. habent: lus loco citato , trazslatus eff , ut non vi- fini Plecuit Deo. deret ?20rtem. Caufa translationis ha- dily 24. Et non apparuit. ) LXX. &f non betur Sap. 4o. quia dile&us Deo , & inventus eff , quod fecutus D. Paulus ad vivebat inter malos bonus, ne malis $.5 E lC b CAPUT V. & VL pE m an- 25. Vixit quoque Mathuíala centum o&toginta feptem annis, f & genuit Lamech. 26. Et vixit Mathufala, poftquam genuit Lamech, feptin- s; & gentis o€toginta duobus annis, & genuit filios, & filias. 27. Et fa£ti funt omnes dies Mathufala nongenti fexaginta lue atl novem agni, & mortuus eft. 28.Vixit autem Lamech centum o€toginta duobus annis, & glaledl. genuit filium. ygents 29. Vocavitque nomen ejus Noe, dicens : Iífte confolabi- tur nos ab operibus, & laboribus manuum noftrarum in ter- | antiy ra, cui maledixit Dominus. 3o. Vixitque Lamech , poftquam genuit Noe, qüingentis genuit nonaginta quinque annis, & genuit filios , & filias. 31. Et facti funt omnes dies Lamech , feptingenti feptua- Jgentis ginta feptem anni, & mortuus eft. Noevero cum quingentos rum effet annorum, genuit Sem, Cham, & Japhet. (k) ugintà CAPUT VL &ge Hominis peccata fuere dilwoii caufa: INoe tamen juftlus. inventus ypents eff , cui arca fabricanda mandatur , in qua ipfe , € cunctorum animantium genera ferventur. (aginta Umque coepiffent homines multiplicari fuper terram, & - 1.. C filias procreaffent. 2. Vi- genuit (K) Cap. V. in edit. Sixt. continet 30. vers. moribus innocens contaminaretur.Lio- lium fru&us daret. IV. quia inventor ampe cum, in quem translatus eft, indicat vini fuit, quod corda latificat & con- filies. Ecclefiafticus c. 44. 16. Hezoc^ , inquit, folatur. V. quia mundi poft diluviuns placuit Deo, $ translatus cff im paradi- j qllin' reparator, qui etiam mundo Deum, ff , ut. det. gentibus peuitentiam. ejufque beneficentiam conciliavit, ex 29. Iffe confolabitur nos. ) Nox INoe quo etiam Meffias nafciturus , qui eft jr um quietem , & confolationem fignificat, quies, & confolatio nollra. INoe autem quiefcere fecit, confo- 31. Cum quingentorum ejft. annorum. ) Vist latus eft homines. T. quia omniaretro Non eft credibile Noe ufque ad an- a&a opera, fcilicet peccata, quieve- num 5oo. abftinuiffe conjugio. Ergo runt per INoe, qui ea obruit diluvio. alios ante Sem, Cham, & Japhet ge- o ii Il. quia aratrum, & alia inflrumenta nuit filios, qui mortui funt 'ante dilu- agriculture , artemque faciliorem co- fium 40* vium. Poít annum ergo 5oo. INoe p.poe lendi agros invenit. IHI. quia propter enuit , id eft, generare cepit Sem, u m [2 fanditatem ,' & facrificium Noe, poft ham , & Japhet fuücceffive, nec enim onis Ti diluvium Deus benedixit terrz, cap. eodem anno hi tres fimul geniti funt. 8. 21. & 9. 1. quo fa&um eft, ut terra 1 /mque ewpi[fent bomines multiplica- 9001 fic benedi&a, minore labore morta- y i ri.) Prius etiam ceperant mul- *e-eo £Á LIBRI GENES'IS "d f a. Videntes filii Dei filias hominum, quod effent pulchrae, Qu quas elegerant. acceperunt fibi uxores ex omnibus, . Dixitque Deus: Non permane bit fpiritus meus in homine ræä in aeternum,quia caro eft : eruntque dies illi(us centum viginti an- ee norum. 4. Gigantes autem erant fuper terram in diebus illis : poft- quam enim ingreffi funt filii Dei ad filias hominum , illæqus fed genuerunt, ifti funt poten tes a fzeculo viri famofi. s. Videns autem Deus , . . quod multa malitia hominum effet *Infr. in terra , & cun&ta* cogitati o cordisintenta effet ad malum omni £.8.21 * qi N att. tempore, Y 6. Poe- 13 19 s Quia caro eff.) INonnatura, fedcul- tiplicari, fed nunc loquitur de multi- plicationein immenfam multitudinem, a, & vit& inftituto , perinde vivunt; i cum qua pari paffu nequitia, & mo- ac fi mens illis non utrectrix , fed pro &0S fale, ne putrefcant, data effet. rum pravitas glifcebat. Filias procreaffcnt.) Ante etiaranate Eruntque dies illius. ) Non loquitur de fic filiz , fed nunc plures maículis, vel termino vite in communi hominum quod profufa libidine vis generatrix poítea nafciturorum (quorum mul- ellet debilitata, vel quod medicamen- ti hunc terminum pratergreffi ) fed de tis id curarent, ut finguli pluribus fc- termino vitz perverfi illius feculi ho- I minis fruerentur , vel demum divino minum peffimorum , quos diluvio de- di confilio ad celeriorem , & uberiorem lere flatuerat,'Quibus tamen ad peni- Tün humanigeneris proventum. . INec deeft tentiam tam laxum fpatium largieba- &i qui fufpicetur ironice etiam mafculos tur centum, & viginti annorum. - [ hic filias vocari, quod effeeminati ef- 4. Gigantes.) Vafti acproceri homi- r fent, & animis muliebribus. nes, & virium fiducia in alios violen- V; a. Filüi Dei filias bominum. ) Pofte- ti, itaque Aquila vertit &i /£raio) vie- Ya ris Seth nomen filiorum Dei adhafit s lenti. propter illorum fanctitatem , religio- Poflauam enim. ) Ratio cur Gigan. Ti nem, ac juítitiam, aliarumque virtu- ptu tum quafi fplendentem in eis Dei ima- tes geniti. FiliiSeth , qui vocantur fi- Cainite dicuntur filii homi- lii Dei , integerrimis erant viribus, hi ginem. filias Cain duxerunt uxores, eifqueut T num, quia terrena tantum fapiebant. D pulcherrimis fummo amore ; & ardo- Pulchre.) Hebr. &ona. Notat D. Aug. re libidinis agglutinati funt ; fecitau- l. 15. de Civ. c. 23. in facra Scriptu- tem libido, ut natura omnem fuam vim 1l ra bonos folere vocari eos, qui fpe- & potentiz extremum exereret : hinc T 7 In ciofi corpore funt. homines vafliffimi, & validiffimi pro-. 3. Spiritus meus,) Spiraculum vite, nati funt, fe quod illis infpiravi. Ifti funt potentes.) Niribus corporis, s Àn bomine.) ln hominibus ifüs, ut fcelere etiam, & flagitiis nobiles. habent LXX. fingulare pro plurali. 4 feculo.) Ab initio mundi. hh In aternum.) 'Yam longo tempore $- Multamalitia.) Continua , varia; qi quam permifü majores illorum vivere. vehementer , & late ditfufa. CAPU T/VI. 2j 6. Pcenituit eum, Q ldira, &us dolore cordis intrinfecus, juod hominem fecitfet in tétra. — Et ta- homine 1. * Delebo, inquit, hominem, quem creavi, a facie ter- int at- ra, ab homine uf: C 1 ue ad animantia , a reptili ufque ad volu- cres coeli : poenitet enim me feciífe eos. : poft- 8. Noe vero invenit gratiam coram Domino. lleque 9. Ha funt generationes Noe: * Noe vir juftus, atque per- « cct fe&tus fuit in generationibus fuis) cum Deo ambulavit. 44- 17 m effet 10. Et genuit tres filios, Sem, Cham, & Japhet: m omni i1r. Corruü pta eft autem terra coram Deo, & repleta eft ini- quitate. 6. Pe 12. Cumque vidiffet "Deus terram effe corruptam (omnirs — quippe caro corruperat viam fuam fuper terram.) , fdai- 13. Dixit ad Noe: Finis univerfee carnis venit coram me: levivünt; repleta eft terra iniguitatfz afacie eorum, & ego difperdam eos cum terra. j fegi p 14.. Fac tibi arcam de lignis lzevigatis, manfiunculas in arca quiturde yominura facies , & bitumine linies intrinfecus , & extrinfecus. um ml 15. Et ï'l)feddc soyli ho- Intenta e[fet ad malum.)) Yn Hebreo a&ionibus fuis, he enim funt quaüþ li- lurio d- eftTantum intenta e[fet ad malumyquod ve- beri, quos parit homo totius vitz füuee ad pæm— rum. eft de hominibus peffimis illius fpatio, & decurfu. argieba- &vi: vel etiam eft hyperbole, ut cum Cum Deo ambulevit. ) Ut Henoch, ,1 um de peccatore, qui tamen aliquando bo- de quo, C. 5. ^c. qibotti- na aliqua facit, aut cogitat, dicimus i1. Corrupta eff autem terra.) Mleto- lj ViO]en' v. g. hic homo nihil cogitat nifi de nymia, pro habitatores terrz. - Miül Vi ventre.' Coram Deo.) Nere. 6. Panituit eum. ) Sine peenitentia Iniquitate.) Fraude, calumniis, vio- : Gigil- funt dona Dei, fed ita loquitur Scri- lentia. ptura per anthropopathiam. 12. Omnis quippe caro. ) Omnes ho- cantur D 8. Imvenit gratzam.) INotus Hebrait- Videbit ribus, h mines', fic dicitur I(a, 4o. 5. efqei mus, pro acceptior, & gratior fuit omnis earo pariter. & atdo- €0, quam ceterl. Viam fuam.) Suam vivendi rationem, que du&um fequi debet rat fecittl* Jufius, . atque. perfettus. ) Perfe&ione igflis,, & m vim non patri2, fed vie, qu& excludit o- divinz legis imperium. d tinc mne peccatum , non veniale, fed mor- 13. Fimis umrvería carmis wenit coram tale, queque inaffiduo ftudio; & pro- me.). Inflat dies decreta a m& excidio [ïmi Pw' fe&u virtutum confiflit. omnium, & animalium. - Jn &enerationibus fuis.) Ynter homi- 14. 4rcam.) lpfo nomine Hebrao orgori nes'fui zvi , adeoque pre omnibus na3ntéea fignificatur arce forma non I)ilesn hominibus, qui tunc vivebant. Ali- navigii in morem, fed capfz fupra & quiin generationibus, explicant , in infra late , & infra quidem non con- ;;, virio sz'l:l,v cum. Com. Me(racä. T camerate, fed «qualis, & plàanz. *« a5 LIBRI QEN.ESIS 1'5'. Et ficfacieseam: Trecentorum cubitorum eritlon'gitudo- I arcee, quinquaginta cubitorum latitudo , & triginta cubitorum e& altitudo 1llius. 16. Feneftram in arca facies, & incubito confummabis fum- Ten bin: mitatem ejus; oftium autem arcze pones ex latere : deorfum coenacula, & triftega facies in ea. 4 17. Ecce ego adducam aquas d iluvii fuper terram , ut in- fun CIDU terficiam omnem carnem ; in qua fpiritus vitze eft fübter coe- lum: &univería, qua in terra funt, confumentur. y 18. Ponamque foedus meum tecum , & ingredieris arcam ecum. tu, & filii tui, uxor tua, & uxores fyiorum tuorum t Ig9. Et I De lignis Levigatis.) Hebr. de lignis 16. Femeffram. ) Pr&cipuam unam, *3334oper , quod LXX. verterunt, qua- grandiorem , & pellucidam ex vitro, dratis; nolter Levigatis , id eft dolatis, cryftallo, vel lapide fpeculari, quodHe- & politis ad aptiorem, firmioremque braica voxindicat 71 £zoP2r ; & Gr- compaginem. Alii vertunt de Zgzis cum JizQawie, ut. vertit Symmachus. Crdzr , nam Cedrus in Syria frequens, Hac major feneftra nihil prohibet alias : ] & longiffimas dat tabulas, & incor- etiam minores fuiffe. ruptibiles, & ex Cedro factam arcam Et im cubito eonfummabis fummitatem N docent aliqui Patres. D. Hierony- ;. ejus. ) Quafi dicat altitudinem ejus , mus vertit ex Jignis bituminatis , id elt, puta feneftre , facies unius cubiti; vel Tà bituminofis, & refinofis, velbitumi- fenfüseft: Menfuram cubiti femper ád di ne illitis, vel liniendis; pinus autem, manum habe, & adhibe, donecarcam & cedrus funt refiniferz. confummaveris , & perfeceris , oómnia Manftunculas. in-arca facies.) Ylebrai- ad prefcriptum modulum,& menfuram ()«c €e Nido: facies arcam. ) ficetiam LXX. cubitorum prafcriptorum —exigendo. tem eo quod in arca ftabula parva, feu Adii: 'Te&um arcz ab extremitatibus b 1 manfiunculz inftar nidulorum: has ju- medium verfus paulum admodum affur- P bet per totam arcam fabricari varie gat, ita uttota declivitas a medio ad cre- lute juxta fingulorum animantium neceffi- Qu pidinem unius tantum fit cubiti. tatem , non pro folis avibus ; ideo Deovfam canacula , & triffega: facies in ïLfen non vertit, Nidulos. e4.) Deorfum fignificat infimum ta- ) Q Bitumine. ) Quod picis vicem implet, bulatum arce : conacula , tabulatum Quf Ío & odoratum etiam ell ; ideoque op- medium: triftega, id eft, juxta gra- portune adhibitum ( ut etiam cedrinz c& vocis vim, tertium tecum tabu- d tabulm & trabes) naminarcagraveo- latum tertium. — Videtur habuife arca y lentia ex fimo animalium anguíte ha- tres contignationes, & partem imam, [ bitantium. in qua fuerit faburra, & fentina : Su- Vün 1$. Tércentorum cubitorum. ) Cubitus per hanc in fecunda erantanimalia per V ol Arce cellas diftributa: intertia eratannona : Ut continet pedem cum dimidio i longitudo decupla erat ad eius altitu- in quarta aves,& homines. q dinem, & profunditatem , totaque ca- 18. Ponamque fedus meum tecum. ) $n Nempe lIridem, vel potius , pacifcar Ya pacitas fuit cubitorum folidorum 45o. milium. tecum tuam, & tuorum incolumita- atca CAP UT NVE & VIF. 27 tdo I9. Et ex cunCtis animantibus univerfz carnis bina indu- TU ces in arcam , ut vivant tecum : mafculinifexus, & fosminini. 20. De volucribus juxta genus fuum, & de jumentis in ge- umf fum nere füo, & ex omni reptili terree fecundum genus fuum:; bina de omnibus ingredientur tecum , ut poffint vivere. 21. Tolles igitur tecum ex omnibus efcis , quae mandi pof- tin- funt, & com Q cibum. p?rtabis apudte, & erunt tam tibi, quam illis in Cat 22. Fecit igitur Noe omnia, quze praeceperat illi Deus. (1) t CAPUT. VI. L lugreffo INoe eum [uis in arcam , flatim aqua omnium montium ca- nat, cumina :$0. diebus [uperavo , veliquaque animantia jitro, dHe- Jubmer fit. Grg- ichus. xitque Dominus ad eum : Ingredere tu, & c;mnis do- talias I. DI mus tua 1n arcam : te enim * vidi juftum coram me in "Hes& generatione hac. 11.7. itat Pet, ejus , 2. Ex omnibus animantibus mundis tolle feptena , & fepte- * lj vdl na, mafculum , & foeminam ; de animantibus vero immundis ^ :pcra'd duq, & duo, mgfculum, & foeminam. aram D23 jmnià 3 Sed furam (l) Cap. VE m edit. Sixt. babet. 1. vers, tem. Hebr. /zrgere faciam , id elt , fta- terra carere non poflunt, locus in ar- ;-endo. atibus biliam , opere complebo fedus, nem- ca afiienatus. mlïur- pe quod tecum de tua, tuorumque fa- 20. Jugredientur tevu)n.)' Venient ad Jute, quos diluvio eripiam ,jam pepigi,. te fcilicet fponte fua. Dei inftin&u , ia Q uando fuit feedus hoc? INon omnia vel Angelorum impulfu. rcferuntur. INofter textus loquitur de T 21. Ex ommibus efcis, que mandi pofc m paco,; quafi de re futura. Hebraus Jant.) Ylebr. ex ommi cibo, qui comedi quafi de pacto jam fa&o , quo firmum [9t; puta tam ab homine, quama jaturt fore pollicetur, & in opus conferen- beftiis. Itaque fere carnivora etiam 1 gfæ' dum. | tabt- im arca carnes in cibum habuerunt. f a 19. Ex cuntlis animantibus . .. Bina.) Sermo eft de terre(tribus , quorum z. Eptena , 6 feptena. ) De fpeciebus qmatty etiam aliqua natura fera , tamen Noe m mundis feptem , non quatuorde- a p ut olim Adamo obedientia, & cum cim: deimmundis duo , non quatuor : ca&teris animalibüs focialiter vixerunt frilicet de ilis quatuor mafculos , & onà: inarca, neminiinfefta. Quaexputri tres fceminas; de his duntaxat mafcu- gignuntur, aut quz ex fpecierum va- t ) lum, & feminam. De mundis par ,acifcaï riarum commixtione, norm fünt in ubum inductum eft ad fpeciei confer- arcam inducta. Amphibiis, quz diu vatiogem , alterum ad facrificium, humitte . N 28 LIBRI G.ENESIS Ij 4. Sed & de volatilibus coeli feptena, & feptem , mafculum, & foeminam: ut falvetur femen fuper faciem univerfze terrae, &] qui t /4. Adhuc enim, & poft dies feptem ego pluam fuper ter- j ram quadraginta diebus, & quadraginta no&tibus, & delebo omnem fubftantiam, quam feci, de fuperficie terrze. qiej fam 1 5. Fecit ergo Noe omnia, quse mandaverat ei Dominus. - 6. Eratque fexcentorum annorum, quando diluvii aquae Wnive H. inundaverunt fuper terram. *Matt 7. Et * ingreffus eft Noe, & filii ejus, uxor ejus, & uxores Ctnc 16. 2457 filiorum ejus cum eo , in arcam propter aquas diluvii. uc. 9. De animantibus quoque mündis , & immundis, & devo- Catne 17.26. Domi 1.Pet. lucribus, & ex omni, quod movetur fuper terram. 3:20. n 9. Duo & duo ingrefla fant ad Noe in arcam, masculus ; & foemina , ficut preeceperat Dominus Noe. tb i2 t 1o. Cumque tranfiffent feptem dies , aquee diluvii inundave- runt fuper terram. Ij II. Anno fexcentefimo vitze Noe, menfe fecundo, fepti- Tunt ] modecimo die Menfis, rupti funt omnes fontes abyffi magnee, d. AUM ( & catarattae coeli apertae funt: I2. Et fa&ta eft pluvia fuper terram qua draginta diebüs VX 20. quadraginta no€tibus, operu 13 In P tra tertium ad efum poft diluvium: deni- :9g. Duo & duo.) I 3 lum , que feptimus mas pro facrificio offe- bina, d eft per pa-rï,a, feu -21 rendo ítatim a diluvio , c. 8. 20. 11. Memfe fécumdo.) Qui Hebraice tu f —— De animantibus vero Zimmundis.) dicitur liar, & fere refpondet noftro NNon exlege Mofis, que nondum la- Majo , faltem quoad pofteriorem fui (t) t ta erat, fed de iis, que ad efüm, vel-ad partem. ( Rupti funt.) Ni aquarum difrupti , facrificia majorum traditione inepta ha- plüts bebantur. vel aperti funt aquis ita exundantibus, J 9. üt fzlvttur.). Ut cunctarum fpe- utomniarepagula fra&a viderentur. f']'m [] cierum feminarium füperfit. .Omnes fontes. abyfft magne. ) Omnes DT 4. Jdbuc enim E$ pofl. dies feptem. ) Hi fcaturigines abyflorum multzrum ; nam titisj feptem dies, füpra prafcripti tempo- fub terra funt multe abyffi, id eft , tenge ris fpatium, additi, ut extrema faltem voragines, & conceptacula aquarum. UT hac dierum hebdomada homines pceni- Vocantur autem una abyífus ,. quia de N li teret, & moverentur exemplo INoe,; aqua ille interfe per venasfaltem ali- Vide Senecam 4j qui verba non audierant. quas communicant. & Ego pluam.)) Videtur habere empha- naturadium quaftionum lib. 3. c. j. M fim, quafi dicat, non fyderum vi ali- $cic.«50; AVes Cataratle coli aptrte funt.) SacraScri- qua , aut ex caufis naturalibus, fedab- lu('l'es foluta mea potgntia 1 & voluntate. ptura dicit celum aperiri; quande lve [ iperty * CAPUT VI. 29 im, Es;-In artkicuïo diei illius ingreffuseft Noe, &Sem , & Cham, 1 & Japhet, filii ejus; uxorillius, & (m)tresuxores filiorum ejus (eT- : cum eis, In arcaim. ebo I4. Ipfi, & omne animal fecundum genus fuum ; univerfa- que jumenta in genere fuo, &omne, quod movetur fuperter- ram in genere fuo , cunctumque volatile fecundum genus fuum, u univeríze aves , omnefque volucres. :15. Ingreff:e funt ad Noe in arcam jmhas & bin; ex omni J!e$ carne, in qua erat fpiritus vitae. 16. Et quae ingreffa funt, mafculus, & foemina ex omni V0- carne introierunt, ficut preeceperat ei Deus, & inclufit eum Dominus deforis. )& 17. Fa&tumque eft diluvium quadraginta diebus fuper ter- ram, & multiplicatee füntaquse, & elevaveruntarcam in fubli- W ine a terra. 18. Vehementer enim innundaverunt , & omnia repleve- pti- runt in fuperficie terrae: porro arca ferebatur fuper aquas: . 1 19. Et aquae praevaluerunt nimis fuper terram : operti j funt omnes montes excelfi fub univerfo coelo. & 20. Quindecim cubitis altior fuit aqua fuper montes, quos operuerat. In 21 *. Con fumtaque eft omnis caro, . quae movebatur fuPef*sa : terram, volucrum, (n)animantium, beftiarum,omniumque repti- ro. 4. Eccl. lium, quae reptant fuper terram , (0) univerfi homines. , fe 39.28 22. Et cun&ta, in quibus fpiracu lum vitae eft in terra, mor- 1 Pet, tua funt. 133 23. Et VO 3.20. ftro 1 fil (m) tres. Iz edit. Sixt. bec vox deefl,. (n) animantium. Ie edir.Sixt, mon legitur. (0) terram. I edit. Sixt. legitur , tetram , animantiumque omnium. 16. laclufit eum Dominus de foris.) x ]pti ; pluit; claudi quando negat imbrem. ibusy uc ,a In diebus Elie quando clau- trinfecus oftium arce contra aquas, Jm el. celum. Senfus ergo eft, a me- quod Noe arca inclufus facere non dia regione aeris, quam ccelum vocat, poterat, unde Hebraa habent: Cwfit pnes natt tanto impetu vis aquarum maxima in Dominus pro eo. terras effufa eft, ut aque, quafi fubdu- 19. Zque prevalueruat.) Ita ut domos, C&y €üs cataracis, in fluviorum morem urbes, &c. obruerent , & folo fter- rum defcendere viderentur. nerent. quià ) al« 3. Ingreffus eff. ) Ultimate fcilicet , 2o. Quindecim cubitis.) M. Enfura ido- & complete. nea, ut nec gigantes, nec ullum ani- m mal in vertice montium fervari pof- 73 14. Unrverfa aves , omne[que volucres.) Aves funt, que pennas habent; vo- fet, utque vafta arce. moles inoffenía lucres, que alas finepennis inftru&as , in aquis fluitaret. Scri five ex membranis formatas, ut ve» ) fpertilio. e - $6 LIBRI GENESIS « 25. Et delevit omnem fubftantiam, quae erat fuper terram; ab homine ufque ad pecus, tam reptilé, quam volucres coeli ie Ca deleta funt de terra , remanfit autem folus Noe, & quicum €o erant in arca. 24. Obtinueruntque aquse terram centum quinquaginta ne diebus. (p) CAPUT VHI. tür Jmminutis paulatim. aquis diluwvii, pof! corvi , ac columbe: emiffio- nem , Noe cum univer[is, qui in arca. continebantur , egreditur , v2 & altari extru£to , offert Deo in gratiarum a&ionem. bolocaufla, Tatr quibus placatus Deus promittit , nunquam dez'ncep; l fore dilwvium. tl 1. [ Ecordatus autem Deus Noe, cun&torumque animantium, & omnium jumentorum, quae efant cum eo in arca, ad- V& Vil cofl duxit fpiritum fuper terram, & imminutze funt aquae. 2. Et claufi funt fontes ab yfi, & cataraCtae coeli, & prohi- bitee funt pluviae de coelo. CCïI 3. Reverfaeque funt aqua de terra euntes , & re deruntes 5 & coeperunt minui poit centum quinquaginta dies. 4. Requievitque arca menfe fe ptimo, vigefimo die feptimg menfis, fuper montes Armenis. $. AE ptod (p) Cap. V. in ed. Six. continet. 19. vers. Wpa & Vrl 1. Dduxit fpiritum.) Ventum vehe- huc illuc dilabentes, & ad'fubter-: 4 mentem , pollentem vi ad dis- raneam abyílum fe recipientes. fedit jiciendum, exficcandumque , quem fa- Ceperunt minui.) Ín fineceatum , & cra Scriptura folet vocare urentem: fi,q quinquaginta dierum adco notanter Gefe Exod. 14 21. Cumque extendiffet Moy- imminute funt, ut intuentibus palam ffés manum füper mare , abflulit. illud Do- effet ilfas. decrefcere, & deficere. aminus flante vento "vebementi , 65 urente 4. Requievitque arca.) Jam circa mon- Ing "Fribui- ?tUsg fota notle, £5 vertit in (fccum. tium capita deficiente aqua, immota um tur ifla poteftas Aquilonibus. Pr. 25. arca confedit. 10n| 23. Veutus Aquilo diffpat plwvias. -Menfe féptimo.) INon ab initio dilu- 2. Claufí funt fontes.) Defierunt erum- vii, fed anni, ut patet ex verfu 13. & &te t pr pere, illi nimirum , qui ad vindidtam feqq. hujus capitis. hns, fuerant reclufi: non autem quiadter- Super montes Armenie.) Ylebraice eft, r& irrigationem , & potum animalium Montes Jrarat , quod Chaldaus vertit, &H defiderabantur. Sed catara&e coli o- montes Cordis , quos Jofephus, & Cur- [] f»?! mnes claufe , ut fudum ccelum , & fe- tius Cerdzeos vocant, & juxta quorum« um renum effet. dam fententiam 3. Euntes , & redeuntcs. ) Fluctuantes, 'Tauri. , fuht pars montivs Íifle Cum ; CAPUT VII, 8t fTàm, 5. At vero aquae ibant, & decrefcebant ufque ad decimum Codli 1cum menfem: decimo enim menfe, prima die menfis, apparuerunt cacumina montium. N 6. Cumque tranfiffent quadraginta dies , aperiens Noe fe- ginta neftram arcae, quam fecerat, dimifit corvum: 7. Qui egrediebatur, & non revertebatur, donec ficcaren- tur aquz fuper terram. 8. Emifit quo u e columbam poft eum nillto- cefraffent aquee i per faciem terrze: , ut videret , fijam Áitr , 9. Qua&e cum non inveniffet, ubi requiefceret pes ejus, re- ijit, vería eftad euminarcam: aqus enimerantfüper univerfamter- ram: extenditquemanum füam, &apprehenfam intulitinarcam. 10. Expe£tatis autem ultra feptem diebus alis, rurfum di- mifit columbam ex arca. tium, It. At illa venit ad eum ad vefperam, portans ramum oli- v& virentibus foliis in ore fuo; intellexit er j cefi Y. 2 go Noe, quod flent aquae fuper terram. ;rohi- 12. Expe&avitque nihilominus feptem alios dies, & emifit columbam , quze non eft revería ultra ad eum. ima intes, 13. Igitur fexcentefimo primo anno, primo kmenfe $!pr -die ptlmo $. 4d decimum menfem Non a cc- L pto diluvio, fed ab anno 6co. vite INoe, porro ferhper recedendo pergebat. In j montibus quamvis humentibus cadave- — ut patet cap. przcedenti verf. 11. & hic ra inveniebat , quibus pafcebatur. verf. 13. & 14. Denec. ficcarentur aqua.) Non figni- fübter- pparutrunt eacumina. ) Prius arca ficatur ficcatisaquis corvum reverfum ; fedit in montibus fuo pondere depret- um;& eft (cripture phrafis, fic Matth. 1. verf fa, quam montium cacuminaaquis de- ult. dicitur: Nez cogmofcebat eam , donec otaater crefcentibus exifterent. peaperit, : pahm 7- Egrediebatur , 6 mom vevertebatur.) 6 In Hebrao eft:- Corvus egrediebatur , & huc limo erant obfita. 9. bi requiefteret.) C'uia ómniaad- ? moti revertebatur , fenfus eft, corvum rever- Super univerfzzm. teyram. ) Extabani: ol fum a cadaveribus ad arce culmen, cacumina montium : campefílria, & non autem ad INoe; velegrediebatur, p dili« planities obrute erant aquis. & revertebatur adloca, in quibus dege- 11. 44 vefperam. ) "T'oto pafta diead dj re prius confüeverat, jam liber revo- comparem in hofpitium notum redit, lans; quo libuit. Aliqui ad: verbum no&urno frieori vitando. 2 jc f.*» ex Hebraeo: Corvus egreffus eff- egredien- vetit, Ramum.) LXX.folium, rami fürcu- do, £5 recedendo , denee [iccarentur aque lum fupremum tenuiorem, quem fci- & Cure füper terram , & fententia eft egref- licet columba roftro potuerit defrin- yorume fum, & magis femper magifquerecef- gere. fiffe; quod expreffit nofter interpres monziþ 13. bominuté funt aqu2.) Ufque ad cum dixit, & 565 revertebatur , hoc eft terram ; it4 ut terra ficca appareret. . $2 LIBRI GENESIS die menfis, imminutee funt aquae fuper terram 5. & aperiens quq Noe te£tum arcae, afpexit, viditque, quod exficcata effet fu- enin, lefcen perficies terrae. ventel 14. Menfe f ecundo, feptimo , & vigefimo die menfis arefa- &a eft terra. 2 15. Locutus eft autem Deus ad Noe , dicens: la, 16. Egredere de arca tu, & uxor tua, filii 'tui, & uxores fi- l orüm tuorum tecum. 'ex omni carne , 17. Cunéta animantia, quse funt apud te, tamin volatilibus, quam in beftiis, & univerfis reptilibus; quse Duir reptant fuper terram , educ tecum , & ingredimini fuper ter- £ jj *Sup. ram: * crefcite, & multiplicamini fuper eam. I. 22. dus i 18. Egreffus eft ergo Noe, & filii ejus, uxor jllius, & uxo- linii o9. res filiorum ejus cum eo. ' ) Infra 9.1-7- 19. Sed &om niaanimantia, jumenta , & reptilia, quce reptant dum genus fuum , egreffa funt de arca. fuper terram, fecun 2o. Kdificavit aut em Noe altare Domino, & tollens de cun- &is pecoribus, & volucribus mundis, obtulit holocaufta fuper altare. ].BE dorem fuavitatis, & ait: Ne- PH 21. Odoratufque eft Dominus o qua- te, d Véntu; "Mperiens .. Noe telum. ) INon totum, Joquitur more humano ; delecantur t fün enim homines nidoreaffarum carnium. fed partem tot tabulis remotis, quot Senfus eft, placuiffe Domino facrifs- 3 ad explorandum terra ftatum erant ne- quaü | ceffarig, non ex fenefltra, qu& ad la- cium; itaque Chaldaus habet: Sefcepzt tus , non poterat , ut ex tedo, omnia Dominus cum. beneplaeito oblatzonem ejus. Ait ad eum. ) klebraice efl, Jecutus (q late circumfpicere. eff. ad cor fuum , id eft ad Noe, quem 62 17. Crefeite , E& multzplicamini. ) Ef n benedi&io , & proprie ad bruta dirigi- amabat quafi cor fuum... "T'heodction ad al tur; nam de hominibus fequenti ca- etiam vertit. Dixit Dominus ad cor Ti vjj fuum $us xópioe mpoe mv xepüíay turg, pite- H Eoihw 19. Secundum genus f'uum. ) Secundum fic accipitur ab aliquibus illad Cant.5. 2. 4 j fpeciem fuam ; hoc eft quilibet mafcu- Ego dormie, &f cor meum vwigilat j vel &üte( lus cum femella fuz fpeciei. verte, locutus efl ad cor ejus 5 hoc eft ^ ( co. JEdificavit autem Noe altare.) Pri- confolatus eft INoe, hoc enim figni- dl.u. —ge l mum hoc eft altare, quod legitur in ficat-loqui ad cer in facris litteris , ut &termy Scriptura; tamen dubium non eft alia alibi dicetur. RUT prius extitiffe, ut illud, in quo facri- Maledicam. ) Malefaciam terre dilu- Wnes. ficavit Abel. cap. 4. vio, ut jam feci. um Holocauféa.) Ex feptim o ïllo mun- Propter bomines,) Propter peccata N , dorum animalium celibe, feu folita- hominum. 7 mlmm Senfus enimy, t$ cogitatio buma ht' caräii. ) rio mafculo , de quo fupra cap. 7. 2- c1. Oderatufque eft Dominus, ) De Deo Hebraice fgmentum. bumani. cordis , feu, Dj 1 CAPUT VII. & IX. 2 tiets quaquam ültra maledicam terrze propter homines: * fenfus , et fu. Mp enim, & cogitatio humani cordis in malum prona funt ab ado- , $3 -lefcentia fua; non igitür ultra percutiam omnem animam vi- Matt. efa- ventem , ficut feci. 1j.19. 22. Cun&tis diebusterrae, fementis, & meffis, frigus, &aeftus seftas, & hyems, nox & dies, non requiefcent. (q) tes f CAPUTX.IX tne, QUi r Deus Noe ac filüs ejus . bemedicit', cun&aque animantia una eum pifcibus in cibum tribuit , probibito tamen illis fanguine : fe- Uxo dus inter Deum , & bomines , de non inducendis amplius aquis di- . luvii, iride firmatur. JNoe ebrium ridens fülius Cbatn, in Cba- optatt naan fiio maledicitur : Sem «ero C? S'apheib ed, benedicuntur. e C füper Enedixitque Deus Noe, & filiis ejus Et dixit ad eos: E * Crefcite, & multiplicamini, & replete terram. *Supr .Ne 2. Et terror vefter , ac tremor fit fuper cun&a animalia ter- 1 32. | qua- tee, & fuper omnes volucres coeli , cum univerfis, quae mo- 28. C, $-17. ventur fuper terram : omnes piíces maris manui veftrae tradi- Supr, oftantur ti funt. jrmiurm. 1. 23. ficilt 4. Et omne, quod movetur, & vivit, erit vobis in cibum: : S;gfc!pf! . quafi olera virentia tradidi vobis omniaf atj 4. Exce- 8977] (q) Cap. VIII. i ed. Sixt. Abfakvitur 20 .vers, ? quem & Fermatio bumami cordis, prona funt i Refezte, E$ multzplicaemini.) Eadem odction ad malum, id eft figulina cordishuma- verba cap. 1. verf. 23. depifci- 4d r ni valde prona eft ad malum, atque bus, & g. 17. de brutis, non habent 7 05773", ideo!'humanza infirmitatis miferebor. vim pracepti, fed imperativum fumi» jn65:2 -l5 Adolefeentia fus.) Ex illa enim tur pro futuro, crefcetis; & multipli- 45 v &tate (ait $. Ambrof.) crefcit malitia. ^^ camini. hoc T ? Cuntis diebus terre.) INonquam- 2. Terror veffer. ) "Timent hominem diu terra durabit ( h&c enim flat in " [ïgnl- ferm naturaliter: hic tamen aliquod, jis, V " &ternum ) fed quamdiu in terra erit & quafi femiplenum in beflias domi- generatio , & corruptio, eruntque ho- nium , quod per peccatum homines " dllü' mines, & animalia, propter hectem- amiferant porum varietas inducta efl. Deus. , reflituit , & confirmat Peccäfa Non requieféent.) Non definent fibi 3. Omne , qued mowetur.) Ante di- mutuo füccedere. luvium religiofiores faltem , quales Sethi filii, carnibusabftinuerant, fru- ,m'dlf ) Bibl,cum Com. Mepoch. T; E. dls, fcu, 34 LIB»R]'. GENESIS It. *I/CV. 4. * Excepto, quod carnem cuim fanguine non comedetis. inter 17.Í4- $. Sanguinem enim animarum veftrarum requiram de ma- luriu nu cuncCtarum beftiarum, & de manu hominis, de manu viri, D & de manu fratris ejus requiram animam hominis. *Mat 6. Quicumque * effuderit humanum fanguinem , fundetur mejl 1 n o A5v l 26.52. fanguis illius: ad imaginem quippe Dei fa&tus eft homo. * Apoc ? * Vos autem creícite, & multiplicamini , & ingredimini n 13.10. fuper terram, & implete eam. Supr. Ij I. 28. g. Hzec quoque dixit Deus ad Noe, & ad filiosejuscum eo: Cus m 8. 17. 9. Ecce ego ftatuam pa&tum meum vobifcum, & cum femi- ne veítro poit vos: fj Qum ( 1o. Et ad omnem animam viventem ,. quce eft vobifcum, ultra. tam in volucribus, quam in jumentis, & pecudibusterree cun- 16 €is, quae egreffa funt de arca, & un iverfis beftiis terrae. IR Sta- Cotda & om tetrai &übus , oleribufque contenti. jam lege Exodi 21. 28. ubi Deus juþetbn- eun&is poteflatem facit Deus , ut vem homicidam lapidari. h De manu bominis , de manu 'uirz', & vefcantur carnibus , qua& plenius nu. conft triunt, cum prafertim terrg vis elu- de manu fratris ejus.) 'Triainculcat ; Zo- vione, & infufa maris falfedine facta mimis, quem nomen, & natura huma- i. effet hebetior. nitatis memorem elfle jubet: viri, Chom 4. Carnem cum fanguine non comedetis. ) quem decet irz dominari, & robore, 1). Animal ergo jugulandum , effunden- ac potentia non abuti: fratris, cut Qnu. dus fanguis, atque ita demum coctis frater amandus , non perdendus erat, 20. carnibus vefcilicebat. Praceptum hoc Dicitur frater , quia cognitionem non juris naturalis eft, fed pofitivi. quandam inter nos natura conítituit , Yitvi ut habemus 4 st vim, ff. de -juffstia ]ta vero imperatum eft, ut homines () erit , quam maxime abfílinerent ab effufio- 21 jure. M, ne fanguinis humani, quem aliquos 6. Fundetur famguis ilius.) Yd eft, H»Ct d( mortalium etiam potalfe fcimus ; ab- equum eft, ut fundatur. LT flinere ergo voluit a fanguine beftia- d imaginem.) Quafl dicat; fi non lt rum. Ll nead homines fanguinem fi- movet te natura communis, imago ll ] tiendum gradus fieret. lLl quia vo- mea permoveat , ne ccleftis Regis vi- tniy luit Deus fan uinem , qui eft quafi vi- vum fimulacrum demoliaris. ta animalis , [ bi foli au&ori vitz of- g. Vos autem creféite, ) Quafi dicat: ffm;»,, 15s) ferri in facrificiis pro vita peccatoris, Videtis me hac prohibitione velle con- Pt ut patet Lev. 17. 11. lILl. quia fan- fulere generis humani propagationi ; littes quin ergo illi incumbitis : guis brutorum eít gravis , terreflris & ) Mqitipli - !Tli?;ls [ multarum &gritudinum eaufa. Ingredimini fiper terram. Go à "s. Sanguimem enim. animarum vefira- camini, ut quam citiffime per univer- [/77] Y fam terram ingredi , eamque occupare, »Mm.) Adeo volo humano fanguini parci, ut etiam beftias; qua illum ef- & replere poffitis. If"ï?;lv. fuderint , fim puniturus, ut patet ex 9- Statuam. ( Xlebraice eft , /fatuens; Ilma) L ficeng CAT UT IX. 35 Lis. 11. * Statuam pactum meum vobifcum, & nequaquam ultra »164 e m interficietur omnis caro aquis diluvii neque erit deinceps di- 54.9. Liitiy luvium diffipans terram. 12. Dixitque Deus: Hoc eft fignum foederis, quod do inter detur me, & vos, & adomnemanimam viventem ; quaeett vobifcum in generationes fempiternas. limini 13. Arcum meum ponam in nubibus , & erit fignum foe;?e- ris inter me, & inter terram./ ffeo; 14. * Cumque obduxero nubibus coelum ) & apparebit af- *Fecl femi- cus meus in nubibus: 43 12 15. Et recordabor foederis mei, quod pepigi vobifcum , & fcum, cum omnianima vivente, quae carnem vegetat, & non erunt eCun- ultra aquae diluvii ad, delendum univerfam carnem: I6. Eritque arcus meus in nubibus , & videboillum, &re- 1 3- cordabor focderis fempiterni, quod pa&tum eft inter Deum, & omnem animam viventem univerfz carnis, quae eft fuper ibetbo- terram. 17. Dixitque Deusad Noe: Hoc (r) erit fignum foederis: quod viri, É Conítitui inter me, & omnem carnem fuper terram. at , a humie 18. Erant ergo filii Noe, qui egreffi funt de arca, Sem, ? viri j Cham, & Japhet: porro Cham ipfe eft pater Chanaan. oborey I9. Tres ifti filit funt Noe, & ab hisdiffeminatum eft omne j, genus hominum fuper univerfam terram. lus erat) 20. Coepitque Noe viragricola exercere terram , & planta- itionem ylritult j vit vineam T55 21. Bi- fj 4 n/?itix (r) erit. Jp ed. Sixt *csgz'f;!r eft. id eft , ftatuo feedus , promiffionem fci. Eccl. 43. 12. 13. Vide arcum, &$ be- j dt; licet de non inducendo amplius dilu- nedic eum , qui fecit illum: vvalde fpeciofus Gzravit celum in vio ; cujus mox fignum liidem fta- eff im fplendore fuo. [j not tuit. eircuitu glorie f , hWUs cxcelh aperue- li. Neque erit einceps dilwvium. ) Pu- runt lu fuit lris ante diluvium fi- m lpis t ta univerfale, unde fequitur, 4/ffpazs gnum naturale nubium |rofcidarum ; terram , fcilicet univerfam. & confequenter pluviz , poft diluvium j dict: 12. Ip gtmeratiomes fempitermas. ) Im vero & pactum hoc Dei cum INoe &ternum. In Hebrzo eft pro genera- dilecon inflituta eft in fignum füpernaturale gatiom j tiones , zz peregrznationes , quia vita ho- hujus fcederis dc non futuro deinceps minis eft. peregrinatio füper terram. diluvio. Genef. 47. Q. . Dies peregrinationis wméa 16. Recordalor federis.) Pav eft enim, centum iriginta ammorum fünt. quiver- homines conípe&a lride diluvii re- ccupïf ï, 13. dircam meum. ) Arcus hic eft cordari, & caufie ejus meminiffe , pec- Tris 5 vocat fuum, quia Iris pulcher- catorum fcilicet. /M;w»'*; rima, & Dei rerum opificis magni- 20. Exerctre terrzg.) Adam etiam; ficentiam reprafentat; quare diciturin aliique mortalesante diluvium terram e i2 26 LIBRI GENESIS 21. Bibenfque vinum inebriatus eft , & nudatus jacebat in Mv tabernaculo fuo. g 22. Quod cum vidiffet Cham pater Chanaan , verenda fcili- cet patris fui nudata , nuntiavit duobus fratribus futs foras. .23. Átvero Sem , & Japhet pallium impofuerunt humeris 6t fuis, & incedentes retrorfum, operuerunt verenda patris fui, faciefque eorum averíae erant, & patris virilia non viderunt: 24. Evigilans autem Noe ex vino, cum didiciflet , quae fe- cerat ei filius fuus minor,; I.Hl 25. Ait: Maledi&us Chanaan, fervus fervorum erit fratri- j bus fuis. T iba 26. Dixitque: Benedi&us Dominus Deus Sem, fit Chanaan fervus ejus. P &F 27. Dilatet Deus Japhet, & habitet in tabernaculis Sem, fit- dinim, que Chanaan fervus ejus. 28. Vixit autem Noe poft diluvium trecentis quinquaginta $À annis. / yfqt - tionibu 29. Et 6 f fiian. coluerant : farculo fortaffe , acligone, tatem , & patri Cham indicaffe; ita- aut alio laboriofo inftrumento. INoe que in eum fertur maledidio, non VE vdi I primus aratra excogitaffe videtur , & edio perfonz, fed fpiritu prophetico, atat facilius boum, acjumentorum auxilio quid futurum eflet, prenuntiante. ITac folum profcidiffe. autem a Mofe dicuntur propter Cha- Plantavit vineam.) WMites, qu& ante nanzos a Judzis fuis fedibus expellen- (5) g dos. erant, & ex quibus vinum non ex- Punitur autem Cham, & Cha- IH() primebant, in ordines digeffit, vineta naan in fuis pofteris, qui majorum fuo- conílituit, fuccum expreflit. rum impietatis fueruntimitatores, & Quoy AU el. Juebriatus eft.) Citra peccatum, haredes. T A,q faltem lethale, qui? vini vis adhuc il- Servus férvorum.) Id eft, fervus in- Nminip li ignota. fimus, & viliffimus. mtfhm Nadatus . . p tabernaculo fio. ) Ut 27. Dilatet. ) Japh et fignificat dila fl n tatum: eft ergo in IHebrao allufio ad folent dormientes, & ebrii, qui pr& [(7 iæftu tegumenta disjiciunt. tymon Japheti. Precatur Noe , ut GOrm 1l 4. Operuerunt verenda patris fui.) Sic pofteri Japhet late fpargantur , & cre- lag patrum fpiritualium & Ecclefiaftico- fcant, & amplas regiones occupent. Et babitet im tabermaculis Seg. ) Deus gmæ, $ ( rum peccata tegenda docet 3. Gregor. lhbu. 35- moral. c. 22 fcilicet , a quo bona omnia profici- M; 41 24. Cum didiciffet j que fecerat ei Elius fcuntur ; vel fenfus eft , pofteri Ja- V4f futs minor. ) Nidit fe alieno pallio te- phet imperium fuum extendant in po- hi, fteros: & filios Sem : quod faüum &um, quid fa&um effet,quafivit, & L Eump ex filiis cognovit. eft, cum gentiles [£uropzi , & pra- Tum, f a$. Malediflus puer Chanaan. ) Cha- fertim Romani a Japheto genus du- pmaan filius fuit Cham hoc cap. num. centes, adjunxerunt ditioni fug Ju- Oj J &$. luc primus fertur. vidiffe avi nudi- daam , quam filii Sem incolebant. Jfgg COAPUT X..' 9T Q n 29. Et imþieti funt omnes dies e jus nongentorum quinqua- fei- ginta annorum, & mortuus eft. (s ) foras. CAPUT X meris Is fui, Genealogia jiliomm ANoe, a quibus divifce Junt gentes poff * : erunt: diluo L. z fe- E funt generationes filiorum Noe , Sem , Chahn ; & r Par. fratti« "H Japhet: natique funt eis filii poft diluvium. I,S 2 Filii Japhet: Gomer, & Ma gog, & Madai, & Javan , & anaati Thubal, & Mofoch, & 'T'hiras. 3. Porro filii Gomer: Afcenez, & Riphath & Thogorma. U) üt' 4. Filii àautem Javan: Elifa, & Tharfis, Cetthim , & Do- danim. agitta 5. Ab his divife funt infulee gentium in regionibus fuis, unufqui f tionibus fuis. que fecundum linguam füam, & familias fuas in na- - 2 6. Filii antem Cham: Chus, & Mefraim & Phuth , & Cha- naan. (fes itt« 9, 100 7. Filiiautem Chus: Saba, & Hevila, & Sab phetico, a, & Dadan. atha; & Regm-a, & te, Dac Sabatacha.. Fili Regma: Sab « O r EEE E 8. Por- (s) Caþ. IX. contznet zn edst . Sixt. Q4. vers. ypellen. & Ch- 'H Oc cap. filiorum INoe genera- maniam Hebraice vocant Askenez. 3. 4feenez.) Germani, HebraiGer- um füo« tiones defcribuntur, & qua ex 0rt$, quibufque gentes ortz fint: Difficul- Riphatb.) Paphlagones. tas efl, quz nationes nuncrefpondeant Thbogorma.) 'lurca. rvus t« nominibus ; que hoc capite habentur : 4. Elifa. ) ltali , vel Fortunatarum Sedabimur probabiliora ab aliis tra- Infularum incolze , nam Infule Elifiz dita, nam certi nihil habemus. di&a. at dilte Iufo at ?. Gemtr.) Abhoc nati perhibentur Thar[is.) "Tharfenfes. oe , v Gomari , feu Cimbri, & Cimmerii. Cettbim.) Citrii, Cretenfes , Cyprii. Magog.) Ab hoc Gete , & Maffa- Dodanim.) Quafi Rhodanim;Rhodii. j ent, : &de gette , Scythice gentes , & Tartari, $- Jnfüle gentium. ) klebra&i omnes de quibus Ezech. 39. & 39. regiones, ad quas ex judea navibus ) Dets Madai.) Hinc Medi. itur, vocant I»/4]s , five vere fint In- (,roüüi' Z^van.) Tones. fieii J fule, five non. Jerem. 25. 2z. So- 1I. y inpo Thsbal. ) klifpani , Tberi, tam qui hron. 2 fiium in Europa, quam qui ad Pontum Euxi- 6. Chus.) Athy-opgs. num, five hi ex illis, fiveilli ex his Mefraim.) AL tii. & p* oriundi fint. Phutb.) làbyes, & Mauritani. us du Mofocb. ) Mofcovita Chanaan.) Chananzi. f ] gbante Thiras. ) "Thraces. 7- Saba. ) Abyflini,five Arabes Sabai. . 38 LIBRI GENESIS " terra. 8. Porro Chus genuit Nemrqd: ipfe coepit effe potens in ii 6. Et erat robuftus venator coram Domino. Ob hoc exi- Is. Heth: vit proverbium: Quali Nemrod robuftus venator coram Do- inino. 1 1o. Fuit autem principium regni ejus Babylon , & Arach, n Ij & Achad, & Chalanne, in terra Sennaar. 11. De terra illa egreffus eft Affur ; diffen & æcïiücavit Niniven; It & plateas civitatis, & Chale. 12. Refen quoque inter Niniven, & Chale : hzsc eft civi- Tatam tas magna. Than, 20. 13 . At vero Mefraim genuit Ludim , & Anamim, & Laa- bim, & Nephthuim. fener; pR 14.' Et Heber Hevila.) Getuli in Africa, velgen- Achad.) Nifibisin Mefopotamia. 2 Chalanue. ) Seleucia, five Ctefiphon Àtm, tes quedam juxta finum Perficum, & juxta Amalecitas. 1. Reg. 15. 7. regia Perfarum. j $. Nemrod. ) Vox Nemrod rebellem "Sennaar.) Sic vocatur ager Babylo- fignificat , & filio huic Chus apte con- ni circumjectus. M. i. venit; nam Dei contemptor fuit, & rr. Zffur.) Ninus filius Nemrod; hominum tyrannus. qui vocatur Affur per anticipationem, quod Jpfe capit e[fe petens zm terra.) 1X X. quia poftea fuit Rex Affyriorum. ]ehzn vertunt , J/fe erat Gygas , mole corpo- Ninivem.) Civitas Allyriorum, cu- 26, ris, robore, audacia, fuperbia, cru- jus frequens mentio in libris 'T'obie, delitate. S.holiaGraca, ieos violen- & lonaz. Jae, Plateas civitatis. ) ln Hebrao e& 1us. 9. 9. Robuffus venatar.) iNon tam fera- yjy man Recbobot b civitatem , ut ver- tit Pagninus, fed vox hec Hebraa DN rum, quam hominum , quia vi, &in- fienificat etiam latitudines; itaque be- fidiis homines captabat, opprimebat , M. P mecabat. ltaque venator idem eíl ac ne vulgatus plateas civitatis interpre- n C]Milu Jatro. e tatus ell. 12. Hac eff civitas magna.) Non Cha- ]itzis €oram Demino.) Re vera talis, & Cplis eximie talis fuit. lIta Joannes Bapti- le, fed Niniveefl civitas magna. . Ita- fta magnus coram Domino judicio que efl vcsego» éorecov 5 & ita or- la dinanda funt verba. — Refeg queque intee DI Domini , qui falli non poteft. TU p 10. Pripeipium regniejus.) Senfusef- Chale, &$ Niniven bec efl croitas ma- Wt n fe poteft duplex: vel caput Regni ip- ZA 1.3. Ludim.) Lydi, non illi, qui- V. $ fius fuiffe Babylonem : vel ab ea ini- d n tium regnandi captum ; inde ad alia bus Crofus imperavit, fed alii juxta W. d occupanda gradum fa&tum fuiffe.IN em- JEgyptum, de quibus It 46. Exech. rod videtur Belus INini pater au&or 9. $ ïïïtlu ? "N EZCw idololatriz. Laabim.) Lábyes in Africa. V, VA tragb. Y Edeffa. Nepbtubim.) |Namida. DN n CARUT X 39 ens m i4 Et Phetrufim, & Chasluim: 'de quibus eg:effi funt Phi-- lifthiim, & Caphtorim. C exe 15. Chanaan autem genuit Sidonem primogenitum fuum, 1 Do- Hetheeum. 16. Et Jebufaeum , & Amorrhzeum, & Gergefzeum, Mac, 17. Et Heveeum, & Araceeum, Sinzeum, 18. Et Aradium j Samarceum ; & Amatheeum : & per hos lien, diffeminati funt populi Chananzeorum. Ig. Fa&tique funt termini Chanaan venientibus a Sidone Ge- Ldy raram ufque Gazam, donecingrediarisSodomam, & Gomor- rham, & Adamam, &Seboim, ufque Laía. L Lg- ^ 20. Hi funt filii Cham in cognationibus, & linguis, & generationibus, terrifque, & gentibus fuis. 21. * De Sem quoque nati funt , patre omnium filiorum "1Pac — —ÀÀ j E I. GT. Heber, fratre Japhetmajore. 22. Fil Xamit. ii Sem: Aelam , & Affur, &Arphaxad, & Lud ,& refiphon Aram. 23. Fili Aram : Us, & Hul, & Gether, & Mes. Biylo- 24. At vero Arphaxad genuit Sale, de quo ortus eft Heber. lemod, 2;. Natique funt Heber fili duo: nomen uni Phaleg, eo itonemy quod in diebus ejus divifa fit terra : & nomen fratris ejus m Je&an. um, [ 26. Qui Je&an genuit Elmod ad , & Saleph , & Afarmoth, : ! Tobiæ, Jare , breo & utva" 27. xEt Aduram, & Uzal, & Decla, Hebrza ;3qucb6' 14. Phetrufim.) Arabes Petrai. qua in fcriptura eft duplex , fcilicet qnterpe Chasluim.) Philifüini ,. cum quibus Emath major, que eft Antiochia, & Jud&is perpetuum. bellum. Emath minor; que eft Epiphania. (oft Cht- Capbtorim.) Cappadoces. 21. Fratre Japbet majore.) Sentus eft: ;m, lr "148$. 16. Hetbeum, 6 JTebufeum.) INo- deSem, qui fuit frater major Japheto. jfa 0* mina populorum , qui a filiis Cha- Hi fedes habue: Perfz. 22. ZElam. ) Unde ZElamitz , id eft 7 i naan prognati funt. jitas T runt in terra promiffionis. Affür. ) Affyrïi. 17. Simeum.) Incolz deferti, & mon- Lud.) Ly dii. tis Sina. Arphaxad. ) & quo Chaldai. y, qi jutà 19. dradiwm.) llinc urbes Aradus, Jl ] 4dram.) A quo Aramai, five Syri. - Jueh & Antradus juxta Sidonem, de qui- 24. Heber.) À quo Hebrai. bus Ezech. 2^7. 8. 2$. Fhaleg, eo quod im diebus ejus di- l Samaraum. Incolg urbis , & regio- vifa fit terrz. ) Phaleg enim Hebraice nis Samarie , Samaritani. idem eQ quod divife. dpatbeun. ) lxuco?æ urbis Ezmath , 49 LIBRI GENESIS 58. Et Ebal, & Abimael, Saba, ; 29. Et Ophir, & Hevila, & Jobab: omnesifti, filii Je&an. rim, o. Et fa&ta eft habitatio eorum de Meffa pergentibus ufque ( 4 Sephar montem orientalem. bus: ( 31. Ifti funt filii Sem, fecundum 'c'ognationes , & linguas, fm;, & regiones in gentibus fuis. j 42. Hze familiae Noe juxta populos ; & nationes fuas. Ab gum. his divifze funt gentes in terra poft diluvium. Ó ! tertas Q AJP UE B. )l um In mhi: Babel edificatione fuperborum faflus ,. ac lingua confun- ditur. Sem- genealogia ufque ad zAbram texitur. mus f I0 ER at autem terra labii unius, & fermonum eorundem. nn, 'Sap. l. II IO. 5. 2. Cumque proficifcerentur de Oriente , invenerunt cam- tis a pum in terra Sennaar, & habitaverunt in eo. n. 3. Dixitque alter ad proximum fuum: Venite, faciamus la- teres, & coquamus eosigni, Habueruntque lateres pro faxis; Sye, & bitumen pro ccemento. " ttibus 4. Et dixerunt: Venite, faciamus nobis civitatem , & tur- rim, cujus culmen pertingat ad coelum , & celebremusnomen m noftrum , antequam dividamur in univerfas terras, )u ttibu $. Defcen- — 29. Ophir , t$. Hevila.) Hinc Indi, corum nota, qu& hic eft apud LXX &I & varie Indorum gentes. sU vt. lx v ' 31. Secundum. cognationes , & linguas.) Lateres pro fzxis.) Pertinacia cum Tij Dicitur per anticipationem ; nam va- inopia ludatur: defunt lapides , co- m J GX rietas linguarum nondum indudta, fed quuntur lateres: deeft cementum cal- tune terra erat labii unius. cis, fubflituitur bitumen. — Codiles pm«pin muri Babylonis dicuntur ab Ovidio: Ri l. Qti. Abii wnius.) Omnes eodem idio- fragili circumdata te&o monia, a. Lu« y mate, ac fermone;utebantur. cano: figulis munita urbs , a Juven. 3. De eriepte.) De Armenia, qu£ 4. Pertingat ad celum. ) klyperbole. Babyloni eft orientalis. Inde profi- Celebremus nomen noffrum. ) Conatus Yeba cifcebantur, vel quia jam illos terra caufa fuit cupiditas nominis aternan- Vtie di. bml non capiebat, vel quia melius folum ui infanam hànc molem excitare in- Non poffünt a peccato excufari, quarebant. fi Y 3. 4lter ad proximum. ) Hebraice vir 1 ituerunt, non folum quia ftructura Íoy 4 virum , id eft alter ad alterum. hac ad inanis glorig cupiditatem fpe- Qu A &at ; fed etiam quia INemrod illam i ' Fenite.) Hiebrei utuntur Imperati- vis pro notis adhortandi , qualis Gr&- excitare voluiffe credibile eft , ut fuee derg Ài tyrannidis , & impiefatis arx effes. CAPU-E XL 4I 'eCun, 5. Defcendit autem Dominus, utvideretcivitatem, & tur- rim, quam s&dificabant filii Adam, uÍque 6. Etdixit: Ecce,unus eft populus, & unum eftlabium orhni- bus: coeperuntque hoc facere, nec defiftent a cogitationibus us fuis, donec eas opere compleant. 7. Venito igitur, defcendamus ,; & confundamus ibi lin- . Àb guam eorum , ut non audiat unufquifque vocem proximi fui. 8. Atque ita divifit eos Dominus ex illo loco in univerfas terras, & cefíaverunt azedificare civitatem. MW 9. Et idcirco vocatum eft nomen ejus Babel, quia ibi con- fufum eft labium univeríze terrze: & inde difi nus fuper faciém cunctarum regionum. perfxtkeos Domi- 10. Hze funt generationes Sem : * Sem erat centum anno- *1Par n rum, quando genuit Arphaxad, biennio poft diluvium. I. I7. Caft- 11. Vixitque Sem, poítquam genuit Arphaxad , quingen- tis annis, & genuit filios , & filias. us h- I2. Porro Arphaxad Sale. , vixit trig—int'a quinque annis, &genuit faxis 13. Vixitque Arphaxad poftquam genuit Sale, trecentis [ tt* tribus annis, & genuit filios, & filias: omen 14. Sale quoque vixit triginta annis, & genuit Heber. 15. Vixitque Sale, poftquam genuit Heber, quadringentis fceti tribus annis, & genuit filios, & filias. 16. Vi- LX LE Dq/&ndit autem. Dominus. ) Deus nova operatione fua linguas confundat. loco moveri nequit , qui implet o- Ut non audiat.) Non intelligant in- | cum mnia: noftri refpe&u dicitur defcende- vicem, non quidem finguli homines re, quando per aliquem effectum no- (fic enim nulla fuiffet hominum fo- ; d bis experimur , feu fentimus quafi ml« cietas ) fed fingulz cognationes ; tot jdiles propinquiorem. enim fuerunt lin gua , quot familjæ fi- 7idio: Ej ddam.) '"Verrigene , de limo ve cognationes. creati. LXX. flii bominum. i Lt 8. Atque ita Jivifit.) Yenoratio lin- en 6. Donec cos opere. compleant. ) Ironia. g ug alterius cognationis eos diduxit , )016. 7- Defcendamus, $ confundamus.) Sunt & varias regiones petere fuafit. Tatus verba Dei quafi confuültantis, & per- 9. Babel. ) Quie vox conf ufionem Hgni— tinacem ftoliditatem deteflantis. Rab- cat. 1nar fari, bini putant hezc a Deo dici. Angelis; Labium.) Lingha » qu& fueratomni- t t fed ifta dicuntur ab una Trinitatis per- bus communis, inuna Heber famie Íona reliquis , ut poteftate paribus. lia fervata eft, hinc Hebraa dicta. yura Quod hoc verficulo repetitur, De/cez- fpe II. Fjes, 6$ Filas.) Quorum no- ilfarti damus, itaintellige; verf. 5. defcen- mina tacentur, quia funt extra lineam derat, ut videret, nunc deícendit ut Meffia. ; füt Bib. cttm. Com, Menocb. T. I. F d b 42 LIB RI'GENESIIS fiii f 16. Vixit autem Heber triginta quatuor annis, & genuit Chanaa Phaleg. 17. Et vixit Heber poftquam genuit Phaleg , quadringentis q i & mot triginta annis , & genuit filios , & filias. 18. Vixit quoque Phaleg triginta annis, & genuit Reu, *1Par. IQ. * Vixitque Phaleg , poftquam genuit Reu , ducentis 119. novem annis, & genuit filios, & filias. r 3 20. Vixit autem Reutriginta duobusann is;. & genüit Sarug. 21. Vixit quoque Reu, poftquam genuit Sarug , ducentis litn, NT feptem annis, & genuit filios, & filias. 22. Vixit vero Sarug triginta annis, & genuit Nachor. gu 25. Vixitque Sarug, poftquam genuit Nachor, ducentis an- nis, & genuit filios, & filias. 24. Vixit autem Nachor Aviginti novem annis, & genuit 'Thare. l DI: 25. Vixitque Nachor, poftquam genuit Thare, centumde- ven in cem & novem annis, & genuit filios, & filias. &T * Tot. 26. Vixitque "Thare feptuaginta * annis, & genuit Abram, - -.'—l & mg 1 Par & Nachor, & Aran. 27. Hae funt autem generationes "Thare : Thare genuit 5 1. 26. Porro Aran genuit Lot. tibus t Abram, Nachor, & Aran. tiones. 28. Mortuufque eft Aran ante Thare patrem fuum in terra pativitatis fuae in Ur Chaldaeorum. 29. Duxerunt autem Abram , & Nachor uxores : nomen (; uxoris Abram, Sarai; & nomen uxoris Nachor , Melcha filia Vin Eg titur, Aran, patris Melchae , & patris Ieíchae. Hlaay, o. Eratautem Sarai fterilis, nec habebat liberos. CU p * Tof. 2r. *Tulit itaque Thare Abram filium fuum , & Lotfilium Quod 3b Aran, filium filii füi, & Sarai nurum fuam , uxorem Abram telle Ba M filii 9.7. — 1 Dlx Judith üorum 317 31. Sarai murum fuam.) Erat neptis exilla urbe, vel ex igne tribulatio- 3l agtos AÀ&,7. "Thareex filio Aran, &alío nomine Je- num, & affhdionum, quz a Chaldais Pittig | 2* fcha vocabatur,ut patet ex hoc cap.n.29. idololatris Abrahamo fideli intenta- Tif cor Eduxit eos de Ur Chaldeorum. ) Ur bantur , vel exigne, & flammis ; nam Mefo 0l Chaldzorum urbs ab igne, qui forta(- traditio Hebraorum eft Abrahamum Preheng fe in ea colebatur, nomen invenit ; rogo addi&um a Chaldzis, & inignem .Hcr, quod hic dicitur Abram fcilicet edu- injectum divino beneficio fervatum ef- ili &um ex Ur, five ex igne Chaldao- fe ; quam narrationem Hieronymus lt g rum, habetur etiam 2. I£fd. 9. 7.. Dews licet fabulofam rejicere videatur, ta- Mu qui elegifl Ahrabam ,. &5 eduxifli eum de men poftea approbat. Poteft verti de U * D igne Coaldaorum, Senfuseft, eductum Cbaldaorunjd eft,de doGrina;nam nofter de[ere r CAPUT XI & XII 43 venuit filii füi, & eduxit eos de Ur Chaldzorum, ut irentin terram Chanaan: veneruntque ufque Haran, & habitaverunt ibi. pentis 32. Et fa&ti funt dies Thare ducentorum quinque annorum, & mortuus eft in Haran. (t) QU, |centis QUVPUT XIL Sarug. Zibram Dei mandato parens , promiffaque accipiens ,. patria re- |centls liha , comitante Lot, peregrinatur in Cbanaan , €? Domino in Sicbem ,. C? Betbel facrificat. Inde propter famem ZEgyptum in- i greljus , uxorem fuam vocat fororem, quam in domum regis Itsan Pbaraonis [ublatam , poftea recipit inta&lam. genuit 1. TAlxit autem Dominus ad Abram: *REgredere de terra *AG tua, & de cognatione tua, & de domo patris tui , & "GE um de- veni in terram, quam monftravero tibi. .2. Faciamque te in gentem magnam , & benedicam tibi, bram, & magnificabo nomen tuum, erifque benedi&tus. ...3. Benedicam benedicentibustibi, & maledicam maledicen- genuit *Infr. tibus tibi; atque * IN T E benedicentur univerfe cogna- tiones terrae, 18.1$ j terta F25 22.18 Pelhas 4. Egret- Gal. (t). Cap. XI. ia edit. Sixt. continet 31. vers. nomen »rim Exod.28. 3o. doGtrinam interpre- Quam monfrabo. ) Abraheé fidem lHb n fxlla tatur. Paulus commendat , quod patriam re- I1, 8. Haran.) Cara Romanis, quem 1lo- liquerit ignarus, quo properaret Heb. cum nunc etiam honorant Saraceni; I1. $. quod ab Abrahamo fuerit habitatus, Ip gentem magnam.) E.quandam flel- füum tefte Benjamino in itinerario. Abram lis;celi, & areng maris, opibus, & QUP Ixit autem Domizus.) 1Haec Abram dignitatem infignem, & ex qua Ser- fiii vocatio contigit in Ur Chal- vator mundi nafciturus. —— deorum; eft ergo hic prolepfis. D;- Benedicam tibi.) Congeüis inte na» xit autem, pro Dixerat autem. D.Ste- ture , gratiz , externifque bonis. balatio- Jhaldeis phanus A. 7. 2. afferit hanc vocatio- Erifque benedzclus. ) Nec te promif- nem contigiffe in Mefopotamia, fed fum meum fruflrabitur. intenta- Mefopotamiam late fumit, ut com- Maguificabo nomentuum.) Ut cunctis j;, nam prehendit etiam proximam Chaldeam, feculis, & orbe toto fit clarum , ac hamur nobile. tali. De terra t44. ) Chaldea, folo na- nigem 3- Benedieam benedieentibus. ) Bene- atum d- De cognatione. ) ldololatris, qui te faciam bene de te merentibus, male- .onymus eognatione attingunt. facientes tibi mul&áabo malis. U. r lo te bemedicentur emaes. ) ld eftin :ïti de lr De Dowo tu4. ) Si malint manere, defere etiam domeflicos tuos. femine tuo , quod femen ( tefte Pau- 44 LIBRIÍ GENESIS 4. Egreffus eft itaque Abram , ficut praeceperat ei Domi- i F nus, & ivit cum eo Lot: feptuaginta quinque annorum;j erat Egpu Abram, cum egrederetur de Haran. terta, i. C z. Tulitque Sarai uxorem fuam , & Lot filium fratris fui, univerfamque fubftantiam , quam poffederant, &animas, quas Sari UX n E fecerant in Haran, & egreffi funt , utirentinterram Chanaan. ipliüs e Cumque veniffent in eam, 6. PertranfivitAbram terram ufque ad locumSichem,&ufque 1 d ad convallem illuftrem: Chananaeus autem tunc erat in terra, fi ml *Infr. . Apparuit autem Dominus Abram , & dixit ei: * Semi- n C ypt 15: 5 sj tuo dabo terram hanc: Qui aedificavit ibi altare Domino, Epti Ij E 26.4. qui apparuerat ei. Deut. 9. Et inde tranfgrediens ad montem, qui erat contraorien- apud j l 34. 4 tem Bethel , tetendit ibi tabernaculum fuum , ab occidente 16, À habens Bethel, & aboriente Hai: scedificavit quoque ibialtare 0res, ( Cimeli, Domino, & invocavit nomen ejus. 9. Perrexitque Abram vadens , & ultra progrädiens ad me- . ridiem. |10. Fa- ( dom ln lo ad Gal. 3. 16.) eft Chriítus per z&i, Jebufe&i, &c. qui & ipfi latius hoc enim fpirituale femen Abraham fumpto vocabulo Chananzi dicuntur. 10, jj fa&us eft pater omnium credentium. 7. Jpparuit autem. Dominus Abram. ) bitzret, f $« Lot fiEum fv atris fui.)Filium Aran: Per Angelum fcilicet in corpore af- n Dunqu erat ergo Í[.ot frater Sare uxoris fumpto. Drfetnd Abraha. Semini tuo.^) Carnali , quod ex1faac Rxxt:l(*vl' H'lj defcendet. groficife Subflantiam. ) Sic vocant Hebrai Opes, qu& in pecoribus potiffimum 8. d montem. ) Aliqui putant effe Yeoin Garizim, & Lebal, de quo Deut. h ägi funt pofita. ca 27. fola fin Animay. ) Perfonas , capita : pars dignior pro toto, ficut: Dz mibi ani- Bethel. ) Per prolepfim ; nam .ita *lef()pot 9:hAS$, C4fera appellata eft poftea a jacob infra cap. Q bro tolle tibi, infra cap. 14. 28. 19. cum prius diceretur Luza: Y 21. & Joan 12. o$. qui amat Animam itcon Juam , perdet eam. dicitur contra orientem , quia mons erat orientalis ipfe Bethel. i Tion Y Quas fecerant.) Scidicet fuas , quas Ab occidente babens Bethel, 9 Hebraice i Piljy, genuerant, educarant , aut etiam eme- 4 mari babens Bethel, mare enim me- rant, aut permutarant: Filios, fer- Rh qu VOS , ancillas. diterraneum refpedu Judez, & Bethel Tlls jllo eft ab occafu. diVino t 6. 4d Comvallem. illfrem. ) LXX. 9. d meridiem.) Vlebr. 44 auffrum, & f gercum excelfam , vallem , ac planitiem quod etiam folet explicari voce defer- 1. ] robuflis, ac proceris quercubus fpe- Cabilem. ti, ut hic vertunt LXX. In Scriptura Tofr $u ergo meridies, Aufler , & defertum, Bliti Chananeos. ) Populus ille fic proprie quod ad fitum attinet , idem figni- lj D di&us, ad diftin&ionem LIevai, Phere- ficant. li hg Pote[l C APU T.XIL 45 Dohai- 1O. Fatta eít autem fames in terra: deícenditque Abram in Iimj erat JEgyptum, ut peregrinaretur ibi: pravaluerat enim famesin terra. 1is füi, II. Cumque prope effet , ut ingrederetur /Egptum , dixit , Quas Sarai uxori fuee: Novi, quod pulchra fis mulier: hanaan. 12. Et quod cum viderint te JEgyptii, diéturi füunt: Uxor ipfius eft; & interficient me, & te refervabunt. Vufque I3. * Dic ergo, obfecro te , quod foror mea fis, ut bene *Infr; D tetta, fit mihi propter te , & vivat anima mea ob eratiam tui. 20,II * Semi- 14. Cum itaque ingreffus effet Abram /Egyptum , viderunt 0mino, IEgyptii mulierem, quod effet pulchra nimis. 14. Et nuntiaverunt Principes Pharaoni, & laudaverunt eam 1orlen- apud illum, & fublata eft mulier in domum Pharaonis. cidente I6. Abram vero bene ufi funt propter illam, fueruntque ei yaltare oves, & boves, & afini, & fervi , & famulie, & afinee J & cameli. ! ad me- 17. Flagellavit autem Dominus Pharaonem plagis maximis, 1o. F* domum ejus, propter Sarai uxorem Abram. —— T54 I9. Vo- Yi fntius jcuntar. Io. Uf peregrinaretur.) Non ut ha- nem prodite pudicitie uxoris fuz. Jiram. ) bitaret, fpem enim promiffz fibi ter- Sibi confuluit, ne occideretur , nihil r& nunquam abjecit. mentitus , reliqua providentie Numi- rpore at Defeenditque.). Promiffionis terra eft nis, cui fe curz elfe fciebat, permi- fit. LexTfanc altior /Egypto; ideo ad hanc ex illa Et fortaffe ita fecit, ac locutus proficifcente defcendere: ex /Egypto eft, Dei inftin&u, quod gráves au- veroin Judeam afcendere dicuntur. &ores affirmant. Adde Abrahamum tant effe potuiffe multum confidere Sarz cafti- p Dei Ip AEgyptum.) Vortaffe in. Zgypto fola fames non graffabatur : vel in tati, cujus pudicitiam, & animi con- Mefopotamiam redire non licebat, ftantiam perfpe&am habebat, molefta mm i Deo prohibente. fane peregrinanti farcina mulier for- nfra cap. mofa. r L: 11. Nevi 6c.-) Novérat audaciam ; & incontinentiam illius populi, qua- l$. Nuntiwverunt Principes.) Utfo- j mons re non vana fufpicio. lent aulici etiam lenocinio gratiam fibi Pulehra.) Ut minimum erat fexa- regum quarere. debraie m me ginta quinque annorum, fed vel fe- Pharaoni. ) Nomen Pharaonis rius illo 2vo fene&tus fentiebatur, vel ZEgypti Kegibus manfit ufque. ad & Bol divino beneficio vigor corporis, & tempora Ezechielis ,. quem vide c. decor fervabatur. ^ - ^ £ Jaifriy Ip (e deüil'.- 13. Dzc - quod foror mea fis.) Quo ;lomum.) Non ad ftüprum , fed fenfu Sarai Abrahami foror effet, ex- ut effet uxor, faltem fecundaria. yoiptrt plicat ipfe Abrahamus Genef. 2o. num. 16. Bene ufi funt.) Pharao multa in ferturn, 12. illum tanquam in fororium beneficia n lgt Ut bene. fit mibi.) INe occidar. INon contulit. poteft Abraham vocari in fufpicio- 17. Flagehawit ... .. Pharaonem. ) LIBRI GENESIS 46 18. Vocavitque Pharao Abram, & dixit ei: Quidnam eft 41 hoc, quod fecifti mihi? quare non indicafti quod uxor menT tua effet? A DN 19. Quam ob caufam dixifti effe fororem tuam , ut tolle- & am rem eam mihiin uxorem? Nunc igitur, ecce conjux tua , ac- cipe eam, & vade. quiþpe 20. Praecepitque Pharao fuper Abram viris, & deduxerunt d mumt; eum, & uxorem ilius,; & omnia, quae habebat. 7l l CAPUT XIH bint 1 &I "Abram , €? Lot ZEgypto egre[ü — pree nimia. opulentia feparane me & i zur, €? Lot Sfordanis fimes eligente ,. ZAbram babitat in terra fomus, Chanaan : ubi rurjum. Dei promilfiones. de multiplicando [e- y E mine, terraque po[Jfidenda accipit. fiad fi geris )- Scendit ergo Abram de, /Egypto , ipfe , & uxor ejus, & I0 Á tem Ii omnia, quae habebat, & Lot cum eo , ad Auih*alem plagam. teye;[ 2. Erat autem dives v alde in poffeffione auri, & argenti. Ti l, . Reverfufque eft per iter; quo venerat, a meridie inBe- thel, ufque ad locum, ubi prius fixerat tabernaculum inter Bethel, & Hal. 4 m 4. In film db ipfor (u) Cap. XIII. i5 edit. Stxt. babet "vers. 18. TNon ut adulterum ; nam ignorabat 18. Quod wxor tua effet? ) Nel ipfe ld tont fufpicatus efl, & ipfa Sara interroga- M conjugatam : fed ut tyrannum , quia iliones invitam rapuiffet. ta veritatem cognovit , vel Deus Pha- «ir, 1 Plagis maximis.) Quenam fuerint raoni plagarum caufam aperuit. 19. lttollerem.) Ut non dubitarem, T6, k he plagze, non dicitur in Scriptura. eam mihi tollere in uxorem. 6 N Aliqui putant fuiffe luxum feminis, Dier ore & impotentiam copul& in Pharaone. Alii peftilentiam , aut tumu!tum , fe- r D auffralem plagám. ) . Rediit ditionefque populares. Alii morbos, Abram in Bethel, unde exie- bet afe rat. Is locus Auftralis eft. refpectu dolorefque graviffimos : alii fterilita- lo Y tem tam hominum , quam animalium. Judez ; ad hanc enim femper plagas liig | Ex hoc patet, quam verum fit, quod mundi accommodat Scriptura utpote dicitur in Pfaà]mo 145. Dominus cu- Judais feripta. c'lün,q z. Dives.) Hebr. gravis ; nam di- Ws t — fladiit advenas pupillum,& viduam fufcipiet. vites multa fecum trahunt onera, & T ful Et domum ejus. ) Aulicos , familiares, Sifer quorum indicio abdu&a Sara; hos impedimenta. enim ut participes fceleris, ita poena "uri & argenti. ) Quibus a Pharao- Urtim j vacuos eÍTe non decuit. ne locupletatus. Tlon dea & x $ CUA PUT XHE 47 namveü 4. In loeo altaris 3 d uxor * quod fecerat prius, & invocavit ibino- -;Sup. men Domini. 12.7, 5. Sed & Lot t tolle- » qui erat cum Abram, fueruntgregesovium, & armenta, & tabernacula, Q , aC« 6. Nec poterat eos capere terra, ut habitarent fimul: * erat*Infc. quippe fubftantia eorum multa, & nequibant habitare com-36-7- JXetunt muniter. E 7. Unde & fatta eft rixa inter paftores gregum Abram, & Lot. Eo autem tempore Chanansus , & Pherezeus habita- bant in terra illa. 8. Dixit ergo Abram ad Lot: Ne, quzsefo, fit jufgium inter thtf n r me & te, & inter paftores meos, & paítores tuos : fratresenim fumus. 1 . 9. Ecce univerfa terra coram te eft: recedeame, obfecro: fi ad finiftram ieris, ego dexteram tenebo: fi tu dexteram ele- Beris , ego ad finiftram pergam. jus, & Io. Elevatis itaque Lot oculis, vidit omnem circa regio- ,ih'alem nem Iordanis , quae univerfa irrigabatur , antequam fubver- teret Dominus Sodomam, & Gomorrham, ficüt paradifus Do- ;enti. mini, & ficut ZEgyptus venientibus in Segor. o ]nBe- L. Ele- 1 iT 4- I loco altaris. ) Fortaffe poft di- illos jurgium fuerat, fed vix poterat , In fcelfum ejus a Chaldais deftru&i, vel evitari rixarum occafio nifi feparatione. — ab ipfomet Abram, ne idololatra il- Fratres enim fimus.) ld eft propin- lud contaminarent. qui Lot erat filius fratris Abram. vd ipfe $- Tabernacula.) 'Fentoria , feu pa- 9. Usverfa terra. ) Ifta Chanango- yerrogae piliones. Cafalas , vocat S. Paulusad rum , in qua fum juffus degere. Jeus Pt Hebr. 11. 6. Lot individuus Abrz co- Coram te eff. ) llabitatores parati lib mes;, ideoque illi benedixit Deus. jpitarem funt quam voles plagam habitandam Dat . Lot 6. Nec poterat eos capere terra. ) Pro- vendere , vel locare. pter gregum multitudinem. optionem eligendi. Vetus efl lex: Major dividat, minor elipat. - Retiit g. Fatia eff rixa. ) Quia fibi quili- bet pafcua uberiora , & meliores aqua- l0. Sicut paradifus Domini. ) Xlebr. ie ei tiones vendicabat. ficut. bortus Domini , quem fcilicet Deus sepet Adamo inílruxerat ó: adornaverat. r phgas Inter Paflores.) Non inter dominos. Gen. 2 8 L upo Chananeus, E5 Pherezaus.) Ut intel- Sicut ZEgyptus venientibus im Segor.) ligas tanto. periculofiorem diffenfio- Senfus 'eft. '"ota Peatapolis ante nim dl: nem fuiffe, quod cin&i effentimpiis, fubverfiohem , maxime a loco, in Y & & efferis hominibus , promptis ad in- quo tune erat Àbram, eundo verfus juriam inferendam , & coram quibus Segor, irrigua erat, & fertiliffima ficut ! phmo- non decebat fideles rixari. Paradifus , & ficut /Egyptus, quam INilus fcecundat. 8. Ne qu.ffo: ) Adhuc nullum inter 48 LIBRI Gi;*INESIS : 11. Elegitque fibi Lot regionem circa Jordanem , & recef- nef l fit ab Oriente: divifique funt alterutrum a fratre fuo. | 12. Abram habitavit in terra Chanaan : Lot vero moratus bi eft in oppidis, quze erant circa Jordanem , & habitavit inSo- n ï Qu domis. 13. Homines autem Sodomitaee peffimi erant , & peccatores coram Domino nimis. 14. Dixitque Dominus ad Abram, poftquam divifus eft ab Doitti "Sup. eo Lot: * Levaoculostuos,(x) & videa loco, in quo nunc es, 12.7. ad Aquilonem , & Meridiem, ad Orientem , & Occidentem. (t dii nir, 15. Omnem terram , quam confpicis, tibi dabo , & femini oram jn: ,6.4. tuo ufque in fempiternum. Deut. 16. Faciamque femen tuum ficut pulverem terra : fi quis 34. 4: poteft hominum numerare pulverem terrae, femen quoque tuum numerare poterit. 17. Sur- l (x) Ocuios tuos. Je edit. Sixt. legztur oculos tuos in directum. Peccato- Ttamun t);f 11. Elegitquefibi.) V etus eft confue- &um eft fupra c. 10. n. 9. tudo , ut in hercifcunda familia major rumhorum originem explicat Izzechiel ?. In cap. 16. 49. dividat, minor optet, quod laudat t Ber D. Ambr. lib. 1. de Abraham c. 3. 15. Omnem terram , quam. con[picis.)) & D. Auguít. de Civit. lib. 16. cap. Probabile eft DDeum , vel Angelum & cont 2o. Permifit tamen Deus Lot decipi, vice. Dei totius ilhius terre, & par- a eft ut bono exemplo Loti Sodomite ad tium iltius fpeciem objeciffe Abramo, virtutem provocarentur, & promiffio ficut oftendit eamMofi a montePhafga. Íy) MI 3ürg Deut. 34. 1. & Chrifto tentato Matth. Abra facta impleretur, & nos mone- 187 " Prr remur amoniora non praferre falu- üfove qu taribus. Tzbi dabe , €$ fesnimi 1uo. ) Particula f Fæc t Reeefft. &b Oriente. ) Xlyfteron prote- &, habet vim explicandi , & fenfus em;ml ron: prius digreffi funt, quam Lot eft, dabo tibi in femine tuo, daboin Áio er recederet ab oriente ; hoc tamen prius tui gratiam. 0,[ IMI narratur. Receffit autem ab oriente ; lp fampitermum. ) Quamdiu . durabit Hebrazorum refpublica: vel promiffio Il 3 nam perrexit Sodomam verfus, qu& 'nities totius Pentapoleos maxime occidua 2 conditionem habet, fi officium fece- l CO'ïvï fuit. rint, honeftatem , juftitiamque cojue- "l quer rint; vel etiam ultra refpexit Deus ad 44 fratre fuo. ) Propingüus a propin- "vt quo Lot erat filius fratris Abram , ut terram viventium , & fpirituale (emen üton dictum eft. Abre. Vide Roman. 4. 16. & cap. ln lie 9. g. $j 12. Moratu[que eff.) Magnajufti Lot 16. Sicut pulverem terra. ) Ef Hy- * Q9 c laus eft manfiffe incontaminatum in- m perbole; plurimus tamen fuit populus ter fceleftifimos, quo nomine lau- ille: longe vero plures, qui fpirituale RnE datur 2. Petri ?. 7 femen Abrze funt. Eadem dicendi d. 13. Sodemite pe[fimi erant , É peccato- formula dicunt Greci e«& xówe, & fam f res coram Domino. ) Quidfignificet for- mula illa dicendi, cor«m Domizo; di- Veupex2cia. Bjj " CAPUT XlII & XIV. 49 Y reoet- 17. Surge, (y) & perambula terram in lo: jgitudine, & latitudi- : nefua, quia tibi daturus fum eam. * Toratus 18. Movens igitur tabernaculum füuum Abram , venit, &ha- t inSo- bitavit juxta convallem Mambre , quae eft in Hebron; zdifi- cavitque ibi altare Domino. 1 ccatores CAPUT.-XIV. ; eft ab nunces, Devitlis quinque regiäus,, ac [boliatis Sodomis , Lot cum þleri/—ï ntem, que alüs captious ducitur a. quattor. regibus "vi&loribus : . quos : (emini dbram perjecutus , omnes captivos , [poliague reduxit , letufque . pro victoria detimas dat Melcbifedecb ,. a quo benediclione fi quis quoque accepta , cuntla Regi Sodomqmm reddidit. — ]7. 9Ut- A&tum eft autem in illo tempore, ut Amraphel rex Sehä F naar, & Arioch rex Ponti, & Chodorlahomor rex Ela- Pecato- mitarum, & Thadal rex Gentium, tIzechidl 2. Inirent bellum contra Bara regem Sodomorum , & con- tra Bería regem Gomorrha&e , & contraSennaab regem Adamze, gon,/þl'r:ii. ) & contra Semeber r j egem Seboim , contraque regem Balae, Angum ; & pi- ipfa eft Segor. : Abramo, . Omnes yePhafr? (y) Surge, £» edit. Sixt. Surge ergo. t Mattà 17. Perambula.) INon pracipit, fed altaria, dicitque Domino : 4 te prin- offert , quafi dicat: fi vis fcire, quanta cipiums tzbi defraet. puriculà it hec terra, & qualis, perambula & fenfs eam , miraberis, & gaudebis. Pof- feffio etiam capitur terre inambulan- 1. JQEx Semmaar. ) Babylonis k, vide Gen. c. 11. 2. , üo n do, /. poffiderz , $. 1. de acquir. po[fes. Rex . Poutz.) Non illius Euxini , fed , duabi I8. Jwxia comvalhkm Mambre. j Fuit alterius vicinioris. Sunt, qui putent yomifio planities roboreis filvis confita , fimi- efTe civitatem Celefyriz , que a Ste- um fett lis convalli illuftri in hac fuit illex , geco- phano de Urbibus dicitur Hellas, qua feu quercus illa nobilis , di&a Quereus mera eft conje&ura. : Deusa Mambre.. INomen accepit vel ab urbe Rex Elamitarum. ) Rex Perfarum, ale femet Hebron, que & Mambre dicta c. 23- qui Elamitz dicuntur in Scriptura. , &UP infine, vela viro quodam Principe, de quo c. 14. n. 1 Rex Geptium. ) Wel Rex Gallilez, quz Gentium di&a eft, ut cenfet Ma- gt B jam Ebron. lp Hebron. ) In territorio Hebron ; fius Jofue c. 12. 9. Velhic gentes ac- tpopils cipiuntur pro erronibus , profugis ex fpritult "edificavitque ibi altave Domino) Ab variis gentibus, quibus a f ) qicenel ylum in fgo ram religiofus ubique Domino erigit regno dederit hic "T'hadal. yns Bibl, cum Gom. Menocb. T. L. G $6 LIBRI GEI*»EQIS 3. Omnes hi convenerunt in Vallem Silveftrem , quae nunc nis ! Tull , eft mare falis. 4. Duodecim enim annis fervierant Chodorlahomor, &ter- monia [ I i li tiodecimo anno receflerunt ab éo. Gomoi 3. Igitur quartodecimo anno venit Chodorlahomor , & re- £es, quierantcumeo : percufferuntque Raphaim in Aftaroth & TUf D Carnaim, & Zuzim cum eis, & EmiminSave Cariathaim. 6. Et Chorrhaoos in montibus Seir , ufque ad Campeftria Abram Pharan, quee eít in folitudine. 1 iha 1. Reverfiquefunt, & venerunt ufque ad fontem Mifphat, ipfa eft Cades, & percufferunt omnem regionem Amalecitarum , &i 4 & Amorrhzeorum , qui habitabant in Afafonthamar. ^ tem f 9. Et egreffi füunt , rex Sodomorum , & rex Gomorrhz, rexque Adamae, & rex Seboim , necnon & rex Balee , quse- drem eft Segor: & direxerunt aciem contra eos in. Valle Silveftri: l- 9. Scilicet adverfus Chodorlahomot regem Elamitarum, & , ( Dunaf 'Thadal regem. Gentium ,. & Amraphel regem Sennaar , & Arioch regem Ponti: quatuor reges adverfus quinque. : io. Vallis autem Silveftris habebat puteos multos bitumi- nis, VU ufqu Tum il "ii L/ 3. J Valem filveffrem. ) Amonam, Edom in Gabalena regione ; poft. modum habitatio Iifau. T & & inflar nemoris pulchris arboribus ]ailo ul condenfam. 7. Fontem Mifphat.) Fontem judi- Mare falis.) Qui locus ab Hebrzis cii, ita didus quod ibi Jfudai contra n pyt vocatur etiam Vallis f/alinarum , aut mae Mofen, & Aaaron murmuraverint, (ride 3iloma ve mortuum. jurgati fint, & velut judicio expoftu- iupt, 4. Recefferunt.) Rebellarunt. larint ; ideo etiam dicitur, Aquacon- $. Qui erant cum eo.) Quui illi erant tradi&ionis ibidem Deus Mofen & &leor Qs eaf federati. Aaron propter incredulitatem damna- aV Raphaim. ) Hac vox Gigantäs figni- vit, ne terram promiffionis ingrede- ficat. Hi habitarunt in terra. Dafan, rentur. Poflea cum illic miraculo ls N Cptüm que ideo di&ta zerra Gigantum. Deut. edito Deus fuitfet fancificatus, locus tüm, h 3: 454 dici ceptus eft Cades. Vide Num. Aflarotb, Carsaim.) Dianz, vel Ju- 2O. L2. Ti fy Amalecitarum.) Qui poftea ab Efau nonis bicornis, urbem: nam Carnaim lunt, bicornemfignificat. Sunt tamen, qui nepote fic vocati Genef. 36. 16. fen- a bicorni, ifeu bicipiti monte di&am fus ergo eft: regionem, quam poltea us v Amalecite poffederunt. Xd ! putent Aftaroth Carnaim, quod in Lt eo fita effet. Afafon Thamar.) Urbem palmarum, Save.) Aliqui vertunt Plapztzem. Vi- qua fuit Amorrhzeorum, Urbem etiam trüfie detur fuiffe Ürbisin planitie ad mare Encaddi vocatam. &f 31 tny mortuum. 1o. Puteos multos.) Hebr. puteos , 2u- 6. Mentibus Scir. ) Yli funt montes teos, gemingtio vocis copiam puteo- Ul CAPU'T XIV' $r & nunc nis. Itaque-rex Sodomorum: & rex Gomorrhae terga verte- runt , cecideruntqu 3 &ter- montem. & ibi.: & qui remanferant ; fugerunt ad 1r. lTulerunt autem omnem fubftantiam Sodomorum, & &re Gomorrhe, & univerfa, quse ad cibum pertinent , & abie- Toth & runt. m I2. Necnon & Lot, & fíuübftantiam ejus , filium fratris ipeltria Abram, qui habitabat in Sodomis. 13. Et ecce unus, qui evaferat, nuntiavit Abram Hebraeo, Wt ipfa qui habitabat in convalle Mambre Amorrhzei fratris Efcol: & fratris An N e av tatUID , hienim pepigerantfoedus cum Abram. 14. Quod cum audiffet Abram , captum videlicet Lot fra- Ortha, trem fuum , numeravit expeditos vernaculos fuos trecentos , que decem , & octo, & perfecutus efteosufque Dan. eftri: 15. Et divifis fociis , irruit fuper eos no&te: percuffitque €os, & perfecutus eft eos u , & ifque Hoba(z), qua eft ad loevam g, Damafci, Go* 16. Re- i)itumi- 4 (2) utque Hoba. 1» edit. Sixr. utque Hloba & Phonicem. Ti5 rum fignificat, ut illud Pfalm. 121. 4. tia dici Hebrzos ab Heber,; a quo de- —á£ illuc enim afcenderunt tribus , tribus Do- fcendebant ; & cujus idioma reti- 32/2i , 1d eft , omnes tribus. nebant. Quinque j pOü- Reges elegerunt hünc locum, quod 14, Nwmeravir.) Nonnumeravittan- periculofus effet hoflibus ignaris ho- tum, fed etiam felecit. Hebrea fi- m judi- rum puteorum. nificant, expedivit initiatos,, vel in- j conttd ? * Ceeideruntque. ibi. ) - Non ipfi Reges ru&os fuos, quos fcvilicet jam fer- arennt, Sodome, & Gomorrhe ( hi enim fu- rum, & arma tra&are docuerat, ut expoit gerunt, & evaferunt, ut patet n. 17.) pere [2] ore habitator quacon Íed eorum milites , quorum pars capti, ab injuria. ! fe tutum pr&ftaret Jofen & pars cafi ; pars in puteos bituminis de- Tercentos decem &5 oíío, ) A "Fot poftea | dürmnte Tapfi. Patres in Concilio INiceno. ingrele- 12. Neenon ( Lot.) Vel inþ pralio Vernaculos fues. ) Servos domi fuz miriculo captum , vel inermem in urbe inven- natos. g, [oc8 tum, haud dubie pceena ele&ionis pa- Ufque Dan.)UrbsDantempore Abrz, e Num rum fapienter inflitutz ,. & morz in- & IMofis vocabatur Lais, vel Lefem, ter improbos, ut aliqui Patres fen- & ita fcripfit Mofes: fed qui hac dia- ab Ef tiunt. ria Mofis digeffit pro Lais fubflituit i. f 3. Abram Hebrao.) LXX. v pv Dan ; quo nomine poft Mofem voca- n POHCS id eft. zrazfítor;. Sentiunt enim LHe- ta eft, Jofue 19. 47. — Alii putantfpi- breum dici a voce 33y Jzvar, qu& ritu prophetico Mofem fcribere no- imarufy tranfire fignificat, & hanc etymolo- men urbis, quod poftea erat acceptura, ynetim giam fecuti dicemus Abramum voca- l$. Divifis foezis. ) Abram unam tute xi tranfitorem, & Hebraum, quod mam duxit : focios tres, puta, Aner, yuis Pl Euyhra;em tranfiflet, Aliaelt fenten- Efcol, & Mambre in tres, ut vide- j PUICO*' $ ^ - LIBRI GENESIS. 16. Reduxitque omnem fübftantiam , & Lot fratrem füum y Q peun e cum fuübftantia illius, mulieres quoque, & popülum. 17. Egreffus eft autem rex Sodomorum in occurfum ejus , 2 'Q'- £, poftquam reverfus eft a caede Chodorlahomor, &regum , qui accipiam cum eo erant in. valle Save, quse eft vallis regis. Abram: *Heb. 18. * At vero Melchifedech rex Salem , proferens panem; u B 7! x' ^ & vinum (erat enim Sacerdos Dei altiffimi , ) torum , Ig. Benedixit ei, & sit: Benediétus Abram Deo excelío; il accip qui creavit coelum , & terram : 20. Et beneditctus Deus excelfus; quo protegente, hoftes in manibus tuis funt: Et dedit ei decimas ex omnibus. 21. Dixit autem rex Sodomorum ad Abram : Da mihi ani- Dut Á mas, caetera tolle tibi. n j 22. Qui 41 tur, turmas divifit, ut omnes effugii Rex , Salem. ) Rex ]erufaiem » qu& vias hofti precluderet, utque a qua- prius Salem , & Jebus dida. tuor partibus eos adoriens percelleret, Proferens panem , £5 "vizitm. ) Ad Sa- Opinantes a magno exercitu fe undi- crificium ,quia erat facerdos , partem IHI que cingi, atque infomno, veterno- panis fuo ritu facrificavit v. [2] 9. cre- Qr tuo que fepultos opprimeret. mando, partem vini libavit , effun- ?. Di 17. lm occurfum ejus.)) Ut gratia,s age- dens, Deo in gratiarum actionem pro ret, &impetraret, fibi reddi cives fuos. vi&oria; deinde reliquam panis , ac vini partem in milites Abrz libandam, Vallis Regis,) 1LXX. addunt Melchi- id eft, participandam ,. & comeden- () (5.] fedech, vel quod ita di&a ob occur- dam diftribuit; hic enim mos erat fa- i le fum hunc Regis Melchifedech , vel crificii pacifici, habitus, quod ibi effent ejus deliciz , vel tan- Sacerdos. A TA Y 9) 4 »j ox Hebr.]43 cobez pro- dem; quod ameenitate digna effet R ege. prie Sacerdotem fignificat : abufive minïmum 18. Melcbifedecb. ) Aliqui putarunt vero, & raro Principem , quod fe- þfb»'!g'n:inis lt2 100 Melchifedech effe Sem filium. Noe, quentia clare oftendunt; nam additur: P fed Sem genealogia texitur in Scriptu- Dei altiffmi. Mos olim fuit , ut Quf DN ri; Melchifedech autem eft fine ge- iidem Reges effent & Sacerdotes. Virg. ib as nealogia, ut ait D. Paulus ad Hebr. 3. ZEn, Rex 4mius , vex ipfé bominum Wawe 7. Fuit ergo aliquis ex Regulis Cha- Phbebique Saceraos. CalCïus 1 nang&orum, qui inter impios pie vive- Ubi Servius: $2»e majorum btc erat lt g, bat, & juíte, & beneilli nomen, quod cogfutitüdo, wt Rex e[ft etiam Sacerdos, x hiísin ferebat, conveniret ; nam Melchife- vel Pontfex. To0d; s dech fignificat regem Tuflitiz. Porro 19. Bezedixit ei,) Mijor minori; füony Melchifedech fuit Chrifti typus , quia Melchifedech Abramo , formula ufus, ll tale t uterque.rex Juftitie, uterque rex Sa- quz hic habetur, nis Capi lem, id eft pacis, uterque fine genea- 20. Dedit ei decimas« ) Abram Mel- logia, nam Chriitus patrem non ha- chifedecho , ut patet ad Hebr. 7, 4. I.EG buit in terris; uterque quafi eternus Ex omnibus.) Spoliis. : inducitur in Scriptura ; tandem uter- 21. Da mibi animas. ) Cives, &íube tl)PU' ün que Sacerdos, & Pontifex, ditos meos captivos. f J CAPUT. XIW&XxV." $33 m füum 22. Qui refpondit ei : Levo manum meam ad Dominum " Deum excelfum poffefforem coeli, & terrze, n es, 23. Quod a filo fübtegminis ufque ad corrigiam caligee non , qui accipiam ex omnibus, quaetua funt, ne dicas : Ego ditavi Abram: panetn, 24. Exceptis his, quae comederunt juvenes, & partibus vi« rorum , qui venerunt mecum , Aner , Efcol, & Mambre: xcelío: ifti accipient partes fuas. ( | hoftes CAPUT XV. yïlihi af Deus. Zábree de po/?erimæ defper.antà filium promittit , cui credens ZIbram jufHificatur , & in fignum promi[ke terra , profcriptum », Qui & Domino effert facrificium , auditque jue po/le(itaiis f'uturam peregrinationem. m qui AdSe- s itaque transa&tis , fa£tus eft fermo Domini ad Abram T HI ; pmem per vifionem dicens: Noli timere Abram , ego prote- hp ae G&or tuus fum, & merces tua magna nimis, , efün- nem pro $ Dixitque Abram: Domin e Deus , quid dabis mihi? ego Go . vadam qnis , 4 ibandam, "UEF $. comedene (1) Cap. XIV. im edit. Sixt. abfalvitur 16 ys entfte 22. Levo manum weam.) ]urantis 205; L/XX, habent ; Hyperafpifles tuwss habitus. id eft ego fcuto te protego. 23. .4 filo fubtegmisiis. ) d eft , ne b r Vox Et merces tua.) Fortiter te, fapien- : abultre minimum quidem accipiam. ter , ac pie geffifti ; mercedem feres; uod fe fabtegminis non eft in Hebraeo , fedad- ego qui fum bonorum oceanuss prag- dita a noftro interprete explicationis 1 addituï- caufa. eSubtegmen eft filum mium tuum ero , eterna habebis bona; anb j u fub ftamine texitur. ; quod & externis etiam hifceabundabis. Hac Ktes V n mercede letabatur David , cujus illa D7 ii l Llfqzte ad corr. igium m-lz'gæ.') Caïiga eft Vox : Dominus pars hertditatismes. Pfalm, calceus. Ne diceas: Ego ditzvi.) WNeja&es me 15.5. & mentitur iniquitas fibi, cum ; as ex tuis incommodis mea quzfiffe com- ait apud Malach. 4. r4., Vanuseff, qui m moda; aut ja&tes me amore munerum férvit Deo, €$ quod emolumentum , quia euftodrvimus pracepta ejus , 65 quia ambu- tuorum tibi fuppetias iviffe, quia ni- levimus trz'/fcs coram Domino exercituumt m'mo!'l D hil tale füberat in muneribus Pharao- sulo uf nis cap. precedenti, ea recepit. c. Quid dabis mibi? ) Quafi dicat, n Meï' credo, te mihi multa bona daturum , i, EGap rotetior tuus;) In Hebrao eft, fed cujus illa tandem erunt, cum li- j 7A h tg 2 Jfem clypeus tuus , im morem beris caream? Sciebat Abram fibi a elype? ego te protegam , fic Pfalm. s. 14. Deo , qui non fallit , promiffam pro- * &ib Jieut [cuto. bone volustatis tu&. coronafti lem, fed timet , ne promiffio cglpa fua $4 LIBRI GENESIS 1.( vadam abfque liberis: & filius procuratoris domus mez ifte Damafcus Eliezer. utrdqu dedifti femen : & divit, 3. Addiditque Abram : Mihi autem non ! ecce vernaculus meus: haeres meus erit. nb j n Abr 4. Statimque fermo Domini fa&useft adeum, dicens: Non erit hic haeres tuus: fed qui egredietur de utero tuo ; ipfum n & lorto habebis haeredem. »Rom & ait ili: * Sufpice coelum , & n.D $. Eduxitque eum foras , 4. 19- numera ftellas, fi potes. Et dixit ei: Sic erit femen tuum. térinu *Rom 6. * Credidit Abram Cient eo Deo, & reputatum eft illiad juftitiam. 3. 7. Dixitque ad eum ; Ego Dominus, qui eduxi te de Ur Il Y g 4.3- Chaldzeorum , üt darem tibi terram iftam, & poffideres eam. b & 9. At ille ait: Domine Deus, gT ï*;lc. 2. undé fcire poffum ,. quo | dU 233- poffeffurus fim eam? ebo Sume , inquit, mihi vaccam Vo, & C 9. Et refpondens Dominus : triennem, & capram trimam, & arietem annorum tüum, tur- enm co fex tem . turem quoque ; & columbam. L Io. Qui LL excidat; & amor,| ut affolet, timo- numerus iniri non poffit, & decipi Gul rem auget. Aftrologos quito22.effeautumant ftel- l, Diy lasfixas; nam fiftule dioptrice recens Filius proturatoris. ) kiebr. pum 13 & lirando ben mefech. Varie vertitur, & exponi- inventum multo plures deprehendit. us ferien tur, id eft //w; meféch , qu& eft ancil- Sic erit femem tuum. ) lNon folum tlm d la mea oriunda Damafco, 1. fflus reli- carnale, de quo modo follicitus es, fed multo magis fpirituale. Qitaros &lionis domus mes 2. js, cvi curam O- ts poflen mnem rei familiaris mez reliqui, & 6. Credidit Abram Deo. ) Quamvis 3639 n commifi. 3. flius excufationis, wel 4if- ardua promittenti, prolem fcilicet ex D] Wt eurfonis domus mee , id eft Oeconomus, uxore anu. Reputatum efl ei. ad juffitiam. ) Vlebr- f«z:':ris, q qui per domum difcurfat , ut omnibus LURT profpiciat. 4. /ilius potum dantis domni & rautavit illam , fcilicet fidlems Deus Jots, « mes, quod etiam procuratorum elt,. illi ad juftitiam majorem , ut coram Deo juílior appareret, & effet. Ts qui cibum , & potum familiz prebent. 7- Poffideres.) Per tuos pofteros. iU med Ife Damafius Eliezer. ) Servus hic Téden meus , cui nomen Damafcus filius 8. Unde feire poffum. ) INon. dubitat, Eliezer, vel Damafcenus, quod ma- qui ita crediderat, ut reputaretur ei 3 ï!anfeu; 4 ad juftitiam , fed vel rei modum fci- U g tre Damafcena natus:- Hebr. w3 f Hïïï'aant dammafech , & videtur praefixa littera re vult, velita promiffionem vult con- fau f ' daleth loco litterz he demonftrative, firmari, ut nullis pofterorum demeri- li $o quod Syri folent , nihil aliud fignifi- tis illam irritet; vel petitfignum non LUE 1 tam fibi, quam poltteris. n €are, quam Jffe procurator. i . Faccam triennem , &5 capram tri- Vittty v 3. Vernaculus mens. J Servus domi candl Ya mese natus. xam.) Vult offerri animalia hec tri- z. Nümera ffellas.) Exx hocloco ha- ma , quia tertio &tatis anno funt per-- Pattim & da f W bemus ftellas tot efíe, utnobisearum fedta flaturas. & robore. Q efi V y $$ e iffe IO. Qüi tollens univerfa hzec, * divifit ea per medium; & . er utrafque patres contra fe altrinfecus pofuit: aves autem n : divifit, . on 3 4a lwge 11. Defcenderuntque volucres fuper cadavera, & abigebat $: Non eas Abram. , ipfom - 12. Cumque fol occumberet, fopor irruit fuper Abram, & horror magnus, & tenebrofus invafit eum. um, & ]uf 13. Ditctumque eft ád eum : Scito preenofcens, quod * pe- *A & regrinum futurum fit femen tuum in terra non( ua, & fubji- 7 6 Litam. Cient eos fervituti, & affligent quadringentis annis. : de Ur I4. Verumtamen gentem , cui fervituri funt , ego judica- €$ eatn, bo, & pofthaec egredientur cum magna fubftantia. , Quo 15. Tuautem ibis ad patres tuos in pace, fepultus in fene- &ute bona. vaccam I6. Generatione autem quarta revertentur huc: necdum m, u- enim completz funt iniquitates Amorrhaeorum ufque ad prae- ens tempus. : - 17. Cum & decipi Colembam.) Flebr. pullum columbinum. eadem vox m5«49n tPardema, quam at ld- l0. Divift ea per medium. ) Fidit LXX, vertunt ecfLafem, In ecftafim er- g reces eafecando a capite ad caudam. Ri- hendit. tus feriendi fcederis. Hac enim ani- go raptus Abram, vidit pofterorum fuorum in ZEgypto fervitutem , id- n folum malium diffedio erat pro diris in fc- que videns an qus , difragos , ut ita dividerentur. Reten- ptus eft. gf)re, & horrore corre- 1 d uamViS tus poftea hic mos, ut indicatur Jerem. In terra mom . füz.) Partim in 24- 38- qui prevaricantur , inquit, fa- JEgypto, partim in Chananaza. vilicet ex dus meum . && mom obfervaverunt "werba Et fübjicient eos firwituti, €$ affipeni füderis, quibus affenft funt im confpetlu quadringentis annis.) li 400. anni par- , Ea qneo , -vitulum quem conciderunt im duas tim referendi funt ad illud, zffgezt, par- m/y Duis partes , & tïszcrunt inter di*vz)'fancx ejus. tim ad illud peregrzzum erzt femen tuum. y coram Partes contra fé.) Altrinfecus oppo- Senfus ergo eft: F'Iuentanni 4co. qui- fets fuit* medietates quadrupédum invicem bus-Ifaac, & pofteri tui partim pe- [Ieros» refpondentes, relito fpatio intermedio regrini erunt hic in Chanaan , & in qubitily ad tranfeundum. JEgypto, partimin /Eeypto fervient, yetur & 4ves autem mom divifit.) Quia non & affigentur. Porro in Zgypto ha- dum J faciebant ad fodus, fed tantum ad facrificium. bitarunt Hebrzi annis 215. vilt - 14. Judicabo. ) Graviffime puniam l demeü* 12. Soper ievruit füper ddbram.^) Sopor plagis maximis Exod. 7. & feqq. um )0n hic partim fuit naturalis ex labore Cum magna fubflantia.) Suis opibus, diurno occidendi, dividendi, facrifi- & /Egyptiorum, quos fpoliaburit. W.vl mf candi vi&imas, & abigendi volucres, 15. I2 pace.) Morte placida, & quieta. j üt partim fuit a Deo immiffus, ficut In fenetlute bona,) Annorum centum funtPCI"' Ade foporem immifit Genef..2. 21. feptuaginta quinque. & eft utroþique in textu. Hebrzo £6.' Gewrratiene autem quarta. ) ld efæ LIBRI GENESIS $6 4 Di 17.-Cum ergo occubuiffet fol, fa&ta eft caligo 1:'e'3mbrofä5 & apparuit clibanus fumans , & lampas ignis tranfiens inter TCrem : divifiones illas. füícipia 18. In illo die * pepigit Dominus foedus cum Abram , di- vf Sup. 12. 7 cens: Semini tuo dabo terram hanc a fluvio JEgypti ufque ad quam h r5.1$ fluvium magnum Euphratem. füo uxo Ínfr. 19. Cinaeos, & Cenezzos, Cedmonzos, 4 Q 26. 4 20. Et Hethaeos, & Pherezaos , Raphaim qüoque, defpen Deut ir. Et Amorrhaeos, & Chanansos ,,& Gergeísos, & ;Di CUR ) dedi an Par. Jebufzeos. (1) 9. 26 CAPUT-.XVI cgerit 3 Reg U Algar a domina Sarai iraditur Abre uxor : que ubi concepi[fet, 4- 20* telt, &; atque ob id dominam contemneret ,. ab illa afficla , fugam init , u Reg. 421« Jd. juffa. Zingeli eidem Jubmifa , parit meU J[maelem. aque ir GiturSarai,uxor Abram, non genuerat fibiliberos: fed ha- & D ; . bens ancillam f£gyptiam nomine Agar, - 9. Dixit vidis? | $. (1) Cap. XV. m edit. Sixt. contiuet Y7. wer quarto feculo, five quarto centena- eít lampas ifla, per divifiones tranfit rio annorum , puta poíl 4oo. annos. more federa pangentium. "Franfüt p Unc Necdum enim. completa (ümt iniquita- & Abram, ita fedus firmatum ,, o- mnia hec in vifione fibi videre vifus p des morrbaeorum. ) INotanda Dei lon- Ingr.fi:r ganimitas in puniendo fcelera Amor- eft Abram, Hj c rheorum, & Chanangorum (ut patet 18. 4 flevio JEgypti. ) Sic vocat flu- picat, Lev. 19.. & Deut. 6. & r2.) fuere vium, feu rivum potius INili inter Peluafium, & Rhinocoluram in mare Et il precipue tria. Primo Idololatria , m qua etiam proprios filios igne com- defluentem , qui folet etiam vocari burendos Diis immolabant. Secun- torrens deferti, & /IEgypti. tiplora ] CL Sic Ufque, 6c.) Ponit duos fines ter- do, injufte oppreffiones peregrino- Teriiby zum , & pauperum. "Tertio, pro- r& promiffionis , ab Aquilone Euphra- Dp znifcua matrimonia cum coníangui- tem , ab Aultro hunc /Egyptifluvium : at pol neis, & cognatis, & nefanda libido reliquos duos fines habes Num, 34 6. & Xo. licin iio cum maribus, & beftiis. 3. duj 17- Fatía efó caligo. Hzc, omnia Eupbratem.) Fortaffe tempore Da- $ynti vidit Abram in ecftafi, ut habent LX X. vidis, & Salomonis ufque ad hunc & Zzum. I2. fluvium lIfraeliticum regnum fe por- Rn à p rexit. WVel certe implenda fuit pro- * Vhrr| Clibanus f?mz;z:-zs.) Videtur fuiffe imago /Epyptiace fervitutis , quam miflio , nifi peccata impediviffent. few li fervierunt in luto , &lateribus, quos 19. Cinsos , £)c, ) Undecim gentium Itaque hic terrà promittitur , quam tamen n lii in fornacibus igni durabant, 4 l hec eorum fervitus vocatur fermax non poffederunt péccatis eorum ob- iGl'em b ferrea pgyptz, Deut 4. 20. ftantibus ; nam leges, & conditiones Lampas ignis.) Deus, cujus imago pa&icum Deo initi non fervavexuat. d e CABUO I XXML 5 4 tebtofa, 2. Dixit marito fao: Ecce, conclufit me Dominus, ne pa- i lnter rerem : ingredere ad ancillam meam , fi forte faltem ex illa fufcipiam filios. Cumque ille acquiefceret deprecanti , a, d- 3. Tulit Agar /Egyptiam ancillams«faam , poft annos decem, fque d quam habitare coeperant in terra Chanaan: & dedit eam viro fuo uxorem. ' -- 4. Qui ingreffus eft ad cam. At illa concepiffe fe fidens, defpexit dominam fuam. 5, & 5. Dixitque Sarai ad Abram : Inique agis contra me : ego dedi ancillam meam in finum tuum, quze videns , quod con- ceperit, defpe&tui me habet: judicet Dominus inter me, & te. 6. Cui refpondens Abram: Ecce, ait, ancilla tua in manu mæpf]?f, UP tua eft, utere ea ut libet: Affgente igitur eam Sarai, fugam iniit. 7. Cumque inveniffet eam Angelus Domini juxta fontem ;: fedhae aquae in folitudine , quze eft in via Sur in deferto, $. Dixitad illam: Agar ancilla Sarai, unde venis; & quo vadis? quse refpondit: A facie Sarai dominae mese ego fugio. nl ? Dmt 9 Dixit- ys traft - TTraofit $. Im'qu& agis contra me. ) Hebr. Iz- nclufit.) Sterilem fecit, conci- atum r 0- piendi vi privavit: juria mea- füper te efl , id eft, tibi ? qui dere vills Ingredere. ) Nubat tibi: fic honefte non prohibes , imputanda. ln finum. tuum.) Ut effet uxor tua, Hebrai congreffum cum muliere ex- : voatfe plicant. Jdicet Dominus.) Num equum fit Nili intet Ex £a füfczpiam.) Hebr. ff quo me- injuriam meam a te diffimulari. INon min mue do «dificer ex ea, ZRdiücationis me- poftulat Sara a Deo vindidam, fed im voar taphora generationem filiorum figni- ili caufam füam committit, ficat. Sic Exod. i. 2r. dicitur de ob- (6. Utere ea, Wt libet. ) INon permit- ftetricibus , &dificarvit ezs dogos. tit fzvire, fed jufto modo compefcere. I'Hnes ta- x Duptti- Deprecantz.) Aigrecaítitatis amator "Afligente.) Coercente. ti Huvillm . ad poly 5 vcamia minducitur, qu&tamen .. ddngelus Domini.^ Deus vel Agar licita illo evo. oratione permotus elt, vel potius id Num. ;4' 3. Tulit Agar JEgyptiam.) Genere meritis Abram tribuendum , cujus JExgyptiam , fed religione Hebream, prolem Deus volebat confervatam. npoïe Dl' TM Sarai à Pharaone donatam, ut putat Ip via $ur. ) Defertum Sur fitum eft i pO D. Chryfoftomus. inter Cades, & Barad, & extenditur xerem, ) Legitimam quidem ,. fed ufque ad. mare rubrum Zgypto con- fuit pP? fecundariam, EHujuífmodi vocantur teriminum, vifftt Fueiens Agar. petebat gentiuum in facris Litteris concubina. patriam fuam ZEsgyptum. 4. Defpexit.) INon cujufvis eft me- 8. "ncilla. Sarai. ) Conditionis ads "od jnim 07 , JHiorem bene ferre fortuna.rr;. monet , ut agnofcat exrorem. jon onii ibl. cuo, Comn Menosbs 3. , 1 La LIBRI GENESIS 58 T 9. Dixitque ei Angelus Domini: Revertere ad dominam &n la tuam, & humiliare fub manu illius. * t, multiplicabo femen. jj I 10. & rurfum : Multiplicans , inqui T. tuum, & non numerabitur prae multitudine. 6 ( 11. Ácdeinceps: Ecce, ait, concepifti, & paries hlium ; HC E vocabif(que nomen ejus Ifmael, eo quod audierit Dominus aí- fli£tionem tuam. 12. Hic erit ferus homo , manus ejus contra omnes, & ma- nus omnium contta eum : & e regione univerforum fratrum At 1 fuorum figet tabernacula. du . I3. Vocavit autem nomen Domini, qui loquebatur . D Profe&to hic jrom ad eam: Tu Deus, qui vidifti me: Dixit enim vidi pofteriora videntis me. 14. Pro- filiis, neque impedire valentibus ex- 1 POri 4 facie Sarai.) kebraifmus, facies tendet fines fuos, 4 pro perfona. omnipo Q. Sub mass.) llius poteftati, & Fratrum fuorum. ) laac, & filiorum . K corréQioni te fubde. Abraham ex Cethura. Figet tabernacula. ) Arabes plerique te vehc 1o. Maltiplicans , inquit, multiplica- ;C &o. ) Plurimum multiplicabo, adhuc hodie degunt in papilionibus 1i. Eo quod anudierit.) iNNam Ifmad feu tentoriis, ut & olim. Hc funt tD idem quod exauditio Dei. tabernacula Cedar ; Cantic. 1. 4. * enfg "Afflithionem tuam.) Sitim, laborem, 13. Vocevit.) Invocavit. Chaldzus, laffitudinem ; formidines, qui comi- orcvitt in nemine Dominr. tatus gregnantis, & in folitudine fu- Domini, qui loquebatur.) Dei, cujus !) perfonam loquens Aagclus reprefen- bt 4 gientis, tabat. dintiam 12. Ferus bomo, ) Nox lebr. w35 ghere onagrum fignificat , ut hic vertit Qui vidifii me. ) Müfertus es mei ; fiiebar Chaldeus. INofter interpres eamdem afpexifti afflitionem meam. A ad ] & ad fonum Dixit enim.) Agar intra fe cogita- Wnfacie fententiam expreffit , Erit inftar 1 d Hebraice vocis allufit. vit; nam redditur ratio cur gratias onagri ferus, intractabilis , folivagus, egerit. TWetnit & incertis fedibus errans. iNec de - Profeflo bic.) Couafi dicat , minus Àl pute mirarer,fi Deum habuiffem propitium ifmael tantum hec vera funt, fed in domo Domini mei Abram : fed !5 Pg] etiam de pofteris ejus ; tales enim Tfv Agareni, & Saraceni. obftupefco , quod etiam in hoc defer- Ig"dm Manus ejus contra omnes , EYc. ) Ipfe to mihi prafto effe dignatus fuerit. TWonty Vidit pofleriora -videntis me. ) Ange- Qs omnes infeftabit, & ab omnibus 1n- feftabitur. * lus non faciem fuam Agar oftendit, Y 0f E regione,) Kx adverfo ? habitavit fed ab illa averfus eam eít allocutus ; DI h enim lfmael in deferto Pharan directe id ita fa&um , ut fignificaretur faciem non tantum effentiz divinz, fedetiam QUj contra habitationem Ifaac, & reliquo- EOS,D i rum filiorum Abram. In Hebrzo eft, glorie corporis a Deo affumpti non [ Ym coram omnibus fratribus fuis , quod figni- poífe capiab oculo mortali. Veletiam ]CM) quia Agar imperfe&e Deum cognofce- ficare poteft : afpe&antibus Cethura CAPUT VXVI. & XVII, 59 rmam . 14- * Propterea appellavit puteum illum, Puteum viventis, «q5g. & videntis me. Ipfe eít inter Cades, & Barad. 24.63 femen 1j. Peperitque Agar Abree filium: qui vocavit nomen ejus límael. 16. OGoginta, & fex annorum erat Abram, quando pepe- fium, nus af- rit ei Agar Ifmaelem. (1) & m CAPETI Xb ratrua ZAbra vepetuntur promiffones ,. ipfius ,. & Sarai uomina. immu- Vebatür tantur , circumtifto pracipitur in federis fignum ; filius ex Sara £Lb hic promittitur una. cum [ucceffa Ifmaelis , & zAbrabam circum- cifronis preceptum exequitur. ,. Pro — Oftquam vero nonaginta, & novem annorum effe coepe- «p fibus ete rat, apparuit ei Dominus: dixitque ad eum: Ego Deus omnipotens: ambula coram me, & efto perfectus. ffioram 2. Ponamque fcedus meum inter me, &te, & multiplicabo : te vehementer nimis. plerique jlionibus 3. Cecidit Abram pronus in faciem. Hac fünt 4. Dixitque ei Deus: Ego fum , & pactum meum tecum,. cet Ü * erifque pater multarum gentium. A aidæue, - H-3 44-20 Rom &, CUjUs (1) Cap. XVI. m ed, Sixt. continet. 14. vers. 4: 17- bat, diligebat, utpote qua obe- paruit eà Dominus. ) Ylec appa- ;epræfen- dientiam here fug, Deumque ipfum !-AP ritio ideo inflituta, ne putaret m fupgiebat ; ideoque necdum revería, aut ad illum converfa viciffim ei Deus Abram promiffionem feminis cap. 15- fa&tam per Ifmael completam. non faciem, fed tergum fiüum oftendit. Deus omnipotens. ) Quafx dicat . q.ui , t 14. ^ppellevit.) V el ipfa Agar, vel volo , & poffiüm. i graïiai indefinite quifquis hoc nomen impo- "nbula coram me,) Stude in omnj- mninus füit puteo. bus mihi placere. LXX. ivazérev , Pe- 15. Peperitque.) Pofiquam domum neplacens effo. yopitium reverfa veniam a Dominis irapetravit. Effo perfetfus. ) Emitere ad culmen m: * , Vecavit.) Credens Agar ipfi, af- oc deftr- virtutum cunctarum. LXX. irrepre- fuerit. ditum. firmanti hoc nomen ab Angelo in- benfibzlis. )jAne 2. Ponamque. ) Promiffionem ra« 16. Olloginta 65 fix annorum.) Elebr. tam faciam. Jiïendit j fflius o&fognta & fix anaorum. Vrequens dlocutus i Vebementer nimis.) Klebraifmus , plu« n fget locutio pro , erat homo natus totan- rimum, plurimyum. (odetam nos, nam folent vocem f»ss prepo- 3. Creidit.) Adorans , & gratiag nére, quando atatis angos yolunt in- agens, n j 0f gicare, Vaetm 4« Ego fiiti« ) 'Ego* ile, qui folgs opo 60 LIBRI GENESIS ^.*, Nec ultra vocabitur nomen tuum Abram , fed appella- fculigmrr beris Abraham: quia patrem multarum gentium conftitui te. emyrmu h ve Tà, 6. Faciamque te crefcere vehementiffime , & ponam te in ^ E gentibus, regefíque ex te egredientur. Ed M 7. Et ftatuam paCtum meum inter me, & te, &interfemen delebitu poft tein generationibus fuis, foedere fempiterno: ut fim Deus tum feci tuus, & feminis tui poft te. 9. Daboque tibi, & femini tuo terram peregrin ationis tuze, 5 D (f, vocibis & omnem terram Chanaan in pof Deus eorum. leHïogeïn saternam , eroque & E diduru: * AG. 9. Dixit iterum Deus ad Abraham: * Et tu ergo cuftodies 7, $. tir exe paétum meum, & femen tuum poft te in generationibus fuis, 10. Hoc eft pactum meum , quod obfervabitis inter me , & usinecem vos, & femen tuum poft te : Circumcidetur ex vobis omne mafculinum: huc tener completa *IJB-V. i1. Et circumcidetis carnem prseputii veftri , utfit * infi- fu. Si 12. 3. gnum foederis inter me, & vos, peicltare Luce ma- pine fv 2.21. 12. Infans o&to di*erum cxircvumcidetur in vobis, omne fcu Rom. gis natur: teat ultr 4- 1l. 3t defert Circumtidetur ex "vobis.)) Qui fidem fum, qui ftabilis fum , &' immutabi- ffie s. lis in promiffis. Abrahz profitebuntur : Crcun Pater mult arum gentium. ) ]udæorum; Omnue mafeulinum. ) Mnfculis tan- Ihyideo ; tum imperata circumcifio. & Gentilium ; precipue vero refpi- Eipd, 4, cit ad femen.ccelefte Chriftum , & ex U. Cornempr eputzz. ) Locus hic Cir- lh tale €o, ac per eum fideles Abrz filios. cumcifionis, & non in alio membro Qu T $. Nec ultra "wocabitur nomen tuum dele&us ; quia in hoc membro fe ef- Jilzos & Abram , fed appellaberis Abrabam.) Abram fe&us peccati inobedientie primum Tam yi fxgnificat, Patrem excelfam s Ábraham manifeftavit: & quiafuit fignum fidei, Qrea [ Patrem multarum gentium. qua credebat Abram Chriftum ex fe LUR Ü " 6. Regefque. ) Eix Eifau Idumzorum, nafciturum. Praputium eft pelíis glan- W u & Amalecitarum: ex jacob lfraelis, dem tegens. Aliqi p & [uda, 4n fíapum faderis.) Datá circumcifio ; ilos fj 7. Statuam, ) Confirmabo. cum Deo initi. 2 1. ut effet fignum pa&i ab Abraham erat circumcifio DT « dn generationibus fuis,) "l'ecmporibus ü f'C, Y eorum,. figenum reprzfentativum fidei Abrahz, Wil fef Federe fempiterno.) Diuturno valde, & juflitie per eum adepte , Roman. Q a quamdiu fervabunt padtum ; fi vero 4. 3. erat fignum diftindivum fide- Elxalm d fermo fit de fernine fpirituali plane lium ab infdelibus , Judsorum fcili- J Qv in perpetuuni. cet a gentilibus. 4. €ratfienum purga- Li£ lg 9. Dixit iterum. ) Intermiffo non- tivum peccati oríginalis. j. prafiguia- Ogl nihil fermone. tivum baptifmi. puy i 4o. Hoc eff patium. ) Ideft, fignum 12. Tefans odo dierum. ) Precife 142 o&avo die, quia ante hunc nimis ad- padi mei. li CAPUT XVII. 6t .appeila- fculinum in generationibus veftris , tam vernaeulus , quam Itur te, emptitius circumcidetur, & quicum que non fuerit vde fürpe m te in vefira, 13. Eritque paftum meumin carneveftra in foeduszeternum. vfemen 14. Mafculus, cujus preeputii. caro, circumcifa non fuerit, in Deus delebitur anima illa de populo fuo : quia pattum meum irri- tum fecit. nis hg, 15. Dixit quoque Deus ad Abram: Sarai uxorem tuam non vocabis Sarai, fed Saram. i eroque I6. Et benedicam ei, & ex illa dabo tibi filium , cui, bene- uftodies di&turus fum, eritque in nationes, &regespopulorum orien- ys fuis, * tur ex eo. ^" me, & H 2 I7. Ce- |s omne huc tener, nec ante feptimum diem cumcifus non-fuerit, non modo ad completum certitudo ulla eft vitalem hunc populum meum non pertinebit, * infi fore. $i ante octavum diem infans fed etiam cum ad adultam «atatem periclitaretur, poterat &que , ac fee- pervenerit , morte punietur, quod 1ne- me ininz falvari remediis , ac ritibus le- circumcifionem neglexerit. Tufta etiam de caufa po- Quia patlum meum irritum fecit) In fai gis naturz. —— terat ultra octavum diem differri , ut adolefcentia, cum rationis compos fa» in deferto dilata eft per 4o. annos, &us negli entiam parentum füpplere ofue s. 6. debuit. V U eletiam irritum fecit pa- iui fidom Circumcidetur. ) Aliqui putant eultro &um in infantia , quia pa&tum meum euls t« lapideo ; tali enim ufus eft Mofes, vel cafu, vel parentum vitio in eo ir- Vxod. 4. 25. & Jofue cap. 5. 2. Sed ritum fuit, & violatum. nihil tale hic precipitur, & Juftinus 1j. Nom vocabis Sarai , fid Saram.y ;hicCir mmembro contra "'ryphonem teftatur fua &tate Sarai idem fignificat , quod Domiza bro ft tl judaos ferreo cultro ufos. mea , Vel, princeps mea , Sara vero ab- Tam wernactluas , quam emptztius , &fc.) folute fignificat principem , ac Domi- ; primum um fidiþ Hebrza fic habent : Omzis fervus domi nam, quafidicat, Sarai ha&tenus unius um & * matus, & emptitius, qui non eft de femi- mariti, & familiz fuit domina, jam ne tu0 5 circumcideudo | ciremmcidetur. vero erit Sara, íd eftabfolute Princeps, ylis lt Aliqui putant tam fervos, quam fa- & Domina , quia erit mater gentium cumcmo ] mulos liberos juífos circumcidi. Alii plurium , imo cunctarum-per lfaac; nullum adultum fervum hic obligari ex quo Chriftus, qui eft pater emnium . Abr ghzm ad fe, vel fuas proles circumcidendas, jrcurm cuiio gentium fidelium & Chriftianorum. Í Atfühæ) nifi ipfe fponte.in id conféntiat. - 'T'an- 16. Bezedicam ei.') Natureg. vitiis Romd dem ali exillimant. omnes fervos fublatis fcecundam reddani. etiam adultos , non autem famulos ju- Cui beneditturus füm.) INon filio , fed am fide beri circumcidi. Omnes iíte fenten- Sarg. Nam lHebraice eft feemininum. gt i ti? habent fiios au&tores ,. & rationes. * INofter tamen interpres refert ad m pur? Cornelius a Lapide tertiam veriorem filium, ut patet exfequentibus. Orez- PræSgu. j putat. ^Secundaeft Pererii ; & Suarez. iur ex eo. Res eodem recidit, nam I4. Delebitur anima illa de populo fuos ) benedi&tio ad Saram per filium perti- ) frgaie ld eft quicunque etiam infans cir- net. nimi ^ $2 LIBRI GENESIS 17. Cecidit Abraham in faciem fuam, & rifit, dicens in q. E corde fuo: Putaíne centenario nafcetur filius ? & Sara nona- p & genaria pariet? 18. Dixitque ad Deum. Utinam Ifmael vivat coram te. *Infr. I9. Et ait Deus ad Abraham. * Sara uxor tua pariet tibi 18.1o filium , vocabifque nomen ejusl1ífaac , & confütuam patctum dhglia 1. 2. gjgeum 1lli in foedus fempiternum, & femini ejus poft eum. 20. Super Ifmael quoque exaudivi te: ecce, benedicam ei, qui & augebo, & multiplicabo eum valde: duodecim ducesgene- rabit, & faciam illum in gentem magnam. 21. Pactum vero meuni ftatuam ad Ifaac, quem pariet tibi i Sara .empore ifto in anno altero. 22 Cumque finitus effet (ermo loquentis cum eo, afcendit 1 Cu Deus ad Abraham. prope eu 23. Tulit autem Abraham Ifmael filium fuum, & omnes de oflio vernaculos domus fuze: univerfofque , quos emerat . & cun- LE ^ €tos mares ex omnibus viris domus fuzae : & circumcidit car- tranfess. nem preeputii eorum ítatim in ipía die j ficut preeceperat ei 4 Sed Deus. L Tqui 24. Abraham nonaginta , & novem erat annorum , quando 5 Por circumcidit carnem prseepütii fui. pole tr 25. Et Ifmael filius tuustredecim annos impleverat tempore Qu diye circumcifionis fu. () . Q hvent 26. Eadem diecircumcifus eft Abraham , & Ifmael filius ejus. T ; 27. Et teprj . ligtm ) 17. Rift.) Non dubitavit, fedqua- riter ridens , & gaudens defilio fibi d li fi ad rem, rovam obítupefcens , & nato hoc nomen jam datum iterat ; gratulans. Chaldeus habet, g«vifus & confirmat infra cap. 2r. 6. SIGIO: b Confiitmam patum meum z'll'i.) Quæ Ofpitim - eff , hinc ex admiratione nata interro- Ej » 2. g gatio , Putafre centenerio nafcetur filius pa&o promifi , pertingent ad polte- Convle fs fi dubitalfet ; a. D'omino reprehenfus rostuos per Tfaac, non per Ifmaelem. fuiffzt. Divus tamen Hieronymus, oI. A4d Hía4c. j Cum Ifaac. Yero ; in l & D. Chryfoftomus dubita(fe cenfent. Juno altero. j Anno ptoxime fe- ? Trs Virj, ae T r8. Ubplem Ifmael civat coragm te.)) quenti. aü;us Pl Novo modo fit fuperftes, fed hone- 23. Statig) m ipfa die.) Prompte fe, & fandte vivat, lioc enim votum obediens Deo. ftery "ii Abrahe, hoc fignificatillud , ceram te. 25. Tredecim.) Hinc (tefte Jofepho i hi O etn Ig. J/zac. ) WMaac rifun fignificat, Í. r. cap. rz. ) Saraceni defumpfere fic autenr didus eft propter rifum rtum circumcidend: fuos anno ztatis €0s Ang'ih Jébrahe , & nom propter rifumi Sare, 13. aperte 4 lege Dci Abrahe data Vrryjt $24 nondum riferat, Poliea Sara pa- recedentes. Alibuy ton Ht ) Dyj CAPUT XVI. & XVIIL. dl iceng in * D0nd« 27. Et omnes viri domus illius, tam vernaculi , quam ent- ptii, & alienigenze, pariter circumcifi funt. ( 1 te, CAPUT XVII. tiet tibi padum eIngeli ab. zibrabam bofpitio ]izf&epti , filium ex Sara promittunt : Cüm, lcun ei, que ob id ridens , corripitur. Sodomorum ever[ra pradicitur, 5 pene- pro quibus Zibrabam [epius deprecatur. riet tibi Pparuit autem ei Dominusin convalle Mambre fedenti I.A in oftio tabernacvli fui in ipfo fervore diei. afcendit 2. Cumque elevatfet oculos, apparuerunt ei tres viri ftantes prope eum: quos cum vidiffet , cucurrit in occurfum eorum ; omnes de oflio tabernaculi fui, & adoravit in terra. & eu 3. Et dixit: Domine, fi igveni gratiam in oculis tuis , ne Hebe. tranfeas fervum tuum. idit cat Ij 3 opent ei 4. Sed afferam pauxillum a qua , &(2)lavate pedesveüros"7 & requiefcite fub arbore, 5. Ponamque buccellam panis, & (4) confortate corveftrum, , quando poltea tranfibitis: idcirco enim declinaftis ad fervum veftrum. tempore Qui dixerunt: Fac, utlocutus es. 6. Fe- (1) Cap. XVII. i edit. Sixt. abfol'uitur az. vers. (2) lavate. I» e4. Si.;'t. legitug fsejs laventur pedes vefiri. (3) confortate. /sed. Sixt. confortetur. ) Morefuo przftolanti pe- noratior videbatur , hunc alíoquitur. t k —Á i. Ea'egti. regrinos, & veluti expandenti 4. Lavate. ) Non ipfi fibi peregri- fagenam hofpitalitatis. ni pedes lavabant, fed domellici eo icffío foi In ipfo fervere. diei.) 'Tempore me- Thunere defungebantur. Quidam w ii ridiano ; tunc enim, qui iter faciunt, in librihabent, Levesiwr. Divus Augu- hofpitium fe recipiunt. fünus /ermo 0. de tempore infinuat .6 ili-) Qug 2. Cumque elevafft ocules. ) Ipfe in ipfüm Abraham hoc munere fun. 5 t a ip olte convalle feu querceto fedebat, via &um. Jfmaec vero ,in qua Angeli, aitior erat. 5. Pawis ) In fcriptura panis nomi- ic Tres viri. ) 'Tres Angeli virili fpe- ne omne ciborum genus comprehen- me (0' cie. Fuiffe Angelos docet Divus ditur. toxt Paulus ad Hebr. :5 a. 6 bofpitali- Confortate cor.) Reficite vos cibo. | PIDWPW fatem; nolite oblivifói, per banc enim la- * Jdeirco enim declinaflis.) Id eft divi- fuerunt quidam dngelis bofpitio receptis. na providentia fa&um eft , uthacho- ofipto Mofes etiam cap. feq. num. 1. vocat ra tranfeuntes hac, hofpitalitatis mese ;üe] qdümpe eos Angeios. participes fa&i, me honoraretis. 00 * ps Adoravit inttrra. ) Civili , &orien- Qui dixerunt. ) Unus, fuo & gocio- balf a talibus confueto honore illos vene- rum normine. rátus, Wt leesíus es.) Mlodice, & parce 3. Dominc.) Unus eorum trium ho- appara. 64 LIBRI GENESIS u M '6.- Feftinavit Abraham in tabernaculum ad Saram, dixitque feverat San fl ei: Accelera, tria fata fimilae commifce ; & fac fübcinericios anes. j M 7. Ipfe vero ad armentum cucurrit, & tulit inde vitulum TOUS al tenerrimüm , & opt 16 Q coxit illum. i jmum, deditqge puero; qui feftinavit, & it2 Sodo g. Tulit quoque butyrum, & lac , & vitulum, quem coxe- 9.5 rat, & pofuit coram eis: ipfe vero ftabat juxta eos fub arbore. gelurus . Cumque commediffent, dixerunt ad eum : Ubi eft Sara 1. € uxortua? 1lle refpondit: Ecce in tabernaculo eft. &* BE * Sup. Io. Cui dixit: * Revertens veniam ad te tempore ifto, vi- 1. X 17.19 ta comite , & habebit filium Sara uxortua. Quo audito, Sa- Infr. fü pof 21.T- ra rifit poft oftium tabernaculi. & juttiti Rom. ii. Érantautem ambo fenes, proveCteequesetatis , & defi F—:.- que loo rant Sarze fieri muliebria. 1. D ^ '.et 12.' Qu rifit occulte, dicens:; Poftquam confenui, * & do- Theorun 3.6 minus meus vetulus eft, voluptati operam dabo? * * Titis, 13. Dixit autem Dominus ad Abraham ; Quare rifit Sara, dicens: Nufm vere paritura fum anus? m — 14. Num- pus, hoc tine fe | 6. Tri« Sata.) Satum menfurz ge- vds xaipoy vÉrOV €i Dpat. E tempo- tll nus, quo arida menfürabantur. LXX, re boc i2 boras ; quafi dicat, ad ean- dixerunt: Tres menfuras. W. Just dem horam. iNifi forteillud eie 2»ae s. Mp Simile.) Simila , feu Similago efl fignificare velit, quod dicimus Itali- qud dfiq ea farinz pars , ex qua craffiores fur- A vind fures excreti funt. Hinc tamen ac- ce,- i quefla flagiones nam hore Gr&- cis funt quatuor precipuzanni partes, €ipi videtur pro farina expurgatiffima. E Vita comité.) lLooquitue humano [ eïnm, | Subcinericies pans.) i2 xtra clibanum more. 16 Din €ineribus, & prunis inje&is coctos. Poft offium Tabernaculi. j Ubi.ipfa Otim co 9. Stabat juxta eos.) Ut miniflrans, & erat; Angelus vero tergum oflio ob- V. N adhortans, humanitatis, & officii caufa. verterat, ut notat Chaldaus. 9. Comediffent.)) INon a&tiorie vitaH, :1. Fieri muliebria. j Fluere men- hh. I fed cibo in corpus affüumptum tranf- firua ad conceptionem necelfaria Ro mater miffo, & in aerem tenuiffimum re- Dümitie foluto. l0. Querift occulte.) Elebr. & Chald. Ub eff Sara? ) Sciunt , fed flernunt intra fe, ut etiam LXX. quod verbis Y ( non aufa, rifü refellit; nam. quidam Prünif, & interropatione viam dicendis. ' i Ecteh IO. Cui.) Mhrabe. rifus eff genus confutationis, Dixit.) llle, qui inter tres Ange- if Dominus meus. ) "Wide - conjusgafen dj los precipuus. reverentiat, Sara, obediebat Abrabe z fla t feme Revertens vtniam. ) Hebr. revertenda (inquit Divus Petrus Epiftol. 1, cap. 19 s'm ycvertar , hoc eft , certifmerevertar. 2 ^ n. 6.) Dominum eum -vocans. Ton Q]et Yempert iffo.) LXX EHlabent 7'-0470; 13. Deminus,) Angelus ille pragi- 0 ^ CAPUT XVII 6; D 14. Numquid Deo quidquam eft difficile? . juxta condi&tum. dixitque itericis revertar ad te hoc eodem tempore, vita comite, & habebit Sara filium. vitulum 1;. Negavit Sara dicens: Non rifi: timore perterrita. Do- minus autem: Non eft, inquit, ita, fed rififti. vit, & 16. Cum ergo furrexiffent inde viri, direxerunt oculos con- tra Sodomam: & Abraham fimnul gradiebatur , deducens eos. Af COXC- batbore. 17. Dixitque Dominus: Num celare potero Abraham , quae gefturus fum, elt $r 18. Cum futurus fit in gentem magnam , ac robuftiffimam , & * BENEDICEND £ fint in illo omnes nationes terraze? *Supr iüo ) Vi" 19. Scio enim , quod praecepturus fit filiis fuis, & domui 12 - diio, $- nir. fuz poft fe, ut cuftodiant viam Domini, & faciant judicium, 22.18 & juítitiam : ut adducat Dominus propter Abraham omnia, & defie- qua locutus eft ad eum. 20. Dixititaque Dominus: Clamor Sodomorum, & Gomor- ,'&de rheeorum multiplicatus eft, & peccatum eorum aggravatum eft nimis. Lüt Sara ) 51. Defcen- 14, Nutt- puus, hac occulti rifus Sarz reyela- ac familiam bene inflituere ; 2equum tione fe prodit plufquam hominem ergo eft te non ignorare caufam ex- ; Jy tnpee etfe. cidi Sodomorum, ut hoc exemplo X4. Juxta condiflum.) Ut promifit. tuos abducas a fceleribus. "E u i ujti 15. Negavit Sara, ) INonell neceffe, Uz cuflodiant "viam Domini.) Deum quod aliqui faciunt , Saram a men- vero rite colant, ejufque mandatis ámis T^ dacio vindicare. f'ortaffetimore con- pareant, j hor& Grt« qgni partes. fternata , non fatis deliberate locuta €it. Faciant judicium. ) Judicium fignifi-, g humano eatur id, quod Dei , fapientumque jue 16. Direxerunt oculos.) Iter vexfus So- dicio rectum eft, & juítum. domam converterunt. Ut adducat. j lioquitur defe Deus in - Ub i vy. Num celare potero. ) Hloc poft u- tertia perfona, quafi de alio fenfus eft , oflio o lat lex amicitie , ut fecreta communi- ut impleam, quzecunque Abraha pro- centur. Dat etiam. Dominus Abra- mit. "ïugte mae mo materiam exercenda charitatis pro 20. Clamer. ) Eft profopopoia, veffaria Sodomitis orando, quafi peccata vocem tollant, & ad bï- & Chflh:!' 18. Cum futurur ft.) Majora hec Dei aures accedant, eumque ad vin- od verois promifi Abrahamo , cur , quod minus dicam provocent. j qum eft, fecretum hoc tegam? Sodemorum , && Gomorrhaorum.) Flos j Robuflifmam.) Xlebr. Offeam. tantum nominat, quia ut opibus, & Benedicendae [fimt im ilo, ) Per Chri- nobilitate , fic flagitiis ceteris antefta- . nEUïM flum femen ejus, bant. "P i;'r';ïfl'f * 19. Scio emim. ) Altera ratio, cur Multiplicatus. ) Sermo effe videtur moï, h CEP ? non celet eum. Novi te effe juítum, non tantum de frequentia ngfarii il- Bibl. quis Com. Menoch, T. T. ,ï:'e ;,;æcï-* 66 LIBRI GENESIS o N 2rL Defcendam, & videbo, utrum clamorem , qui venit ad Quifi me., opere compleverint: an non eft itaj ut fciam, fiinrene 22. Converteruntque fe inde , & abierunt Sodomam : Ab- raham vero adhuc ftabat coram Domino. j Q 23. Et appropinquans ait: Numquid perdes juftum cum Qdti pter vigi impio ? 24. Si fuerint quinquaginta jufti in civitate, peribunt fimul? y. 0 huc feme & non parces loco illi propter quinquaginta juítos , fi fuerint jn eo? delebo p 5 At 25. Abfita te, ut rem hanc facias , & occidas juftum cum impio, fiatque juftus ficut impius: non eft hoc tuum: qui ju- ban: & dicas omnem terram, nequaquam facies judicium hoc. 26. Dixitque Dominus ad eum. Si invenero Sodomisquin- quaginta juftos in medio civitatis, dimittam omni loco propter N n €os, Lit, 4 27. Refpondenfque Abraham , ait: Quia femel coepi, lo- u ( quar ad Dominum meum, cum fim pulvis , & cinis. i tio m 28. Quid fi minus quinquaginta juftis quinque fuerint? de- i lebis (1) propter quadraginta quinque univerfam urbem? & ait: Non delebo, fi invenero ibi quadraginta quinque. 29. Rurfümque locutus eft ad eum: Sin autem quadraginta L En« ibiinventi fuerint, quid facies? Ait: Non percutiam propter in quadraginta. Wy t ol 3o. Ne 2 RE 1) propter. zz eZ. Sixt. legitur.quia. vefri, ( Ims íceleris, fed de aliis etiam , qu&e caput, & in qua degebat Lot, & Ciftemin memorat Ezech. 16. 49. otio, gula, qua magis criminofa. inhofpitalitate, crudelitate, &c, D'ateama og. Quijudicas omnem terram.) Qua- 21. Defcendam , 66 videbo.) Hiuma- fi dicat: mitius teagere par eft, cum no more loquitur , quafi dicat : acce- fis judex omnium íuüpremus, a quo l) C«p b dam, ut certius cognofcam. Aptum non eft ad alium provocatio, & qui 35 Proy judicibus monitum,netemere pronun- es , & haberis jufti judicii norma cer- Dl tient, fediprius omnia bene confide- tiffima. D id D] xent , cognofcant, circumfpiciant. € etibtent Utrum clamoresi. ) Ut pro modo fce- Nequaquam f'aciesjudicium boc.) Hebr. AL füens e lerum gravius, aut mitius puniam. fic habent, At t nunquid judex Yine 22. Comverteruntque, ) INon quicum omnis terre. non faciet judicium ? quafi lus dicat: Abfit, ut tantam feveritatem in Abrahamo loquebatur, íed alii duo has civitates expromas, ne forte vi- Angeli. IDQM hus flabat. ) Poft duorum dif- dearis modum puhiendi, qui re&oju- rah( ceffum. dicio regi debet', tranfiliiffe. V, 26. In medio civitatis, Stiny, i 24. Quinquaginta jufti.) DeSodoma ) Intra am- g fola loquitur, qu& aliarum civitatum bitum civitatis. captae CAP UT XVII. & XIX. Gy Venit ad 3o. Ne quafo , inquit, indigneris, -Domine , fi loquarz Quid fi 1bi inventi fuerint triginta? Refpondit: Non faciam, : Àb fi invenero ibi triginta. 3r. uia femel, ait, coepi , loquar ad Dominum meum: uf Cum Quid fi ibi inventi fuerint viginti? ait : Non interficiam pro- pter viginti. t fimul? 32. Obfecro, inquit, ne irafcaris, Domine , fi loquar ad- 1 fuerint huc femel: Quid fi inventi fuerint ibi decem ? Et dixit: Non delebo propter decem. um com 33. Abiitque Dominus, poftquam ceffavit loqui ad Abra- ^. : qui jue haxm: & ille reverfus eft in locum fuum. (1) Vi CAPUT XIX. misquit- ) proptxer- Lot, Zingelis bo[pitio Julceptis , a Sodomitis vim patitur , eunn 19pi; lo uxore, C? utraque filia a. Sodomitico ereptus. incendio. , uxorem in via amifit : tandemque inebriatus , cum utraque filia incefFum jut? de- ignorans commiftt , unde ortum babuerunt Moabita , ? &al: €? /"Admmonita. ragiat? Eneruntque duo Angeli Sodomam vefpere,' fedente Lot Hebr. | pmpæf LV in foribus civitatis. Qui cum vidiflet eos , furrexit, !3« 2« & ivit obviam eis; adoravitque pronus in terram , t M 2. Et dixit: obfecro, Domini, declinate in domum pueri veftri, & manete ibi: lavate pedes veftros , & mane profi- t ot, & cifcemini in viam veftram. Qui dixerunt ; Minime , fed in plateamanebimus. ,.) Qu I5 30 COm-' cum l elï, (1) Cap. XVI. im edit. Sixt. comtimet 37. "UEFS. j qUO 32. Propter decem. ) Xlic fubflitit In fsribus Civitatis.) Ut peregrinos jo, & Abraham , Dei clementiam admirans, primus exciperet, & ne qua vis illi in- sonma Cf Nullàm ferretur a civibus, aut nein commer- & ultrà progredi veritus. de eripiendo Lot mentionem intulit, ciis, qug juxta portas exercebantur . ) B fat fciens eum Deo cordi effe, & di- circumvenirentur. yii j t vinz illius providentia fidens, "Adoravitque. ) Nalde honoris caufa: n feincurvavit. um ] quall yeriatet! Uo- Angeli.Y [lli duo, quiab Ab- a. Pueri veflri.) Servi veftri. , fortt t ï-D rahamo recefferant. Lavate.) Permittite lavari, ut füe Vefgere.) Sub no&em. pra cap. 18. 4- uj 0 Minime.) Negant ad primam invis- Sedente Lot. ) Ut hofpitalitatis, quam ]orri 0 ab. Abrahamo didicerat, occafionem tationem honeftatis caufa, non nega-- captaret, turi, fi amplius urgeantur, 68 LIBRI GENESIS 3. Compulit illos oppido , ut diverterent ad eum : ingref- ib fifque domum illius fecit convivium, & coxit azyma , & co- - geterum mederunt. urbe hac 4. Prius autem quam irent cubitum , viri civitatis vallave- n D runt domum 3 puero ufque ad fenem, omnis populus fimul. fhor eoT $. Vocaveruntque Lot, & dixerunt ei : Ubi funt viri, qui . E introierunt ad te no&te? educ illos huc, ut cognofcamus eos. aceptur loco iflo 6. Egreífusadeos Lot, poft tengum occludens oftium, ait: 4. Nolite, quaeío, fratres mei, nolite malum hoc facere. &i quaf 8. Habeo duas filias, quae necdum cognoverunt virum: 1 C educam eas ad vos, & abutimini eis , ficut vobis placuerit, Suge, dummodo viris iftis nihil mali faciatis, quia ingreffi funt fub ( parite umbra culminis mei. i6 D 9. Atilli dixerunt: Recedeilluc. Et rurfus : ingreífus es, fiüm uxi inquiunt, ut advena, numquid ut judices? te ergoipfum ma- tüings i *ePetgis, quàm hos affligemus. * Vimque faciebant Lot vehemene m 2.8. tiffime: jamque prope erat, ut effringerent fores. ibiue | IO. Et ecce miferunt manum viri, & introduxeruntad fe 1 ! refpic Lot, clauferuntque oftium, It mont * Sap, II. Et eos, qui foris erant, * percüfï'erünt coecitate a mi- L offent. 19: 16nimo ufque ad maximum, ita ut oftium inveþire nonp 12. Di- N 3. Cempulit illos oppido.) V alde urfit,ro- irato pugionem offert dicens; me po- gando: fpeciem prafetulit eos cogentis. tius occide, quam eum, cum quo ti- Y g f 4zyma.) Subeinericios panes fer- bi eft rixa, violes: certus amicum ira- lt fotes tum non proceffurum ad necem. num. 6. rento carentes , ut fuperiori cap. 18. Mat, 9. Recede fluc.) Abi ab oflio, me in hb. SH! 4. Omnispopulus fimul.) 1ta ut (quod nos impedias. ipientig Hebraus textus indicat) ab extremis Trgreffus es , &fe. ) Quaü dicat, ne Qittum L etiam oppidi finibus confluerent , ut bic judicem agas, ut morum cenfo- Sic Ci- Wn figs aliquo modo fceleris illius participes rem , cum fis peregrinus. Uirt n | effent, quod oftendit in ea urbe de- ceronem inimicl vocabant Romulwmn V. Dj. cem integros nonfuiffe: aderantetiam drpinatem. "Iprimit pueri , quod intellige de doli capacibus. Magis quam bos affigemus, ) 'Te ipfo Hs j abutemur. abutamur. &. Cognoftamus eos. ) "Turpiter — eis ü bl fangu Vimque f'aciebant.) Yrudentes , fori- futiyg 7. Malum boc.) Quo & hofpitii jus, bus vim inferentes , ut juvencs ad pro- W 8y & lex naturg violantur. brum abziperent. l Ionlll 8. 4dbutimini eis.) Vel perturbatus 10. Et Ecee.) Rem inopinatam vi- ) Tij LLot non fatis intellexit, fe non poffe de; hofpites fui fecuri fabito referunt H "ant ftupro exponere filias, que a Sodo- oflium. Lotum introducunt, popu- W Dj mitis non expetebantur: vel ad eum lum depellunt. egit modum, quo quis alteri amico iL Pereufferumt cmcitate. ) INon pla- te, J Pàtgg CAPUT XIX. 69 : Ingtef- s & 9- 12. Dixerunt autem ad Lot: Habes hic quempiam tuorum? generum, urbe hac. aut filios, aut filias, omnes, quitui fant, educde valfave- 13, Delebimus enim locum iiïum, eo quod increverit cla- us fimul. mor eorum coram Domino , qui mifit nos, ut perdamus illos. riri, qui 14. Egreffus itaque Lot, locutus eft ad generos fuos , qui IUS €0$, accepturi erant filias ejus , &dixt: Surgite, & egrediminide im, ait: loco ifto: quia delebit Do minus civitatem hanc. Et vifus eft facere, eis quafi ludens loqui. - virum: 15. Cumque effet mane , cogebant eum Angeli, dicentes: lacuert, funt (üb Sutge, tolle uxorem tuam, & duas filias, quas habes: ne & tu pariter pereas in fcelere civitatis. £6. Diffimulante illo , apprehenderunt manum ejus , & ma- elfus es, num uxoris, pfümta- minus illi. ac duarum filiarum ejus, eo quod parceret Do- 'ehemtene r7. * Eduxeruntque eum , & pofuerunt extra civitatem: * Sap. IO. 6.' ibique locuti funt ad eum, dicentes: Salvaanimam tuam: no- n ad fe li refpicere poft tergum, nec ftesin omni c irca regione : fed in monte falvum te fac, ne & tu fimul pereas. jfe 2 Ifi- 18. Dixitque Lot ad eos: Quaefo, Domine mi, poffent. y. Dt 15 1g. Quia d 5; m po ym quo t ne ceci fa&i funt, fed offufa caligo, l17. Salva amimam. ) Vitam eripe ymicurtitt- ut fores domus lL,ot invenire non incendio. pollent, imo necíuas, ut habemus necetnt. in lib. Sap. c. ult. 16. Vel in libro Noli refprcere,) Id eft nolite ; nam oftio, "* id etiam uxori, & filiabus mandatum; apienti2 tantum dicitur Sodomitas jubet autem non refpicere ad exer- diCät ) D oftium Lot, ZEgyptios vero domo- tum füarum portas pratenebris inve- cendam Lot obedientiam , in detefta- rum C0* Gire non potuiffe. tionem etiam eorum, qui fiammis Sc V* addicebantur, quibus neminem com- "d I2. Dixerumt. ) Dwuo illi viri, ut pati volebat: vel etiam quia eum pro- exprimitur in Hebrao. pérare cupiebat , nec moras ne&ere ; Habes bic quempiam tuorum? "- Omnes j ) Tg ipfo tibi fanguine, aut neceffitatibus aliis nullumque ; quod inde egreffus effet, dare fignum ponitentis. TU í Qr jun&os parati fumus eriperetui gratia. eges Ed Pro 14« nafi Indensloqui.) Joco non fe- In monte,) Quiimminet urbi Segor. rioloqui, delirare. 18. Domine. $- Tolle uxorem tuam , &f tuas filias. ) fed unus Lot, & uxorem manu duce- ) Duo erant Angeli, inatm w He tantum Loto crédiderunt. to r enint bat: hunc compellat hic Lot dicens, unt; POP 16. Diffoewlante illo. Y Morasne&en- Domine, alter eum fequens pone in- te , fortaffe etiam orante Deum, ut 3 ter duas filias medius eas pariter due parceret, cebat. ) Non P LIBRI GENESIS 79 nj. Quia invenit fervus tuus gratiam coram te & magnifi- s* cafli mifericordiam tuam , quam fecifti mecum , ut falvares ani- filis mam meam, ntec poffum in monte falvari, ne forte ^" L/ ! apprehen- dat me malum, & moriar. cum Do .30.. Eft civitas hzec juxta , ad quam poffim fugere , perva, s & falvabor in ea; numquid non modica eft, & vivet anima teramt mea? quaft f 21. Dixitque ad eum: Ecce etiamin hoc fufcepi preces tuas, 29 C ut non fubvertam urbem, pro qua locutus es. fecordat ?Sap. /.22. * Feftina, & falvare ibi, quia non potero facere quid- quibus h Íidcirco vocatum eit nomen 19. 6 quam, donec ingrediaris illuc. $. À urbis illius Segor. quoque 23. Sol egreffus eft fuper terram , & Lot ingreffus eft Segor. & manfit "Deu — 41. * Igitur Dominus pluit fuper Sodomam, & Gomorrham 29.53 *t. Di fulphur, & ignem a Domino de ccelo: E . H * Qullys vi * 1213 25. Et fubvertit civitates has, &. omnem ci rCà regïönem y x JUxtà mo Tere. univerfos habitatores urbium, & c unCta terrae virentia. 50.40 26. Re- m E €C. Propter fux 16.49 Ingrediaris illuc.)In territoriumUtrbis. Ofce I9. Magnijiczfi mifericordiam.) Yle- lle eodem X1 r D braifmmus, pro maxima erga me ufus Segor.) Quz prius dicebatur Bala , T^ qu if Amo es mifericordia. fupra cap. 14. 2. Wectoctan Nec polfum in monte falvari,) Pratex- 24. Pluit Dominus .. . . & Domino.) 4. 1T. Piane a Domino fuitpluvia hacignis; Ottitg, f Lu tus, non vera neceffitas, nam poftea d n, 17.18 » ivit in montem. & fulphuris, non autem a caufis na- 4l Pæ*laln 20. Nunquid zom madica eff.) Parvi turalibus. Ex repetitione colligunt qdultorum i jude oppiduli falutem peto , ut mihi fit interpretes myfterium Trinitatis, qua- li &t 7 fi dicat: pluit Filiusapatre: idverum refugio, & faluti: Pauciin eo inco- lil lg, quare & pauciora, & leviora effe Concilium Sirmienfe cap. 14. ana- (nds 1 crimina. themate fancit. 1 Qtota al. Su/tepi preces 1u45. ) klebr. Sufce- Sulpbur , & ignem.) Incertum an vox Ó Hebraica * 53 gopher, fignificet fulphur ' Àj pi faciem tuam. ) LOXX.. $9dvpaco. và ho Lredens modcomaov cs. Admiratus füm faciem picem an bitumen. Sulphur peccati 107, Tellüa fetorem , ignis libidinis ardorem fsj fuam., reveritus. De hoc dici poffet fignificant. ilud Pauli Hebr. s. 7. Exauditus ef De calo. ) De aere. tun GTepm pro f9a veverentia. Toárim Qu Ut mon fubvertam. ) Deus flatuerat 25.- Omnem circaregiontm.) WNon fo- £m qui lum Sodomam , & Gomorrham, feá oratione Lioti oppido parcere, quare Adamam quoque, & Seboim. fer Hrmge in animum ejus immifit , ut pro eo h /]üum deprecaretur. Univerfós babitateres.) INulli infon- Qu UM 22. Nom potero f'acere quidquam.) jux- tes: fi qui a fcelere purt propter &ta- nnl tem teneram, iis Deus hoc incendio $ ls d9 It t2 divinum decrcetum , quo juffus fum de te prius périculo fubducere, & totam confuluit , ne parentum mores , cum þlum pottea planitiem inflammare. adoleviffent, fequerentur. Famine lidita leglz : CAPUT XIX. y mnif 56. * Re 65 aj« falis. fpicienfque uxor ejus poft ,fg ; Verfa eft in flatuamsz,. prehen- - 17.18. 27. Abraham autem confürgens mane , Ubi fteterat * prius 'Sup. cum Domino, 13.1. , pv i ania 28. Intuitus eft Sodomam , & Gomorrham, & univerfam terram regionis illius: viditque afcendentem favillam de terra quafi fornacis fumum. ces tuns 29. Cum autem fübverteret Deus civitates regionis illius, recordatus Abrahae , liberavit Lot de fubverfi one urbium, in re quid- quibus habitaverat. : nomen 30. Aícendit . que Lot de Segor, & manfit in monte , due quoque filize e jus cum eo ( timuerat enim manere i ftSegot. n Segor) & manfit in fpelunca ipfe, & due filize ejus cum eo D orrham 21. Dixitque ma J nullus jorad minorem: Pater nofter fenex eft, & virorum remanfit in terra » qui poffit ingredi ad nos gionen, juxta morem univerfee terrze. ) 32. Verü x Me propter luxum, & füperbiam , preba- Salis uxor Lot , ut effet perenne mo- durmUrbit. bile eodem cum viris feditatis eene- r Dal , re, qua illis licebat, inquinatas fuiffe : numentum diving vindicte, quo po- nechoctantum i fteri doceantur Dei mandatis parere, j DMW-) domite , fed ut habemus gne conflagrarunt So- & in bene ccptis pergere, nec retro- apudS. Tu- fpicere. Videtur Dominus animae jhacigtih dam n. 7y. Fs Jfimt. exemplum. ignis uxoris Lot peperciffe, quod gravis j Cauüs fj« «terni penam fiflinentes , quam poenam culpa non fuerit ad incendium illud ] colligunt adultorüm neminem evafiffe credibi- : lius eft. refpicere. itats, Quf 28. Quaff fornacis f'umum.) NoxHe- , giverm Urbium.) Quuatuor , quas dixi. brza fignificat fornacem ealcariam. pI n Cunüa terre virentia. ) 'lota vallis 29. Kecordatus Abrabe. cremata, titionis illius. ) Memorpe- Numquid perdes. juflums 26. Refpicienfque. ) Nerbis Angeli eum impio? fupra C. 18. 23. & oj. cat lp non credens , ut indicat liber Sap. c. 20. 4dfcenditque Lot de Segor. ) Que m peCCJtl Io. 7. relitarum Sodoms rerum de- poft e reffum Lot evería non eít, ; a[dOïem fiderio, & cognofcendi ftudio , unde- ut conitat ex n. or. nam flrepitus ille crepitancium flam- incendii, Timuerat enim.) Contemplatus vim marum , qui exaudiebatur, quarum In via tantum fuerat pro- Nóbo- etiam quamvis averfz, fulgor aliquis hibitus refpicere. perftringebat oculos, refpexit. 31. Dixitquemajor.) Crediderat utra- Jiti rïham: f In flatuam f2lis. ) E.ffigies muliebris, quz etiamnum extare dicitur, ab iis, que foror mortales omnes extin&os uf nl incendio, ut olim audiverant a pa- roptet & Sal hoc videtur fu qui in iis regionibus peregrinati fünt. rente diluvio periiffe: itaque ftudium iffe metallicum , reparandi humani generis illas incita- incendio quod pluviz refiftit , & mdificiis fo- vit ad facinus. NNec tamen excufan- orer liditate fua eft utile , de quo Plin. lib. j 31. - 7« Eft autem verfainftatuam dz , nam a congreffu a parente natu- ralis reverentia illas poterat abíterre- —— 72 LIBRI GENESIS », D 32. Veni, inebriemus eum vino , dormiamufíque cum eo , ut fervare poífimus ex patre noftro femen. AI;J:W]G* fuo bibere vinum no&te illa. Et 4 Ver 33. Dederunt itaque patri ingreffa eft major, dormivitque cum patre; a t ille non fenfit; at ili: enim vin nec quand o accubuit filia, nec quando furrexit. die dixit major ad minore m: Ecce dor- , Àb 44. Altera quoque demus ei bibere vinum. etiam hac mivi heri cum patre meo, gentem ! noCte, & dormies cum eo; . ut falvemus femen de patre noftro. ; NoI meys ef 35 Dederun tetiam & 1 la no&e patri fuo bibere vinum, dormivit cum eo : & ne tuncquidem Tnearum ingreffaque minor filia, & Db fenfit, quando c oncubuerit , vel quando illa furrexerit. ergo duze filize Lot de patre fuo. qde fecer 56. Conceperunt B men ejus Moab ; 37. Peperitque maj or filium, & vocavit no dimifi, íque in praefe ntem diem. nN ipfe eft pater Moabitarum u vocavit nomen ejus . 38. Minor quoque peperit filiu ms, & qua pr . Ammon , ideft, filius populimei : quod m ipfe eft pater Ammomta-.. tum ufque hodie. (1) 9. Sta fervos f CAPUT XX. num, t ( Vo Zbrabe in Geraris. pe regrinanti uxor a rege tollitur , qu& ad Qd fe &a redditur , &? . ZAbra- Domini ju[Jum cum magnis donis inta N Tme, bom orante [alus domui regis ve[Hiuitur. (ebofti —— Rofettus inde Abraham in terram Auftralem habitavitin- ï.P ris. h Drg ter Cades, & Sur: & peregrinatus eft in Gera ?. Dixit- 4 forig fbrend; undita (1) Cap. XIX. in ed. Sixt. babet 34. "vers. Hebr. ny q2 o emmi , ici eft, fülius lt pul re, & ex Loto quarere poterant, num aliqui homines flammas illas ef- pepsi , velgeneris mei, id eft, non nt t fupifTent. ex Sodomitis genitus eft, fed patrems Ym fuiff 33. t ille mon fenfit.) Ebrietate vi- habet ex gente mea, lo C0n &us uxorem fuam libi putavit accu- flm pep bare, immemor illam mortuam, ï.mj) Rofittus inde,) Mutat fedes Abra- VOT üor 15. Dederunt etiam.) Secunda Loti ham , quia advertebat virulen- "i v ebrietas minus a culpa excufare po- tas maris mortui exhalationes vicina Al tell, quam prima. Sed quis adco af- loca fterilia, & peitilentia reddituras. lp terram aufiralem,) Wefpetdu con- q j'lbl J/i, fli&us omnia poffit profpicere: RURG 27. Meab.)Dicitur quafi 3* Meab, vallis Mambre. 6. E[g ex patre, quafi profiteatur fe eum fi- Geraris.) Gerara urbs metropolis ii lium ex patre genuiffe. Pudentius Palafine, & fedes Regia fuit in tri- bu Simeon. En;».m ii p altera qu& filium vocavit, Ammon d C APU T XX z r 3 Ut 6p 2. Dixitque de Sara uxore füa: Soror mea eft. Mifit ergo Abimelech rex Gerarse, & tulit eam. lu Ri ) enfit 3. Venit autem Deus ad Abimelech per fomnium nocte, & ait illi; En morieris propter mulierem enim virum. , quam tulifti: habet yce dot« iam hac 4. Abinielechveronontetigerat eam , & ait: Domine, num gentem ignorantem, & juitam interficies? enoftto. $. Nonne ipfe dixit mihi: Soror meaeft: & ipfa ait: Frater vinum, meus eft ? in fimplicitate cordis mei , & munditia manuum quidem mearum feci hoc. D 1. 6. Dixitque ad eum Deus: WEt ego fcio, quod 1ïmþ1ici c Of- de feceris: & ideo cuftodivi te , ne peccares in me, & non s Modb : dimifi, ut tangeres eam. 7. Nunc ergo redde viro fuo uxorem , & orabit pro te, yen ejus quia propheta eft, & vives: fi autem nolueris reddere , ícito, imontta quod morte morieris tuj & omnia, quse tua funt. 9. Statimque de no&te confurgens Abimelech , vocavit omnes fervos fuos; & locutus eft univerfa verba A hæc in auribus eo- rum, timueruntque omnes viri valde. . Vocavit autem Abimelech etiam Abraham , & dixit ei: u Quid fecifti nobis? quid peccavimus in.te , quia induxifti fu- Aitt- per me, & fuper regnum meum peccatum grande ? quae non debuifti facere, fecifti nobis, Io. Rur- j [*IS. 0. De Sara sxore fu4. ) Sar& nona- Ne peccares,). Peccato adulterii. genarig pulchritudo divino muneri , Dini Nor dimifi.)INlorbo impedivi,naminfra tribuenda ; cum enim Dominus ei nu. 17.dicitur $zzzvit Deus "Abimelecb, &$c, fecunditatem larpitus efl, etiam red- 7. Prepheta eff.) Wamiliariter cum didit pulchritudinem juvente. Alii ilo verfari, & multa illi mylfteria re- .e defhiïï dicunt tunc n(m:zge(ïmum annum pa- rum futurarum revelare foleo. ,atrell rem fuiffe noflro quadragefimo ; pra- eip terea continentiam , & quod nun. $. Statimque de gofle. ) Extremano- &is parte, cum jam albefceret cilum. quam peperiffet , juviffe, ut corporis in Hebrzo eft: Mazcavit diluculo , fic decor non deflorefceret, etiam LXX. . sls Mb Tuit ezm. ) Non aufo refiflere , i Abtraham. 9. Quid fzc ? es Vll ( tis, fed expoftulantis. i/;i? Noneft interrogan- ii $« 4n fünplicitate,) Simplici, inno- 'centi, re&o, ac fincero animo. Peccatum grande, ) Gravem peccati þeön cote 6. Et ego. /cio, ) 'Te innoxium ab ultionem , & pcenam. metrOPOIi.s adulterio, fed non ab injuria ; tuliili Non debuifli facere, ) INec decuit, 4 enim invitam pro tuo imperio, firnm Bibl, eum Com. Menoch. T. £. nec licgbat. »LIBRI GENESIS 74 ro. Rurfuümque expoftulans, ait: Quid vidifti, ut hoc fa- 15 Co meledh pr Ceres? 1r. Refpondit Abraham : Cogitavi mecum , dicens : Forfi- tan non eft timor Dei in loco ifto: & interficient me propter uxorem meam: Naliur . *Sup. 12. Alias autem & * vere foror mea eft, filia patris mei, & ttidirt 12-13 yon filia matris meze, & duxi eam in uxorem. 13. Poftquam autem eduxit me Deus de domo patris mei , *Infr. dixit ad eam; * Hanc mifericordiam facies mecum ; In omni 31:33-]oco, ad quem ingrediemur, dices, quod frater tuus fim. L Iflt Vr I4. Tuht igitur Abimelech, oves, & boves, fervos & an- cillas, & dedit Abraham: reddiditque illi Saram uxorem fuam. 2 Con I5. Etait: Terra coram vobiseft, ubicumque tibi placuerit, yote, q habita. ? V« 16. Sarz autem dixit: Ecce mille argenteos dedi fratri tuo, Sui, Tf hoc erit tibi in velamen oculorum ad omnes, qui tecum funt, ) Et & quocumque perrexeris: memento te deprehenfam. Doss, I7. Orante autem Abraham , fanavit Deus Abimelech & $ Cur uxorem, ancillafque ejus, & pepererunt: tuseft T 18. Con- & DN audierit, 10-Quid vidifli?) Quæügnaiuüit'iæ, H "ID Scriptura ponitur argenteus, vel au- j lu aut libidinis in nobis deprehendifti ? reus , intelligitur Siclus, — Valetautem 3un h6 j I2. Seror mea.) Confanguinea : nam ficlus unus quatuor regales Hifpani- Cos. $. Cre Hebrzi, & Scriptura confanguineos fratres vocant, & forores. Fratri tus, ) E/ft ironia: ei, quem gnde Filia patris mei, £5 nom füia matris tu vocas fratrem. zee.) 'Thare filii fuerant Abraham, Velamen.) Quibus tibi velamen com- () N & Aran; Sara vero filia erat Aran, parare poffis , quo oftendas te nuptam, UA ithque Thare, qui Abrahamo erat pa- ne quis alius, ut ego, in erroremin- Pitrpere ter, Sare erat avus ; avi autem ufu ducatur; quo etiam velamine oculos nonnullarum gentium vocanturPatres, 1 Viris ( tuos veles pudore fuffufa, quod de- Id m rece ergo dicitur Filia patris mei: prehenfa fis. "Tandem quod fit tibi C Mu Ex eo autem quod dicitur, Et zoz f- teftimonium pudicitie tue non im- lia matris mee , colligunt aliqui Thare minute, quod.a me tam honorifice » Cttin , duas habuiífe uxores, ex quarum una dimiffa fis. Eflius putat datam pe- natus fit Abraham, exaltera Aran , qui cuniam illam , ut cultius ornaretur Sa- 1 ï(ï;u !at genuitSaram, & Lot. Alioquin Sara ra, tanquam fcilicet potens, autprin- dici potuiffet filia matris Abraham, ceps feemina, ac proinde nullus ei in- N u w lMeelum quz illi avia fuiffet, quemadmodum juriam intentare auderet. idy 4 "Thare, qui avus erat, pater illius di- Memento te deprebenfam.) Ac proin- citur. de pudefa&am , ideoque in pofterum À hm 16. Mille argenteos. ) Scilicet ficlos, EE ut vertit Chaldaeus; nam cum in qua fis, fatere, quod L,XX. habent, & in cuntlis efto veridica, ls eü,p f* n CAPUT XX & XXl. 75 doc f- 18. Concluferat enim Dominus omnem vulvam domus Abi- melech propter Saram uxorem Abrahae. (1) 1 Forf C APU T XXE propter Nafcitur lfaac , circumciditur , & abla&atur : Ifmael vero cum mei, & iaire domo pellitur in defertis oi&turus. ZAbimelecb cum fis Ttei , "Abrabam fedus medio juramento percu[fit. n omii fim. t Ifitavit autem Dominus Saram , ficut * promiferat: & ,c s implevit, quae locutus eft. 17- 19 mfuam, 2. Concepitque, & * peperit filium in fene&tute fua, tem- 18. 10 pore, quo praedixerat ei Deus. * Gal. cuerit 3. Vocavit Sara, lífaac: que Abraham nomen filii fui, quem genuit ei 4.2831 atritüo, m fünt, 4. Et circumcidit eum o&avo die, ficut * praeceperat ei* ls'u; Deus. 17.10. ]ech & s. Cum centum effet annorum: hac quippe aetate patris na- B&gtt. tus eft Ifaac. 1.2 $. Co l 1 6. Dixitque Sara : Rifum fecit mihi Deus : & quicumque — audierit, corridebit mihi. - r Vel Au- ( Rurfumqueait: Quisauditurum crederetAbraham, quod jletautem Sara lattaret filium , quem peperit ei jam feni? Hifpin 8. Crevit igitur puer , & abla&tatus eft, fecitque Abraham j, qun grande convivium in die abla&tationis ejus, K 2 (1) Caþ. XX. n edit. Sixt. continet X6. vers. 9. Cum : ret corti ? Duptam 18. Concleferst, ) Ut. nec. poffent renda hec non ad, preceperat, —fed ad, rorem n puerpere partum eniti, nec mulieres ezrcumcidit ; circumcifus enim eft Ifaac, j ocilos a viris cognofci, Quis fuerit Abi- ut etiam nat yod d melech morbus, Scriptura non expli- fimo. us anno Abrahe cente- cat. i fi .tibi Ajunt aliqui, eum ingenti cru- 6. Rifum fecit mihi Deus.) Dominus non wm- ciatu in verendis afflictum fuiffe, me gaudio replevit, & quicunque in« lonOUIHJe tellexerit , arridebit , & congratulabi- 1: dftavit autem Dominus Seram.) tur mihi. htam pe- gt Larga fuge gratie donatione , 7- Quis auditurum, ) Quis credidif- aut n* vel ut vult Chryfoftom. hom. 45. per fet venturum aliquando tempus , cum jl &i Angelum corporali fpecie. Abrahamo nuntiaretur, natam ei feni 2. Ip fénetlute füa. ) n fene&nte prolem ex Sara anu. 1j p!Oïn' Abrahami, ut patet ex Hebrzo , ubi Sen- Lattaret.) Quod certiffimum eft fi- oferum efi articulus affixus mafculinus, um partum ab ipfa- editum, nec fapdtt , fus eft, peperit filium Abrahe feni. effe fuppofititium. y- Cum centum e[fet aunorum,) Refe- $. Ablaiiatus ef/. ) Cum Ifaac. quin- 726 LLBRIGENESIS 15 t 9. Cumque vidiffet Sara filium Agar JEgyptiae ludentem cum Tíaac filio fuo, dixit ad Abraham: cus cert Gat 1o. * Ejice ancillam hanc, & filium ejus : non enim erit fedens CO *h eeres filius ancillae cum filio meo Ifaac. p. EX 4 30 ir. Dure accepit hoc Abraham pro filio fuo. gelus De there; €x I2. Cui dixit Deus: Nontibi videatur afperum fuper pue- rO, & fuüper ancilla tua: omnia, quae dixerit tibi Sara , audi 1p. Su: M Ó *Rom Vocem ejus: quia in Ífaac vocabitur tibi femen. gentem f 9-7. 13. Sed & filium ancillz faciam in gentem magnam , quia 1 À ebr. femen tuum eft. a, & 1I. 19 14. Surrexit itaque Abraham mane , & tollens panem , & qo. Et utrem aquae, impofuit fcapulae ejus, tradiditque puerum , & fidufqu dimifit eam. Quae cum abiiffet, errabatin folitudine Ber(abee. al H Wxorem i 15. Cumque confumpta eífet aqua in utre , abjecit püerum fubter unam arborem, qus ibi erat. « EG J-y6. Et exercitu Que al tum ztatis annum ageret, ut fentit nem induceret, fiveirrideret, aut ve- ' 15 T D. Hieronymus. Ut eo tempore xaret, aut fibi primogenitorum jura Lrpique longior vita, ita infantia producior. vendicaret ;; certum eft jocos illos ficies m Pofítea ccperunt ablaQare tertio an- líaaco noxios perfecutionem fuiffe , no, ut habemus a. Machab 7. 27 I utillam appellat Divus Paulus ad Ga- '2.?. Fecitque grandecomvzvium. ) Erat He- lat. 4. ag. Qs E brais ufitatum, ut a conceptione fce- 10. Ejic e ancillam, ) In matrem etiam viab(to .tus ufque ad ablactationem abílinerent ab uxoribus. Clem. Strom. ]ta- Sara excanduit , quod filii petulan- — tiam non compefceret. Poftulavit que quando infansabla&abatur, quafi autem , ut ejiceretur divinitus mota, inflaurato conjugio convivium inftrue- ut collipitur num. 12. lrto efl | bant. Hoc mater Samuelis facit ab- lenunt, 12. Omnia, que dixerit.) Quoad hanc frnificat laGatum deferens in vitulis tribus r. expulfionem. Reg. 1. 24. Vel propterea convi- Ip lfaac-vocabitur tibi femen. ) Pofteri lis vita( $. B vium inftruitur tempore abla&tationis tui, qui defcendent ex te per Jfaac, non potius quam nativitatis, quod tem- qui per Ifmael, Abrahz filii vocabun- tilum pore ablactationis certius fit prolem tur, & exillis, non ex Ifmaele be- Id N nedicum femen orietur. Ium,& f fore vitalem , quam tempore nativi- tatis ; quodque tunc aptus effe inci- 13. dp gentem. magnam. ) Chaldaus Wt enin piat infans folito cibo capiendo. W. 4 -9« Ludentem. cum Ifa46: ) Ludere in habet , z gentem predatricem, . Utrum- Vfï*eret v que verum. Scriptura. aliquando fignificat idola Quia [emen tuum eff ) Yn tui grat?am. tüats n colere; aliquando pugnare, 2, Reg. 2. I4. Tradiditque puerum. ) Qui jam D;)] 14.; aliquando coire. Genef. 26. ex 3 E 17. &tatis annum agebat. varia fignificatione nata occafio varie Errabat. ) lgnara viarum. Iuj j & ludum Ifimaelis cum Ifaacinterpretan- Berfabee. ) Qua fic poftea vocataab Abnhæ di, five idola colere, quafi joco doce- urbe ejufdem nominis. "Uny zet; five rei alicujus turpis fermo- 15. Subter unam arborem. ) In. He- Véne y, hi fep C;AP U T XXL - 77 tm um 16. Et abiit, feditque e regione procul, quantum poteft ar- cus Jacere , dixit enim : Non videbo morientem puerum : & lm erit fedens contra, levavit vocem fuam, & flevit. 17. Exaudivit autem Deus vocem,pueri; vocavitque An- gelus Dei Agar de caelo, dicens: Quid agis, Agar? noli ti- r pue- mere: exaudivit enim Deus vocem pueri de loco, in quo eft: 2, àudi 18. Surge, tolle puerum , '& tene manum illius , quia in gentem magnam faciam eum. 1 quia 19. Aperuitque oculos ejus Deus : quce videns puteum aquae, abiit, & implevit utrem, deditque puero bibere. em, & 20. Et fuit cum eo: qui crevit, & moratus eftin folitudine, um, & fattufque eft juvenis fagittarius. r(abee, 21. Habitavitque in deferto Pharan, & accepit illi mater fua Jüerum uxorem de terra /£gypti. 22. Eodem tempore dixit Abi inelech , & Phicol princeps 16. E —— exercitus ejus , ad Abraham: Deus tecum eft in univerfis, quae agis. ; aut Ye- .25. Jura ergo per Deum, ne noceas mihi , &potteris meis, um jura füirpique mese : fed juxta mifericordiam , * quam feci tibi , *Sup. os. illos facies mihi, & terrae, in qua verfatus. es adveria, j;fo. 14 - ) fuffe, 24. Dixitque Abraham: Ego jurabo. ial G 25. Etincrepavit Abimelech propter puteum aquee, quem metiam vi aþ&ulerant fervi ejus. petu]zn- K 5 56. Re- jlulavit j mota, breo eft plurale. LXX. aBetem .red- 2r. de Deferto Pharan. ) Quod eft diderunt. Vox Hebraica virgultum trans Árabiam contra plapam Au- v hanc fignificat in genere. 4jecir.) De il- ftralem. pofter lius vita defperans. 4Egypti.) Quia &ipfa Agar /Egyptia 16. Et 4biit.) Non fuflinens vide- 23. Ne moteas mibi.) Ylebraice eft, 4c, not re illum animam agentem. quod non mentieris mibi, id eft , quod Jcapun« 17. Neli timere. ) Meum Adven- dolo malo mecum nonages; necmi- qe be hi, aut meis eris inimicus; nam in- tum, & fulgorem, aut pueri mortem ; non enim morietur, juria , &injuftitia mendacium nonnun- yldeus 19. dperuitque oculos ejus. ) Ut ad- quam dicitur in Scriptura. Ztbene Jerum- verteret vicinum fontem , quem prius etiam verfum eft , zocezs , quia de men- turbata non viderat. dacio noxio loquitur Hebraicus textus. atim ? Deus. ) Angelus Deum referens. guxta mifiricordiem.) Xlebraifmus , j jm 20. Ef fait cum ev. ) Deus illi ad- pro , ficut de te bene merui, fic tude meis merearis. fuit, & illi favit in gratiam patris Abraha. 25. Putewm. ) Quem ante ejedám atad juveis fagittarius,) Significat a ju- Agar fervi Abrahe foderant ; poftea fuit a Paleftinis vi ereptus, illis utà vene vacafle.venationi, & fagittatio- He gï ferarum, pr(ïhiþitis " 78 LIBRI GENESIS 26. Refponditque Abimelech: Nefcivi , quis fecerit hanc ? At rem: fed & tu non indicafti mihi, & ego-non audivi praeter l, & hodie. lociftum & boves, & dedit Abime- 27. 'Tulit itaque Abraham oves, , Igitu lech : percutferuntque ambo foedus. dacens fec 28. Et ftatuit Abraham feptem agnas gregis feorfum. concidife 29. Cui dixit Abimeiech: Quidfibivolunt feptem agnze iftae; ceperat € quas ftare fecifti feorfum? , Die 3o. At ille: Septem, inquit, agnas accipies de manu mea: ; Dix ut fint mihi in teftimonium , quoniam ego fodi puteum iftum. tem &pu 41. Idcirco vocatus eft locus ille Berfabee: quia ibiuterque tévertemi juravit. & Tuli 32. Et inierunt fcedus pro puteo juramenti. 53. Surrexit autem Abimelech, & Phicol princeps exercitus HEcuscrcmm ejus, reverfique funt in terram Paleftinorum. Abraham ve- h Toll. ro plantavit nemus in Berfabee, & invocavitibi nomen Do- thüc: T mini Dei seterni. Tyty. j qwm ., 34. Et fuit.colonus terrae Paleeftinorum diebug inultis. (1) IX lrirenitun QAPUT. XXII. tutrat. Ab ipenitus Fides, € obedientia Abrabe in filii fui precepta imnolatione pro- Aqila al ; fg batur , fed ab ipfius immolatione probibetur ab Angelo , promilfo- tniteri apu ne[que ei denuo ob banc infignem obedientiam confirmantur z . *s Sic $ vf diletit €? filii Nachor fratris Abrabe numerantur. Difz'gis. ) ] dicit, copi u Ua -þoüquam gefta funt, * täntavit Deus Abraham : & Tf ( dith, !.Q dixit ad eum: Abraham, Abraham.. Atille refpondit: Tierors, Adfum. I ters ä*legt:r 2. Ait (1) Cap. XXT. iu edit. Sixt. babet verf. 31- Atcipatio 11:17 num optimis fru&ibus , folitumque tdhumo 27. Tult. ) Opima de gregibus, & 14 Hebr armentis fuis delegit, & egi donum peregrinos in hoc horto excipere, & Villils obtulit. recreare, ac pro mercede pacifci, ut 41. Ber/abee. ) Vox Hebrza; vel creatorém ccli, & terre timerent; eminis T potíus voces ; nam due fünt, igni- & colerent. Ex eo autem quod fe- OC eden ficat, purewm juramenti, vel, puteum quitur, £? zzvecevit ibi memem Dbmi- !m:n &t fiptem , fcilicet apnarum , quas Abra- ni Dei etermi , patet ; Abrahamum il- ?hay 3.' i)fW ham'pro puteo, & loco circumjacen- Hic altare excitaffe. WVW te tribuerat num. 50. 34. Colonts.) Incola , & peregrinus. Text D tentat Mu 33. Plantavit nemus.) Jonathas au- di« Entavit. ) Ad bonum é&or '"Thargum FHierofolymitani ait Deus Abraham, ut, quanta in t* vt eo lateat virtus, appareat. eur N fuiffe hortum arþore denfum, & ple- Tüs e[fr CATPUT XXII. 79 ont hanc ] prater 2. Ait illi: Tolle filium tuum unigenitum , quem diligis, lfaac, & vade in terram vifionis, atque ibi offeres eum inho- . Abime- locauftum fuper unum montium, quem monftravero tibi. 3. Igitur Abraham de no&te confurgens, ftravit afinum füum, D fl ducens fecum duos Juvenes, & Ifaac filium fuum H Cumque a i, concidiffet ligna in holocauftum, abiit ad locum , quem prae- x ceperat ei Deus. nü-mea; 4. Die autem tertio, elevatis oculis, vidit locum procul: 5. Dixitque ad pueros füos: Expe&tate hic cum afino : ego au- 3 ifhum. tem & puer illucufque properantes , poftquam ad—oraverimug.,, Uterque revertemur ad vos. faac 6. Tulit quoque ligna holocaufti ; & impofuit fuper T lum xércilus ham ve- en Do- 2. Toll. ) Hebräa funt valde pa- 4. Die autem tertio.) In Geraris de- thetica : Tolle nunc fiium tuum , unicum gebat, inde ad terram vifionis, five » tumm , quem dilexiffi lfaac , idem habent ad montem Moria , in quo poftez (1) templum Hierofolymitanum ; eft iter Unigemitum,) E.tiam Ifmaelem ge- tridui. Sic D. Hier. quod intellige nuerat. Abraham , fed líaac dicitur non de urbe Gerara, fed de regione; nam conílat tunc habitaffe in Berfa- unigenitus ex Sara uxore primaria, Aquila interpretatur oa,yx TQTÓV , bee, ut collipgitur ex cap. 2I. num. iptpr- dileium ; folent enim hi duo fignificatus 31. & poft immolationem reverfus niie eftin Berfabee hoc cap. num. 19. a rifceri apud Hebreos, & apud Grz- Ti : cos. Sic Salomon Davidi unicus, id Berfabee autem ad montem moria eft eft dilediffimus dicitur z. Paral, 29. z. iter unius diei. Lente ergo proceffit, quia rebus ad facrificium necellTariis Diligis.) kleb. ell, 4uexifi , quafi dicat, cogita, jam illum non efle, vixit. impeditus. am.'& Jfzac.) Quitibi caufa rifus, & nunc Vidit lecum, ) Signo aliquo illi a mearoris. þonditj Deo dato cognovit collem , in quo 2 Ait lp terram wifíonis.) Sic vocat per Deus facrificium fieri volebat. —7À anticipationem j nam poftmodum ab Abrahaimo nomen illi inditum . num. . Revertemur. ) INon eft mentitus ; fitomque 14. Hebraice dicitur Moris , id eft vel enim de íe folo loquitur numero plurali, more Hebraorum , vel cre- putt; vifibilis , & facile confpicua etiam didit filium fuüfcitandum a Deo, qui LCifCi j i eminus, quia altaerat, & montuofa: ymeret» hoc eodem fenfu LXX. vertunt, i» promiferat ei femen ex Iíaac , cujus terram excel/zm. verbum irritum effe non poterat. Ita« quod fe , D que D. Paulus ad Hebr. 1r. 19. ait 3« De nofe. ) Primo dilnculo. Hebr. Abrahamum contra fpem in fpem cre- mum il" manicavit Abrabam manpe , hoceft, fur- rexit primo mane. didiffe, arbitrando, qwia E$ 4 mertuis el qjnus dfzac.) Agentem ztatis annum 23$. refufcitare potens eft Deus. gntat Sare nulla fit mentio, cui non vi- 6. lmpofuit fuper lf24c. ) Cernefigu- u n detur Abraham indicafíe, quid fa ram Chrifti crucem fuam bajulantis. rus eliet. 86 LIBRI GNENESIS filium fuum : ipfe vero pörtabat in manibusignem , & gla- 1 Àp dium. Cumque duo pergerent fimul, de üsque ». Dixit Ifaac Patri fuo: Pater mi. Atille refpondit: Quid 1. Voc vis, fili? Ecce, inquit, ignis, & ligna: ubi eft viétima ho- cteo, dic locaufti? 16*k 9. Dixit autem Abraham : Deu s providebit fibi vi&timam hanc rem. T. Ben holocaufti, fili mi. Pergebant ergo paritet; 9. Et venerunt ad locum , quem oftenderat ei Deus, in las cli,. femen tut uo sedificavit altare, & defuper ligna compofuit : cumque ac , alligaffet I(aac filiumfuum, * pofuiteumin altare fuper ftruem 1. E ^ -5 21. lignorum. i, qi 1o. Exten 1 R& ditque manum, & arripuit gladium :ut immola- ret filium fuum. fabee fim 11. Et ecce Angelus Domini de coelo clamavit, dicens: 30. His Abraham, Abraham. - Qui refpondit: Adfum. quoque g 12. Dixitque ei: Non extendas manum tuam fuper puerum, tt, Hu neque facias illi quidquam: nunccognovi , quod timeas (1) / item 3yr Deum, & non peperciíti unigenito filio tuo propter me. p 13. Levavit Abraham oculos fuos, viditque poft tergum arie- 23 À tem inter vepres haerentem cornibus 2 quem affumens obtu- Qu Melc lit holocauftum pro filio, —— — 14. Ap- (1) Deum. 4z ed. Sixt. legitur Dominum. . Morem h- UMW 7. Ubi eff witiima.) Ktiam hoc col- doquidemi ta Deo þlacitum. tb vidili loquium augebat patris dolorem. veterem all igandi viétimas notat Ser- vius ad illud ZEneid. 2. & vizesla rupi. um mont 8« Deus prowidebit fibi.) Q u;mvis mo- * - Trts, dicin dum nefciret. Vide Ovid. 3. de Ponto eleg. üm e in 9. Venerunt adlocum, ) Jofephus vult l1. dirabam, dbrabam-) V ocem ge- Doniny;: fuiffe locum , ubi poftea templum, minat, ne animo incitato pater pra- ltput, 2 , quafi Ifaac effet figura vidimarumtem- veniret. Sic Chryfoft. & Ambrof. Wophetio- pli. Probabilius eft, quod alii aile- 12. Nuwnzc cogizovz'.) Morehominum ( afim runt, fuiffe Calvarie collem, inquo poltea Chriftus crucifixus eft, Uter- loquitur, qui, cujus rei periculum fe- ha | cerunt, id fe perfecte putant novilie. mipm vidit que autem locus tam is , in quo po- Non. pepercifti. ) Quantum in tefuit. [l refpor «a fuit templum, quam in quo cru- cifixus eft Chriftus, ad montem Mo- I2. drietem inter vegres berentem cor- Yel t j ria pertinebat, qui in varios dillin- nibus..) Meríus fuit aries. aliunde ab - ttiüm for L2 3) &us erat colles, qui variis nominibus Angelo adductus, quod dicitur, zzfer Vr in E appellabantur. vepres in Hebrzo elt 3303 . 24ffebach , JEdificavit.) Obiter cefpite foffo & quodalii aliter vertunt. Proprie vi- ïixüum Opt detur fignificare perplexztafem , ut ver- I! monte faxis aliquot coacervatis. tüsfüt A Alligzfft.) Declarata illi prius vo- tit Pagninus , fiveutalu, implexionems luntate divina, nec illo mortem re- harebat ergo aries cornibus in imple- €m tife suíante, fed libenter admittente, quan- xis denforum virgultorum ramis. Aill.gs Y "UCATPBUT XX $ H T : 1 à- 14. Appellavitque nomen loci illius, Dominus videt. Un- de usque hodie dicitur: In monte Dominus videbit. dit: Quid dima ho- Is. Vocavit autem Angelus Domini Abraham fecundo de Coclo, dicens: vidimam 16. * Per memcetipfum juravi, dicit Dominus: quia fecifti *Pfal hanc rem, & non pepercitti filio tuo unigenito propter me. Deus, n 17. Benedicam tibi, & multiplicabo femen tuum ficut ftel- pc. las coeli, & velut arenam , quze eft in litore maris: poffidebit 44 22 Cüfmque 1Mac t ílruem femen tuum portas inimicorum fuorum. 18. Et * BENEDICENTUR in femine tuo omnes gentes 2-$2. terree, quia obedifti voci mese. * Luce immola- I9. Reverfus eft Abraham ad pueros fuos , abieruntque Ber- ll-leï)ï' fabee fimul, & habitavit ibi. dicens: 6. 13. 20. Hisitaque geftis , nunciatum eft Abrahze, quod Melcha 17.D **Sup. quoque genuiffet filios Nachor fratri fuo , puerum, 21. Hus primogenitum neas (1) , & Buz fratrem ejus, & Camuel pa- iäsg Infra. trem Syrorum , 22. Et Cafed, & Azau, Pheldas quoque, & Jedlaph , 26. 4. ïum atie- 1. 23. Ac Bathuel, de quo nata eft Rebecca , o€to iilos ge- ffc n obtü« nuit Melcha Nachqr fratri Abrahae, AG.3 —— 24. Con- 5;. U. Morem 14.- Ufque bodie dicitur : im mente Do- 16. Per memetipfum juravi,) Cum minus videbit,) Seníus eft, etiamnum non poífet per majorem fe jurare , ju- t 9t cum montem illum fignificare volu- ravit in femetipfo. Hebr. 4. 13. Sie la rtpi mus, dicimus, hoc fadum, aut di- Jerem. 22. 5.. Jp suemetipfo juravi, di- g &um eft in monte illo , cui nomen, eit Domzzus. focempe Dominus videt , aut videbit. Aliqui 17. Peffebit fementuum pertas.) Ür- üter p!æ" legunt, Demizus "videbitur , quafi fit bes Chananzorum fub Jofue; Pala- rol. prophetia de Chritlo, qui in monte cruci affixus videndus erat. Porro ftinorum, Ammonitarum ; Syrorum, yomoinum &c. fub Davide , & Salomone; eft lum 1 Abraham loco nomen impofüit, Ds- Synecdoche ; nam : mixus vid;it, exeo quod ipfe num. g. tellioit. per porf:as urbesin- ovile filio refpondebat, Demisss providebit ; ii teilt Erat 1g. Benedzcentwrw i femine tue. ) In ittin u« vel ut alit vertunt , videbit. Chrifto Domino; nam ideo non dicit, etiam forma adagialis apud Hebraos: in feminibus , ut notavit D. Paulus iuþdï .:h Jo monte Dominus videbit , qua uteban- ad Galat. 3. 16. u tur in anguíliis conflituti, & Dei au- 20. Quod Mteleba, ) Sequens genea- xilium optantes , quafi dicerent; ficut (HI]EH logia texitur propter Rebeccam , ut yt Va in monte extremo in periculo mifer- conftaret merito illam lfaaco uxorem tus fuit Abrahz , ficetiam noflri tan- quafitam. I QfitI s dem miferebitur. u lt fl5 Bibl. eum, Com Menocb. T. £, L * * LIBRI GE'NESIS Jl 24. Concubina vero illius, nomine Roma, peperit Taï;ce, | hibere p tuum. & Gaham, & Thahas, & Maacha. (1) 7 3utt delicet H CAPUT XXHL g. Dix mortuüm Sara mortua plangitur , atäuä in [pelunca K(luplici; quam. Zbra- bam ab Ephron cum agro prajenti emit pecunia , [epelitur. filium Se . Ut l. » Ixit autem Sara centum viginti feptem annis. parte agr 2. Et mortua eft in civitate Arbee, quae eft Hebron, inter- poffeffion 1o, Hai Ta Chanaan: venitque Abraham, ut plangeret , & fleret e€am. fponditqu d1ebantu: 3. Cumque furrexiffet ab officio funeris, locutus eft ad fi- lios Heth, dicens: r Ne 4. Advena fum , & peregrinus apud vos: date mihi jus fe- quod loq pulchri vobifcum , ut fepeliam mortuum meum. prafenti V. M $. Refpenderunt filii Heth, dicentes: 6. Audi nos, Domine, princeps Dei es apud nos: in ele- p R pro- vt audi &is'fepulchris noftris fepeli mortuum tuum: nullusque té ibe- fepeliam I4. M Ts T (1) Cap. XXIL. i ed. Sixt .contintt. 38. vwers. fe n'us eft, ve:nit ad locum, in quoja« gentos f cebat cadaver. fed quam 2. [N Civitate drbte, ) Hebraice dici- Ut plangeret. ) Plan&us in Scripturis tur Cariat drbe , quam vocem im- mutatam retinet nonnunquam Scriptuz folemnia fignificat exequiarum, Actor. ra in libro fofue, Judicum, & alibi. g. 2. & alibi. 3. 44 filtos Hetb. ) Populum He- Tj dii Qué eff Hebron.) Sic poflea appella- theorum. 10 fepul ta. Potius dicendum ípiritu prophe- 4. Aavena fum.) Ylebr. zmcola , diu tico hezc Moyfem fcripfiffe, quam a Te prohij apud vos habitavi cum uxore , finite Adet proy quoquam poftealibris ejusinferta. Se- inter vos .quiefcere mortuam , quam lbor, rarius ad cap. r4. Jofue quaft. 5. exi- viventem non eflis dedipnati. " Ádoy Ítimat urbem hanc Heéren appelletam a us fépulcbri. ) Ylebr. poffffonem fe- focietate, quam iniit Abraham cuim pulchri, INon vult mifceri fepulchris duv fe. m ejus loci viris. principibus; nam 33 idololatrarum , fed fibifeorfim locum V g &beber , focietatem fignificat. poftulat. HCCGþtum Venitque Abram. )Putant alïquï Saa- Mortuum meum. ) Cadaver Sarz , Fu- ram mortuam eífe abfente Abrahamo; $. Sid nus meum LXX. rày vexoóv jex. mor- Pl qun. ac propterea. di&um , vemitque 4dbra- tuum meum. altery fo bam; verum, vezire , apud Hebraos 6. Princeps Dei.)) I-ïcbx*äifmus, ideft, alten t fiepe fignificat ordiri aliquid , ac cin- Princeps magnus ; fic montes excel- r2 ts gere fe ad aliquid faciendum; 'Vel fi dicuntur, Montes Daj. P. Tet1o, CAPUO T XXI—II. 55 tit Tübce, hibere po Y terit, quin in monumentolejvus fepelias mortuum tuum. 7. Surrexit Abraham, & adoravit populum terrze, filios vi- delicet Heth: 8. Dixitque ad eos: Si placet anime veftre , ut fepeliam a. Art- mortuum meum , audite me, & intercedite pro me apud Ephron vlilur, filium Seor: 9. Ut det mihi fpeluncam duplicem, quam habet in extrema parte agri fui: pecunia digna tradat eam mihi coram vobis in P )n, inter- poffeffionem fepulchri. & fleret 10. Habitabat autem Ephron in medio filiorum Heth. Re- fponditque Ephron ad Abraham cun&tis audientibus , qui ingre- eft ad f- diebantur portam civitatis illius, dicens: 11. Nequaquam ita fiat, Domine mi, fed tu magis aufculta quod loquor: Agrum trado tibi, & fpeluncam, qus in eo eft, ii jus fe praefentibus filiis populi mei , fepeli mortuum tuum. 12. Adoravit Abraham coram populo terra , : n ele 13. Et locutuseftad Ephron circumftante plebe (1) : Quaefo , utaudiasme: Dabo pecuniam pro agro: fufcipe eam, & fic ye té pro hibe fepeliam mortuum meum in agro. ts 14. Refponditque Ephron : I$. Domine mi,audi me: T erra , quam poftulas, quadrin-; , inquoj gentos ficlos argenti valet: iftud eft pretium inter me, &te: fed quantum eit hpc? fepeli mor t;UUln tuum. iSeripturis L25 16. Quod im, AQor. (1) plebe. p edit. Sixt. legitur plebe ejus. um He- Is elediis.) ]n optimo & honeftiffi- : H Part;qm.) Quia hoc a&um in 1mo fepulchrorum noftrorum. porta, vbijudicia, & commercia exer- T probibere poterit. ) Nemo futuru cebantur. yrij , dii adeo protervus , qui te audeat pro- i. Agrum trade tib;. ) Gratis lar- It , finite hibere. INon fuit crimen Simoniz eme. m, quam E P gior. f Adoravit,) Civili honore gratia re agrum ad fepulturam , aut jus fe- tftontm /f' a&urus fe incurvavit demiffe. ulture: fecus effet , fi locus ille fa- Populum terre,) Indigenas loci. cer fuiffet E:cclefiaftica benediáione, (epulchris qu& eo tempore nondum erat. jm locum 8. Si placet anime veffra. ) 9i vobis acceptum eft. 12. Quafo , ut audias me. ) LX X. quo- Ym z F 9. Spelumcam duplicem.) ln qua du- niam apud me es, zudi me, vel potius, plex concameratio , & duplex crypta, quoniam 4des mihi ) hoc eft, quando- r n altera fortaíffe ad viros condendos , quidem adeo mihi faves. Chaldaus ; altera ad fceminas , altera ipterior , al- a $i tu utique facis mecum mifericordiam. u5 iile.'!'fy tera exterior. 15. Quadringentos [iclos ) Di&um fu- fes " Pecunia digna. ) Digno , ac jufto ra ficlum unum zquivalere quatuor Pretio. regalibus Hifpanicis. 84 LIBRI GENESIS . Dist 16. Quod cum audiffet Abraham, appendit pecuniam,quam Ephron poftulaverat audientibus filiis Heth, quadringentos fi- Ormnibus, meutt, clos argenti probatze monetae publicae. 17. Confirmatusque eft ager quondam Ephronis, in quo , Ut non accip erat fpelunca duplex refpiciens Mambre, tam ipfe , quam fpe- lunca, & omnes arbores ejusin cunGtis terminis e ter quos h cuitum, jus per cir- 4 Sed 19. Abrahe in poffeffionem, videntibus filiis Heth, & cun. inde accir €tis, qui intrabant portam civitatis illius. s Refp temam h 19. Atque ita fepelivit Abraham Saram uxorem fuamin fpe- *I;]Hn 1u nca agri duplici, quee refpiciebat Mambre. * Hzec eft He- Cufi, det *. 3?*bron in terra Chanaan. & Dix -j 20. Et confirmatus eft ager, & antrum, quod erat in eo , seum jl ?. Dot Abrahe in poffeffionem monumenti a filiisHeth. (1) | t mo, & CAPUT XXIV. fivit mih mutet An Servus Zibrabe ab ipfo adjuratus , & in Mefopotamiam ad. que- lio meo: vendam uxorem — l/agc mi[jus , figno a domino petito , Rebec- $. Sin. tiento: £ cam inoenit , & babito parentum ac. fratris ipfiusque con[enfu ad- ducit ad lfaac : quam ille ducit in uxorem , & ita fuper ma- 3. Bof i& j iris morte accipit. con[olationem. La r.[rRatautem Abraham fenex , dierumque mul*corurh & Do. minus in cun&tis benedixerat ei. - * Srug Tatürem do 3. Dixit- Saäter t L intt la Q2 Ca.XXHI. continet YS. verf. in edit. Sixt A exiit Sed quantum eff. boc ? ) Quafi dicat, Á is Apoftol. c.7. 16. S. Stephahus T H non decet te, vel me , qui & amici, Abrahamum agrum a filiis Hemor umeifione & divites fumus , de tantula fumma filiis. Sichem mercatum effe , non er- folicitari. o ab Ephron. Mliulti multa. Dici m f poteft Ephronem natu maximum ex Cirmcifi 16. Probate monete publice, ) iebr. Eu Cirifi inter mercatores tranfeuntis, ltali dicunt, filiis Hemor fuo, & fratrum nomi- &e À snontta corrente fra mercanti. Chaldazus,; ne agrum vendidiffe. Ilemor autem ts que recipiebatur pro mercimouiis m umae binomium fuiffe, & Seor etiam , ut quaque provincia. Oportuit ergo eífe hic n. 9. fuiffe appellatum. TOn, i5 [ fid $ s probatiffimam. 7N eundiis.) Deus eum bonorum tàm (j 17. Refpiciens Mambre. Y Oppofitum 5 pont. oppido Mambre. fpiritualium, & terrenorum af- LT zo. Confrmatus ef.) Per emptionem fluentia cumularat. 3 4f firmo , & ftabili jure translatus,. In 4 4l z CAPUT XXIV. 9f lu quam 3. Dixitque ad fervum feniorem domus fuse, qui praeerat igentos fi omnibus, quae habebat: * Pone manum tuam fubter femur * Inf. x AT-29* meum , » in quo 3. Utadjurem te per Dominum Deum coeli, & terrae, ut quam ipe- non accipias uxorem filio meo de filiabus Chanan ecorum, in- p GII- ter quos habito: E 4. Sed ad terram, & cognat onem meam þroficifcaris, & , & a. inde accipias uxorem filio meo Iíaac. $. Refpondit fervus: Si noluerit mulier venire mecum in aminfpe- terram hanc, numquid reducere debeo filium tuum ad lo- C eft He- cum, de quo tu egreffus es? 6. Dixitque Abraham: C ave, ne quando reducss filium àtine0, meum illuc. | 7. Dominus coeli, & terree, qui tulit me de domo patris mei, & de terra nativitatis meze , qui locutus eft mihi, & ju- ravit mihi, dicens: *Semini tuo dabo terram hanc, ipfe *Sup, 12. . mittet Angelum fuum coram te; & accipies inde uxorem fi- 13. 1$ d (ut lio meo: Ij. 7. $. Sin autem mulier noluerit fequi te, non teneberis jura- Infr. t, Nit- mento: filium meum tantum ne reducas illuc. 26. 2« jj at 9. Pofuit ergo fervus manum fub femore Abraham domini u t fui, & juravit illi fuper fermo ne hoc. L 3 10. Tulitä 1 &Do- 2. Servum . feniorem, ) KWiefer procu- ra;:n ad domum Nachor fratris mei, ratorem domus fua. Cognatienem meam.) Familiam INa- Subter femur meum,) Hodie quoque chor, que Deum ccli colebat ; fed — j DiXif' inter Judaos fervatur, utquijusjuran- cum idolis, dum exio it, fedeat fuper manum ju- &. C«ve nc.) Nam Deus non Me- rantis. Hoc Jodai referunt ad cir- fopotamiam , fed Chanan&am ejus fe- Stephants s Hemor cumcifionem , ac fi dicat, qui jurat, mini promiferat. ;, D0n - tam firroum fore id pactum , quam 7. De domo patris. ) DeKlaran, ubi j Dia circumcifionis. Hieronymus & alii mortuus "T hare. ad Chriftum referunt proditurum ex De terra nativitatis, ) De Ur Chal« ximum & daeorum. um nomt femore Abrahe, per quem etiam eo nor autem temporetacitejurarent. Vide D. Hie- Angelum fuum.) Etiam Hebrai cre- etiarm ». " ron. 1. contra Jovin. Epift. 140. Eima- debant a Deo cuftodes Angelos dari nuel $a putat fuiffe eo. ritu fignifica- hominibus. tam fubje&ionem ejus, quific manum 9. Sim zutem . LI zoluerit,) Certus ponorünt ponebat. Itaque folitum fieri a. fer- erat ipfe , fed dubitationi fervi refport- jorum 9^ vis, & afiliis. Vide infra c. 47. det. 3. 4djurem.) jurare te faciam , ut 9. Super férmone boc. ) Promifitfide- eft in Hebraeo. liter fe juffa completurum, 4- d terram . . . . maam, ) InHa- 86 LIBRI GENESIS 10. Tu]itque decem camelos de grege domini fui, & abiit, r Qu ex omnibus bonis ejus portans fecum, profeétusque perrexit. fojt hydri in Meíopotamiam ad urbem Nachor. 19. Cut 1r. Cumque camelos feciffet accumbere extra oppidum jux- tiam aqua 20. E ta puteum aquz vefpere, tempore, quo íolent mulieres egredi ad haüriendam aquam , dixit: vt haurit 12. Domine Deus dominimei Abraham , occurre, obfecro, at. Tpf mihi hodie, & fac mifericordiam cum domino meo Abraham. utrum pri n Pof 13. Ecce ego fto prope fontem aquae, & filiee habitatorum hujus civitatis egredientur ad hauriendam aquam. aQrets p tum dece I4. Igitur puella, cui ego dixero: Inclina hydriam tuam , ut b:bam: & illa refponderit, bibe, quin & camelis tuis dabo 2 Di potum: ipía eft, quam preeparaíti fervo tuo 1faac: & perhoc 100 patris intelligam , quod feceris mifericordiam cum domino meo u. Qu Abraham. pepenit 1s. Necdum intra fe verba compleverat, &;/ecce Rebecca ts Et. egrediebatur, filia Bathuel, filii Melchee uxoris Nachor fra- eft apud tris Abraham, habens hydriam in fcapula fua. Y6, Ti 16. Puella decora nimis, virgoque pulcherrima, & incogni-- *» Di ta viro: defcenderat autem ad fontem , & impleverat hydriam, 3 ha, qu ac revertebatur. Oftino 17. Occurritque ei fervus, &ait: Pauxillum aquae mihi ad Oi n bibendum praebe de hydria tua. 2$ Cu I8.40ge Wt omn 29. Ha 10. Exomnibus benis.) Precipua quz- vellet Ifaaco uxorem. TNon tentat dam ex fingulis bonorum generibus. Deum, à quo motus fuerat, fignum üïnus ( d Urbem Nacbor.) Haram , ubi INa- petendo, & quidquid in figno incer- chor habitabat, a Berfübee , ubi tunc tum eft, totum diving providenti& ( Dom; erat Abraham, feptem, vel o&o . die- innititur, & promiffis Abrahe a Deo *1. Cj gum itinere diltantem. factis. INotandum etam cum D. Chryfoft. & aliis fignum , quod fia- 'onitts p 11. Solegt mulieres, ) Munusid erat fm, f& virginum €o tempore. Vide Exod. tuithic fervus, congruum fuiffe ; erat . Cüttiftem 2 16. Homer. Odyf. 1o, Koulpy 32 enim fionum bonz uxoris , & indolis Judighar affabilis E£uvOAg 0 mp6 diz 605 u(ä;:eu:u/o'y; Puel- ftrenuz. j hcfpita]i'st, provide , & 21 ]ray lam obviam babuevumt ) qM& ante urbem du g aquam bauriebat, s Prope fontem.?) Scriptura fontis , & midiotu: utei nomine promifeue utitur. X2. Occurre. ) Fac, ut fe mihi offe- 14. fp/a ef. ) Quesfo Domine fu- "55 itgg rat, quod peto. LiXX. profperum . fac tura lfaac uxor hec faciat, & dicat. Tün Unan emibi occurfum. b 1j. Needum iptra fe. ) INOta quam , "hil 13. Ecce ego ffo.) INon dubitabat de prompte hos Deus exoudiat. | promiilo, íed de feipfo, ne forte ut 16. dncognita 'viro.)/Cana, & in- dixit 0s | indigno Deus non daret inftin&um , I'l"ümmP" corrupta corpore, & mente. & cog nitionem peculiarem ejus, quam i) L5) CAPUT XXV * ? ) & abl.t, 18. us refpondit: Bibe, domine mi: celeriterque depo- : perrexit fuit hydriam füper ulnam fuam, & dedit ei potum. 1 -19. Cumque 1lle bibiffet, adjecit: Quin & camelis tuis hau- dum u- riam aquam, donec cun&ti bibant. Thulieres . 20. Effundensque hydriam in canalibus, recurrit ad puteum, ut hauriret aquam: & hauftam omnibus camelis dedit. obfecto, 21. Ipfe autem contemplabatur eam tacitus, fcire volens, Abraham, utrum profperum iter fuum feciffet Dominus(1), an non. Ytatorum 22. Poftquam autem biberun: cameli, protulit vir inaures aureas, appendentes ficlos duos, & armillastotidem pondo ficlo- 1 tuam , rum decem. tuis dabo 23. Dixitque ad eam: Cujus es filia? indica mihi: eft in do- t perhoc mo patris tui locus ad manendum? o meo 24. uze refpondit: Filia fum Bathuelis, filiiMelchae , quem peperit »pfi Nachor; Rebecci 25. Et addidit, dicens: Palearum quoque, & foeni plurimum chor ftz- eft apud nos, & locus fpaciofus ad manendum. 26. Inclinavit fe homo, & adoravit Dominum , 27. Dicens: Benediétus. Dominus Deus domini mei Abra- incogni- hydriam, ham, qui non abítulit mifericordiam, & veritatem íuam a omino meo, & re&o itinere me perduxit in domum fratris mihi ad domini mei. 28. Cucurrit itaque 'puelïa, & nunciavit in domum matris fuze omnia, quae audierat. 29. Habebat autem Rebecca fratrem nomineLaban, qui fe- Jon ten!at ftinus egreffus cft ad hominem , .ubi erat fons. t, fignum i 3o. Cum- 20 1* r coi videnti () Dominus. I» editioze Sixt. legitur Deus. ei. Contemplabatur eam. tacitus.) At- bum: Decem aurcz'npanius earam : INo- jhe a DeO tonitus perpendebat non fpeciem tan- j eum "^ fter Siclos addidit , quafi fupplens, md f tum, fed officiofitatem , fedulitatem, quod deerat. ji; t charitatemque jam domino fuo dignam 27. Mifiricordiam , & weritatem.) So- judicabat. lent hzcduo Hebrai conjungere. Sen- & inuolis fus eft: mifericors, & verax fuit er- yidz, * 22. Inaures aureas appendentes . ficlos duos.) Siclos minores duos ; nam etiam ga dominum meum : mifericors polli- ContiS » & dimidiatus ficlus vocatur fubinde fi- cendo, verax preftando. clus ; itaque inauris appendebat drach- 28. I» demum matris.) In eam do- ili. mam unam, ut habent LXX. . He- mus partem , ubi mater cum puellis mine T* & dici breus ,. & Chaldaus textus. degebat, more Hebraeorum , & Orien- "ermillas pondere ficlorum decem.^) Idem talium omnium , quibus virorum , & iota quim dixit Chaldeus. LiXX. autem Decem fcminarum unain domo diftin&aha- IHebreaad ver- bitationes. «nireorum pondus earum. ,FM' &ite ' LIBRI GENESIS $8 Y 30. Cumque vidiffet inaures, & armillas in manibus fororis qi Vet fuze , & audilfet cun&ta verba referentis: Haec locutus eft mi- Deis dom nunc amb hi homo: venit ad virum, qui ftabat juxta camelos, & prope fontem aquae: - EcC 41. Dixitque a d eum: Ingredere, benedi&e Domini: cur ad hauriet ad bibend foris ftas? . preeparavi domum, & locum camelis tuis. 32. Et introduxit eum in hofpitium: ac deftravit camoelos , 4 Et deditque paleas, & foenum & aquam ad lavandos pedes ejus, ipfa elt m & virorum , qui venerant cum eo. 4j Du Ca venien '-33. Et appofitus eft in confpettu ejus panis. Qui ait: Non comedam, donecloquar fermones meos. Refpondit ei: Lo- que ad £ quere. palulum 4. Atille; Servus, inquit, Abraham fum: 46. Qu mihi: E 35. Et Dominus benedixit domino meo valde, magnifi- catusque eft: & dedit ei oves & boves, argentum & aurum; adiquvit fervos, & ancillas, camelos, & afinos. omini mei filium domino med in . Int 46. Et peperit Sara uxor d fondit : fene&tute fua, deditque illi omnia, quae habuerat. Melcha: 37. Etadjuravit me dominus meus, dicens: Non accipies amllas ] txorem filio meo de filiabus Chananzorum, in quorum terra ET 49 Pr N habito : Omini m 48. Sed ad domum p atris mei perges, & de cognationä mea Tem filia accipies uxorem filio meo. 4 Qu 39. Ego vero refpondi domino meo: Quid fi noluerit yeni- ORino ; re mecum mulier? z dicite mj 40. Dominus, ait;. in cujusconfpe&tu ambulo , mittet Ange- R lum fuum tecum, & diriget viam tuam, accipiesque uxorem ftsef f filio meo de cognatione mea, & de domo patris mei. ali W l 41. Innocens eris a maledictione mea, cum veneris ad pro- Y Er & t UXg pinquos meos, & non dederint tibi. |42. Vevni mam: nifi expofuero , cujus rei gra- 3o. Cumque vidiftt,) Prius vidit in- tia huc miffus fim. 47 S:;jï;g aures in manu fororis, dcinde egref- Dolle fifoc fus eft ad fervum Abraham. 3$. Benedixit Demimo meo "valde. ) Su- 31. Bewedifle Domini.) Deo dile&e, pra modum ditavit. 49' [/3 1 Magnificatufaue. ) LXX. uml!;:th eff. Hf Y & gratiofe, cui Deum favere cerno, 41. lunocens eris amaleditlione.) Pro. [2 ] Hbi ! & ut porro faveat, opto. Tam, 22. Defiravit. 3j Sarcinas -detraxit, mifcue vocat juramentum, & male- o L depofuit. di&ionem ; quiain fine jurisjurandi ad- 33. Denec loquar fermones meos. ) INi- debatur imprecatio , fi fidem fefellero, abn us bac fasiat mibi Dew , & bae addat. Venitoe fi prius expofuero legationis mez fum- Bl CAPUT XXIV. 35 ys fororis 42. Veni e/rgo hodie ad fontem aqus, & dixi: Domine us eft mi Deus domini mei Ab ; & prope ;"aïïamö fi direxifti viam meam, in qua nunc ambulo, -- 43. Ecce fto juxta fontem aquzse, & virgo, qu:e egredietur n mmi: Qu ad hauriendam aquam, audierit a me: Damihi pauxillum aquae ad bibendum de hydria tua: cumdos, 44. Et dixerit mihi: Et tu bibe, & camelis tuis hauriam , edes ejus, ipfa eft mulier, quam praeparavit Dominus filio domini mei. ait: Non 45. Dumque hzec tacitus mecum volverem , apparuit Rebeoe ca veniens cum hydria, quam portabat in fcapula: defcendit- t eii Le que ad fontem, & haufit aquam. Et ajo àd eam: Da mihi paululum bibere. 46. us feftinans depofuit hydriam de humero, & dixit magnifi mihi: Et tu bibe, & camelis tuis tribuam potum. Bibi, & L auum, adaquavit camelos. 47. Interrogavique eam, & dixi: Cujus es filia? Quoe re- 30 meo in fpondi : Filia Bathuelis fum filii Nachor, quem peperit ei Melcha: Sufpendi itaque inaures ad ornandam faciem ejus, & ? «cipies armillas pofui in manibus ejus. rmtem 48. Pronusque adoravi Domimum , benedicens Domino Deo domini mei Abraham , qui perduxit me re&to itinere, ut fume- tioneme " rem filiam fratris domini mei filio ejus. 49. Quamobrem fi facitis mifericordiam, & veritatem cum erit veni- Domino meo, indicate mihi: fin autem aliud placet, & hoc dicite mihi, ut vadam ad dexteram, five ad finiftram. tet Angee $o. Refponderuntque Laban, & Bathuel: a Domino egref- » yxorert fus eft fermo: non poffumus extra placitum ejus quidquam aliud loqui tecum. j ad pO $1. En Rebecca coram te eft, tolle eam, & proficifcere, & Íit uxor filii domini tui, ficut locutus eft Dominus. ,, Veti 25. Quod , ]]35 ra g - 47.. Sufpendi.) Dedi , utcum vellet, ejus ratum habuit. Nec mirum pre- poífet fufpendere. veniffe, quia fortaffe pater jam fenex i " $u 4 Lt vadam «d dexteram ,. ffve ad robufto filio curam totius familie finiffram. ) Quafi dicat, ut hinc difce- commiferat. " l ram. dens, ubi potero, aliam uxorem quz- Dei hac eft. 44 demino cgreffus ff fermo.) V oluntas im.) & m So. Labar , E$ Datbuel.) Proponitut St. Ceram te ef.) In manibus tibi sv i Laban Patri , quia, utferventior, pre- traditur abducenda, venit promittendo, & pater di&um ) fefellef 0j Bibl. cuga Com. Menoch, T. F. M ; gddlh 90 LIBRi GENESIS jm (die : :$2. Quod cum audiffet puer Abraham, procidens adoravit tes procul. in terra Dominum. fis argenteis, & aureiä, ac veftibus, de- (4, Reb $3. Prolatisque va 6s Et: dit ea Rebeccee, pro munere, fratribusquoque ejus, & ma- tri dona obtulit. um in meus Aí 4. Inito convivio, vefcentes pariter, & bibentes manfe- 66. Sen rüntibi Surgens autem mane, locutus eft puer; Dimitte me, ór. Qui ut vadam ad dominum meum. & acoepit * $s. Refponderuntque fratres ejus & mater: Maneat puella qui ex mo faltem decem dies apud nos, & poftea proficifcetur. s6. Nolite, ait, me retinere, quia dominus direxit viam meam: dimittite me, ut pergam ad dominum meum. g7. Et dixerunt: Vocemus puellam & quaeramus ipfius vo« luntatem. , drium is ire cum qugu py 38. Cumque vocata veniífet, fcifcitati funt: V homine ifto? Quze ait: Vadam. r fua f 9. Dimiferunt ergo eam, & nutricem illius Deboram(1) , fer vumque Abraham, & comites ejus. BH 60. Imprecantes profpera forori fuae, atque dicentes: Soror Brahe noftra es, creífcas in mille- millia, & poffideat fem Wen tuum »( ortas inimicorum fuorum. M'cldian) ] 61. Igitur Rebecca, & puellze illius afcenfis camelis, fecu- ? lecf tze funtvirum, qui feftinusrevertebatur ad dominum fuum. mit, 62. Eo autem tempore deambulabat líaac per viam , quae —— Supr. ducit ad puteum, cujus nomen eft* Viventis, & videntis: ha- 16.11 bitabat enim in terra Auftrali: ('2 Naw 2) a, Xj r;at-a qUi Qu an 63. Et egreffus fuerat ad mediftandum in agro, incli jam i, & vgl (1) Deboram. 42 ed. Sixt. bec vox non legitur. 64' Hom Locutus efü Dominus.) Signo , quo fuerant, qui ab Hebrais fratres appel- voluntatem füam declaravit. lari confueverunt, Ás. Paf 3. Vafis.) Mundo muliebri , & alia Grefeas. im milia millia.) Plurimam pu Oris Cu pofteritatem Deus tibi tribuat. fO fug fe te fuppelledile; fic enim Hebrai vocant Tüt Yultum vafa.mufica, vafa bellica, vafa mor- 61. Puelle illius.) Ancilla in dotem is: ipfa quoque corpora , eorumque date , ut tunc moris, ficut & poltea l. Vorint membra dicuntur vafa. cap. 29. num. 24. & 29. D que $7- Queramus ipfius voluntatem.) Non &Mefo o denuptiis cum 1faaco; in has enim 62. Per viam.) LXX. per defertum : 3 ltig. Rebeccam jam confenfiffe colligitur quafiverat folitarium locum 1faacido- LU la neum ad orandurm, tet fem-[im ex numer. 51. 53. 54. & $5. fed de dif- €effu a parentibus, profectione. 63. 4d meditandum. ) N ox I*Iebraï- B 60. Sereri. ) Confanguinee ; nam ca fignificat fubmiffa, & intra labia Circit " compreffa voce muflare , quod folent» ad ccïnvivium cognati multi vocati CALPSUST X-XIV.&XXV.* 9t adoravit jam die: : cumque elevaffet oculos: vidit camelos venien- D tes procul. ibus, de. 64. Rebeccaquoque, confp eCto 1faac, defcendit de camelo ; $,& m- 65. Et ait ad puerum: Quis eft ille homo , qui venit per agrum in occurfum nobis? Dixitque ei: Ipfe eft dominus meus. At illa tollens cito pallium fuum , operuit fe. es manfe- ititfeme, 66. Servus autem cun&ta, qua gefferat, narravit ( 1) Ifaac. 67. Qui introduxit eam in tabernaculum Sarae matris fuze ; eit puella & accepit eam uxorem: & in tantumdilexit eam , ut dolorem, qui ex —r-norte matris ejus acciderat, temperaret. (2) exit viam » CAPUT.XXV pfius vo« "Abrabam : multis. ex. Cetura. füfceptis. filiis mortuus eft : Jmael : fre o quoque poflquam duodecim genuit duces , moritur. l/aac pro uxe- re [ua [lerili precatus , geminos genuit Efau C? Sfacob , quo- n(l), fer rum major voendidit minori primogenim].x s* Soror Braham vero aliam duxit uxorem nomine Ceturam: en tuum 2. Quae peperit ei Zamram, & jecsan, & Madan, & Madian, & Jesboc, & Sue. 3. lecían quoque genuit Saba, & Dadan. Filii Dadan fue- ] fect*. & Loomim. juft. rpnt, Affurim , & Latufim, M 5 4. At ntis: M (1) Narravit Ifaac. I» edit. Sixt. lgitur. rarravit Domino fuo Ifaac. (2) Cap. XXIV, im ed. Sixt. continet $4.. veri. inclinatie qui cum animo fuo aliquid meditan- iam duxit uxorcm.)Mortua Sara, jm tur, & volunt. b AL & Agar dimiffa, &forte ctiam — defun&a. Caufà ducendi divinus in- 64- Honoris fponfo deferendi pratia. p n ftin&us, ut ex eofemen inter gentes 65. Pallium.) Ut eo honeftatis, & quoque mültiplicaretur. Annum age- pudoris caufa nova nupta coram fpon- bat etatis 137. plurimam fo fuo fe tegeret , & obnuberet. Ope- Ceturz.) Videtut fuiffeancilla Abra- ub xuit vultum morematronarum. Vide ha , ut etiam fuerat Agar; fi enim fuif- 1. Corinth. 11. &. & füpra cap. 2o. jp dofem bina num. 6 fet ingenua ,- non appellaretur concu- t&po [7] 16, & quz D. Hieronym. de Arabiz, ^ & Mefopotamie feminis fcribit ad c. & Madian.) Ex quo Madianite, ,defcl'tslm , 3. Tfaig. Cuntla, que. po[federat. ) Yd factum pri- 65. In talernaculum Sare.) Hinc pa- mo antequam Iíaac duceretR ebeccam ; [faact u* tet feorfim a viris habitaffe mulieres. quare Eliezer dicebat cap. 24. num. j Hïbmip ). Ex morte matris ejus.) Cuue triennio 26. Dedit il ommia , que babuerat. hbia circiter ante defunda erat. INunc donationé videtur confirmafle. nttà p i ol 92 LIBRI GENESIS 4. At vero ex Madian ortus eft Epha, & Opher, & Henoch, ) Eche & Abida, & Eldaa: omnes hi filii Ceturae. tionbus füi 5. Deditque Abraham cuncta, quae poffederat, Ifaac: du & À ) /6. Filiis autem concubinarum largitus eft munera, & fepa- 1 Mafa ravit eos ab Ifaac filio fuo, dum adhuc ipfe viveret j ad pla- ag Hada gam orientalem. 1. W f 7. Fuerunt autem dies vitae Abrahae, centum feptuaginta ojpida eor quinque anni. y. Kf - 1Cl 8. Et def iensmortuus eft in fene&ute bona, prove&tzeque Qicensq 1. Hab s&:atis, & plenus dierum: congregatusque eft ad populum uum Byptum n 9. Et fepelierunt eum Ifaac, & Ifmael filii fui in fpelunca qut duplici, quae fita eft in agro Ephron filii Seor Hethaei, e re- 1 Wi gione Mambre, lm genu. 10. Quam emerat a filiis Heth: ibi fepultus eft ipfe, &Sara 1. Qu uxor eijus. btccam f 11. Et poft obitum illius benedixit Deus Ifaac filio ejus, qui w. De habitabat juxta puteum nomine Viventis, & Videntis. qud effa 12. Hze funt generationes Ifmael filii Abrahoe, quem pepe- Ed rit ei Agar /Egyptia, famula Saree. t^. Sed 13. Et tthi fütu t confyl — 6. Filiis autem concubinarum. ) Agar, lp fenetiute bona.^) Cum effet 175. 1. du & Ceturz. Concubine erantlegitime annorum, mature & tempore fuo, ibus, & uxores, ut etiam aliquando vocantur fivefpe&es atatem five merita. Bo- W crptur na etiam, quia fine zgritudine. W. Dima in Scriptura. Sic Agar cap. 16. 3. INon erant- autem uxor appellatur. Plenus dierum.) Nivendi fatur , ut ol ve uxores primariz , nec matres-familias, habent Hebrza, & cupiens diffolvi. E Tu'em.' & fervilis conditionis, & ancille ma.- Congregatu/que efl ad populum füum.?) jtman a nebant, etiam poft - nuptias , in tho- Hoc non poteft intelligi de corpore, À« Eii ri tantum communionem admillz. quod cum fuisin patria fepultum non 3. D Mwnera.) Pecuniam , aurum , ar- elt. Intellgendum ergo de anima, mll]üu& entum, vefles; &c. que poít mortem fuperftes, & im- At Separavit.) INe cum Ifaac conten- mortalis. Vide tamen infra cap. 55. *fiio de derent, eumque in terre promilfe num. 29. l 4 ] poffeffione turbarent. Rurfum ne po- Populum fuum.) jultos in limbo. lI 7uxt4 puteum. nomine Vi"uenti:, T p fteri eorum fua idololatria , & vitiis Ug Ífaacidas inficerent. & Videntis.) ln Berfabee , Puteus Vi Mm [ "d plagam orientalem.) Hi vocantur ventis, & Videntis eratintra ipfam fo- Gl 0 in Scriptura, Filii orientis. litudinem , per quam Agar erraverat ; l" De $. Defiiens.) INon violentia, aut qu& eremus dicitur folitudo Berfabee. EVR vi morbi, fed humido naturali defi- De hoc puteo agitur fupra cap. 16. r äente deceffit. 14. & 21. 19. & 24. 62. COntui CAPUT XXV. 53 Henoch, 13. Et heec nomina filiorum ejus in vocabulis, & gener:;x- tionibus fuis. * Primogenitus Iímaelis Nabajoth, deinde Ce- »,pa; aC: dar, & Adbeel, & Mabfam, 1. 2g. , & fepi- I4. Maífma quoque, & Duma, & Maffa. .1$. Hadar, & Thema, & Jethar, & Naphis, & Cedma. 16. lii funt filii Ifmaelis; & hac nomina per caftella, & Qtapnta. eppida eorum , duodecim principes tribuum fuarum. 17. Et fa&ti funt anni vitee Ifmaelis centum triginta feptem, edeque deficiensque mortuus eft, & appofitus ad populum fuum. populum I8. Habitavit autem ab Hevila usque Sur, quae refpicit &gyptum introeuntibus Affyrios; coram cun&tis fratribus fuis fpelunca obiit. £l Te- 19. Hciequoque funt generationes Ifaac filii Abraham: Abra- ham genuit Iíaac. i5 20. Qui cum quadraginta effet annorum , duxit uxorem Re- beccam filiam Bathuelis Syri de Mefopotamia, fororem Laban. jus, qui 21. Deprecatusque eít Ifaac Dominum pro uxore fua, eo quod effet fterilis, qui exaudivit eum, & dedit conceptum Re- beccae. ! xm Pepe. : 22. Sed collidebantur in utero ejus parvulis quae ait: Si fic n Du mihi futurum erat, quid neceffe fuit concipere? Perrexitque ut confuleret Dominum. - M 3 23. Qui — eft vf 13. €ddar.) Cedareni Arabes, de Pro wuxere. ) Hebr. contra uxorem , id JOre. füo; quibus, & tentoriis eorum non femel eft contra fílerilitatem uxoris. Vel ia Bo in Scriptura. fortaffe fenfus eft, fimul cum uxore, line. 14. Du2.) Inde onusDume apudIfa. cap.21. vel funt Idumz:i, vel illis vicini. quafi e regioneuxoris , cum qua com- fuar , w municabat preces. dilfoli. iy. TÀema.) Á quo civitas , &regio 22 Collz'debzmtur.) LXX. exiliebant , n [t!l!ïï. "Theman ad meridiem Idumaza , cujus exultabant , vel ut alii vertunt geílie- gorpores Rex Eliphaz Jobi amicus. 17. Deficienfque. ) Sicut pater fenio bant, iudebant, calcitrabant, collu- ltum non defunctus. &abantur, dum fcilicet uterque j | niti« [] anim ; tur prior in lucem exire. ; & m -ppofitus.) Ylinc orta Hebreorum Si fic mibi futurum erat.) Six)mihi | cap-ii' epinio de illius poenitentia, & falute. Ig. -4ó Hevila, ) De qua di&um u- abortiendum, & una cum parvulis prà cap. ?. n. 11. moriepdum: id timebat Rebecca. mbo. Coram cuntiis fratribus fais obiit.) Non Perrexitque Rebecca , ut . confaleret. Do- [/iwnfif; fignificat eum corona fratrum fuorum uteus V* minum.) Aliqui fentiunt ad doinetli- jpfam 10« eindum obiiffe, fed iis fuperflitibus. cum altare iviffe, rllic oraffe, & per av 2I. Deprecatufque. ) Nox Hebrza Angelum refponfum accepiffe. Ali fignificat eum multiplicaffe preces, putant in montem Moria afcendiífe Berfabee. & D. Chryfoft. ait toto vicennio eas ad Melchifedech facerdotem adhuc ap I continuaffe. fuperflitem. 94 LIBRI GENESIS *Rom 23. Qui refpondens, ait: * Duse gentes funt in utero tuo. ml 9. 1c. & duo populi ex ventre tuo dividentur, populusque popu- ; li lum fuperabit, & major ferviet minori. etita ? 24. Jam tempus pariendi advenerat, & ecce gemini in ute- 9 .Ait ] ro ejus reperti funt. di primog *Ofee 24. * Qui prior egreffus eft, rufus erat, & totus in morem , Ethi *I:Matt 12 3. pellis hifpidus: vocatumque eít nomen ejus Efau. *Protinus dabiit par alter egrediens, plantam fratris tenebat manu: & idcirco ap- pellavit eum Jacob. 26. Sexagenarius erat Ifaac, quando nati funt ei parvuli. 27. Quibus adultis, factus eft Efau vir gnarus venandi, & Jut ob fa homo agricola: Jacob autem vir fimplex habitabat in taberna- Cu1lS. r pranifi 28. Ifaac amabat Efau, eo quod de venationibus illius ve- d qu ifrum fceretur: & Rebecca diligebat Jacob. 29. Coxit autem Jacob pulmentum, aq quem cum veniffet Efau de agro laffus, 3o. Ait: Damihi de co&tionehac rufa, quia oppido laffusfum. MA YVE acc Quam ob caufam vocatum eft nomen ejus Edom. Tegem Po) —PÓ 1. Cui um 23. Due gentes.) Duofilii, qui. erunt fiius, vox Hebraica perfe&um , jgi. Loqendil n patres, & capita duarum gentium, ftumque fignificat. hoc eft, Tudzorum, & Idumzorum Habitabat in tabernaculis.) Raro fow- Tenperantin fibi adverfantium. ras progrediens, nec venationi , ut Chr codio. Major ferviet minori,) ldumei fer- Efau, intentus, fedrei domeftica cu- i, vel a vient Judzis. 3l Primo, ramgerens. Chaldeusexponit, fuif- Te yrivjleri 2$. Totus .. . Difpidus,) INon ca- fe minifirum domus doclrine , id eft au- pite tantum , fed reliquo fere corpore, ditorem fapientim. Loc fieft verum, Quinta, 1. ; inde etiam di&us eft Seir , id eft, pi. habes fcholarum antiquitatem. Duo- itp, 4». lofus; Efau vero id elt fa&ws perfecus, in,fratres, i quia, quiad perfe&am pervenerunt rum horum fratrum ingenia conve- gnimem . niebant vite generi; Jacobus bonus, &tatem, ii pilis obfiti funt.. Edom ut paftor, Eíau fevus , ut venator. !OCQ pattis etiam appellatus eft, quafi /zsguineus, 28. l/a«e amabat Efz4. ) Utpote Micrent i a rubeo colore coctionis rufz , de primogenitum. Catttt eqm ] qua paulo poft hoc cap. Diligebat 7acob. ) apptht Q Protinus.) lmmediate, quafi con- Saniore afïc;.&u, quod melius moratum videret , & iEa6 divi tendens de primogenitura. amabilibus moribus, & propter pro- VEU ts Jacob. ) À verbo 3py £«cab , quod mifficnes fibi a Deo factas, Utef, Q , fupplantando , feu plantam tenendo 29. Pulmentum.) Lenticule ZEgyp- Birenito b/ decipere fignificat. ti&, ut docet S. Aupuftinus in Pfàlm. n aliqu( Q27. 4gricola. ) Agreftis ;; LXX. 30. Da mibi,) In Hebrao eít , 05- Ot&s r Uypoixoc,quod etiam ad mores refertur, tege me , obrue mey imple me de rufo, rue QUliang v Simphx.) LXX. amÀese$ , minime fe ife. Vel Fec me worare derufo , &c. Vehdifiye f i CAPUT xxv. & XXVI. 35 'ero tup. j popu- I.. Cui dixit Iacob: Vende mihi primogenita tua. enita ? 32. Ille refpondit: En morior, quid mihi proderunt primo- iin ute. 33. AitJacob: Juraergo mihi. Juravit ei Efau, & vendi- | fliorem dit primogenita. .34. Et fic accepto pane, & lentis edulio, comedit, & bibit, Protinus -tCO qp- &abiit parvipendens, quod primogenita vendidiffet. QAPUT XXVI iUl adi, & taberna- Jfaac ob famem in Geraris peregrinatus eff, po[l acceptam Ter. ra promifionem , €? feminis benediionem , reprebenditur ab bi- ]ius ve selecb , quod Rebeccam dixerit fuam effe fororem: & pafloribus ipforum pro puteis jurgantibus , zibimelech cum ljaac f edus venifet percu[fi. ffusfom. Rta autem fame füuper terram , poft eam fterilitatem, quze x.O acciderat in diebus Abrabam , abiit Ifaac ad Abimelech jl Cui regem Palaftinorum in Gerara. —— 9. Appa- Sum ) Iu' Loquendii modus aviditatem-, & in- fortaffe etiam fimonia ; vendens jus temperantiam petentis indicat. Di- Raro fo- facerdotii. Jacob vero non peecavit, doni j üt citur co&io rz/z, vela nativo colore quia intendit emere tantum ju rima- lentis, vel ab afcititio condimenti. rium primogeniture, quod ef tem- elice tl« 31. Primogenitatua.) Primogenitu- porale , & vendibile, ficuti poteft yit, fuif- r2 privilegia eo tempore fuerunt fe- vendi ager, cui annexum jus patrona- d ellat- quentia. 1. in menfà locus digniorin- tus. [lverum, ^ - INec peccavit injuftitia, quia vi- l. DHO' fra cap. 43. 33. civilis principatus li emit a volente, & fciente. Adde in fratres, & fücceffio in patriam di- do&um a matre fciviffe hoc jus Dei | convo- gnitatem , qua primogenitus ceteris difpofitione, & dono ad fe pertinere. s Donus, loco patris erat; adeo ut coram eo fe 32. En morior. ) Gula neceffitatem venator. inclinarent infra cap. 27. 29., & vo- pratexit. Urort carent eum Dominum, ut Jacob Efau 33. Jwra ergo mibi.) Per te mihi appellat Gen. 32. & 35. 3. in hare- licitum fore primogenitorum przro« afïe&u [ ditatis divifione duas partesaccipiebat gativis pacifice frui. fet , natu maximus, alii fingulas. 'Dlheo- 34. dbiit , parvi pendens.) Ventrem ter pro» doret. q. 77. 4. Pater moriturus pri- virtuti , cibum honori , ulam bene- mogenito benedicebat. Gen. 27. 55. didioni preferens , & fortafle jam Em Juxta aliquos Primogeniti erant facer- tum meditatus, quod jure amiferat , o Pfam. dotesfamiliz, & ad hunc ufum pe. vi, & ferro retinere. et o culiares vefles habebant. Porro in I QUper terram. ) Chanaan , ubi de- rtlj0, " venditione primogenitorum peccavit ebat. lf(z'r (-((' Efaugula , facrorum contemptu, & Peft eami.) Qua fame füpra caþ. 12. LIBRIGENESIS !ï 96 | a. Apparuitque ei Dominus , & ait: Ne defcendas in 1o Dmt coire quispi Agyptum , fed quiefce in terra, quam dixero tibi. ^ as grande * Sup. 3. Et peregrinare in ea, eroque tecum , & benedicam tibi: 12, 7 tibi enim, & femini tuo dabo univerías regiones has, * com- j Quii 15.18. y. Serit plens juramentum , quod fpopondi Abraham patri tüo. 4. Et multiplicabo femen tuum ficut ftellas coeli: daboque centuplum. *Supr. . K ] poíteris tuis univerfas regiones has: * & BENEDICENTUR füccreícens 18. 18 .- in femine tuo omnes gentes terrae. 7 1 Hab: 22.17. 5. Eo quod obedierit Abraham voci, mead , & cuftodierit * Infr. precepta, & mandata mea, & csrem familige pli 298.14- verit.: 'cï)nias, legesque ferva- 15 Orr 6. Manfit itaque Ifaac in Geraris. , ham, illo 16 Int& Qui cum interrogaretur a viris loci illius fuper uxore fua, relb ondit: Soror mea eft: timuerat enim confiteri, quod fibi n0bis, ) Ril effet fociata conjugio, reputans ne forte interficerent eum pro- pter illius pulchritudinem. bitiretque 1. hur 8. Cumque pertranfiflent dies plurimi, & ibidem morare- tur, profpiciens Abimelech rex Palaftinorum per feneftram, foi Abroh: lifhim: vidit eum jocantem cum Rebecca uxore fua. g. Et accerfitoeo,ait: Perfpicuum eft, quod uxor tua fit: cur paier voc: mentitus es, eam fororem tuam effe? Refpondit; timui, ne p 19 F to. Sed tïlorerer propter eam. 10 Dr FR —— A?.lecb. ) Non ille, de quo cap. 3 Peregrindre inea.) Ad tea;-npus in Thendcium 41. fed fortaffe ejus filius: credibile ea tanquam pereprinus habita. igtins Rex regibus Gerare nomen commune $. Eo quod obedierit. ) XYebraica red- !a dj Abimelech fuiffe, ut etiam /Egypti di etiam poflunt, merces , quod obedierit, M)uli) Quoi Oomnes dicti funt Pharaones. Abime- nam vox Hebraica 3py Aecheb calca- Wuli, & d lech fignificat pater weus. Rex ; Reges neum fignificat, & etiam mercedem, gu. L enim & fhu, v patrie & fubditorum patres quod fit in opere ultimum. effe debent. Voci mee.) luffioni denecando filio. Grgyd) p« 2. pparuitaue ei Dominus.) Cur pro- Geremonias,) 'Tum propriam circum- V mve hibitus ire Ifaac, quo pater ipfius cifionis, tum alias omnibus commu- ll F&H DAbraham perrexerat, in /Egyptum nes, quas Deus in lege naturz infti- 'f't 'Uiïum bk fcilicet? An quod /Egyptiis neceffa- tuit, quibufque coli voluit ; habuit ] VOtem p rius fuerat Abrahe adventus , ut ve- enimlex nature, uti & Mofis, & Chri- Vs &H rz fidei & religionis do&rina imbue- fti fuosritus , fua facra, & facramenta. MW? * m rentur; nunc vero id minus neceffà- 7- Seror.) Cognata : excufandus, ut Ti yfle ; rium? An quod voluerit Deus often- patet fupra c. 2o. h Sg'w't dere, quod etiam in rerum inopia, 8. Jocantem.) Licentia maritali li- "d & íterili folo fuos alere poffit. berius agentem , quam cum aliena | ! D Quam dixero.) INondum enim per- viri graves foleant. venerat in Gerara. | 16, Mi 9. Muititus.) Opinione Abimelech 2il], tim, CAPUT XXVI 97 ?ndas in 1c. Dixitque Abimelech: Quare impofuiíli nobis? potuit coire quispiam de populo cum uxore tua, & induxeras fuper Cam tibj nos grande peccatum. Praecepitque omni populo, dicens: ,* o II. Qui tetigerit hominis hujus uxorem, morte morietur. 12. Sevit autem Ifaac interrailla, & invenit in i pfp anno äaquue centuplum : Benedixitque ei Dominus. ENTUR 13. Et locupletatus eft homo , & ibat proficiens, atque fuccreícens, donec magnus vehementer effetus eft: fodierit 14. Habuirque pofleffiones ovium , & armentorum, & e feme familiae plurimum. — Ob hoc invidentes ei Palcftini, I$. Omnes puteos, quos foderant fervi patris illius Abra- ham, illo tempore obítruxerunt, implentes humo : Ore fia, 16. In tantum, ut ipfe Abimelech diceret ad Ifaac: Recede uod fibi a nobis, quoniam potentior nobis fa&tus es valde. üm pro- 17. Et ille difcedens , ut veniret ad torrentem Gerarae , ha- bitaretque ibi: fnotate- 18. Rurfum fodit alios puteos, quos foderant fervi patris eltram, fui Abraham, & quos, illo mortuo, olim obftruxerant Phi- lifhiim : appellavitque eos eisdem nominibus, quibus ante ii cut pater vocaverat. . 19. Foderuntque in Torrente ', & repererunt aquam vivam. mlll,/ ne fto- 20. Sed & ibi jurgium fuit pa/fto-rum Gerarae adverfus pa Tes I0. .Di- —À — mendacium erat, quia cognätionis Athedienfes Oflracifmo ablegabantur empurit ignarus Rex. cives , quorum potentia fufpecta jam 1 lo. Quifpiam de populo.) Hebr. LU effet. Vide Arilt. 1. 3. Polit. c. 9. räica tel- aludirihy pepu5 . quod aliqui vertunt, przmus 18. Quos foderant.) Mialuit veteres j calcie pob&li, & de ipfo Abimelech intelli- eruderare , & expurgare, quam novos gunt. LXX. habent. j4Hqwi ex gemere fodere, 1. quia certus illic aqua ve- rcedem 7neo. nam eife. 2. quia facilius, & minus ndb fifio Grande peccatum.) Gravem culpam; invidiofum. 3. quia jufte utebatur pa- circut vel gravem peenam. terno labore, nec poterat ei novum comml« 11. Quj tetigerit.) llebr. qui tetige- opus denuntiari. 4. ut gratam patris rit wirum bune , Ó uxoremejus , tangen- memoriam renovaret ; quare iifdem 1] inni' di vocem pro nocendi fümunt Chal- nominibus appellari voluit. : fabuit d&us, & Hebrai. & Chri 19. Jp torrente.) L'XX. invalle, quam .amenm' Morte morietur.) Eadem morïis pc- fcilicet interfluebat torrens , velin ip- na poftea in lege Mofis ftatuta. fo ficco alveo torrentis per metony- IldU57 if 12. Sevit.) In terra condudaa. miam. rïtïlïf Xi' & Domznus. Benedixit ej.) Pxo , Nam bencdixerat 3 20. Nofira eff.) Quia in noftro fo- lo fodiftis; fed hoc injufte pratexe. ] alietá 16. Recede 4 mobis.) Sicolim apud bant, quia confentientibus foderant. Bibl. cum. €om. Menoch. T. 1. pde 98 LIBRI GENESIS res IMaac, dicentium : Noftra eft aqua: quam ob rem nomen 3. Locut uen oditi putei, ex eo quod acciderat, vocavit Calumniam.: ) Quin 21. Foderuntautem & alium : & pro illo quoque rixati funt, idairo n05.- appellavitque eum, Inimicitias. feelis, 22. ProfeCtus inde fodit alium puteum ; pro quo non Acon- tenderunt: itaque vocavit nomen ejus, Latitudo, dicens: Nunc . Ut no tuorom attig dilatavit nos Dominus , & fecit crefcere fuper terram 23. Afcenditautem ( 1) 1faac ex illo loco in Beríabee. €e dimifimu 24. Ubiapparuitei Dominus in ipfa noCte, dicens; Ego fum . Fecit Deus Abraham pa:iris tui, noli timere, quia ego tecum fum: ji. Surg. benedicam tibi, & multiplicabo femen tuum propter fervum Tac pacif meum Abraham. h. Ecce tines &i d 25. Itaque cedificavit ibi altare: & invocato nomine Domi- This aquam ni, extendit tabernaculum : preecepitque fervis fuis, ut fode- rent puteum. B 5 Und 26. Ad quem locum cum veni ffent de Geraris Abimel,äch, itpofitum & Ochozath amicus illius, & Phicol dux militum, . Efiu t Beeri 27. Lo- 5.*Q (1) Ifaac. Im ed. Sixt. vox ifaa: ^ decll. Calumniam.) Nox Hebraica fïgnifï- omnes alii ; ita cat etiam oppreffionem, fraudem , in- Deus Abraham. que gaudeo appellari juftitiam. 5b at 2$. Extendit tabermaculum. ) Ut ibi 21. Jmimicitigs.) Nam toties itera- fedem , & domicilium figeret. du f ta vexatio fuit indicium odii inve- Ut foderent. ) Quarerent, & eru- terati. derarent illum, quem olim Abraham his locis effoderat. T Enuit 22. Latitudoe. ) Hebr. latitudines , quafi dicat, hic puteus latam , libe- 26. Cum veniffent. ) INon tam utfo- non ] ram, & immunem a Geraritarum in- cietatem inirent, quam ut fpecularen- idt ei: ] :vidia, abundantemque nobis, no- tur, parati ad bellum , fi tenuem, & (1) G. Xj firifque pecoribus dabit adaquationem, infrmum: ad fedus, fi validum & Trnomen oj ideoque vocetur , Zafitudo. potentiorem invenirent. Dilatavit nos Domigus.) Mletaphora Ochozath.) Aliqui putant effe no- T Abrihg fumpta a redactis in ar&um , qui po- GD p men appellativum , unde vertunt; & RE Ítea evadunt : fic P(al. 4. 1. Jz tribula- catus amicerum ejus.) Werum melius tene dilatafli mibi. LXX., & nofter interpres accipiunt Yi ; lic : 22. Ex illo loco. ) Ubi ultimum pu- Ochozath quafi nomen proprium. Pa ais teum foderat. 9. fum PAzcol.) Videtur effe nomen officii As oflen In Berfabee.) Finita fame tandem potius, (ut etiam Abimelech ) quam rediiteo, unde propter famem exierat. nomehproprium. KÉtymon, fivein- 3 "CT 24. Deus Abrabam. ) Sum verus ille terpretatio illius eft, O»mzis facies, füm « o * fiflore Deus, qui cum parente tuo hic pa- vel, 05 omnium , quod fcilicetomnium &um pepigi; vel etiam dicitur Deus militum , quorum Dux erat, animi; lo a Abraham , quafi dicat , omnes quidem & oculi in eum converfi. Vel quod Ju&um [ V]dlmm te creature mez fünt,, fed tamen apud ipfe pro omnibus loqueretur, populi lt lm ! ime unus Abrah am plus valet , quam apud regem Vinterpres. Conjicio fuif- j 3 CAP.UT XXVI. & XXVII. 99 It Rofmen 27. Locutus eft eis Iíaac. Quid veniftis ad me hominem l quem odiftis, & expuliftis a vobis ? at fnt 28. Qui refponderunt: Vidimus tecum effe Dominum , & idcirco nos diximus: Sit juramentum inter nos, & ineamus foedus, 100 Con. 719: Nunc 29. Ut non facias nobis quidquam mali, ficut & nos nihil i tuorum attigimus; nec fecimus , quod te lzederet: fed cum pa- i ce dimifimus auctum benedié£tione Domini. Egofüm 3o. Fecit ergo eis convivium, & poft cibum, & potum , üm füm: 31. Surgentesmane, juraverunt fibimutuo; dimifitque eos lfaac pacifice in locum fuum. ' fervum 32. Ecce autem venerunt in ipfo die fervi Ifaac, annun- e Domni- tiantes ei de puteo, quem foderant, atque dicentes: Inveni- imus aquam. üt fode- 33. Unde appellavit eum, " Abundantiam: . & nomen urbi impofitum eft Berfabee, usque in praefentem diem. meleh, 34. Efau vero quadragenarius duxit uxores duas, Judith fi- liam Beeri Hethaei, & Bafcmath filiam Elon ejusdem loci: an lo 35. * Quaeambze offenderant animumlfaac, & Rebeccae.(1) *nfr, CAPUT XXVII appellm' 27:.46 gacob matris confilio benedittionem loco . Efau accepit, ad CUjus )ücai L odium fugiendum monetur a matre, ut in Haran ad Laban concedat. Y , A& etll« Ábralum Enuit autem Ifaac , & caligaverunt oculi ejus, & videré I.S am ut fo- non poterat: vocavitque Efau filium fuum majorem, & eculaten. dixit ei: Fili mi? Qui refpondit: Adfum. N2 2. Cui : Xlem, (1) Cap. XXVI. zm ed. Sixt. continet Q6. vers. lidum & fe nomen officii , quia etiam tempo- publici, & folemnis reverentiam je- re Abrahe rex Gerarz Abimelech, & juni, & fobrii preflant juramentum., effe no- ejus Deus Phicol appellabatür, fupra 33. 4dhundamtiiam. ) Nox LHebraea tint; & €. 21. 22. qui fi iidem fint, illeregna- fanitatem fignificat; quafi dicat, ex hoc l melius verit , hic vero dux exercitus fuerit , puteo abundantes latices potemus , & cipiunt plus annis centum. faturabimur. 27. Quem odifis.) Quem vos odiffe jum. fattüs oftendiflis. 24. Duxit uxores.) Invito patrejam p offtit centenario , ipfe quadragenarius. líaac ) qum 4 29. Necfecimus, quod te Lederet.) Fal- tamen ne filium contriftaret, diíli- [ivelt- füm efl hoc , nam ipfis conniventi- mulavit difplicentiam , ut ait Jofephus, bus paftores injufle ab ufü puteorum qui etiam addit foceros fuifle D yna- f;:it; ; fuorum arcuerant. ,mniugïl ftas Hetheorum , quod elft credibile.- anittiy «utbum - beneditlone Demiui, ) Quia 35 Offenderant ") Malis moribusj& con-. t vidimus te au&um , &c. Vatabl. ver- tumacia, & quia manebant idololatra. opi tit: Nam tu es Bezeditlus Domini. 3 1. Q Enszt attem l/226.) Annum enim :io fmf' f 1. Sftrgmt:: man. ) ln juramgnti agcbat ceatefimum trigefimum [2 LIBARTIOGENEStTS 2. Cui pater: Vides, inquit, quod fenuerim, & ignorem diem mortis meae: d. 3. Sume armatua, pharetram, & arcum , & egredere fo- tas: cumque venatu aliquid apprehenderis, 4. Fac mihi inde pulmentum , ficut velle ine nofti, & affer, ut comedam : & benedicat tibi anima meà, antequam moriar. 5. Quod cum audiiffet Rebecca, & ille abiiffet in agrum , ut juffionem patris impleret, 6. Dixit fiio fuo Jacob: Audivi patrem tuum loquentem cum Efíau fratre tuo, & dicentem ei: f 7. Affer mihi de venat'one tua, & fac cibos, ut comedam, & benedicam tibi coram Domino, antequam moriar. 8. Nunc ergo, fili mi, acquiefce confiliis meis: It 9. Et pergens ad gregem, affer mihi duos hoedos optimos, ut faciam ex eis efcas patri tuo , quibus libenter vefcitur: Io. Quas cum intuleris ; & comederit, benedicat tibi, plþius- quam moriatur. 1I. Cuiille refpondit: Nofti , quod Efau frater meus ho- mo pilofus fit, & ego lenis: I2. Si attreCtaverit me pa' er meus, & fenferit, timeo, ne n putet, me fibi voluiffe illudere, & inducam fuper me ma- ledi&ionem pro benedi&ione. X 13. Ad quem mater: In me fit, ait, ifta maledi&tio, fili li mil: tantum audi vocem meam, pergens affer, quae dixi. q .14. Abiit, &attulit, deditque matri. Paravit illa cibos , fi- cut velle nov-erat patrem illius. 15. Et nb [ feptimum , quamquam adhuc vixit an- 7. Coram Domino. ) Annuente, fa- vente Domino. ter nis 43. nam mortuus eft annorum 130. fat Caligaverunt. ) 'lTum &tate, tum Yr. Ego lemis.) Glaber, non hifpi- bh crebris &gritudinibus. Sic Auguft. dus ut. Éfav. hi lib. 16. de civit. c. 3o. Non erat ccecus , fed cecutiebat. 12. llludere.) 14XX. defpicere , vili- hi perdere 5 imo infidiari fenectuti 3. 4rma tua.) Elebraice. Fz/z. citati. : &ccg- Ia 4- Pulmentum.) Edulium guftui fua- ! ve, & delicatum. Pulmentum in Maleditlionem. ) Sicutaccidit Cham, qui patri fuo illufit. fs Scriptur» id omne fignificat, quod [ pani additur. 13. dp me fít.) Quuafi dicat, nil pe- Szcut "welle me noj?i.) Quibus fcis me riculi eft, fruftra pavefcis, in me re- Q libenter vefci. cipio bene cun&a ceílura. Benedicat tibi amima mea.) Ego ti- 14. Zittulit.) Duos fcilicet hedos; bi benedicam, vel ex animo tibi be- ut fcilicet ex iis in pulmentum melio- N nedicam. res, & teneriores partes deligerentur. - « CAPUT XXVIL. Yor 15. Et veftibus Efau valde bonis, quas apud fe habebat do- ml, induit eum: Y r6. Pelliculasque hoedorum circumdedit manibus, . & colli nuda protexit. .17. Deditque pulmentum: & panes, quos coxerat, tradi- . 103 18. Quibus illatis, dixit: Pater mi: At ille refpondit: Au- dio: Quis és tu, fili mi ? 19. Dixitque Jacob: Ego fum primogenitus tuus Efau: feci ficut preecipifti mihi: furge , fede, & comede de venatione ly mea, ut benedicat mihi anima tua. 20. Rurfumque lfaac ad filium fuum: Quomodo, inquit, tam cito invenire potuifti, fili mi? Qui refpondit: Voluntas $ Dei fuit, ut cito occurreret mihi, quod volebam. 21. Dixitque Ifaac: Accede ad me, ut tangam te, fili mi, lj & probem: utrum tu fis filius meus Efau, an non. 22. Acceffit ille ad patrem, & palpato eo dixit Ifaac: Vox p quidem, vox Jacob eft: fed manus, manus funt Efau. 23. Et noncegnovit eum, quia pilofae manus fimilitudinem ne majoris expreíferant. Benedicens ergo illi, d 24. Ait: Tu es filius meus Efau ? Refpondit, Ego fum. 25. Atille: Affer mihi, inquit, cibos de venationetua, fi- 1l li mi, ut benedicat tibi anima mea. Quos cum oblatos come- diffet, obtulit ei etiam vinum , quo haufto, f N5 2'6- Di - E 15. Valde bonis. ) Ylebr. Zefderabili- jacob, aut Rebeccam a mendacio, bus. LXX. pulchrii ; unde in arca in- quod tamen officiofum fuit, & adhi- £ ter odores fervabat eas Rebecca ; odo- bitum ad vendicandum , quod fibi di- ratas enim fuiffe patet , n. ^ Pa 7. MHe- vina promiffione debebatur ; ideoque brai putant has vefles (acerdotales tantum veniale peccatum , & fortaffe D fuiffe , quibus primogeniti facrifica- nullum, fi excufabantur ignorantia , bant. Hier. in tradit. qua putarent aliquando mentiri offi- jl 16. Circumdedit manibus.) ln mo- ciofe peccatum non effe. D. Aug. lib. ( rem chirothecarum , ut tantum exte- contra mendacium , Jacobum a culpa rior pars manuum, ó digitorum ef- mendacii my?terio excufare nititur. if fet pilofa , interior vola glabra, & Vide illum c. 1o. depilis. l mox benedicere. 23. Benedicens ergm.) Certus animo PC Colli »yuda. ) Munit partes , quas cee- j cutiens attrectaturus videbatur. 24. Tà e5 fílius meus Efan? ) Ut fit 17. Pazes. ) Subcinericios. 10. Égo fum primogenitus tuus. Efau.) omnino certus , de perfona iterum 0f interrogat. j0 INon eft neceíle laborare in excufando r o « 102 LIBRI GE'NESIS' o6. Dixit ad eum: Accede ad me, & da mihi ofculum , fili mi. L 471. Acceffit, & ofcula*us eft eum, — Stati mque ut fenfit ve- ftimentorum illius fragrantiam , benedicens illi, ait: Ecce odor filii mei ficut odor agri pleni, cui benedixit Dominus. 28. Dettibi Deus de rore coeli, & de pinguedine terra , abundantiam frumenti, & vini. 29. Et ferviant tibi populi, & adorent te tribus: efto domi- Rus fratrum tuorum, & incurventur ante te filii matris tuce: ui maledixerit tibi, fit ille maledictus: & qui benedixerit tibi, benedictionibus repleatur. 30. Vix Ifaac fermonem impleverat: & egreffo Jacob foras, venit Efau. 31. Co&tosque de venatione c ibos intulit patri dicens: Sur- ge, pater mi, & comede de venatione filii tui: ut benedicat mihi anima tua, e 32. Dixitque illi Ifaac: Qüis enim es tu? Qui refpondit : Ego fum filius tuus primogenitus Efau. I 43. Expavit Ifaac ftupore vehementi: & ultra quam credi aptam poteft, admirans, ait: Quis igitur illeï ,e&, qui dudum c vena- H 26. Da mibi oftulum.) Ylebr. oftu- ai)undantiam frumenti, & vini, hoc lare mibi, in dativo , qua forma He- eft omnium ad cibum, & potumne- brzus fcholiaftes ait fignificari ofcu- ceffariorum. Praceden- D lum manui , aut humero impreffuin; 29. Serviant tibi populz. nam ofculum oris cum accufativo ex- tia ad opes pertinent, iftud ad impe- T primi debüit, ac dici, ofculare me. rium, & dignitatem. Impleta eft hzc benedi&io, cum Davidi, Salomoni, li 27. Feflimentorum illius fragrantiam.) & Af(monzis fubje&i fuerint Idu- 1h Nec enim veftimentorum fragrantia tanta erat, ut 4 fene remoto polfet mai, Philifthiim , Moabite, percipi. "Adorent. te tribus.) Pofteri Efau, & lt Ifmaelis. f Agri pleni.) Fru&ibus, & floribus: lg fortaíle veftes florum & fructuum odo- Effo Dominus frairum tuorum.) INon rem referebant; nam in arcis mulie- bello tantum , fed jure primopgenitura. res ad gratiam odoris veftibus con- Qui maledixerit , &c. ) Quafi dicat, A Deus tuas tuorumque partes ; & cau- ciliandam , rofarum folia, & mala cy- erg donia, & hujusmodi res odoratasin- fam aget, qui tui funt amici, velini- &«ludunt. miei , fuos cenfebit. N Qai benedixit Dominus.) '"Func Do- 33. Expavit I/24c.) LXX. verterunt, lu f& minus agro benedicit ; cum vernat d/zac raptum in ccoffafgm magnam vebe- floribus, & exuberat fructibus. menter , ut intelligamus in eaabaliena- 09. De rore celi, G9 de pinguedineter- tione Deum illi revelaffe fraudem Ja- ite cob, & voluntatem fuam , ne refcin- lo. ) Senfus eft: Deus tibi detdeco- li rore; &tera fertili, ac pingui dere cogitaret. Vide D. Aug. q. 8c. 1os, C.A:BP.U.T.; XXVIIL 105 venationem attulit mihi, & comedi ex omnibus , priusquam tu venires? benedixique ei, & erit benedittus. [ * 34. Auditis ÉEfau fermonibus patris, irrugiit clamore magno & coníternatus, ait: Benedic etiam & mih!, pater mi. u 35« i ait: Venit germanus tuus fraudulenter, & accepit benedi a ionem tuam. 36. At ille fubjunxit: Jufte vocatum e& nomen ejus Jacob: fupplantavit enim me en altera vice: primogenita mea ante *Sup- 6 tulit, & nunc fecundo furripuit benedictionem meam. Ruríum- 2534 It u e ad patrem: Numquid non refervafti, ait, & mihi benedi- à ionem ? 5 37. Refpondit Ifaac: Dominum tuum illum conftitui. Et omnes fratres ejus fervituti illius fubjugavi: frumento, & vi- no ftabilivi eum, & tibi poft haec, fili mi, ultra quid faciam? at 38. Cui Efau: Num unam, inquit , tantum benedictionem habes, pater? mihi quoque obfecro, ut be ïnedicas. Cumque r ejulatu. magno fleret, . 39. Motus Ifaac, dixi t ad eum: *In pinguedine terre, & *HeE;. II.20. di in rore coeli defuper 40. erit benedittio tua. Vives in gladio, & fratri tuo fer- 8 vies: tempusque veniet, cum excutias, * &folvas jugum ejus * £2 e cervicibus tuis. 41. Ode- Ü [UM s 34. Juditis Efam firmonibus.) Wlti- 39. Dixit ad ewm. ) D. Paulus ad mis potifimum verbis confirmato- i Hebr. 15. 17. Efau, licet cum lacry- 2 riis fadi. pe Irrugiit.) Non faam tantum trifti- mis benedictionem petierit, adeptum 11;0 negat: fed de primaria illa jure natu- fl tiam , fed ferociam etiam valido cla- r& debita loquitur, quz primogeni- du more quafi rugitu oftendens. Philo, to dari folita , & Tacobo cefferat. & Eufeb. cenfent, clamorem huncab lo pinguedine terre , & m vore coli de- invidentia fraterni incrementi expref- Jfaper erit beneditiio tud.) Hebr. ef*:, erzt fum fuiffe, quod fcilicet eum prztu- fiffo, velbabitatiotua , quafi dicat , ha- lon lerat, feque illi fubjecerat pater. bitabis in terra pingui, « fertili, Benedic etiam 65 mibi.) Quafi dicat: quam Deus fecundabit immiffionero- g Ánnon & ego filius tuus fum , cur ris, & pluvia. i, 2u ergo debeo benedi&ione carere? 40. Vives n gladio.) Wertilem ter- ii 3$. Beneditlionem tuam. ) Qu tibi ram, occupabis non agricolatione tua, jure nature debita erat, nifi te illa fed vi, raptu, preda. Tales Efau po- indignum preflitiffes, vel quam ego fteri. gt tecum tuam opinabar. i Servies.) Impletum fub David. ». ena 36. Altera vic. ) Secundo , bis Reg. 8. t4. iterum. Excutias , E$ folvas jugim. ) Idumzi 1]3 37- Omnes fratres.) Omnes cogna- n tos, & confanguineos. regnante in Juda Joram rebellarunt. p 4. Regum. g. 104 LIBRIGENESIS 41. Oderat efgo femper Eíau Jacob pro benedictione, qua bene dixerat ei pater: dixitque: in corde fuo: Venient dies lu&us patris mei, & occidam Jacob fratrem meum. 42. Nuntiata funt heec Rebeccsee, quae mittens, & vocans C Jacob filium fuum, dixitad eum: Ecce Efíau frater tuus mi- natur, ut occidat te. y b 43. Nunc ergo, fili mi, audi vocem meam, & confurgens fuge ad Laban fratrem meum in Haran: . dies paucos, donec requiefcat qu 44. Habitabisque cum eo . p rOr fratris tul, b dignatio ejus, oblivifcaturque eorum , quae 45. Et ceffet in fecilti in eum: poftea mittam, & adducamte inde huc; cur orbabor filio in uno die? « utroque . 46. Di xitque Rebecca ad Ifaac; Taedet me vitee meze pro- N h; fi acceperit Jacob uxorem de ftirpe hujus pter filias Het tgrræ, nolo vivere. (1) Ti CAPU T XXVII pr yocobus atcepta a patre beneditlione in Mefoporamiam tranfiens , N videt in fomnis fcalam , cui innitebatur. Dominus , C? accepta de multiplicatione promi[fione , experrectus terra, at jeminis volum Deo vevet. lin Tit lm 1,X 7Ocavit itaque Ifaac Jacob, & benedixit eum praecepitque [n cidicens: Noli accipere conjugem de genere Chanaan, 2. Sed vade , & proficifcere in Mefopetamiam Sy riee, ad hn Yi domuæ Lipw d 33. wers. abfolvitur. [£: ) Cap. XXVIL. im edit- Szxt. 41. Oderat ergo.) Memoriam dolo- rieulo, alterum . integrum praftat a Thy üis animo fovens, continuam odio erimine. materiam fug c'erebat. 46. Nolo vivere. ) Hebr. 24 quid mi- l In corde fuo. b) Perfe&o mentis con- Bbicvita? quafidicat; fi Chananzam , lm aut Hetheam ducat, triflis, & acer- l fenfu, & plena deliberatione fecreto ba erit mihi vita, ut mori potius fecum ipfe ftatuit. p Dies lufus patris mei. ) Hiunc nole- qptf:m, quam vivere. din. bat contriftare, de matre nihil eft fol- V licitus. 1. FO Enedixit eun. ) Pracedentes be- nedi&iones confirmans , & ob Qu 44. Dies paucos. ) Breve pollicetur fore tempus ab (entiæ, ut facilius per- patienter, & immerito toleratum fra- ls fuadeat. trem adaugens , & illi fauftum a Do- $ A$. Cur utroque orbaber filio. ) Utri- mino iter precans. ben a. Vade , & proficifcere,, ) D. Augu- Bl que confuluit ; alterumimmunem a pe- CAPUT XXVII, 105 domum Bathuel patris matris tuze, & accipe tibi inde uxorem s de filiabus Laban avunculi tui. 3. Deus autem omnipotens benedicat tibi, & crefcere te fa- Is Ciat, atque multiplicet; ut fis in turbas populorum. lF 4.. Et det tibi benedictiones Abrahse, & femini tuo poft te; ut poffideas terram peregrinationis tuze; quam pollicitus eft ls avo tuo. $.* Cumque dimififfet eum 1faac, profe&tus venit in Mefo- * Ofee 12.12* l- potamiam Syrie ad Laban filium Bathuel Syri, fratrem Re- * beccae matris fuae. . 6. Videns autem Efau, quod benedixiffet pater fuüus Jacob , ür & mififfet eum in Mefopotramiam Syrice, ut inde uxorem du- ceret, & C E juod poft benedi&tionem -praecepiffet ei, dicgns; Non accipies uxorem de filiabus Chanaan; us 3. Quodque obediens Jacob parentibus fuis iffet in Syriam ; 8. Probans quoque, quod non libenter afpiceret filias Cha- naan pater fuus. ). Ivit ad límaelem, & duxit uxorem, absque iis, quas prius habebat, Maheleth , filiam 1fmael filii Abra l am fororem 55 Nabajoth. i Haran. 1O. Igitur egretfus Jacob de Berfabee, pergebat 1r. Cum- füinus cenfet jam 1faaco innotuiffe co- Ur poffideas. ) ]urehæreditärio tu, & natus Ef(au, innuunt LXX: qui ha- non Efau. bent, Surgens , fuge , fine mora difce- lue de: fübtrahe tefratrisinfidiis, & vio- Terram peregrinationis. ) 'Terram Cha- s naan, ad quam redibis, & in qua ut i lentiz , itaque Sapiens ab hac fuga vo- peregrinus habitabis. cavit Jacobum profugum ira fratris. uf Sapient. 10. 10. g. Vemit im Mefópotamiam. ) Dicun- "d domum Batbuel.) Cui tunc patre tur hec per prolepfim ; nam priufquam eo perveniret , multa contigerunt ,. j a mortuo praerat ,Liaban. hoc & fequenti capite narranda, 3. Grefcere te f'aczat , atque multiplicer.) ] i^ Deus det tibi fru&um ventris copio- 6. Benedixifft.) [am fecundo. fum, hoceft multos liberos. 9. lvit.) Fortaffe culpam priorum TE conjugiorum initorum abolere volens, ycer In turbas populerum.) Yloc eft, po- Sed in- ytius pulofas, tantam poflerorum multitu- & patri rem gratam facere. dinem , ut multas , & populofas gen- confülte accipiens uxorem de ancilla- tes exaquet. & ri fltirpe, que& cum Sara liberisin par- 4. Det tibi bentdifliones Abrabe.) Va- tem hzreditatis venire non poterat. l kob ciat te, tuofque dignos promiffioni- Pejus fi fecit contumacia, & paren- bus Abraha. tum contemptu. t Semini tuo pofé te. ) Sit communis "d Ifmaelem. ) Yfmaelitas , nam It- po benedidio tibi, & femini tuo. mael ante 14. annos obierat. Bzdi. cuwun Com. Menzoch, T. I, y | 196 LIBRI GEN'ESIS ] ir. Cunmique veniffet ad quemdam locum , & vellet in eo pofu requiefcere poft folis occubitum, tulit de lapidibus, qui ja- defü cebant, & fupponens capiti fuo dormivit in eodem loco. Ij 12. Viditque in fomnis fcalam ftantem fuper terrani, & ca- Y0Ca cumen illius tangens coelum ; Angelos quoque Dei aícenden- j 20' * Infr. tes , & defícendentes per eam. Cullo I3. Et Dominum innixum fcale dicentem fibi: * Ego fum 35-12 hi pà 48- 4. , Dominus Deus Abraham patris tui, & Deus Ifaac: Terram, p Deut. in qua dormis, tibi dabo, & femini tuo. 12.20. frihi 14. Eritque femen tuum quafi pulvis terrae * dilataberis ad at I9 -9- Orientem & Occidentem, &Septentrionem , & Meridiem: & 5 Upr. . Dei: 2 4 BENEDICENTUR IN TE, & in femine tuo cunétee tribus tbl . " terrae. 15. Et ero cuftos tuus, quocumque perrexel'is, & reducam te in terram hanc e nifi 2 nec dimittam , complevero j univerífa , quae dixi. ( 16. Cumque evigi laffet Jacob de fomno, ait: Vere Domi- nus eft in loco ifto, & ego nefciebam. Q 17. Pavensque: Quam terribilis eft, inquit, locus ifte! non M eft hic aliud nifi domus Dei, & porta coeli. I8. Sur- l1. 44 quemdam lecum. ) Fortuito, tus: tangit ceelum , quia fecundus A- & nonR cogitans in eo pernoctare. dam eft de colo ccleftis, & quia ip- dlos g Íde q 12.Scalam fl antem, 66c. 64 Angelos afcen- fe eft. nobis fcala, per quam ad ca- dentes 6c.) Videtur inftituta vifio hecad lum afcendimts. Defcendunt Ange- n confolandum acob, qui folitarius, li, ut hoc myfterium hominibus an- lum f mafítus , & follicitus extra patriam do- nuntient: afcendunt, ut ardentia Pa- &int Wenty, mum peregrinabatur; angeli ergo de- triarcharum defideria , & orationes ad fcendentes felicem Jacobi abitum in Deum ferant. "'Tandem 'radus fcala loo d Haran, afcendentes vero felicem ejus poffumus interpretari Chrilli virtutes, ïerec) per quas afceridit ad ccelum. Hkmn reditum in Chanaan fignificant. l[ta aliqui. Verius puto voluiffe Domi- 13. Tibi dabo , 65 fanini tuo, ) Parti- VoQt; num Jacobum confolari vifione fcalz, cula, & , pofita efl pro , ; ef& , dabo Funj qu& elt fymbolum Incarnationis Ver- tibi, hoc eft feminituo , quod poftea Torem l b et bi ex Jacobi ftirpe. Per fcalam ergo impletum in hiftoria Jofue, & Regum. fignificatur Chriftus defcenfurus, & iy. Nf complevero. ) INifi prius per- kïm( nafciturus per varios gradus , & ge- fecero. Aiaria nerationes, & genitores, quorum ul- 17. Quam terribilis , 6c.) Bene Chal- €tum timus eft Jofeph cum B. Virgine; daus hujus locifententiam expreffit. Stmm fummus Adam , quiimmediatea Deo Quam terribilis eff. locus. ifle?.mon eff la- )l*'w creatus eft. Duo fcalelaterafunt mi- cus communis, fed locus , im que bemepla- I filt fericordia, & veritas. Scala tangit eitum eff coram Deo , $ de regione bujus E Tioris, terram, quia Chriftus in terris vifus leci eff porta 'cali. gf eft, & cum hominibus eft convería- Pert cali.) Quia viderat inde 'An- x CAPU T. XXVIIIL &. XXIX. 105 1 €0 18.Surgens ergo Jacob mane, tulitlapidem, quem fup- 1] d pofuerat capiti fuo , & erexit in titulum, * fundens oleum «qg.. defuper. 311j Ct I9. Appellavit x vocabatur. que nomen urbis Bethfc;ïllä,j,cluæ prius Luza den- 20. Vovit etiam votum , dicens: Si fuerit (ï]Deus mecum, & d i cuítodierit me in via: per quam ego ambulo, & dederit mi- hi panem ad vefcendum, & veftimentum ad induendum; fam, -- 21. Reverfusque fuero profpere ad domum patris mei; erit mihi Dominus in Deum , ial n 22. Et lapis ifte, quem erexi in titulum, vocabitur domus Dei; cun&cborumque , quae dederis mihi, decimas offeram U tibà. (2) UCatm CXX PU T XXIX Vero Sfacob a Laban [ufceptus , feptem. annis pro. Racbel forvoioit ; cui cum fuppofrta e[Jet Lia , feptem alios annos pro eadem implere coa- Jomi Gus ef?: Racbele autem flerili , Lia quatuor þeperiz:, Jilios, - f0l terram Orientalem, JL—.R)R.ofe&us ergo Jacob venit in O 3 Sut 3. Et — (1) Deus. JIn ed, Sixt. legitur Dominus. ( 2) Cap. XXVIII in ed.Sixt. coutznet I4. vers. us A- gelos prodeuntes , & eo intrantes poft 19. Bethel, que prius Luza vocabatur.) i ip- ícale afcenfum- Prius Luz , vel Luza a nucum, vel il ct Àne ig. Erexit im titulum. ) Rudem il- amygdalarum copia (Luz enim He- lum lapidem in modum cippi levavit, braice nucem fignificat ) - dicebatur, bus a« & in terram ere&um defixit in moni- a facobo di&a eft Bethel, id eft Do- yia P mentum vifionis, ut in reditu eodem mus Dei, quod juxta illam dormiens ona d loco divini beneficii memoriam reco- vidiffet Deum innitentem fcala. a fale leret, quod fecit cap. 35. n. 3. D. 20. Et dederit.) Ut in c. x. etiamfi jrtutey Hieronymus Ofez 3. lapidem hunc nihil habeam pr&ter ea, que natur& vocat altare. funt neceffaria. ) pati- Fundens oleum defaper. ) Ut Deo ho- 21. Erit mibi Dominus im Dewn.)Si- A norem exhiberet, & ei creaturam fuam gnificat fe illum peculiari affeQu re- jpollt libaret, & lapidem diving gratiz in- verentiaque culturum. Regum- .dicem quodammodo honoraret. Mos 22. Lapis ifle, quem erexi, 65c. ) ld ius pe? altaria, & titulos ungendi manavit eff locus, in quo lapis hic, erit mihi etiam ad Gentiles Clem. Alex. 7. fan&us, & pro Dei domo , & füper Y Chal- Strom. zavra AíJey vüv Atydutvov , lapide hoc quafi fuper altari facrifi- :xpfefüt' cabo. ATa 7rpwxuv£ws€, Omnem , ut dici n d folet , unüum lapidem aderantes : ejufdem ! þtt!P-T"" moris meminit Apulejus l. Florid.m. 1. JÀRofitus ergo. ) Solus domo egret- m h Arnob. lib. 1. fus, quod collipitur ex verbis ipfius Jacob infra, cap. 32. 1. z 4a- J M ?Qg LIBRI GENESIS ?. Et vidit puteum in agro, tres qquuä greges ovium ac- n becc cubantes juxta eum: nam ex illo adaquabantur pecora, & os ejus grandi lapide claudebatur. cuT 3. Morisque erat,-ut cunétis ovibus congregatis devolve- rent lapidem, & refe&tis gregibus rurfum fuper os putei pone- xit It ) H rent. res, unde eftis? Qui refpon- impi 4. Dixitque ad paftores: Frat derunt; de Haran. Hj Numquid ,/ ait, noftis Laban filium dic, $. Quos interrogans : " Nachor? Dixerunt: Novimus. VR 6. Sanusne eft? inquit. Valet, inquiunt: & ecce Rachel filia ejus venit cum grege fuo. fto: 7. Dixitque Jacob: Adhuc multum diei fupereft, nec eft tempus, ut reducantur ad caulas greges; date ante potum ovi- l lia bus, & fic eas ad paftum reducite. K 9. Qui refponderunt; Non poffumus, donec bmnia pecora alte congregentur, & amoveamus lapidem de ore putei, ut ada- quemus greges. 2 ban 9. Adhuc loquebantur, & ecce Rachel veniebat cum ovi- bus patris fui; nam gregem ipfa pafcebat. tet 10. Quam cum vidiffet Jacob, & fciret confobrinam fuam, ovesque Laban avunculi fui: amovit lapidem, quo puteus claudebatur. Qt rr. Etadaquato grege, ofculatus eft eam, & elevata voce 12. Et flevit, vd eule meo tmæg/ï"ui gordanem iflum , €9 nunc Ecce Rachel. ) /.Evo illo »pudiCitïa i eum duabus Yurmis regredior. cum fimplicitate vigebat. Puella di- lz terram erientalem. ) Mefopota- ves, fpeciofa, nubilis fine periculo, « miam. fufpicione inter paftores verfabatur. h 2. Lapide claudebatur.) Cláudebatur Qun grege fio.) Patris fui Laban. puteus, ut poffent greges falubrius , 7. Nec efl tempus. ) Oftendit fe pafto- purius, & copiofius potari ; cum non ritie difciplinz peritum , & fe frater- fir liceret cuiquam | admoto operculo no affe&u curare res ipforum ; nam id vefpere faciendum erat. fir aquam fordidare, vel crebrius haurire; neque enim erant copiofi latices , at- 0. Sciret.) Nam ex paftoribus di- que ideo cautio necellaria. dicerat n. 6. l 4 Fratres.) INomen . amoris, offi- ZAmevit. lapidem. Quia intellexerat lit folam expe&ari, eft jam in futuram fi cii, & focietatis , ut paftor paltores. d s. Filium Nacher. ) laaban erat filius conjugem officiofus. Bathuelis , fed vocatur filius INachor, 1r. Ofénilatus.) Indicavit prius quis ! qui illi erat avus ; eo quod celebrius effet, & tunc iuxta provincie morem fecit; propinqui enim propinquas ofcu- [? effet nomen Nachor, qui caput, & W princeps familiz. labantur. CXPUT XX'IX,' M: yo9 T 12. Et indicavit ei, quod frater effet patris fui, & filius Re- ", & becca: at illa feftinans nuntiavit patri fuo. 13. u i cum audiiffet veniffe Jacob filium fororis fuze, oc- volye. 2 currit obviamei : Complexusqueeum, & in ofcula ruens, du- pone. xit in domum fuam. Auditis autem caufis itineris , I4 Refpondit: Os meum es, & caro mea. Et poftquam fpon- impleti funt dies menfis unius, 1;. Dixit ei: Num quia frater meus es, gratis feyviesdm.ihi? ülium dic, quid mercedis accipias. 16. Habebat vero duas filias, nomen majoris Lia: minor achel vero appellabatur R achel. 17. Sed Lia lippis erat oculis: Rachel decora facie, & venu- x elt fto afpettu. "TOE 18. Quam diligens Jacob, ait: Serviam tibi pro Rachel fi- lia tua minore feptem annis. CCora 19. Refpondit Laban: Melius eft, ut tibi eam dem, quam t ade- alteri viro: mane apud me. 20. Servivit ergo Jacob pro Rachel feptem annis, & vide- oU bantur illi pauci dies prae amoris magnitudine. 21. Dixitque ad Laban: Da mihi uxorem meam; quia jam uarmy tempus impletum eft, ut ingrediar ad illam. . . ]Ceus 22. Qui vocati s multis amicorum turbis ad convivium, fe- cit nuptias. O 3 239 Rt voce ,E Flevit,) Ex animi teneritudine, & 18. Servizm tibi.) Jacob inops ve- vehementi latitia. nerat; non illi erat ," unde donationi 2. Frater effet patris, ) INepos ma- propter nuptias fatisfaceret , aut juxta jicitia Frater hic &viillius morem , uxorem coemeret ; J di- truelis ex forore nepos. jculo, cognatum fignificat, itaque pro pretio feptennium fervit. Fefiinans.) Ut hofpitalis, & officio- tur. fa virpgo. 19. Manme apud me. ) Sufcepta gre- at gum meorum cuftodia. allo 14. Os meum es, & caromea. ) Con- cO. Pauci dies.) Tlebr. Uni dies. ratet fanguineus meus. Impleti fant.) Poft integrum men- Pre ameris magnitudine. ) lacobo nim fem, quo illi fervivit. pretium pro . Rachele vile videbatur , alioquin amor impatiens eft morz. j d l7. Lippis erat oculis.) Lippitudo Lie videtur fuiffe fola debilitas, mol- 21. Hxorem. ) Jam enim verbis de lities, & teneritudo oculorum, qua prafenti matrimonium contradum. yerat fit , ut non poffint diu in rem aliquam Ingrediar.) Ut * um fummem. maltrimonium con- defigi, fed volubiles fint , pronique inlacrymas ita, ut pupillz fuis orbi- 22. Vocatis multis amicorum. ) Om- qui bus quafi innatare videantur ;; hoc nibus viris loci illius. EXX. & Chal- yrern dzus. jJor raccot, enim fignificat vox lebraica 1353 Fecst. nuptias, ) Convivium nuptiale. i1o "VLIBRI GENESIS ] 23. Et vefpere Liam filiam fuam introduxit ad eum, 21 | 24. Dans ancillam filie, Zelpham nomine. Ad quam cum Nnhg : ex more Jacob fuiffet ingreffus, fatcto mane vidit Liam: fenm 25. Et dixit ad focerum fuum: Quid eft, quod facere vo- H | luifti? nonne pro Rachel fervivi tibi? quare impofuifti mihi? fitebor 26. Refpondit Laban: Non eft in loco noftro confuetudinis, que p ut minores ante tradamus ad nuptias. 27. imple hebdomadam dierum hujuscopule: & hanc quo- que dabo tibi pro opere, quo ferviturus es mihi feptem annis aliis. fudd k 28. Acquievit placito) & hebdomada transa&ta, Rachel du- t Qu xit uxorem: 405 , 29. Cui pater fervam Balam tradiderat. 3o. Tandemque potitus optatis nuptiis, amorem fequentis jan priori praetulit , ferviens apud eum feptem annis aliis. 31. Videns autem Dominus, quod defpiceret Liam, ape- ruit vulvam ejus, forore fterili permanente. LCI 32. Quse conceptum genuit filium , vocavitque nomen ejus BNUUP Ruber , dicens: vidit Dominus humilitatem meam , nunc ama- bit me vir meus. 24 p .33. Rurfüumque concepit, & peperit filium, & ait; Quo- ] niam audivit me Dominus haberi contemptui ; deditetiam iftum mihi, vocavitque nomen ejus Simeon, lm 34. Con- ()c 23. Etwefpere.) Virgines enim , dum daturus Rachelem, quam omnes fcie- D bant effe natu minorem : !0;.'11 f nubebant, verecundiz caufa in tene- bris viri thalamum adibant. 27. Hebdomadam dic;—-üm.) Septem d j 24. Dans ancillam. ) Omnino mo- tantum diebus differuntur nuptiz ipittr dica dos, & quafi nulla pro. perfona- Rachelis , dum ífcilicet nuptie Lie iaj ) rum conditione , data ancillula in per integram hebdomadam celebran- [ fpeciem, ne diceretur, indotatam de- tur; ea tamen lege , ut poft adeptam j/ diffe; quare poftea filie hanc dotem Rachelem feptem annis aliis ferviat. 31. Defpiceret. Liam.) Minus ama- le pro nulla duxerunt, infra 21. 14. A4d quam.) Liam, non Zelpham. ret, quam Rachelem. pa Í Vidit Liam.) Peccavit Lia obtempe- Aperuit. vulvam. )- Focundam red- ? po L rando parenti ; confenfit enim in ftu- didit. 18 pi Gravius La- 2. Ruben. ) Que vox fïgnifïcat, W prum , imoadulterium. ban, qui eam ad facinus induxit. Videte flium, fcilicet, quem mei mi- hü) 1 26. Confuetudimis.) NMidetur Laban fertus mihi largitus eft Deus. l; fi&o fe confuetudinis pratextu excufa- Nunuc amabit me. ) Ob id Latimi mul re : nam fi obilaret confüetudo , quo- liberos pignora vocant. fem modo publice nuptias celebrat quafi 323 Simcon.) ldeft, auditzo, obediens. W y Qem ^ - e Bv C AGuUUE: XXIS X XX. ii l, iO CUf 24. Concepitque tertio, & genuit alium filium; dixitque : Nunc quoque copulabitur mihi maritus meus, eo quod pepe- ETG Yo- rcrim ei tres filios, & idcirco appellavit nomen ejus, Levi. 35. Quarto concepit, & peperit filium: & ait: Modo con- 1 mih! üdinis, fitebor Domino: * & ob hoc vocavit eum, Judam: ceffavit- *Mat. que parere. (1) i 2 ( quo- CAPUT XXX 1 301j Racbel flerilis , €? Lia parere ce[Jans ancillas [aas marito tradunt, yel du ex quibus [ingule binos fufcipiunt filios : preter quos Lia duos alios , & filiam parit , Racbel vero Sfofepb: quibus natis , La- ban de mercede pacifcitur cum . SFacob , qui boc modo pluri- ventis mum ditatus eff : ; e Ernens autem Rachel quod infoecunda effet, invidit fo- E rori fuse, & ait marito fuo: Da mihi liberos, alioquin nejus moriar. ; at])a- 2. Cui iratusrefpondit Jacob: Num pro Deo ego fum, qui Quo- privavit te fru&u ventris tui? 3. Atilla: Habeo, inquit, famulam Balam: ingredere ad itum illam, ut pariat fuper genua mea, & habeam ex ill a filios. Cor- ov (1) C';zln. XXIX, iu edit. Sixt. babet. 31. "um'.' — s [at- 34. Levi.) Idem .eft quod copalz, Alioqui): moriar.) Wel fenfus efl, eob«to adjunitio, quafi dicat. Addi- fibi violentas manus illaturam , ut vi- di jam pariendo. tres filios marito ; fum eft fan&o Chryfoftomo. Vei eptem igitur deinceps ipfe majore amore mi- fententia eft. — Vitam fibi morteacer- upti£ biorem fore. ] Llæ hi adjungetur, & agglutinabitur. ebran« 3$. 7"d«m. ) Juda idem eft, quod 2. lratus.) Merito ob incivile, in- corfefto, fivey laus. fipiens, & blafphemum di&um , quia epmm I. petebat a viro, quod refervatum Dec rat. Nvidit.) Si tantum doluit , quod ama " infeecunda effet, nulla fuit cul- eft, nempe feecunditatem. pa: fi optavit fororem fterilem effe, Num pre Deo ego fum? ) Quafi di- red potuit culpa effe lethalis, aut venia- cat; a Deo, nona me proles poftu- lis pro affe&us, & deliberationis mo- landa eft. B HCRF, do. INNon mirum in filia Idololaire 3. Famulam. ) Grgci IT EPT p hos affe&us infureere. vocant. Miniflram fuiffeingenuam & Da mibi liberos.) Zelo ardens, & hanec, & Zelpham tradit [ofephus; muliebri inconfiderantia, nec potens & fic fumitur vox Hebrzea i2xod. 2. s. lmni ferre defiderii magnitudinem , erupit Pariat füper gemua mea.) Ut filium, 771 in verba impatientie , qu& etiam fpe- quem ipíaà peperit , ego bajulem., & ciem habent blafphemia. nafcentem pro meo accipiam. . Hion- 113 NN(-;.BLRI GENESIS 1. ll 4. D'editque illi Balam in conjugium: quas; Yi mat. s. Ingreflo ad fe viro, concepit, & peperit filium. ) H 6. Dixitque Rachel: Judicavit mihi Dominus, & exaudivit t | vocem meam, dans mihi filium, & idcirco appellavit nomen j N 16 À ejus, Dan. n occui - Rurfumque Bala concipiens peperit alterum. cede co g. Pro quo ait Rachel: Comparavit me (1) Deus cum foro- & nod re mea, & invalui: vocavitque eum: Nephtali. nE 9. Sentiens Lia quod parere defuffet , Zelpham ancillam fliumq fuam maritó tradidit. E Ij E 1o. Qua poft conceptum edente filium, hm me 11. Dixit: Feliciter, & idcirco vocavit nomen ejus, Gad, 1. I 12. Peperit quoque Zelpha alterum , m quip- 20 P 1. Dixitque Lia: Hoc pro beatitudine mea: Beata Qu er pe me dicent mulieres, propterea appellavit eum , Afer. . usautem Ruben tempore meffis triticeze in agrum; Qitco aj 14. Egretf AL P reperit mandragoras; quas matri Lice detulit. Dixique Ra- * P chel: Da mihi partem de mandragoris filiitui. 15. llla L aper 5 ( (1) Deus . 4». edit, Sixt. legitur Dominus. 0pprob x31. Feldieiter. ) Vox Hebraica, ut A. ] chala fcribit morem fuiffe, ut quz al- terius prolem volebat adoptare puer- nunc legitur fignifiat, fertumem, vel Qmn peram gremio infidentem inter parien- fortunate , feliciter ita etiam habent 2 UP j LXX. dum genibus fulciret , & recens na- i Hoc pro beatitudine.) Jametiam W. g tum infantulum -fuper genua fua fta- £&ueret. ex ancilla forori zquor ; & beata ab 6. Tudicavit mibi Daeminus.) Quafi omnibus pradicabor. Á i4. Ruben.) Puerulus forte quin- dicat, cum forore de fecunditate con- s. D tendi, ac quodammodo litigavi: jam quennis lufurus cum equalibus. mihi caufam adjudicavit Dominus. Meffis tritice4. ) "l'empore meffis fe- partiebat rotinm ; ad differentiam meffis hor- Deteret | Dan5.) id eft judicium. deaceg, nam far, & triticum feroti- Y5 M g. Comparvit me Deus eum forore mea.)) Sane eum Ti tur In Hebrao proprie elt : Co/lulatzoni- na. Vide Exod. 9. 32. bus D ei callide. collutlata fum4 & preva- mandragore vere exeunte floreant, v B ju, Dicuntur colluétationes Dei phra- Cant. 7. 13. fru&um ferunt. demum Trintis autumno. tis. fi Hebraica, collucationes magnae; quafi dicat cum Lia pro fecunditate, Mandragoras. ) Olim credebantur g & prolis gloria colluctata fum , jam- vim philtri habere ; ut tradunt Dio- oD fcorides , & 'T'heophraflus , certe fce- t pt que callide eam non amplius parien- j tem vici dum pro me flerili ingenio- cunditatem juvant , ut medicidocent, Docet lil ; fe, & aftute ancillam meam fubroga- ideoque a Rachel expetite. tem m vi.. Inde filium vocavi Nephtali , hoc etiam Plin.lib. 25. c. 15. femen man- Züæ!(i: V, v ell collu&antem , conctrtantem , idque dragorae potum uterum purgare ; inde 177 ti aflute, & cailide; fit, ut ad conceptum praparet. CAPUT XXN 113 15. Illa refpondit: Parumne tibi videtur , quod praripue- ris maritum mihi, nifi etiam mandragoras filii mei tuleris? xatidivit Ait Rachel: Dormiat tecum hac no&te pro mandrago*ris filii Totmen tui. 16. Redeuntique ad vefperam Jacob de agro , egreffa eft in occurfum ejus Lia, & ad me, inquit, intrabis, quia mer- m foro- cede conduxi te pro mandragoris filii mei. Dormivitque cum ea noéte illa. acillam 17. Et exaudivit Deus preces ejus; concepitqueg & peperit filium quintum. 18. Etait: Dedit Deus mercedem mihi, quia dedi ancil- (Gad, am meam viro meo, appellavitque nomen ejus, lffachar. 19. Rurfum Lia eoncipiens, peperit fextum filium, ) qui- 20. Et ait: Dotavit me Deus dote bona; etiam hac vice me- Ket. cum erit maritus meus, eo quod genuerim eifex filios, & id- agrum, circo appellavit nomen ejus , Zabulon. 21. Poft quem peperit filiam nomine Dinam. lue l 22. Recordatus quoque Dominus Rachelis exaudivit eam , & & aperuit vulvam e us. T 23. Quase concepit, & peperit filium, dicens: Abftulit Deus opprobrium meum. 3ic3 j 'JS 24. Et vocavit nomen ejus, Jofeph, dicens: Addat mihi um Ve Dominus filium alterum. ; habent 25. Nato autem Jofeph, dixit Jacob focero fuo: Dimitte am Cdam me , ut revertar in patriam meam , & ad terram meam. 26. Da pota db [e quin- 15. Dormiat tecum.) ]acob no-&es tot proles meas amabit me, & hila- partiebatur uxoribus , & cum ifta com- riter , firmiterque cohabitabit . mihi ,]:gfüs f- peteret Racheli , jus fuum forori cedit. maritus. 1 fj ho j fgyoti- 16. Mercede conduxi te. ) Redemi ope- 23.. Opprobrium meum.) Sterilitatem, ram tuam conjugalem. qu& tunc magno dedecori. jne um 17. Ejus.) Lie bono hec animo 24. -dddat mhi Demiümus.) Optat aoreant: facientis, & Deum orare non ceílan- Rachel addi fibi fecundum filium ; in- demum tis. de ex hoc fuo voto, & defiderio vo- 19. Jfachar.) Yd eft merces. cat filium Jofeph. Jofeph ergo idem jebantur 2o. Dote bona.) Miatrimonio quafi eft quod aZ4ees , vel, acerefcens , ut pa- t DiO* dirempto redintegrando, & reconci- tet c. 49. 22 ute f liando, Deus mihi novam fecundita- 2$. Nato autem Toftph.) Jam poftu- docenb tem, quafi dotem dedit. lat Jacob fe dimitti, quia expleti fep- Doct Zabulon.) ldem eft, quod Zabitacu- tem anni, quibus pro Rachel fer- uml lum, vel cobabitaus, quafi dicat, ob vierat. Bibl. cum Com, Menech, T. 1. ; n J 114 L I BRI GENESIS empus - 26. Da mihi uxores , & liberos meos, pro quib—us fervivi ti- & m bi, ut abeam: tu vero nofti fervitutem, qua fervivi tibi. 1 ag 27. Ait illi Laban: Inveniam gratiam in confpectu tuo: ex- j perimento didici , quia benedixit mihi Deus propterte. 3. ! 29. Conftitue mercedem tuam, quam dem tibi. arietes 29. Atille refpondit: 'Tu nofti, quomodo fervierim tibi, coloret & quanta in manibus meis fuerit pofleffio tua. rum fü o. Modicum habuifti, antequam venirem ad te, & nunc s. dives effe&us es: benedixitque tibi Dominus (1) ad introitum Tnierum meum; Juitum eftigitur, utaliquando provideam etiam do- j inui meae. d ]ina r. Dixitque Laban: Quid tibi dabo? At ille ait: Nihil vo- cortici lo: fed fi feceris, quod poftulo, iterum pafcam, & cu(todiam - v&l0, pecora tua. á hont 42. Gyra omnes greges tuos, & fepara cunctas oves varias, » & fparfo vellere, & quodcunque furvum, & maculofum , va- Quf Y riumque fuerit: tam in ovibus, quam in capris, erit merces inea. B5 | , 33. Refpondebitque mihi cras juftitia mea; quando placiti tüt Y tem- refpe (1) Dominus. 4» ed. Sixt. legitar Deus. o À 32. Gjra omnts , &6c. ) 'Coge in gy- 26. Nofli fervitutem.) Scis me dili- [(71 gentiam , & fidem , quam debui, to- rum oves, & capras tuas, ut fimul Pl to tibi tempore praltitiffe. De mer- omnes luftremus, & feparemus uni- cede verbum nullum, quia pro mer- colores a diverficoloribus. do ju cede uxores dua erant. inita Separa cuntlas oves.) Primum pa&um Tur 27. Inveniam gratiam.) Sine te a Jacob cum Laban,; ut fcilicet unico- fmén me exorari. lores fotus puta toti albi, auttoti ni- Experimento didici, tfc.) Quuafi di- gri cederent Labano ; fparfi vero, & bear, M cat, Tu es fortunatus, & ego propter varii Jacobo. Ti te, tu bonam fortunam tuam tecum Furvum , 6 maculofum , "variumque. ) in domum meam induxifti. Furvum eft fu(cum, five fubnigrum, auter Benedixerit mibi.) Me ditaverit. in quo albedo riigrori mifta elt , ut ipff &or 28. Conflitue. ) Pete quod voles, partim album, partim nigrum videa- fcili ego dabo. tur. Maculofum eft, quod magnas Mercedem tuam.) Non eft fermo de habetmaculas, albas, velnigras. Va- fton rium, five fparfo vellere illud eft, lo Tnercede pro preterito tempore , fed Y agitur de mercede; qua velit in pofte- quod parvulis maculis albis, vel ni- rum fervire; nam retinere volebat , gris, quafi pun&is diftin&um, & pun- E & ad hanc mentem refpondet Jacob &atum elt. eit ET D. 31. dterum pafcam , &c. 33. Refpoudebitque mibi cras. ) Quam Qu 30. 444 introitum meum.) Ylebr. 244 tibi jufte fideliterque fervierim, futu- pedem meum , id eft Gimul acindomum ra dies oflendet; fpero enim, ut vel fpi tuam pedem intuli. contra nature ordinem me Deus di.tet. l / CAPUT XXX. N IIj VTv l- tempus advenerit coram te: & omnia, quaenon fuerint varia, ibi & maculofa, & furva, tam xin ovibus quam in capris, furti U0 : 6X« me argues. J D 34. Dixitque Laban: Gratum hábeo, quod petis. 3s. Et feparavit in die illa, capras, & oves, & hircos, & im tibi, arietes varios, atque maculofos: cunCtum autem gregem uni- colorem, ideft, albi, & nigri velleris, tradiditin manu filio- & nunc rum fuorum. toitum 36. Et pofuit fpatium itineris trium dierum inter fe, & ge- am do- nerum, qui pafcebat reliquos greges ejus. 47. Tollens ergo Jacob virgas populeas virides, & amyg- Ihil vo- dalinas, ex platanis, ex parte decorticavit eas, detraCtisque lodiam corticibus, in his, quae fpoliatafuerant, candor apparuit, illa vero, qua integra fuerant, viridia permanferunt: atque in hunc modum color effeétus eft varius. Vitias, 38. Pofuitque eas in canalibus, ubi effundebatur aqua: ut ii ) Va' 1lerces cum veniffent greges ad bibendum , ante oculos haberent vir- ent. gas, & in afpe&u earum conciper 39. FaCtumque eft, ut in ipfo calore coitus, oves intueren- placiti tur virgas, & parerent maculofa, & varia, & diverfo colore tem- —À9 refperfa. P25 406. Di- dngr Cras. ) "'empore futuro.- ftropha Jacobi, qua licite uti'potuit. t fimul Placiti tempss.) In anni fine , quan- 1. quia. rationem illam ab Angelis in yis Ut« do juxta placitum tuum,. & pacta fomnis do&us eft, ut habetur cap. feq. inita portiones utriufque dividentur. n. 11. 2. titulo compenfationis ; quia padum Furti me. argues. ) Si unicolores apud a Laban homineavaro opprimebatur, unico- me reperiantur, quafi furti reus ha- & juftam laborum fuorum mercedem totini- bear. : q0, & extorquere nequibát. 3. quia primus 3$- Üradidit in manu filiorum /imrum..) Laban pa&um violavit, cum fepara- otum gregem credidit Jacobo , huic vit oves unicolores a diverficoloribus um ] autem additi filii Laban paftores, & n. 35. nam ex unicoloribus fere non jprum erant nafciturz nifi unicolores. Por- ipfi futuri füb Jacobo, & quafi infpe- , ut &ores eorum, qu& gererentur, num ro ars facobi naturalis fuit; in coitu vide)- fcilicet fideliter praftaret Jacob , quod enim phantafie vis folet efle maxima, 13025 promiferat. His tradidit greges uni- mentifque reputatio feetui fimilitudi- 5 Y colores ex pa&o. nem cogitatam , aut vifam tunc maxi- d efb 36. Trium dierum.) Quale fpatium me imprimit. Q] n ambulando ereges conficiunt. Pla- 38. In Canalibus.) Conchis, velaquse C put- cuit tanta loci intercapedo , neexuno ductibus , quibus aqua infufa, detine- ad alium gregem admiffarii tranfirent, batur arte, ne deflueret , donec peco- Quzm aut ne oves, aut capr& maculofas in- ra bibiflent. Similede equis, & co- futu fpiciendo , fimiles$ parerent. Jumbis habes apud Oppianum l. 1. de ytvel venat. ditet. 37- Tellezs ergo. ) Aftus hic fgit, & - Itó »KI'BRI GENESIS 4 Y 40. Divifitque gregem Jacob , & pofuit virgas in canalibus ante oculos arietum : erant autem alba, & nigra queeque, La- bat g g &D ban: caetera vero , Jacob , feparatis inter fe gregibus. 41. Igitur quando primo tempore afcendebantur oves, po- era m fut m nebat Jacob virgas in canalibus aquarum ante oculos arietum, & ovium, ut in earum contemplatione conciperent. 6f 42. Quando vero ferotina admiffura erat , & conceptus ex- veltro tremus, non ponebat eas. FaCtaque funt ea, quase erant fero- tina, Laban, & quse primi temporis, Jacob. dem 1 43. Ditatusque eft homo ultra modum, & habuit greges ut n multos, ancillas, & fervos, camelos, & afinos. (1) 8 ( omna CATUTCEXXL quaj 7 Sracob , jubente Domino , 4d Patrem cum omnibus fuis tacitus. re- Io vertitur , quem Laban in[equitur ; Racbel autem patris idolis abla- MU foemii tis , ipfum querentem at decipit , tandemque pofl varias que- u relas, & jurgia, & S'acob , & Laban inito federe ad propria quisque . difcedit. telpo n2 afcen Oftquam autem audivit verba filiorum Laban dicentium: p fs. 'Tulit Jacob omnia, quae fuerunt patris vefliri, & de illius facultate ditatus, fa&tus eft inclytus: B vouit 2. Animadvertit quoq ue faciem Laban, quod non effet erga fe ficut heri, & nudiustertius. Verte M 3. Maxime dicente fibi Domino: Revertere in terram pa- trum tuorum, & ad generationem tuam, eroque tecum. 4. Mi- ponit (1) Cep- XXX. $ d Sixt. vontimt-;.6. "vers. Iine f 42. Serotina.) Ovium quedam ver- fius odium vultu fe prodens. 3. & In pr&cipua Dei juffio. t í no, quedam autumnáli tempore con- cipiebant, arietibus àd eas admiflis: Tulit.) Falfo iniquitatis infimulant, fed 1 ferotinam evgo admi[Juram v ocat autum- dum furtum vocantjuftam mercedem Ralem Septembris ; admiffuram ve- opesque ipfi.a Deo datas. vit FO Primi temporis , eam, qu& in verefie- 2. Faciem Laban.) liecíoletvelin- bat menfe Martio. m vita invidiam claris notis prodere, ut docet S. Bafil. orat. de invidia. Vete Sicut beri, €$ nudius tertius. ) Sicut ipfe « p Offquam autem. ) Difceffus Jaco- prius, eft Hebraifrpus. h bitrescau(e ponuntur. r.mor- daces calumniz filiorum Laban. 2.ip- lum in fomnis. 3- Dicenti fibi Domino.) Per Ange- ie, p EOTRT N EL DAPUDT JxXXIRJ XI7 falibus 4. Mifit, & vocavit Rachel, & Liam in agrum, uþi pafce- Ü6 L- bat greges: C * s. Dixique el s: Video faciem -patfis veftri, quoci non fit $, po- erga me ficut heri, & nudiustertius ; Deus autem patris mei rletum, fuit mecum. 6. Etipíe noftis, quod totis viribus meis fervierim patri U$ - veltro. t fero- 7. Sed & pater vefter circumvenit me, & mutavit merce- dem meam decem vicibus; & tamen non dimifit eum Deus, . ut noceret mihi. m 8. Si quando dixit: varis erunt mercedes tuz: pariebant Alba omnes oves varios foetus: quando vero e centrario ait: quaeque accipies pro mercede: omnes greges alba pepererunt. 9. Tulitque Deus fubftantiam patris veftri, & dedit mihi. 4f ff« Io. Poftquam enim conceptus ovium tempus advenerat , le- * illi- vavi oculos méos, & vidi in fomnis afcendentes mares fuper foeminas, varios, & maculofos, & diverforum . colorum. ! (t- ul ir. Dixitque Angelus Dei ad mein fomnis Jacob? Et ego refpondi: Adfum. 12. Qui ait: Leva ocu los tuos, & vide univerfos mafculos tium: afcendentes fuper foeminas, varios, maculofos, atque refper- fos. , Vidi enim omnia, qua fecit tibi Laban. jlus r3. Ego fum Deus Bethel, * ubi unxifti lapidem, & votum 'Sup: vovifi mihi. Nuncergo furge, & egredere de terra hac, re- *8:78- terga vertens jn terram nativitatis tuae. 14. Refponderuntque Rachel, & Lia: Numquid habemus m pe P 3 ref;-» , le 4. Rachd , 6 Liam.) Rachel pre- 1o. Btwidiins fomnis.) Probat Deum ponitur, ut primaria, & voluntarie Labano ab(ítulifle, & fibi dediffe; fine fraude in uxorem accepta. quia in fomnis illum Deus per Ange- in agrum. ) Ut fine arbitris men- Jum docuit. dolum bonum , quo ufus. ; & tem fuam illis pandere queat. 13. Ego fam.) kloc addidit , nepu- 7. Circumvenit.) Pa&a me invito , tet illufionem phantafiz , vel demo- nulant, nis aftum effe. fed non audente contradicere , muta- edern vit. Deus Betbel.) Quui tibi apparuit in- Decem vieibus. ) Multis vicibus. Nu- nixus fcale in Bethel. cap. 23. velitt merus certus pro incerto. Veletiam Et wotum vovifii. ) Meminit voti, [ " vere decem vicibus mutavit, ut Jacob ut fibi illud placuiffe oftendat, ut ad yl ipfe cum Labano expoftulat hoc cap. illud perficiendum exoitet. Stcit n. 4t. 14. Numquid babemus? ) NNonnepa- 8. Omnes oves.) Plerzeque; adeo mul- ter nos quafi exhzredes fecit? 1. dum M* tx, ut ceterarum vix habenda ratio nos indotatas tibi uxores tradidit. o. pra paucitate. dum pretium noflrum , quo nos fcili- 1 s*ZI'BRI-GENEsxs X18 refidui quidquam in facultatibus, & haereditate domus patris ab noftri ? quidq aj 15. Nonne quafi alienas reputavit nos, & vendidit come- ditque pretium noftrum ? H e que i 16. Sed Deus tulit opes patri s noftri, & eas tradidit nobis , monte ac filiis noftris: unde omnia, qus praecepit tibi Deus, fac. Y res f 17. Surrexit itaque Jacob, & impofitis liberis, ac conjugi- bus fuis fuper camelos, abiit. p 18. Tulitque omnem fubftantiam fuam , & greges, & quid- profa quid in Mefopotamia acquifierat, pergens ad Ifaac patrem fuum ris? : in terram Chanaan. n 19. Eo tempore ierat Laban ad tondendas oves, & Rachel te o furata eit idola patris fui. ) fiteri focero fuo, quod fugeret. tule 20. Noluitque Jacob con 2r. Cumque abiiffet tam ipfe, quam omnia, quee juris fui du erant , & amne transmiffo pergeret contra montem Galaad. » 22. Nuntiatum eft Laban die tertio, quod fugeret Jacob. fs p 23. Qui , affumptis fratribus fuis, perfecutus eft eum die- j in monte Galaad. f vi bus feptem , &comprehendit eum * 24- Vi" ) tifis cet tibi coemifli uxores, puta labo-, fa materia intentione dotis cognpen- rem 14. annorum fervitutis tuz , to- ande; quam injufte pater detraxe- quq tum fibi ufurpavit, ut non tam quafi rat* fupra n. 5. tUt pater nos in matrimonio , attributa Idola. ) MHebraice Therapbim. Sunt j dote , collocaffe , quam quafi ma gno ftatuz, figure, aut imagines huma- dimis vendidiffe videatur. nam formam habentes, ut patet lh 17. Surrexit. ) Accinxit fe ad iter. 2. Reg. 19. 13. prefertim vero vox H h. dmpofitis liberis. ) /E.as id poftulabat ; "Theraphim ufu appropriata eft iis ftae mam maximus natu Ruben, nondum tuis, que opera demonum refponfa ftc quaduordecim annos compleverat : dabant, ut patet Jud. 19. 18. Zachar. N 10. 2. minimus Jofeph vix fexennis. Que 1 lg. Pergen: 4d l/aac patrem fuum. ) 20. Noeluitque J acob eonfiterz, ) Hebr. lm Hunc terminum itineri prefigebat. Furatus eff "Jacob cor Laban , id eft in- In via fere decennium pofuit, habitan- Ício , & ignorante Laba3n, clancu- do in Sichem, & in Bethel. lum aufugit, quafi cor, id eft, fci- j 19. Fwrata eff idola. ) Klujus furti alii entiam , confcientiam Laban, fe- alias rationes afferunt. Abflulit; vel cum abftuliffet. Celavit eum; al- QU c ne parens illa afpiciendo ; vel per Que f du ftulit ei fcientiam fugz fuz. feln illa augurando fugam Jacob cogno- a1. 4mne tranfmiffo. ) Euphrate. LA Íceret , & perfequexctur : vel, ut pa- renti idola colendi occafionem fub- Mentem Galaad.) Qui poítea num. hiby triheret, vel, ut Deos penates fe- 48. di&us eft Galaad , eft. prolepfis. €05( 23. Fratribus,) Valida manu cogna- 2j cum affarret , ipfa etiam idololatriz buï addica; vel tandem quia ex pretio- torum, & famulorum, & civium. ^ z C.A PU XX'*(IN :t9 U patris Cave, ne 24. Viditque in fomnis dicentem fibi Deum quidquam afpere loquaris contra Jacob. t COme- 25. Jamque Jacob extenderat in monte tabernaculum : curm- que ille confecutus fuiffet eum cum fratribus fuis, in eodem t nobls, monte Galaad fixit tentorium. Is fat. 26. Et dixit ad Jacob: Quare ita egifti : ut clam me ablge- conjugi- res filias meas quafi captivas gladio? 27. Cur ignorante me fugere voluifti, nec indicare mihi, ut & quid profeqüerer te cum gaudio, & canticis, & tympanis, &mtha- m füum ris ? 18. Non es pafï'us, ut ofcularer filios meos, & filias, ftul- Tache te operatus es, & nunc quidem 29. Valet manus mea reddere tibi malum: fed Deus patns 'eret tui heri dixit mihi: Cave; ne loquaris contra Jacob quidquam uris füi durius. jaad, 3o. Eíto , ad tuos ire cupiebas, & defiderio erat tibi do- acob mus patris tui, cur furatus es deos meos? die 31. Refpondit Jacob: Quod início te profe&tus fum, timui, ne violenter auferres filias tuas. 94 Vi 32 uod autem furti me arguis: apud quemcumque inve- neris eos tuos , necetur coram fratribus noftris: (crutare, compen' quidquidtuorum apud me inveneris, & aufer: haec dicensigno- detraxe- rabat, quod Rachel furata effet idola . 33. Ingreffus itaque Laban tabernaculum Jacob, & Liz, & , Sunt g huma utrzusciue famulee , non invenit. Cumque lntraffet tentorium t I)UCL Rachelts, reo V0S 34- Illa feftinans abfcondit idola fubter ftramenta cameli, & /[Lits i fedit defuper : fcrutantique omne tentorium, & nihil invenienti: refpam achar. 35. Ait: Ne irafcatur doiminus meus, quod coram te affur- gere nequeo: quia juxta confuetudinem foeminarrm nunc acci- y Hebr. dit mihi: fic delufa folicitudo quzrentis eft. ao Tu- |eftin olanc z6. Quare ia cpiffit) Culpat Ja- fcia, & ad quid pater veniret, fufpi- t fd: cata bfm? fC cob, cum ipfe effet in culpa, fingit- m; 4 que je amicum, cum . animo éffet in- Subter fframenta.) Sub clitellis. fefto. — 27. t profiquerer.) Forte ita mos Sedit defuper. ) IN& pater ibi quz- hrate habuit eo tempore profequendl ami- rerct. ;j nuff cos difcedentes. 3$. fuxta confuetudinem foeminarum. ) .l 28. Filios meos. ) IN NVepotes ex filia- Quafi dicat: liboro fluxu menftruo- j o bus. rum; ideo pre infirmitate aflurgere yiurt 34. llla feftinani.) Male fibi con- non pofium. 120 *äBRI GENESIS 36. Tumenfque Jacob, cum jurgio ait: Quam ob cu'pam meam, & ob quod peccatum meum fic exarfifti poft me? 4l 37. Et ícrütatus es omnem fupelletctilem meam? Quid invenifüi de cuntta fubítantia domus tuae? pone hic coram NUl fratribus meis, & fratribus tuis, & judicent inter me, & te. 47. Idcirco viginti annis fui tecum? oves tuse, & capree fteriles non fuerunt , arietes gregis tui. non comedi : dic Tu 39. Neccaptum a beftia oftendi tibi, ego damnum omne reddebam: quidquid furto peribat, a me exigebas : 40. Die no&tuque aeftu urebar, & gehl9 fugiebatque fom- €el nus ab oculis meis. 41. Sicque per viginti annos in domo tua fervivitibi, qua- füy tuordecim pro filiabus, & fex pro gregibus tuis: immutafti pr quoque mercedem meam decem vicibus. 42. Nifi Deus patris mei Abraham , & timor Ifaac affuiffet qu mihi, forfitan modo nudum me dimififfes: affli&tionem meam, & laborem manuum mearum refpexit Deus, & arguit te heri. T0 43. Refpondit ei Laban: Filiae meze, & filii, & greges tui, ( & omnia , qus cernis mea funt« quid poffum facere filiis, & nepotibus meis? Te 44. Veni ergo , & ineamus foedus: ut fit in teftimonium in- foi ter me, & te. 45.. Tus - [ & frigus adurit, hoc eft, exficcat, & 36.- Tumen[que Tacob cum jurgio. ) Pre ira falfam caufam defendens, ut habent hic Hebrea, confumit, ac fed ignarus. jacob mitiffimus erat, comedit. fed fapius lefa patientia fit furor. Fugiebatque fomnus.) Pre follicitu- qum 37. Fratribus meis. ) Quos tecum dine; boni enim patris familias eft 4( adduxifti, mihi affines, tibi confan- ultimum decumbere, & primum de htuæ guincos. ftüato. furgere. quí 38. Nonm comedi.) Ut folent mer- 42. Timer l/44c. ) Deus, quem ti- cenarii, qui fe, nongregem pafcunt. nuit, &.coluit Ifaac. Non dicit, Yi 39. Captum 4 befiig.) Laniatum a ü fexa. Lex paftoritia permittebat, ut Deus lf24c, quia vivebat adhuc l1faac. )u Non cognominatur autem Deus a hu fi fine pàftoris culpa pecus a feris quoquam mortalem. adhuc agente necaretur, oftenfa Domino parte vitam. n aliqua refidua noxa paftor exime- rétur. 43. Qui4 paþm? ) Deum, a quo D fuerat increpitus, timebat : fingitta- tity Quicquid furto peribat,) N oluifti me tel non culpam tantum ,. fed & cafum men fe charitate fuorum parcere, quafi dicat: non patitur natura me przftare: quod injuftum fuit. meis nocumentum inferre. li 40. JEflu urebar , & gelu. ) Sudabam, & alzebam, Urebat me fol per diem, 44. In tefiimonium.) Monumentum Que $t & luna per noctem. Sicut calor, fic foederis inter te, & me. CAPUT Xxxö"' 12l pun 45. Tulit itaque Tacob lapidem , & erexit illum ih titulum: 46. Dixitque fratribus fuis: Afferte lapides. Qui congre- yuid gantes fecerunt tumulum, comederuntque fuper eum. : at 47. Quem vocavit Laban Tumulum teftis, & Jacob, Acer-" iE vum teftimonii, uterque juxta proprietatem linguae fuze. pra 48. Dixitque Laban: Tumulus ifte eritteftis inter me&teho- die, & idcirco a f 'Tumulus teftis. ppellatum eft nomen ejus AGalaad, id eft, 49. Intueatur, & judicet Dominus inter nos fot- €ellerimus a nobis: , qu ando re- 5o. Si afflixeris filias meas, & fi introduxeris alias uxores que- üper eas: nullus fermonis noítri teftis eft. abs 2 que Deo, qui tat preefens refpicit. $t. Dixitque rurfus ad Jacob: En tumulus hic, & lapis , yffet quem erexi inter me, & te, ogth 52. Teitis erit: tumulus, inquam, ifte & lapis fint in tefti- heri. monium, fi aut ego tranfiero illum pergens ad te, aut tu prae- : fU terieris, malum mihi cogitans. $,U $3. Deus Abraham, & Deus Nachor, judicet inter nos ; Deus patris eorum. Juravit ergo Jacob per timorem patris y if fui Ifaac: 54. Immolatisque viétimis in monte , vocavit fratres fuos , E ut ederent panem. Qui cum comediffent, manferunt ibi. 55- La' d & — litf [ 4S- Iu titulum. ) In fignum, & mo- tra Mefopotaimiam Laban, inde con- «umentum, vide fupra c. 2g. 1g. tra Chànangam ]Jacob, finguli co- licitu: as d 46. Tumulum.) Aggerem largum, lumellam fupra tumuli marginem ex- i Tatumque & planum, nam in eo tremum erexerant, terminos, quos ad quafi in menfa pranfi funt. nocendum neutri malo tranferedi C« Juxta proprietatem Hngue füe.) animo liceret. em t dicil; Ydem plane diverfarum linguarum vo- $3. Deus Nachor.) Liaban Deo vero cibus fignificant. jJacob Hebraice falfa numina adjungit, Deo Abra- Taac. locutus: Laban vero natus in Syria, hz , idola Nachor: [acob per folum Jeus 4 & a ftirpe Heber degenerans, Syria- Deum Abrahz, & lfaac jurat. - ggel*-t*r «um nomen indidit. Per tigorem. ) Nide di&a fupra * 48. Gala4d. ) Quid fignificet, fta- f46. ( qu tim fubjungitur; id eft, '"lumulus S4. DImmolatifque vitlimis. ) Hoftiis lgi[u' teítis. pro pace , ac focdere cum focero La- T(217 ban. $2- Nullu..) Etiamfl nulli morta- m liwum adfint; intereft tamen Deus, Vocavit.) Invitavit, epulo excepit. quem nihil latet. 'Trita locutio Job. 1. 4. MMatth.. 22. $o. Lapis, quem. erexi. ) Hinc con- 3. Luc. 14. 9« enu? RNibl. eum Qom. Menoch, , I» !2- *äBRi GENESIS $5. Laban vero de no&te confurgens, ofculatus eft filios , & filias fuas , & benedixit ilis: reveríusque eit in lo/cum , fuum. (1) CAPUT XXXIL ï q Sratob , vifis Zlngelis , nuntios , &? munera ad fratrem fuum Efau & f lerritus mittit , interea cum. z4ngelo lu&ians , €? benedictio- d tiet , ac nominis mutationem , tactofemoris ner«vo , accepit. N *Infr. g, A8.16- Acob *(a)q uoque abiitin itinere, quo coeperat: fueruntque ei obviam Angeli Dei. i 2. Quos cum vidiffet, ait:; Caftra Dei funt haec: & appel- R lavit nomen loci illius Mahanaim, id eft, Caftra. 3. Mifit autem & nuntios ante fe ad Eíau fratrem fuum in q terram Seir, in regionem Edom: 4. Prscepitque eis, dicens: Sic loquimini domino meo Ef2au: Haec dicit frater taus Jacob: Apud Laban tus fum , & fui ufque in praefentem diem. peregrina- y s. Ha- (1) Cap. XXXI. in ed. Sixt. abfolvitur 41. vers, (2) Quoque. d». edit. Sixt, le- [ £itur autem. $5. De »ede. ) Diluculo, fumm 2 fopotamia moracür, Efau, indigna- h inane. tus parentum voluntatem in Jacob In loenm fuum.) Yn Haraa. propenfiorem, Chananzam relique- X. ffiinert, quo ccperat.) À monte rit, & imontana habitare delegerit, Galaad in. Chananzam. ut fic Jacobi pofteris libera cedereg t 4fngéli Dei.) Comitatus illum fue- Chananzz polleffio. * xat Angelus cuftosMefopotamiz cum Nuntios ante. fé.^) E.xploraturus, qluo Y fuis ufque ad confinia: nunc in li- animo erga fe effet Ejfau. [ n mite Chananze provincis hujus pre- In terram Seir. ) Hoc nomen; & fes ei obviam procedit cum fuis in- fequens , Edom , per prolepfim pofita, feriorum Angelorum cohortibus. Ap- 4. Domino meo.) NoOn cedit juri l paruit ergo illi utraque turma inftar fuo primogeniture, &c. fed utitur acierum ordinatarum hinc inde auxi- minis ferociam. blanda compellatione, ut leniat ho- Iu lio ejus parata. Diodorus Tharfen- n fis putat Angelum Chananegz fuiffe Frater tuus.) Hebr. habetur, férvae Q $. Michaelem principem — populi tuus, ut etiam apud LXX. lfrael. Ufque im prefentem . diem. ) Quafi di- 5 Z. Caffra Dei.) Cali legiones ordi- cat, non eft, cur difceflus meus, vel fatz, quarum fummus lImperator abfentia mea tibi fit fufpe&ta: duram al Deus Sabaoth, id eft exercituum. tot annis fervitutem fervivi, quafi 3. Mifit autem, 6/c.) Dei providen- exul, & mercenarius mifereri te par *ià fadum; ut, dum Jacob in. Me- eft, & fratrem doino non axcere, p CAP L;T NXXXIN : 125 $. Habeo boves, & afinos, & oves, & fervos, & ancillas : UM lum mittoque nunc legationem ad dominum meum, ut inveniam gratiam in confpe&tu tuo. 6. Reverfique funt nuntii ad Jacob, dicentes: venimus ad Efau fratrem tuum, & ecce properat tibi in occurfum cum. quadringentis viris. Jni 1. 'Timuit Jacob valde, & perterritus divifit populum, qui fecum erat, greges quoque & oves, & boves, & camelos in duas turmas , 8. Dicens: Si venerit Efau ad unam turmam, & percuffe- rit eam, alia turma, quze reliqua eft, falvabitur. que 9. Dixitque Jacob: eus patris mei Abraham , & Deus pa- tris mei If2ac: Domine, qui dixifti mihi: Revertere in ter- pd. ram tuam, & in locum nativitatis tuae, & benefaciam tibi: 10. Minor fum cunétis miferationibustuis, & veritate tua , DA quam explevifti fervo tuo. In baculo meo tranfivi Jordanem ifum, & nunc cum duabus turmis regredior. 100 1I1. Erue me de manu fratris mei Efau: quia valde eum ti- YMà* meo: ne forte veniens percutiat matrem cum filiis. 12. Tulocutus es, quod benefaceres mihi , & dilatares femen Hs meum ficut arenam maris, quae proe multitudine numerari non m poteft. 13. Cumque , dormiffet ibi no&te illa, feparavit de his, quze tea habebat, munera Efau fratri fuo. 14. Ca- juco Q.4 uque verlty $. Habto boves. ) Non jactat divi- co, ideo fecundum turme agmen ex: doret tias, fed indicat fratri, fe nec gra- tremum Rachel claudebat, & Jofeph. vem futurum , nec dedecori propter 8. Salvabitur.) Effugio, vel cedis , quo egeftatem, nec reditu paternas opes faturitate. imminutürum. 6. Reverfque.) Nuntiarunt Efau lo. Mimer fum cuntlis miférationibus.) Nulla vcl minima gratia, wel mife- xof'tä. a obviam venire. Jacatum, & amoris, honorisque cau- ratione tua dignus. )üï! Feritate, | Fide in promiffis. utitur Cum quadringentis "viris.) N el ad fuam oftentandam potentiam, vel ut lz baculo meo.) Solus fcipioni, feu ch magis Jacob honoraret , vel ut fe fe- pedo innixus. curum redderet; nam multos timet gordanem ifium. ) Quem ex edito m»i is , quem multi timent. loco a longe confpicio, & té favente f di 2- Timuit.) Quia Efau violentus, cogito. tranfmittere, & quia fciebat Efau exiftimare fe 11. Matrem. eum . filiis, ). Adagialis $, Y ab Jacob offenfum. loquendi formula, id eft, nulli par- jurar cat. ua Àn duas turmas. ) Ita ut in fingulis d Y pretiofiora quaque ultimo eflent lo- 13. Jj ) In Mahanaim. 1] 124^ &BRï GENESIS 14. Capras ducentas , hircos viginti, oves ducentas, & arie- tes viginti, * fü 15. Camelos foetas cum pullis fuis triginta, vaccas quadra- ginta, & tauros viginti,afinas viginti, & pullos earum decem. 16. Et mifit per manus fervorum fuorum fingulos feorfum a greges, dixitque pueris fuis: Antecedite me, & fit fpatium [ inter gregem, & gregem: 17. Et preecepit priori dicens, Si obvium Habueris fratrem l£ in meum Efau, & interrogaverit te; Cujus es? aut, quo vadis? aut, cujus funt ifta, quae fequeris? 18. Refpondebis: Servi tui Jacob, munera mifit domin$ i " meo Efau: ipfe quoque poft nos venit. ; 19. Similiter dedit mandata fecundo, & tertio, & cun&tis , Dh qui fequebantur greges, dicens: lisdem verbis lo quimini ad Efau, cum inveneritis eum. 20. Et addetis: Ipfe quoque fervu () s tuus Jacob iter noftrum infequitur: dixit enim: Placabo illum muneribus , quae prae- T cedunt, & poftea videbo illum, foríitan propitiabitur mihi. l 21. Preecefferunt itaque munera ante eum, ipfe vero man- f j fit no&te illa in caftris. À 22. Cumque mature furrexiffet, tulit duas uxores fuas, & N [G totidem famulas cum undecim filiis, & tranfivit vadum Jaboc. abu 23. Tradu&tisque omnibus, quae ad fe pertinebant, h'ga* 24. Manfitfolus, & ecce vir luctabatur cum eo usque mane, ü tt 25. Qui cum videret, quod eum füperare non poffet , teti- C0 git nervum femoris ejus, & ftatim emarcuit. .26. Dl— e Gen 1 $. Camelos fetas, ) Qus recens pe- Deum reprefentabar. — Videtur fuiffc AQ pererant, & pullos lactabant. Angelus cuftos Jacob, & lucta ad 130. Forfian. ) Id eft utique ; habet €um finem inftituza, ut fpem Jacob 1&-»1 enim particula illa vim continuandi, Déer conciperet, fe cum Efau . profpere & atfirmandi Joan. g. 19. ff me firetis a&urum, illo placato, & officiis fu« ferfitan, & patrem rmeum fairetis, perato, hoc enim eít , quod ait An- ?4e 2t1. Netle illa.) Cujüsdie praceden- gelus n. 28. Quoniam ff contra Detm leili te munera miferat, poftridie fummo fortis fUifii, qeanto "magis contra bomz- Qui mane uxores , liberos, familiam, gre- nes pr&valebós ? Midetur autem hzc [f gefque traduxit per vadum Jaboc. lu&a non inaginaria, fed corporea t 22. Fadum Taboc. ) "Yorrentem feu fluviolum: fluit duobus fere millia- verat. fuiffe ; quia Angelus fibi corpus apta- ; * ]W ribus ante Jordauem. 25. E£)ued cum /upemre non pofft. ) fe I, 24. Vir lultabatur cum se.) MHic vir Deus concurfum fuum, & vires re- Dli fuit Angelus, ut patet Ofese 12. 3. fiftendi fubtraxit Angclo, ut a Ja- lt hoc cap. n. 3o. vocatur Deus, quia €obe teneretur, & vinceretur. CAPUT XXXIL&H I29i C 46. Dixitque ad eum: Dimitte me, jam enim afcendit auro« fa. Refpondit: Non dimittam te, nifi benedixeris mihi. UCH 27. Ait ergo. Quod nomen ett tibi? Refpondit Jacob. Cemi 28. At ille, Nequaquam, inquit, JTacob appellabitur nomen t(om tuum, fed' Ifrael: quoniam fi contra Deum fortis fuifti, quan- um to magis contra homines praevalebis? 29. Interrogavit eum Jacob: Dic mihi, quoappellaris nomi- Lrem ne? Refpondit: Cur quaeris nomen meuin? Et benedixit ei àdis? in eodem loco. E 20. Vocavitque Jacob n bnien loei illius Phanuel, dicens: Vidi Deum (1) facie ad faciem, & falva fa&ta eft anima mea. mjnb 31. Ortusque eft ei ftatim fol, poftquam transgreffus eft bat. pede. Qs , Phanuel: ipfe vero claudica ]i à Q 3 32.: Quäm Arum (1) Dggæ; ,In edit. Sz'xf. legitur Dominum. p Tet igit. ) -Percumt,' feu lafit, ut * Benedixit ei. ) benedixerat ei fa&(;, cum nomen ejus mutavit, nunc etiam mihi Tacob intelligeret, fe non fuis viribus, füat fed peculiari Dei auxilio przvaluitfe verbo benedicit, fed qua formula, Angeice creaturg. fcriptura non expreflit. Fortaife pre- Nervum femoris. ) Caput illud offis catus eft illi benedi&ctiones Abrahg, , & femoris, quod in cotylen, feu ace- & femini ejus promilfas. aboC. tabulum inferitur, & cum illa nervo 3o. Phasud. ) Id eft, facies Dei, ligatur , percuffum «ft. vel wifo Dei, aut videms Deum. Emarcuit. ) INimia luxatione, & Vidi.) Nontantum vidi Àngelum nant, extenfione inutilis fa&tus fuit, vel lo- in facie corporea, fed cum eo etiam | tetl« co inotus eft. manus conferui, & victor evafi. N 26. 4ftendit aurora, ) Nolebat An- Salvz f;,&,; c/? anima m:a.) Ixat elus fpecie humana a quoquam vi- enim vetus perfuafio, eos, ui Àn- : H h éri, & mox adfuturi erant famuli £C* elos vidiffent, morituros. v el fen- Jacob f ] fuiiïc us eft, liberat us fum metu fratris, Non dimittam 'te.) lta loquitur de- unde Ofeas cap.. 12. habet, conforta- &;( Jd fiderio benedictionis, quam lacrymis. tus fum, cextam. fpem concepi me a j JL!CUb petiiffe infinuat Ofeas 12. 4. fratre non violandum. jofpett 28- Iffad. ) Dicitur a 5y m Sa- 31. Ortufque eff ei fol.) Generale ciis lu ra el, id eft, Dominatus »eff Deo ; quod hoc in nocturnis vifis, ut prima luce æit Aü' fcilicet przvaluiflet contra Angelum, Sic Anchifee 4 Dum appetente evanefcant. qui Deum referebat. apud Virg. lib. s. ZEn. dicebat: , hum Contra bomines. Contra Efau, & ce- m hz teros tib infenfos. gamque vale: torquet medtos nox bt« cida curfüs, j 29. Cwr queris momm mtwun? Y No- Et me fevus equisOriens affavit ant- ii luit Àngelus indicare nomen fuum, belzs. ne pofteri Jacob illum adorarent ut uf ) Deum ; fueruntenim Judzi in fuper- Claudicabat Abulenfis, & alii paf- g r ftitionem proclives. B fim docent , f illico ab Angele J d [ " ! r26 shzlgkl"'GENESIS 1 32. Quam ob caufam non comedunt nervum filii Ifrael, quï emarcuit in' femore Jacob, usque in praefentem diem: eo — quod tetigerit nervum femoris ejus , & obftupuerit. (1) CATUT XXXIH. JSfacob ab Efau occurrente benigne excipz;zur, egreque adigit , ut munera accipiat , domumque revertatur , €? fic. Sfacob in. Salem | profe&ius , agri .artem emit , fixisque tabernaculis altara erexit, Levans autem Jacob oculos fuos, vidit venientem Efau, f 'E & cum eo quadringentos viros: divifitque filios Lise , & Rachel, ambarumque famularum: 2. Et pofuit utramque ancillam, & liberos earum, in prin- cipio: Liam vero, & filios ejus, in fecundo loco: Rachel au- tem, & Jofeph noviffimos. 3. Et ipfe progrediens adoravit pronus in terram fepties , donec appropinquaret frater ejus. :4. Currens itaque Efau obviam fratri fuo, amplexatus. eft eum: ftringensque collum ejus, & fculans flevit. s. Levatisque oculis, vidit mulieres, & parvulos earum, & ait: Quid fibi volunt ifti? & fi ad te pertinent? Refpondit: Parvuli funt, quos donavit mihi Deus fervo tuo. 6. Et appropinquantes ancillee, & filii earum , incurvati funt. - 7. Ac- (1) Cap. XXXIL m edit. Sixt. continet 25- vers. fanatum, antequam ad Efau perve- niret. ut quos maxime diligeret, longius a periculo removcret. 32. Nop comedunt.) Jacob, & po- ^ 3. lpfe progrediens.) Primam turmam fteri on abftinuerunt fe omni ner- precedens, ut decebat patrem fami- vo, fed ifto tantum, — Vatablus per lias pro chariflimis pignoribus, fe nervum intelligit ipfum mufculum, primum periculo offerre, ui eft pro "deravit. ) Genu in terram, & ca.- R iximus, pinquus acetabulo, dequo pite fubmiífo , civilem fratri, ut natu majori, honorem exhibuit. Pviftque.) Jacob divino quam- Septzes.) Poteft acci i pro , /apins, z'D vis fretus auxilio , & promif- poteft etiam accipi de ; nite. fis alacer fratri occurreret ; ita ta- $. Quid fibi volunt?) Qu caufa, us tali ordine me excipiant? funtne tui? (: inen fuas uxores , Wios difpoiiuit, CAPUT XXXII 129 Vi 2 . Acceffit q uoque Lia cum pueris iïiis: & cum !ïmilitgr adoraffent, extremi Jofeph, &t Rachel adoraverunt. 9. Dixitque Efau: Quaenam funt iftze turmae, quas obviam habui? Refpondit: Ut invenirem gratiam coram domino meo. 9. At ille ait: Habeo plurima, frater mi, fint tua tibi. "" ro. Dixitque Jacob: Noli ita, obfecro: fed fi inveni gra- tiam in oculis tuis, accipe munufculum de manibus meis: 1] fic enim vidi faciem tuam, quafi viderim vultum Dei: efto mihi propitius, 1r. Et fufcipe benediétionem, quam attuli tibi, & quam donavit mihi Deus tribuens omnia. Vix, fratre compellente, l; füícipiens, 12. Ait: Gradiamur fimul, eroque focius itineris tui. 13. Dixitque Jacob: Nofti, domine mi, quod parvulos ha- [l* beam teneros, & oves, & boves foetas mecum; quas fi plus u- in ambulando fecero laborare, morientur una die cun&i gre- es ; F 14. Preecedat dominus meus ante fervum fuum: & ego. fe- quar paulatim veftigia ejus, ficut videro donec veniam ad dominum meum in Seir. parvulos meos Poiï'eg 1;. Re- 8. Quenam funt. ile turme ? ) Pri- Quafi viderim ;ilultum Dei, ) Vifus eft mz egregum dono mifforum. Au- mihi vultas tuus inclytus, auguftus, i dierat a Paftoribus, fed iterum ro- veneratione dignus, & quedam ima- gat, ut oceafionem habeat ex fratris go Dei. Non eft adulatio , fedhy- refponfo non acceptandi munus.. erbole, qua fe mirifice recreatum (« h Ut invenirem gratiam.) Obfervantie gnificat. mez conteftandz gratia mifi munuf- Effo mibi propitius,) Cenfebo te mi- culum, ut digneris mihi benevolus hi bene velle, & propitium mihi ef- effe, & preteritorum oblivionem ani- fe, fi a tne oblata non repudies. mo admittere. 11. Benedifhiesem. ) Mlunus de be- 9- Sint tua tibi,) Nec hisegeo, nec nedictione, qua Deus mihi benedi- epus tibi ad veniam obtinendam; xit: páarticulam bonorum, quibus me nam placatus fum. Dominus cumulavit. 10. Noli ;t4.) Abnuere queoffero. 12. Gradiamur fimul. ) In cezrram me- |Si imveni gratiam im eculis tuis.) Si am Seir. bona fide mihi reconciliatus es, & 13. Noffi.) Caufam reddit veram, €x animo condonas. & idoneam, ne fimul gradiantur. Munufeulum. ) Nox Hebrea. nnyo sinchat, fignificat Fatas.) Hoc eft lactantes. roprie munus, quod vel eo, vel j omini fuperio- Cuntli greges, ) Multi, plerique, eft ri, ad conteftandam eorum excellen- hyperbole. i tiam, & offerentis fubjectationem 14. 44 Dominum meum im Seir,) i offertur. Ita nunc proponebat Jacob, fed pe- 128 óYiBpRI GENESIS 1$. Refpöndit Efau:'Oro te, ut de populo, qui mecum eft , faltem focii remaneant vide tuae. Non eft, inquit, neceffe: i hoc uno tantum indig tuo, domine mi. eo; ut inveniam gratiam in confpectu 16. Reverfus eft itaque illo die Efau itinere, quo venerat , in Seir: H 17. Et Jacob venit in Socoth: ubi zedificata domo, & fi- xis tentoriis , appellavit nomen loci illius Socoth, id eft , ta- ? bernacula. 18. Tranfivitque in Salem urbem Sichimorum, quee eft in terra Chanaan , poftquam reverfus eft de Mefopotamia Syriae: i & habitavit juxta oppidum: 19. Emitque partem agri, in qua fixerat tabernacula, a fi- I D lis Hemor patris Sichem, centum agnis. 2o. Eteretto ibi altari, invocavitfuper illud fortiffimum x Deum Ifrael. (1) CAPUT XXXIV. Ob Dine raptum , ac []uprum ,. Sichimite prius circumcifi , a Si- meone C? Levi Dine fratribus perimuntur , atque a reliquis Sfa- cob filiis urbs eorum «oa[latur : quapropter Simeon C? Levi a paire arguuntur. . 1. [7 Greffa eft autem Dina filia Lie, ut videret mulieres regionis illius. 2. Quam — — (1) Cap. XXXIV, zn edit. Sixt. babet 19. wvers. p ftea mentem mutavit, Efau yeritus bus habitare , nifi fideret. quid proprit/xm po-vf- ingenium. I$. De populo, ) De comitibus , aut 4 filiis Hemor. ) Hemor fuit Prin- militibus meis. ceps Sichimorum, ejus fubditi- hie | 17- Ip Socotb. ) Qu ita poftea di- vocantur filii, quia Princeps patriz &a eft a tentoriis Jacob. pater effe debet. L JEdficata domo.) 'lugurio , feu ma- Centum. agnis, ) Mel permutatione gali. centum agnorum, vel pretio agno- ])w 18. Salem.) Nomen urbis, que rum dato, vel centum nummis, qui- etiam Sichem, & Sichar eft dicta fo- bus agni figura effet impreffa, nam ! An. 4. 5 AG. 7- 16, dicitur emifle pretio ar- Habitavit juxta oppidum.) Ante Sa- genti. iem tentoria fua defixit, & habita- 20. Fortiffmum Deum lfrael, ) M ide- tionem caftrorum vallo circumdedit. tur aliquibus infcriptio are addita in 19. Emitque. ) Nladum agri non ita hzc verba concepta : JraDei fertislfrael. magnum, eo quod Sichimitz non alia z4. ) Filia Jacob ex Lia, tum N lege permittebant eum in fuis fini- I.D annorum forte quindcdm. L] . ES * L] CAPUT XXXiV. l "4 Y2 nüb) 2. Quam cum vidiffet Sichem filius Hemor Hev:ei, prin- ffe: ceps terrae illius, adamaviteam: & rapuit, & dormivit cum AU ila, vi opprimens virginem. 5. Et conglutinata eft anima ejus cum ea, triftemque deli- " nivit blanditiis. 4. Et pergens ad Hemor patrem fuum: Accipe, inquit , f mihi puellam hanc conjugem, D $. Quod cum audiffet Jacob, abfentibus filiis, & in paftu pecorum occupatis, filuit, donec redirent. 't' n 6. Egreffo autemHemor patre Sichem ut loqueretur ad Jacob, "1 7. Ecce filii ejus veniebant de agro: auditoque quod accide- rat, irati funt valde, eo quod foedam rem operatus effet in i lírael, & violata filia Jacob, rem illicitam perpetraffet. 8. Locu:us eft itaque Hemor ad eos: Sichem filii mei ad- um haefit anima filize veftree: date eam illi uxorem: 9. Et jungamus viciffim connubia: filias veítras tradite no- bis, & lias noftras accipite. 1o. Et habitate nobifcum terra in poteflate veftra eft, N exercete, negotiamini : & poffidete eam. 3 11, Sed & Sichem ad patrem, & ad fratres ejus ait: inve- niam gratiam coram vobis, & quaecunque ftatueritis, dabo : 12. Augete dotem, & munera poftulate, & libenter tri- " buam » ores jam Wt videret mulieres. ) Hebr. flias, 6. Hemor pktre Sicbem. ) Indulget puta virgines xquales fuas. filio ,-.quem debebat corripere. Regionis.) 'Vunc feftum fuiffe ait Jofephus, ad quod convenerant. Ut logueretur. ad. Jacob.) De futuris po nuptiis: 2. Filius Hemor Hevei.) De B:irpe 7. 5» Hfracl. ) Contra Ifrael patreva Prit- Hevai, filii Chanaan, nepotis Cham, inz. j hiC Gen. 10. 1 Princps terre. ) Filius Principis veftram. 8. 4dhefit anima.) Deperiit filiam utiie &erre. Io. Terra i poteftate veffva. ) Habi- riont 3- Conglutinata eff. anima ejus, ) Ym- tate eam, & colite arbitratu veftro. potenter eam amavit. ( Delinivit blanditiz.) Mebr. lecutus YI. dezveniam gratiaym coram -wobii.) quiv eft ad cor puelle, loqui adcor, eftver- Annuite precibus meis. gam ba grata , & confolatoria dicere. Quecunque flatueritis, dabo. ) In come p at 8. Qued cum audiffet. ) À comitibus penfationem injuriz, & donationem Dina , qui effugeranr. propter nuptias. Vide- Siuit, ) Diffimulavit, quod corri- 12. Jugete dotem. ) Uxorem de mo- i if gfr,:n"- mittens. gere non poterat, Deo totum per- re comparabo , fed vos, quod vultis, tum pretio ftatuite. Bibl. cum. Com, Menochb. T. K. j —— (. 126 LIBRI GENESIS 22. buam , quod petieritis: tantum date mihi puellam hanc uxo- rem. damü 25 13. Refponderunt filii Jacob Sichem, & patri ejus in dolo, fzevientes ob ftuprum fororis: dent, tes fi 14. Non poffumus facere, quod petitis, nec dare fororem noftram homini incircumcifo : E quod illicitum, &nefarium eft apud nos. D 15. Sed lote in hoc valebimus foederari, fi volueritis eífe fïmi«v les noftri, & circumcidatur in vobis omnis maículini fe- ng?, XUus: que 16. Tunc dabimus, & accipiemus mutuo filias veílras, ac )f noflras: & habitabimus vobiícum, erimusque unus populus. de d I7. Si autem circumcidi nolueritis, tollemus filiam noftram, 1 & recedemus. Jaco 19. Placuit oblatio eorum Hemor , & Sichem filio ejus: j 19. Nec diftulit adolefcens, quin ftatim quod . petebatur , t5 expleret: amabat enim puellam valde, & ipfe erat inclytus Y in omni domo patris fui. X 20. Ingreffique portam urbis, locuti funt ad populum. &] 2r. Viri ifti pacifici funt, & volunt habitare nobifcum : m negotientur in terra, & exerceant eam , quze fpatiofa, & lata cultoribus indiget: filias eorum accipiemus uxores, & noftras ü H illis dabiguus. 22. Unum ton ] li Munera pofiulate.) Etiam. ampliffi- 18. Hemor, 6 Sichem. ) Hemor, qui ma vobis dari, ut mos fponfe fra- fpe lucri movebatur, & volebat filio lii tribus dare. Va complacere : Sichem , cu? prze amore 13. I» dolo.) Fraudulenter, non nihil difficile. t énim fic illos intendebat ad Dei cul- Lü tum allicere,fed vulneris dolore egros noratiffimus. 19. l»chiws. ) 'Totius familig ho- opprimere. Jacob doli fuit ignarus., 20. Portam.) Ubi pretorium erat, i 14. Nom po[[umus.) Jacob filiis per- & judicia, conditionesque fiebant, l mifit, ut refponderent, quod ipfis & forum venilitium. videretur: illi capita contulerunt, & tqï N dolum ineditati , crudelitati pieta- 21. Pacifei, 6c. ) lriplex ad per- &em pretexunt. fuadendumratio adhibetur. 1. necef- t fitas communis terre colende, & li 1$. Im bec vvalebimus, 6$c. ) lfa de- t mum licebit mutuis jungi connubiis. inhabitandz. 2 voluptas conjugio- t Similes neftri.) Kituin eumdem cir- rum duétis mulieribus ex Mefopota- cumcifionis ufurpantes. mia , que Chanan&is pulchriores. t 3 17. Tellemus. ) Difcedentes deho- lucrum, quia participes futuri j neftatam abducemus: vos Deo pu- opum Jacob. ngiendos relinguencäs. ä CAPU T XXXIV. 131 C Uxo- '92. Unum eft , quo differtur tantum bonum, Si circumci- damus maículos noftros, ritum gentis imitantes: dolo, 23. Etfubftantia eorum, & pecora , & cun&ta, qua& poffi- dent, noftra erunt : tantum in hoc acquiefcamus, & habitan- T'Ofem tes fimul, unum efficiamus populum. m eft 24. Affenfique funt omnes, circumcifts cun&tis maribus. 25. Et ecce die tertio, quando graviffimus vulnerum do- fimi- lor eft: arreptis : duo filii Jacob, Simeon, & Levi fratres Di- * Infr ni fe. nsae, gladiis, ingreffi funt urbem confidenter: * interfe&tis- « $. que omnibus mafculis, à5, 4 26. Hemor, & Sichem pariter necaverunt, tollentes Dinam pulus de domo Sichem fororem fuam. Lramy 27. Quibus egreffis, irruerunt fuper occifos cseteri filii Jacob : & depopulati funt urbem in ultionem ftupri. d8; 28. Oves eorum, & armenta, & afinos, cunétaque vaftan- if , tes , quae in domibus, & in agris erant: |ytus 29. Parvulos quoque eorum , & uxores duxerunt captivas. 30. Quibus perpetratis audaCter, Jacob dixit ad Simeon , l, & Levi: turbaítis me, & odiofum feciftis me Chananaeis, & R 2 Phe- um : k lata jftras e4. Noffra erunt. ) Non proprieta- am in magnüm difcrimen adduxerint te, fed commercio, & communica- P irritatis Chaldeorum populise. Quod Jnum tione civili. fi in libro Judith cap. 9. 2. laudari pE 2$. Quando gravifimus vulnerum . do- videtur hoc factum, juftitia. tan- l. ) Quod. verum effe confirmat tum Dei laudatur, qua Sichimita- Vide rum impuritas, & violentia vindica- 7) qui Hippocrates lib. de fracturis. ; flio Valefium facre Philofophig cap: 12. ta eft, eusque dicitur gladium 5i- amore Duo filii. ) Non fine fuorum comi- meoni dediffe, ad eum modum, quo tatu. 'lunc Simeon viginti unius, datus eft poftea Chananzis, & Af- g ho Levi viginti annorunt erat. fyriis, ut divinz juftitie adminiftri Confidenter.) Utin oppreffos dolore, effent ad punienda peccata; fceleris & nihil tale fufpicantes. ipfi interim non immunes. at 26. Tollentes Dinam de domo Sichem.) ebant Interfetlisque omnibus maféulis. ) Mlul- tiplex in hoc facinore peccatum: Ubi a die ftupri manfit. lendacium, perfidia, erga paren- 27. Depopulati. ) Diripuerunt, qu& | pt tem inobedientia, quemifta nonpro- placebant, cetera vero perdiderunt. jecel" baturum fatis intelligebant; injufti- " 29. Captivas. ) Cum cxdes, & de- 0 tia belli, cum penes illos fumma po- redatio fuerint injufte, credendus g teftas non effec, fed penes - paren- j [acob, ubi refcivit, & potuit, capti- potae tem lfrael, facrilegium, quod cir- vos omnes liberos dimififfe, & quz fupererant bona reftituiffe. jort cumcifionis facra ceremonia ad inju- futurt ftam cedem abufi; crudelitas, quod 3o. Twrbafis. ) Metu, & angore. ultra modum favierint: temeritas, Odsofum feeiflis quod Jacob, & totam illam farili- eiftis, ») Hebr. m:fætcrffc- [j ?32 LIBRIGENESIS Pherezaeis habitatoribus terrae hujus: nos pauci fumus, illi . congregati percutient me, & delebor ego, & domus mea. at 6 31. Refponderunt: Num quid ut fcorto abuti debuere foro- re noftra? (1) t CAPUT XXXV. Dor item Ubi 'acob idola fuorum juxta Sichem defodiffet , jubente Domi- f | no ecendit in Bethel, ubi Debora moritur : na[citur Benjamin QUi cum merte matris Racbel: Ruben cum Bala dormit : nume- fiort rantur fl jfacob , cujus pater l/aac moritur. eü d I * Sup Nterea locutus eft Deus ad Jacob: Surge & afcende Bethel, !.I & habita ibi, facque altare Deo * qui apparuit tibi, quan« Tion 28. 13 do fugiebas Efau fratrem tuum. i 2. Jacob vero convocata omni domo fua , ait: Abjicite deos titie lum alienos, qui in medio veftri funt, & mundamini, ac mutate veftimenta veftta. n 3. Surgite, & afcendamus in Bethel, ut faciamus ibi altare fem Deo: qui exaudivit me in die tribulationis meae itineris mel. ,& fociu/s fuit eum 4. Dederunt ergo ei omnes deos alienos, quos habebant, & hod inaures, quae erant in auribus eorum: at illeinfodit ea fub- lts ter terebinthum, quae eft poft urbem Sichem. Sr L 5. Cum- tey Mif h'«mc i I) Cap. XXXIV. im cdit.-Sixr. abfol'uitur 2 . "vers. Mor QChbananeis, 69 Pherez4is.) Qui funt ali;;uibus de preda Sichimorum, idó- aram Hevzis vicini. lum fcilicet aliquod aureum, vel,ar- il 31. Nwmquid wt fcorte,) lratorum genteum. dent frivola excufatio. Mutate vefimenta, ) Exuite fordida, zterez, ) Dum jacob: accolarum induite munda, ut hoc cultu exter- l.l incurfum pavet, Deus illius me- le'(:r & no munditiam animi profiteamini. Ün; sum difcutit , confolatur, 3. Secius fuit.) Itu in Mefopota- Ühilia Facque altare, ) Ut promififti, cum miam, & reditu in. Chanaan. lapidem erigeres, 4« dmasres. ) Quz idolorum auri- I* 4 Deo , qui apparuit tibi. ) Mihi, qui bus appendi folebant: vel in quibus ?Q t ll apparui, loquitur de alio in tertia Wi idololatre deorum fuorum imagines N perfona. Sic Numer.. 12. 6. dicitur, fculpebant. UCcCæ Propheta Domini, hoc eft, meus, Ipfodit,) Prius confracta, ac lique- 2 Deos. alienos. ) (QQuia forte tunc facta. Sicut fecere Mofes, & Wze- atay audiverat, Rachelem furatam idola chias, Exod. 32. 2o. & 4. Reg. 1g. Trai Laban, aut &tiam aliquid adhaferat 4. Potuiffet materiam in ufuim fa- tbec Ityoc CAPUT KXXXV. 153 5, illi . Cumque profe&i effent, terror Deiinvafit omnes percir- od euitum ciyitates, & non funt aufi perfequi recedentes. foto- 6. Venit igitur Jacob Luzam, quae eft in terra Chanaan, cognomento Bethel: ipfe & omnis populus cum eo. 1. K£dificavitque ibi altare, & appellavit nomen loci illius, Domus Dei: ibi enim * apparuit e Deus , cum fugeret fra- *Sup. trem fuum. 29.1$ Dun- 8. Eodem tempore mortua eft Debora nutrix Rebeccee, & Jj fepulta eft ad radices Bethel fubter quercum: vocatumque eft I nomen loci illius , Quercus fletus. 9. Apparuit autem iterum Deus Jacob, poftquam reverfus eft de Mefopotamia Syrize , benedixitque ei, ethel, 1c. Dicens: * Non vocaberis ultra ]acob, fed Iírael erit *sup. Quaf nomen tuum. Etappellavit eum Ifrael, 3128 .ir. Dixitque ei: Ego Deus omnipotens, crefce, & mul- e deos tiplicare, gentes, & populi nationum ex te erunt, reges de 1utate lumbis tuis egredientur. I2. Terramque,quam dedi Abraham, & Ifaac, dabo tibi, & altare femini tuo poft te. R 3 T3. Et js fuit erum convertere ; fed nolui&, ne cum Jacobo redit, mortuam effe , uc a, & quod veftigium fupereffet profani hic dicitur. €ultus. 44 radices Betbel. ) Ad imum mon- a fb Subter. terebintbum. ) Mox MHebrmga tis, in quo Bethel. serebinthum , & quercum fignificat, Quercus fletus. ) Sic vocata propter Cotte afius, Jofue ultimo n. 26. putat plan&tum,quem ibi fecit familiaJacob. — hanc eífe terebinthum, feuquercum 9. Jfpparuit autem, 6c. ) Proxime Mlore, juxta quam Abraham primo apparuerat , quando juffit eum in Be- aram Deo erexit. Gen. 12. 7. thel afcendere: nunc rurfus apparet, j il $. Terror. Dei,) Ingens; & a Deo poftquam eo. pervenerat. miilfus, ne auderent infequi difce- Benedixitque.) Cum nominis novi Vel, a dentem. confirmatione , gratiz donis; & vir- tutibus animum adauxit. ordidà 6. Que eff im terra Chanzan. Y Ad j extet* differentiam alterius Jud. 1. 26. 10. Nom vocaberis ultra. ) INon am- Qmnis populus, ). Numerofa ejus fa- plius folo nomine Jacob, fed etiam niils snilia. novo lIfrael appellaberis. [opott* 7. 4ppellzvit.) Prius inditam ap- 11. Osmipetens. ) Ut fcias preftw , u pellationem fupra c. 28. 19. confir- re me pofle, que promifi. ibus mayit. Grefée , && multiplicare. ) Crefces , & $. Deborz. ) Fuit hec nutrix Re- multiplicaberis. Jgginö Haran venitin Chananeam ad Hfaac. becce matris Jacob, que cum ea ex Gentes , 66 populi nationum. ) "Vribus .Iique Ifrael, numero gentibus, & nationi- 'Yradunt Hebrei hanc Deboram a bus pares. d Rebecca remiffam in Haran, utinde 12. Tibi, 6 femini tuo dabe. ) 'Yibi g h ievocaret facob, ac in itinere, dum yn W | àabo, quia femini tuo dabo. L] 154 LIBRI GENESIS I3. Et receffit ab eo. 4 u o Iöcuïus 14. llle vero erexit titulum lapideum in loco, * fuerat eiDeus: libansfuper eum libamina, & effun ensoleum: j Y ) ficol 15. Vocansque nomen lociillius, Bethel, 16. Egreffus autem inde, venit verno tempore ad terram , 1] Atb quae ducit Ephratam: in qua cum parturiret Rachel, 17. Ob difficultatem partus periclitari coepit. Dixitque ei &if 2 obftetrix: Noli timere , quia & hunc habebis filium. I8. Egrediente autem anima prae dolore,-& imminente jam 3j pulo morte, vocavit nomen filii fui benoni, ideft , filius doloris mei: pater vero appellavit eum Benjamin, id eft, filius dex- a terae. 19. Mortua eft ergo Rachel , & fepulta eft in via, quae du- cit Ephratam, haec eft Bethlehem. hm *Infr. -20. Erexitque Jacob titulum fuper fepulchrum ejus: * Hic 48. 7- eft titulus monumenti Rachel, ufque in praefentem diem. (i 21. Egreffus inde, fixit tabernaculum trans turrem gregis. 22. Cumque habitaret in illaregione, abiit Ruben, &dor- mivit cum Bala concubina patrisfui: quodillum minime latuit. 1 Erant autem filii Jacob duodecim, la 23. Flii Lize: primo XMachar: & Zabulon. genitus Ruben, & Sirneon', &Levi, & 24-0 Fi- Mv h D 14 Titulem. ) Qui filfml effet. ti- fum ferre, nomen aufpicatius indi- polr tulus, id. eft monumentum hujus ap- dit, & filium dextre nominavit, quia oubi paritionis, & promiffionis divinz, robur pracipuum in dextra. Moca- & & fimul effet altare , unde fuper eum tus etiam eft filius dextrz ;- quia fuit Jacob facrificat, & libat, id eft, ef- patri chariffimus , ut pote natu mini- b fundit in honorem Dei libamina, vi- mus, & in fene&tute genitus. J num fcilicet. 19. Via, qu& ducit.) inter .exufa- lem , & Bethlehem. Arbe 16. Vermo tempore, ) Mlebrsa eft 325 cbiirst, quod. deducitur a ra- 20. VTztulum. ) Columellam, py- P dice 5133 /zre, que cibare fignificat, ramidem. perelegantem tuiífe ait Bor- 27 addito caph fervili, quod fccuzdwz, vel chardus. * Ca] jexta, fignificat, quafi dicat, juxta 2 t. Trans turrem gregis. ) 'Furris Edcr; mldo I tempus, quo terra cibum, & fege- id eft. ex egis, mille tantum patfibus m tem effert, quod 8. Hieronymus ali- diftat a [ ethlehem juxta hanc tur- Ts quando vertit Zempus "viridationis. rem inulti dócent Angelum apparuif- E 198. Bezjamin.) Rachel moriens vo- fe paftoribus nocte nativitatis Chrifti. l)m') cavit filium, Bezozi , id eft, filium 22. Dormivit cum Bala.) Hinc. Ja- $. doloris ; fed pater illum appellat, Bez- cob fpoliavit Ruben fua primogeni- lviff: jemin, id eft, flum dextre; ut enim tura, eique moriens maledixit, Ge- mort oftcndexet ; Íe forti animo -hunc ca- niis nef. 49. 4.7Ba14m autem deinceps Ja- L COA P.U T XXXXV. & XXXVI.. I55 24. Filii Rachel: Jofeph, & Benjamin: cutus 25. Filii Balae, ancillae Rachelis: Dan, & Nepthali. Qui 26. Filii Zelphee ancille Lise: Gad: & Afer: hi funt filii Jacob, qui nati funt ei in Mefopotamia Syriae. fàfl j 27. Venitetiam ad Iíaac patrem fuum in Mambre, civitatem Arbee, hac eft Hebron: in qua peregrinatus eft Abraham , ue el & líaac. 28. Et completi funt dies Tfaac centum o€tcaginta annorum. ejm 29. Confumptusque aetate mortuus eit: & appofitus eft po- oloris pulo fuo fenex, & plenus dierum : & fepelierunt eum Efau , & Jacob filii fui. (1) xdex- e Qu- C A PUT XXXVL t Hic Efau cum uxoribus, €? filiis a fratre. S'acob ob nimiam utrius- que opulentiam feparatur : filiorum. .Efau. genealogia ) ;um regis babitatione defcribitur. : dot- funtautem generationes Efau, ipfe eft Edom. lil 25 2. Efau accepit uxores de filiabus Chanaan: Ada fi- liam Elon Hethaei& Oolibamafiliam Anze filiae Sebeon Hevzei: Vi) ( 3. Ba" (1) Cap. XXXV. in edit. Sixt. continet 23. vers. ,T d eob non attigit , utpote hoc inceftu appofitos, vel cohgregatos ad popu- lum fuum. ; inli- pollutam , ficuti David abftinuit con- Plenus dierum. ) Satur vit&. cubinis, quas Abfalom inceftayerat. j quià 2. Reg. i6. 22. Sepelierunt. ) Apud Rebeccam, qux Vocr 26. Nati funt ei im Mefopotumia. ) prius obierat. j fuit Fere omnes, nam Benjamin natus Cum Efau, $ Tacob. ) Filiorum mu- iil* juxta - Bethlehem. nus eft parentum jufíta curare. e7. Cruitatem rbee,) In Cariath ezerationes. ) Enumerantur Efau 'Jerufa- A:be, five Hebron. "G enerationes, ut oftendatur Peregrinatus. ) Sine fixo domicilio. non irrita fuiffe benedictio patris, & , W i Bor 29. Confumptusque «tate.) Deficien- quia Idumxos cum jJudais in unam te calore naturali, & exarefcente hu- entem coalituros, Deus ab illis pro mido. radicali, quod calorem natu- fratribus haberi vult Deut. 23. 7. j B ralem pafcit, & confervat, ficut dpfe efe Edom.) Efau, qui alio no- yfibus H ii flamma lucerng pafcitur oleo. mine E£dom : appellatur. "dppofitus eff populo fio. ) Patribus in 0. Ada filiam Elom Hethei.) Hexc m limbo, Vide di&ta fupra cap. 25. n. Gen. 26. 34. vocatur [udith filia n 8. Vel fimpliciter fignificatur trans- Beeri , nam olim tam viri, quam mu- j iviffe a (tatu viventium ad ftatum lieres non uno tantum nomine voca- bantur. nogcm mortuorum; cum non minus de im- Sic Jacob dicitur etiam Ifxa- 2 piis, quam de piis dicat Scriptura gl J €l, Efau, Edom, Saraf Jefca. L 136 LIBRI GENESIS 4. Bafemath quöque filiam Ifmael fororem Nabajoth. r *1Pa- 4. Peperit autem Ada, Eliphaz: Bafemath genuit Rahuel : mül 5. * Oolibama genuit Jehus, & Jhelon, & Core, hi filii Efau, ]7' ral. 1 35 " qui nati funt ei in terra Chanaan. fà, ( 6. Tulitautem Efau uxores fuas, & filios, & filias, & omnem Ydo animam domus fusze, & fubftantiam, & pecora, & cun&ta , 15 quae habere poterat in terra Chanaan , &abiit in alteram regio- Thele nem, receffitque a fratre fuo Jacob. ETA 19 upr 7.* Divites enim erant valde, & fimul habitare non poterant: pI 13-6- nec fuftinebat eos terra peregrinationis eorum prae multitudi- &5 * Jof. p .8. * Habitavitque Efau in monte Seir, ipfe eft Edom. Ser 4-4 9. Hzc autem funt generationes Efau patris Edom in monte . Seir. tení *,Pa. 10. Et heec nomina filiorum ejus: * Eliphaz filius Ada uxo- fa. 3. ris Efau: Rahuel quoque filius Bafemath uxoris ejus. ph, 35- 11. Fueruntque Eliphaz filii: Theman, Omar, Sepho, & ï. Gatham, & Cenez. V6nt I2. Eratautem Thamna, concubina Eliphaz filii Efau : quae pat &il peperit ei Amalech: hi funt filii Ada uxoris Efau. 4 13. Filii autem Rahuel: Nahath, & Zara, Samma, & Meza: D) hi filii Bafemath uxoris Efau. Chqï 14. Ifti quoque erant filii Oolibama filize An»e filize Sebeon, H uxoris Efau , quos genuit ei; Jehus , & Ihelon, & Core. 15. Hi duces filiorum Efau: Filii Eliphaz primogeniti Efan: d 0 dux Theman? dux Omar, dux Sepho, qu Cenez, 16. Dux X Tutm 4. Eliphaz.) Sunt qui . utent hunc de caufa feparatus eft a Lot nepote Eliphaz amicum illum ef j e Job, qui uO. 31 cum duobus aliis fociis eum folatus 9. Jpfé eff Edom.) Qua; eft. Alii exiftimant hunc, cujus fed Efau. Ipfe; non mons, 9. Patris Edom.) ldumzorum. amentio hoc capiy:e, alterius illius ma- Re"eg gnum patruum fuiffe. io. Filiorum eus.) NNomine filio- iifto 6. Abit im alteram regionem. ) In rum nepotes quoque comprehendit, m Idumzam , quo jam ante abierat pro- ficue Matth. 1. 2. Chriftus dicitur pter parentum offenfam, ut patet filius David, fili Adbrabam. lre Y cap. 32. 3. fed mortuo patre cum 15. Hi duces filiorum. Efan.) Hic re- I l j beus 5 afcua .tam multis gregibus non fuf- cenfentur Duces, n. vero 31. Reges, * cerent, eodem rediit, ^ Factum eft rurfum n. 4o. Duces in Idumza re- AQua hoc nutu divino, ut terra Chanaan nantes, quia Idumzi primo amplexi 9t Jacobo cederet, cui promiffa fuerat. f u nt ariftocratiam, in qua duces ex 7. Dévites. ) Imitatus eft Efau con- optimatum fententia rempublicam gu- mulc filium proavi fui Abrahz , qui eadein €r | bernabant; deinde Monar;:hiam, &, hi LL N CAPUT XXXVI 157 16. Dux Cofe, dux Gathan huel: , duxAmalech. hi filii Eliphaz in terra Edom, & hi filii Ada. s Ef 17. Hi quoque filii Rahuelfilii Efau: dux Nahath, dux Za ra, dux Samma, dux Meza. hi autem duces Rahuel in terra mnem XEdom: ifti filii Bafemath uxoris Efau. Xb s 18. Hi autem filii Oolibama uxoris Efau: Dux Jehus, dux Iegio- Ihelon, dux Core. hi duces Oolibama filiae Anz uxoris Efau: 19. Ifti funt Filii Efau , & hi duces eorum: ipfe eft Edom. erant: tyPpa- 20. * Ifti funt filii Seir Horrasei, habitatores terrae: Lotan, ral. r. ttudi & Sobal, & Sebeon, & Ana, 2t. Et Difon , & Efer; & Difan. hi duces Horrzei, filii 38 Seir, in terra Edom. ilonte 22. Facti funt autem filii Lotan: Hori, & Heman, erat au- tem foror Lotan, Thamna. 2 Uxo- 23. Etifti filii Sobal : pho, & Onam. Aluan & Manahat &. Ebal, & Se- o, & 24. Et hi filii Sebeon: Aja, & Ana. Iíte eft Ana, qui in- venit aquas calidas in folitudine, dum pafceret afinas Sebeon patris fui : quæ 25. Habuitque filium Difon , & filiam Oolibama. Meza: 26. Et ifti lii Difon: Hamdan, & Efeban, & Jethram , & Charan. j beor» 27. Hi quoque filii Efer: Balaan , & Zavan, & Acan. 28. Habuit autem filios Difan: Hus, & Aram. 'ieþ,',fau: 29. Hi duces Horraeorum: dux/Lotan, dux Sobal, duxSe- beon, dux Ana, 3o. Dux Difon, dux Efer, dux Difan: ifti duces Horrzeo- rum, qui Iimperaverunt in terra Seir. : nepote 31. Reges autem, qui regnaverunt in terra Edom, ante- j mons quam haberent regem filii Ifrael, fuerunt hi: 32. Be- Reges habuerunt: tandem iterum i Ariftocratiam. Porro tam Duces, dem pun&is legit, fed 95 jammim, 1 - ii dicinales. id eft aquas, calidas nimirum, & me- diexit D uam Reges eleCtione, hnon fuccef- dicitut ione venicbant ad. principatum, qua- 31. ptequam baberent Regem. ) Hc re non defun&orum filii, fed alii ha- Mofes , ut & multa aliadicit prophe- Hic re benas imperii capeffunt. tico fpiritu. Alii putant addita poft ,R 24. Qui invenit 4quas calidas.) Pro Mofem ab eo; qui diaria Mofis di- aquas calidas in Hebr. eft t—» jem- geffit. Tempore enim Mofis nulli maa r »n»,quod vocabulum Htbraizantes adhuc Reges in Ifrael. aunple**i [1 mulos fignificare atfirmant; fed no- ) 33. 7obab. ) Hlic eft ob , fpeculum iclm gll' fter bene vertit; non enim cum iis- patientiag. j y & Bibl. cum Com, Menoch, T. I, yw- 9 L] 138 LIBRI GENESIS ?. Bela filius Beor, nomenque urbis ejus Denaba. af . Mortuus eft autem Bela, & regnavit pro eo Jobab fi- [ lius Zarcze de Bofra. que 34. Cumque mortuus effet Jobab, regnavit pro eo Hufam de terra Themanorum. . 45. Hoc quoque mortuo, regnavi t pro eo Adad filius Ba- quo tn, dad, qui percuffit Madian in regione Moab: & nomen urbis eis Avith. füä 36. Cumque mortuus effet Adad, regnavit pro eo Semla de Mafreca. Cifi j 37. Hoc quoque mortuo regnavit pro eo Saul de fluvio Rohoboth. qui 38. Cumque & hic obiiffet, fucceffit in regnum Balanan filius Achobor. regnavit pro eo Adar, nomenque & 39. Ifto quoque mortuo, QU urbis ejus Phau: & appel labatur uxor ejus Mectabel, iiliaf Matred filiae Mezaab. ! fubji 4o. Haec ergo nomina ducum Efau, in cognationibus ; & fem locis, & vocabulis füis: dux Thamna, dux Alva, dux J etheth, 41. Dux Oolibama, dux Ela, dux Phinon , 42. Dux Cenez, dux Theman, dux Mabíar, 43. Dux Magdiel, dux Hiram: hi duces Edom habitantes in terra imperii fui, ipfe eft Efau pater Idumaeorum. (1) parte Quati COATPUT XXXVII. of €reb 70/2pb fratres apud patrem de crimine ! acculans , oifaque fomnia erri, narrans, fratrum odium in fe concitat , quare primum «volentes Prim; illum occidere , confilio Ruben primo in ciflernam detruditur, dein- liore , de «venditur Ifmaelitis infcio Ruben: a patre autem exiffimante Frm elpha eum a fera occifum lugetur , interea SFofepb in Zzgypto Puti- n Vi phari venditur. Abitavit autem Jacob in terra Chanaan, in qua pater Vdly "H ceb;m fuus peregrinatus eft. T. EE 3 (1) Cap. XXXVI. abfolvitur im edit. Sixt. 31. vers. 5"05 gunt; 1. IN qua. ) Habitavit in Hebron. feptimum inchoaverat; nam Hebr. & Pturg 2. Hejfüunt generationes.) Hefunt L XX. decimum feptimum egifï'e do- Utp()t res gefte , & eventa facob in genera- cent. Dàren tionibus, feu filiis ejus. Adbuc paer. ) Moribus, & innocentia. &tval Cum fexdeczm e[fet. annorum. ) Exple- Cum filiis Bale , €$. Zelphbe.) Fortaffe Tma verat decimum fextum ; & decimum Jacob gregur curam diviferat, ita ut Adde * Q^ * CAPUT XXXVIL 139 ». Et ha funt generationes ejus: Jofeph cum fedecim effet bf annorum, pafcebat gregem cum fratribus fuis adhuc puer: & erat cum filiis Balae, & Zelphseuxorum patris fui : accufavit- am que fratres fuos apud patrem crimine peffimo. . Ifrael autem diligebat Jofeph fuper omnes filios fuos, eo h quod in fene£tute genuiffet eum: fecitque ei tunicam polymi- tam. yrbis 4. Videntes autem fratres ejus, quod a patre plus cun&tis emla filiis amaretur; oder ant eum ; nec poterant ei quidquam pa- cifice loqui. * uD $. Acci dit quoque, utvifum fomnium referret fratribus fuis: quze caufa majoris odii feminarium fuit. anat 6. Dixitque ad eos: Audite fomnium meum, quod vidi: J. Putabam nosligare manipulos in agro, & quafi confur- geré manipulum meum, & ftare, veftrosque manipulos cir- nque cumftantes adorare manipulum meum. filia $. Refponderunt fratres ejus: Numquid rexnofter eris? aut fubjiciemur ditioni tuze? Hzec ergo caufa fomniorum , atque 5 t hethy fe?monum , invidize, & odii fomitem miniftravit. S 5 9. Aliud Ante partem curarent fex filii Lie ; alteram caufam, vite fcilicet, ac morum in- quatuor filii ancillarum , cum quibus nocentiam. i ofephum junxit:; quia non tam zgre Tunicam polymitam.) Hebr. eft p5 erebant ifti minorem natu fibi pra- pa[f;m , qu& vox videtur fignificare ve- [mtit ferri. Priores illi tumebant uxore ftem ex fegmentis alterius- materiz primaria, & fuperftite adhuc , & fe- vermiculato opere variegatam. LXX- jantts tantum dixerunt woi/AZ» varigm va. niore, & ingenua nati. : n Fratres.) Maxime filios Dalz , & Yicgal A9 INofter Interpres vocabulo Zelphze, cum quibus verfabatur. Graco ufus polymitam dixit: eft autem imfmte 7 Crimine peffógme.) Contra naturam , T4AVUiroy , quod varii coloris liciis vel Sodomitieo , ut vult Rupertus: confiat, & ltalice veftes hujufmodi : vel beílialitatis cum ovibus , quas pa- appellantur ,. 47 coler caxgiante. fcebant, ut vult S. 'Thomas, &alii. 4- Oderant eum.) Cauía odii prima ) pätef 3- In fénetlute genuifft eum.) Parentes filios in fene&ute amor hic patris 2.delatio criminis 3. i enitos magis dili- tunica polymita. 4. fomnia. gunt ; vel quia po d hos alios fe fufce- 7. Ligare maniptlos. ) Segetum. Apte pturos non fperant: vel quia per hos, hoc fymbolo portendebatur fratrum jor. * utpote diutius vituros, diutius etiam in ZEgyptum profedtio ad frumenta- ;iffe p parentum nomen, & memoria con- tionem tempore famis. Rurfus quod fervatur; vel quia funt indices bonz, manipuli fratrum adorent manipulum firme, & viridis feneGz parentum. lofeph, fignificabat fratres adoraturos Forta Adde aliam in Jofepho fuifle amoris Jofeph in ZEgypto. I,imu £^ * LIBRI/GENESIS 140 tetet 9. Aliu—d.quïoque vidit fomnium,quodnarrans fratribus, ait: vidi per fomnium, quafi folem & lunas & ftellas undecim adorare me. pad I 10. Quod cum patri füo, & fratribus retuliffet) increpavit eum pater fuus, & dixit: Quid fibi vult hoc fomnium, quod dem vidifti? num ego , & mater tua , & fratres tui adorabimus te ) fuper terram? fed | Than 1r. Invidebant ei igitur fratres fui: pater vero rem tacitus confiderabat. lens 12. Cumque fratres illius in pafcendis greg*ïbuä patris m o- r 9 rarentur in Sichem, Tunt 13. Dixit ad eum Ifrael: Fratres tui pafcunt oves in Sichi- À É mis: veni, mittam te ad eos. Quo refpondente, hi La I4. Proeíto fum, ait ei: Vade, & vide, fi cunéta profpera s. fint erga fratres tuos, & pecora: & renuntia mihi, quid aga- Vl 10 tur Miffus de valle Hebron , venit in Sichem: IOT IS. Invenitque eum vir errantem in agro , & interrogavit, f quid quzereret. octi 16. At ille refpondit: Fratres meos quaero, indica mihi , ipits j : übi pafcant greges. ^ 17. Dixitque ei vir: Recefferunt de loco ifto: audivi autem non | eos dicentes: Eamus in Dothain. PerrexititaqueJofeph poft Turt fratres fuos, & invenit eos in Dothain. 19. Qui cum vidiffent eum procul, antequam accederet ad eos, cogitaverunt illum occidere: 19. Et mutuo loquebantur: Ecce fomniator venit: wl am ve- 1n qu 20. Veþite . pccidamus eum, & mittamus in ciftern terems te0, tur. firnif "Wwá .9 liud quoque.) Similiter a Deo II. Rem tacitus.) Sufpicans a Deo immiffum fomnium , quod eodem ten- immiffa , eventum exfpectabat. *l debat, & geminatione fua preceden- 1j Veni, mittam t«.) Jofephum do- Dam tis certitudinem adftruebat. . mi retinuerat pater, ut tempus, & & fl abfentia invidentiz morbo mederetur ; Incef 0. Imcrepavit ewr.) Nec infenfus, nec dicta vilipendens; fed hoc pa&o poft aliquod tempus jam ratus odia Üiled livorem fratrum prudenter leniturus. evanuiffe, mittit ad eos. 22 Num ego , 66 mater tta , 6c.) Quafi IS. Errawtem in agro.) lgnarum, ubi fratres inveniret, & palantem. mla, ] dicat, quis credat me, & matremtuam 3 te adoraturos aliquando ? Per Ma- 19. Semmistor.) Ylebr. eft, Domznus Vüig ^ trem non intelligit Rachelem, que fomniorum , id eit habens , poffidens V(]c*.n jam erat mortua;, fed Balam uxorem fomnia, vel peritus fingete fomnia, vel Dominus , termr fuam, a qua Jofeph nutritus fuerat,, fomnio. '& Princeps , fed in Uttig & Rachele extin&a in matris locum t'em; fucceiierat. 20. Ín cifernam.) Ón Hebreo eft 2 * Q CAPUT XXXVII 141 vidi terem : dicemusque : fera peffima devoravit eum , & tunc ap- . fl£. pareblt quid illi profint fomnia fua, i ZI. * Audiens autem hoc Ruben, nitebatur liberare eum *Infr. juod de manibus eorum , & dicebat: 42.22 uste 25. Nonmterücmm animam ejus , nec effundatis fanguinem: fed projicite eum in cifternam hanc, qua eft in folitudine, Citus manusque veftras fervate innoxias: hoc autem dicebat, vo- lens eripere eum de manibus eorum , & reddere patri fuo. f0 23. Confeftim igitur ut pervenit ad fratres fuos, nudave- runt eum tunica talari, & polymita, iCl« 24. Miferuntque eum in cifternam veterem; qu&e non habe- bat aquam. fpera 25. Et fedentes ut comederent panem, viderunt lfmaelitas | af« viatores venire de Galaad, & camelos eorum portantes aroma- ta, & refinam, & fta&en, in ZVÉgyptum. ao 26. Dixit ergo Judas fratribus fuis: uid nobis prodeft, fi 3 occiderimus fratrem noftrum , & celaverimus . fangumem mill P ipfius? 27. Melius eft, ut venumdetur Ifmaelitis , & manus noftrze yutenm non polluantur: "frater enim, & caro noftra eft.. Acquieve- j poü runt fratres fermonibus illius. *Sap 28. *Et preetereuntibus Madianitis negotiatoribus , extra- et d $3 hentes 10-13 32 r , que vox cifternam fignificat, Ruben fuiffe fune demiffum. in qua aque non fcaturiunt , ut in pu- 25. De Galaad.) Quua venientibus ex m ve teo, five fonte; fed aliunde colligun- erents Arabia per Dothain in /hgyptum erat tur. Scholiaftes Hebrzus ait N2 )cer, tranfeundum. — fignificare puteum effoffum tantum , 4romata.) In Hebreo eft 853 ve- est, quam vocem alii interpretantur 132v , adje&o zdificio, & parietibus. 1 Dro eI. Nitebatur.) Conje&um in cifter- ceram, alii opobalamum , alii. aro- nam cogitabat clanculum extrahere, mata , ahl res defiderabiles. um d & falvum patri reftituere, ut amiffam Refnnm ) Refina dicitur humor te- nax ex arbore defluens , illique adhz- pus inceftu gratxam hac in fratrem tam deret i dile&um patri pietate, recuperaret. rens. Aliqui vocem v Zférz , balfa- " odid 2 nterficiatis auimam.) Mletony- mum, vel theriacam interpretantur. mia, ne interficiatis eum Statien.) Eft myrrhae lacryma, que yparü 23. Talari , &$ Polymita. ) Duplici ab arbore illa flillat , & defluit &T nte. 29 ca(tw, Dunii vefte fpoliatus eft , interiore , quam Omdens vocat talarem , & polymita, qu& ex- a. Acquieverunt. fratres.) O&o, qui terior. Credibile poflea rurfum in- aderant tempore venditionis. Nam " fonm dutum talari; nam polymitamad pa- Ruben aberat, ut patet ex num. 29. fed ii trem miferant. 29. M;za";zmtzs.) Madianite fimul 24. Miferuntque,) Jofephus fcribit a cum Ifmaelitis in eodem comitatu pro- hrgo d Ls 142 LIBRI GENESIS hentes eum de cifterna , vendiderunt eum Ifmaelitis , viginti argenteis : qui duxerunt eum in /Egyptum. 29. Reverfusque Ruben ad cifternam, non invenit puerum: gt 30. Et fciffis veftibus pergens ad fratres fuos, ait: Puer r non comparet, & ego quo ibo? . jn 31. Tulerunt autem tuni cam ejus, & in fanguinem hoedi , quem occiderant, tinxerunt: 32. Mittentes qui ferrent ad patrem, & dicerent: Hanc in- l. venimus: vide utrum tunica filii tui fit, an non. 33. Quam cum agnoviffet pater, ait: Tunica filii mel eft , ^ fera peífima comedit eum , beftia devoravit Jofeph. & aQ 34. Sciffisque veftibus, indutus eft cilicio, lugens filium sls fuum multo tempore. 3 Her 35. Congregatis autem cun&tis liberis ejus, ut lenirent do- lorem patris , noluit confolationem accipere, fed ait: defcen- 4) 5./ dam ad filium meum lugens in infernum. Et illo perfeveran- te in fletu , tO,F 36. Madianitee ven diderunt Jofeph in JEgypto Putiphari neT eunucho Pharaonis, magiftro militum. (1) C A- L fpeti (I? Cap. XXXVIL. i edit. Sixt. continet 29. "uers. — — ficiftebantur: hifimul emerunt Jofeph, Multo. tempore, ) Annis 23. donec ei & fimul vendiderunt. Propter hanc nunciatum , Jofeph in /Egypto vivere. & mj focietatem eos Mofes modo Madia- enm « 3s. dn Infernum.) Infernus fepe in I€ Q nitas, modo Ifmaelitas vocat. Scriptura fepulchrum fignificat: fzpe transly Viginti argenteis. ) Siclis. etiam locum , ad quem migrant ani- mz,-quz eft hujus loci fignificatio; Om, a29. Rever/zfque, ) Abierat pafcua GI 0. quafiturus. nam Jacob putabat filium. a feris la- 30. Sciffis vefizbus. ) In moeroris ar- niatum , nec ad illum, cujus offa fe- füificat ulchro non condebantur , fe defcen- gumentum , ut folebant Hebrai. furum fperare poterat. IEg Ego quo ibo . . . ) Uteum inveniam? Cjus quoad venditionem ab omni culpa 36. Eunucbo.) Eunuchus non fuit , Ruben liber fuit, Fratres narrarunt qui uxorem habuit, & multi volunf, Udl! d( vivum venditum, filiam , que poftea Jofcpho nupfit; fürüs Sic placatus con- fed omnes , qui in aula, & obfequio Fü[ley fenfit in patris deceptionem. 33. Fera peffema.) Ita credebat; nec Reseum verfabantur , Eunuchi dice- fim ]u enim tam immane fcelus animum pa- bantur, fortaffe quod plerique Eu- nuchi effent. M. sernum fübibat; & Palaflinaleonibus, urfis , aliifque carnivoris feris abundat. .Magijlrol militum. ) LXX. dixerunt P ls &) 34- ledutus eff cilicio. ) klebr. /zcco. dpx;yæya,gqu , Principi Coquerum , alii, $1 Primus, qui in lu&u faccum , feu ci- Principi Lamionum ,1d enim vox He- düs, Ti Jicium induerit. 4 H Quantum habe- breat»n: v tabbachim , fignificat, fi- mus ex Scripturis, Jacob fuit, quem ve mattantium;: verum eodem referun- Qvit: tur omnia; nam laniones, & coqui, in Quo poftea Ifraelitz imitati fugt. Winero EE U M. *:fä—ï-! X* "N 14$ iginti CAPiTT X XXVIH. - erum: Srudas ex uxore Cbananea tribus f!z'—z's fufceptis ,I primum , & de- Püer inde fecundum Tbamar copulavit: quibus mortuis , eam infcius edi, pro fcoro cogmvvit , quo concubitu Pbares , C? Zaram genuit. Qc It Odem tempore defcendens Judas a fratribus fuis, diver- x.E tit ad virum Odollamitem , nomine Hiram. ïi e&, 2. * Viditque ibi filiam hominis Chanansei, vocabulo Sue: * :Pa- ral.2.3 fiium & accepta uxore, ingreffus eft ad eam, 3. Quse concepit, & peperit filium , & vocavit nomen ejus Her. nt do- 4. * Rurfumque concepto foetu , natum filium vocavit Onan. *Num efcen- [era- s. Tertium quoque peperit, quem appellavit Sela, quo na- ?9:1?- to , parere ultra ceffavit. jphari 6. Dedit autem Judas uxorem primogenito fuo Her, nomi- ne Thamar. *Num CA 7. * Fuit quoque Her primogenitus - Juda, nquam in con- 26.19. fpe&u Domini: & ab eo occifus ePc: 8. Di- a lonec & & macantes iidem erant ; mac&abant neguam. ) v. Fuit quoque Her jvivett enim coqui eas pecudes , quas coque- Her, & Onan fratrum . idem pecca- fgpe n re ecogitabant. Inde vox ad milhtes tum feciffe ferant au&tores , nempe r fape translata , quia ut illi pecudes, ita ifti immunditie, eo quod in a&u matri- ant anie homines. mac&ant, Quare & apud monii fe retraherent, & fic femine ex- ficatio Graecos VOX Ueyttety occidere fi- tra vas fufo generationem impedirent, feris l gnificat. Diverfo tamen fine ambo. Her, ne off; - 1. K, Odem tempere ,. &$c. ) Potius fit puerperia, & la&atio liberorum de defcete pulchritudine conjugis, quam deperi- mentio Jude , & polteritatis Onan ne ejus, quam aliorum fratrum , quia ex bat , quidquam decerperet. n füit; juda de Thamar Chriftus erat nafci- fratri fuo filios gigneret : In hoc in- volunty turus. vidia, inillo libido dominabatur ; uter- mplts que fcelus immane admittebat. Eodem tempore,) Anno 16. Jofephi, Occifus eff.) Ut & frater plaga info- »beQUio cum Judas annorum effet r9, ^ j d Viditque. ) Concupivit. lita, fed tali, quài manifeítum effet od $ue.) INon elt nomen filie, fed patris hominibus propter fcelus aliquod atrox ejus foceri Jude , ut patet ex Hebrzo. interemptos: opinor minifterio An- eli mali, quo folet Deus uti in ul- jjyerunt 3. Voeavit nomen ejus Her.) Ipfe ]u- lls zm, das; nam in Hebrzo eft vox mafculina. tione ezigenda, imiffones per. Angelos QX e 4. Vocavit Onan. ) Uxor Judaita vo- malos, ut dicitur Pf. 77. 49. fortaffe ts H cavit; quod patet ex Hebrao textu, Afmodaus fuit, qui fuit etiam necator in quo eft vox feminina , ut etiam libidinoforum maritorum Sarg 'T'ob. yfenit 3. 9. : ID numero fcguenti. 144 LIBRI GENESIS &m 9. Dixit ergo Judas ad Onan filium fuum: ingredere ad uxorem fratris tui, & fociare illi, ut fufcites femen fratrituo. Tam: 9. Ille fciens non fibi nafci filios, introiens ad uxorem fra- j tris fui, femen fundebat in terram, ne liberi fratris nomine open 7 nafcerentur. 16 1o. Et idcirco . percuffit eum Dominus, eo quod rem dete- Cum: ftabilem faceret. te: ( II. uam ob rem dixit Judas 'Thamar nurui fuze: Efto | vi- n dua in 3 omo patris tui, donec crefcat Sela filius meus: time- - Y la ( bat enim, ne & ipfe moreretur, ficut fratres ejus. Quae abiit, dore & habitavitin domo patris fui. 1j 12. Evolutis autem multisdiebus mortua eft Sue uxor Judze: diA qui poft lu&um coníolatione fufcepta , aícendebat ad tonío- D6 resovium fuarum, ipfe, & Hiras opilio gregis Odollamites , 1j in Thamnas. S imáy 13. Nuntiatumqu e eft Thamar, quod focer illius afcenderet 0. in Thamnas ad tondendas oves. tem, 14. Quae, depofitis viduitatis veftibus, affumfit theriftrum, inver & & ?T fedel 8. Iugredere.) Jam ergo in morepo- Abrahami prolem ; & fimul f*teri/litaQ illo ; ftum , quod poflea lege fancitum, tis improperium oderat ; quare flro- 2 ut frater uxorem fratris, qui fine li- pham commenta , quam in caput Ju- fel i beris decefferat, in conjugium acci- de, velcum vite periculo verteret, 12. Opilio gregis. ) Chald. Sociusejus, fcom peret. Deut. 25. s. Ruth. cap. ult. n. 1o. nempe amicus, fane Hebraice iifdem 9. Non fibi nafei fílios. ) Emallage, fi- litteris paftor , & amicus fignificantur; lHios, pro filium ; folus enim primo- fi pun&a removeas. In Thamnas.) Videtur effe 'Tham- genitus filius mortui cenfebatur , reli- lüomm qui ipfi gignenti nafcebantur. nata Samfoni, de qua jud. 14. Oculo: 11. Effe vidu4.) Moris videtur fuif- 14. Thberzfirum,) Ne : is eft. tenuis , 16 fe, ut qua in familiam aliquam nu- é&linea, qua mulieres eflivo tempo- re utebantur, quam Peplum interpre- Cvit f píerat , illi familie addida maneret, Olim vefte tegebant mulie- ipnofe quamdiu aliquis fupereffet confangui- tantur. m po neus, qui defun&o íemen fufcitare res caput, & faciem, vel certe ita vultum velabant, ut unustantum ocu- dmma vellet. jJuxta hunc morem fine foce- ttrio ri confenfu non licebat I'hamar aliun- lus appareret, atqueideo cognofci fa- Ortaff de conditionem fibi quzrere. judas cile non poterant. comm autem timens , ne Sel& fimile quid ac In bivio itimeris.) Sic olim fcorta, qua ideo a Latinis mocha femitarie À t fratribus accideret , variis promiffis tr adn (.v viduam fruflrari flatuerat ; donecipía di&a, in Hebr. eft, I» Porta oculorum. il morz pertafa, peteret ab eo licentiam Porta dicitur oculotum , quod inde alteri nubendi, quod illam non late- viatores oculis fpeculentur, quam viam a, p infiftere debeant. Aliivertunt, vrim: 5gc(u bat; fed nolebat ex alia flirpe, quam l.ktm t ]flþ/ ït? CAPUT XXXVII. $I4ï fe ad & mutato habitu , fedit in bivio itineris, quod ducit 'Tham- tituo. nam: eo quod creviffet Sela, & non eum accepitfet maritum. n In- I$. uam cum vidiffet Judas : fufpicatus eft effe meretricem: )mine operuerat'enim vultum fuum, ne agnofceretur. 16. Ingrediensque ad eam, ait: Dimitte me, ut coeam te- dete- cum: nefciebat enim, quod nurus fua effet. Qua refponden- te : Quid dabis mihi, ut fruaris concubitu meo? lo Vi- 17. Dixit: Mittam tibi hoedum de gregibus, Rurfumque time- illa dicente: Patiar , quod vis ; fi dederis mihi arrhabonem, donec mittas, quod polliceris. 18. Ait Judas: Quid tibi vis pro arrhabone dari ? R,efpon- fudae: dit; Annulum tuum, & armillam, & baculum, quem manu te- tonío- nes Adunum igitur coitum mulier concepit, mmites, Ig. Et furgens abiit, depofitoque habitu, quem fumpferat, induta eft viduitatis veftibus. nderet 2o. Mifit autem Judas hoedum per paftörem fuum Odollami- tem, ut reciperet pignus, quod dederat mulieri,qui cüm non firum, inveniffet eam, 21. Interrogavit homines loci illius: Ubi eft mulier, quae ] fedebat in bivio? Refpondentibus cun&is: Non fuit in loco ifto meretrix; üerflita- ye firo- 22. Reverfüs eft ad Tudam, & dixit ei; Non inveni eam , iput. Jue fed & homines loci illius dixerunt mihi erterebo fcortum : ; nunquam fediffe ibi vt ij nos se iifdem 23. Ait Judas: Habeat fibi, certe me—ndacii arguere non fficantul» duorum fontium, quia vox Hebr. quz e Thatr lentibus proflituebant f6, pretio accepto. oculos, etiam fontes fignificat, 17. Hadum de gregibus. ) Xlebr. 4e- ?.temliS D 16. lngredz'enf(äue Ad eam. ) ]udas pec- dum caprarum , ponitur plurale pro fin- ) tmpo cavit fimplici fornicatione; non enim gulari, Aedwm capra filium , hosdum , agnofcebat fuam nurum,; & ipfe eo jnterpre tempore matrimonio folutus erat. ab uberibus avulfüum. qui adhuc matrem fequeretur nondum X muhe* cate d "Thamar peccavit inceítu , & quafiadul- 4rrbabonem, ) Pignus vertit Chal. um odl terio , quia uxor Sele debebatur. Fortaffe "'hamar perfonata Jude fui daus ; vox eft Latina, & Grzca , fed ;nofCi * que ab Hebrais fumpta viderur. ta, morem hunc fuiffe meretricum copiam fecit, ideoque non eft agni- 19g. Zdunulum. ) Sigillum. j fCOïta j femitaf'læ tradit Chryfippus in lfagege bonorum irmillam.) Wlomie , feu torquem. & malorum, cum ait : ££e móAsoc, Aliiteziam vertunt Chaldaus Pz/lolum, : M[pywl- Baculum.)) Scipionem viatorium. yol inde xal mwporomm Ttpix ptYaa a éraieoi 23. Mendacii arguere. ) Yleb. ze for- jm viam sieuiS usav cavrae roig ÓovAout voie, te fomus in confufionem , id eft , ne res lllt; u Extra ciuitatem seretrices perfonate va- Bibl. cum Com, Menoch, T. , publicetur, & jactet illa fe mecum con- ee»f t I46. * LIBRI GENESIS non poteft, ego mifi hoedum , quem promiferam, & tu non 1nvenifli eam. ^ Cun 24. Ecce autem poft tres menfes n unciaverut Judse, dicen- fiots | tes; Fornicata eft Thamar nurustua, & videtur uterus illius intumefcere. Dixitque Judas; Producite eam ,.ut combura- d tut. l 25. Quae cum duceretur ad poenam , mifitad focerum fuüum, dicens: De viro, cujus haec funt, concepi, cognofce, cujus G fit annulus, & armilla, & baculus. | D 26. Qui,agnitis muneribus, ait; Juftior me eft , quia non tra- p lu$ | didi eam Sela filio meo. Attamen ultra non cognovit eam. iÍ 27. Inftante autem partu , apparuerunt gemini in utero, Teove atque in ipfa effufione infantium, unus protulit manum , in ) qua obftetrix ligavit coccinum, dicens: qu t 28. lfte egredietur prior. 41 29. Illo vero retrahente manum , egreffus eft alter: dixit- fb que mulier; Quare divifa eft propter te maceria? & ob hanc fibi »1p4. Caufam vocavit nomen ejus Phares. * EE ralz.4. 30. * Poftea egreffus eft frater ejus ; in cu &my *Mat. coccinum , quem appellavit Zara. ius manu- erat tan A]( 1.5. 6 ) C A* 5 W . rE Joíyl (1) Cap. XXXVIII. in ed. Sixt. continet 2Q. vers. ; $( 27. Mpparuerunt. ) Obftetrix manu Ecce reffam , neque me pa&is fletiffe. Cat 1 hald, & LX X. ze fomus derzfui. ad uterum admota cognovit duos in- 24. Producite eam , ut comburatar.) tus effe, & quafi lu&ari, quis prior eorederetür. Judas ut paterfamilias in nurum fen- tentiam tulit judicis auctoritate, & Coccinum. ) Ut conftaret , uter effet tunc adulterii peena ignis fuit. For- primogenitus. 4 taffe illud, preducite , exponendum de e9. Dixitque mulier.) Obftetrix egre ferens fe deceptam : metuens etiam ne Dinc n domo in carcerem , donec pepererit, Iunt ut poftea rogo tradatur. INon Tu- violenta hec eruptio matri, aut ge- d2 , fed legitimi judicis fententia. mellis noceret. P j FI " 26. Jufiior meeff.) Non caftior, aut Quare divifz eff propter te macería . lllUm dl Senfus eft, Quare frater tuus primus I fandior, fedjuftior. Tudas enim pro- miíIa , & pa&a fua non fervaverat, & egredi volens, fecundinas , quibus era- tum Fed injufle impediebat, ne prolem ex Se- tis in utero involuti, difrupit? Ti h la fufciperet. Phares. ) Significat feparationem , feu &t ( Attamen ultra.) Quia nurus illi erat, divifenem. li cunt & concubitus inceítus fuiffet. Pariter 30. Zara.) Oriens ita di&us, quod 3. 0j Sela ab ea abflinuit, quia a Juda pa- cum prior manum extuliflet , prius lcet qi oriri debuerat. rente cognita. Dyj, u 4 x *7- 3R * 147 Bu L CALPUT XXXIX (2 Cun pm[verä ageret Sofepb apud berum Putipbarem, contem- illus nens beram j[epius de concubitu. interpellantem ; — accufatur. apud but?- doiinum , €? in carcerem conjicitur : ubi cu[Todis gratiam na- Cus , ommium vintiorum curam babet. rty QujUs Gitur Tofeph du&us eft in /Egyptum, emitque eum Puti- I.I phar eunuchus Pharaonis, princeps exercitus, vir JEgy- ntra- ptius de manu Ifmaelitarum , a quibus perduttus erat. af 2. Fuitque Dominus cum eo , & erat vir in cun£tis profpe- ltem ) reagens: habitavitque in domo domini fui, P 4. Qui optime noverat Dominum effe cum eo ,& omni»a ^ qua zereret , ab eo dirigi in manu illius. 4. Invenitque Jofeph gratiam coram domino fuo, & mini- dixi- ftrabat ei, a quo preepofitus omnibus gubernabat creditam jhant fibi domum ; & univerfa, qua ei tradita fuerant. s. Benedixitque Dominus domui /Egyptii propter Jofeph, p enit & multiplicavit tam in aedibus ftantiam : quam in agris cun&tam ejus fub- 6. Nec quidquam aliud noverat, nifi"panem, quo vefceba- C tur. Erat autem Jofeph pulchra facie, & decorus afpettu. 1. Poft multos itaque dies injecit domina füa oculos fuosin Jofeph, & ait: Dormi mecum. 8. Qui nequaquam acquiefcens operi nefario, dixit ad eam: Ecce dominus meus, omnibus mihi traditis; ignorat, quid ha- 1 manü beat in domo fua. lsT* T js prot 9. Nec "n Quibus.) Qui illum in Palafti- $. Benedixitque.) Bonorum oänium Y 1. [1 na emerant a fratribus, iidem affluentia replevit. Tam im adibus, quam in agris.) Do- nixap d nuncin ZEgypto Putiphari vendi runt. yde- mi, forifque. xium atf 2. Fuitque Dominus cum ev.) Semper 6. Nec quidquam, aliud mowerat , ?if panem , quo "veféebatur,) Adagialis. lo- illum divina gratia comitabatur, o. quendi formula : fenfus eft, l]ta o- m mnia illi expediens, & omnibus gra. mnia fua commiferat Jofeph, utcum , prirus tum reddens. jbus eu- probitati ejus maxime confideret , nul- Vir ip cuntlis profpere agens.') Vir non lam rationem dati, & accepti repofce- ' fel s&tate , fed prudentia, & maturitate, ret, folicitüs duntaxat menfa accum- 1 y cui cuncta profpere cedebant. bere, & frui iis, que Jofephi arbitrio licet didicerat. 3. Optime moverat. ) Experientia fci- apponerentur. j qni 7. Poff multos itaque dies. ) Forte an» ; E5 noodcavo, nono, vel decimo poft Dirigi.) Pro!ïperari » fortunari. ^ us M 148 LISB RIIGENESIS 15 ( 9. Nec quidquam eft, quod non in mea fit poteftate, vel nontradiderit mihi, praeeter te, quae uxor ejus es: quomo- tenebat do ergo poffum hoc malum facere, & peccare in (1) Deum 5l meum? ris, m di verbis per fingulos dies & mulier mole- 20. ! Io. Hujuscemo fia erat adolefcenti, & ille recufabat ftuprum. [todieb j 1 II. Accidit autem quadam die, ut intraret Jofe gh domum, & operis quippiam absque arbitris faceret. (it & 25 í I2. Etilla apprehenía lacinia veftimenti ejus; diceret: Dor- mimecum. Quirelicto in manu ejus pallio fugit, & egretfus ftodi t eft foras. 51 13. Cumque vidiffet mulier veftem in manibus fuis, & fe €tt CU effe. contemptam, I4. Vocavit ad fe homi nes domus fuze , & ait ad eos; En introduxit virum Hebreeum, ut illuderet nobis: ingreffus eft ad me, ut coiret mecum, cumque ego fucclamaffem , Iu 15. Et audiífet vocem meam, reliquit pallium , quod tene- dltrit bam, & fugit foras. 16. In argumentum ergo fidei retentum pallium oftendit jra marito revertenti domum, 17. Etait: Ingreffus eft ad me fervus Hebraeus, quem ad- duxifi , ut illuderet mihi: I.H[ &T 18. Dum- t j (1) Deum. 4» edit. Sixt. legitur Dominum. ] venditionem in ZEgypto; nam nihil 12. Lacinia.) Wxtrema fimbria , feu V ora veltimenti. certi definiri poteft. Injecit . . eculos,) Flagitium fpi- Egre[fus ff foras.) Potuiffet robuftus rantes , lafcivos. juvenis pallum de muliercule mani- (c 9. Quomodo ergo po[fum.)) Quafï di- bus violenter extorquere , fed nec vim dominz facere voluit , nec con- cat, qui fieri poffit, ut erga tam be- nignum dominum tam fim ingratus , ta&am impure feminze manibus ve- btm, maxime cum id fine gravi Dei offen- ftem ultra geftare fuftinuit. .A fa fieri non poffit? 13. Vidiffet mulier.) Facilis mulieri 1o. Per fingulos dies.) INulam occa- ex amore in odium migratio, przfer- Hhtyy VEüem fionem colloquii pellacis, & malefua- tim fi fe & contemptam & deprehen- tlæan di fibi elabi patiebatur. fam animadvertat. Ptj Stuprum. ) Adulterium eft. Cata- 14. locavit ad fe. ) Quiritans , & h] chrefis. ut opem ferrent , & comprehende- Vr Ix. Ut iptraret. Jofcph domum , &5 ope- rent Jofephum jubens. L vis quippiam ab[que arbitris faceret. ) So- 17. Servus Hebreus, quem adduxifli.) CUH()Q, li domi negotia domini procuranti Etiam maritum culpe quodammodo 22 mulier impura fupervenit. Chaldeus participem facit , ut ita cogat acrius fieba ofephum. fzvire. Simile illud ait ingreflum , ut fcripturas ratioci- in d 2j nierum inveftiparet. ippolyto Seneca. fe imr ho CAPUT XXXIX. & XL. 149 » Vi 18. Cumque audiffet me clamare, reliquit pallium, quod dott0« tenebam, & fugit foras. Deum 19. His auditis dominus, & nimium credulus verbis conju- gi5, ira:us eft valde. mole« * Pfat 20. * Tradiditque Jo feph in carcerem, ubi vinCti regis cu- ftodiebantur, & erat ibi claufus. 104. 8 Imum z1i. Fuit autem Dominus cum Jofeph, & mifertus illius de- dit ei gratiam in confpe&tu principis carceris. Dot: 22. Qui tradidit in manu illius univerfos vinttos, quiin cu- tefus ftodia tenebantur, & quidquid fiebat, fub ipfo erat. 23. Nec noverat aliquid, cun£tis ei creditis; Dominus enim &fe erat cum illo, & omnia opera ejus dirigebat. (1) : En UCATUT.XL üset Kunuchorum Pharaonis. in carcere Sfofapb. [omnia. interpretatus , tene elterum officio prifHino refTituendum ,. alterum. [ufpendio finiendum endit pradixit : que omnia in quraom's natalitio evenerunt. s itaque geftis, accidit,ut peccarent duo eunuchi, pin- n:d- 1 .HI cerna regis /Egypti, & piftor,domino fuo. ». lIratusque contra eos Pharao ( nam alter pincernis prae- Jutt erat, alter piftoribus ) 3. Mifit eos in carcerem principis militum jin quo erat vin- Gus & Jofeph. j1; tl T 3 4. At bufus miti- (1) Caput XXXIX. in edit. Sixt, balbet 1g. wers. d n —— en preceps abit , enim fidei , & prudentie ]of'eph—i com- Cl Enfémque trepida liquit. attonitus fuga. mifla. ; us ve 19. Nimium credulus. ) Eixcoecante zelotypia: nec advertit hanc ipfam I- T peccavent. Quod crimen ad- vlieri veftem indicium potius effe violen- miferint, ignoratur; fortaffe wl'æfbf' tie a muliere profe&z , ut notavit veete Philo. aliquid furati de annona , vel aliqua orta fufpicio , ne Pharaoni venenum 20. l» carcerem. ) Ylebr. i» demum pararent. 51& aarceris. Pincerna.) loXX. habent, Prigcipem yande- 131. Prineipis earccris,) Prafe&i, & pineernarum , eorum fcilicet, qui Pha- cuftodis. xifi) raoni vinum mifcebant pocillatorum. 22. Sub ipfe erat.) Directione ejus Piflor.) N ox Hebrza panis cottorem, mou fiebat. fignificat. LXX. Principem eorum, MHS qui panes faciebant. il 23« Nec movtrat aliquid. ) Nulli rei fe immifcebat, nihil curabat, omni 3. Prineipis militum.) Putipharis. ; R 150 LIBRI GENESIS 4- At cuftos carceris tradidit eos Jofeph , qui & miniftrabat E & illi in cuftodia tene- eis. Aliquantulum Lemporls fluxerat, a Trecum bantur. de ifto s. Videruntque ambo fomnium no&te una juxta interpreta- I5 ! tionem cong:uam fibi. innoc 6. Ad quos cum introiffet ]ofeph mane, & vidiffet. eos tri- 16 ftea diffoly p? Sc1fc1tatus eft eos, dicens: Cur triftior eft hodie folito janna facies veftra ? v 8. Qui refponderun*- Somnium vidimus, & ; non eft, qui Ottnes :m*erpretetur nobis. Dixitque ad éos Jofeph. Numquld non If.. Dei ett interpretatio?. referte mihi, quid videritis. caiftt 9. Narravit prior, preepofitus pincernarum, fomnium fuumj b Videbam coram me vitem , It Cru 10. In qua erant tres propagines, crefcere paulatimin gem- 20 inas » & poft flores uvas maturefcere. gnnd 1. Calicemque Pharaonis in manu mea, tuli ergo uvas, & Inag expreffi in calicem , quem tenebam , & tradidi poculumPHa— PO raont. pocul 12. Refpondit Tofeph ; Hzec eft 1merpretat10 fomnii: Tres 24. propagines, tres adhuc dies funt: proba 15. Poft quos recordabitur Pharao minifterii tui, & refti- 12 tuet te in gradum priftinum ; dabisque ei calicem juxta offi- — Tatum c1um tuum , ficut ante facere confueveras. 1 14. Tan- ( Vintius.) Captivus, jam enim vin- Io. Tres propagnes.) "Tres palmites, H 1 cula dempta. feu tria flagella vitium, in terram de- Ditun 4. Cuffos carceris.)) Clavicularius, er- preffa ad novas vires in folo colligen- i £ aftularius. das, & novos pampinos fundendos ACar dliquantulum temporis fluxerat. ) Ali- hoc Latina vox , Propago , & Grzca ls qui probabiliter putant annum unum, lttes z.9:w*", que eft apud LXX. figni- g. Juxta interpret ationem congruam fibi.) ficant. fhmt Unufqu'que vidit fomnium con- 12. Tres adbuc dies fünt. ) 1d eft D:'E gruum funüioni fue , & indicans, fignificant. T "Tres pono propagines quid fingulis eventurum. in terram depreffz , & ex illa emer- H 8. Non eff , qui interpretetur. ) Quia gentes, bene tres dies fignificant; to- )n , earcere conclufi fumus , interpretis ties enim Sol conditur , & rurfus in b . copiam non habemus. triduo exiflit. tum ( Numqmd zom Dei eff mterpremtm 2) 13. Pofé quos. ) lebr. Et. dum adbuc W Qu.;h dicat , neminem poffe interpre- tres dies , id eft, poft tertium inchoa- Ceden tari vere fomnia , nifi a Deointerpre- tum. ]y, tationem accipiat: Deum vero reve- Recordabitur Pharao minifferii tui. ) C lare, cui velit , & fe fperareida Deo Hebr. elevabit Pharao caput — tutum ; Iritio, fibi conceiïum iri. let C hoc eft, priflinz dignitati reftituet. [ pr" a " Q.A POUT- X2 Ift lrb 14. Tantum memento mei, cum bene tibi fuerit, & facias | tene. mecum mifericordiam: ut fuggeras Pharaoni, ut educat me de ifto carcere , pret- 15. Quia furtim füblatus fum de terra Hebreeorum , & hic innocens in lacum miffus fum. 05 tf* 16. Videns piftorum magifter, quod prudenter fomnium diffolvifiet, ait : Et ego vidi fomnium , quod tria caniftra folito farinae ; haberem fuper caput meum: 17. Et in uno caniftro, quod erat excelfius, portare me , qui omnes cibos, qui fiunt arte piftoria, avefque comedere ex eo. ( non 18. Refpondit Jofeph: Hsec eft interpretatio fomnii: Tria caniftra, tres adhuc dies funt: foum 19. Poft quos auferet Pharao caput tuum ac fufpendet' te in cruce , & lacerabunt volucres carnes tuas. |.gem- 20. Exinde dies tertius natalitius Pharaonis erat: quifaciens grande convivium pueris fuis, recordatus eft inter epulas u5 & magiftri pincernarum, & piftorum psincipis. nPha 21. Reftituitque alterum in locum fuum , ut porrigeret ei poculum: Tres 22. Alterum fufpendit in patibulo, ut conje&toris veritas probaretur. n refti 25. Et tamen fuccedentibus p rofp er- , offi- eris'; præpofïtus pinc 4 F - narum oblitus eft interpretis fui. ( 1) (1) .C.fa;;. XL. in edit. Sixt. abfoloitur Y4. vers. Tat- — Imites 14. Tantum memento,) Non pofco capite fuftinere tria caniflra invicem and pretium tam faufli nuntii, tantum fuperpofita, in quorum imo & medio mihi faveasapud Pharaonem, uthinc foli panes erant, in fupremo vero o- l 128[1 educar. :ndOS non mne genus cibi piftorii, pafte, arto- Graci , I5. Furto. ) Plagio fratrum creg& , & hujufmodialia, ad qu& aves fratres , non adulteram accufat , fed carnivorge advolabant. fign fuam tantum innocentiam profitetur. 10. Pofi quos, ) inchoatos; namter- tió die durante id accidit. De Terra Hebraorum.) De terra Cha- u naan , in qua "pater & fratres, qui Auferet . . . caput tuum ) Vita privabit. ngme* Hebrzi funt, degunt. Lacerabunt. volucres. ) INam . crucifi- eme xorum cadavera Gentiles de crucibus In lacum.) In carcerem. Vox He- !ty f0 brzea 5*3 r cifternam, lacum , an- pendere finebant , & carnivor& aves ;; 0 trum fignificat. in ea involare folebant, feque eorum carnibus pafcere. Hoc elt quod 4l i 16. Videns.) Ex interpretatione pre- cedentis fomnii fpe bona plenus. Horatius dixit. n duot Prudenter.) Magna verifimilitudine. Pafces im cruce corvos. . Canifiva f'arina. Tres cophimi pollinis 22. lt conjetloris weritas , 67.) Sen- i tritice?, ut vertit Aquila, vel, utha- fus eft, ex quo fa&um elft, ut appa- fUf s Ltet Chaldzus. Tria camiflra plena. pa- reret conje&orem vere fomnium fuif- yd neprincipali. Nifus ergo fibi eft piftor fe interpretatum. i ; Ea 1j2 LIBRI GENESIS QOUXPUCE 'S(LI Conf 10. Somnia Pbaraonis de bobus & fpms unicus Stofapb. interpretatus, W udi 1oli z Egypto praficitur , €? ex Afenetb data fibi a Pbarao- H neuxore duos füffulit filios ante feptem famis annos. türof JOft duos annos vidit Pharao fomnium, Putabat fe ftare n fuper fluvium. ]hs 2. De quo afcendebant feptem bovés, pulchrae, & craífee D mmls & pafcebantur in locis palüftribus. em L 3. Aliae quoque feptem emergebant de flumine, foedæ, confeCteeque macie, & pafccbantur in 1pfa amnis ripa in locis toton virentibus. s 4. Devoraveruntque eas, quarum mira fpecies , & habi- a tudo corporum erat. Expergefattus Pharao, 16 s. Rurfum dormivit, & vidit alterum fomninm: Septem foera fpicae pullulabant in culmo uno plena, atque formofze. iv 6. Aliee quoque totidem fpicee tenues, & percuffoe uredi- te f ne oriebantur, I 2 Devorantes omnem priorum pulchrltudmem. Evigilans &ol Pharao poft quietem , l 8. Et facto mane, pavore perterritus, mifit ad omnes con- defm cunctosque fapientes: & accerfitis narravit Yidei je&ores gypti, fomnium, nec erat, qui interpretaretur. 9. Tunc 20 M Off duos anmos.) klebr. A fine fomnia unüm vocantur fomnium, g P duorum annorum, id eftbien- quia unum fuerunt fignificatione pro- phetica; duo vero tempore , & mo- nio completo a liberatione principis Solent autem fom- pmcemarum. do fignificandi, nia divinitus immiílaà non raro eam- Ye ts Super. flivium. ) ]uxta fluvium. Ni- ume dem rem exhibere, ut patet ex hoc Cony eodem cap, n. 3^. fic apud Danielem Citus ! 2. Loecis paluffribns. ) Paulo remo- idem fignificatum per ftatuam & ar- ) tiusa INilo, pratis tamen humenti- borem. Sic de fomnio Ptolomæ1 Di:/ bus, & promde gramme plenis. 7)j 3. hn ipfa amnuis ripa.) blebr. fsper "Tacitus l. s. hifl. Ez4em Jpeeies terri- labium fluminis. Fertilitas /Egypti de- bilior jam , &$ inflantior. 6. Uredine. ) Vento urente , Euro 1an pendet a INili exundatione, 1deo pin- Ste- ues vacca vifz pafci remotius. deficcante, qui ventus /Egypto no- riles anni funt, quando flumen . ma- xius ; flat enim a vafta Arabia foli- V ber ligne folam viciniam irrigat: propte- tudine. Cx? 1 7. Evigilans Pharao.) Hebr. evigila- l rea macre& in ipfa ripa pafcuntur, 'quafi di- 022 De"vorawmntque. ) Quia flerilibus vit Pbarao, $. ecce fomnium , Vottg annis omnis fertilium annorum copLa cat, illi jugiter obfervabantm fuit abfumpta. S Conjetlores.) Ariolos, qui pacto 12 cum Damone inito divinant, Mos Jil) & &. Alterum.) Infra n. 25. hec duo TT C NBU' T. XUF 153 9. Tunc demum reminifcens pincernarum mamüer, ait : Confiteor peccatum meum: AT, 10. Iratus rex fervis fuis, me, & mag1ftrum piftorum re- trudi juffitin carcerem principis militum: ( 1ir. Ubi una no&te uterque v1d1mus fomnium praefagium fu- tur orum. flare i12. Erat.ibi puer Hebrseus, eJusdem ducis militum famu- lus : cui narrantes fomnia, Taffe .13. Audivimus quidquid pofieä rei probavit eventus- ego enim redditus fum officio meo: & ille fufpenfus eft 1in cruce. «de , 14. Protinus ad regis imperium edu&tum de carcere Jofeph totonderunt ac Vefte mutata, obtulerunt ei. locis . Cui ille ait : Vidi fomnia, nec eft, qui ezdlfþeratJ quae hab- audm te. fap1enmï'ime conjicere. 16. Refpondit Jofeph: Absque me Deus refpondebit pro- ? fpera Pharaoni. 17. Narravit ergo Pharao , quod viderat: Putabam-me üa» jredi- re fuper ripam fluminis, 18. Et feptem boves de amne conícendere, pulchras nlmlsä & obefis carnibus: quae.in paftu paludis vire£&ta carpebant. rilans IQg. Et ecce; hasfequebantur alize feptem boves in tantum j COn' deformies , & macilentze: ut numquam tales in terra /Egypti viderim: rravit 20 Quie, devoratis, & confumptis pecoribus, —— "Tunc '*Jullum faturitatis dedere veftigium , fed fimili macie , & qua ore torpebant. Evigilans, ruxfus fopore depreffus. mnum, u " 22. Vi- iid pro & mo m form- vetus ZEeg äyptxotum & diu retentus, 14- Totonderunt. ) Moris olim fuit, eam confulendi hoc genus horninum. 'Fa- üt in lu&u, captivitate , fer mute ex hoc citus lib. 4. hift. de Ptolomao ; Pre- capllium barbamque intonfam relin- yniele quexent in meeroris argumcntum &ar- lomeus omine , & miraculo excitus ,. Sa- cerdotibus /Egyptiorum , quibus mos talis Vefte'mutata.) Lugentes enim aut lomæï iptelligere , otlurnos vifus aperzt. fordidati Regem adire non poterant. 1 teri- Nec erzt , qm interpretaretur. ) Apte, Vide infra cap. $0. 4. & Efther 4. 4. & fapienter , itaut Regi fatisfaceret. 16. «dbfque. mt. ) Hoc eft zo €go , furo 9 Peccatum maum. ) . Ingratitudinem, ftd Deus, ut vertit Symmachus, five to 10* & beheficii oblivionem a [Jofepho ac- ; D cepti. nontam ego , quam Deus , unde & re&e Chald&us, zoz ex fapzentia mea, II. Præjlzgzum.) Hebr. suzu/qui/que fe- fed 4 fucie Domini refpondebitur pat Pha- (Wf l eundum (olutionem fomnii fui fommisvi- YA00s Luaft d 27245 12. Puer.) Adolefcens, Profpera. ) Puto vaticinium potius Bibl. eum.Com, Menocb. T. £. U pa&o * Mos -Ó 154 LIBRI GENESIS 22. Vidi fomnium: feptem fpicae pullulabant in culmo uno, J plense , atque pulcherrimze. ottine 23. Alid& quoque feptem tenues, & percuffe uredine, furqui oriebantur e ftipula : 24. Quze priorum pulchritudinem devoraverunt. Narravi * preiu conjeCtoribus fomnium, & nemo eft, qui edifferat. 3l 25. Refpondit Tofeph : Somnium regis unum eft ; quse fa $ urus eft Deus, oftendit Pharaoni: virom 26. Septem boves pulchrae, & feptem fpicze plence , feptem ubertatis anni funt: eandemque vim fomnii comprehendunt. u 21. Septem quoque boves tenues, atque macilente, quae Xven afcenderunt poít eas, & feptem fpicse tenues, & vento uren- 40. te percuffze: feptem anni ventura funt famis. cund 28. Qui hoc ordine complebuntur, àm, 29. Ecce feptem anni venient fertilitatis magnze in univer- ; AT fa terra JEgypti: füper 30o. Quos fequentur. feptem anni-alii tantae fterilitatis, ut g. oblivioni tradatur cun&ta retro abundantia ; confumptura eft que enim fames omnem terram , qUre 31. Et ubertatis magnitudinem perditura eft inopice magni- . 9 tudo. Qam; 32. Quod autem vidifli fecundo ad eamdem rem pertinens pout f fomnium : firmitatis indicium eft, eoquod fiat fermo De1 ,^ & 4 velocius impleatur. . io 33. Nunc ergo provi deat rex virum fapientem , & indu- 1 0n ftrium ; & preeficiat eum terree ZEgypti. 34. Qui conítituat prsepofitos per cun&tas regiones; & quintam partem fru&tuum per feptem annos fterilitatis , J li ür 35. Qui 0n; !Hu p 40 hoceffe , quam bene precandi for- t2 äd eft, quia fanüs tempore par- mulam. ciore victu homines contenti funt. 2. p r LU af. Unumeft. ) Significatione ; nam quod de fertilioribus annis multorum L horrea adhuc plena effent. 5. quia fem- Uts t ejusdem rei Symbolum. Nj 32. Firmitatis inditium eff.) Hoc eft, per prope INilum aliquid feri poterat, ad confirmandam priorem pradictio- quod quia valde parum propter exi- [ nem adhibitum , .& certiorem te red- uas ejus exundationes , pro nihilo Q dendum proculdubio ita futurum. À ere reputabatur; adeo ut idcirco di- U &) 34. Quintam partem.)) Cum fint to- catur inferior cap. 4j. 6- "e& ararí, tidem anni fertilitatis,& fterilitatis, cur nec feri potuiffe. B Ti non mediam ? 1. quia fufficiebat quin- Yehi us x CAPUT XLI. 156 0Uno, 35. Qui jam nunc futuri funt, conereget in horrea: & omne frumentum íub Pharaonis poteflate condatur, ferve- «dine, turque in urbibus. artavi 36. Et praeparetur futurae feptem annorum fami, qus&e op- prefura eft /gyptum , & non confumetur terra inopia. 47. Placuit Pharaoni confilium, & cun&tis miniftris ejus: Ug fa; 38. Locutusque eft ad eos: Num invenire poterimus talem virum, qui fpiritu Dei plenus fit ? eptem 59. Dixit ergo ad Jofeph: Quia oftendit tibi Deus omnia, ndunt. quae& locutus es , numquid fapientiorem , & confimilem tui ; qu& invenire potero? uren. 40. * 'Tu eris fuper domum meam, & ad tui oris imperium *Pfal. cun&tus populus obediet: uno tantum regni folio te proece- 1o4- am. , À 215 I» ac nivet- 41. Dixitque rurfus Pharao ad Jofeph : Ecce, conftitui te - 2153 fuper univerfam terram /Egypti. A&.7 s. t 42. Tulitque annulum de manu fua, & dedit eum in ma- 1e yra elt nu ejus: veftivitque eum ftola byffina, & coll auream circumpofuit. o torquem Tapri- 43. Fecitque eum afcendere fuper currum fuum fecundum, clamante praecone, ut omnes coram eo genufleCterent, & prae- tinens pofitum effe fcirent univerfee terree /Egypti. ds 44. Dixit quoque rex ad Jofeph: Ego fum Pharao: absque tuo imperio non movebit* quisquam manum , aut pedem jndu- in omni terra /Egypti. U2 45. Ver. s; & 3$. Congreget in berrea.) Per fingu- Ut omnmes coram eo genuffetlerent. ) In ) las urbes divifa. Hebr. eft6$ clamaverunt ante eum Abrecb. Omnue frumentum.) Scilicet e quinta Aliqui putant vocem z£rech fignifica- illa parte colle&um. re, Flee gemu, alii, Pater tezer , 2lii ; 4o. d rui oris imperium cuntus po- Pater Regzs. "hargum ita vertit: Clz- n pulus obediet,) Hlebr. eft : Omanis pepu- mabant , "vivat pater. Rebis, qui eff Prin- unt, 2« dus ad os tuum ofüulabitur , id eft, ceps im fapientia , &$ temer im amnis. [torum. oris tui praceptum exofculabitur, ve- 44- Ego fum Pharao. ) Quafi dicat: j fem- nerabitur, eique libenter parebit. juro tibi per me ipfum, qui fum Rex oterts 42. Annulum.?) Signatm*ium ad fan- fupremus. Omnes /Egvpti Reces q U -cienda decreta. Pharaones dicti funt annis ferme mille BMO Stolabyffma.) us tuncSatraparum, quadrir üngentis a primo , cui hoc no- rco d* & Principum in ZÉgypto propria. men. P oftea Reges Alexandini di- &i funt. Ptolomzi. Wlf' Byffus lini tenuiffimi fpecies eft. Torquem. ) Catenam auream. -Non movelit. quisquam. ) Nihil mo- 43. Girrum füwm fecundum. ) Quo menti alicujus fiet fine confenfu tuo, videtur adagium. vehi folitus, qui fecundus a Rege. Wb; ] 1$6 LIBRIGENESIS - 4$. Vertitque nomen ejus, & vocavit eumlingua 7Egyptia- P ca, Salvatorem mundi. Deditque illi uxorem Afeneth filiam ul Phutipharis facerdotis Heliopoleos. . Egretfus eft itaque Jofeph 3 ad terram JEgypti: ] fhen ! 46. (Triginta autem annorum erat, quando ftetit in con- fpe&tu regis Pharaonis) & circuivit omnes regiones JEgypti. quic 47. Venitque fertilitas feptem annorum: & in manipulos j fült reda&tee fegetes congregatsee funtin horrea JEgypti. 48. Omnis etiam frugum abundantia in fingulis urbibus con- & dita eft. f 49. Tantaque fuit abundantia tritici, ut arenge maris coge- tent quatetur, &.copia menfuram exeederet. ^* Tafr. 3o. * Natique funt Jofeph filii duo, antequam veniret fa- 45.20:es : quos peperit ei Afeneth filia Putipharis facerdotis Helio- 459* poleos.- I $1. Vocavitque nomen primogeniti , Manaffes, dicen 'S: Ob- L f livifci me fecit Deus omnium laborum meorum, & domus :oizjiï patris mel. $2. Nomen quoque fecundi appellavit Ephraim , dicens : Crefcere me fecit Deus in terra paupertatis meae. $5. lgitur transaCtis feptem ubertatis annis, qui fuerant in 1 ETI AE gypto/ ; E 534. Coe- (i AS: Lingua JEgyptiaca. ) Merba hac terunt in confpetin Regís. 1. Reg. 16. 21 oni non in Hebreo fünt, nec in. Greco fletit coram. te. L additum ab interprete Latino, ne 47. Im munipuloes, ) "Tanta fuit itm crüciemur uxrentes, cujus lingue abundantia, ut cun(ta horrea mani- vocabulum fit, quod fequitur. [ pulorum: acervis complerentur; ideo Vs : Salvatorem mundi. ) Quod fcilicet etiam manipuli conditi- in horrea, fua prudentia, & fapientia ab ea mun- uia fic diutius confervatur triticum, 5 di plaga exitium ave I fame imminebat. L:terit, quod a quia quotannis ex manipulis fru- mentum excutiendo quaedam triture j Afenetb. filiam. Putipbaris. ) Putant fpecies exhibebatur, quz triftitiam aliqui hunc Putipharem eundem effe ex fterilitate leniret. cum primo hero Jofephi: fed verius 49. Ut arene maris. ) Hyperbole. () eft efle diverfum: hic enim facerdos Menfüram. ) Annorum praceden- erat; ille militix princeps; Hic He- tium etiam-fertiliffuimorurm. u liopoli, ille Memphi in regia de- s ebat. $I Manaffes. ) Yd eft faciens obli- C'lmjn vifci Heliopolos. ) Qu& vox civitatem fim Selis fignificat. $* 46. Stetit im confpetiu. ) Hebremis, nes. - Ephraim. ) Id eft fru&ificaFiom 1el ftare in confpettu Domini, eft fer- Paupertatis, ) Humiliationis , aflli- , vire, feu-miniftrare. Dàn. 1. 19. fe- &ioris. * £ " b u CA TPUT XLL & XLH 157 pue- $4. Coeperunt venire feptem anni inopis: quos preedixe- iliam rat Jofeph: & in univerfo orbe fames pïo.valmt) in cunéta Xeph autem terra /Egypti panis erat. $5. Qua efuriente ,. clamavit pcpuïus ad ?Phaïz:onem7 ali- Cot- menta petens, quibus ille refpondit : ite ad. Jofeph: . & quid- ypti quid ipfe vobis dixerit, facite. pulos $6. Crefcebat autem quotidie fames in omni terra, ape- ruitque Jofeph univerfa horrea, & vendebat JEgyptiis: nam COf« & 1illos opprefferat fames. $1. Omnesque provincis» veniebant in JEgyptum , ut eme- (od tent efcas, & malum inopiae temperarent. ( 1) et f CAPUT- XLII elio Fratres "Fofepb in | ZEgyptum pro emendis frumentis a patre 0» tiffi, ab eo cognofcuntur , ac durius f?"(läifliifllf" 69') 14 Carcereis Is conjzczzmtw' tandem Szmeo,fe in vinculis relc&*o, revertuntur. , pecuniam in jaccis una cum frumento infcii referentes. ens I. Udlens autem ïacob quod alimenta venderentur in JEgy- nt 1f pto, dixit filus fuis: Quare negligitis? defcen« 2. Audivi, quod triticum venumdetur in /Egypto ; C dite, & emite nobis neceffaria, ut poffimus vivere, & non (fel confumamur inopia. 3. Defcendentes igitur fratres Jofeph decém, ut emerent fuit frumenta in /Egypto; 4. Benjamin domi retento a Jacob, qui dixerat fratribus tant 1(190 ejus: Ne forte in itinere qmdquam patiatur mali: xo]'l'eal 5. Ingreffi funt terram /Egypti cum aliis , qui pergebant ad iCf emendum. Erat autem fames in terra Chanaan. j fni ritire 6. Et Jofeph erat princeps in terra /Egypti, atque ad ejus titiam nutum (1) Cap. XLI. in edit. Sixt. abfolvitur vers, 38 o npde'ï $4 De unrverfo orbe. ) JEgypto cir- Frequenter Hebrei utuntur werbo cumjacente Syria, C hunan'w, &c. frangendi, cum de cibis eft mentio. 00 Ji $7. Omnefque. Provincie.) Proximz; Thren 4- 4« Parvuli petierunt panem, fiam. ceteris vix ad paucos menfes &f zon erat , qui frangeret . eis, catio ]()fepht horrea fuffecitfent. Quare mglzgztzs?) Hebr. u quid uod alimenta vvenderentur, ) Elebr. "Q vos ipfi afpicitis? qui habitus otiofo- aHïl « quo2 effet divifio, - fén frallio in rum eft, & defidum expectantium, /Fzypfa, id eft, quod dividerentur cibi. dum alter rem expediat. r Pa d - 158 LIBRI GENESIS " nutum frumenta populis vendebantur. I$ Cumqu; adoraffent Phir cum fratres fui, 7. Et agnoviffet eos , quafi ad alienos durius loquebatur , mini intericgans eos: Unde venittis ? Qui refponderunt: De ter- .I6' ra Chanaan , ut emamus vi&tui neceffaria. VInQt l $. Et tamen fratres ipfe cognofícens, non eft cognitus ab fat: eis. I*'! 9. Recordatusque fomniorum, quae aliquando viderat , ait 18 ad eos; Exploratores eítis; ut videatis infirmiora terrae, veni- (ixi, ftis. 19, 1o. Quidixerunt: Non eft ita, domine, fed fervi tui vene- Y0s3 runt, ut emerent cibos. Ve(lr 11. Omnes filii unius viri fumus: pacifici venimus, nec 20 quidquam famuli tui machinantur mali. f m v W di 12. Quibus ille refpondit: Aliter eft: immunita terrae hujus confiderare veniftis. 2l 13. Atilli: Duodecim, inquiunt, fervi tui, fratres fumus, Kec filii viri unius in terra Chanaan ; minimus cum patre noftro J Ts eft , alius non eft fuper. Venit is. 22, 14. Hog eft, ait quod locutus fum : Exploratores eft La No j J ( 6. Aderaffent. ) More Kegio vultu 9. Expleratores effis. ) &ihiï labo- randum, ut hanc infimulationem men- 23 profunde ad terram inclinato, aut Itter | genu fubmiffo. Hoc eventu fomni- ft dacii nota libereinus ; fciebat eos non um Jofeph comprobatum e li. effe exploratores , fed hoc crimen M impingit, ut adigat illos fibi de fta- a 7. Quaff ad alienos..) Oftenfi perfo- nam fumens, indipnanti fimilis, & tu, in quo pater verfaretur, & quod 25. aminanti. de Benjamino fratre uterino actum, 9. Non eff cognitus ab eis. ) Quia vera narrarent. Non tamen injuftus n adultior barbam: induxe- fuit fic infimulando; cuim enim per- jam «tas rat, & aliquam .lineamentorum mu- Íonam publicam gereret, licebat a tatiohem. Quegres, curtamdiu rem reis, quos fciebat affines parricidii, f E & plagii fraterni ponam exigere, H celiri voluit Deus, ut Jacob parenti ilf Jofephi ftatus, & vita non innote- quanto autem minorem exigit, quam i Íceret? Refpondeo, id divino confilio commeriti effent? D. Auguftinus ait Atn factum,, ut Jacobi virtus, & patien- non eífe mentitum, fed jocofa fimu- Jatione ita locutum. K tia exerceretur, & levia ejus crimina Der v hoc purgationis genere expiarentur. Infrmiora tr2. ) Mebr. muditatem &tplo, Deinde neredimeretur Jofeph a Jacob, terra. Id eft, loca minus arte mu- nita. K"n)] effetque Iocus impletioni omnii , ] uhmt Jacob in ZEgyptum defcenderet cum 11. Pacifei.) Mox Hebrea, rectos, Ua fuis, ut inde poftea numero auci, finceros, veraces fignificat. 14. Hoc efl, ait. ) Ex eo quod fin- €0( ad promiffam terram poflidendam iffim afcenderent. gitis vos aþ'um fratrem habere, qui ij * CAPUT XII 15 ifent 15. Jam nunc experimentum veílri capiam : per falutem Pharaonis non egrediemini hinc, donec veniat frater vefter minimus. UT , C tet- 16. Mittite ex vobisunum , &adducat eum vos autem eritisin vinculis, donec probentur , quae dixiftis, utrum vera, an falfa Qs ab fint; alioquin per falutem Pharaonis exploratores eftis. . 17- Tradidit ergo illos cuftodize tribus diebus. I8. Die autem tertio eductis de carcere , ai Yeni dixi, & vivetiss Deum enim timeo. , ait: Facite qyæ 19. Si pacifici eftis, frater vefter unusligetur in carcere ; Venee vosautem abite, & ferte frumenta, quee emiftis, in domos veftras , nec 20. * Et fratrem veftrum minimum ad me adducite, ut pof-* Inf. fim veftros probare (ermones, & non moriamini. r ecerunt ,$35:5 hus ut dixerat, 21. Et locuti funt ad invicem: Merito hzc patimur, quia jmus» peccavimus in fratrem noftrum , videntes anguftiam animae noftro ilius, dum deprecarentur nos, & non audivimus; idcirco. venit fuper nos ifla tribulatio. .*üis- 22. Ex quibus unus Ruben, ait; Numquid non dixi vobis: * * Nolite peccare in sst . puerum; '& non audiftis me? en íanguis * Suy. J ejus exquiritur. 37522 ] libo- 23. Nefciébant autem q uod intelligeret Jofeph eo quod per m interpretem loqueretur ad cos. e95 101l crimet 24. Avertitc jue fe parumper, & Hevitg & reverfus locutus eft ad eos. i de f &qu()d 25. Tollensque Simeon, & ligans, illis preefentibus, juffit A(t' ;ïlhz us miniflris, ut implerent eorum faccos tritico, & reponerent pecu- im p Cepou lat non adeft, collipo cetera quoque cat , nihil injluf'ce faciam aut inhuma- nicidiiy egigi'l'ev falfa. ne;fcio excelfo excelfiorem effe alium, , qudm l$. Experimentum vefhti capiam. ) cui mea dicta, & fa&ta probare debeam. iyus at AÀn mentiti fitis. 2I. Merito bec patimur. ) En con- fcientie vim; Oculos, quos culpa. clau- X Mnu- 16. Per falutem Pharaonis. ) Jurat per vitam Pharaonis feillos tanquam dit, poena aperit, ait quodam loco $. yliatem exploratores habiturum, & tractatu Gregorius. rum, nifi Benjamin adducant. Et 2c. Em fanguis ejus exquiritur. ) Mo- j m juramentum per modum execrationis, riendum nobis, quia fratrem occidi- qua vitam, & falutem Pharaonis mus, nam mortuum credebant. r* Deo obligat, tanquam rem fibi cha- 24. Et fevit. ) Naturali effe&u fi- riffimam, ( fecus faciat, ac dixit. mulationis artificium vincente. uod fin- ") qui 18. Dewm enim timee ) Quafi di- 2$. Simeon. ) Mic eligitur ad po- P od Y60 LIERIGENESLS pecunias fingulorum in facculis fuis, datis fupra cibariis in Y viam; qui fecerünt ita. feh 25. At illi portantes frumenta in afinis fuis; profetu funt. afer 27. Apertoque unus facco, ut daret jumento pabulum in A P diverforio, contemplatus pecuniam in ore facculi,, rdu 28. Dixit fratribus fuis ; Reddita eft mihi pecunia , en ha- dbi 1 betur infacco. Etobftupefatti, turbatique, mutuo dixerunt, j quidnam eft hoc, quod fecit nobis Deus* fate ld 29. Veneruntque ad Jacob patrem fuum in terra Chanaan, vetf & narraverunt ei omnia, quse accidiffent fibi, dicentes: Tieo: 30. Locutus eft nobis Dominus terre dure, & putavit nos exploratores effe provinciee, 31.. Cui refpondimus: Pacifici fumus, nec ullas molimur in- fidias. I 32. Duodecim fratres uno patre geniti fumus : unus non Vrj eft fuper, minimus cum patre noftro eft in terra Chanaan. ! 33. Quiait nobis: Sic probabo , quod pacifici fitis: Fratrem veftrum unum dimittite apud me, & cibaria domibus vettris neceífaria fumite , & abite , 34. Fratremque veftrum minimum adducite ad me, ut fci- I-P am, quod non fitis exploratores; & ittum , qui tenetur in vin- xt T culis, recipere poflitis; ac deinceps qua& vults, emendi ha- beatis licentiam. im M 35. His di&is, cum frumenta effunder ent, finguli repere- n runt in ore faccorum ligatas peeunias: exterritisque fimul fïct T omnibus , . 36. Di- Q) merant, integrum , & fine diminu- nam, quia cum matu effet proximus tione domum £fcrrent. L] Rubeno, fi fe illi adjunxiflet (quia j qu Judas etiam in. Jofephum propende- 27. Pabulnn.) klordeum, vel íve- Cïtp ] nam. X bat ) facile ceteros auctoritate fua Q coercuiffent , ideo. precipuam cul- 28. Obffupef'atl i. ) Eebr. Egrefimz efg Wj pam-Simeoni nonnulli auctores ad- cor illrum, veriti Ícilicet infidias fibi M. fcribunt. Íftrui, confternati funt. ) Rlx Illis prafentibus. ) Ut eos magis ter- 29. Narraverunt.) Ultro, & fponte, h, reret. ne pater animi pendeat, ubi maufif- fet Simeon. Q Datis füpra cibariis in viam. ) Dato 35. Singuli repererunt. ) Filii aperue- 3 infuper viatico: id eft, addita anno- at ng empte tanta panum, & pabuli runt faccos in via, fciebantque pe- antitate , quanta per iter ipfis ju- cuniam eisineffe; pater vero nefcie- C qu 3j mentisq ue fatis effet, ut quod coe- bat, fed filii coram patre fixþulam tüm, [ Àij L ) CAPU T XLII. &XLIIL 161 'ii; in 36. Dixit pater Jacob: Absque liberis me effe feciftis, Jo- feph non eft fuper ? . Simeon tenetur in vinculis, & Benjamin jttt B auferetis; in me hsec omnia mala reciderunt: um in 1. Cui refpondit Ruben : Duos filios meos interfice , fi non reduxero illum tibi; trade illum in manu mea; & ego eum n he- tibi reftituam. Tünt. 38. At ille: Non defcendet, inquit, filius meus vobifcum; frater ejus mortuus eft, & ipfe folus remanfit; fi quid ei ad- Qdf verfi acciderit in terra, ad quam pergitis; deducetis canos t 005 meos cum dolore ad inferos. (1) CAPUT T XLII ürin- VEgre impetrarunt fratres Sfofipb a patre , ut in "Eigyptum re- $ noni vertentes additis muneribus, ac. duplici pecunia , Benjamin fecum d. ducerent : qui , imoitati ad comoioium , educio Simeone de jtrem carcere , fimul epulantur cum Jofcpb. efris p TNterim fames omnem terram vehementer premebat. t fc- 2. Confumptisquecibis , quos ex /Egypto detulerant , di- y vit xit Jacob ad filios fuos: Revertimini , & emite nobis pauxil- ]i ha- lum efcarum. E 3. Refpondit Judas: Denunciavit nobis vi ; ille nb.attediae pete tione jurisjurandi dicens: Non videbitis faciem'meam , nifi fimul. fratrem veftrum minimum adduxeritis vobiícum. 4 $i . D* n (1) Cap. XLIT, i5 :di; Sixt. continet 29. Vers, jmint nex marore contabefcam ; fenio meo fe quoque id. nefcire, ne a patre in- mortem accelerabitis. crepentux. Exterriti ergo funt filii, .el &t id eff fiiaularunt novum metum. Jja- cob verum concepit, timens Simeo- »terin.) Dum facob differs Ben- f d ni fi non rediret. x.l jamin in /Egyptum mittere, fe- , fb cundo jam famis graffantis anno. 1$. .36. Jfnue liberis. ) Orbumxfeci- 2. Confumpii/que. ) INon prorfus, pont ln me bec omnia.) Solus omnialuo , fed prope. q].!lllï-ï' qui fic in liberis difcerpor. Pauxilum efcarum. ): Quod hujus 37. Duos filies meos. interfice, ) Yly- anni inedie depellende futficiat: ne- p perbolica locutio , fignificans certo fciebat adhuc quinquennium fuper- v p* certius fe reducturum. efte. xnercig. 38. Canos meos. ) Me jam decrepi- 3. Judas. ) Qui intex. alios fratres lnu];lnï tum. animo , facundia, prudentia, & au- Gu dolore.) Efficietis, ut ego fe- &oritate excellebat. À. Bibl. cum.Com, Menocb. T. 47 62 LIBARI GENESIS 4. Si erzo vis eum mittere et, nobiícum, pergemus pariter, & n ememus tibi neceffaria ; &n $. Sin àautem non vis, non ibimus, vir enim, ut fspe "Suprdiximus, denunciavit nobis, dicens: * Non videbitis faciem n quin 4*-?9 meam absque fratre veftro minimo. 6. Dixit eis Ifrael: In meam hoc feciftis miferiam, ut indi- caretis ei ; & alyüm habere vos fratrem. H lem: 7. Atilli reffbonderunt: Interrogavit nos homo per ordi- nem noftram progeniem; fi pater viveret; fi haberemus fra- hu trem, & nos refpondimus ei confequenter juxta id, quod " fuerat fcifcitàtus: numquid ícire poteramus , quod diéturus Benj effet ? Adducite fratrem veftrum vobifcum : ]ofe Y 8. Judas quoque dixit patri fuo: Mitte puerum mecum, ut proficifcamur, & poffimus vivere, ne moriamur nos & parvuli df noftri. r CQ * Infr, 9. * Ego fuícipio puerum: de manu mea require illum , Cotti 44-32- nifi reduxero, & reddidero eum tibi, ero peccati reus in te 1 omni tenipore. Vitos Io. Si non interceffiffet dilatio , jam vice altera veniffemus. H IrI. lgitur Ifrael pater eorum dixit ad eos: Sific neceffe Quan eft., (v Tos , Sub. atteff atione jurisjtrandi. ) Jura- 9. Ero peccati reu|.) Quuafi dicat, L verat enim per falutem Pharaonis. quamdiu vivam, hoc mihi peccatum T Non vvidebitis faciem meam. ] Nullus impropera , quamcumque voles 10 vobis ad me patebit tutus acceflus: penam, mihi inflige. Ls nam fi audeatis vos coram me fifte- lI. Swmite de optimis terre frugibu:)) re, puniam ut exploratores. Hebr. eft, /mmite de cantatiome terra. p Tüitt 4. Ememus tibi. ) Cui totius fami- Cantatio Hebraice vocatur res prg- lie alende cura incumbit. ftans , nobilis,x laudabilis, | decan- Tum $- Nom ibimus. ) Ne fruftra ; imo tanda. cum periculo eamus. Refiza. ) Vide fupra cap. 37. 25. 21 lsT 6. i» meam boc. fecifis mifériam. ) Storacis.) In Hebr.eft Hàx93 secot, INon intendendo, fed occafionem de qua voce dictum cap. 37. 25. fto- Ite dando veftris fermonibus huic mex rax lacryma eft arboris, uz ftorax miferiz, qua filio me privare cogor. dicitur; de qua Diofcorides lib. r. d 8. Ne moriamur. ) Wxpedit unum c. 78. Plin. lib. 12. 25. filium Benjamin incerto vitz peri- Staties. ) Vide fupra cap. 27. 25. pün dlei culo exponi, quam fimul illum te- ftaden |aliquando nofter Interpres cum, & nobifcum certa fame pe- guttam vocat, ut Pfalm. 44. 9. Myr- IH rire. rba, 6 gutta, & cafa , Gc. Tion. Puerum.) Fratrem natu minimum; Terebintbi. ) 'lerebinthus hic- eft, alioquin enim jam annorum erat 24. refina, vel fuccus ; qui ex arbore te- vide filiosque genuérat, ut patet infra c. rebintho diftillat, vulgo Trementiza. X) 46- 21. fs Amygdalarun. ) LXX & nuees ; fed -—s PU C A J U XLII. 165 h& eft, facite, quod vultis, fumite de optimis terrze frugibus in vafis veftris, & deferte viro munera, modicum refinze , fape & mellis, & ftoracis, ftattes, & terebinthi, & amygdalarum. (ciem I2. Pecuniam quoque duplicem ferte vobifcum; & illam , quam inveniftis in facculis, reportate ,ne forte errore fa&tum fit; Indi- 13. Sed & fratrem veftrum tollite, & ite ad virum. 14. Deus autem meus omnipotens faciat vobis eum placabi- ordi. lem; & remittat vobifcum fratrem veftrum, quemtenet ( 1)& sfr- hunc Benjamin: ego autem quafí! orbatus absque liberis ero. quod Is. Tulerunt ergo viri munera, & pecuniam duplicem, & lum Benjamin: defcenderuntque in ZEgyptum, & iteterunt coram Jofeph. 16. Quos cum ille vi diffet, & Benjamin fïmu1; praecepit 1. t rvuli difpenfatori domus fuse, dicens: introduc viros domum, & occide viétimas, & inftrue convivium: quoniam mecum funt comefturi meridie. lum, 17. Fecit ille, ficut fuerat imperatum, & introduxit inte viros domum , —18. Ibique exterriti, dixerunt mutuo: Propter pecuniam9 mOuS. xcelle quam retulimus prius in faccis noítris introdu&ti fumus: ut devolvat in nos calumniam, & violenter fubjiciat fervituti & & nos, & afinos noftros. dicifyk 19. Quamobrem in ipfis foribus accedentes ad difpenfato- rem domus , catum. voleé 20. Locuti funt : Oramus , Domine , ut audias nos: * Jam ante deí(cendimus, ut emeremus efcas. * Supr 41 i 21. Quibus emptis, cum veniffemus ad diverforium, ape- - Jtrri ruimus faccos noftros , & invenimus pecuniam in ore facco- :spæ- dcarte rum: quam nunc eodem pondere reportavimus. 22. Sed & aliud attulimus argentum, ut emamus , quae no- 5 bis neceffaria funt: non eft in noftra confcientia, quis pofue- ) gtl rit eam in marfupiis noftris. 2 23* 5 RO' Qrax (1) tenet. I» edit. Sixt. legitur tenet in vinculis. i. i ponitur genus pro fpecie ; nam amyg- 16. Vitlimas. ) Anim:liia ,qux ad 5 1] convivium - occiduntur. Vocantur dale funt de gcnere nucum. ulvteg 12. Errore. ) Famulorum- incuria, vero vi&imz, quia antiqui de car- , M non domini voluntate. nibus facrificatis frequenter epula- 14. 9uafi orbatus. ) Dum abeftis, bantur. C CH! Bationtm. In Hebrxo eü,l' matla ma- videbor mihi prorfus. effe fine filiis. o LXX. pathetice, Fs erbatus fum, J fliis orbatus- fum. j; It e . 164 LIBRI GENESIS liot 10 /53. At ille refpondit: Pax vobifcum, nolite timere: Deus vefter, & Deus patris veftri dedit vobis thefauros in faccis ve- fiui Ítris, nam pecuniam , quam dediftis mihi : probatam egoha- beo. Eduxitque àd eos Simeon. &m pr 24. Etintroduétis domum , attulit aquam, & layel'unt pe- des fuos, deditque pabulum afinis eorum. pars z5. llli vero parabant munera, donec ingrederetur Jofeph ben meridie: audierant enim, quod ibi comefturi effent panem. 26. Igitur ingreflus eft Jofeph domum fuam, obtulerunt- que ei munera, tenentes in manibus fuis: & adoraverunt pro- ni in terram: 9 27. At ille clementer refalutatis eis, interrogavit eos, di- f cens: Sanusne eft pater vefter fenex ,. dequo dixeratis mihi? Adhuc vivit ? 28. Qui refponderunt: Sofpes eft fervus tuus pater nofter: adhuc vivit. Et incurvati, adoraverunt eum. j 29. Attolens autem Jofeph oculos, vidit Benjamin fratrem tp fuum uterinum, & ait: lfte eft frater vefter parvulus, de quo dixeratis mihi? Et rurfum: Deus , inquit, mifereaturtui, deä: ]i mi. 3o. Feftinavitque, quia commota fuerant vifcera ejus fuper fratre fuo , & erumpebant lacrymae: & introiens cubiculum , ü flevit. [/ 31. Rurfum &h que lota facie egrgiï"us, continuit fe j & ait: ll Ponite panes, fox 32. Quibus appofitis , feorfum Jofeph, & feorfum fratri- Thun bus, /Egyptiis (lu:?que, qui vefcebantur fimul, feorfum (il- bus / lici- ü Vs lrei à3. Pax "voblifoum. ) Securos effe 29. Vidit Benjamin. ) N iderat prius, i jubeo. fed obiter, & diflimulanter, nunc ex fojit w Deus .... dedit vobis. ) Per me, cui profeffo eum intuetur, & alloquiturj V Deo infpirante juflit Jofeph. unde hic afq »ectus lacrymas ampris, Wi Thbe/zuros. ) Pecuniam arcanam, & pietatis excuffit. M quz vos latebat. Miféireatur. ) Faveat tibi. Probatam ego babeo. ) Mebr. pecumia 30. Feflinavitque. ) Qua(i ad aliud flC f] "weffra. "venit 4d me, Senlus eft: ego lec negotium evyocatus. N ilam acceptam fero, fateor me re- 32. Seorfum Jofiph. ) 'Tres ut mi- Wi cepitfe. nimum menf« pofite funt, in prima Jau; Eduxit. ) Liberum, vinculis folu- folus Jofeph, ut regno prepofitus: tum. in fecunda undecim fratres: in tertia 26. Preni im terram. ) Flexo po- proceres JE ö)& cati. gyptii ad co:?vivium ve- [ plite. Drin "— ( Pt VC AU D T VI;HI. &XLIV. 164 Deus licitum eft enim JEgyptiis comedere cum Hebræ!is5 & profa- CIs ve- r um putant hujufcemodi convivium) gola- 33. Sederunt coram eo , primgenitus juxta primogenita fua , & minimus juxta aetatem fuam. — Et mirabantur nimis, nt pe 34. Sumptis partibus, quas ab €o acceperant ; majorque B pars veni t Ben)amin, ita ut quinque partïbu; excederet. Bi- ofeph berqntque , & inebriati funt cum eo.(1) nem, bAPUT XLIV. erunte Y pto- Srofeph abfcondito fcypbo fuo.in facco .Benjamin , revocatos ab itine- re fratres furti arguit , J 'udas autem. pro. Benjamin [e in $, di mihi? fervoitutem offert. ofter: I Ræcepit autem Jofeph difpenfatori domus fuse, dicens : Imple faccos eorum frumento, quantum poffunt capere; atterm & pone pecuniam fingulorum in fu mmitate facci. & pretium , quod $5 dF 4. Scyphum autem meum argenteum , jrtül, dedit tritici, pone in ore facci junioris. Factumque eft ita. [ 3. E fupet (1) Cap. XLIII. in edit. Sixt, abfolvitur 28. verse |lüt , Vefebantur fimul. ) Simul tempore, vero diftribuebat convivis ceteris. & loco, non menfa. Mifit ergo' miffus zquales ceteris & at fratribus, Benjamin foli largius, & lllicitum eff enim. ) 1. Quia quadam Hebrzi miffus vocant, fuperftitione, & faftu paftores im- multiplicius. fratti mundos judicabant. 2. quia ea, qui- Elevationes, quia honoris caufa eleva- bus vefcebantur Hebrzi, oves, hir- tis in altum manibus deferebantur. y (ll lic- lC ci, tauri erant eorum numina. Exod. 4 faciebus fuis, hoc eft, decibis coram $. 26. Non quidem ifta nunc He- eo pofitis. brzeis o Hta ut quinque partibus excederet. ) folitos. vpofita , fed fcicþant iis vefci Non quinque fercula Benjamino pro . prits uno ceteris appofito , data funt; fed unc ex 23. Sederumt. ) Antiqüior eft mos uitiri ad menfam affidendi, quam in le&is portio quintuplo major honoris, & accubandi. benevolentiz caufa. imori Inebriati funt. ) Exhilarati funt, & Mirabantur nhmis. ) Non enim ipfi mero incaluerunt, citra tamen cra- fic fponte fua confederant, fed eo or- j dul dine juflu Jofephi difpofiti fuerant. pulam, aut temulentiam. Mirabantur etiam convivatoris 1u- 2. Qbphum. ) Quo yprecipue dele- manitatem , & exceffum verfus Ben- &or. Vox Hebraea fignificat j m p jamin. poculum in colliculi modum eleva- ofitii^ 34. Sumptis partibus. ) Hebr. eft, tum. E5 elevavit elevationes a faciebus fuis ad Junioris. ) Duplici de caufa, ani- jteria Cibi mi eorum explorandi, & Benjamin m Y :55, unde patet confuetudo. primo appozebantur ]ofcphxo; ille apud fe retinendi, dum pater adve- »^ LIBRI 160 GENESIS 3. Et orto mane , dimiffi funt cum afinis fuis, um 4. Jamque urbem exierant, & procefferant paul ulum : tunc tünt fir Jofeph accerfito difpenfatore domus, Surge, inquit, & per- n fequereviros; &apprehenfis dicito: Quare reddidiftis malum invenit pro bono? Ij À $. Scyphus, quem furati eftis, ipfe eft, in quo bibit domi- verfi fu nus meus, & in quo augurari folet: peffimam rem feciftis. H P 6. Fecit ille , ut jufferat. eutus eft. Et apprehenüs per ordinem lo- ( necqu 7. Qui refponderunt: Quare fic loquitur dominus nofter, in tetr - 15 ( ut fervi tui tantum flagitii commiferint? $. Pecuniam, quam invenimus in fummitate faccorum, re- quod n 16. ( portavimus ad te de terra Chanaan: & quo modo confequens velqui eft, ut furati fimus de domo domini tui aurum, vel argen- vent ir tum? domini 9. Apud quemcumque fuerit inventum fervorum tuorum, quod quaris, moriatur, & nos erimus fervi domini noftri. 71 Ts e 10. Quidixit eis: Fiatjuxta veftram fententiam : apud quem- cumque fuerit inventum, ipfe fit fervus meus, vos autem eri- . beriad tis innoxil. 0. II. ]ta- Omink 2 iraf miret. Fecit etiam, ut fic experire- fi quando Dominus meus velit augu- 10. ] tur, quo animo in Benjamin fratres rari, hoc fcypho utitur. Itaque non ls p forent, & an aliqua illos invidia af- dicit abfoluteillum auguriis vacare; 40 ] flaflet; quod a Jofeph honorificen- fed ut id opinentur, loquendi am- tius , quam ipfi habitus effet. biguitate occafionem pr&bet. Vel [ 3. Dimiff. ) Inopinato difceffu 1z- ita loquitur ex opinione vulgi , quod 12 4 ti , ac doli ignari. auguriorum fcientiam Jofepho tribue- 4- Perféquere, ) Cum . equitum tur- bat. Alii excufant Jof'eph, quod vali fej ma, ut celeriter affecuti ab invitis joco id dixerit, & ad breve tempus Aitem o Benjaminum abducerent. ita fratres fiverit opinari; vel etiam Vant in Quare reddidiftis, €&c. ) Licebat Jo- hoc de fuo addidit difpenfator, us 1. $ fepho ceteros fratres fic affligere do- ftrophe fuz colorem adderet, & cri- Wirore lore, & metu, quia innocentem fra- men exaggeraret, ol trem vendiderant: Benjaminum ve- 8. Quemodoe confequens eff. ) Si pe- waþ xandi jus nullum habebat, fed hanc, cunim alienz cupidi fui;emus, quod Beage que modici temporis fuit, injuriam licebat clam retinere, trare ; mox majore letitia, & honore fta- retuliffemus. mon fponte Mendacii ali- lp tuerat compenfare. 1o. 4pud quemcwmque. ) Mutat poe- linpy quid interceflit, fed jocofi: calum- nam mortis in fervitutem, & noxios Quo n nie nonnihil, fed fine animo no- ab innoxiis feparat, lcniens dictum cendi. Riemy illorum, qui & mortis, & fervitu- Nj $. du quo augurari þlet. ) Hebr. 5 tis penam, & noxios, innoxiosque Clli)i(iui quo auguraudo auguraiur, fententia eft: juxta comprehenderant. " 16 ï.let C e^8w COURRPIU T^ XEAV, 16 1: tünc ir. Itaq ue feftinato depomagtes in terram faccos, aperue- & per. tunt finguli. 12. Quos fcrutatus, incipiens amajore, ufque ad minimum, Talum invenit fcyphum in facco Benjamin. I3. Atilli, fciffis veftibus, oneratisque rurfum afinis, re- t domi- [Lis verfi funt in oppidum. em lo« 14. Primusque Judas cum fratribus ingreffus eft ad Jofeph " (necdum enim de loco abierat ) omnesque ante eum pariter in terram corruerunt. nofkellf, 15. Quibus ille ait: Cur fic agere voluiftis? an ignoratis; quod non fit fimilis mei in augurandi fcientia? m, r equens 16. Cui Judas: Quid refpondebimus, inquit,,Domino meo, vel quid loquemur, aut jufte poterimus obtendere? Deus in- age- venit iniquitatem fervorum tuorum: en omnes fervi fumus domini mei, & nos, & apud quem inventus eft fcyphus. Jofüm, voftti. 17. Refponditque Jofeph: Abfit a me, ut fic agam, qui fu- ratus eft fcyphum, ipfe fit fervus meus; vos autem abite li- |quem- É : beri ad patrem veftrum. 9 em ert- 18. Accedens autem propi us Judas, confidenter ait: Oro, domine mi, loquatur fervus tuus verbum in auribus tuis, & T. Tt Ó ne irafcaris famulo tuo : tu es enim poft Pharaonem I9. Dominus meus. * Interrogafü prius fervos tuos: Ha- * Büp. j aug- 42.13- 1 Que non betis patrem , aut fratrem ? 1 vacares 20. Et nos refpondimus tibi domino meo: Eft nobis pater adi am fenex i, qud Y2. 4 sjort. ) Notat ex convi- non redarguat; palam tamen ut no- ) tribute xii deprehenfi fumus. Et fieri non [ qUO vali feffione fingulorum státem : hoc autem ordine procedit, ut melius]la- poteft, quin jufto Dei judicio pro- tcmPUS teant infidie flru&te Benjamino. pter aliquod occultum crimen no- ] etiam 13.. Seifis veflibus. ) Ut foliti in ftrum, quod nondum fatisfactione pr, ! luimus, nunc hac calamitate obrua- morore, & audita quavis re valde , &a* iolefta. mur. Refpicit ad peccatum in ]o- Reverf. ) Nihil Benjamin impro- feph commiffum. PA Iniquitatem. y Poteft fumi pro pe« pérantes, parati vel veniam impe- 5 qllU trare, vel fimul fervitutem fervire. nà iniquitatis. f Ponü 14.. Prigusque. Tudas. ) Animo, & Omnes — férvi j'itmm) Plus offert, quam debebat, ut oblatione tot in- lingua promptior, & promiffi fui, at po- quo fe patri obftrinxerat, non im- noxiorum, uni,quifimulabatur, ve- * 80x10$ memor. niam obtineat. . diaum Necdum enim. ) Illos operiebatur, 17. 4bfit a me. ) Flagitiofum hoc ('aryitl* cupidus fe prodere. facere, & tyrannicum. xigquæ 16. zut jufle poterimus obtendere? ) 20, Qui im finellute. ) Xlebr. puer j : Licct confcientia hujus criminis nos fenectutum. w^» 168 VLIB RI-GENESIS- fenex, & puer parvulus, qui in fene&ute illius natus eft, cu- 3 jus uterinus frater mortuus eft: & ipfum folum habet mater fuini m Ua, pater vero tenere diligit eum. » 21. Dixiftiq puero: ue fervis tuis: Adducite eum ad me, &.ponam oculos meos fuper illum. * tellis a 22. Suggeffimus domino meo: Non poteft puer relinquere patrem fuum: fi enim illum dimiferit, morietur. *Sup 23. * Et dixifti fervis tuis: Nifi venerit frater vefter mini- g 43. 3- z & 5. mus vobifcum , non videbitis amplius faciem meam. Jipi 24. Cum ergo afcendiffemus ad famulum tuum patrem no- AUE ftrum, narravimus €ei omnia, qua locutus eft dominus meus. Iil at 25. Et dixit pater nofter: Revertimini, & emite nobis pa- [7 rum tritici. 26. Cui diximus: Ire non poffumus: fi frater nofter mini- mus defcenderit nobifcum, proficifcemnr fimul, alioquin il- lo abfente , non audemus videre faciem viri. N *Sup. 27. Ad qua ille refpondit. * Vos ícitis, quod duos filios tüllus 37:20 (1) genuerit mihi uxor mea. 28. Egreffus eft unus, & dixiftis: Beftia devoravit eum: & LUTS hucusque non comparet. 29. Si tuleritis & iftum , & aliquid eiin via contigerit, de- N ducetis canos meos cum moerore ad inferos. meux 3o. Igitur fi intravero ad fervum tuum patrem noftrum, & Detter 4 À puer defuerit ( cum anima illius ex hujus anima dependeat. ) 31. Videritque eum non effe nobifcum , morietur, & dedu- Qu a ! cent famuli tui canos ejus cum dolore ad inferos. 61')( 42. Ego proprie fervus tuus fim, qui in meam hunc recepi $ *Sup. fidem, & fpopondi dicens: * Nifi reduxero eum, peccati reus 43:3- ero in patrem meum omni tempore. 33. Ma- (JC (1) Duos filios. Jn edst. Sixt. non legitur filios. «4X Solum babet mater fua.) Solus ex 30. 4dnima illius.) Vita patris þen- i üls(flï fnatre fupereft , quod etiam de mor- det ex vita filii: fi enim moriatur, D [er tua dici poteft; mortua enim erat vel auferatur filius, morietur pater Uttatg Rachcl mater Benjamin. pre triftitia. 21. Ponam oculos meos fuüper illum. ) Benevolus fum illi futurus , favebo, 32. Ego proprie. ) Peculiaris tibi Il fervus fim, qui & aptior futurus; & juvabo illum. nam & robore , & rerum ufu potior bay 26. lre von poffunus. ) Scilicet fine fuin. ^.^ Bl Benjamin. - In meam bune. lïbl Yi 27. lUxar mea. ) S$ic vocat Rache- du&urum. ) Spropondi me 1e- [ U lem, qui4 hanc folam propria ele- qnlïl) &ione duxerat. Hb Q ( CAPU'T XLIV. & XLV. 1 501) f « 33. Manebo itaque fervus tuus pro puero in minifterio do- . [Dater mini mei, & puer afcendat cum fratribus fuis. -44. Non enim poífum redire ad patrem meum , abfente ponatm puero: ne calamitatis , quae oppreffura eft patrem meum , nduere teftis affiftam. (Iv) )OA OUTONLV. ? f miqi- Skofepb fe fratribus manifeflat , eosquesterritos cutm ofculo ample- 'em no xatur , quare Pbarao una cum tota domo [ua exultans , pracipit, ; I eus, u advocetur paler cum umivería domo [ua in zEgyptum: idem bis p mulHis verbis denuntiat SKofepb , fratresque multis donatos - mifi- muneribus ad patrem remittit, juin l- On fe poterat ultra cohibere Jofeph mult;is cofam aftan- 1.N tibus: unde praecepit, ut egrederentur cun&ti foras, & s fillos nullus intereffet alienus agnitioni mutuae. 2. Elevavitque vocem cum fletu; quamaudierunt JEgyptii, m: & omnisque domus Pharaonis. 3. Et dixit fratribus fuis: Ego fum Jofeph; adhuc pater 1 de meus vivit ? Non poterant refpondere fratres nimio terrore Um-,& perterriti. 4. Ad quos ille clementer: Accedite inquit, ad me. Et jeat. ) cum acceififfent prope, * Ego fum, ait, Jofeph, frater ve- * AG : Qedu fter ; quem vendidiftis in ZEgyptum. 13 s. Nolite pavere, neque vobis durum effe videatur, quod recapi ven- jj reUs ! 3.Bïa- (1) Cap. XLIV. ip edit. Sixt. 30. vers abfalvitur. d 34. Ne calamitatis, ) INe oculatus ad Pharaonem ufque manavit. teftiseffe fuftineim prapropere mor- 4- 4ccedite. ) Jubet accedere, me [[is peil' tis patris mei, mea promiilione ac- deli&um fratrum, de quo . verba fa- voriatuls ccleratz. éturus, alienus aliquis auribus acci- r P?.EC! peret. X« À Jon fé poterat. ) Nelinvito co- $. Neque vuphis durum .effe vvideatur. ) j db ram cunctis lacryme erumpe- Hebr. ae fft indignatio im'oculis veffris, i? bant. id eft, ne vobis ipfis irafcamini pro- pter hoc fa&um. ; Potior 2. Elevavitque vecem. ). Quia prius fibi vim fecerat ; ideo vox altior Pro falute enim. ) Ut viéctu fuppe- erupit, cum locutus eft, Audierunt, ditato vitam veftram confervarem. t uiin proximo erant conclavi. F'ama Mzfit me Deus.) b Non tam iniquita- Bibl. cum. F'am. Menoch, T. I. L 176 "LIBRI GENESIS "Infr. vendidiftis me in his regionibus: * pro falute enim veftra mi- 91 $o20 fit me Deus ante vos in /E£gyptum. Üneran 6. Biennium eft enim , quod coepit fames effe in terra, & 1$, ] adhuc quinque anni reftant, quibus nec arari poterit, nec meti. titead 7. Praemifitque me Deus, ut refervemini fuper terram, & datis m efcas ad vivendum habere poffitis. 15.] 8. Non veftro confilio fed Dei voluntate huc miffus fum: fubved qui fecit me quafi patrem Pharaonis, & dominum univerfze Tolti domus ejus, ac principam in omni terra JEgypti. 20 9. Fefüinate, & aícendite ad patrem meum , & dicetis ei :, Omnes : Hsec mandat filius tuus Jofeph. Deus fecit me dominum uni- Pibr verf2 terre JÉgypti: defcende ad me , ne moreris, bus de Io. Et habitabis in terra Geffen: erifque juxta me tu, & fi- Obaria lii filiorum tuorum , ovestuae, & armenta tua, & univería , n quae poffides. Vero d 1I. Ibique te pafcam ( adhuc enim quinque anni refidui ^^ 29 funtfamis) ne & tu pereas, & domus tua, & omnia, quae dens | poffides. IEgyy I2. En oculi veítri, & oculi fratris mei Ben jamin vident ; tanies quod os meum loquatur ad vos. 13. Nuntiate patri meo univerfam gloriam meam , & cun&a, lrafCav qua vidiftis in /Egypto; feflinate, & adducite eum ad me. 23, 14. Cumque amplexatus recidiffet in collum Benjamin fra- Tan tris fui, flevit: illo quoque fimiliter flente fuper collum ejus.. N I$. Ofculatusque eft Jofeph omnes fratres fuos, & plora- & lpfe vit fuper fingulos : poft quae aufi funt loqui ad eum. (j[ f 16. Auditumque eft, & celebri fermone vulgatum in aula regis; Venerunt fratres Jofeph: & gavifus eft Pharao, atque omnis familia ejus. 17. Di- ïllif»ilm ( Vi te veftra facum ef't. hoc , quam divi- Paleftinam fpectat & regio eft paf- Quous na providentia. cendis pecoribus idonea. Y idcre ; 6. Nec arari poterit. ) Nifi paucif- J'xta me. ) Non. procul abfurbe in pfe fimis locis ad. Nili ripam. In aliis ubi domicilium meum. Bl ,vie defectum. regionibus fterilitas erat propter plu- II. Te paféam. ) 'Te, tuofque nu- aniami triam demenfo copiofo viritim at- Tenis ] 8. Quafi patrem. ) Re.&orem, in- tributo.. 18 ftructorem , confiliarium. &Uben 12. Quod os mtum. loquatur ad vos, ) 9. Mandat. ) Non fignificat, im- Videtis me ipfum illum effe: patri- lg, perat , fed dicit, nunciat. um fermonem noftis, vultum, & ?4 f 10. Geffen. ) E.ft in inferiore /Egypto vocem agnofcitis. Ore ad os vobif- qlu'lquc terra multis foffis irrigua , prope 25.| cum, & non per interpretem ago. 'tfn;m Delta, abeaparte , qux Chanaaz , & 16.. Gavifus eff Pbarao , &c. ) iNon il leran CAP UT XLV. 171 froni 17. Dixitque ad Jofeph , ut imperaret fratribus fuis , dicens: Onerantes jumenta, ite in terram Chanaan, T. & 18. Et tollite inde patrem veftrum, & cognationem, & ve- vcmeti. nite ad me: & ego dabo vobis otmnia bona JÉ£gypti, ut come- a, & datis medullam terrze. I9. Precipe etiam, ut tollant plauftra de terra /Egypti, ad is füm: fubve&tionem parvulorum fuorum, ac conjugum, & dicito : iverfae 'Tollite patrem veftrum, & properate quantocyus venientes. 20. Nec dimittatis quidquam de fupelle&tili veftra, quia etis ei: omnes opes /Egypti veítree crunt. UO imuni- 21. Feceruntque filii Ifrael, ut ei s mandatum fuerat; Qui- bus dedit Jofeph plauítra fecundum Pharaonis imperium; & d cibaria in 1tinere. Vetfa , 22. Singulis quoque proferri juffit binas íftolas: Benjamin vero dedit trecentos argenteos cum quinque ftolis optimis: refidui 23. '"Tantumdem pecunie, & veftium mittens patri fuo; ad- ; QU* dens & afinos decem , qui fubveherent ex omnibus divitiis JEgypti: & totidem afinas, triticum in itinere , panesque por- tan:es. ident , 24. Dimifit ergo fratres fuos, & proficifcentibus ait: Ne jrafcamini in via. uncta me 25. Qui aícendentes ex /Egypto, veneruntin terram Cha- i fte- naan ad patrem fuum - Jacob. 26. Et nuntiaverunt eij dicentes: Jofeph filius tuus vivit : ] eJus, plors & ipfe dominatur in omni terra /ZEgypti. Quo audito Jacob , quafi de-gravi fomno evigilans, tamen non credebat eis. n aUh Yi 27. llli atque mirum de Pharaone ; nam major non ram pretiofiorem, qua amicti in pu- y.Dr invidet minori. Mirum.de aulicis, blicam prodirent. quibus ingenium alienz felicitati in- Trecentos argenteos, ) Mille &.du- [l l"[' videre, fed mira omnium propenfio centa regalia Hifpanica. in Jofeph faciebat, ut ejus honore 23. Ex omuibus divitiis, ) Ex rebus pfue gauderent. Nifi forte Pharao ex quibufque pretiofioribus, & fele&tio- anmo; aulici vero exteinis tantuin ge n ribus /Egypti. fignis letitiam fimulabant. 24. Ne fraftamimi in wia. ) Hebr. j at 18. Omnia bona Egypti. ) Optimam, ne rixemismi, nempe crimenin me coms G uberriinam /Eg ;iti regionem. miffum invicem improperantes. 120 Medullam terra. ) Hebr. Adipem ter- 26. Owuafi de gravt fomno evigilans. ) patit r4 , fic vocant Hebrzi id, quod in Attonitus, ftupens, ad intclligen- i quaque re optimum eft., dum ineptus, & ad refpondendum vobi 22. Bimas ffolas. ) Hebr. mut ationes hebes. |Hebr. eft, cor elanguit. apo. vefiun. Duas dedit veftes, viliorem Non eredebat. ) Nam magnis rebus ) Non alteram, quam domi ferrent : alte- rara fides folet adeffe, quod veriili- LIBRI GENESLS 27. li e contra referebant omnem ordinem rei: cumque $3 vidiffet plauftra , & univerfa, quae miferat, revixit fpiritus ejus. eu f 28. Et ait: Sufficit mihi, fi adhuc Jofeph filius meus vivit: ferat ] vadam, & videbo il!um, antequam moriar. (1) 6 i [u ln 5 CAPUT XLVI. pE Jacob venovata Dei promi[fione cum . unicerfis flliis , ac nepoti- funt Y bus, quorum momima recenfontur , in. ZEgyptum . defcendit : cui ben, , ut Pbaraoni fe pa[lores ovium qccurrens dofepb : fuadet $. ] dicant. TO Rofettusque Ifrael cum omnibus quae habebat, venit ad D EY n puteum juramenti: & ma£tatis ibi vi&timis Deo patris fui Ifaac, nm 2. Audivit eum pervifionem no£tis vocantem fe, & dicen- tiqe tem fibi: Jacob, Jacob: cui refpondit: Ecce adfum. D 3. Ait illi Deus: Ego fum fortiffimus Deus patris tui: noli H timere, defcende in Égyptum , quia in gentem magnam fa- ! ciam te ibi. Dinf 4. Ego defcendam tecum illuc, & ego inde adducam te 16 tuos. revertentem: Jofeph quoque ponet manus fuas fuper oculos Ter, m V $. Sur- Ti Qu 1j (1). Czp. XLV. in edit. Sixt. babet ZO. Vtrf, Q5 g z y. mum. in miferis, qui fibi perfuafe- retur, fi Ded inconfulto hoc iter fu- rant fe a malis liberandos non effe. fciperet. 4. ne moreretur in via, 57. Revixit priufquam filium cerneret. redditus. ffiritus cym) Sibi quafi f 4- Defeendam tecum. ) Adero, & fa- ütheri 28. Suffcit mibi. ) Hebr. multum eü vebo tibi eunti, & femini tuo re- l'.(m ha vHbi, fuperat vota, fpes meas vin- deunti. M f*?mr cit, nihil amPlius eft, quod optem. Inde adducam te rewertentem. ) Po. &t fteros tuos, qui offa tua fecum ex A 3. Nli timere. ) Eximit metum, pliea lt quo téneri poterat multis ex JEgypto afportabunt, ut fepulchro x 1 [ caufis. 1 ne liberi idolorum cultu, patrum tuorum condaris. u & aliis JEgvyptiorum vitiis imbueren- Ponet: manus fuas füper oculos tuos. ) erüïte tur. 2. ne pofteri ille&ti fertilitate, Tibi morienti oculos claudet juxta l t & amonitate /Egypti in Chananzam prifrum Hebrzorum - morem , quo tür en redire nollent, & Dei promiffa ne- chariffimi chariffimis I^ morienti bus gligerent. 3. ne quid adwïerü pate- oculos premunt. ünt P( CAPUT XrVk 17 * A&. ümque D s. Surrexit autem Jacob a puteo juramenti: * tuleruntque 70 Iïl Is £j eum filii cum parvulis, & uxoribus fuis in plauftris, quse mi- VIVI: ferat Pharao ad portandum fenem, 6. Et omnia, quee poffederat in terra Chanaan: * venitque , Jof: in Zgyptum cum omni femine fuo, 24. $4 7. Filii ejus, & nepotes, filiae, & cun&ta fimul progenies. Píam 9. Haec funt autem nomina filiorum Iírael ,'qui ingreffi 104- - t funt in ZEgyptum, ipfe cum liberis fuis: * Primogenitus Ru- ffaaïæ J: a Y P5 ] ben. Utl . Filii Ruben: H enoch, & Phallu, & Hefron, & Charmi. ï;jxä 1o. Filii Simeon: * Jamuel, & Jamin, & Ahod, & Jachin, 1.2 6 14 & Sohar, & Saul filius Chanaanitidis. Num ir. Filii Levi : * Gerfon, & Caath, & Merari. ^ enit ad 26. 6 . s tris füi 1.. Fili Juda: * Her, & Onan , & Sela, & Phares, & Za- t.Par .z ra , mortui funt autem Her, & Onan in terra Chanaan. Na- j. 1 3 dicet« tique funt filii Phares, Hefron , & Hamul. * r Pa- 13. Filii Hfachar: * Thola, -& Phua, & Jfob, & Semron. ral. 6. j: noli 14. Filii Zabulon: Sared, & Elon ,. & Jachelel. B P . 15. Hi filii Lis , quos genuit in Mefopotamia Syrie cum " 1 um f Dinafilia fua, omnes animze filiorum ejus & filiarum triginta tres. Exod 16. Filii Gad : Sephon, & Haggi, & Suni, eam t & Efebon , & fiPIaï: oculos Heri, & Arodi, & Areli. 24 17. Filii Afer: Jamne, & Jefua , & Jeffui, & Beria, Sa- « I. Paral. é Sut« ra quoque foror eorum. Filii Beria: Heber, & Melchiel. 18. Hi filii Zelphee , quam dedit Laban Lice filiee fuze, & B. hos genuit Jacob fedecim animas. 4« 2I. *1 Pa- tal. 7 19. Filii Rachel uxoris JaX(;OE: Jofeph & Benjamin. M 5 20 a- jtec f —— OAm ** r n vld 7. Filie. ) Widetur effe enällage men cum Jacob in JEgyptum defcen- Paral. numeri, nàm jacob unam tantum fi- diffe, non in fua perfona, fed in 7, 5o. ** liam habuit Dinam. lumbis Phares patris fui, in quibus m&ü S. Hac fünt autem siomina. ) Recen- adhuc latebant. Nam, ut annotat N t r* fentur, ut in exitu ab /Egypto mani- D. Auguítinus, defcenfus hic, & in- feftum fit, quantopere fuerint multi- greffus Jacobi in. ZEAgyptum comple- )P plicati tam paucis annis. Ctitur etiam annos 17. vite ejus in um & Qui ingreff. ) Qui quando Jacob JEgvpto; imo & annos relique vi- q üi lo j in /Egyptum ingreffus eft, erant fu- te Jofephi puta 71. »] 1$. Omnes animé. ) Synecdoche. j erftites. Excipe tamen filios Juda, 22 Her, & Onan, de quibus n. 12. fate- Triginta tres. ) Computata & ipfa et uxta tur enim eos in Chanaan mortuos. Lia, aut potius ipfo Jacob cum fuis " quO i2. Htfron, 6 Hamul. ) . Hi nati filis, & filia Dina, exclufis tamen jentibié funt poftea in ZEgypto; dicgmtur ta- Her,.& Onaf. 174 LIBRI GENESIS *Supr 20. * Natique funt Jofe ph filii in terra ZEgypti, 'Quos genuit patris 41:$9: e1 Afeneth filia Pi iiipharis facerdotis Heliopoleos: Manalles, Frattt 2 *3 Par & Ephraim. Vener Á 21. Fihi Benjamin: * Bela 7. 6 , & Bechor, & Asbel, & Gera, n $. I , & Naaman, &Echi, & Ros, & Mophim, & Ophim, & Ared. Tüm ? 22. Hi filii Rachel, qulos genuit Jacob: orfhnes animze qua- t tuordecim. EL 25. Filii Dan: Hufim. frum 24. Filii Nephtali: Jafiel, & Guni, & Jefer, & Salïem. M. 25. Hi filii Balee , quam dedit Laban Racheli filide fuse: & t n hos genuit Jacob: omnes animee feptem. autem 26. Cunétee animse , quae ingreflae funt cum Jacob in JEgy- flantu ptum , & egrefice funt de femore illius absque uxoribus filio- rum ejus, fexaginta fex. 27. Filit autem Jofeph, qui nati funt ei in terra f£gypti, ?Deut animze duaze : * Omnes animse domus Jacob, quae ingreífae hii / 19:2? funt in ZEgyptum, fuere feptuaginta, [/ ) if 28. Mifit autem Judam ante fe ad Jofeph, ut nun- lernag tiaret ei, & occurreret in Geffen. fridi . 29. Quo cum perveniffet, junéto Jofeph curru füo, af- [it cendit obviam patri fuo ad eundem locum : vidensque eum , irruit fuper collum ejus, & inter amplexus flevit, 3o. Dixitque pater ad Jofeph: Jam letus moriarj quia vidi & faciem tuam , & fuperftitem te relinquo. N omum | 31. At ille locutus eft ad fratres fuos, & ad omnem d patris i& | E ID tei ei. Fl Benjamim. ) iNumerantur continetur Jacob , utpote parens hic decem filii Benjamin, ex quibus omnium, nec jofeph, & filii ejus, aliquos ipfe poftea genuit in /Egypto ; utpote qui jam erant in JEgypto. (l) « nam cum defcendit in /Egyptum, erat 27. Septuaginta. ) Mic annumeres tantum viginti trium, aut viginti oportet ipfum Jacob, & Jofeph cum gu:&tuor annoritm. duobus ejus filiis ; fic enim confta- f(:]ïi 1 26. Egref[e funt de femare. ) Ex eo bit numerus feptuaginta. Porro LXX Ctas, orte funt. Utuntur hac phrafi He- interpretes, & 5. Liucas AGtor. 7. 14. Tünis brai; vel quia iemur ponunt pro ajunt, tuiffe feptuaginta quinque, quia t putibus, quzeinterfemora; velquia addunt, & annumerant Jofepho Ma- äülxm reipfa ia femore tres vene funt, que nailis filium. Machir , & nepotem orte ex venis lumborum, priufqu:im Galaad, rurfus Ejphraimi filios Su- [5 Worpy in crura defcendant, viris per £emo- talaam, & Jaam, ac nepotem Edem, füi ra in fcrotum, fominis in uterum qui fuit filius Sutalaam. Hi autem xecurrunt, & facundi feminis mate- adduntur, quia nati funt vivente ad- ac pal] riam generationi fufficiunt. hue | Drte f (äfph() avo, ut patet Gea. Quia Sexaginta féx. ) In hoc numero non $0 for NT ( CAPU T XLVI. & XLVII 17$ penuit patriä fuüi: Afcendam, & nuntiabo Pharaoni, dicamque ei : naffos, Fratres mei, & domus patris mei, qui erant in terra Chanaan, venerünt ad me? ! Gera, 32. Et funt viri paftores ovium, curamque habent alendo- f Al'ed. rum gregum : pecora fua, & armenta, & omnia, quae habe- ? qu- re potuerunt , adduxerunt fecum. 33. Cumque vocaverit vos, & dixerit: Quod eft opus ve- rum ? em 24. Refpondebitis: Viri paftor es fumus fervi tui, ab infan- ïxæ:& Heec tia noftra usque in praefens, & nos, & patres nofítri. autem dicetis, ut habitare poffitis in terra Geffen : quia dete- Uigy ftantur /Egyptii omnes paftores ovium. Cr) : filio- CAPU--E XEVIL ,gyptl, Introdu&lo Sfacob cum filiis ad Pharaonäm, Tewrra Gefen. conce- vrelli ditur : fames tantum. premit. gyptum ,. ut. venditis pecoribus nun terram quoque "vendere finz coa&ti : quo fa&lum ef? ut. quinta pars fru&tuum regibus ZEgypti perpetuo cedat , preterquam in po[Jdj- , - fionibus [acerdotum. Pofl annos [eptemdecim Sfacob pluri- eurm , qmum ditatus adjurat. Sofepb. de [ua fepultura, "m à vidi i.[Ngreffüs ergo Jofeph nuntiavit Pharaoni, dicens: Pater omum meus , & fratres, oves eorum, & armenta , & cun&a , quae poffident, venerunt de terra Chanaan: & ecce confiftunt in terra G eiïen, 2. EX': pare!ls j 6j (1) Cap. XLVI. in. edit. Sixt, contintt 30. wers. s j o pmete 34. Pafforts fümus. ) Notanda Jo- pecudum, quas /Egyptii pro Diis phcum fephi mode(tia , prudentia, ac fimpli- colebant , ut patet xod. g. 26. Ale- ol citas. Modeftia , quia in aula Pha- bant tamen JEgyptii oves , & boves, LX ut patet cap. fequent. n. 17. non ad T lj raonis fciri cupit, fe effe fratem pa- efum, fed ad oble&ationem, lanam, ftorum. Prudentia, quia fratres in & quil aulam non induxit, ne aulicorum & lac, ad ftercorationem etiam agro- a moribus c.orrmnperentur. Simplici- ,fmfïln rent. run, && ut aliis gentibus divenQe- 5 9U* ta$, quia fratres ad fublimiorem fta- L demt cum non evehit, fed in arte patria, I.N untiavit Pharaoni. ) Reveren- ac paftoritia finit haerere. tix in Regem id fuit, & for- m![im Deteffantur Aigyptii emnes paffores. ) taffe aliquis mctus animum illius )té xld' Quia paftores [folent occidere, & fubiit, ne animo mutatus eífet Pha- : «(j comedere carnes fuarum ovium, & rào: itaque non re(ta introduxit. L 176 LIBRI GENESIS 2. Extremos quoque fratrum fuorum quinque viros confti- n tuit coram rege: inEn Pharao 3. Quos ille interrogavit: Quid habetis operis ? Refponde- ; runt: Paftores ovium fumus fervi tui, & nos , & patres no- D. üri. cibariq | 4. Ad peregrinandum in terram tuam venimus: quoniam 1. non eft herba gregibus fervorum tuorum, ingravefcente fa- terram mein terra Chanaan ; petimusque, ut effe nos jubeas fervos n tuos in terra Geffen. 2e m 5. Dixit itaque rex ad Jofeph: Pater tuus, & fratres tui I5 venerunt'ad te. lgt 6. 'Terra /£gypti in confpe&tu tuo eft: in o Inut C þtimo loco fac eos habitare, & trade eis terram Geffen. Quod ífi nofli in 16, eis effe viros induftrios, conftitue illos magiítros pecorum bo vol ineorum. I Li 1- 7. Poft haec introdu:;it-]ofeph patrem fuum ad Regem, & Ovibu: ftatuit eum coram €o: qui benedicens illi, jre 8. Et interrogatus ab eo: Quot funt dies annorum vitae Y tuz ? : celabi 9. Refpondit: Dies peregr inationis meze centum triginta an- f fim norum Ííunt: parvi, & mali, & non pervenerunt uíque ad bis, dies patrum meorum , quibus peregrinati funt, 19 Io. Et benedi&to rege, egreffus eft foras. enmu 1r. Jofeph Kereu 10 9. Extremos. ) Hebr. eft, 4e. extre- 6. b: eonfpetiu tuo eff.) Eligequam fmgtil snitate fratrum fuorum accepit. quinque vi- voles partem , idem fignificat quod Q€ e. zo$. Watablus explicat, non felegit, ceram te eff. Alii M. fed maxime obvios accepit. 7. Bentdicens illi.) Salutans, & fau- interpretantur , praftantiffimos. Alii fta precatus Regi, & fortaífe dicens. Wue ut Pererius, & Oleafter, viliffimos, Fivat Rex, aut, Rex, zm 4termnum , vvi- & abjectiores quoad fpeciem, ne fci- ^Ue. Nam differt benedictio, quæ x licet Pharao, aut in militiam alle- minor majori benedicit, ab ea, qua 1 j gere, aut in aulaminducere tentaret ; májor minori. U unde mores illorum corrumperentur, 9. Peregrinationis vwite mee.- ) Jacob & incommodis aliis obnoxii effent. multuim fuerat peregrinatus, & omnes Obpidn Qpera Satius judicavit, ut feorfum quiete in hac vita peregrinamur a Domino. U agerent. Parvi. ) auci, mnulto enim bre- UT 4- Noem eff berba gregibus. ) Citius viore tempore vixi, quam majores Chananeam herba detecerat, quam mei. . fl JEgyptum; quia Chananza altior, Mali. ) Pleni erumnis, & infeli- u terra vero Geífen humilior eft pars ces. €ndoy I O. Be ?ediä?o rege. ) Poft Jcypti, & multis foi'üg irrigua ex MOo. quam Re- lp i valedixit. 2j CAPUT XLVII. 177 conft- 1I. Jofeph vero patri, & fratribus fuis dedit poffeffionem in JEgypto in optimo terra loco , Rameffeg, ut praeceperat [ponde- Pharao. [65 10 12. Et alebat eos, omnem que domum patris fui, preebens cibaria fingulis. üonam 13. In toto enim orbe panis deerat ; & opprefferat fames 'nte fa- terram, maxime /Egypti : & Chanaan. » [ervos 14. E quibus omnem pecuniam congregavit pro venditio- / ne frumenti, & intulit eam in serarium regis. tres tui x5. Cumque defeciffet emptoribus pretium , veni t cun&a fügyptus ad Jofeph , dicens: Da nobis panes : quare mori- oco fac mur coram te , deficiente pecunia? ofti m 16. Quibus ille refpondit: Adducite pecora veftra , & da- COTUm bo vobis pro eis.cibos, fi pretium non habetis. 17. Quae cum adduxiffent, dedit eis alimenta pro equis, & ovibus, & bobus, & afinis: fuftentavitque eos illo anno m, & pre commutatione pecorum. M 18. Venerunt quoque anno fecundo , & dixerunt ei: Non n vité celabimus domino noftro, quod deficiente pecunia, peco- infa at ra fimul defecerunt; nec clam te eft, quod absque corpori- bus, & terra nihil habeamus. que à 19. Cur ergo moriemur te vidente? & nos, & terra noftra tui erimus : eme nos in fervitutem regiam, & praebe femina, ne Jofeph pereunte cultore redigatur terra in folitudinem. 20. Emit igitur Jofeph omnem terram JEgypti vendentibus fingulis poffeffiones fuas pree magnitudine famis. Subjecit- ('E quam que eam Pharaoni. at .ll'md 21. Et cun&os populos ejus, a noviffimis terminis JEgypti , Kf usque ad extremos fines ejus. : licens 22. Prae- T 7 ) qllä 5 Reme[fes. ) Ín regione illa pro- & venditis pecoribus, qui fuit quar- p qllZ tus, vel quintus ab inchoata fame. vincie Gellen, ubi poítea. Rameffe oppidum extructum — Ifmaelitarum ig. Eme uos in férvitutem. ) Parati Jio^ Oopera. fumus mancipia fieri; poteft quis 1 Omflfs 13. Jm foto enim orbe.) Mlagna feipfum vendere, & liberos famis Jomit vitandz caufa. hJ j bre- orbis parte, eft hyperbole. Nihil 14. dgtulit eam ip &rarium. ) Prabe femina. ) Poterat aliquid feri majore fibi refervans , ut ait. Philo. aliquibus locis juxta Nilum, ut fu- 15. Pames. ) 'lriticum ad confici- pra dictum 'eft. u endos panes. 21. 4 noviffmis terminis. ) Mebraa abdu&Gis, " 18. Zmno fecundo. ) Ab ficrilabex?t: & populum tranjre fecit ad Bibl,cum Com., Menech. T. I. Y 178 I;IBRI GENESIS y 22. Praeter terram facerdotum, quze a rege tradita fuerat eis: quibus & ftatuta cibaria ex horreis publicis preebebantur, t2 hac & idcirco non funt compulfi vendere poffeffiones fuas. fpondi 23. Dixit ergo Jofeph ad populos. En ut cernitis; & vos; Vitai'ff & terram veftram Pharao poffidet : accipite femina, & ferite agros, 24 Ut fruges habere poífitis. . Quintam partem regi dabitis quatuor reliquas permitto vobis in femente m & in cibum fa- milis, & liberis veftris. k 25. Qui refponderunt: Salus noftra in manu tua eft, re- Bylri fpiciat nos tantum dominus nofter, & lzeti ferviemus regi. J 26. Ex eo tempore ufque in praefentem diem in univerfa terra/Égypti regibus quinta pars folvitur, & fa&tum eft qua- fi in legem ditione fuit. ; absque terra facerdotali , quae libera ab hac con- IHI« 27. Habitavit ergo Ifrael in ZEgypto , id eft, interra Geffen, Ephraä & poffedit eam : au&tusque eft, & multiplicatus nimis. &T 28. Et vixit in ea decem , & feptem annis: faétique funt Qui c omnes dies vitae illius centum quadraginta feptem annorum. 29. Cumque appropinquare cerneret diem mortis fuae , vo- — cavit filium fuum TJofeph , & dixit ad éum : Si inveni gratiam () ( *Sup in confpe&tu tuo, * pone manum tuam fub femore meo: & 24.2- titm c facies mihi mifericordiam , & veritatem , ut non fepelias me t q in JEgypto. ficis f y | 40. Sed | qui ] jo. | cfuitates de un£ extremitätc feymini mis feptimo, & ultimo, cum jam llJax JEgypti ufque ad extremitatem. ejus., id fpes futurz fertilitatis affulgeret. l. gpr eft, incolas transtulie de una in aliam 24. D2 fementem. ) M ult Philo fpe- fol f remotiífimam civitatem. ld faftum, culatores pofit?s, qui viderent, ut pa« ut turbis, & feditionibus obviam fationi ea pars impenderetur. ld?l) Die iretur; fi forte aliquz exifterent do- Tum W turi fumus. 235. Salus noffra. ) Per te falvi fu- d lore ftimulante, quod fuis poffeffio- Omnia tibi, & Regi (2 lg nibus excidiffent. debemus, & deferimus. teret 22. Preter Terram facerdotum. ) Mi- 26. Quafi in legem.) Hebreus, Gre- po Q*n de immunitatem bonorum facerdo- cus, & Chaldeus fimpliciter ajunt, 'ïkrvm talium ; ita crediderim faéctum vo- hanc legem a Jofepho in perpetuum m luntate potius Pharaonis, quam ftu- latam. rl dio Jofeph, qui idolorum cultoribus 27. lfrael. ) Jacob. db n non eft exiftimandus favere , & tri- 29. Pone manum tuam fb femore. ) Illmc,l buta remittere voluiffe. Vide di&a c. 24. ». elle Qu Non funt compulf.) Quia nulla pref- Mifiricordiam ,. 659 veritztem. ) Due lj fi penuria. funt explicationes. Una, uz co- (lllp]m 23. Dixit ergo Zofiph. ) Anno fa- pulat ambas, ut fit fenfus : Benefi- 31 ( CAPU T XLVIL & XLVIIL 179 o. Sed.dormiam cum patribus meis, & auferas me de ter- | foen Danfur, Ta hac, condasque in fepulchro majorum meorum. Cui re- lsi fpondit Jofeph ; Ego faciam, quod juffifti. 1. Et ille: Jura ergo inquit, mihi. Quo jurante, adora- ( vos; v ferite vit Ifrael Deum, converfus ad lectuli caput. (1) : CAPUT XLVIIL dabitis yum fz- acob egrotantem imvifit Sofepb ; . cujus fiios Mana[fen , & r re- Epbraim Sfacob. fibi adoptat ac benedicit, minorem contradicente fefi, Shojepb majori praponens , C Jupra fraires partem unam jmiverfà ofepb fribuens. t que 46 COf* s i'aque tranfaCtis, nuntiatum eft Tofeph , qliod c&egrota- :.HI rct pater fuus : qui affumptis duobus filiis Manaffe, & Geffeny Ephraim, ire perrexit. 2. Dittumque eft feni: Ecce filius tuus Jofeph venit ad te. ye funt " oruim. Qui confortatus feditin leétulo Z2 3. Et g, VO gfa 1affl (1). Cap. XLVIIL. m ed:t, Sixt. mumerat 28. vers, cium certum, feu bona fides. Al- fed prebet excufationis anfam cum $0: & Pharaone. [jas & tera, qu& disjungit: Mifericordiam acias promittendo non neceflitate, Converfis. ) Àd orientem, five ad fed iniferatione mei : Veritatem, terram promiffionis. 4 1 Sed d hiiuli caput,.) Septuaginta ver- quod promiferis in rem. deducendo. 30. Sed dormiam cum patribus meis. ) tunt. J44oravit Jacob fafligium "virge Hujus voti plures caufe fuerunt. ejus, fceptri fcilicet Jofe bhi. Utraque um Jim. 1. optavit in terra fancta, in qua interpretatione vocibus H ebxaicis con- geret. lo fola futurus Dei cultus, cum piis ^ venit pro varietate fubjectorum pun- ii fpe parentibus fepeliri. g ut. hac poftu- &orum, & uütrumque Jacob prafti- gellt , u latione fecuros £. ceret de reditu fuo- tit; adoravit , id eft, reverentiam rum in Chananitidem; atque ita a exhibuit fceptro, & poteftati Jofe- 1: 11511 fll phi, & Deum etiam adoravit gratias ?t deliciis &igypti eorum animuin aver- teret. &H 3 ut reverfi in Chananzam agendo, quod eam mentem dediffet pofteri haberent pre oculis fepul- Jofeph: ut in Chanànzam cadaver j Crt c€hrum fuum monuimentum , & in- transferret, & patribus fuis a ret, juxta poftulatum fuum. I)I)OQE' 3j Jflty m citamentum virtutis. 4. quia mon xPeEUU ignorabat Chriftum in Chananza ver- ? f d aturum ,. moriturum, & refurrectu- 1. ( )uod egrotaret.) Langueret fenits, rum cum multis , ex quorum numero mor elle cupiebat. ^5 - paulatimque deficeret. Corfortatus. Gaudio quafi robo- lp fepulchro majorum. ) In fpelunca ratus ob chariffimi filii confpectum, [i4 duplici, de qua fu a Ci'23 12 & fimul fpixitu prophetico illum im- 31. fura erge. ) plente. quï Q oþ ditfidit filio, fene L 1$6 L'ï'BRI GENESIS *Supr //.5. Ft ingreü'o ad fe(1) ait: Deus omhipotens* apparuit mi- V, 28.13 hi in Luza, quze eft interra Chanaan: benedixitque mihi. p! onu 4. Et ait: Ego te augebo, & multiplicabo, & faciam te in I turbas populorum : daboque tibi terram hanc, & femini tuo (tram poft te , in poffeffionem fempiternam. E ]i t [ *Supr 41.5 $. Duo ergo filii tui, qui * nati funt tibi in terra /Egypti, H * of. Ephr antequam huc venirem ad te, mei erunt: * Ephraim, & Ma- 13. 7. naffes, ficut Ruben, & Simeon reputabuntur mihi. ftq 29. $ 6. Reliquos autem, quos genueris poft eos, tui erunt , & nomine fratrum fuorum vocabuntur in poffeffionibus fuis. j « *Supr Deus 7. Mihi enim , quando veniebam de Mefopotamia, * mor- ?* ?tua eft Rachel in terra Chanaan, in ipfo itinere , eratque 1Cm 16. vernum tempus: & ingrediebar Ephratam , & fepelivi eam juxta viam Ephratae, quae alio nomine appellatur Bethlehem. pueri $. Videns, autem filios ejus dixit ad eum: Qui funt iftij? QUX 9. Refpondit: Filii mei funt, quos donavit mihi Deus ütudt in hoc loco. I Adduc, inquit, eosad me, ut benedicam illis. 10. Oculi enim Ifrael caligabant prae nimia fenettute, & Tam clare videre non poterat. Applicitosque ad fe, deofculatus , prehc & cireumplexus eos; Tam, 1. Dixit ad filium fuum: Non fum fraudatus afpe&tu tuo : Ü infuper oftendit mihi Deus femen tuum. 12. & p —— (1) AdSe.;» edit. Sixt. legitur ad fe Jofeph. 4. Et ait. ) Ita commemorat, ut feph miretur eum tantopere follici- qui prefentes aderant , intelligerent, tum ut in Mámbre feu Hebron fe- Ule ) fmii jus ipfi competere. dividendz terre peliatur, cum uxorem fuam dile&tif- I Chanaan, & filios Jofeph adoptatos fimam Jofephi matrem ipfemet in Al fen« in partem hareditatis adfcifcendi. Ephrata fepelierit. Docet fe id non ln peffffonem fampiternam. ) Longo fponte, fed neceflitate fecitfe. Qpite N tempore duraturam. Vernum tempus. ) Quo tem ore fa- jvum $. Mei eruzt. ) Adoptati fortem cile putrefcunt cadavera, i d4eo non i Qits b [ fortirentur non minus, quam Ruben, & Simeon. potui illud deferre usque in Hebron, feph i] prefertim quia tot greges agens iter E lit 6. Quos gemueris. ) $i quos genue- accelerare non poteram. ipra | ris, nec legimus ullos poftea ge- p nuiffe. 9. Videns. ) Quamvis caligaverant Nomine fratrum. fuorum wvocabuatur. oculi pre fenio, videbat filios Jofeph, ii f Quando dividetir terra Chanaan, fed non fatis difcernebat, quinam ef- Pronr fent. dj non accipient füniculum proprium tanquam capita tribuum, fed fub 9* 4Adduc. ) Propius admove. M Manaffe, & Ephraim comprehen- l1t. Non fum fraudatus, 65c. ) He- feltln- aentur. &rant braice eft fignificantius : quod faciem buum tuam viderem , nunquam. apud me . cogi- thibus 6. Mibi enim. ) Hzc di(äit, ne Jo- CAPUT XLVIIL of l'u.it mi- 12. CL.1mque tuliffet eos Jofeph de gremio patris adoravit s mihi pronus in terram.- D te n it Ephraim ad dexteram fuam, id eft, ad fini- I3. Et pofu ID (uo ftram Ifrael: Manatfen vero in finiftra fua , ad dexteram fci- licet patris ; applicuitque ambosad eum. : -I4. Qui extendens manum dextram, pofuit fuper caput " Ephraim minoris fratris : finiftram autem fuper caput Manai- fe , qui major natu erat , commutans manus. & ait: Deus in cu- *Heb. - nt, & 15. * Benedixitque Jacob filiis Jofeph; IS, jus confpe&tu ambulaverunt patres mei Ab raham, & lfaac , F?* * mot. Deus , qui pafcit meab adolefcentia mea ufque in praefentem $ diem: p Tatque " benedicat: h 2'; ^ eat 16. * Angelus , qui eruit me de cun&tis malis ehem, pueris iftis: & invocetur fuper eos nomen meum, nomina 32. 12 & crefcant in mul- Matt. t ii quoque patrum meorum Abraham & Ifaac, 18. IO Deus titudinem fuper terram. m illis 17. Videns autem Jofeph, quod pofuiffet pater fuus dexte- i ram manum fuper caput Ephraim, graviter accepit: & ap- $ glatus , prehenfam manum patris levare conatus eft de capite Eph- raim, & transferre fuper caput Manaffe. u tuo : 18. Dixitque ad patrem: Non ita convenit, pater; quia hic D m tuam fuper caput ejus. — eft primogenitxus, pone dextera Z3 t9. vit tribum Máanaffe, ut predicit Ja- - follice ta[fem , €5 ecce. Deus oflendit mihi etiam yon fe femen tuum. cob n. 19. 3. quia ex Ephraim na- diedil 12. De gremio patris. ) Accedentes fciturus erat Jofue dux lfraelis, qui amet. 10 ad fenem genuflexerunt , & fic erant populum induxit in Chanaan ; unde capite in finum ejus demiffo , & qua- & typus fuit Chrifti, qui nos in ce- ; j non . fi genibus incumbebant. Ne ergo lum inducit. 1ta S. Hieronymus. avum gravarent, & ut illis commo- Commutans manus.) Ylebr. eft : fecit oreft dius benedicionem impertiretur, Jo- intelligere manus füas, id eft, fciens, jeo 101 i feph inde amotos utrinque collocat & prudens manus fuas tranfpo(uit, Hebron fcilicet decuffatim in modum crucis. ad latus fenis fedentis , & Jacob pedes 2 'rens iter fuüpra le&ulum collegit. l$. dp cujus con[petiu ambulaverunt. ) Adoravit,) Jofeph , tum patrem, Cui placuerunt per omnia obfecuti. vt illi fe réverenter incurvando , tum 16. Angelus.) Cuftos meus , fub- proprie Deum , ratias agens pro hoc audi hic vocem , quoque quafi dicat, j];')l'ephæ g jum e benefidio, & benedi&ione patris. Deus benedicat pueris iftis, Angelus 14. Super caput Epbrdim. ) lfte pre- quoque meus iifdem benedicat. fertur. ;. quia ex Ephraim nafcituri lmvocetur fuper eos momen meum. ) (e erant Reges lírael , puta decem tri- Hebr. wocetur eis nomen meum: hoceft, fie buum.' ita Eufebius. dicantur filüi mei, & filii I(aac, & 'J /kc:'m! 2. quia haec g U tribus & gloria, & numero fupera- Abraham. à 182 LIBRI GENESIS 19. Quirenuens, ait: Scio, fili mi, fcio: & ifte quidem erit in populos, & multiplicabitur: fed frater ejus minor, ma- jor erit illo: & femen illius crefcet in gentes. piäï:n 20. Benedixitque eis in tempore illo, dicens: In te benedi- cetur lfrael j atque dicetur: Faciat tibi Deus ficut Ephraim, bile ä A g.b & ficut Manaffe. Conftituitque Ephraim ante Manaffen. 2r. Etaitad Jofeph filium füuum: En ego morior, & erit &1 illoru: Deus vobifcum, reducetque vos ad terram patrum veftrorum. * Yof. 22. Do tibi * partem unam extra fratres tuos, quam tuli virm 16. L. * Tof. agureneocos de manu * Amorrhæi in gladio, & arcu meo. (1) 24 8« Exempl CAPUT XLIX. Doit, Tob. . Sfatob fingulis filis [uis benedicens , & quorumdam defettus ar- hi di ponbus guens , futuraillis pradici ; tandemque. declarato fepulturee 4 loco , moritur. ) p tom jut Wt iopi Deut. Ocavit autem Jacob filios fuos, & ait eis: Congregamini, Fortil V tobufl 33- 6- ut annuntiem, qua& ventura funt vobis in dieous novifli- mis. Print Toiltum 2. Congregamini, & audite filii Jacob, audite Ifrael patrem dinis p veftrum. M 5. Ru- dolorjs Pri (1) Cap. XLVIIL im edit. Sizt. contimet 19, vers, pler &t : decem tribuum 19. Major erit. ) Propter regnum 4 ]p gladio, 65 arcu meo.. ) Jacob agrum trnsla ? quod in Ephraimi fitum in Sichem prius emit pecunia liris ; poteftate ceeptum , diuque confedit. ab Hemor cap. 35. n. 15. fed cum poft tiam . Vide 3. Reg. 11.26. ltaque Prophe- flragem Sicbimitis a fuis illatam, me- t&denti te ilud Regnum lphraimi nomine tuens.ne Chananzai in fe viciffem ir- Msj appellant, ruerent , inde abiiffet , tunc agrum lito. f 20. la te benedicetur. Ifracl. ) Quan- hunc Sichimenfem occuparunt vicini Qdan do Ifraelitz volent alicui bene preca. Amorrhzi , quos rediens Jacob vi, 0C | ri, dicent : fic multiplicet te Deus, & armis expulit, fuumque agrum in Qad ficut multiplicavit Ephraïim ; € Ma- gladio , & arcu recepit. Hoc enim I naie, hic clare dicitur , licet alibi res cefta Vi 02. Extra Fratres t£uos. ) Futurzm di- non narretur. ]ta ex Andrea Mafio Cm r vifioni eximens, jam nunc tibi illam Pererius, & alii. €oncedo, ut eximiam. llzc parsexi- Ti a Dettur mia fuit Sichem, quae in forte filio- 2 2 Ocavit.) IMos Hebreorum fuit 1.b rum Jofeph ponitur Jofue c. 17. filios, vel alios curz fue com- De manu. Amorrbai.) Ab Hemor, tus ) quem late fumpto vocabulo vocat A- miílos morte imminente convocaré, 4 | & falutaria monita dare, acbenepre- fcelus morrheum, cum Hevaus fuerit. cari, & interdum futura pradicere. M/l CAP'U'T'XLIE. 183 quidem * Ruben primogenitus meus, tu fortitudo mea, & princi- doloribus mei: prior in donis, major in imperio. Pium benedi- . Effufus es ficut aqua, non crefcas, * q uia afcendifti cu- " Supr :22« & maculafti ftratum ejus. hram, bile patris tul, H l.rar. . Simeon, & Levi fratres: vafa iniquitatis bellantia. p & erit 6. In confilium eorum non veniat anima mea , & in coetu , P illorum non fit gloria mea: * quia in furore fuo occiderunt ;; 2$ l'orum. 4 i tuli virum , & in voluntate fua fuffoderunt murum, 2 7. Ma- Exempla obvia in fagris Scripturis. prophetia: "Tribus tua erit exigua nu- Deut. 3. Jofue cap. ult. 1. Reg. 12- numero. 'Tob. 3. 1. Machab. 2. Cubile patris tui,) lnceftafti nover- 1 4f cam, fupra c. 35. 22. In diebus nowiffmis.) Futuris tem- utd poribus, z pofterum. Maculafti flvatum ejus.) Me , nover- cam, te, ipfam profapiam univerfam .3.. Primogenitus.)Secundum carnem ; dehoneftafti. nam jura primogeniturz illi adempta, ut impio in patrem. $. Fratres.) Non tam germani na- Fortitude mta.) Quem cum adhuc tura, fed fimillimi, & conjundiffimi amini, dolo, furore, crudelitate, & pr& ce- ovii- robultus, & viridis etate effem, genui. teris ob fororis dedecus exardefcen- Principium doloris. ) Quia nati liberi multum anxietatis , laboris , folicitu- tes in ultionem. fupra c. 34. 25. atrerm V el fenfus Vafz iniquitatis bellantia.) lnft rumen; dinis parentibus afferunt. ta iniquitatis. eft. 'Tu mihi fuifti przcipua -eaufa h- doloris, & triftitiz ob tuum inceftum. Bellantia.) Prompta, & ftrenua in - Prior im domis.) Nam primogenito fagitium & ultionem. 6. Ín con[üum corum , &c.) Abfitut duplex hzreditatis portio. debebatur. Deut. 21. 17. Hoc jus in Jofephum glorier hoc filiorum meorum facino- translatum; nam duz fortes ejus po- re. Olim deteftatus fum , & nunc yagrim deteftor. fleris attribute, feu du& tribus, ager pecunia etiam eximius extra fortem cap. pra&- Et in catu Wlorum non fit gloria mea. ! Im FOI cedenti n. 22. Quafi dicat, illi in hac flrage qua l, ine indice fortitudinis fuz gloriati funt: fem 1« Major im imperio. ) Quia primoge- nito fratres debebant fubeffe fraterna abfit a me tale decus in gloria. agrüm quadam, & quafi paterna fubje&ione. Occiderunt virum, ) Enallage, fingu- vicitl Hoc quoad. duas tribus in Juda, lare pro plurali, vires, ut complecta- 9b ls mur omnem populum mafculini fexus., yn in quoad decem diuin Ephraim perman- fit; & quia utraque prerogativa cer- In voluntate fa. ln fua libidine fz- enitt nitur in familia Jofeph, * qu& dupli- viendi. LXX. habent ; z fwa concu- ; lt pifcentia. " yuo cem in partitione terre fan&ta portio- nem accepit, & per Ephraimitasim- Sulfoderunt, murum. ) N el murus pro- perium in decem tribus obtinet: ideo prieaccipitur, quod fcilicet urbis mce- nia füffoderint , & aliqua faltem ex 1.Paralip. f. r. dicitur Jofeph poti- Vel murus meta- , füit tus primogenitura Rubeni. parte everterint. : cort 4. Effufus es fieut aqua. ) Preceps in phorice fümitur, & fignificat Hemor, ocil'ea fcelus ruifti. - & Sichem principes civitatis, qui fua ypre Non ereféas.) INon crefces ; ngm eft potentiaillam muniebant. HincLXX., licere [$4 LIBRI GENESIS 7. Maledi&us furor eorum, quia pertinax; & indignatio I0. ftott. * Joteorum, quia dura: * dividam eos in Jacob, & difpergam 19- 1* eos in Tfrael. petat 8. Juda, te laudabunt fratres tui: manus tua in cervicibus II afinan inimicorum tuorum, adorabunt te fili patris tui. 1.Par. 9. * Cátulus leonis Juda : ad prsedam, filii mi, aícendifti: Wv T D. $- «. requiefcens accubuifti utleo, & quafi leena, quis füfcitabit eum ? cadi * TO. À vertunt: /ubzervaverunt taurum, "Yau- quarendas fibi fedes, pars in Gador, quiefcit rus, quia in feeminas ruebat, & quia pars in montem Seir. Vide z. 1. Pa- Tibus, ralip. 4. 28. 39. & 42: InLevitis im- Qu in 'civitate potens. fevior. 7. Maleditius furor eorum. ) Y1gc ma- pleta, quia Levitis nulla fors obtigit iedidio prophetica in. fratres iftos propria, fed per omnes tribus difper- Qu temporaria, & conditionalis fuit, ni- fi. of. 19. 7. fctare, 8. Juda té laudabunt.) In Hebrazis 10 ] fi fcelus novis meritis expiarent. Hazc maledi&io a Levi, & a L'evitis fubla- vocibus elegans allufio ad nomen Ju- Torni ] ta eft per zelum tum Mofis, & Aa- da continetur. Vocarat eum mater elt J ronis, aliorumque Levitarum in ca- fupra cap. 19. num. ult. Judam , quo- B d de adorantium vitulum aureum: tum niam laudandi Deum caufam habebat Tinegm Phinees Levite, qui Hebreum cum maxim&m. INunc pater aliam nomi- Dinm . Madianitide concumbentem occidit, nis rationem addit, quod tribus juda à po a ceteris fratribus fit laudanda. alienip: & Beelphegor evertit. Num. 25. num. Manus tua dm cervicibus inimicorum. 7. & g. ideoque tribus Levi & Sacer- J Mefiz dotium , & Benedi&ionem a Mofe ac- Ut eos in fugam agat, infequatur, exerat cepit, Deuter. 33. 1o. Simeoni ve- capiat, trucidet. todem Tum n to manfit hec maledi&io propter for- vel Meffia ex te nafcituro; Adorabunt te fili patris tui. ) In rege; nicationem, &idololatriam Zambri , teren j qui fuit dux tribus Simeonis, quem 9. Catulus Leonis 7uda. Sicut Judas £no fi occidit Phinees, INum. 25. Unde inter fratres eft , ita tribus Juda inter quale] folus Simeon a Mofe non fuit béne- alias erit inflar leonis, impavida, for- . i Ro di&us. Deut. 33. tis, beliicófa, vi&rix. üMde - Quia periinax.) Excufari poffent, Ad pradam fili mi a(cendiffi.) Klebr. m re Symmach. & Aquila habent 4 praZa. fecund( fi fübito impetu excanduiífent : inex- cufabiles f«erunt, quod iracundia te- Senfus eft: a preda ad predam afcen- n nax , vindi&dze amor infatiabilis , & dilli, affidue pradaris, jugiter a pr&- Tüy, flecti nefcia fuit indignatio. datione, & cum prada redis. 1d ma- xime verum tempore Davidis viri bel- W Dividam.) Aptiffima pona malos €onfültores difgregandi , & confpira- latoris, & in multis bellis victoris. D tionem difturbandi; ne rurfus inalio- Requieféens aecubuiflii, ) Poft vi&o- gi», rum perniciem capita conferant. In riam lzta pace potitus es, utqui ade- thtf Simeon adimpletum , quando data ei ptus predam fecurus accubat , & illa Mi forte portio in medio tribus Juda, fruitur, Alludit ad Davidem , & Cipoy Jofum 19. 2. & 9. qua& portio exigua Salomonem , qui debellatis hoftibus, a?uten fuit ; & ita fa&um , ut cum Simeo- jam prada faturi quiefcen:es fuerunt ff nis tribus hominibus fa&a effet nu- nihilominus terrori omnibus , ut fo- lo C merofior, exierint in defertum , ad letleo etiam , dum humi profufus Bij; CAPUT XLX. 185 : *Mat. dignatio Io. * NON AUFERETUR fceptrum de Tuda., & dux de fe- H 2:6. fperpum more ej us, done c veniat , qui mittendus éft ; & ipfe erit ex- ]oan. pe&atio gentium. I: 45. tvicibus 11. Ligans ad vineam pullum fuum , & ad viteni-,/ o fili mi; afinam fuam. Lavabit in vino ftolam ; fuæm , & in fanguine endift: uvae pallium fuum. üfcitabit 12. Pulchriores funt oculi ejus vino, & dentes ejus la&te candidiores. io * Ts d 15. Zï- n Gador, quiefcit , terrori effe reliquis anima- lius adventum expe&taffent, & optaf- L LP dbus. fent. Sic tellus, qua eftarida, pluviam Quafi leena.) Qus catulos la&ans expedare, & optare dicitur. vitis 10 fevior, & fortior eft leone. ss obtipit l1I.—Ligans ad vintam , €6c.) Chri- s difpe- Quis füfcitabit eum? ) Cuuis eum fu- ftus ligabit funiculo fidei , fpei, & fcitare, & bello audeat laceffere? charitatis 42 vizez , id. eft , ad Ec- 10. Noz auferetur fceptrum.) Sceptrum - Hebreis clefiam primavam ex Judzis colle- otmen Ji- regni Judaici erit in finibus Juda, hoc Qam, pullem fusm , id eft populum w matet eft Jerofolymis. gentium , qui jugum legis nondum Et dux de femore ejus.) Si non per tulerat, cum eum Judaisin una Ec- am, quo- lineam maículinam , certe per fomi- &$ zd n hibbat clefia conjunxit , & adunavit m Domt ninam ; nam etiam hi de femore [u- witem , id elt ad feipfum ( Chriftus ]bus uda da progreffi funt. Dices : Herodes enim vitis Jo. 15. 1. ) o Juda /i »i, alienigena regnavit Jerofolymis ante ligabit idem — Chriftus afrmam fuam , ( Meffie adventum , qui tamen non ia ) id eft populum Judaeorum , jugo le- fequatily exierat de femore Juda. Refpond. He- gis afluetum , & attritum. Re&e rodem non fuiffe Regem, fed tyran- Chriftus dieitur affzaem lgaff ad 155 num non legitime dominantem. Praz- ) ]nrge quia per fe ipfum pradicavit Judais : terea intelligendam prophetiam de re- pullum vero alligaffe vizee , quia gen- cut I us gno libero, & a nemine dependente, tibus per Judzos , puta Apoftolos [ quale Herodisvegnum non fuit , quod predicavit, & per eos gentes fibiag- uda intet a Romanorum pendebat arbitrio. gregavit. ii fo- Hzc tamen , & fequen- "Fandem fi Herodes aliquando legiti- tia multi de terrz fertilitate explicant, Her. me regnavit, id illi non contigit nifi quz tribui Judz obtigit; quod defpe- fecundo Chrifli anno, quo illum Ju- xiffe quidem videtur. Patriarcha, fed 1] rjj& daiin regem füum volentes fufcepe- Chriftum principalius. m d- runt. Vide Philonem lib. ^. de tem- gapo- Lavabit in vino,) Sanguinis fui, pore, & Jofephum 17. antiquit. cap. 3. Stolam füam.) Carnem fuam. jima- Qui mittendus. ) Mleffias. Et in (anguine wve pallium futm.)) San- j vitibelv JYpfe erzt. expetlatio gentium.) Sic Ag- goris guine füo £:cclefiam fuam, cum fci- 2*i.2. g. Chriftus vocatus efderatus licet mortuus eft in cruce & indies j vido- cuntlis gentibus, & hoc cap. num. 26. lavat mundans eam lavacro aquz in [ ui ade- defiderium collium | eterporum. Puit verbo vita. &il jem » H expedatio gentium , quia Chrifto ad 12. Pulchrieres funt oculi ejus "vino.) fjl ] b falutem maxime indigebant, etfi ne- Hebr. rübicundiores , maegis radiantes, hoft ceffitatem fuam cognoviffent, .& a fo- quam vinum; quia loti per paffionem, fycrint lo Chrifto remedium afferendum , il- yjt 9- & radiantes poft refurrectionem ; con- à Biól eum. Com. Menocb, T. I. P[O ufu* 186 LIBRI GENESïS 13. Zabulon in litore maris habitabit ; & in flatione navium I9 pertingens usque ad Sidonem. Tetrot 14. Iffachar afinus fortis accubans inter terminos. 20 15. Vidit requiem, quod effet bona: & terram , quod op- L tima: & fuppofuit humerum fuum ad portandum, fa&tusque TifS, eft tributis ferviens. L n 16. Dan judicabit populum fuum , ficut & alia tribus in If- afped rael. n 17. Fiat Dan coluber in via, ceraftes in femita, mordens quei ungulas equi , ut cadat afcenfor ejus retro. 1 18. SALUTARE tuum expettabo, Domine. dhior 19. Gad, patto: feruntur cum vino , quia latificant nem feilicet Judicem Ifrael , qui fuit corda fpe&antium. de tribu Dan.. f Et dentes ejus latte candidiores, His, Sicut 6$ aliatribus.) Cuz feum Ifrae- dm & antedi&is explicatur pulchritudo li dedit Tudicem; non;enim omnes Chrifti maxime refurgentis. Hac tribus judices protulerunt ; nam ex dit, enim potiffimum in genis, oculis, & Ruben, Gad, Simeon, & Aíer nul- 8:;;;1 dentibus fpecatur. lus Judex extitit. Senfus ergo elt : * 13. Zabulom im Littore maris babita- fiqua tribus Ifrae!i Judicem dabit, & Justa | bit. ) uxtà mare mediterraneum , & hzc dabit : non deerit illi hoc decus. umí & b mare Galilzee , five ftagnum Gene- garet. 17. Fuit Dan coluber im "via , ceraffes in fémita.) Samfon Danita quafi co- tii, Ip flatione navium.) Quia terra Za- luberfuit, dolo Philifthzos aggreffus, lm j bulon portuofa. ut patet in trecentis vulpibus , & im qulü | concuffioné columnarum. Similis [ Pertingens ufque ad Sidonem.) klebr, Latus ejus 4d Sidonem, wel werfus ! Sido- etiam ferpenti, quia cum aures non nge( zem , fpe&at fcilicet, fibi obturaffet, pellacibus Dalile vo- TUS 1f cibus incantatus eft. z dtrim 14. lfachar afinus fortis.) klebr.of- feus , robuftus fcilicet ad agriculture Geraftes. ) Genus quoddam ferpemn agl Opera. tis cornuti , de quo Plin. lib. 8. c. rans Jeccubans inter fevminos. ) Aliarum 29. nomen habet «à 79 xéparor. 20 lii ; tribuum ; ideo procul a nayigatione, Mordens ungulas equi , ut. cadat. afcttte ferte, & rure fuo pafcet. fer ejus retro. ) Hoc eit. ceratte. inge- pedi 15. Pidit requiem , quod effet bona.) nium, ut calcaneum equi petat, quo Wa uietem vite ruíticana. D percuifo, & deje&o , etiam equitem lt tiel Suppofitit bumertm ad — portandum. ) perdit. Conveniunt hezc. Samfoni , Ut afinus offeus , ac robuítus , ad qui & fortitudine, & dolis contra hj b onera ruftica. Àe Fatlufque eft tributis férvient.) Quod Philifteos graffatus. Conveniunt etiam Wt ] propter eamdem rationem Antichri- [ fere agricolis accidit , qui plus cete- Íto ex tribu Dan nafcituro , qui vio- ris tributis gravantur, a quibus mili- lentiam, & infidias contra fideles ex- tes funt immunes. ercet. m & 16. Dan judicabit.) ]n Hebrzo eft 19. Salutare tunum. expeliabo Domine.) allufio ad nominis etymologiam, qua- iNam brevis requies fub Samfone, Ti ideoquefecurior, & diuturnior à Chri- Quay fi dicat : Judex judicat , per; Samfo- ,'ï J CAP V Y PLI XLIX. 187 Taviutt 19. Gad ; accin&tus praeliabitur ante eum; & ipfe accingetur z retrorfum. 20. Afer, pinguis panisejus, & przebebit delicias regibus od op- 41. Nephtali , cervus emiilus: & dans eloquia pulchritudi- nis. ? Qusque 22. * Filiusaccrefcens Jofeph, filiusaccrefcens, & decorus *iPar j in It AE afpe&tu, filiee difcurrerunt fuper murum. 23. Sed exafperaverunt eum , & jurgati funt, inviderunt- tordens que illi habentes jacula. 24. Sedit in forti arcus cj us, & diffoluta funt vincula brä— chiorum , & manuum illius per manus potentis Jacob; inde . Cad, pai?or egreffus eft, lapis Ifrael. Aa5 25. Deus qui füt fto expedanda ; expe&abo etiam eun- aufus eft: vi&oria vero luculenta rc- um Ia. ? omnes dem Chriftum , ut Antichriftum per- portata dedit eloquia pulchritudinis, nam o dat, & nos falvos faciat. pulcherrimum nimirum carmen oratu- 19. Gad acceintius preliabitur ante eum, latorium, & eucharifticum ,. quod ha- Mer nl 8 zp[à accingetur retrorfum. ) "Vribus Gad betur c. s. Jud. mo l: dibit, & juxta füuum nomen ( Gad enim accin- 22. Filius accrefcens Tofeph. ) Sane &um fignificat ) accincta erit, armata, accrefcens; nam duas ipfe tribus obti- dequs. & bellicofa, idque tunc maxime pa- nuit de nomine filiorum dicas Ma- qnalo tebit, quando ipfía armata anteTfrae- naffe, & Ephraim , quarum ifta jux-. quali o ta füum nomen fructificans feecundiffi- lem ibit; hoc eft ante reliquas tribus, ggrefqu, quafi dux , eafque per Jordanem du- ma fuit;ac florentiflima,ac etiam regia.. 51&1!2 €et in Chananaam. lpfa etiam ac- Decorus 2fpetiu.) x LIebr. vertipo- Similis cingetur retrorfüm quando aliis tribu- teft, /uper oculum , adeo. decorus , ut res non bus in fua forte collocatis ,. ipfa poft oculos ad fe.raperet , quod pr&cipue alile YO* decimum quartum annum fpoliis onu- verum in /Egypto. fta gloriofe domum in fuam fortem Filim difcurrerunt füper murum.?) Üt ferpe trans Jordanem redibit. $o tuerentur. te formófüm cultu repio ami&um iü- 2O. Afer., pinguis panis ejus , €9 pra- tf Bebit dlicias Regibus. ) Significat, & 23. Exa[peraverunt eum, ) F'ratres fci- l A/M- predicit opes , fertilitatem , fru&uf- licet ejus. que Afer, adeofapidos, & delicatos, g n* Et jurgati fünt.) Dicentes Nwmqui4 m quo ut in deliciis haberentur a Regibus Rex noffer: erit ,. 650. equitem Hfrael, Juda , & Tyri; quod illi ob Habentes jacula. . Irrifionum , men- ämfoni [ foli bomitatem contingebat. Idemde daciorum ,. calumniarum , verberum ; Afer predicit Mofes, cum ait Deu- vel etiam illum armatis manibus cir- cont at m ter.33. 24- — Tivgat im oleo pedem fuum, cumfiftentes. ytichrte [j 24. Sedit im. forti areus ejus. ) Per 2. Nephthali cérous emiffes , 69 dans fpem in D'eo quafi in arce fortiffima, 1ui V'lo; ees & eloquia pulcbritudinis. ) Eft prophetia & inexpugnabili ftetit. de Barach Ifraelis duce, qui ex hac Diffolut a fint vincula , &c. ) Cum € nitt.) tribu. Hic prius ut cervus pavidus , carcere eductus eft. quamvis ad bellum emiffüs , non ni- [mrone.' Per manWus polentis 74cob.) iei po- .gch[( f chora comüte i expeditionemire tentis, quem Jaeob coluit. p 1988 LIBRI GENESIS 2$. Deus patris tui erit adjutor tuus, & omnipotehs bene- . C dicet tibi benedi&ionibus coeli defuper ; benedi&tionibus abyf- Whom cun fi jacentis deor(um , benedi&tionibus uberumy& vulvae. " y Il 26. Benedictiones patris tui confortatee funt benedi&tioni- toeft l bus patrum ejus: donec veniret defiderium collium szeterno- yet. rum; fiant in capite Jofeph, &in vertice Nazarsi inter fra- m E tres fuos. petes 21. Benjamin lu pus rapax, mane comedet praedam, & ve- dum f fpere dividet fpolia. 28. Omnes hi in tribubus Ifrael duodecim: hsclocutus eft eis pater fuus, benedixitque fingulis, benedi&tonibus pro- priis, í jj 29. 140 f0 Et praecepit eis dicens; Ego congregor ad populüm meum ; fepelite me cum patribus meis in fpelunca duplici ; irt ( quae eftin agro Ephron Hethzaei; (j PAU Inde paffor egre[fus eft Lapis I/;'-zzel ) Ef- Et im wertice Nazarei. ) Nazareum fe&us eft re&or , & princeps ZEgy- feparatum , & coronatum fignificat. ptiorum , & firmamentum populi íui fratri- IQC l1frael, Fuit autem TJofeph a patre, bus, & abaliorum confuetudine fe« ) 25. Benedidliomibus celi.) Dando tibi gregatus, cum in ZIZeyptum venditus, T p e cclo opportunam pluviam , rorem, & carcere conditus fuit: poítea coro- ; nivem , foles , c natus ipfe in ZEgypto, & pofteri ejus Beneditlionibus abyfí.) '"lerram dabit in Ifrael. LXX. habent : /mpra verti- ile qu tibi irriguam , & fertilem ex aquis in- eem glor?ficatus zn fratribus. Rn ferne ex abytTo prodeuntibus. 27. Benjamim lupus rapax. ) Predicit Beneditlionibus uberum, & vvulve.) Ut tribum Benjamin inftar lupi fortem, fcilicet habeas copiofum lac; foeturam, & bellicofam futuram , quod patet ex (( ac proles tum animalium, tum ho- 4 bello Gabaa Jud. 2o. Alluditetiam ad minum. vi&orias, & pradasSaulis, Eftheris, 32. 4 26. Beneditliones patris tui confortat.e & Mardochzi, qui ex hac tribu fue- funt. Beneditlionibus patrum. ejus. ). Quafi runt. m n Crüy dicat: Major eft mea benedicto , qua Mane comedet predam (5 "vefpere. divis peda ; ego tibibenedico , quam ea, qua mi- det fpolia.) Idem eft comedere prz- hi parentes mei benedixerunt. Eris dam , & dividere fpolia , nimirum r"] tUUh e me felicior ; magifque benedi&tus. przdari , predas dividere , comede- d pat Donec veniret defiderium collium eterno- I6; [* Mqug rum.) kle benedi&iones durabunt, 28.. Omnes bi in tribubus Ifrael duode- donec veniat Chriftus , quem omnis eim.) Hebr. eft: Omne iffe tribus Ifrael creatura reparatorem defiderat : . ille fimt. duodeczm : quafi dicat, ab his duo- maximam toti mundo benedidionem IRL decim filiis Jacob defcenderunt , & ly afferet. Colles a&terni , id eft, qui denominate funt duodecim tribus tuos i eternum durant. Allegorice colles lfrael. &terni. funt patriarche fapientia , & ! fculm fanctitate eminentes. Benedixitque fmgulis , benediclionilus L nro;ri:'s. ) .Ha&enus recitatis. Y /CAPUT XLIX. & L 189 ts bene 40. Contra Mambre in terra Chanaan, * quam emit Aþrä- * Sap. us abyf Iham cum agro ab Ephron Hethao in poffeffionem fepulchri. 23.17 3r. Ibi fepelierunt eum, & Saram uxorem ejus: ibi fepul- ä&ioni tuseft líaac cum Rebecca conjuge fua: ibi & Lia condita Xierto« Jacet. ter fro- » 32. F1i nitisque mandatis, quibus filios inftruebat, collegit pedes fuos fuper le&tulum, & obiit, appofitusque eft ad popu- : ) & V6 lum fuum (1) itus eft CUA PU E L. $ pro. Sfofepb corpus patris &urans cum fenioribus. ZEgypti proficifcitur, pulum ut in terra Cbanaan fepeliat ; quo magna folemnitate peracto , fra- jplid , ires ob irrogatam illi injuriam fibi timentes , benigne fufcipit & confolatur : qui ubi mandatum: dediffet de fuisoffibus in Ter- a ram Cbanaan deferendis , in pace quievit. ia raum Uod cernens Jofeph, ruit füper faciem patris flens , & nifitat. "Q deofculans eum. i fritri- dine fe 2. Pracepitque fervis fuis medicis, ut arqmatibus condi- enditus, rent patrem. 1 C0r0- 3 uibus juffa. explentibus, tranfierunt quadraginta dies 5 Mricits ifte quippe mos erat cadaverum conditorum; flevitque eum 4 Vtrit- ZEgypþus feptuaginta dierbus. Jredicil A 3- 4 Et ortem (1) Cap. XLIX, im edit. Sixt, abfolvitur 31. wers. patetex iam d [lherisy 32. Collegit pédes füos. fuper lettulum. Y ratoribus , entaphiaftis , qui corpora bu füe- INam prius in fponda lectuli fedebat; mortuorum condiunt, involvunt , hu- cruribus pendentibus ; colligit ergo mant. P pedes in ledulum, & fenfim expirat. "romatibus. ) Unguentis ex . balfa- " (!llï/'!" 'e Pfæ' "dppofitufaue eff ad populum fuum.) Mor- mo , myrrha, cafia , & fimilibus, que imrum tuus eft, & quoad animam defcendit apta ad prohibendam putredinem , & ad patres , & ad juftos in limbo, fi- bonum odorem conciliandum. ymelee nuque Abrahz. degentes. 3. Quadraginta dies.) Qui conditu- re impendebantur. | du 7 1/;4" -R Lt füper faciem. 3 Hlic elucetaf- Septuaginta diebus.) Ad dies quadra- i du0* fe&us filialis vehementia. ginta conditurz , alios triginta lu&ui Deofculans. ) Moris eratrecens mor- adjecit, Tudais conditure , & lu&àus ït, ; tuos in prateriti amoris fignum deo- fimul tantum fuiffe dies triginta col- m fculari. legit Procopius ex INum. zo. ult. de finili e. Medicis.) Pollin&oribus , fune- Aaron, & Deut. ultim. de Mofe. LIBRI GENESIS 190 4. Et expleto planctus tempore, locutus e&*]ofeph—ad fa- ' v;.U miliam Pharaonis ; Si inveni vilciis gratiam in confpeGtu velttro 7' lo« quam C quimini in auribus Pharaonis : * . $. Eo quod, pater meus adjuraverit me, dicens; En mo- pansu P UR 47« 29 rior in fepulchro. meo , * quod fodi mihi in terra Chanaan , , fepelies me. Aícendam igitur, & fepeliam patrem meum , terram ac revertar. x 1. ( 6. Dixitque ei Pharao: Afcende , & fepeli patrem tuum, ffius 1 0. ficut adjuratus es. /7. Quo afcendente, ierunt cum eo omnes fenes domus Pha- 1n bor xaonis, cunttique majores natu terree /Egypti: " & fah'f $. Domus Jofeph cum fratribus fuis, absque parvu ïi's, & ^T - gregibus, atque armentis, qua dereliqueruntin terra Geffen. confol; 9. Habuit quoque in comitatu currus, & equites: & fa&ta " eft turba non modica. xitye 1o. Veneruntque ad Aream Atad, quse fita eft trans Jor- adirt fe nti danem : ubi celebrantes exequias planttu magno , atque ve- hementi, impleverunt feptem dies. 1 d » IT. uod cum vidiffent habitatores terree Chanaan , dixe- temm runt : Plan&tus magnus eft ifte /Egyptiis. CUR Et idcirto vo.c/atum p eít nomen loci illius, Plan&tus JEgypti. 12. Fecerunt ergo filii Jacob ficut preeceperat eis, V:* * A&. ^ 15. Et portantes eum in tertam Chanaan, *fepelierunt eum 16 in fpelunca duplici. * Ouam emerat Abraham cum agro in E *Sup 23.16 P9 ffeffionem fepulchriab EphronHethaeo contra faciem Mambre. 14. Reverfusque eft Jofeph in /£gyptum cum fratribus fuis, ( [/ & omni comitatu , fepulto patre. 15. Quo mortuo,timentes fratres ejus, & mutuo colloquentes : T'écund E Ne foite memor fitinjurize , quam patfus eft, &reddat nobis iorti[ omne malum, quod fecimus, Dat 'tes ]. 16. Mandaverunt ei dicentes : Pater tuus pracepit nobis., m antequam moreretur, r7. t Wanfn In area Atad THH $. Fedi.) Præparaviv mihi. pto cis [ordanem erat. 9. bfque parvulis. ) Cum his matres luctum facere maluerunt, ne, fr tam- D"Oïe manferunt, &.cum 2regibus pecuarii. diu hererent in intimis Chananzz , pe- 9. Currus & equites. 5 Milites, &fil- riculum. aliquod immineret, aut os- f f()'ml eatos currus qui funebri pompz pra- cafio pugna oriretur. Tecon fidio effent. Septem dies. ) kkic numerus appro- N 10. 444 Adream Atad.) uetertioab batur ex Eccl. 22. w»j. Judlus mertu?, Jerico, fecundo abJordane lapide diflat. féptem dies. tz) 13. Emerat Abrabam. ) Supra cap.z3. ut Qu draps Tordamem. ). M enientibus ex füt Chanan&a ; nam venientibus ex ZEgy- 16. Mandaverunt ei.) Cum ipfi ve.. LE te CAPU'I" L. 191 ph ad - 1. Ut»hæc tibi verbis illius diceremus: Obfecro , ut obli- ifto, lo« viícaris fceleris fratrum tuorum , & peccati, atque malitize , quam exercuerunt in te: nos quoque oramus, ut fervis Dei ; En m patris tui dimittas iniquitatem hanc. Quibus auditis flevitJ ofeph. dlangan, 18. Veneruntque ad eum fratres fui-: & proni adorantes in | Inetm, terram dixerunt: Servi tui fumus. 19. Quibus ille refpondit: Nolite timere: num Dei poffu- ) toum, mus refiftere voluntati ? 20. * Vos cogitaftis de me malum : fed Deus vertit illud "Sup. mus Phz- in bonum, ut exaltaret me , ficut in praefentiarum cernitis , *?' ? & falvos faceret multos populos li, & 21. Nolite timere: * ego pafcam vos, & parvulos veftros ; "Supr 47. 12 | Geffen. confolatusque eft eos, & blande , ac leniter eft locutus. & fadia 22. Et habitavit in /Egypto cum omni domo patris fui: vi- xitque centum decem annis. Et vidit Ephraim filios usque «; I ns Jor- adtertiam generationem: * Filii quoque Machir filii Manaf- 32.39 (que ve- fe nati funt in genibus Jofeph. 23. Quibus transa&tis, * locutus eft fratribus fuis: Poft mor- * Heb l, dixe- tem meam Deus vifitabit vos , & aícendere vos faciet de ter- 1122 VOCALUIT. 1a ifta ad terram , quam juravit Abraham, 1ífaac, & Jacob. 24. Cumque adjuraffet eos, atque dixiffet: Deus vifitabit vos: * afportate offa mea vobifcum de loco ifto : * Exo. 25. Mortuus eft, expletis centum decem vitae fuse annis : tj.19- nt eum gro n 2 ]of. EX conditus aromatibus , repofitus eft in loculo in ]EI.Jg)prItgoE( I & 2432 iambl*e.. ys füi5 C(Q). Cap. L. in.ed. Szxt. continet 43. wers, E$ ex toto boc libro fatis f'"perque con[lat , i edit, Sixtina plane diver[zm effe verfuum difpofitionem. (nentes « recundarentur , aliquem infontem, 20. Vos cagitafis. ) Sed quia homi- fortaffe Beniamin, miferunt. ne5, nequiviflis perficere. :,nobiS uia Dei velle efficax Pater.) Midentur mentiri hic fra- Deus vertit.) tres Tofegh, & nomine patris abufi ; eft, de fa&o convertit. nam Jacob de [ofeph clementia, & 21, Blande, &5 lemiter.) Ylebr. fecu- nobl'sg manfuetudine certum nihil fuüper hac ius eff ad cor corum , apte ad eos con- re illi mandaverat. folandos. 4 Atd 17. Servis Dei patris tui.) Quieidem 22. F quoque Machir. ) Enauage, f m Deo fervimus;cui & patertuus fervivit. filium ; nam Machir unum tantum Fievit Tofeph.) Dolens fratres adeo :8,p filium fuüfcepit. jt 07 folieitos ejus voluntati , & fincere Nati funt im gemibus. ) Quuafi dicat, reconciliationi diffidere. Jofeph filium , quem Machir genuit, I9. Num Dei po[fumus refiffere volunta- mox ut natus eft, fibi in filium ado- 3Ppl*0- quril ti.) Mebr. zuwm. Deus ego fum ? fcilicet ptavit, ideoque in genibus fuis eum ut qu£ ille in bonum veftrum difpo- Ilatuit,& excepit,ut fecit Rachel c.30 3. fut, ego queam in perniciem con- 24 d/portate o[fa mea.) Ut cum patre, c]pw:i* v&rtere. avo, &abavo fepelhar in Chanaan. Pü ye- iE ?^ I 9 LIBRI EXODI!I g. o LIBER EXODL bat Jofe o H HEBRAICE VEEILE! Tulns, 1o. V SEMOTH. cetur: ( f CAPUTE PRIMUM; Ir. P £0$ of ANomiaa filiorum J/rael, qui ZEgyptum ingre[fi Junt ; quorum mul- Taofi, ziplicationem novous Pbarao fruflra impedire nititur onerum impo- Rstufissnesee Jfitióne , mafculorum cede ,. ac fubmer[ione : de obfletricum Insleut mg'/är(zfionp 4 ö) earum a Deo pramiatione. habitban I. brgis con taimo d *Gen. I£c funt norhina filiorum Ifrael, qui ingreffi fant in JE- 0. Qjit annis r 46* 9- gyptum cum Jacob : finguli.cum domibus fuis introierunt, Rümeur rel l 2. Ruben, Simeon, Levi, Judas, Bortroj 3. Iffachar, Zabulon, & Benjamin, 4. Dan, & Nephtaliy Gad, & Afer. f r appd] 5. Erant igitur omnes animase eorum, qui egreffi funt de fe- more Jacob, feptuaginta: Jofeph autem 1n /gypto erat. T U €r'ttg 6. Q j tione 1lla, (1) 2uo mortuo , &univerfis fratribus ejus, omhigue cogna- 1651 * AG I0. J 7. * Filii Ifrael creverunt, & quafi germinantes multiplica- Hebïæ? 7* 17. 8 ti funt, ac roborati nimis, impleverunt terram. - &m, l; Capit le nj (1) illa zz eZ. Sixt. iegitur fua. p Um. domibus fuis.) Ydeftfihis, & 3- dnima eorum, qui egreff. funt de fe- O nepocibus. more Jacob , fiptuaginta.) Quomodo 7i, l cllicet: C 2. Ruben, Simton. 6 Ben- hoc intelligendum fit vide in notis ad pore Tj jamin.) INon eft ifle ordo na- Gen. cap. 46. n. 26. & 27. tivitatis ; fic enim Benjamin deberet 6. Omnique cognationt. ) Mlortuis il- )US;[ effe ultimus, fed eft ordo coniugalis lis feptuaginta, qui cum Jacob ingref- & ml, thori. lm Primi enim fex prime uxoris fi fueránt 7ZEgyptum. & & acob, id eft Liz, funt filii " Septi- 7. Quaft germinantes. ) In. Hebrao mus id eft Benjamin , etit filius fecun- eft vox, qua fignificat eructare, ebul- &ü de uxoris, ideft Rachelis : duo fe- lire in morem pifcium , aut ranarum; Qque lol Dols quentes funt tertiz uxoris , id eít an- quorum mira eft multiplicatio. Üpibus cille Bale: duo ultimi íunt filii quar- Roborati nimis.) AuQi multitudine, te, nempe Zeïphæ. lijj, un3 exercitus, aut populi eft robur. CATDUT 193 8. Surrexit interea rex novus füper /Egyptum : qui ig'nora- z bat Jofeph. 9. Et ait ad populum fuum: Ecce, populhs filiorum Ifrael multus, & fortior nobis eft. LE 1o. Venite, fapienter opprimamus eum , ne forte multipli- cetur: & fi ingruerit contra nos bellum, addatur inimicis no- Ítris, expugnatifque nobis egrediatur de terra. 1r. Prepofuit itaque eis magiftros operum , ut affligerent eos oneribus : zedificaveruntque urbes tabernaculorum Pha- uml« raoni, Phitom, & Rameffes. i imi- . I2. Qu'an- 7 Impleverunt terram. ) Geffen , inqua habitabant. Pharaonem patrandis, quz in magnam 'Tanta fecunditas He- Dei gloriam cedebant, viam muniret, brais contigit Dei beneficio ; neque Ne forte multiplicetur , €$e.) "Vres fue- tamen eft adfcribenda miraculo : quia runt caufz, propter quas Hebraos af- 7o. Ccapita per continuasgenerationes fligere flatuerunt , metus, invidia, nE annis 215. immenfum propemodum odium. Metus , ne data occafione J erunt numerum producunt. Vide hujus fe hoftibus adjungerent : Invidia, quod rei accuratam fupputationem apud tantum foboles crefceret: odium, pro- Bonfrerium noflrum , hoc loco. pter relieionis diverfitatem. 8. Rex zovws.) Hlunc Ámenophin Egrediatur.) Ex hoc colligitur hanc appellat Perer. "Porniellus, & ahii. apud /Egyptios famam fuiífe vaga- tdefe Qui igmorabat, mom moverat Toftph.) tam, quod EHebrzi ad terram Cha- naan eílent reverfuri. i Chaldzus vertit : qui mom férvabat de- C0 9f« ereta. Tofeph , fed novas leges, óc mo- Y1. Mag:ffros operum.) Vxactores tri- es inducebat. butorum, non pecuniz, fedlaterum. IO. Pegite, fapienter opprzmamus eum.) Cogebantur ergo formare lateres, ut iphCä- Hebrea habent : J4gite , fapiemus iw patet num. r4. urbes , & pyramides ) enm. LoXX. . Callide agamus. contra. eos. &dificare. INilum per foilas in pra- Copit Flebrzorum afflidio paulo an- ta, & agros derivare. Populus otio te nativitatem Mofis, & 9o. annos abundans , & bene habitus lafcivire plus minus duravit. Hincforori Mo- folet. Huic malo mos fuit Principi- fis nomen factum, ut diceretur Ma- bus, &. Ducibus in bello non necef. " j,/// ria, hoc eft amaritudo ; propter eam faria opera militibus injungere. ymodo feilicet amaritudinem , quam eo tem- JEdifecaruerunt que urbes tabæ7n40ul0rum,) ( ad Chaldaus vertit : pore Ilebreorum gens experiebatur. Urbes thefaurorum- Deus autem dure permifit Hebraeos LXX. Urbes muzitas. Vox Hebraica tuis 1l afüigi, quia aliqui eorum in idolola- videtur fienificare granaria, apothe- triam lapfi, quod docet Ezech em2t ^ 8. mgrö s Y cas, repofitoria , in quibus fcilicetan- & deinde ut averfarentur 4 ptum , non4a, aut Opes reg1c reponerentur. ebrao & de terra promiífa copgitarent , at- Phitom, E$ Rameffes. ) Cuuas du& ute ebul« que tot laboribus. preffi jufto . titulo bes erant in regni limitibus. jarürt fpoliare poffent /Egyptios, &eorum 12- Quantoque opprimebant eo$4 fanto opibus ditari , & ut prodigiis contra magis gultiplicabantur. ) Quod divina Hiibl. cum Com. Mezoch. T. L. ud'nef bt 194 LEFBRIEXODI 12. Quantoq mulietc né opprimebant eos, tanto magis multipliea- bantur, & crefcebant. quam y 13. Oderantque filios Ifrael £gyptii, & affligebant illuden- v E tes eis. conlort 14. Atque ad amaritudinem perducebant vitam eorum ope- 1 ribus duris luti, & lateris domos , omrnique famulatu , quo in terroe operibus premebantur. 22 ] 1$. Dixit autem rex ZEgypti obftetricibus Hebrsaorum: 4 qud n quarum una vocabatur Sephora, altera Phua. qud I6. Praecipienseis: uandoobftetricabitis Hebreeas, & par- tus tempus advenerit: fi mafculus fuerit, interficite eum : fi foemina, refervate, 17. ''imuerunt autem obftetrices Deum , & non fecerunt M juxta preeceptum regis /£gypti; fed confervabant mares. iij 18. Quibusaccerfitis ad fe, rexait: Quidnam efthoc, quod [ facere voluiftis, ut pueros fervaretis? 19. Quae refponderunt: Non funt Hebrzeze ficut IEgyptiae mulie- virtute accidifTe affirmat. x.E( D. Aug. lib.' veniamus ad eas ) Llebreas fcilicet ) 19. de civit. c. &. pariunt 5 hinc Jaudabilior fujt earum 1 ( 13. Oderantque pietas. iNontantum tim fiHos Iffael JEgyptii.) fs ebant , fed etiam ode- 16. Et partus tempus advenerit. ) Cum rant, quod ipfum affirmat David , in videritis fuper t»33N. obzaiz. Ett ts : 104. 2$. Convertzt cor eo TUSRb . uf autem O£zaim , val fella parturientis, edérent. populum ejus. Walb Et.4 Mi ] vel fignificat uteri cardines , & fen- ff'igebant | illudentes eis. ) Hebr. fuseft , cum effundunt fetum He- Antyr: & f "vrre fecerunt filios IfPael im. duritia. brez, fi mafculum efIe animadverte- dumw San € eorum dura conditio , quibus, ritis, comprimendo aut Ilrangulando Itpo cum opprimantur, etiam illuditur. & def Occidite. Vult occidimares; quia fc- I4. Omnique famulatu , quo i terre mine imbelles, & his abuti volebant &illu operibus premebantur.) Hebr.eft: 4ma- ad libidinem, quia formofz. & rifcarunt -itam corum im fervitute dura 17. Timuerunt Deum.) llebraice eft H iZS 'nni; i2 luto , &5 in lateribus , 65 im ommi fer- vox Elohim, timuerunt Judicem. h riuj "viiute zn A4gro , m 0ni OPETE 607'"7/1, 19. Obffetricandi babent féientiam. ) Ml quibus operati Jént im eis im duritía 3 :X Hebraice eft mynm elaiot , quod vi- Vàtün; quo colligi poteft Hebraos per A vaces, velvivicantes fignificavit. Sen- Putà gyptum diftributos, & glebz , rufti- fus elt : ipfe fünt folertes , vivaci, Oüxci[ cifque operibus , q ug dure ab il;is exi- & fagaci ingenio ; ideoque obfletri- Qtod gebantur , addi&tos. candi habent fcientiam. Vel, ipfe lj. Dixit autem. Rex ^ Agypti abfietæ-i— vivaces, & vegete funt, &antequam ao . M. eibus Hfäræomm.) Hs obfítetrices /E- obfletrix adfit ,. feetum edunt vividum, li gyptig fuerunt , quod ipfe fatis in- & validum: Vel: ipfe funt vivifica- f dicant, cum refpondent Nonfunt trices , fcientes fcilicet partum vivum €3 v MHebree ficut. JEgyptia mulieres , priufquam educere. l Nec difplicet quorumdam Q CiAPUT B. I9$ ultiplit mulieres: ipfae enim obftetricandi habent fcientiam ? & priuf- quam veniamus ad eas, pariunt. - Jlluden. 20. Bene ergo fecit Deus obftetricibus: & crevit populus, confortatuíque eft nimis. m ope 21. Et quiatimuerunt obftetrices Deum , sedificavit eis omos. in (errg 22. Praecepit ergo Pharao omni populo fuo, dicens: Auid- &TUIT ; quid mafculini fexus natum fuerit, in flumen projicite: quid- quid foeminini, refervate. , &par- eum : f CAPUT H 'ecetünt Mowyfes aquis expofitus , &? inde extraGus , ac a matre fua nutri- [2 ?us ju[]u filie Pbaraonis que ipfum adoptaoit , propter. Azgypiii lj 'quod cedem in Madian metu vegis fugit ; ubi accepta uxore filia Jacerdotis duos genuit filios. ts fnuic- —— Greffus eft poft haec vir de domo Levi: * & accepit Uxo- »[nf;, i.E rem ftirpis fuze. 6- 20« fcilicet) 2. Quse concepit, * & peperit fili um: & videns eum ele- «Heb. j earum 11.23e gantem , abícondit tribus menfibus, i. ) Cim Bb235 Cum- i E rientisy Rabbinorum explicatio , qui interpre- Lens zdificavit. — Et proles funt qua- ; & fe um He, tantur : lpfe fimiles funt befliis, qu& filapides vivi, quibus parentum fa- advertee dum pariunt, non egent obftetricibus. mili& conflrüuntur. yulado Sie potuerunt loqui obftetrices, odium, 22. Precepit Pharao ergo omri populo.)) & defpetum Hebrzorum fimulantes, "Tyrannicum edi&um , quodaliqui pu- iaf & illum beneficio , quod in illas con- rylebiit tant ipfos /Egyptios horruiífe ; ae ferebant , pratexentes. Cbaiet , be- prpinde vix uíu recepiffe. 4ice d ftias fignificat. Priu[quam veniamus ad eas, parzunt.)) I. r de domo Levi) Fuit hic Am- cem Mendacium eft; nam ipfe mares fer- yfiitt ) varunt, ut dicitur num. 17. Fortaffe ram filius Caat , nepos Levi, j Vi pronepos jacob; Pater Mofis. i. Set- putarunt obfletrices he, mendacinm Uxorem ffirpis fz4. ) jJochabed me- ofhciofüm nullum peccatum effe; ptem Levi, é Amre confobrinam ; vivid, quod alii olim virralioquidocti, licet utpatet ex cap. 6. num. 2o. Mier- falfo , fibi perfuaferunt. ; ipiæ 3. Ehgantem.) fvlaf'es, inquit Ápoft, ;equ:lm o1. Zdiftavit eis domos. ) Dedit eis ad Hebr. 11. 23. occultatus eff. menfibus vidur prolem numerofim,. egregiam, Lon- Ipibus a parentibus fuis, eo quod cvidiffent g&vam, divitem. INec. mirum pro- elegantem inf antem , & nom timuerunt Rte 'iViH:ï' les vocari ab Hebrzis domos ; nam 1,«'i yu gis ediium. S. Stephanus AGt. 7. 20. m i2 /ez blius dicitur in ealingua a $333 pro elegante dixit gratumz Deoe. 196 LIL»REREI:IEXUODI 3. Cumque jam celare non poffet , fumpfit fifcellam fcirpeam, n & linivit eam bitumine , ac pice: pofuitque intu s infantulum, ad ftatt & expofuit eum in carecto ripze fluminis, ptum p 4. Stante procul forore ejus , & confiderante eventum rei. n *Ag.. 5. * Ecce autem defcendebat filia Pharaonis , ut lavaretur effe vid 7.21.1Dn flumine: & puellae ejus gradiebantur percrepidinemalvei. c $ Hebr Que cum vidiff: t fifcellam 1n papyrione, mifit unam e famu- dixitq 1125 Jabus fuis: & allatam, tium? 6. Aperiens, cernenfque in ea parvulum vagientem , mi- M ferta ejus, ait : De infantibus Hebraeorum eft hic. cemft 7.Cuiforor pueri: Vis, inquit, ut vadam : & vocem tibi p mulierem Hebraeam, quze nutrire poffit infantulum? Cit ve 8. Refpondit: Vade. Perrexit puella & vocavit matrem fuam. d U 9. ÀÁd quam locuta filia Pharaonis : Ac CIpe , aït; puerum term iftum, & nutri mihi: ego dabo tibi mercedem tuam. Sufce- Y pit mulier, & nutrivit puerum : Pharaonis. adultumque tï"a(ïidit filize TW pic by 1o. Quem illa adoptavit in locam filii, vocavitque nomen ejus Moyfes, dicens: Quia de aqua tuli eum. Md IL n ^ dicw 3. Cumque jam celare nonpo[fet. ) Fer- Filia Pharaonis.) C'uam Jofephus, CQ Q vente rurfüs inquifitione , & infanti- « alü pafim "lhemutim appellant, guie cidio. Plures tamen infantes eva(iffe, Philo ait fuiffe unicam Pharaonis hz- LEU u remittente fe tyrannide, ex Aarone, redem, & fine prole, licet effet jam ejufque cozvis liquet. dudum nupta. noy Fifcellam feirbeam.) Arculam exjun- Per ercpidizem alvei,) Per ripam flu- Ad CIS Tminis. 4 Mos fuit /Egyptiis etiam par- vas cymbasexjuncis, & Niloticapa- In Papyrione. ) In care&o juncis, ca- Unt ( pyro conficere. Lucan. Lib. 4. ricibus, papyroque referto, Yilig 6. De znfaptibus Hebreorum eff ") Quod Yin "Conferitur bibula Menyü?iti: cymba pa- pyro. ita effe- certo co d gnpvit ex 'circumci- D la Caretlo.) Care&um eft locus , in fione. ptuy quo carices nafcuntur. Carix eft her- 8. Matrem fuam.)) Jochabed. 1tji l baalta in fpeciem eladii, & fub fi- HU nem acuminata. 10. Jddoptavit im lecum filii. ) Philo lu Eit ergo expofitus ait, Themutim finxiffe fe effe pravi- lilo Mofes in ftagnantis Nili parte; a qua dam , & genuiffe Mofem ; favet Apo- te facile non poffet defluentium aqua- ftolus , cum ait ad Hebr. 11. 24. Mo« Wn NH xumimpeturapi per alveüm fluminis. fe filie Pharaonis. fem grandiorem fa&um negaffe fe ef- Fa 4« Stante procul forore.) Maria puel- Cur ergo Pha- Cum la grandiufcula decem, aut duodecim raone extincto Mofes non eí voca- Pr annorum, a matre quid fa&o opus tus ad regnum? Fortaffe matris fraus; ?t. effet edoda. - & Mofis adoptatio detecta eft, CAPUOT X 197 fütpem 1I. In diebus illis poftquam creverat Moyfes * egreffus eft «qyay fantülum ad fratres fuos, viditque affili&tionem eorum , & virum JEgy- 11.24 ptium percutientem quemdam de Hebrzeis fratribus fuis. um rej, 12. Cumque circumfpexiffet huc, atqueilluc, & nullum ad- lavaretur effe vidiffet percuffum JEgyptium abfcondit fabulo. Yemalvej, 15. Et egreffus die altero confpexit duos Hebrzeosrixantes? 1 fani- dixitque ei, qui faciebat injuriam: Quare percutis proximium tuum ? em, Tti- 14. Qui refpondit: Quis conftituit te principem , & judi- cem fuper nos? num occidere me tu vis, ficut heri occidifti ycem tibi JEgyptium? 'Timuit Mo yfes , & ait 2 Quomodo palam fattum €eft verbum iftud? Tlatrem 15. Audivitque Pharao fermonem hunc, & quzrebat occi- dere Moyfen: qui fugiens de confpeé&tu ejus, moratus eft in puerum terra Madian, & fedit juxta puteum. Sufce- 16. Erant autem facerdoti Madian feptem filide, quse vene- jit fl gnw*ln'v'n CY Tant ad hauriendam aquam: & impletis canalibus ad -.1un1.£7-vw- piebant greges patris fui, Tomen Bb* 17.Su- n n Vocarvitque nomen ejus Moyfes. ) & va- vet f/alutem zllis. De quo ipfe Mofes — À dice ryy ma/z , qu& extrahere figni- non dubitabat divina infpiratione, & Jofaphus, ficat, quod de aquatuliffsteum. — Lin- ut vult Jofephus , divino oraculo Am- gua etiam /Epgyptiaca Mesaquam ,. [5 ram patris reddito, edoGus. ppellant, vel Ifes fervatum fignificat. 14. Zit.) Cogitavit intra fe. 3onis lz lr. d diebus ilzs.) Nimiruman- Palam fatium efl verbum? ) Fa&ura Jfot ju no Mofis 4o. ut afferit S. Stephanus innotuit, aliquis, menon advertente, AG. 7 23. vidit me /Egyptium cedentem. jpatt fi- 44 fratres fuos.) Flebrai fratres vo- lg. Qui fugiems.) Suo tempore re- cant omnes eos, qui funt,ejusdem fa- diturus. |cs, d milie, velgentis. Madian.) Mladian urbs fuit condita Virum ZEgyptium. percutientem quemdam a Madian filio Abrahe ex Cetura, )Qu de Hebreis.) Philo ait, hunc Z/Égy- unde eft tota resio. dica Madian. ycumae 16. Sacerdotis Madian. ) Chaldmus; ptium fuiffe unum ex przfe&is , qui injufto onere Hebraos premebant. Principi Madian. 19 coben. Vlebrzis fa- 12. Percuffum Egyptium abfeondit fa- cerdotem ,. & rincipem. fignificat. [' Phile bub.) Percuffum, id eft occifum. Probabile fuiffe utrumque, quia pri- ] ZVI" marii viri fere eo tempore facerdotes ?[AFO- Jure occidit /Egyptium , quia ex di- J MO- vinainfpiratione au&oritatem adeptus. erant, ut Melchifedech, INoe, Abra- Favet S. Stephanus A&. 7. 244 & $. ham &c. sl fcd cum ait: Fecit ultionem . . pereuffo - j Phe ) Adaquare cupiebant. greges. ) INobilis voc piios exiflimabat antem fvatres intelli- illo &vo ars paftoritia. l L re, qUoniam Deus per manum 3pfius da- frai x98 LIBRIEXODI CAPUT IL .17. Supervenere paftores , & ejecerunt eas ; furrexitque Moyfes , & defenfis puellis, adaquavit oves earu In. 18. Quae cum revertiffent ad Ra guel patrem fuum , dixit WUU ad eas: Cur velocius veniftis folito? TTTE i 19. Refponderunt: Vir Zgyptius liberavit nos de manu pa- , ftorum: infaper, & haufitaquam nobifcum , potumque dedit Ovibus, 20. At ille, Ubi eft ? inquit , Quare dimififtis hominem? vocate eum, ut comedat panem. "Ms venit al ? [nfr. 21. Juravit ergo Moyfes, quod habitaret cum eo : * Acce- 1$-2.3 pitque Sephoram filiam ejus uxorem, 2.!] 1.t'ar, & vidib 22. Quse peperit ei filium , quem vocavit Gerfam, dicens: $. Di ^* Adyena fui in terra aliena. . Alterum vero peperit, quem vo- cavit Eliezer, dicens: Deus enim patris mei adjutor meus eri- magum puit me de manu Pharaonis. A. Ce Vocyit 23. Poft multum vero temporis mortuus eft rex JEgypti: & ingemifcentes filii Ifrael propter opera vociferati funt: a d tefpod f;en- ditque clamor eorum ad Deum ab operibus. $A 24. Et audivit gemitum eorum, ac recordat tum de us eft foederis, quod pepigit cum Abraham, Ifaac, & Jacob. o 25. Et refpexit Dominus filios Iírael; & cognovit (1) eos. I Ad/; n(mïs 4 C A- 0 Md Tut, & i Maij (1) cognovit. p e. Szxt. legitur liberavit. Gendfs 17. Ejecerumt e4s, )j Ad hauftum a fOlatium 23. Mortuus eff Rex. JEgyptii. ) Non Jetln puellis, paratumque potum agentes is folum , fub quo Méofes natus, di&us el fua pecora, fruitüri inertes alienis la- adoptatus, & ad caedem quzfitus; 2. Qum, boribus, inquit Philo. fed etiam duo alii, qui ejufdem erant 18- 42 Raguel. ) Qui cap. fequenti ingenii, & Flebraeos oderant. M!mf& AOT vocatur Jethro , & Cinaus [udic. 4- II* Voezferati fuut.) Mlalis attriti ad cor AC YQ redeuntes, & ex morte tyranni ma- 4d m 19. Vir JEgyptins.) Ita videbatur ex lorum levamen aliquod fperantes. €ultu corporis, & fortaffe fe ex /E.- "Ab operibus.) Ab iis prafertim, qui Nm po gypto profedum ipfe affirmaverat: ín operibus luti, &c. detinebantur. 1101. Teve 20- Cumedat panem.y Convivetur no- lt |de 24. Recordatus eff federis.) Loqui- * 1. dj bifcum. Panis Hebrzis quemvis ci- tur fcriptura humano more. Jat 40 bum fignificat. ^^ 25. Refpexit Dominus flios lfrael.) AAE Vecawvit Gerfz Zm. "3 £, pe- Clementia fua $o. &t xegrinum fignificat : COU /cam , iMlic. mole liberaxet. , uta tanta ma.ï»orunä Dum, . mimxs' Elicaer,) 1d eft Deus adjutor meus. Pharac M E x* as " * 199 Trexilque CAPUT:IL 4 , dixt ominus Moyfi , oves Sfetbro foceri pa[centi , in rubo apparens , , " quitit eum etiam venitentew ad filios Tfrael de matiu Pbaras- hat pa- E nis liberandes, [Doliatis AEgyptiis. que dedit ominem? Oyfes autem pafcebat oves Jethro foceri fui facerdotis I.M Madian; cumque minaffet gregem ad interiora deferti, * Ace- venit ad montem Dei Horeb. 2. * Apparuitque ei Dominusin flammaignisde medio rubi, * A&. & videbat, quod rubus arderet, & non combureretur. 4. 30: , dicens: 4. Dixit ergo Moyfes : Vadam , & videbo vifionem hanc quem YV0 magnam, quare non comburatur ruübus. eus eri- 4. Cernens autem Dominus, quod pergeret ad videndum, vocavit eum de medio rubi , &ait : Moyfes, Moyfes: Qui ypt: & : aícen- refpondit Adfum. $. Atille. Ne appropies, inquit, huc: folve calceamen- tum de pedibus tuis: locus enim, in quo ftas, terra fanétaeft. foederis, 6. Et I) 605 rum ; hoc autem contigit anno Mofis T Aftebat oves Tetbro. ) Mofes qua- dragintaannis vixitin aula Pha- 80. ut patet Exod. 7. num. 7. raonis : aliis quadraginta pafltorem egit Dominus.) Angelus Domini perfo- CL' in Madian ; ultimis quadraginta paftor nam fuftinens. Credibile eft fuiife d fuit, & Dux populi fui: Cum effet Michaelem fynagogz prafidem , & . in Madian creditur fcripfiffe librum tutorem., Genefis ,. & librum Job ad fuorum In flamma ignis de medio rubi.)) Flam- folatium. ma per rubum, & circum rubum fe- rebatur, nec tamen illum abfumebat, 7) Non Jethro foceri fai. ) Quialio nomine s IMtUS , di&tus, et Raguel, ut di&um eft 'cap- quod Dei miraculo fiebat, Significat ualitus ; 2. num. 18. autem ignis hic afli&ionem , qua He- Mina[fet.) Nox Latina, & propria brai ab /gyptiis incendebantur, fed dem erat/ non confumebantur ; fed potius fplen- Paflorum baculo oves dirigentium , rfrf adcot Hac voce non femel utitur Scriptura. didiores efficiebantur, & fortiores.! d montem Dei Horeb. ) Prolepfis; 4. Moyfes ,. Moyfés. ) Oftendit "hic anni m- nam poflea ita di&us eft a gloria Dei Deus-fe fuos ita curare, ut eos ex ntes i, tU ibi revelata, dataque lege, Exodi 15. nomine norit, vocet, & dirigat : re- Hic idem eft mons Sina. petitione autem nominis acrius Mofis bantit. 2. Jpparuitque ei Dominus. ) Cum aures, animumque pulfat, eumquead ) Loqut jam 4o. annis fuiffet in Madian, & attentionem excitat. ; Imfl,) go. &tatis ageret , ut patet A& 7. Adfum.) Prefto fum, ut obfequar. num. 3o. nam mox ab hac vifione s. Solve calceamentum. ) Yn loci , & x miffus eft a Deo in /Egyptum ad divine majeftatis reverentiam. . Hinc mos ad Judaos, aliafque gentes ma- Pharaonem , pro liberatione Bebræo- * 200 ULIbRT TL 0DI *WMate - 6. Etait: * Ego füm Deus patristui, Deus Abraham, Det n 2251. Ifaac, & Deus Jacob. Abfcondit Moyfes faciem fuam : no^ ; quod m Marc, enim audebat afpicere contra Deum. Y2.206. immolat Lucze 7. Cui ait Dominus: Vidi affiictionem populi me i inJEgy* 14 À pto, & clamorem ejus audivi propter duritiam eorum , qui 2?-57a & dican praefunt operibus. xerint 1 $. Et fciens dolorem ejus , defcendi , ut liberem eum de ITR manibus JEgyptiorum , & educam de terra illa in terram bo- Àit: $k nam, &fípatiofam , interram, quz fluitlaCte , & melle , ad loca Chananai, & Hethaei , & Amorrhai, & Pherezai , & )j Bb nd : ] Hevael, & Jebufzei. 9. Clamor ergo filiorum Ifrael venit ad me : vidique affli- Deu T hiefti &ionem-eorum , qua ab /Egyptiis opprimuntur. & pene IO. Sed veni ; & mittam te ad Pharaonem, ut educas po- 16 1 pulum meum, filios Ifrael, de Égypto. minus] ir. Dixitque Moyfes, ad Deum: Quis füm ego, utvadam DesT ad Pharaonem , & educ?m filios Ifrael de J£gypto? vidiom —— 12. Qui ass maffe videturpedes excalceandiin tem- fit Deus, & unïcufufä;u;: fit totus. Hoc idem przci- plorum ingreffu. 4bfcondit Moyfis faciem."y E xeves- (1) Du piebat Pythagoras apud Jamblichum rentia divinz majeflatis prafentis. de vita ejuscap.24. avuzGówros Ds, 8. Defcend: 5$c.) Loquitur humano Tepatione more, ut fape alias. xo4i mpoTKUMEL, excaleeatus [aerifea, &5 prie iaf 40f d. Terram bonam €$ [patiofzm.) Judaa, Wivirtiy ex D. Hieronymo ad Dardanum, At dty 6. Deus Abrabam , Deus lfzac , €5 continet tantum r60. milliaria'inlon- Deus Tacob.) Quem coluerant, & co- . H gitudine a Dan ufque Berfabee , im quod d iunt Abraham , &c. quibus füorum: latitudine tantum 47. milliaria a fop- poflerorum falutem | defiderantibus ; pe ad Bethlehem. Dicitur tamen Tnontem & pro ez affidue in Iimbo orantibus , Ípatiofa 1. refpedu terrz Geffen , in fens erj fidem, quam olim dedi de veftra li- pendebot qua tunc habitabant. 2. refpe&tu gen- beratione, jam praflabo. Porro Do- tis, qu& hoc tempore minor erat illa Ceïtï(üm» minus horum trium potifimum ífe terrà, 3. propterubertatem foli, quod mittit, Deum vocat, quia proximi au&tores, [5 magnam admodum populi multitudi- & parentes Hebraz gentis, quibus nem alere poterat. 4l AU. peculiariter terra. Chanaan promiffa, Que. fluit LIatfe , 69 melle. ) Elyperbo- B. Ài & quibus peculiari modo beneficus ÍIe r nb Abundat la&e; & melle , opti- fuerat, tandem in quibus eximievir- mis frucibus,& omni deliciarü genere. quoq f tutes eluxerant. Aliqui in. eo quod 9- Clamor filiorum lIfrael venit ad wne.) lm, $ ad fingula tria nomina repetitur vox Extrema calamitas ad Deum confu- tllüilm ; Deus my fierium agnofcunt Trinitatis; gere, & per orationem magno affectu pune vel fignificari putant, quantam fin- clamare docet. fe pott. €ulorum fervorum füorum curam Deus lI. Quifumego? ) Cuafidicat, ego tlis li habeat.; fcilicet quod. uniufcujufque nullu s fum, & plane ineptus ad han adcro : DN CAPUT IIE 201 , D-e'.l, J « 12. Qui dixit ei: ego ero tecum , & hoc habebis fignum, quod miferim te : Cum eduxeris populum meum de I£gypto, in g ; : immolabis Deo fuper montem iftum. I54. Ait Moyfes ad Deum: Ecce ego vadam ad filios Ifrael, Im. qu & dicam eis: Deus patrum veftrorum mifit me ad vos : $i di- eum de xerint mihi: Quod eft nomen ejus? quid dicam eis? Tam bo- 14. DixitDeus (1) ad Moyfem: EGO SUM QUI SUM. dlle , ad Ait: Sic dices filiis líracl: QUI ES'T, mifit me ad vos, 15. Dixitque iterum Deus ad Moyfen : Hec dices filiis If- uB & rael: Dominus Deus patrum veftrorum , Deus Abraham, e affi- Deus Ifaac, & Deus Jàcob, mifit me ad vos: hoc nomen mi- hi eft in eeternum , & hoc memoriale : neum in generation.emö as pv & generationem. I6. Vade, & congrega feniores Ifrael, & dices ad eos: PD 0- minus Deus patrum veftrorum apparuit mihi, Deus Abraham, jtvadattt Deus Iíaac, & Deus Jacob, dicens : vifitans vifitavi vos, & vidiomnia, quae acciderunt vobis in ZEgypto ; — —À 7 Qui Y5 Et : totus. Es me (1) Deus. I» ed. Sixt, legitur Dominus. [entis, : humano legationem modeftia , & humilis pro- trabis prodigia , ídeo haec tïi;ï, erunt prie infirmitatis confeffio, quam fan- in fignum , quod miferim te. &i viri imitantur , cum honorifica mu- 14. Ego fim,qui fum.) Quafi dicat, 1,) ]leælr danum , nera deprecantur. ego fum verus Deus , idololatre id s inlone colunt, quod non efi: ego fum ame 2. Hoc babebis fizmum.) Signum hoc, ipfo, non aliunde ori 1nem habens, jet , ii quod eífet immolaturus Deo fuper ? hve idem cum ia Jop- montem, quoad promiffionem pr&- ego fum meum elfe ; j temea fens erat , quoad executionem vero mea eflentia, & caufa omnis alterius fen , m €ífe, quod res creatg participant. pendebat a futuro eventu , quem Deus Deus patrum veftrorum.). Flocni- eQtu get certiffime futurum pradicit , & pro- p entillt mittit. Llocautem eveniffe patet ex mirum, ut fübditur, nomen mihi eft inzeternum, & hocmemoriale meum, fj, qro €«.8. 25. Simile fignum datur Izzechiz per quod homines recordentur mei, xultitudi- 4- Keg. 19- 29. & Davidi 1. Reg. 16- 13. JAbulenfis tamem putat fignum etiam- Chriftiani; nam per Chriflum non deleta , fed renovata potius , & -Igpdxb , dari rubum ipfum ardentem: nam iluflrata eft Abrahz, Ifaac, & Jacob NU quod fequitur, cum: eduxeritis popu- memoria. A enere lum, &c. non. ad fïgnum. putat per- "17 tinere, fed explicare praceptum 1m- lg generatiomem , £5 — gemerationem, ) morand;.. Crediderim etiam hunc ef- 1 wmu Hebr. z»-faculum [zculi , omm fzculos 0 abeatl fe poffe fenfüm. — Ere £ecum , 65 bocha- perpetuo. bebis fignum , id ell , quia tibi fempez 16. Vifitams wilbzwi vos. ) Refpexiy u i, qu adero, & mez virtute admiranda pa- & vidi vosy & calamitates vefiras. " Ü jin JAiibl..cum. Car,f/,. Menocó. T. L. € 402 LIBRI EXODI 17. Et dixi , ut educam vos de afflictione Égypti : in ter- ram Chanansei, & Hetheei, & Amorrhei , & Pherezzi & - Mif Hevaài, & Jebufai, ad terram fluentem licte, & melle. 18. Et audient vocem tuam; ingredierifque tu, & fzniores jal lírael, ad regem JEgypti , & dices ad eum : Dominus Deus Hebraeorum vocavit nos, ibimus viam trium dierum in foli- L Bí tudinem, ut immolemus Domino Deo noftro. 19. Sed ego fcio , quod non dimittet vos rex JEgypti, ut . D eatis, nifl per manum validam. Refpon 20. Extendamque manum meam, & percutiam JEgyptum in cunctis mirabilibus meis , quae fatcturus fum in medio eo- ? Di verfa el rum ; poft haec dimittet vos. ?Infr. 21. Daboque gratiam populo huic coram ZEgyptiis: * & cum 4 Di de cd 1L2. egrediemini, non exibitis vacui. 12.35 22. Sed poftulabit mulier a vicina fua , & ab hofpita fua g. vafa argentea, & aurea, ac veftes: ponetisque eas fuper filios, . Ut Patrum & filias veftras, & fpoliabitis /Egyptum. 6 Di tuum, C A- nivis, 1 proti $&5 I7. Et dixi.) Me&um ftatui. N?fí per wanum —validem.) Qua de- 18. 4udiegt "vocem tuam.) 'Tam le- cem plagis feriantur ,, & maxime per nem f ta, & optata de eorum liberatione c&dem primogenitorum. nuntiantem , tibique credent. 22. 44 wicima fua, E9 ab bofpita fua.) 9 Vocavit gos.) Hebr. en'., occurrit no- Hinc patet /E El yptios fuiffe pgrmiüos bis, id eft fe obtulit, & apparuit no- Hebrais in terra Geffen. l n bis vocans nos ad facrificium , quo Spoliabitis JEgyptum.) kiebr. ewacua- fi limen fe fe in deferto extra /Egyptum coli bitis igyptum , non. rapina , fed jufto vyult. titulo donationis Dei , qui omnium predier: lbimus.) Ylebr. 6 munc eamus quefo : Dominus. Donavit Deus hac fpolia .2 T petimus, ut liceat ire. Hebreis, r.ut caftiparet luxum , & lts t Viam trium dierum. 2 Non eít men- injuflitiam /Egyptiorum , 2. ut He- türtrpl dacium, fed filentium integre& verita- brzis, qui gratis fervierant /Igyptiis, m fib tis intervenit; non enim dicunt fe ityu- hac fpolia loco pretii redderet , hinc Tünf, ^. Xos itinere trium dierum tantum. Sapient. 10. 17. dicitur: redd;Zit juféis Yexati f 19. Non dimittet vos. ) Preparatani- mercedem laborum fuorum. 3. ut eis daret €— WT vin mum Mofis, & Elebr&orum, ne re- materiam , quam pofteain taberna- exyrimit pulfam paffi animis concidant. culi fabricam offerrent. t yift | t | * 3. 1!4 Y Cl — " k ho df 203 , In fer. CAPU T IV. rzæi, & lle, , Moyfes tribus þgnis a Deo acceptis , in ZIErgyptum cum uxorepro- feniores fidfcitur : uxor circumcidit filium : Zdaron fratri Moyfi oc- 15 Deus currit , fomulque venerunt ad filios Jjrael. ' in foli Bfpondens Moyfes ait: Non credent mihi, neque audient ypti, ut vocem meam, fed dicent : Non apparuit tibi Dominus. a. Dixit ergo ad eum: Quid eft quod tenes in manu tua? yptum Refpondit: Virga. odno eo- 3. Dixitque Dominus: Projice eam in terram. 'Projecit, & verfa eft in colubrum, iia ut fuzeret Moyfes. ' & cum 4. Dixitque Dominus: Extende manum tuam , & aprehen- de caudam 6jus. Extendit, & tenuit , reverfaque eft in vir- at pitz fua 1 filios g.. Ut credant, inquit, quod äpparue'rit tibi Dominus Deus Patrum füorum Deus Abraham , Deuslífaac, & Deus Jacob. 6. Dixitque Dominus rurfum: Mitte manum tuam.in finum tuum. Quam cum mififfet in finum, protulit leprofam inftar CA nivis. 7. Retrahe , ait, manum tuam infinum tuum. Retraxit, Éd & protulit iterum, & erat fimilis carni reliquze. 9. Si non crediderint, inquit, tibi, neque audierint fermo- Qu de xime pet nem figni prioris, credent verbo figni fequentis. (o 9. Quod n jila fw) yermilos 0. n eredent.) Quuia in eis multi magnus , horridufque : quare Philo M funt dura cervicis. Sciebat eurà vocat draconem. N tamen feniores credituros , quod illi 6. Portulit lprofzm. ) Manus He- fs jifo predixerat Deus cap. 3. num. 18 braos fipnificat; hi in finu Mofis , omnuum qui eorum curam füfcepturus erat , le- a fþ()hï 2. Virga.) Virga hec Mofis, &il- profi fa&i funt , quia ab /Egyptiis xUIf y lius metamorphofis fignificare vide- tur triplicem Hebraorum ftatum , pri- gravius vexati funt. Mofes vero fe- u Be mum füb Tofeph cum fceptrum tenue- cundo manum in finum mittens, id izypïiïïl runt. ^ z cum extinco ofeph malis eft plenam, & perfectam populi cu- vexati funt fub Pharaoneinfefto, quod ram füfcipiens, plagisin Pharaonem, i jf g per virgam in colubrum converfam & /Égyptum immiffis, manum redu- exprimitur. 3. fub Mofe cum liber- xit fanám, & integram , quia popu- fjb tati prifina reftituti, & ex /Egypto lum ex /Égypto falvum eduxit. edudi , fui juris fa&i funt. g. Sermonem ffgni. ) Id eft: Sermo- 3. Jta ut f'ugeret! Moyfés. ) Erat enim nem figno priore confirmatum., hic coluber ex magna virga produaus LJ 404. LIBRIRXODTI j.1 9: Quod fi nec duobus quidem hisfignis cfcdiderint, neque Audierint vocem tuam : fume aquam fluminis, & effunde eam &go &t fuper aridam, & quidquid hauferis de fluvio, vertetur in fan- agele ( tuinem. E ió. 1 1ioc. Ait Movfes: Obfecr 05 Domine , non fum eloquens ab qu.em heri, & nudiustertius: ex quo locutus esad fervum tuum , im- p peditioris, & tardioris linguse fum. es fign: 1t. Dixit Dominusad eum: Quis fecit os hominis? autquis 15 / fabricatus eft mutum & furdum dixtqu ; Videntem & coecum ? nonne ego? üt vide Matt. iO.20 t2. Perge igitur, * & ero in ore tuo: doceboque te, quid 19. ] loquaris. feverte I3. Atl tebant furus es: le: Obfecro, Domine, inquit, miþte, quem mif- 20 ! 14. lratus Dominus in Moyfen, ait: Aaron frater tuus Le- pofuit vites, fcio , q uod eloquens fit : ecce ipfe egredietur in oc- tan5 Vi curfum tuum, vidensque te lzetabitur corde. M. Wt o 15. Lo» Taone.- 22 9. dauam fluminis.) Nii, quod. effet paucorum verborum , ut Fertetur in fangnuinem.^) Quæ muta- indicant Hebrza, jószus , & verborum primo«; tio erit /Egyptiis exprobratio infan. Znops. - 2 quod in dicendo non effet tum aquis fluminis prefocatorum: eloquens, fed rudis , inconditus, & luizfäi : & prafignificatio mortis eorum , qui inelegans. 3. quod in fermone non ef- maris Rubri u fet promptus , fed :tardiloquus. 4 genitu tur. l?dis haufti, extinguen- [ quod voceeífet oracili, & exili, qua- 1o. Obfere Domine.) Subaudi, par- re feapud LiXX. appellat /eavóQevor, Qu i €e mihi, noli me mittere; hoc enim 5. quod lingua effet impedita, & ali- Quema iutelligitur per apofiopefin. quas litteras, aut voces bene pronun- detur ] Noz fum elequens. ) klebr. wenm fum tiare non polffet. Porro Dominus vir verborum, vereor, ut Pharao tam & inob indifertum oratorem fit auditurus. Mofem naturalibus iflis linguz vitiis culpam impeditum ad magna opera adhibere Giendo. b beri , €$ nudius tertius.) Abaliquo voluit, utlaus Deo cederet , non elo- tempore , vel fignificat , ha&enus quentie Mofis tribueretur.j utque Ij. j feror non fui eloqiens , nunquam fui elo- magnorum portentorum 'patrator Toonen quens. his vitiis, quc emendare non-pote- Ex quo locutus es ad fervum tuum.) rat, in humilitate contineretur. bt À Poftquam mecum loqui ccpifti, ex- M 11. Quis fecit os bominis ? t quis l , perior me etiam infacundiorem, ut f'*bricatus eft mutum, 69 füsdum? ^ ditficilius,.que volo, eloqui poffim: Nonne ego? ) Qiuafi dicat, Ego fum, petao quod mihi ob tui reverentiam accidit. ddbr, qui fenfus ; eorumque ufüm tribuo; lin, j Inpeditioris , & tardioris lingue um .) fi opus fuerit , etiam linguam tuam Quinque videntur fuiffe hec , qu& expedire potero. eeDy tatem pratendit Mofes.,, impedimenta. 1 i 3. Olä/?i;?(x Deomine mittes (ulat, s0g C A P UAT IVE. eque 15. Loquere ad eum , & pone verbà mea in ore ejus , & * de eam e ego ero in ore tuo, & in ore illius, * &oftendam vobis, quid : 1 an"Er * 'infi agete debeatis. 16. Ipfe loquetur pro te ad populum, & erit os tuum: tu Vets ab auütem eris ei in his, quae ad Deum pertinent. li, i 17. Virgam quoque hang fume in manutua, in qua faCturus es figna. - ULQUIS 18. Abiit Moyfes, & rever fus eft ad jethro focerum fuum, dixitque ei: Vadam , &revertar ad fratres meos in /Egyptum, nonner ut videam, fi adhuc vivant. Cui ait Jethro: vade in pace. , quid 19. Dixit ergo Dominus ad Moyfen in Madian: Vade, & revertere in /Égyptum : Mortui funt enim omnes, qui c ^ rebant animam tuam. ;Uæ- fl im'l- 20. Tulit ergo Moyfes uxorem fuam, & filios fuos, & im- us Le- pofuit .eos fuper afinum , reverfusque eít in ZEgyptum, por- Inoc- tans virgam Dei in manu fua. 21. Dixitque ei Dominus, reverte nti in /Egyptum: Vide , ut omnia oftenta , quze pofui in manu tua, facias. coram Pha- lo áÓ—MÀ raone: ego indürabo cor ejus, & non dimittet populum: m , lt 22. Dicesque ad eum: Hsec dicit Dominus: Filius meus verdurti. primogenitus Ifrael. on efht 23. Dixi tibi: Dimitte filium meum, ut ferviat mihi, & no- itus, & Juifli dimittere eum: ecce ego interficiam filium tuum primo- . nonde : genitum. 24- Cum- UUS. 4« Cc ig : [j, qui- u ag; Vadam , 6 revertar.) Vifionem quem sniffurus es.) Alium quafo mitfc, Dei celat modeftiz ftudio; aliam ves» r al« quemcumque voles meaptiorem. Vi- Yronut« detur Mofes peccaífe pufillanimitate, ram, &:juliam fcaufam profe&ionis Qmminus & inobedientia, citra tamen gravem pratexit.* p vitiis culpam , munus a Deo delatum reji- 2o. Virgam Dei ) Qua. virtute D& iltibere ciendo , & deprecando. fa&urus prodigia if Zzgypto. on d- 15. Égo ero im ere tito.) 'Fuorum e1l. Pofis in manu tna.) In potefta- fermonum moderator , dabo tibi fer- te tua. ütque atrator monem ihn apertione oris , quod ora- Indsurabe.) Permiffüive, & per gra- ]'p()fC' bat Apoflolus Eph. 6. 19. tia mez fubtradionem. 16. Erit 05 tuum. ) Interpres tuus. Th auteye eris-e im bis, qu& ad Deum 22 Filius meus. primogenitus Yfrael.^) (',,;/ j lfraclits , quos mihi in filios adopta- pertinent. ) "Vu eris eiinternuntius Dei, f vi Dicuntur primogeniti , quod pre dim, Hebr. e il tu erisel r»nowNoO idoe- buo, bim, id eft in Deum, pro Deo, vi- ceteris populis dile&i effent , & pro ce Dei; ut fcilicet ex temeam volun- primogenitis habiti. tudnt tatem intelligat , & te quafi me con- 23. Ieterüciam | filium tuum) Quse nills ultima, graviffimaque plaga fuit ; qua. fuïgï , & audiat. 206 LIBRI EXODI 24. Cumque effet in itinere, in diverforio, occurrit ei Domi- mus, & volebat occidere eum. 25. Tulit illico Sephora acutiffimam petram, & circumcidit preeputium filii fui: tetigitque pedes ejus, & ait: Sponfus Myo, DT fanguinum tu mihi es, 26. Et dimifit eum, poftquam dixerat : Sponfus fanguinum, (1) ob circumcifionem. 27. Dixitautem Dominus ad Aaron: vade in occurfum Moy- E 1. Doft fal fiindefertum. Qui perrexit obviam ei in montem Dei, & ofculatus eft eum. lum me ^. Àt 28. Narravirque Moyfes Aaron omnia verba Domini, (1) &j & quibus miferat eum , & figna, quae mandaverat. 29. Veneruntque fimul, & congregaverunt cunctos fenio- ^. Di zes filiorum Ifrael. viam tr 4o. Locutusque eft Aaron omnia verba, quz dixerat Do- De 10 & À minus ad Moyfen, & fecit figna coram populo , 31. Et credidit populus. Audiveruntque: quod vifitaffet $ popi Dominusfilios Ifrael, & quod reípexiffet affli&tionem illorum, & D & proni adoraverunt. quLod l EY ab ope CA- & tibus p P N () San*guinum.) in. edit. Sixt. lezitur. fanguinum tu mihi es. dleres (2) quibug in edit. Sixt. legitur pro quibus. N [ emollitum cor Pharaonis , ut dimit- ma occurrit; alioquin enim circumci- &eret populum. fio communi gladio fieri poterat. - 24. Occurrit e. Dominus.) Angelus. Tetigitque pedes ejus.) Mlofis., afper- M Occidere eum. ) Occidere. Mofem, ens illos fangüine ex filii circumci- D feniotes wel pra^ocatione, vel intentato gla- ) one. Ts qp, m dio. Omiffio circumcifionis filii in Spenfus fznguimum tu mibies.) Re- Cenfent -hoc periculum Mofem adduxit, quod demi te hoc fanguine fufo, qui alio- qui periiffes. gl ápfe futurus Lgislator juffum Do- hum, : mini Genef. 17. 12. de circumcifione 26. Et dimift eun. ) Mofem An- ini:i'o ï : neolexiflet. Caufa omiffionis fuiffe gelus. fbf t videtur, quod filio Elliezerrecens na- 27. In montem Dei.) Montem Sina. $ 0m to timuerit ab itineris agitatione, fi Ubi Deus Mofi per Angelum ap- jllum circumcidiffet. g L]p paruerat. li 2s. Tulit illico Sepbora. ) lntellexit 3o. Locutu/que eft. Aaron. ) Qui jam Pt puerum periclitari defe&u circumci- Mlofis interpretem apere ccepit. — Cl n fionis vel divina infpiratione , vel Feczt frgna. ) Mofes fcilicet. - Ancgelo docente. Petram adhibuit , 31. FPifitzfet. ) Refpexiffet , ut l- 4 Qd beraret. N quod conílernate , & properanti pri- Véllry x o a 07 Dom COÁ OE M. tcidit Vonfüs Moyfes, &? . Maron Pharaoni Dei mandata wferunt*': qua ille contemnens , gravoius lfraelitas prewit , megatis paleis; quod Inümy | audiens Moyfes , orat pro. eis Dominum. Moy- Oft hzec ingre,fïï funt Moyfes, & Aaron, -dixärunt Pha- I.P && raoni: Hac dicit DominusDeus Ifrael: Dimitte popu- lum meum; ut facrificet mihi in deferto. »() 2. At ille refpondit:-Quis eft Dominus, ut audiam vocem ejus , & dimittam Ifrael? NefcioDominum, & Ifrael non dimittam. (enit« 3. Dixeruntque : Deus Hebraeerum vecavit nos, ut eamus viam trium dierum in folitudigém , & facrificemus Domino t Do- Deo noftro: ne forte accidat nobis peftis, aut gladius. 4. Aitad eos rex JEgypti: Quare Moyfes & Aaron folicita- taffet tis populum ab operibus fuis? ite ad onera veftra. lfüm-, s. Dixitque Pharao: Multus eft populus terrae: videtis, quod turba fuccreverit: quanto magis fi dederitis eis requiem ab operibus ? CA' 6. Praecepit ergo in die illo preefe&tis operum , & exa&to- ribus populi, dicens : 7. Nequaquam ultra dabitis paleas populo ad conficiendos us i lateres , ficut prius : fed ipfi vadant, & colligant ftipulas. 8. Et uümcr . : Oyfes , &' Azzron..) Lyranus pu- nofco , qui mihi tanta imperet pote- M tat cum his ingreflos etiam flate, ut Hebreos dimittam. ifper - $. Ne forte accidet mobis peffis, at ima feniores; ita enim praceperat Domi- gladius. ) Hebr. ze ferte Zpcurrat in mos nus cap. 3. num. r8. Mehius alii, qui R cenfent folos Mofem, & Aaron in- pefe , aut gladio , Deus nimirum, fi il j greffos ; nam foli nominantur hic ei non pareamus. num. . pro fenioribus enim, quos 4« Solicitatis,) klebr. ceffare facitis. 6. Dixitque Pharao. ) Ad fuos pra- À initio Mofi timido addiderat Deus , fubflituit poftea. Aaronem , qui Mo- fe&os operum. Sina fis comes effet, & dux verbi, ut pa- Videtis , quod turba fuccreverit, ) ETinc tet cap. 4. num. 14- patet infanticidii legem , ut execrabi- E lem jam pridem fuiffe abrogatam. Ut fzerificet.) YAebr. ut feflum celebret, ia puta folemniter facrificando ; 'facrifi- 7. Nequaquam ultra " dabitis palms.) ciis enim folemnibus vel maxime fe- Ques concife luto admifcebantur, u fta celebramus. lateres folidiores effent ; pale& enim 2. Nefiio Dominum,) Nefcio Deum ;! lutum .continent, adflri»gunt, & veftrum , nec Deum quemlibet| ag- uniunt. 208 LIBRI EXODLI 30 0 g. Et menfuram laterum , quam prius. faciebant, impone- tis fuper eos, nec minuetis quidquam: vacant enim, & idcir- fo, egr ) E co vociferantur, dicentes: Eamus, & facrificemus Deo no- niam f iiro. vis Qs 9. Opprimantur operib Ícant verbis mendacibus. us, & expleant ea: ut noxn acquie- , 1 ayr affà 1o. Tgitur egrefi preefecti operum , & exaCtores, ad popu- ts E lum dixerunt: Sic dicit Pharao: Non do vobis paleas: 1I. Ite, & colligite ficubi invenire poteritis) nec minuetur querer Ít eos. quidquam de opere veftro. 12. Difperfusque eft populus per omnem terram 7Eg ypti ad €olligendas paleas. 13. Proefetti quoque operum !infcabant, dicentes : Com- Corflat plete opus veftrum quotidie, ut priu; facere folebatis, quan- [ do dabantur vobis paleze. 14. Flagellatique funt, qui prseerant operibus filiorum 1f- rael; ab exaétoribus Pharaonis, dicentibus: Quare non im- pletis menfuram laterum ficut prius, nec heri, nec hodie ? - I-Dh] I1$. Veneruntque praepofiti fillorum Iírael, & vociferati fünt ad Pharaonem, dicentes: Cur ita agis contra fervos tuos? Q5; & 16. Palea non dantur nobis, & lateresfimiliter imperantur: [ R en famuli tui flagellis caedimur, & injufte agitur contra popu- 0. E lum tuum. feói f 17. Quiait: Vacatis otio, & idcirco dicitis: Eamus, & fa- tm, & €rificemus Domino. Tm ref 18. Ite erzo, & operamini: paled? non dabuntur vobis, & ; ?l reddetis confuetum numerum laterum. di e;ip.r( QUi 0mi 19. Videbantque fe praepofiti filiorum Iífrael in malum , eo Tobis fy quod diceretur eis; Non minuetur quidquam de lateribus per laraon Í Fl?ïm iinguloä. dies. Tables- 40. Oc- t j 24.36. ib ingraw Altenus $. Menfuram laterum.) INihil detra- pars coquebat , pars paleas compor- hetis de penfolaterum , quod perfol- tabat.- Ceffug Y vere debent. d M r 16. dojufte agitur.) INe KRegem of- !d Vacant enim.) Otio torpent. fendant, injuriz invidiam in prafectos Ql io. Non de. j ]Non dabo : Enal- derivant. 19. Videbantque [ .. in malum-) Ad MIï lage- iz. Difpexffque eff popslus. ) Pars magnas anguílias redadtos. Jii| mifcebat lutum , & formabat lateres, CAPUT V &VI. 209. 40. Occurreruntque Moyfi & Aaron , qui ftabant ex adver- Tpone. t idor- fc, egredientibus a Pharaone: 21. Et dixerunt ad eos: Videat Dominus, & judicet, quo- €0 q0- niam fcetere fecifiis odorem noftrum coram Pharaone, & fer- vis ejus, & preebuiftisei gladium, ut occideret nos. icquie- 22. Reverfusque eft Moyfes ad Dominum, & ait: Domine, cur affixifti populum iftum ; quare mififti me? | popi- 23. Ex eo enim, quo ingreffus fum ad Pharaonem, utlo- querer in nomine tuo, aflixit populum tuum, & non libera- nuetur 1ti eos. ypiad CAPUT VL Con- Confolatur Deus Tfraelitas þer Moyfen, - Terre Chanaan promzf- , quin- Jione : recenfeturque genealogia Ruben , Simeonis & Levi , n It u/que ad Moyfen, & daron. 0n i« odie ? xitque Dominus ad Moyfen: Nunc videbis, quse fattu- L-'DI at fuat rus fum Pharaoni: per manum enim fortem dimittet ? eos; & in manu robufta ejiciet illos de terra fua. 20 LO- antür : Lpop 20. Egredzentibus 4 P/,-;zmane.) Pre- tranfmittit IMofes, quia Hebreorum fe&i fecilicet Hebrzorum : Mofes au- prafecti exafperatis animis falutarium &f tem , & Aaron expe&abant foris,quod- monitorum capaces non erant. ]ta- nam refponfum Rex daret. que ad Deum per orationem confu- 21. Videat Dominus.). Formula glt. bis, & eft exprobrandi, quafidicant : Deus, Cur. affixifli populum. ) Cur ei occa- qui omnia videt, ob injuriam, quam fionem afflidionis dedifli mittendo m, €0 nobis facitis poftulando miffionem a me ad Pharaonem , nec tamen libe- us per Pharaone, vos puniat. ràndo populum, fed potius permit- Fatere feciftis.) Invifos, & abomi- tendo , ut gravius prematur. nabiles reddidiftis , eft phrafis He- Quare miffüi me? ) Hac non con- braica, quz habetur etiam Genefis. ; 0c 34. 30. ut ibi annotavimus. Ita tumaci& verba funt , vel indignatio- ab ingratis excipi folentlibertatis , aut nis, fed inquifitionis , & orationis , n alterius beneficii auctores, cum fuc- ait S. Auguflinus quafl. 14. :omp()f' ceffus votis non refpondent. Vide in- frac 014 H xitque Dominus ad Moyfem.) N'el Prabuiflis ei gladium.) Id eft occa- I.Dl per Angelum , vel quod pro- em OE'" 1Oonem. babilius videtur per internam infpira- aienos 22. Reverfüfque eff Moyfés ad. Domi- tionem; nam nulla hic fpecies legitur «III)A& sum.) Odiofe in fe jactata tacitus Mofi exhi ta. Bibl, eum. Com. Menoch, T. T. 2106 LIBRIEXODI 1o. Lo 2. Locutusque eft Dominus ad Moyfen, dicens: Ego Do- j I minus , l t dimitt 3. Qui apparui Abraham, líaac, & Jacob, in Deo omni- p potente, & nomen meum ADONALT non indicavi eis. gudiunt! 4. Pepigique foedus cum eis, ut darem eis terram Chana- an, terram peregrinationis corum , in qua fuerunt advenze. cumcifus nl $. Ego audivi gemitum filiorum Ifrael, quo JEgyptii op- prefferunt eos, & recordatus fum pa&i mei. mandatu ut educe 6. . Ideo dic filiis Ifrael; Ego Dominus, qui educam vos de n.*i ergaftulo /Egyptiorum, & eruam de fervitute, ac redimam in brachio excelfo , & judiciis magnis. Tuben hi, 7. Et affumam-vos mihi in populum, & ero vefter Deus: & Cha]j fcietis, quod ego fum Dominus Deus vefter, qui eduxerim n H ^ * vos de ergaftulo /Egyptiorum : Jamin, .8. Et induxerim in terram, fuper quam levavi manum me- tids, ] am, ut darem eam Abraham, Ifaac, & Jacob : daboque illam 16 E poffidendam vobis; ego Dominus. 9. Narravitergo Moyfes omnia filiis Ifrael: qui non acquie- tüm tri verunt ei, propter anguftiam fpiritus, & opus duriffimum. n^ 1O. Lo- N* niquoq ut fallurus fum Pbharaoni.) Quæ nedi&ionibus, & opibus illum cumu- 1. ] mala , quas plagás illaturus. lando. per fam 3. Nwenem ineum Adonai.) NNomen 6. De ergaflulo JEgyptiorum. ) Hdebr. Bene no- 20, / *57, quodtamen Hebraei, cum le- De.fub. oueribus gyptiorum. Tügm: « gunt, non pronuntiant e£ove , fed fler vertit, ergaflulum; nam ergaftu- "donai, quare interpres Latinus hunc lum eít locus , in quo capti, autfer- Vi A aL ] morem fecutus, fcripfit : J44ozaz. Por- vi laborare coguntur : dicitur enim ro nomen [ehova divinam fignificat ergaflulum azó r& igya(ee9oi , id effentiam , . a radiee TE LR um um baiz dedu- eft ab operando, & laborando: UR citur , quod verbum fignificat, Eff Is brachio excelfo. ) Ilebr. extento, vel F'uit. Hoc erpo nomen ]chova hoc eft , ad ferendum in altum füb- Pt nf primo Mofi revelatum fuit, & cum lato. mebantm nomine etiam clarior rei fignificate RI els fudiciis magnis.) Magnisplagis, & cognitio; idque hoc fine fadum , ut vindi&a jufle pro meritis inflicta. rare, al Mofes, & populus malis preffus in z. Veffer Deus.) Iebr. Ebobim , judex Y ( fpem erigeretur divini auxilii mox veller, qui pro vobis fententiam fe- fà] jn ram. adfuturi ; ut nimirum intelligerent & G Elohim enim judicem figni- mente, Déum , qui fe tam familiarém , ficat. QO cor nomine proprio compellandum , & 8. Levévi manum meam.) Juravi; orgt, nofcendum exhibebat, jam magiseos manus enim in altum elevata habitus W. p £urg, & cordi habere, quam ante. jurantis eft. Eadem phrafis eft Gen: famiïim In . Deo omnipatente; ) Id eft, de- 14.22. & .». Efdr. 9. 1 lf E elarando me efIe omnipotentem , be- 9. Propter augulliam :äzi*ritus.,.u) LAXX. lit N CAPUT.,.VI. F25 fo Do 1oc. Locutusque eft Dominus ad Moyfen, dicens: 1r. Ingredere, & loquere'ad Pharaonem regem Zgypti , ! Onüi- ut dimittat filios Ifrael de terra fua. 12. Refpondit Moyfes coram Domino: Ecce filii Ifrael non Chins- audiunt me: & quo modo audietPharao, praefertim cum | incir- B ena cumcifus fim labiis ? tii op- 13. Locutusque eft Dominus ad Moyfen, & Aaron, & dedit mandatum ad filios Ifrael , & ad Pharaonem regem JEgypti, vos de ut educerent filios Ifrael de terra /Egypti. *Gen; nam n 14. * Iíti funt principes domorum per familias fuas. Filii 46. 9- Ruben primogeniti liíraelis: Henoch & Phallu, Hefron & INum. Charmi. 26. $. eu: xertm 15. Hae cognationes Ruben. * Filii Simeon: Jamuel, & : Pa L l. Jamin, & Ahod, & Jachin, & Soar, & Saul filius Chanani- X LE ft fmt- tidis. Hae progenies Simeon. Paral. illam 16. Ethsec nomina filiorum Levi per cognationes fuas: Ger- 4. 24. fon, & Caath, & Merari. Anni autem vitee Levi fuerunt cen- cquie; tum triginta feptem. um 17. * Filii Gerfon: Lobni, & Semei, per cognationes fuas. " 1Pa- Du LO" 18. * FiliiCaath, Amram , & Ifaar , & Hebron, & Oziel: an- ïal&ö' — ni quoque vitee Caath, centum triginta tres. 23. 6. E . IN 3Ell'l'l | Cümu- 19. Fili Merari: Moholi; & Mufi hae cognationes Levi per familias fuas. 3- 19. Hebr. & 20. 20. Accepit autem Amram uxorem Jochabed patruelem 58 ne B0 fuam: quae peperit ei Aaron, & Moyfen. Fueruntque anni j :Pat, :rgaüu— qutfer- vitt&e Amram, centum triginta feptem. $. 2.& ' etim d Zä-lïo 21.. Filii quoque Ifaar: Core, & zNepheg, & Zechr 22. Fi- !u Id ;mm, fr4 ptällanimimt;. Adeo malis pre- ex Levi prognati funt' iAaaron ,& n fb mebantur , ut non auderent , nec li- Mofes popuh liberator, & hujus hi- '"Texitur etiam hic ri5, & beret eis aliud aliquid cogitare , fpe- ftorie fcriptor. l rare, aut machinari. genealogia Ruben , Simeonis, & Le- 12. Cum incircumeifus femm labiis ? He- vi, ne forte putaret. quis , has tres äudex brai incircumceifum vocant corde, tribus effe rejecas; quod illis male- m fE' firi mente, aut lingua eum , qui vitio ali- dicere vifus effet Jacob, Gen. 4g. quo cordis , mentis, aut linguz la- num.3. & s. Jrfoï 1 borat. Per cognationes füas. ) Hebr. per ge- 14. Principes domerwm.) Principes merationes, id eflt , familias , a quibus abitus familiarum lífraelitarum. ort2 multe familia. G . I16. Et bec nomina filiorum Levi. ) Si- 20. Patrutlem fuüam.) ]Non amitam ; M ut quidam volunt; füt Mofes in ngenealogia Levi ; quia 213 LIBRI EXODI - 92 . Filii quoque Oziel: Mifael, & Elifaphan, &Setiari. 23 Accepit autem Aaron uxorem Elifabeth, filiam Amina- dab, fororem Nahafon, quae peperit ei Nadab, & Abiu, & Ms Eleazar, & Ithamar. farpinn 24. Filii quoque Core: Afer, &Elcana,— & Abiafaph: hze £tl . funt cognationes Coritarum, 25. At vero Eleazar filius Aaron accepit uxorem de filiabus Phutiel: quae peperit ei Phinces. Hi funt Princi pes familia- X rum Leviticarum per cognationes fuas. I.DI N 26. Hte eft Aaron, & Moyfes, quibus precepit Dominus, V*1 ut educerent filios Ifrael de terra /Egypti per turmas fuas. fu rP 27. Hifunt, quiloquuntur ad Pharaonem regem JEgypti , i ut educant filios Ifrael de /Egypto, ifte eft Moyfes, & Aaron , 28. In die oftenta. , qua—locutus eft Dominus ad Moyíen in terra ) K JEgypti. 29. Et locutus eft.Dominus ad Moyfen: dicens: Ego Domi- Em & de te nus: loquere ad Pharaonem regem /£gypti , omnia, qu& ego loquor tibi. m 3o. Et ait Moyfes coram Domino: En incircumcifus labiis denmm de med um , quomodo audiet me Pharao? 6 R Qus: it C A- dN guata ti D 23. Serorem Nabafon. ) Hic INaha- fcilicet miffi funtad Pharaonem. In- 9. C fon in egreffu ex Aigypto fuit Prin- terdum preponitur Aaron. Mofi, eeps tribus Juda, ut patet INum. : quia major ztate: interdum poftponi- 7: INotanda Mofis modeftia, qui Aa- tur, quia minor dignitate. ronis fratris genealogiam ftudiofe per- 29. Loquere. ad P/;ar.aongm. ) Hic I l texit , fuam pene tacitus praterit, ni- Mofes narrationem n. 14. cceptam, Ífi quatenus ad Dei vocationem , & ] & per genealogie fue defcriptionenr Tter tin dam erat neceffe, miffionem certz perfong cognofcen- interruptam , refumit , & profequitur.: fectet 30. 4it Moyfes coram Demino. ) Do- X odum 2$. Prineipes familiarum. ) lebr. mino, qui erat coram : five, coram Jargg Principes patrum , qui fcilicet inter pa- quo ftabat, & agebat Mofes. clitet tres fuerunt Principes , & capita fa- Incircumcifus. fura. labiis.) Nide hoc miliarum. V& ; 26. lfe eft. Aaron , &6 Moyfes.) Qui capite fupra n. 12. tüus , ] hque p ) Iu f'lfxem i 'lnum i eratig Jvanj x R" r F3 * 215 thri. CQ AOPB UT GVIE imino- Xu, & Moyfes , &? Aaron ad. Pbaraonem loquuntur , virgam vertunt in ferpentem , €? aquam virga percu[Jam in Janguinem : que etiam fa- h: h ciunt Magi Pbaraonis fuis. incantationibus ; quam ob cau[am E Pbharao magis induratur. ilibus antilig- xitque Dominus ad Moyfen: Ecce conftitui te Deum I.DI Dinus, Pharaonis, & Aaron frater tuus erit propheta tuus. Pj 2. * Tu loqueris ei omnia , quie mandotibi , & ille loque- 'Supr. " tur ad Pharaonem , ut dimittat filios Ifrael de terra fua. 4« E5. 2 J ypi, 3. Sed ego indurabo cor ejus, & multiplicabo figna, & Wron ) oftenta mea in terra /Égypti. 1 ferma 4. Et non audiet vos: 1mmittamque manum meam fuper /E- gyptum, & educam exercitum, & populum meum filios Iífra- Dori- el de terra /Egypti per judicia maxima. I) s. Et fcient /Egyptii, quia ego fum Dominus, qui exten- labiis derim manum meam fuper /Egyptum, & eduxerim filios Ifrael de medio eorum. 6. Fecit itaque Moyfes, & Aaron, ficut preeceperat Domi- nus: ita egerunt. CM 1. Erat autem Moyfes o&oginta annorum, & Aaron o&o- ginta trium , quando locuti funt ad Pharaonem. 8. Dixitque Dominus ad Moyfen, & Aaron. ens ad , [n 9. Cum dixerit vobis Pharao: Oftendite figna: dic Moü ; Dd 5 Aaron [tponi- Eum Pharaonis. ) Non quem il- velgetiam quedam jufle ponendo; Hlic I.D le fideliter adoret , fed fervi- eique immittendo, per que fuo vitio, i Ptam ! & malitia indurabitur. oneim liter timeat punientem ,. & demiíle quitur. obfecret , ut plagas fiftat , & plagis 4. Immittamque manum. ) Percutiam, Do modum faciat. afflipam, puniam. "aron erit . . . . propheta tuus.), Cui Per judicia maxima. ) Per maximas ooram ^ fcilicet tu reveles, que ex me cogno- plagas. LXX. ceum ultione magna , qu&& omnibus juftiffimum Dei judicium in k ht veris ; &,ille ea , quippe interpres AEgyptios oftendat. tuus , Pharaoni , fenioribus , popu- loque proponat. 6. Ita.egerunt. ) Pleonafmus ; jam 3. Indurabo cor éjms.) lNon ei du- enim dixerat eos ita feciffe. ritiem immittendo, fed permittendo 8. 44 Moyfem; && ad Aaron.) Im- mediate Mofi , & per hunc Aaroni. illum in fua perfeverare duritie per Non 'ratie mee fubtracionem. 9. Virgam tuam.) Nirga hec nünc juvando indignum fpecialiore gratia, Mofis, nunc Aaronis, nunc Dei di- 214 LIBR&I EXODI Aaron: Tolle virgam tuam ,& Vprojice eam coram Pharaone, 9? ac vertatur in colubrum. - putefce 1o. Ingreffi itaque Moyfes & Aaron ad Pharaonem , fece- n runt ficut preeceperat Dominus, tulitque Aaron virgam coram 1 D Pharaone, & fervis ejus, quse verfaeft incolübrum. Tolle v 82' 11. * Vocavit autem Pharao fapientes, & maleficos:' & fe- Kgypü 'eTim. 3- g. cerunt etiam ipfi per incantationes /Egyptiacas, & arcana quse- omnes l dam fimiliter, jn omni 12. Projeceruntque finguli virgas fuas , quse verfm funt 20 F in dracones: fed devoravit virga Aaron virgas eorum. minus:' 13. Induratumque eft cor Pharaonis, & non audivit eos ? 1200 ( ficut praeceperat Dominus. "E 14. Dixit autem Dominus ad Moyfen: Ingravatum eft cor truitque Pharaonis, non vult dimittere populum. minis, ( 15. Vade ad eum mane, ecce egredietur ad aquas: & fta- $, * 4 ] bisin occurfum ejus fuper ripam fluminis, & virgam, quae tionibus €onverfa eft in draconem, tolles in manu tua, e0s, fiq 16. Dicesquead eum : Dominus Deus Hebreeorum mifitme )^ .jn *g ad te, dicens: Dimitte populum meum, ut facrificet mihi in, füit cor deferto: & ufque ad prz&fens audire noluifti. D M. T 17. Heec igitur dicit Dominus: In hoc fcies, quod fim Do- t minus: ecce percutiam virga, quae in manu mea eft , aquam fluminis, & vertetur in fanguinem. - quaft um P 18. P CUf pri VOCahtur citur; quia horum omnium fuit in allati , virgis interim ab afpicientium !$. hjf oculis fubtractis. ràaquam flrumentum ad patranda prodigia, & Xtfoe n f plagas ZEg ypti. Devoravit virga Aaron. ) Serpens' o. T4li.) Hebr. Chald. & Grac. in quem virga erat converfa , devo idus t ravit virgas , hoc eft ferpentes , in Üpy, habent, Projecit. lsinfije it. Malefícos.) Prafligiatores, qüos quos virge eorum erant converfz. A eum ; LXX. vocant Sephbifas & wenefcos. 13, Indarstumque eff cor. Pharaanis, ) Horum Principes fuerunt Jannes, & Quia vidit Magos fuos fimilia figna "ts pu 'f?&fcn: Mambres, ut patet 2. Tim.3. g. feciffe, parum.cogitans, quod Aaro- 15.. Qy Fecerunt etiam ipf.) Mliniftlerio de- nis virga Magorum virgas devoraffet. monum fenfus afpicientium ludifican- 3. Stabis £m occeurfum. ) Prevenies mmm tor "n ülliee n As 1 ; tes, ut videre fe putarent, quodnon ejus adventum ad Nili ripam, ut ve- l; * Onpt videbant , vel per motum localem , niens in te incurrat. f (,3 aut activa paffivis applicando , ita ut 17. Percutizm virga.) Qus ex fer- flor pente prima formz reddita erat. « g Pïæ caufam ignorantibus res prodigio fi- EU. anilis videretur. Que in manu mea eff. ) Nerba fünt 12. Verfe fünt im dracenes. ) Verni Dei, & tamen. Mofes virgam manu h Ellm l fua tenebat. Sed Deus, & Mofes Nüni e dracones , & ferpentes a D&mone C;KPUT VIIT. aiy Ilioe» 18. Pifces vquoque, qui funt in fluvio, morientur, & com- , fete. .putrefcentaquae, & affligentur Aïgygtii bibentes aquam Hgmi— T11$. 1COTam 19. Dixit quoque Dominus ad Moyfen : Dic ad Aaron: Tolle virgam tuam , & extende manum tuam fuper aquas : & fe- "JZgyptü , & fuper fluvios eorum, & rivos, ac plaudes, & T omnes lacus aquarum , ut vertanturin fanguinem: & fit crnot in omni terra /Egypti, tam in ligneis vafis quam in faxeis. ? funt 20. Feceruntque Moyfes , & Aaron, ficut preeceperat Do- ; *Iafr. minus: * & elevans virgam percuffit aquam fluminis coram Pha- l[ (5 raone, & fervis ejus , quxe verfa eft in fanguinem. 12: $5 Pfal. 21. Et pifces, qui erant in flumine, mortui funt; compu- 77: 44 E cor truitque fluvius, & non poterant /Égyptii bibere aquam flu- minis, & fuit fanguis in tota terra /Egypti. & 22. * Feceruntque fimiliter malefici /Egyptiorum incanta- * Sap. ) qUæ tionibus fuis, & induratum eft cor Pl haraonis , nec audivit 17. 7. eos, ficut praeceperat Dominus. fitme 23. Avertitque fe, & ingreffus eft domum fuam, nec appo- tihiin, fuit.cor etiam hac vice. 24. Foderunt autem omnes /Egyptii per circuitum fluminis m Do- aquam - aquäm quafi unus cenfen—turr, quemadmodum -- ^ Feceruntque — femiliter maleffei. 5 9 p caufa principalis , & infirumentum Quibus aquz copia fuit , vel a mari — vocantur una caufa efficiens. petita , quod folum potabiles aqu& , 18. Pifces . . morientur. ) Quï ex- xentium tra aquam: vivere non poflunt , ma- dulees in fanguinem effent conver- Íe; velquia divina providentia ali- xime in finguine, qui craffus, & ca- quid aque refervatum elt, ut effet yerptns : lidus repugnat pifcium complexioni. Magorum. experimento locus ; vel NU Computrefzent. aqua. ) Mlortuis pifci- quia ex terra Geffen allata eft , vel a It5 , ifl businficientur, &corrumpentur , vel Mofe IMagis oblata, efa. ad eum modum , quo fanguis extra ,vw.i! ! ) *renas putrefcit. Ipcantationibus fuis.) Aliquiþ vet- » terunt 3id vv a Toxpv Qwv , arcanis ar- j; fipnà Affligentur JEgyptii) Sie cruciabuntur, tibus; quales Magorum effe folent. j u- 19. Omnes laceus aquarum.) Xlebr. ;omiïet. emnem congregationem aquarum . puteos 23. Ntc appofuit cor. ) INon adjecit fcilicet,, fontes , rivos, &v. animum, ut crederet. qyenie 24. Foderunt per circuitum flambis.) yt re Ig omni terra /ngpti.) Etiamin ter- .' rà Geffen, in qua Zgyptii degebant, Irrito conatu; nam fanguinem inve- e fe- ac i praefertim ; qui vexabent He- nerunt, quamvis percolatum , &-qua- . braos, quibus non erat parcendum. lati funt. fi aqueum, fic aliquo modo fitim fo- ,ï)tg fUDf In'erim tamen llebrzi a plaga im- n mjml "munes erant. Mofis 216 LIBRI EXODI 6. E e aquam, ut biberent: non enim poterant bibere de aqua flumi- nis, : derunt rà ",* F j 25. Impletique fünt feptem dies, poftquam percuffit Domi- nus fluvium. militer , . $. Vo CA PUX VIIK Orate D dimittam Secunda. ZEgypti plaga eft ranarum: pro quarum . ablatione. pro- s Dix mittit Pbarao populum dimittere, nec facit : quare additur. ter- do depre jia [ünipbum, €? quarta mufcarum; propter quas rurjum pro- abigantu miitit Pbarao fe filios Ifrael dimifJurum , quod mon facit. pulo tuo 1o. Q tuum fac xit quoque Dominus ad Moyfen: Ingredere ad Pharao- 1.DI noller, nem, & dices ad eum : Hzec dicit Dominus: Dimitte populum meum, ut facrificet mihi: t E & a pop 2. Si autem nolueris dimittere , ecce ego percutiam omnes terminos tuos ranis. W E mavit Y 3. Et ebulliet fluvius ranas , quae afcendent, & ingredien- tur domum tuam, & cubiculum le&tuli tui, & fuper ftratum condixe p P tuum , & in domos fervorum tuorum, & in populum tuum , & in furnos tuos, &in reliquias ciborum tuorum., Tange d u. C 4. Et ad tej & ad populüm tuum , & ad omnes fervos tuos intrabunt ranae. putrut s. Dixitque Dominus ad Moyfen: Dic ad Aaron; Extende I5 Y manum tuam fuper fluvios, acfuper rivos, & paludes, & educ Vavit Tius, ranas fuper terram JEgypti. 6. Et — Es — os. Impletique /Zmr féptem dies.^) Pla- occupabant, inficiebant , & coaxa- f suf,e r aqus ga fanguinis dies feptem tenuit: hanc Meri- tioneobtundebant, morientes, & vi- nova ranarum plaga excepit. v& fetore complebant, fedentibus ; al'lla, ii to ZEgyptiis fluvius verfus eft in fan- ambulantibus, cubantibus infeftz. Yis [ fa uinem, qui eundem fluvium in in- lm reliquias ciborum tuorum.) Werti V : antium Hebraorum perniciem con- etiam poffet cum LXX. 7» emaffis ffve mOnum yerterant, eos aquis prafocando. paffistuis, &v voie Qua;uuocí c* Chal- mu!ns, 7minos tuos,) Fines regni tui. deus, im panariis tuis , id elt in piftri- . $ 0r 2. ]'kr 3. dugredientur domum tuam.) no, & locis, quibus panis conficitur. MO Infüin&u divinitus infito, aut ab An- &. Extende manum tuam.) Cua fci- Anpuint elis acta. Duriorhzc plaga, quam licettenes virgam ; illa enim mirando- H aonem plaga fanguinis. NNam fi flumine in rum effeürix , qua extenía Quoi y fanguine verfo adempta aqua eft; re- evocata funt ranag. )a Dee 9. ïüonem liqui liquores relidi. At rang omnia l) CAPUT VIIT. 217 a fj 6. Et exténdit Aaron manum fuper aquas JEgypti ; & afcen- derunt rana, operueruntque terram JEgypti. t Domi- 7. * Fecérunt autem & malefici per incantationes fuas fi- * S.as.. militer , eduxeruntque ranas fuper terram /Egypti. 8. Vocavit autem Pharao Moyfen, & Aaron, & dixit eis: Orate Dominum, ut auferat ranas a me, & a populo meo: & dimittam populum, ut facrificet Domino. i fro- 9. Dixitque Moyfes ad Pharaonem : Conftitue mihi, quan- r ier- do deprecer pro te, & pro fervistuis, & pro populo tuo, ut abigantur ranz a te , & a domo tua, & a fervis tuis, & a po- jun fri- /7 pulo tuo, & tantum in flumine remaneant. Io. Qui refpondit: Cras. Atille: Juxta, iriquit, verbum Dharo: tuum faciam, ut fcias, quoniam non eít ficut Dominus Deus noiter. p Dimite 11. Et recedent ranse a te, & a domo tua , & a fervistuis; 1 Omnes & a populo tuo : & tantum in flumine remanebunt. 12. Egreflique funt Moyfes, & Aaron a Pharaone: & cla- mavit Moyfes ad Dominum pro fponíione ranarum , quam ;redien- condixerat Pharaoni. ftratum tüuim » 13. Fecitque Dominus juxta verbum Moyfi: & mortua funt ranzs de domibus , & de villis, & de agris. ros tuos 14. Congregaveruntque eas in immenfos aggeres , & com- putruit terra. IS$. Videns autem Pharao, quod data effet requies , ingra- "xtende &educ vavit cor fuum, & non audivit eos , ficut preeceperat Domi- nus. &H d 16.KDi- 6. Super 4qtas,) Nerfus , vel con- flea caufari poffit ob caufarum natu- & cote- tra aquas, eminus ex ipfa Pharaonis ralium efficientiam ranas füblatas, óc es, &T extinctas. dentibus ) aula , in quatunc fuiffe videtur, quam- vis ex facro textu clare non conftet. Qio. Qui refpondit : cras.) Ut tem- felig. g. Fecerumt autem. &5 malefici.) Da- pus orandi daret , & ut interim ex- ' Vatti monum minifterio , non tamen tam periretur , an.naturaliter, & ex fe ra- ni[is ff na deficerent. ei C multas, fed pauculas exhibentes. g. Orate Deminum. ) Ylinc patet gra- 12. Clemavit.) Defiderio. ib pl&fl- viorem hanc fuiffe plagami , quam 14. Congregaveruntque eas m imgnen- n H[jmf. fanguinis ; hac enim compulit Pha- fós aggeres. ) INon funt flatim ab ocu- Qua Iu2 raonem orare Mofem, ut auferretur : lis fublatz, ne preftigie putarentur: mirado quod prius non fecerat. credibile feetorem ingentem exhalafíe, haveü 9. Confiitue mibi, &c. ) Jubet Pha- quod tradunt Philo, & Joiephus. raonem tempus conflituere , ne po- Merito ZL.gyptii ranis ex fl,uv-xo d € Bibl, eum Com, Menech, T. I 218 LIBRI EXODI 16. Dixitque Dominus ad Moyfen: Loquere ad Aaron: 2 P0 lum tuuf Extende virgam tuam , & perc fciniphes in univerfa terra /£gypti. ute pulverem terrae : & fint s Fe domos P 1T7. Feceruntque ita. Et extendit Aaron manum, virgam gypti: [ tenens: percuffitque pulverem terrae, & fa&i funt fciniphes in hominibus , & in jumentis ; omnis pulvis terrae verfus eft as Vc & facrif in fciniphes per totam terram /Egypti. 18. Feceruntque fimiliter malefici incantationibus fuis , ut 36. B educerent fciniphes , & non potuerunt, erantque íciniphes Egypio tam in hominibus quam in jumentis. Caverim obruent, I9. Et dixerunt malefici ad Pharaonem: Digitus Dei eft E hic: induratumque eft cor Pharaonis, & non audivit eos, fi- ficibimu cut praeceperat Dominus. 20. Dixit quoque Dominus ad )$. D Moyfen: Confurge diIuch mino D lo, & fta coram Pharaone : egredietur enim ad aquas, & di- (s , 107 ces ad eum: Haec dicit Dominus: Dimitte populum meum, . ut facrificet mihi. * 9. Bl cedet m 21. Quod finon dimiferis eum , ecce ego immittam in te, & in fervos tuos , & in populum tuum , & in domos tuas verumta crficare omne genus mufcarum, & implebuntur domus JEgyptiorum mufcis diverfi generis, & univerfa terra, in qua fuerint. » E 22. Faciamque mirabilem in dieilla terram Geffen) in qua 3. Q populus meuseft, ut non fint ibi mufcae; & ícias, quoniam ne &afe ego Dominus in medio terrae. » i dem vic — 23. Po- vio merferant. lientibus afflidi funt, quiinfantes flu- Dei.) Agnofcunt magi divinam vir- tutem, &illi nihilominus obnituntur, —— 17. Cimiphes.) "lertia plaga. Cini- quod & Dzmones faciunt. phes alii pediculos, alii pulices , alii 21. Omne genus mufcarum, ) LXX. To neji culices fuiffe ajunt; res eft obfcura; verterunt, xoouuviav , quam vocem Em Ampl neque enim-conftat , quid fignificet nofter Interpres retinuit Pf 77. 45. P YOX [5'35 cebi»im , qu& eít in textu & Pf. 104. 31: cénomyam , quafi di- Duam , Hebrzo. Toatm cat, communem mufcam, omne ge- ;€ 19, Feceruntque fimiliter. ) Conat nus mufcarum. Confentit Aquila, Hày &05. funt facere. qui vertit zajpviay » omnem mufcam. 24 Vs Et non potucrwzt.) Deo illos ïmpe- Pïägam " diente ; ut impotentig , & mendacii At LXX. legunt xvvouwiav » mnfeam candidam. 1Int exten arguerentur incantatores , qüi cura nf [) majora feciffent, in minoribus defi- 22. Faeiamque . omirabilem terram alitti n cerent. Ge[fen, ) Quae immunis erit ab hujut- &le Dou 19. Digitus Dei eff bic.) Divina fci- modi mufcis ,-cum tamen pecoribus abundet. s nf lücet virtus, & operatio, Wt CAPUT Vil 219 Àaron : 23. Ponamque divifionem inter populqm äeum, & popu- : &fint Jum tuum; cras erit fignum iftud. 24. Fecitque Dominus ita. * Et venit mufca graviffima in * Sap 16. 9 vitgam domos Pharaonis, & fervorum eijus, & in omnem terram /E- "iniplieg gypti: corruptaque eft terra ab hujufcemodi mufcis: xfüs eft 25. Vocavitque Pharao Moyfen , & Aaron, & ait eis: Ite , & íÍacrificate Deo veftro in terra hac. U. ut 26. Et ait Moyfes: Non poteft ita fieri: abominationes enim iniphes ftgyptiorum immolabimus Domino Deo noftro: quod fi ma- Gaverimus ea, quae colunt /Egyptii coram eis, lapidibus nos Daeft obruent. 27. * Viam trium dierum pergemus in folitudinem , & facri- « eos, f Supr. ficabimus Domino Deo noftro, ficut prscepit nobis. 3* 1g. il 28. Dixitque Pharao : Ego dimittam vos, ut facrificetis Do- )&di' mino Deo veftro in deferto ; verumtamen longius ne abea- tis , rogate pro me. Deum , 29. Et ait Moyfes: Egreffus a te, orabo Dominum : & re- cedet muíca a Pharaone, & afervis fuis, & a populo ejus cras; inte, verumtamen noli ultra fallere, ut non dimittas populum ía- 0s ts tiorum crificare Domino, nt 5o. Egreffusque Moyfes a Pharaone oravit Dominum: in qu 31. Qui fecit juxta verbum illius, & abftulit muícas a Pharao- ne & afervisfuis, & apopulo ejus: non fuperfuit ne una quidem, yonari 32. Et ingravatum eft cor Pharaonis, ita ut nec hac qui- ^ PO u —À j dem vice d,imittereF populum. Ee25 C A- fam Yif« Ytuntify Ó IXX Ip medio terre.) Id efl dominans in efl multo, vel graviffima, id eft, vocen terra ampla, & lata. moleftiffima. 23. Ponamque divifionem.) Hlebr. eft, 26. Abominaliones enim 4Egyptiorum. ) Th 4f ponam redemptionem , quafi dicat, redi- Oves, & boves mactaturi fümus, quo- vl (i- ye ge mam, eximam , & liberabo meos rum c&dem /Égyptii abominandam Hebraeos a communi plaga. putant, quia eos ut Deos colunt; A quila, 24. Venit Mnmfca. Quartam hanc non ergo expedit, ut coram ipfis ifta ia lasam mufcarum $ e fenfibili figno, facrificemus, ne nos lapidibus petant, gf ine extenfione virga , fed ex fe folo aut alia ratione violent, Vel fen- infiiit Deus ; ne quis fufpicaretur fus eft: offeremus ea Deo, qua& oc- r aliquid numinis virge ineffe, aut non cidi, ac proinde Deo facrari nefas ef- ) hu- efle Deum , qui hoc patraret. fe putant /Egyptii. Gravifféma. ) Plurima fic Pf. 34. 18. 2. dpgravatum eff.) Ylebr. ggra- coribué Qicitur; J pepuie gravwi laudabo te , id wavit Phbarao cor futms Sic & L k 220 LIBRI EXODI CA PUT. IX , SiK in homin Q;zinfa plaga ef? pe[lis in jumentis , fexta ulcerum , feptima gran- verfa ter jo. Ti dinis; ad quam promittit Pbarao fe dimil]urum populum |fi cef- Dharaom fet 4 verum nec-id complet: nullus autem filiorum lfrael in cera vel bis malis ullum patitur damnum. n N rà QUi r TYxit autem Dominus ad Moyfen: Ingredere ad Pharao- p. r nem, & loquere ad eum: Hec dicit Dominus Deus s; fic Hebraorum : Dimitte populum meum, ut facrificet mihi. 15 ! 2. Quod fi adhuc renuis , & retines eos; coram 1 3. Ecce manus mea erit fuper agros tuos: & fuper equos , Hebrax & afinos, & camelos, & oves , & boves, peítis valde gravis u 4. Etfaciet Dominus mirabile inter polffeffionesTfrael, & poffeffiones /Egyptiorum , ut nihil omnino pereat ex his, quae tütit s " pertinent ad filios Ifrael : quod W. ] 5. Conftituitque Dominus tempus, dicens: Cras faciet Do- tüum [ minus verbum iftud in terra. 6. Fecit ergo Dominus verbum hoc altera die: mortuaque LA funt omnia-animantia /Egyptiorum : de animalibus vero filio- H [47777 rum Ifrael nihil omnino periit. proprial 7. Et mifitPharao ad vendendum: necerat quidquam mor- qu& ne tuum de his, quae poffidebat Ifrael. Ingravatumque eft cor Pha- Tem, raonis, & non dimifit populum. pultule lr dv $. Et dixit Dominus ad Moyfen, & Aaron: Tollite plenas manus cineris de camino , & ípargat illum. Moyfes in coelum hum foruee coram Phartaone. 9. Sit- eidem ys 420 | 4. dzter po[feffones.) lInter pecora, i, 3 4nus mea.) VFlagellum , peftis nimirum , ut ftatim fübditur. quz poffident Hebrei & /Egyptii. Spdrg Super agros tuos , &5 fuper equos. ) Par- 7. Et mifit Pharao ad videndum.) YIn fant a fuperioribus plagis non mifit ad ex- CinïpL( ticula &, efl exaggerans, & fententia ebrzi a malis effent Ti fn eft: füper equos, &c.qui funt in agris plorandum , an 1 ec: tuis. Hzc ergo peflis non. homines immunes ; vel quia viz ob ranas, ci- corripuit, fed animalia, non quidem niphes &c. erant imperviz; velquia Pl D2. "h non fübiit illum hzec cura. 9. i omnia, fed ea tantum , qua erant in N agris. Ingravatumque eff cor Pbaraonis.) INon -— Qves , & boves. ) Non edebant car- petit , ut plaga ceffet ; quiajam anima- fts fp nes ovium,& boum,fed vefcebantur la- lia pefte erant extincta. dl Y to &e, cafeo , &c. & bobus utebantur ad 3 9. 44 Moyfin , && Aaren. ) Nide fu- arandum. pra c. 7. n. $g. I CAPU'TT: IX [* d d 9. Sitque pulvis fuper omnem terram FEgj;pti, erunt enim in hominibus , & jumentis ulcera, & veficae turgentes in uni- Id £a vería terra /Egypti. ET 1' Io. Tuleruntque cinerem. de camino, & fteterunt coram: ( Pharaone, & fparfitillum Moyfes in coelum , fa&taque funt ul- cera veficarum turgentium in hominibus, & jumentis. II. Nec poterant malefici ftare coram Moyfe propter ulce- Phio- ra, quse in illis erant, & in ommi terra J£gypti. 5 Deus 12. Induravitque Dominus cor Pharaonis, & non audivit mihi, eos, ficut locutus eft Dominus ad Moyfen. 13. Dixitque Dominus ad Moyfen: Mane confurge, & fta coram Pharaone, & dices ad eum: Hzec dicit Dominus Deus QUs , Hebreorum: Dimitte populum meum, ut facrificet mihi. gravis, «l & I4. Quia in hac vice mittam omnes plagas meas fuper cor tuum , & fuperfervos tuos, & fuperpopulumtuum, ut ícias: quod non fit fimilis mei in omni terra. jet Do- 15. Nunc enim extendens manum percutiam te, & poþuïum tuum pefte, peribisque de terra. i 16. * [d- tuaque Ee 3 o filio" Czneris a'e' Camino,) NX ox Klebraica minibus , & jumentis, in qu& delatus propria fignificat albam illam favillam, eft, ulcera , & puftulz exorta funt. fhor« que necdum plane vería eftin cine- In bominibus, E$ jumentis.) Non o- yr has rem. Appofite favilla hac ardentes mnibus, fed plurimis ; nam reliqua fe- pultule demonfílrantur ha enim in- quenti grandinis plaga percuffa perie- Íftar cineris fiunt ex calore. Apteque runt. lents cgelunt fadum eft, ut A?gyptii, qui Hebreos Ulcera, $ vefice turgentes. ) Ulcera fornace lateritia torferant , acerbiffime ardore, & fanie turgida , & tumentia. eadem torquerentur: qua de cauífa, de Hac ulcerum, & tumoris plaga vin- ** AA gyptia fervituteloquensMofesDeut dicata AEgyptiorum fuperbia, & faftus. 4.20. ait: Eduxit vos de fornac: ferrea l1I. Aec poterant malefici ffare..) Là- 4Egypti. cet in tertio. figno ciniphum vidi, pBCOr? j Spargat illum Moyfés.). Aaron mu- adhuc tamen calumniis, & ut pote- wjm ' tarat aquas in fanguinem, ranas, & rant , Mofi obnitebantur. y.) Ia ciniphes evocarat: jam Mofi majo- l14. Ommes plagas meas.) INon quas 4 ex- poffum, fed quas deflinavi immitte- selfent ra figna refervantur; fpargit cinerem in celum, quia cclitus immittebatur re ad te. perdendum. 54 C." plaga. Supir cor yelqula- 9. Sitque pulvis fuper omnem terram. ) faucient. duum. ) Qgæ cor tuum Non 'on plus pulveris, aut cineris Mo- 19. Populum tuum pc:/?ä; ) Peflis hic fes fparfit, quam manu comprehen- fignificat omne excidil genus, quod jnimee diffet; fed illum Deus fparfum in aere deinceps in Phiaraonem immifit Deus 5 in morem deníz nivis multiplicavit, quafi dicat: plagas plagis addam ; do- idefie & in ZEgyptios detulit ; inde iis ho- nec excidarx; a terra. LXX. habent, 222 LIBRIEXODI Rom... 16, * Rdcirco autem pofui te , ut oflendam in te fortitudi- s E 9- 7- nem meam, & narretur nomen meum in omni terra. füerunt 17. Adhuc retines populum meum, & non vis dimittere herbam eum ? fregit 18. En pluam cras hac ipfa hora grandinem multam nimis, x5 1 qualis non fuitin J/Égypto a die, qua fundata eft, ufque in f0n C& praefens tempus. y. N 19. Mitte ergo jam nunc, & congrega jumenta tua, & om- cens ad nia, quaàe habes in agro : homines enim, & jumenta, & uni- popula: verfa, quaeinventa fuerint foris, nec congregata de agris, $& ( cecideritque fuper ea grando, morientur. u dimi 20. Qui timuit verbum Domini de fervis Pharaonis, fecit l 20. 1 eonfugere fervos fuos, & jumenta in domos : palinas 21. Qui autem neglexit fermonem Domini , dimifit fervos non eri fuos, & jumenta in agris. 22. Et dixit Dominus ad Moyfen: Extende manum tuam in y.? Donin coelum , ut fiat grando in univerfa terra /Egypti , fuper ho- i mines, & fuper jumenta, & fuper omnem herbam agri in ter- deum e ra /Egypti. - ?Sap. 23. * Extenditque M [0) fes virgam in coelum , & Dominus m ent. 15.16 dedit tonitrua , & gran d inem, ac d ifcurrentia fulgura fuper 51 'terram : pluitque Dominus grandinem fuper terram /Egypti. nus-ad 24. Et grando , & ignis mifta pariter ferebantur : tantaeque ul $ fuit magnitudinis, quanta ante nunquam apparuit in univerfía terra /Egypti, ex quo gens illa cqndita eft. 25. Et fs m interfciam , fic dicimus fceleftum ali- 19. Congrega jumenta tua.^) lram cle [77] ägj quem efte peftem civitatis, autjuven- mentia diluit, eaque penam tempe- effe )Q tutis. 2 rat, mitigat, ut notat D. Aug.q. 35 Pïgviam 16. Ut offendam n te fortitudinem 23. Deminus dedist tonitrua. ) Per Àn- m 26. d meam. j 'Ye regem conftitui, fuftinui, gelum fcilicet. confervavi, permifique, ut in popu- 24. Graudo, & ignis miff4 pariter. fum par lum meum tyrannus infürgeres , ut Hebr. eft, erat ignis recipiens fé, vel Tnunis f ego viciffim in te infurgerem, tan- receptus im grandime. LX X.. erat. autem Wdt: ; dem que te mergerem in mari rubro, grando, && ignis ardens im grandinc. Rem t& p ut fic omnes meam juflitiam, ac po- explicat liber Sapientig c. 16. 17- 19. hione tentiam agnofcant, & vereantur. & 22. Quod ezim mirabile erat m aquay 17. 4dbhue retines. ) Mebr. a4b«c que omnia extingHit , plus . ignis walebat fic Qegü &alcas. o . - É$ füpra virtutem ágnis exardefibak Va 18. 4 die, qua fundata eff.) Qua L mix autem , 65 glaci-s füflinsbank Ti habitari cepit, ex quo gens condita, vim ignis, €$ norm tabefcebant- LT ho« eft a 627. annis» Quanta anica nunquam apparsi g CAPUT n 22$ rtitüdi- 43. Et percuffit grando in omni terra Egypti* cunc&a , quae fuerunt in agris, ab homine usque ad jumentum: cunttamque Dittere herbam agri percuffit grando, & omne lignum regionis con- fregit. - fimis, 26. 'lTantum 1 n terra Geffen, ubi erant filii Ifrael, grando que in non cecidit. 21. Mifitque Pharao, & vocavit Moyfen, & Aaron , di- &om- cens ad eos : Peccavi etiam nunc: Dominusjuftus; &ego, & Y uti- - populus meus , impii: agti, 28. Orate Dominum, ut definant tonitrua Dei, & grando, ut dimittam vos, & nequaquam hic ultra maneatis. , fecit 29. Ait Moyfes: Cum egreffus fuero de urbe, extendam palmas meas ad Dominum, & ceffabunt tonitrua, & grando fetVos non erit, ut fcias , quia Domini eft terra. 3o. Novi autem , quod & tu, & fervi tui necdum timeatis om in Dominum Deum. J .31. Linum ergo, & hordeum lafum eft, eo quod hor- n iet- deum effet virens , & linum jam folliculos germinaret: minus 32. Triticum autem , & far non funt laefa, quia ferotina erant. fupet ne ex urbe, tetendit ma- 33. Egreffusque Moyfes a Pharao Q'ptl. nus ad Dominum , & ceffaverunt tonitrua , & grando, nec aque ultra ftillavit pluvia fuper terram. verla 084 Vi- — ; ^ terra JEgypti.) Ex quo apparet falfum Simile illud Timoth. P 8 Volo erge ;mclc; effe , quod quidam ajunt nunquam viros orare im ommi loco, levantes pu- empe vAS WLIATMS. pluviam, aut grandinem vifam eífein m 4Keoypto.. 20. Necdum timeatis Dominum.( 'Ti- er at 26. Ubi erant filii Iffael. ) Ka tan- more pietatis ex reverentia , & reli- tum pars terre Geffen a grandine im- gione in Deum. [ta S. Aug. q. 55- nitth ) vel etiam timore fervili, qui vobis j "d munis fuit, quz ad Hebraos perti- nebat: nam ZEgyptii in ea habitan- perfuadeat, ut populum dimittatis. "m tes plapam communem cum ceteris Wo32. Quia ferotina. erant.) In. /Egy- m non evaferunt. pto, & Judea menfe Nifan, qui 7 [(): A 25. Extendas. palmam. ) Xlabitus Martio, vel Aprili noftro refpondet, hic eft orantium etiam ab KEthnicis inchoatur meffis ; quare menfis ifte ',;lfþl" ufürpatus. Seneca in Oedipode. dicitur menfis novarum frugum, in- y/a"(bäf Tollere ad celum pie fra cap. 13. n. 4. grando autem con- at Vide Bon- Puras , nec ulla fcelera / wmetuentes tigit menfe F'ebruario. ?n4H905. frerium in hunc locum. 71 224 LIBRI EXODI . 34. Videns autem Pharao, quod ceffatfet pluvia, & grando, 4D & tonitrua, auxit peccatum: tiemur $. Et ingravatum eft cor ejus, & fervorumillius, & indu- 10 Deo ^ratum nimis: nec dimifit filios Ifrael , l pR nus per manum Moyfi. ficut præcegerat Domi- qui dix font, ( G APU X 9. Aj fhts, C ' O&aoumn fignum eft locuflarum: quibus ablatis , obduratus. Pba- enm f vao ne fic quidem juxta condiclum dimittit populumz quapropter 1o. ] sonum additur , nempe tenebrarum Zenfi]unarum : propter. quas modo e permittit Pbarao ,ut exeant, fed protinus idem denegat , quod r Moyfique minatur. 1] hoc enj rIT diit Dominus ad Moyfen: Ingredere ad Pharaonem, Qu ph 12 ] ego enim induravi cor e jus , &. fervorum illius; ut fa- ciam figna mea haec in eo: füper t CVore 2. Etnarres in auribus filii tui, & nepotum tuorum , quoties con:riverim /Egyptios, & figna mea fecerim in eis, & fcia- 15, | tisquia ego Dominus. [ 4. Introierunt ergo Moyfes, & Aaron ad Pharaonem , & que coc dixerunt ei: Haec dicit Dominus Deus Hebrzeorum: Ufque- Íz horro quo non vis fübjici mihi ? dimitte populum meum , ut facri- ficet mihi. & ?. H Dobis eti * Sap. 4. * Sin autem refiftis, & non vis dimittere eum, ecce ego dtinend 16- 9* inducam cras locuftam in fnes tuos. Continuo s. Quze operie: fuperficiem terre , ne quidquam ejus ap- N niff. g pareat, fed comedatur , quod refiduum fuerit grandini: cor- rodet enim omnia ligna, quze germinant in agris. übu, * Qu 6. Et implebunt domos tuas , & fervorum tuorum, & om- üdiüt: nium /Egyptiorum: quantam non viderunt patres tui, & avi, Ticifici ex quo orti funt fuper terram , ufque in praefentem diem. Vil'()rum Avertitque fe)' & cgreffus eft a Pharaone. &cam t Tnes en g. Dif » m Oportet «. Per manum Moyfes, ") Per Nïöfcnä. multitudinem fignificat ; nam 35 ms, , eft Hebraifmus. que vocis eft radix, fignifieat mul- Quot vic tum éffe. Ergo locuftz domos, le- 4. [ Nducam cras locufam. ) Y ocufla- Hebraum rum multitudinem, &os, cibos, omniaque ZEgyptiorum 8* que n3oN erée , & locuftam &locuftarum invadebant, & fedabant : in viis quo- ibeffe Uijl « CAPUT X 228 indp, 7. Dixerunt autem fervi Pharaonis ad eum : Ufquequo pa- tiemur hoc fcandalum: dimitte homines, ut facrificent Domi- : indu- Dotri- no Deo fuo: nonne vides . quod perierit /Egyptus? 8. Revocaveruntque Moyfen, & Aaron ad Pharaonem , ui dixit eis: Ite, facrificate Domino Deo veftro: Quinam unt, qui ituri funt? 9. Ait Moyfes: Cum parvulis noftris, & fenioribus perge- 3. [ / mus, cum filis, & filiabus, cum ovibus, & armentis: eft enim folemnitas Domini Dei noftri. ripiar j 10. Et refpondit Pharao: Sic Dominus fit vobifcum , quo- (uis modo ego dimittam vos, & parvulos veftros: cui dubium eft, r quod peffime cogitetis ? 1r. Non fiet ita, fedite tantum viri, & facrificat;e-Dokmino9 hoc enim . & ipfi petiftis. , Statimque eje&ti funt de confpe- &u Pharaonis, neim, üt 1 a- 12. Dixit autem Dominusad Moyfen: Extende manum tuam fuper terram JEgypti ad locuftam , ut afcendat fuper eam, & 1o 16 devoret omnem herbam , qua.refidua fuerit grandini. ' fcla 13. Et extendit Moyfes virgam fuper terram /Egypti: & Do- - mlüüä n, & que conculcate , & in fàniem conver- pius enim erant facrificaturi in mon- fque íe horrorem, & fetorem excitabant. te Sina in confirmatione legis, in de- facri- 9. Hoc fiandalum? ) Quuamdiu hoc dicatione tabernaculi, in facerdotum nobisetrit in fcandalum? quia fcilicet confecratione, ut patet c. 24. & 2g. ec 70 dctinendo Hebr.-*in duriffima mala Multa tamen fubticet Mofes , quz ta- continuo impingimus. cere erat prudentia. Nonse vides? ) INondum vides pe- 15 4p lo. Sic Dominus ( -welifium.) Sic rüffe /Egyptum-7. Aquila «pe ovzw Deus vos adjuvet , ficut ego dimit- . Q éibac, ; tam vos: eft formula imprecatoria cum quadam irrifione, & ut loquun- $. Quinam fint, qui ituri fan ;?) Qua- ; r fidicat: non eft neceffe omnes ire ad tur Grzci myflerifmo. facrificium ; mulieres, parvuli, imo Cui dubiumeff, ($c.) Res hac haud al dubie ad feditionem' fpectat, aut fu- Jier. virorum pars domi hzrere poteft; gamD " faciam tamen poteflatem, ut viri o- mnes eant. ri. Hoc enim 64 pf petifis.) Hic . D 9. Eff enim flemnitas. ) Omnes ire Pharao mentitur, fed regia licentia, eui nemo contradicere aufit. oportet cum pecoribus , quia nefci- mus , quoties facrificaturi fimus , 12. Et devoret omnem berbam. ) Sive 23 quot vi&imas maóaturi; id enim ex quz tempore grandinis fuperfuerat , il Dei jubentis pendet arbitrio, nec par s, It € mine erat exorta. five qu& poft grandinem novo ger- iorum quemquam a tanta folemnitate abeffe. Verum dicebat Mofes ; fx- 13« Ventum urentem. ) Fere omnes [ quO- Dibl. cum. Com, Menoch. T. I 226 LIBERBI EXODI [] in odl minus induxit ventum urentem tota dieilla, &noCte, &mane fatto, ventus urens levavit locuftas. 4 palpari | 14. Quse afcenderunt fuper univerfam terram JEgypti: & n tenebra federunt in cun&üis finibus /Egyptiorum innumerabiles, qua- x les ante illud tempus non fuerant, nec poftea futuree funt. 2* 15. Operueruntque univerfam fuperficiem terrse vattantes quo era 84 omnia. JDevorata eft igitur herba terrae, & quidquid pomo- rum in arboribus fuit, quae grando dimiferat: nihilque om- lte, f« füanean nino virens reli&tum eft in lignis, & in herbis terrae , in cun- &a /JEgypto. A. | 16. Quamobrem feftinus Pharao vocavit Moyfen, & Aaron, que of & dixit eis: Peccavi in Dominum Deum vefítrum, & in vos, 1 ( 17. Sed nunc dimittite peccatum mihi etiam hac vice, &ro- üngula gate Daminum Deum veftrum, ut auferat a me mortem iftam. prafer 18. Egreffusque Moyfes de confpe&tu Pharaonis, oravit Do- OR minum. : 0r. ] 19. Qui flare fecit ventum ab Occidente vehementiffimum , Titteré & arreptam locuítam projecit in mare rubrum: non remanfit 38 ] ne una quidem in cun&tis finibus /Egypti. ne ult 20. Et induravit Dominus 'cor Pharaonis, nec dimifit filios P Ifrael.. 39 ] bo vlt i. Dirxit autem Dominus ad Moyfen: Extende manum tuam [ in ex Hebreo verterunt, veztwm orien- derent, five in floribus, acnovisger- talem. Videtur ergo fuiffe ventus minibus nuper erugiffent. orientalis. defle&ens ad. meridiem , 17. 4uferat a me.) in Hlebreo ad- quem Euronotum appellamus. Vi- ditur £zztum , & fen(us eft : "'antum Phg de Bonfrerium. hac vice parcat Deus, amplius non erpaftul Tota die illa, «c nmo&e.) Ut calore offendam. uales, fuo, fotuque locuftas produceret, & Morttm. ) H-zmc peítem , hanc pla- tenebrg produ&as in /Eeyptum inferret. ceam A,L Mane fallo.) Matutino enim. tem- 19. Pentum ab occidente, ) Hebr. vez- tum maris; mare enim ad occidentem hs f pore, que no&e torpuerunt, Solis ,& calore excitate, fa&eque vivida na- eft Paleflina. domo : turali inftin&u avolare folent. Jrreptam locuffam.) Viocfere modo, ] 14. Nec poffea future funt.) Quoda cum locuftas contingit terris involare, d t Mofe fpiritu prophetico didum eft. ab iis regiones liberantur , ut tradit Tney, x$. Unrverf/am fuperficiem terre.) Cul- Plin. lib. 11. cap. 29. te ícilicet , & germine veflitz ; hec 21. Tenehbre ut palpari pojfrat ) enim vaflanda , & a locuflis depa- Loquitur humano more, & caligino- fcenda. fum , craffumque aerem, qui tenebras Pomorum. ) Fru&us generice habent inducebat, nibhil palpari vetabat, aut Hebrza; kfï.v'e jam fru&us maturi pen- faltem fenfu ta&usfentiri. "Apte hec CU TEU Ti X 227 . Vmane in coelum: &fint tenebrze fuper terram /Egypti tam deníze, ut palpari queant. pti: & 22. Extenditque Moyfes manum in coelum: & fa&tee funt » QU tenebra ? horrioiles in univerfa terra /Egypti tribus diebus. ünt, 23. * Nemo vidit fratrem fuum, nec movit fe de loco, in "92 17. 2?» ilantes quo erat: * ubicumque autem habitabant filii Ifrael: lux erat d Sa?s pomo- 24. Vocavitque Pharao Moyfen , & Aaron, & dixit eis * 185 D I -ofn- Tte, facrificate Domino: oves tantum veftree, & arment? re- 2 C maneant , parvuli veftri eant vobifcum. 25. Ait Moyfes: Hoftias quoque, & holocaufta dabis nobis, Aaron, quze offeramus Domino Deo noítro. in vos, 26. Cun&i greges pergent nobiícum: non remanebit ex eis &10- ungula: quae necefiaria funt in cultum Domini Dei noftri : . itam. prefertim cum ignoremus , quid debeat immolari, donec ad at Do- ipfum locum perveniamus. 27. Induravit autem Dominus cor Pharaonis ; & noluit di- mittere eos. mum manfit 28. Dixitque Pharao ad Moyfen: Recede a me, & cave, ne ultra videas faciem meam : quocumque die apparueris mi- t filios hi, morieris. - D 29. Refpondi t lxïoyfes.: Ita fiet, ut locutus es, non vide- bo ultra faciem tuam. ntuam It Ff5 C.A- vis ng' (go àd- Oves tantum vefire, €$ armenta ve- ['antum plaga /Egyptiis immiffa, qui Hebraos ergaftulorum tenebris us non vexaverant. maneant.) Pignorisloco, ne fupiatis, Quales, & quam horrende fuerint & non redeatis. tenebrg ille, videSapient. c. 17. 26. Nonremanebit ex eis ungula. ) INe nc pli- una quidem minima remanebit ; for- 23. Lux erat.) klebr. eft , z fedz- pr. - bus fuis. )' hoc eft, non tantum in vi- mula proverbialis. cis, & plateis, fed etiam in eadem 29. Nonm widebo ultra faciem tuam.) dentem domo, in cubiculis luce gaudebant. Sponte ad te non accedam , non ur- moloy 24. Vocavitque Pbarao Moyfem. ) 'Tri- $ebo,tu potius me videre defidera- volito, duo tenebrarum expleto, diriora ti- bis; quando in primogenitorum plaga mens, n9s exire compelles, c, 12. n. 21. c tradit nfit-) figino- onebris r t ye ha 229 LIBRIEXODI CUX PAUZT. - XE à primoge primogen Znte decimum jigfzum C fIragem Primogenitorum ) quod pradicit genta u ( Ert Dominus , bortatur ad Azeypti. [poliationem , lis nec ar gem peracta eff. qua Pü/ï'/frfz- ?. Apt mmine us !.E T dixit dominus ad Moyfen: Adhuc una plaga tangam Pha- minus E raonem, & /Égyptum, & Po& haec dimittet vos, & exi- $. Del re compellet. *Supr 2. * Dices ergo omni plebi, ut poftulet vir ab amico fuo, me, dic 3. 22 Qus eft t Infr. & mulier a vicina fua, vaía argentea, & aurea. 12. 3. Dabit autem Dominus gratiam populo fuo coram JEÉgy- 9. Btt fen: Nor *Ecci ptiis, * Fuitque Moyfes vir magnus valde in terra Igypti ; 4$. 1- Coram fervis Pharaonis, & omni populo. Loypti 10 M 4. Et ait: Haec dicit Dominus: Media no&eingrediar in JE- gyptum: . qua feri Pharaoni 5. Et mori etur omne primogehitum in terra /Egyptiorum , a pri- x.E T dixit Dominus. ) Ylegc infpira- 4b amico fito.) À proximo , vicino, Piihli ta funt Mofi , antequam fefe a aut focio füo ; habitabant enim 4Egy- Pharaonis confpe&u fubduceret ; nam, ptii Hebrais permixti. fitrgi f ut patet ex precedenti cap. num. 29. Vafa argentea , E5 aurea.) Quafi ad facrificium neceffaria. li, Ifm poít hunc congreffum , non fe am- 3. Dabzt plius dedit in confpe&um Repis. De- : gratiam.) Inclinabit nuntiavit ergo Pharaoni primogeni- AI:gyptiorum corda , ut dent.,vobis.j torum cladem, deinde iratus ab eo Fuit Moyfes vir magnus. ) Quafi dicat, exivit, ut patet hoc cap. n. 9. ideo eum tam libere loquentem , & minantem violare non eft aufus Pha- 1 I Dimittet.) Hebr. additur $99 calz, id eft confummate, five , omnino di- rao: rurfum, ideo facilius ZEgyptii mittet , omnes , & greges etiam ab- vafa commodarunt Hebrzis. ducere permittet. 4- Media motle. ) VProxima nodte, Li- 2. Peffulat. ) Commodato. que fcilicet fecuta eft decimam quar- m ]pfo cuit Hlebraeis /Egyptios fpoliare non tam diem menfis primi Nifan. - Illa lurus folum Dei nutu,; qui omnium Do- enim decima quarta die ad vefperam minus eft, fed etiam titulo compen- celebrarunt Pafcha, in quo cafis no- « u Tholm Y fationis prolaboribus exantlatis , dum &u primogenitis Hebrai liberi ex /E- N fervitutemfervirent; titulo etiam bel- gypto egreffi funt. Hac ergo locutus formi li jufti , quo ZEpyptios hofles fuos Mofes decima quarta die INifàn ma- qui iC invadere poterant, & fpoliare. Vide ne, antequam egrederetur ex aula Pha- Sap. 10. 17. & que dicam infra c. raonis. R Ü Ti i2. 6 lito, Egrediar in JEgyptwum.) Non locum ?. Bj Vir. .) Unufquifque. Hebr. t»y zse, mutaus , fed actionem. hoc frequenter fignificat. $ ui fedet im folio ejus. ) Vel jam Titi t Tebellion C AAPOUCT XI & XII. . 226 a primogenito Pharaonis, qui fedet in folio ejus, ufque ad primogenitum ancill& , quae eft ad molam , & omnia primo- fredui genita jumentorum. 6. Eritque clamor magnus in univerfa terra J£ gypt, qua- | ff'a- lis nec ante fuit , nec poftea futurus eft, 7. Apud omnes autem filios Ifrael non mutiet canis ab ho- m Ph- mine usque ad pecus: ut íciatis, quanto miraculo dividat Do- minus /Ezyptios, & Ifrael. , Ced- 8. Defcendentque omnes fervi tui ifti ad me, & adorabunt me, dicentes: Egredere tu , & omnis populus, qui fubje- (co füo, &us eft tibi: poft hiec egrediemur. 9. Etexivit a Pharaone iratus nimis, Dixit autem ad Moy- n Eey- p fen: Non audiet vos Pharao, ut multa figna fiant in terra IEgypti. r E Io. Moyfes autem , & Aaron fecerunt omnia figna & oftenta, qu3e fcripta funt coram Pharaone. Et induravit Dominus cor Iorum , Pharaonis , nec dimifit filios Ifrael de terra fua. ap- od CATPAUT XLFE , Yidnoy Pafcbalis agni ritu declarato , ac. celebrato eju[que Janguine do- ndj siorum Jfuperliminaribus ilito, cefis omnibus zzgypti primogeni- Quií d tis, l/raelite cum divitüs zEgypti egrediuntur : de ritu Phafe, dinabit &c efu aeymorum ,. C? tempore. babitationis vobis.] J/rael. in Z gypto. jf dictl, em , us Pht- xit quoque Dominus ad Moyfen, & Aaron in terra I.DI JEgypti : Egyptii Ff5 o. Men- 200t, n qui« cum ipfo regnans, vel poftea regna- Is Ixit quoque Domznus.) Ques fe- turus. quuntur a Domino dicta. funt ; lIl fperam Que eff ad molam.) Que trufatilem Mofi, & ab hoc populo propofita /is 0* molam verfans laborat in piltrino. funt ante primogenitorum cladem ; ex 7. Nen wutiet canis.) Proverbialis fed nunctantum narrantur , quia nar- formula ; erit fumma pax , & tran- rationem plagarum fimul pertexere [ocutds quillitas. n mà- voluit, ac deinde parrare egreffum h ha $. Ommues férvi tui.) lmo & ipfe Hebraorum ex /zeypto, cui premit- Pharao , ut patet c. 12. n. 5 1. tit ritum phafe, (ive agni Pafchalis, Jocurti 9. Exivit a Pharaene iratus mimis.) qui egreffus, & liberationis fuit fym- "Tante tergiverfationi pervicacie, & bolum, & teffera. rebellioni Pharaonis. el j:lm d 136 LIBRI EXODI e. 3. Menfis ifte vobis principium menfium : : primus erit in fis hnyo: menfibus anni. Trael ad 3. Loquimini ad un iverfum coetum filiorum Ifrael, & di- n cite eis : Decima die menfis hujus tollat unufquifque agnum potem, per familias, & domos fuas. dent 1llu 4. Sin autem minor eft numerus, ut fuflicere poffit ad ve- & E fcendum agnum, affumet vicinum fuum, qui junctus eft do- cum la& mui fude, juxta numerum animarum , quee fuflicere potfunt 9. No afum & ad efum agni. $. Erit autem agnus abfque macula, mafculus, anniculus: Tabitis, juxta quem ritum tolletis & hoedum. 10 N en.- 6. Etfervabitis eum ufque ad quartam decimam diem m fiduum | fis La 2. Menfis iffe.) INifan , qui Martio fcabiei, alteriufve vitii, aut morbi; lhiverf; noftrorefpondet, vel partim IMartio, debet efTe t-55 £4mim , id elt inte- ramilias d partim Aprili. ger, ut habent Hoebraza. Hoc enim thine, Przncipium men[ium.) Anni initium. eft, quod de qualibet vi&ima dicitur 4i "uf 3. Loquimini.) M os feniores. Léevit. 22. 21. 22.- .Omnis macula non fa. C erit in eo: ff cecum fuerst , ff fratium , ff Decima die men[is bujus. ) Quatuor Vefjer ef diebus ante agni immolationem , qu& cicatricem babeus j f0 paprias, aut fea- Occfum ; fieri debebat decima quarta die. biem, aut impetiginem , nmom offeretis ea & hoc vo Unufquifque.) Pater familias. Domino. Óidem fervatum ab aliis lt decti 4Agnum. ) Vox Hebraica m /&, gentibus. Ariftophanes Scoliaítes ad ïüm, hQC fignificat pecudem tam ovinam , quam comadiam, cujus titulus Acharnenfes : OT2S con caprinam , id eff tam heedum , quam TX yap XOAEDA ;if TaiC iepspyíouc s Poro v agnum: tam ergo hedus , quam agnus bvez as , xaAw oTP 53 Qu TÉAIOY » ecime q poterat immolari, & efle phafe. xas vyit£» 8 Üveraa. roig Ücort. Que Cimg qui Per familias , €$ domos. ) 1n eadem mutzle funt ,non immolantur. in [aertfitis, &l 2on enim domo poterant efle plures fa- meü'm M miliz, quarum qu&libet, fi erat maona, & n univeríum quidquid perfettum ,. & fonum non eft , IJiis non immolatur. quint; di füum habebat, & comedebat agnum.| lm de; 4. Sim autem minor.) Jofephus 7. Maféulus.) Quia preftantior femel- üde, belli Judaici c.. 17. faltem decem vi- la; praftantiora autem Deo offeren- da fünt, veletiam quia typus Chrifti. Quartam j ros vult adeífe debuiffe, etfi plures fpedabar. etiam ufque ad vicenos fübinde effent. "Apniculus. ) Ut fcilicetannum unum lém ciyi Extra horum. numerum feminge & &tatis non excedat; nam, quantum- vis minor, poterat immolari; modo Wei, V pueri erant, qui plerumque totidem, , m vel plures. o&avum a nativitate diem. attigiflet. Wolff: q $. Juxta quem! ritum. ) ld eft, Lev. 22. 27. ?« Sum; eadem fervabitis , fi pro agno heedum Tolletzs 69 hedum.) Si agnus defit ; 0 fing volueritis, aut neceffe habueritis fa- non enim utrumque, fed alterutrum crificare. jubet immolari. Tn0y jj d Bét t Abfque macila. ) INon coloris, fed 6. Immolabitque, ) Scilicet. decima quarta die. Patet um defogmitatis » V» g- claudicationis; Doy, 121 GAPUVT XILX . | eï'it n fis hüjus: immolabitque eum univerfa multitudo filiorum ifracl ad vefperam. NT 7. Et fument dé fanguine ejus, ac ponent fuper utrumque : agnum poftem, & in fuperliminaribus domorum, in quibus come- dent illum. 2 t ad ve- 8. Et edent carnes no&te illa affas igni, & azymos panes s ell do- cum la£tucis agreftibus. podunt 9. Non comedetis ex eo crudum quid, necco&tum aqua, fed affum tantum igni: caput cum pedibus ejus, & inteítinis vo- jlculys: rabitis. to. Nec remanebit quidquam ex eo ufque mane: fi quid re- ZuBN z fis fiduum fge;*it, igne comburetis. i. Sic z t mordis Illarum domorum poftes tin&i fuünt Univerfa multitudo.) Ciwilibet pater- I eft inte- familias domi fue&, totius familiz no- fanguine, in quibus agnus comedeba- Toc enim mine. . tur; itaque quicumque alteri fe do- 1 dicitur "d vefperam. ) Hebr. zeter duas ve- mui junxit, ut comederet agnum , Prima qatila o fperas. Chald. zzter duos foles. quod fcilicet numero pauci effent, p f vefpera eft, cum jam fol declinat ad nec füfficerent ad agnum abfuümen- at fj« occafum ; fecunda ipfe folis occafus: dum, ii perno&arunt in domo,. in' & hoc voluit Chaldeus zzter dwos fo- qua agnum comederant: alioqui fi ad ! /*'me u ab alis les , declinantem fcilicet, & occiden- proprias domos agni fanguine non jl d tem; hoc erpo tempus duas circiter confignatas rediiffent, in ea percuffi horas continebat ànte Solis occafum. fuiffent ab Angelo.': arnenfes glr/.'uu? L Porro vefpera hec fuit vefpera diei 8. Cum latkucis 4gre/fi6us.) In Hebr. decimz quarte definentis, & diei de- eft, cum amaris , fcilicet herbis quibus- ; TiAeutt » cima quinte inchcantis ; immolatio libetamaris. LXX. habent i7" 7ügí- ( u enim agni fiebat decima quarta; co- $av, quas aliqui endiviam effe puta- rf meflio vero pracife fiebat. decimá verunt, alii cichoriam. UM quinta die. Vefpera enim h&c erat JHf limes decime quarte & decime quin- 9. Gudum. ) Non plane affum. Sed affum tantum igni.) QCia citiug or font- te diei, Ó una fui parte ad decimam affatur caro, quam elixetur. lHebr&is ) mfþren- quartam , altera ad decimam quintam autem feflinandum erat. Potiffima fpe&abat. Inchoabant enim Hebrei Ql diem civilem ab occafu Solis. ratio videtur petenda amyllerio; nam um umlm Itaque agnus Chriflus facrificabatur amoris uantum- Judaei, & Chriftus nunc decima quar- igne affatus. ta, nuncdecima quinta die Pafcha im- i modo molaffe dicuntur. Caput cum pedilus , £ c.) ld expri- attigifïeï- mit Deus ; quia caput , inteftina , 9. Sument de [anguime ejus. ) "Utvifé & pedes, utpote offlea , & cartilagi- hoc fanguine Angelus percutiens do- y d nofa vulgo aflari non folent. terutnum mos ills Flebreorum pertranfeat, 10. U/oue manc. ) Quia feftini fum- nec eorum primogenita percutiat, ut mo mane difcedetis, ne ergo a pro- patet num, 23. fanis profane comedi , deim : contixqagant., Deomorum , in qkibm comedent - sllum. ) plane abfumite. ^ - LIBRIEXODI ij 1I. Sic autem comedetis illum: Renes veftros accingetis, & 7 exercitü calceamenta habebitis in pedibus, tenentes baculos in manibus, & comedetis feftinanter : eft enim Phafe (id eft tranfitus ) ingenel .* Domini. 12. Et tranfibo per terram JEgypti noCte illa, percutiamque comedel Thenfis « omne primogenitum in terra /Egypti, ab homine ufque ad pe- 19 3 cus, & in cunttis diis /Egypti faciam judicia, ego Dominus. veltris : 13. Erit autem fanguis vobis in fignum in sedibus, in qui- bus eritis, & videbo fanguinem, & tranfibo vos: nec erit 1n Ctu [f vobis plaga difperdens, quando percuffero terram J£gypti. 20. ( 14. Habebitis autem hunc diem in monumentum, & cele- lis velt brabitis eam folemnem Domino in generationibus veftris cultu a 1 & dixit fempiterno. 15. Septem diebus azyma comedetis : in die primo non erit immola m* fermentum in domibus veftris : quicumque comederit fermen- tatum, peribit anima illa de Ifrael, a primo die ufque ad diem linin nullus- feptimum. 16. Dies prima erit fan&ta, atque folemnis, & dies feptima r vidert: eadem feflivitate venerabilis, nihiloperis facietis in eis, ex- ceptis his, qua ad vefcendum pertinent. fcende Tüos ve Ib EAU 24, ( n dte 11. Renes veffros aecingetis , €$c. ) 4ia.) EXX- fzz,ciarþ ultiopem, ea de« N. Omnia hzc feítinationem indicant , jicendo, & comminuendo, quod ali- qui authores affirmant. et vob funtque viatorum ad iter longum, & 36 laboriofum feaccingentium. Eodem 13. Erit 4utem [anguis vobis in fgnum. ) Ípedat caremonia baculorum, qui Quo vifo Angelus vobis parcat. Per manu tenendi, & calceorum , qui in — pedibus habendi erant. hunc ritum implicite. profitebantur V. Hebrai fe liberandos ab &terna mor- Ef enim Phafi.) Phafe tranfitum , te per Meffiz fanguinem. in fgm five tranfultum fignificat. Anceli ni- Y fpiri mirum , qui domos Hebraorum tran- rum beneficii. 14. d monumentum.) 'Tanti nimi- 1. T filiebat, & relinquebat intactas, dum In Generationibus. ) JEzcatibus , po- intellige JEgyptiorum primogenitos percute- fteritate. bl p, ret: jubentur ergo ebr&i comedere Cultu. ). Hebr. ffztuto. Tum ) qw fellinanter , quia eft Phafe, hoc eft, O duraverit. Sempiterno. ) Cuamdiu. fcilicet lex NY e quia bic efus agni fignificat celerem, & properum tranfitum Angeli ad fe- 15. Peribit.) Vide num. 19. morie- T0 riendos /Zgyptios. Vel fenfüs eft, tur , occidetur. D quia feftinanter tranfeundum , & h jj abeundum nobis eft, 16. 4c folemnis,) Ylebr. comwocatio : & ve folebat enim in folemnitatibus popu- ] A2. du eunülis Dijs 4Eeypti facjam ju- lus convocari. Jlmk.qm' Bill, ER ;CAPUT XII. e 33 ægetis, & 17. Et dbferväbitis azyma : in eadem enim ipía die educam Tanibts, exercitum veítrum de terra /Egypti; & cuftodietis diem iítum anfiqs) in generationes veftras ritu perpetuo. 18. * Primo menfe, quarta decima die menfis ad vefperam, *TLev, fiamque comedetis azyma, ufque ad diem vigefimam primam ejusdem 22 5 eadpe- menfis ad veíperam. Num minus, 28.16 Ig, Septem diebus fermentatum non invenietur in domibus in qu- veftris: qui comederit fermentatum, peribit anima ejus de erit m ccetu Ifrael, tam de advenis, quam de indigenis terrae. ypti 20. Omne fermen:atum non comeder:is: in cunctis habitacu- & cele- lis veftris edetis azy ma. ris cultu 21. Vocavit autem Moyfes omnes feniores filiorum Ifrael, & dixit ad eos: Ite tollentes animal per familias veftras, & 0n erit immolate Phafe. * Heb fermen- 22. * Fafciculumque hyffopi tingite in fanguine , qui eft in d diem limine, & afpergite ex eofuperliminare, & utrumque poftem: II1,28 nullus veftrum egrediatur oftium domus fuze ufque mane. 23. Tranfibit enim Dominus percutiens /Egyptios: cumque feptima i &v videri: fanguinem in fuperliminari, & in utroque pofte, tran- fcendet oftium domu:, & non finet percufforem 1ngredi do- j B mos veftras, & lzxedere. 24. Cuftodi verbum,iftud legitimum tibi, & filiis tuis ufque — in aeternum. 25. Cumque introieritis terram , quam Dominus daturus 7 &de od ili- eft vobis, ut pollicitus eft, obfervabitis caeremonias iftas. 26. Et cum dixerint vobis filii veftri: Quae eft ifta religio? fgm. ) - 27- Di- ab d jteyantut. 17. 4zyma.) Panem fine fermento 1 mot- 23. Percufforem. ) Aliqui bonum, in fignum liberationis ab . amaritudi- aliqui malum Angelum fuifle hunc ne fpiritus. percufforem — exiftimant. Utrum- yi nimi -19. Tam de advenis.) Per advenas que probabile, nihil certum. intellige profelytos ; eft enimin Hebr. y, p* Pa ger, qua voce Hebr. tam peregri- 26. Fili vwefri.) Anno t^. filii a num, quam profelytum fiegnificant. parentibus ad templum ducebantur, 22. Fafeiculumque byffopi.) Flebreum ut colligitur ex Luca c. 2. 42. & ab t It *5« ezob , quod hic habetur, alii eo tempore incipiebant de Pafchate, hyffopum, alii origanum, alii rofma- & aliis facris vefci. Favent, que& ha- 1 moïiþ rinum interpretantur. bentur infra c. 13. $. Hircanusapud In limine.) Werti etiam poffetin va- Jofephum l. 12: c. . Lex eff filium fe, vel in pelvi. LXX, habent 4pu4 probibens vefe immolatis, priufquam. ad yym!ia H 14242HATIL, s popt templum . 2eréfici eaufa vvenerit. Bibl. eum. Com. Menoch. T; X, 234 e LIBRILEXODI . 27. Dicetis eis . Vié&ima tranfitus Domini eft, quando Y vt cor tranfivit fuper domos filiorum Iírael in /Égypto percutiens j AEsyptios, & domos noftrasliberans. Incurvatufque populus - adoravit. centa ; 28. Et egreffi filiiIfrael fecerunt, ficut præcepera»t Dominus 4 Moyfi, & Aaron. eis, 0V * Sup. 29. Fattum eít autem in noCtis medio , * percuffit Do- 9 1 11. $. minüs omne primogenit ia im in terra /ÉEgypti, a primogenito fperfa Sap. jue e 18, Pharaonis, qui in folio ejus fedebat, * ufque ad primogeni- "tum captivae, qusae erat in carcere. & omne primogenitum tullan Cürte jumentorum. 30. Surrexitque Pharao notte, & omnes fervi ejus, cun&a- p. que /ÉEsyptus, & ortus eft clamor magnus in /Egypto: ne- pto, f que enim erat domus, in qua non jaceret mortuus. 31. Vocatifque Pharao Moyfe, & Aaron no€te, ait: Surgite, & egredimini a populo meo; vos, & filii Ifrael ite, immolate ) Domino, ficut dicitis. 32. Oves veftras, & armentà affumite, ut petieratis, & ab- Lpn euntes benedicite mihi. donibis pl 33. Urgebantque /Egyptii populum de terra exire velociter, dicentes : Omnes moriemur. dï [][ g more 3 34. Tulit igitur populus confperfam farinam, antequam fer- Tiberali mentaretur, & ligans in palliis, p od wrli t fuper humeros fuos. Sdia * Sup. 55. Feceruntque filii Ifrael, * ficut praeceperat (1) Moyfes, lim, !* 2- & petierunt ab /Egyptiis vafa argentea, & aurea, veftemque Thenbti modata plurimam. liec cor 36 * DO' Commo ml ref Conditi (1) Moyfes. I» edit. Seu lgitar Dominus Moyfi. At nif 9d $9. 4 primogenito Phbaraonis. ) Primo- Que erat in carctre, ) 1n. piftrino, 29 geniti dicuntur omnes, qui primo in ergaftulo , inloco labori fervili de- ftinato. Tltione nati erant ex fuis parentibus, five fi- u dcfpr lios haberent, five non. Itaque pa- 30. ïSurrext'tquuc Pharao. ) Widetur IIRUC en terfamilias primogenitus cafus eft , & Pharao Mofem adiiffe , quod etiam Tunt H cum illo filius etiam primogenitus, fi clarius fignificant Hebrza ; vel ergo adiit per fe,. vel faltem per nuntios. I i filium habebat , necinuna domo fem- Pha- Sototh per unum tantum funus fuit. 32. Benedicite mibi.) Orate pro me, um * rao ; qui hanc clademevafit, velpri- ut vertit Chaldzus. mogenitus non fuit, vela Deo referva- 33. Urgebantque , ö'c.) 'Timore, ex Tiàt o EC tus, ut hujus plage particeps in fuis tan- tanta ftrage percuffi. Md ] dem cum exercitu flu&ibus hauriretur. 34. Cenfper[am farinam,) Paftam. r & defs z 1 ] GA PUT. x 3$ quahdo i : 36. Dominus autem.dedit gratiam populo. coram JEgyptiis,. CULens ut comnmiodarent eis & fpoliaverunt /Egyptios. Yopulus 51. Profe&tique funt filii Ifrael de Rameffe in Socoth, fex- centa fere millia peditum virorum abfque parvulis. ( 1) Ominus 48. Sed & vulgus promifcuum innumerabilé afcendit cum eis, oves, & armenta, & animantia diverfi generis multa nimis. it Do. 39. Coxeruntque farinam, quam dudum deJEgypto con- Openito fperfam tulerant, & fecerunt fubcinericios panes azymos: ne- Dofeti- que enim poterat fermentari, cogentibus exire /Egyptiis, & enitüm nullam facere finentibus moram , nec pulmenti quidquam oc- Currerat preeparare. unda- 40. Habitatio autem filiorum Ifrael; qua manferunt in JEgy- . i0: 1l pto, fuit quadringentorum triginta annorum. p 41. Qui- urgite, molate ( 1) Parvulis. lp edit. Sixt. legitur parvulis & mv.ilieribus. & 2 Ligans impalliis. ) In linteis, autfin- tablernacula , quod prima ibi Hebrai donibus. exeuntes de /Égypto fixerint taber- ocitety 36. Dedit .. . gratam,) Deuscor- nacula, ut/docet $. Hieronymus ad da ZEgyptiorumr inflexit, ut non ti- Fabiol. more aliquo indu&ti , fed fponte, ac Sexcenta fere milla peditum. ) INon jnl fer- liberaliter vafa commodarent. numerantur , qui vigefimum xtatis U05. Spolizverunt dEgwyptios. ) Spolium ju- annum non expleverant, nec mulieres, ftum, quia Dei juffu fa&um. Nec nec fenes, 'nec vulgus ZEgyptiorum, ioyfess mentitiHebrai, cum petierunt com- qui Hebrais adhaferant, quos omnes amque modata animo non reflituendi ; nam aliqui putant attigiffe tricies centena hac confiftere poffünt , utfcilicet quis hominum millia, vel, ut loqui fole- mus, tres milliones. Minus mira- ,. Do- commodati contradum ineat, & fi- mulreflituendi animum habeat tantum bitur 215. annis fic auctam Jacobi d conditionatum , fi tenebor refltituere; progeniem, qui legerit id, quod de foe- aut nifi alio titulo res mea fiat. cunditate ZEgyptiarum mulierum tra- 37. De Rame[fe im Secotb. ) llebrai dit Ariftoteles l. 7. dehift. animal. c. 4. yfrino, ex /Eeypto tendentes in Chanaan 42. "bsque parvulis. ) LXX. prater fu- Óflationes habuerunt, five manfiones pelle&izlem , non tantum motam , fed fe vili d*« in deferto- Prima fuit in Rameltle; moventem parvulos, mulieres, &c. Videttt illuc enim ex tota /Egypto convene- inquit $. Augufl, q. 47. runt Hebrai exituri. 39. Dudum confper/zm. ) INam ] eramt d eo In Socoth. ) Secunda manfio fuit in plus quam uno die integro coníperfa mtios. Soeoth , qua fita erat inter mare Ru- fuerat, nec fermentata. brum , & /Egyptum tunc cultam; Pulmenti.) Obfonii , v. g. carnis, j ff nam omnia ab ZEeypto ufque ad ma- pifcis, oleris. o d re Rubrum olim pertinuifle videntur 40. æadringcntarum Iriginta anuno- ad ZEÉgyptum , licet inculta effent, rum.) $i numerare incipiamus ab an- fam & deferta. Di&a eft Socoth, id eft, 1o 75. Abrahami , quo anno Abra- 36 LIBRI EXODI a e 41. Quibus expletis, eadem die egreffus eft omnis exercitus. 4g. Eatt Domini de terra Z£gypti. apud vos 42. Nox ifta eft obfervabilis Domini, quando eduxit eos de «o, Fete terra J£Egypti: hanc obfervare debent omnes filii Ifrael in ge- nus Moyfi, nerationibus fuis. s Ke 43. Dixitque Dominus ad Moyfen, & Aaron : Hzc eft re- fEgyti pe ligio Phafe : Omnis alienigena non comedet ex eo. 44. Omnis autem fervus em ptitius circumcidetur, & fic co- medet. Liberatitis 4$. Advena, & mercenarius non edent ex eo. :Num 46. * Inuna domo comedetur, nec efferetis de carn forum cotje ibus ejus 2- 1?- foras, * nec os illius confringetis. oan, qradiat 417. Omnis coetus filiorum Ifrael faciet illud. 19.36. 48. Quod fi quis peregrinorum in veftram voluerit tranfire coloniam, & facere Phafe Domini, circumcidetur prius omne I. mafculinum ejus, & tunc rite celebrabit; eritque ficut indi- gena terra; fi quis autem circumcifus non fuerit, non vefce- tur ex eo, vulvam n ! Oczultxæ 49. Ea- tea funt 4. Et ait ham evocatus a Deo cepit ab Haran nere, ut adveüis, &c. de quibus ftatim. qua egreff peregrinari verfüs terram Chanaan. Optabat enim Dominus Hebraos 1n manu fo Dicitur autem habitatio fuiffe 430. non alios emere fervos, quam eos, atis ferm annorum, quia media hujus temporis qui facra judaica fufcipere vellent, & 4 Hodi parte in /Egypto fuerunt , hoc eft circumcidi. 1ta Abulenf. & alii. ^i1jf. dnnis , qua etiam pars potior 45. ddvena.) Gentilis , v. g. mer- j Cum cator, qui inter vos commoratur. - t Hethaer fuit , & magnis calamitatibus He- brzorum infignis. Merctnarius. ) Famulus, vel opera- 4I. Eadem die.) Pafchaz fcilicet. rius, qui operas fuas vobis locat: hi 42.Nox ifla eff obfirvabilis Domini.)Yleb. enim non coguntur circumcidi ; non —*N sox cuffodiarum , quam fcilicet omnes tamen Phafe comedent, nifi circum- cifionem admittant, cuftodire, obfervare , & celebrarede- AV bent. 46. Nec efferetis de carnibus ejus foras.) ebr Itaque pars aliqua ad eos , qui in aliis 43. Dixitque Dominus. ) Aliquanto domibus verfabantur, mitti non po- Vaverat Deu tempore poft egreffum. terat. A ct Hac eff religio.) Kic eft ritus Phafe p ul Nec 0s illius confringetis. ) Offa agni M temylo £ Omnis Alienigena.) C)ui eft alterius confringi non debebant , quod etiam gentis, qui non eft Hebreus, in Chrifto fervatum eft Joan. 19. 36. 8U gpei Non comedet ex eo.) NNifi per circum- Pitm Q m cifionem qui agno hoc fignificabatur. Petilo profelytus Hat, & vobis ad- 47. Faciet illud. ) Id eft, facrifica- n dj jungatur. bit. 44. Servus. emptitius. cireumcidetur, ) 49. Ip veftram voluerit tranfre colo- ?? w Omnino jubentur circumcidi , ita ut Prehenjgee niam. ) Fieri profelytus , ut habent m. 8 eryi non fit illis liberum incircumcifis ma- L * Jl tamen ^ CAPU-T XiL & XII. -- 37 ls exercitus 49. Eadem lex erit indigensze, & colono, qui peregrinatur apud vos. luviteos de so. Feceruntque omnes filii Ifrael, ficut preeceperat Domi- ftael jn f« nus Moyfi, & Aaron. 51. Et eadem die eduxit Dominus filios Ifrael de terra T eft re- JEgypti per turmas fuas. y & oo- CAPUT XrFIEL Liberationis ab ZEgypto Dominus ;;elz'gione Pbafe ac primogeni- lrnibus 6jus Zorum confecratione meminif]e jubet. Inde l[rael per defertum egrediens, ofja Jyofepb Jecum defert , & columia igtis ac nubis ducatum accipit. Yit tranfite )riüs omne cutufque eft Dominus ad Moyfen dicens: fiaxt indi- I.LO non veíce- 5. * San&ifica mihi omne primogenitum, quod aperit *Infra vulvam in filiis I(rael, tam de hominibus, quam de juments : 54-19 mea funt enim omnia. ,ev. o 49. E 4. Et ait Moyfes ad populum » Mementote diei hujus, in $ um r ——à yuibus atime qua egreffi eftis de /Egypto, & de domo fervitutis, quoniam ,, ,« us Hebrzos in manu forti eduxit vos Dominus de loco ifto : ut non come- Luc.- 23- , um e05, datis fermentatum panem. » vellent, & 4. Hodie egredimini menfe novarum frugum. : & alii $. Cumque introduxerit te Dominus in terram Chananeel, , Ia« & Hethaei, & Amorrhai, & Hevsi, &jJebufaei, quam ju- moratut. ravit , velopatte Gg 3 yis locat: u jmcidi; noit nifi circurte [ debebat fingularum uxorum primum :;SA ifca mibi omneprimogenitum.?) ujufrn) Hebreorum primogenita fer- fotum, fi mafculus effet, Deo con- u in ais vaverat Deus; merito.érgo fibi jubet fecrare. fanáificari, hoc eft a communi ufu In filiis.) Inter filios. ii non po- Mea fünt.) Non folum creationis feparari, ut ipfi dicentur, & offerantur, : titulo, fed etiam quia primopenita 0f agni ut templo ferviant. Quod aperit vulvam, ) Quod princi- tua à communi flrage ZEgyptiorum qu()d etiatft ium ell materie generationis: huc exemi. oin. 19 36' fpectat illud Luc. ^. 25. Omne mafcu- 4. Menfé novarum . frugum. ) Menfe Nifan, qui, ut dictum eít, partim linum adaperiens vulvam , fantium Domi - lu ,r ficribcte | zo "vocabitur ; itaque haclege non com- Martio , partim Aprili refpondet. x r prehendebatur proles femella. INec s. Cumque introduxerit , &8c.) Ex hoc u proles ex vidua, qu& ante peperilfet. patetlegem comedendi phafe, & azy- lut habit Qui tamen plures habebat uxores,; ma, nt & præcgdentem de primoge- 2538 ^LIBRIEXODI e ravit patribus tuis, ut daret tibi terram fluentem latte, & 14 m M eft hoc? ! melle: celebrabis hunc morem facrorum menfe iíto. 6. Septem diebus vefceris azymis, & in die feptimo erit, de term J v folemnitas Domini. j N ocoidit Do 7. Azyma comedes feptem diebus; non apparebit apud te aliquid-fermentatum , nec in cun&tis finibus tuis. mogenito ! Cireo Ym g. Narrabiíque filio tuo in die illo, dicens: Hoc eft, quod fecit mihi Dominus, quando egreffus fum de /Egyp:o. xus, ( of 9. Et erit quafi fignum in manu t&a, & quafi monumentum 6t E ante oculos tuos, & ut lex Domini femper fit in ore tuo, in fum qiid, manu enim forti eduxit te Dominus de Egypto. in mnu fo 10. Cuftodies hujufcemodi cultum ftatuto tempore a diebus ?r. Igit in dies. Deus peri 1r. Cumque introduxerit te Dominus in terram Chananæi, forte poon & revetter ficut juravit tibi, & patribus tuis, & dederit tibi eam : *Infra 12. * Separabis omne , quod aperit vulvam ; Domino , & 19 Sed 22.29. quod primitivum eft in pecoribgs tuis, quidquid habueris ma- fubrum, ( $4.19 ículini fexus, confecrabis Domino. . Ezech 44.30* 13. Primogenitum afini mutabis ove: quod fi non redeme- [ ris, interficies : Omne autein primogenitum hominis de filiis tuis pretio redimes. (1) Inte 14. Cum- Domin 0 At -^ 4 ! L Ut nitis, non obligaffe Hebræbs totis telligit gentes in terra, promiffa habi- mmw 4m | tantes; harum enim omnium pater 4o. annis , quibus in deferto vagati fuit Chanaan. Genef: 1o. 15 tor*gm, Qit funt. Unt: & qui 9. Quafi ignum in manu tua, &e.) I2. lg pecoribus tuis.^ Pecora hic Taculo & funt, quae paftum , & cibum prabent, 15 Ga;, Judai , ut huic przcepto fatisfacerent, uti funt oves, capr& boves. legem Decalogi membranulis infcri- Vils Mah ptàm brachio, fronti, fimbriis, aut 13. Primogenitum afini.) Yd eft afinum ; oftiis domus affigebant ; & hzc funt hujus enim aperitur vulva , & afinus 34 U tam mas efít, quam fceemina. Unde ?97.) Orgs phylacteria, qua carpit Chriftus Matth. Tüctorim - 23. $. Precepta , inquit S. Hier. in c. agno Pafchali additur vox , mafculus 23. Matth.--citatum , eruze zg manu tua fup. c. 12. 5. Quod dicitur, - Tüty camel tabis ove , intellige agno , vel hodo. T hts ut compleantur : erumt ante oculos iuos , DO umene ut die ac Mütle mediterzs zm eis. Si non redemeris , interficzes. ) $i vi- lo. 4 diebus im dies. ) ld eft ab an- lior fit primogenitus afini, quam ut TUm tntie illum ove redimere velis , tunc non Primrenic no in annum; quafi dicat certa anno- Volut D rum , & continua ferie. Hebrzum immolabis, fed pracifa cervice occi- enim iL»y j«mim , id eft dies, in des: hoc enim fignificat verbum He- f 9445 brazum 53y r , &, Gracum un,t) FW!Z!; plurali fignificat annum. Clpiunt qe 11. GCbananei) Sub quo ceterasin- vaoko mueis. L Ql dc.:, & 1 lüg CATUT:XHIE 39 j la&ä, & 14. Cumque interrogaverit te filius tuus cr;s, dicens: Quid 0. efthoc? refpondebis ei: !n manu forti eduxit nos Dominus sum etl de terra /Egypti, de domo fervitutis. rs. Nam cum induratus effet Pharao, & nollet nos dimittere, bit apud te occidit Dominus omne primogenitum in terra /Egypti, a pri- mogenito hominis ufque ad primogenitum jumentorum ; id- C eff, quo circo imnmolo Domino omne, quod aperit vulvam maífculini fe- pio. xus, & omnia primogenita filiorum meortim redimo. o omentum 16. * Erit igitur quafi fignum in manu tua, & quafi appen- "Deut ore too, in ;* fum quid, ob recordationem, (1) inter oculos tuos, eo quo in manu forti eduxerit nos Dominus de JEgypto. te a diebus -17. Igitur cum emififfet Pharao populum, non eos duxit (2) ] Deus per viam terrae Philifthiim, quae vicina eft; reputans ne Chanantei, forte poeniteret eum, fi vidiffet adverfum fe bella confurgere, d : & revertere:ur in ZEgyptum. Jomino, & 18. Sed circumduxit per viam deferti, quze eft juxta mare |bueris ma- rubrum, & armati afcenderunt filii Ifrael de terra /Egypt. 19. Tu- n redeme- js de filis (a]) Inter. le edit. Sixt. legitur ante. (2) Deus. Jm edit, Sixt. legétur Dominus. j Cot- — Qmne 'autem pr?magem*tum bominis re- do hec:intelligenda fint, diximus n. dimes.) Ut h&c redemptio refricaret 9. ex D. Hier. Omim hï'i)i' memoriam redemptionis primogeni- 17. Per viam terre Philifibiim. ) Yoc ynium pitet torum, cum a gladio Angeli fubducta iter a Chanaan in ZEgyptum perPhi- funt: & quia folos Levitas fuo taber- lifthinos communiter dicitur effe de- 20 naculo , & cultui deftinavetat, cem dierum. Phiio ait effe trium ) PeCOIE lic um probeto I$. Cras, ) Futuris temporibus. dierum. Vide Matth. 6. 34. Si vidiffet adverfum f& bella confurgere. ) we. qeftafinum; 24. U(que ad primogénitum qumente- Etiam alia via pugnandum fuit cum & afinus rum.) Omnia primogenita etiam ju- Amaálec cap. 17. fedillud przlium fuit 1 ] unicum, & quadragefimo die ab exi- t Un('ie mentorum , puta equorum , afino- gt if rum, camelorum czfafuntin /Egypto, lio facile confe&um : fi autem tran- tu de /Egypto initum, & divino auxi- jcIEUE y m in hujus tamen rei memoriam Deus ; non jumentorum omnium, fed peco- fiffent Hebrzi per Philifthinos, fta- yd hexo Y vt tim , & affidue cis pugnandum fuiffet ith ) rum tantum (ut di&um eft n. 12.) cum hoftibis bellicofiflimis : tales enim quim D primogenita fibi ab Hebrais offerri h tunc non voluit. erant Philifthini. ervit £ 0C 16. Quafi appenfum quid.) Ali ver- 18. Zrmati, ) Eloneftiores jam an- yemum 1 tunt, Frostzle, quod Judei craffe ac- te arma domi fuzm habuerunt , alii cipiunt de fcheda in fronte pendente, premoniti ante egrefTüm fibi compa- Mea cui decalogus infcriptus fit ; quomo- xarunt, & commodari fibi ab ägy-» Lj 40 LIBRI EXODI I9. Tulit quozlue Moyfes offa Jofeph fecum; eo quod adju- P"ni *Gen, raffet filios Iífrael,. dicens: * Vifitabit vos Deus, efferte offa pw $o.23 mea hinc vobifcum. 20. Profe&tique de Soco:h caftrametati funt in Etham in ex- i tremis nnibus íolitudinis. 21. * Dominus autem praecedebat eos ad oftendendam viam, bot 9N um 14. 14 er diem in columna nubis, & per notctem in columna ignis, qui 2 Efd. ut dux effet itineris utroque tempore. 18 9 19« 22. Numquam defuit columna nubis per diem, nec columna l 1Cor. j 1o. i* gnis per no&tem , coram popqloa p tiiU CAPUT XLIV. fecl Pharao-Ifraclem per[equens , & mare per. ficcum pof? illum ingre- Qi dieüs, cum univver[o equitatu, ac curribus fubmergz'mr. Ocutus eft autem Dominus ad Mofen, dicens: j LL 2. Loquere filiislfrael. Reverfi caftrametentur e r egione Phiha- t ptiis poftulantes , ut fe a feristueren- aeftum defendebiat, quod enim habe- turin deferto, & ab hoflibus etiam, mus num. 10. 34. Nubes quoque. Domi-. mi füper eos erat per diemn cum incederent , fi aliqui inipfos infurgerent; nam eos qu habuiffe arma patet ex bello, quod pau- LXX. vertunt : Nuwbes- Domzpi fuit Bl obrumbrans (awiaQovou ) fuper eos, Por- fü 1o poft cum Amalecitis gefferunt. ro hec columna nubis, qu& per diem 19.. Offa Jofepb. ) N erifimile eft etiam Ifraelitarum iter regebat , idem no&u f hoc tempore aliorum Patriarcharum praftabat officium , fed fpecie ignis, fratrum Jofeph translata; nam ex cap. ut facilius cerneretur. . A&. num. 16. conftat, eos transla- D! p tos fuiffe in Paleftinam, & fepultos 2.E Regiome Phibabiroth. ) — Quuarta li jn Sichem. hec eft Hebraorum Í[latio. 0 2o. h) Etham. ) Exham fitus erat in LXX. vertunte regioze fubwrbii , vel H ultima folitudine vicina mari Rubro, Ville. Vox Hebraica fignificat , 0s p H & montibus prarupta: unde etiam foraminum , erat quippe ingreífus in- nomen videturinveniffe. Etham enim ter montes, qui erant ab utroquela- Heb. fortem, indequeafperum , & pre- tere. Poffet etiam verti, os ficzta- ruptum fignificat. tum , quod illac a mari Rubro effet o1. Columna, nubis. ) Quug ab An- aditus , qua ibatur ad folitudinem 4 Ktham , ficcam nempe, & aridam. elo mota fignum itineris erat He- j r&is, nec tantum hzc columna, qua Magdalum.) Quod Hebraice zwrrim 9 eundum effet, monftrabat ; fed ctiam fonat. Fortaffe fuit arx monti im- Hebrzorum caftra inumbrabat , & pofita. : CAPUT XIVv. 241 dj ll- Phihahiroth, quae eft inter Magdalum, & mare contra Beelfe- c€ Qiiq phon : in confpeCtu ejus caíflra po n i w] e tis fuper mare. 3. Di&turufque eft Pharao füper filiis Iírael: Coar&tati funt |eX- in terra ; €onclufit eos defertum: 4. Et indurabo cor ejus, ac perfequetur vos, & glorifica- E bor in Pharaone, & in omni exercitu ejus: fcient Tis, que A& gyptii, quia ego fum Dominus : Feceruntque ita. i $. Et nuntiatum eft regi /Egyptiorum, quod fugiffet popu- lus: immutatumque eft cor Pharaonis, & fervorum ejus fuper populum, & dixerunt: Quid voluimus facere , ut dimittere- mus [írael, ne ferviret nobis ? 6. Junxit er, go currum , & omnem populum flg,um affumpfit fecum. f 7.. 'T'ulitque fexcentos currus electos, & quidquid in /Egypto curruum fuit, & duces totius exercitus. 8. Induravitque Dominus cor Pharaonis regis ZEgypti , & perfecutus eft filiosIfrael: at illiegreffi erant in manu excelfa. t pne 9. * Cumque perfequerentur /Egyptii veftigia praeceden- Mac a tium, repererunt eos in caftris fuper mare: omnis eq uitatus, 4- 7- O1. & cur- : 6. b jl Beelfephon. ) Elebraice idem eit, Sczentque 4Eeypti. ) Suo, fuorumqüe znf ; quod Dominzus fpecule. ) qu& nominis malo docti tandem intelligent. L interpretatio oftendit loca illa edita . bnmutatumque eff cor. ) N oluntas; D fuiffe, & prarupta. Aliqui dicunt fententia. m Beelfephon idolum fuiffe finibus cu- 7- Sexcentos eurrus,) Olim curribus ftodiendis, & ad' impediendam fugam falcatis, & in curribus depugnabant: J 1 e regno, ideoque nominatum , ut currus enim fuis falcibus demetebant appareat, quam nihil contra Iíraelitas Romani putabant virgi- homines, & equos ;. milites vero de potuerit. illis bellantes férebantur in hoftem. [ num'/Veftalium precibus fervorum fu- gam inhiberi , fi tamen urbe nondum Duces totius exercztus.) LX X. vertunt j frgxgaa'z'x . pedem extuliffent. Rofinus 1. 3. cap. $. Greg. INyff. in cant. [/ I9. ex Plinio. Moyfis, & Grzcus Scholisfles ajunt, Ifl« Super mare.) Juxta, vel verfus mare. antiquos magnos feciffe currus, qui 3- Super filiis Ifrael.) De filiis Ifrael. tres capérent; quorum unus erat au- [ Coartiati.) ln illis locorum angu riga, duo reliqui milites , & hos /zz- i füis , animis etiam pendentes , , & ff2tas di&os volunt. Alii putant fuif- anxii. m fe milites fortiffimos , quorum fcili- Glerificabor in Pharaone.) Mlergens cet unufquifque contra tres ftare pof- eum aquis maris ; tunc enim appare- fet Alii vertunt zrzarios. Probabi- f bit mea potentia , & juftizia. le fortes illos 'milites in alios prafe- & J. Bill, cum €om. Menocb, T, 4* LIBRI EXODI j & currus Pharaonis , & univerfus exercitus erant in Phihahi- toth contra Beelfephon. Ti bus Ic. Cumque appropinquaffet Pharao , levantes filii Ifrael oculos, viderunt /Egyptios poft fe, & timuerunt valde : cla- [tra maveruntque ad Dominum; rr. Et dixerunt ad Moyfen: Forfitan non erant fepulchra pX in /Egypto , ideo tulifti nos , ut moreremur in folitudine; quid hoc facere voluifti : ut educeres nos ex J£gypto? ul tot 12. Nonne ifte eft fermo, quem loquebamur ad te in /Egy- pto, dicentes: Recede a nobis, ut ferviamus /Egyptiis? multo fit enim melius erat fervire eis, quam mori in folitudine. 13. Et ait Moyfes ad populum : Nolite timere : ftate, & de videte magnalia Domini, quae facturus eft hodie : /Egyptios QU enim, quos nunc videtis, nequaquam ultra väydebitis ufque in fempiternum. I4. Dominus pugnabit pro vobis, & vos tacebitis. &g fild 15. Dixitque.Dominus ad Moyfen: Quid clamas ad me? Lo- quere filiüs Ifrael, ut proficifcantur. I6. Tu autem eleva virgam tuam, & extende manum tuam fuper mare, & divideillud; ut gradiantur filii Ifrael in medio mari per ficcum. 17. Ego autem indurabo cor /Égyptiorum , ut perfequantur vos, & glorificabor in Pharaone, & in omni exercitu ejus, & lis in curriþus, & in equitibus illius. 18. Et Wt [ be Guram exercuiffe, quod indicat vul- 90.) iz Dei auribus eff defderiu;n vebe- t 228Z5. hr gatus interpres. Hujufmodi fuerat. Mofis- cla. lO. Jz»muerunt 'u/alde.) lNNon enim rmor, licet Scriptura non exprimat, qu erant armis affueti , & bello, fed one- Proinde eum exaudiens ait Deus: tel ribus, & iugo. quid clamas ad me? non reprehendens, iu Clamaveruntque ad Dominum.^) Oran- fed fe adeffe oftendens, & ad futurum t tes , & expoftulantes hoc videntur miraculum excitans , & preparans, fuadere, quz fequuntur. 16. I» medio mari.) Per ipfum ma- D 13. Nolitetimere. ) Molliter, & blan- im de refpondet Mofes vir mitiffimus. re altum , & vaftum : medium ergo [ hic non pr&cife medium fignificat; Io Magnalia.) klebr. fatutem. ficille ait: meZin (itimus m undis. 14. Ef vos tacebitis, ) Vos quiefce- [ tis, odiofe, & jucunde hanc Dei pro 17. Ht perfequantur vos. ) Adimamil- Vi vobis pugnam , & prelium fpectando. lis timorem, ut auda&er in alveum li 1$. Quid clamas ad me? ) Glamor maris fe immitterenon vereantur, ut vos aífequantur. g &Imæuit D, Bern. ferm. 15. in Pf2lm. CAPU T XIV. ^ 2 . 4$ Duli- 18. Et fcient 7Egyptii, quia ego fum Domïnus., cum glo- rificatus fucero in Pharao : " ne, & in curribus, atque in equiti- frael bus ejus. d 19. Tolleníque fe Angelus Dei, (1) & qui praecedebat ca- ftra Ifrael, abiit poft eos : & cum eo pari:er columna nubis, ichta priora dimittens, poft tergum, 20. Stetit inter caflra /Égyptiorum, & caftra Ifrael : & erat ine; nubes tenebroía, & illuminans noCtem, ita ut ad fe invicem toto noCtis tempore accedere non valerent. boy. Julto 21. Cumque extendifiet Moyfes manum fuper mare, abftu- lit illud Dominus flante vento vehementi, & urente tota no- 1)& &e, & vertit in ficcum : divifaque eft aqua. *Pfat. Xtos 22. * Et ingreffi funt filii Iírael per medium ficci maris: 77:13 erat erim aqua quafi murus a dextera eotum, & laeva. ique 104. 25. Perfequentefque gyptii ingreffi funt poft eos, & omnis 41, equi.atus Pharaonis , currus ejus, & equites, per medium Pf4l. 113.3 Lo- maris. Hebr 24. Jamque advenerat vigilia matutina, * & ecce refpiciens I1.2 D P Hh 5 Domi- *Sap 1915 lo (12 Dei. Im edit. Sixt, legztur Domini. tut 19. 4ngelus Dei.) In. columna nu- Divi/zque eff aqua, ) Quia in Pf. 155 bis delitefcens. I3. dicitur: Quwi drvifft mare. Rubrum in H 20. Tenebrofa , €$. illuminans.) lilu- divifenes, tradunt Klebrai tot fuiffe minabat Hebrzos , /Egyptiis tenebras in mari vias, quot erant tribus ifrael. offundebat. Mugrarat Angelus nu- Sed incerta traditio, & eo loco Pfal- mi vox ; Zivifonis, fignificat duo la- bem regens ad ultimam Hebrzorum 12 aciem , & qua parte precedentes He- tera maris divifi, inter qua via pate- da braos refpiciebat nubes, erat lucida ; bat Hebrzis. qua vero fubfequentes /Egyptios, te- 22. Siccimaris.) Quantum fatis erat fit, nebrofa. Hujus lucis beneficio iter ad commode tranfeundum ; itaque 1G ns, fuum Hebrai profequebantur per ma- Sap. 19. 7, dicitur : Ip mari Rubro via um re Rubrum tranfeuntes. ffue impedimento, Hoc maris fpatium e1. Vehementi, 65 urente.) Vide fu- trium leucarum eífe docet Adricho- Ventus tantum mius, & alii. n pra cap. to, n. 13. immiffuseft ad alveum maris lutofum 24. Vigila matutina. Dividebant "o exficcandum: nam divifio, & füfpen- tam Romani, quam I 1 ebr&i unam- 2 fio aquarum Angeli minifterio fa&a quamque noóctem in quatuor partes Z&quales; quarum fingule erant ter- eft. Oportet admodum latam fuiffe V« viam, per quam tres hominum mil- narum horarum, eafque ab excubiis m liones unius nodis fpatio tranfierunt. militaribus , que no&e quater mutari Tota zoiie. ) Nimirum ufque ad in- erant folite , vocabantur vigilig ; t greflum Hebraorum in mare, egdemque ordine vigilia prima, vigilia 244 LIERI EXODI e Dominus fuper caftrà /Egyptiorum per columnam ignis, & nu- bis : interfecit exercitum eorum: 25 Et fubvertit rotas curruum, ferebanturque in profun- Jj dum. Dixerunt ergo /Egyptii: Fugiamus Ifraelem: Dominus enim pugnat )0ro.eis contra nos. 26. Et ait Dominus ad Moyfen : Exteäde manum tuam fuper mare, ut re vertantur aquae ad /Egyptios fqper currus, G! & equites eorum, y;. Cumque extendiffet Moyfes manum contra mare , re- fi verfum eft primo diluculo: ad priorem locum ; fugientibuf- que JEgyptis occurrerunt aqua , & involvit eos Dominus : h 1 Ti AR medns fluétibus. U 28. Reverfzeque funt aquae, & operuerunt currus, & equi- tes cun&ti exercitus Pharaonis , qui fequentes ingreffi fuerant mare; necunus quidem fuperfuit ex eis. e 29. Filii autem Iírael perrexerunt per medium ficci maris, & aqua eis erant quafi pro muro a dextris , & a finiftris. 30. Liberavitque Dominus in die illalfrael de manu JEgy- ptiorum. 31. Ec viderunt ZEgyptios mortuos fuper litus maris, & ma- num magnam, quam exercuerat Dominus contra eos; ti- f muitque populus Dominum , & crediderunt Domino , & Moyfi fervo ejus. CAPUT fecunda &c.cenfebantur. Eratergo vi- rus enim prius elati per rotas , jam ilia matutinaquarta , & ultima noctis rotis excuffis fimul cum rotis depri- vigilia fub auroram , & diluculum. mebantur in profundum. ä Refpiciens Dominus.) Angelus Deum 27. Reverfum eftl primo diluculo ad prio- referens , qui latebat in columnaignis. vem loeum.) Xlebr. ad fortitudinem faam, Interfecit exercitum. ) Partem exerci- ad fuum vigorem , ut fcilicet ficut prius aquz tumefecerent, & flu&us tus , eft fynedoche ; nam alia pars hac cclefti fuorum ftrageterrita, dum agerent. fugam parat, ab aquis recurrentibus 31. Manum magnam.) Yngentem cla- abforpta eft. dem, quam potenti fua dextera Do- X3. Ferebanturque inprofundum. ) Cur- " rhinus patraverat. * ** n u z 3 1 1 QUAPUTT..XW ie l/raelite , gratüs Deo cum caníu peractis , venerunt in Maratb, QUS ubi amaritudine aquarum verja in. dulcedinem , 'venem?at in Elim. At U5 1 " T'Unc * cecinit Moyfes, & filii I(rael carmen hoc Domino, , Sap; IO.20. Ie & dixerunt; Cantemus Domino; gloriofe enim magni- ficatus eft, equum , & afcenforem dejecit in mare. u lU 2. Fortitudo mea, & laus mea Dominus, & fa&us eft mi- « i, hi in falutem , ifte Deus meus: & glorificabo eum ; Deus pa- r.. o. Pfal. tris meij & exaltabo eum. Ul . 3. Dominus quafi vir pugnator, omnipotens nomen ejus. 117. int . Id 4. Currus Pharaonis, & exercitum ejus projecit in mare 3 ele&ti principes ejus fubmerfi funt in Mari rubro. "I8 $. Abyffi operuerunt eos , defcenderunt in profundum qua- fi lapis. j 6. Dextera tua, Domine magnificata eft in fortitudine ; dextera tua, Domine, percuffit inimicum. '7. Et in multitudine glorize tuae depofuifti adverfarios tuos: t mififti iram tuam , quae devoravit eos ficut ftipulam. & Bha 8. Et 1 ss 1. ( Ydrmen. boc. ) Quo genere. car- in Hebrzo eft 5 £, quzvox Deum T minis confcriptum fit hoc can- fortem fienificat. Ceteri Dii infirmi funt, & Dii non funt, ticum ignoratur, Jofephus verfus hexametros fuiffe affirmat. Glorifcabe eum. ) Chaldzus vertit: Cantemus.) klebr. cantabo ; namMoym JEdificabe ei famüuarium : Cajetanus, f Habitabe ewr;, hoc eft habitaculum ei " fes hoc carmen Spiritu fan&o fugge- excitabo. rente compofuit, . nomine fuo, & Vatablus, Decorabe eum. fuorum. Exaltabo eum.) Eum altiffimum pa- Equum , & afcenforem.) E.quum , & lam confitebor, & quantum potero, /) przedicabo. equitem , àc precipue Pharaonem. !^ z. Fertitudo mea. ) Qiuafi dicat ; 3. Deminus quafi vir pugnator. ) Ylebr. u Non nofire fortitudini, fed divine vir belli. YX X.. Deus conterens bella. IH hanc vi&oriam adfcribimus. 4- Projecit lin mare. ) Hebr. ejacula- tus eff , quafi dicat, ea facilitate , qua Laws mea.) Argumentum, & mate- " xia laudis mez. fagittarius fagittam emittit. 1 Fatlus eft mibi im falutem.) Fa&us $. 4bff.) Aquarum voragines. eft mihi Salvator. . 6. Magnificzta eff.) Palam facta eft Ife Deus mins.. ) Quuafi dicat: Hiüc potentia, & virtus tua magna. eus, qui nos falvavit in mari Ru- 7. Glorie tue. ) Wortitudinis, qua bro,; Deus verus eft, & fortis; nam gloriam confecutus es. Ornatus & 246 j .LIBRI EXODI4 8. Et in fpiritu furoris tui congregatee funt aquse: ftetit $ unda fluens, congregatae funt abyífi in medio mari. ol 9. Dixit inimicus: Perífequar, & comprehendam, dividam . fpolia, implebitur anima mea e evaginabo gladium meum , b interficiet eos manus mea. 1o. Flavit fpiritus tuus, & operuit eos mare: fubmerfi funt quafi plumbum in aquis vehementibus. 11. Quis fimilistui infortibus Domine? quisfimilis tui, magni- ficus in fan&titate, terribilis, atque laudabilis faciens mirabilia? | 12. Extendifti manum tuam, & devoravit eos terra. 15. Dux fuifli in mifericordia tua populo, quem redemitti: & portafi eum in fortitudine tua ad habitaculum íanctum l 4 tuum. 14. Afcenderunt populi, & iratifunt: dolores obtinuerunt habitatores Philifthiim , ( 15. Tunc Ua poefeos caufa vario fchemate idem inde El/m, Dii fortes, Dii, qui falfo effert. fortes habentur. Depofuifli.) Ylebr. fsbvertifi, difp- Terribilis atque laudabilis. ) Hebr. zez- 1 ribilis laudibus , quia fcilicet omni pra- L22 dram tuam.) Pæhas, ac fupplicia, conio major, non. mortales modo; fed etiam Angeli ejus laudes exequi ä quz juftz ire tuz funt effedus. formidant, cum fciant fe non poffe -8. d fpiritufuroris tui. ) In indigna- pro merito laudare. tione, & furore tuo, fi Pfal. 158. 7. dicit:.quo ib z fpiritu tuo , & M. 30. 12. Devoravit .eos ferra. ) Alveus maris. Q8. fpiritus ejus velut torrens inundans. 13. Populo , quem redemifli. ) Ex Z Congregat funt 4q44.) Hinc & inde, wt tranfitus Hebrais pateret. gypti fervitute. Et porteffi eum. Hoc prophetice Stetit unda fluezs. ) In Hebreo addi- dicitur : Senfus e i, & portabis ad tur , ficut acervus ; unde Pf. 77. 15, di- terram Chanaan, quam habitaculum citur , fatuit aquas quafi in utre. fan&um vocat, quia in ea Abraham, Congregata. b Heb,r. coagulate. ldem Ifaac, Jacob viri fan&i habitarunt , LXX.; 6-4yn T& kvhare compath quia in ea futurum templum, & in fürt. flntius, ea nafciturus, & verfaturus Chriflus, 9. Implebitur anima mea. ) Defide- B. Virgo, Apoftoli, &c. rium meurm: faturabitur. 14- AfGenderunt populi , & irati funt.) I1o. Flevit fpiritus tuus.) Potentia Hebr. wdierumt populi. Audierunt, ultionis tuz. confultarunt , afcenderunt, five egref- 11. Duis ffnilis tui ia fortibus Domi- fi funt contra Hebr&os, ut eos pro- ze ) LXX. quis fanilis tui in Dis Do- hiberent aditu ( hananzeg. mipc, 5X €, Deum fortem fignificat ; h&c fpiritu Prophetico. Dicuntur ; Is 247 CAPUT XV. etit 15. 'Tunc conturbati funt principes Edox;ï, robuftos Moab obtinuit tremor : obriguerunt omnes habitatores Chanaan. am 16. irruat fuper eos formido , & pavor, in magnitudine l, brachii tui: fiant iimmobiles quafi lapis, donec pertranfeat populus tuus , Domine , donec pertranfeat populus tuus ifte, nt quem poffedifti. i ;7. Introduces eos, & plantabisin monte hsereditatis tuae , li firmiffimo habitaculo tuo , quod operatus es, Domine: fan- a? &uarium tuum, Domine , quod firmaverunt manus tuae. 18. Dominus regnabit in aeternum , & ultra. l: Ic. Ingreffus eft enim eques Pharao cum cürribus, & equi- ln tibus ejus in mare: & reduxit fuper eos Dominus aquas ma- tis: filii autem Ifrael ambulaverunt per ficcum in medio ejus: nt 20. Sumpfit ergo Maria prophetiffa, foror Aaron, tympa- numin manu fua: egreffeque funt omnes nmiulieres poft eam cum tympanis, & choris ; i[d 2I. Qui'—- 15. Obriguerunt, ) Similes ftupenti- minus) regnabit, & re nth in ater- fo bus fa&i funt prz timore. num, & ultra, fi aliquis ulterior ter- minus, qui &ternitate non compre- 16. Fiagt immobiles. ) Hebr. fieant 1] st lapides , IMofis , votum | fuperavit hendatur, ftatui poffit. Deus; nam eos Hebre&i non modo 20. Prepbetif[a.) Wel quia cum ea Deus- collocutus. INum, 12. 2. vel 0j vicerunt, fed etiam pene ad interne- cionem ceciderunt. quia do&rix , & magiflra, vel quia Donec pertran[éat populus tuus. ) ln précentrix. terram promiffam Chanaan. - Serer Aaron.) Dicitur potius foror 17. dntroduces eos , 6$ plantabis. ) Ut Aaron , quam Mofis, quia Aaron i Mofe erat fenior, & proxime po ftabilem, firmam, & naturalem in- r ftar plantarum , & arborum fixis ra- Mariam natus. Hinc. Greg. INylf. 1. dicibus fedem obtineant. de Virg. c. 6. Mariam fuiffe virgi- d& monte bereditatis tue. ) Monte nem docet , alioquin potius a marito, Sion, in quo zdificandum templum, quam a fratre agnominaretar. Adde quod futurum erat domus, & hare- quod nufquam Scriptura matris ejus, ditas Dei. aut liberorum meminit. Idem docet 19. Jp etermnum , t9. ultra, ) ZEter- $, Ambrof. & alii. Hanc tamen num íepe vocatur feculum longiffi- opinionem alii parum certitudinis ha- mum, cujus finis, & terminus non bere putant. Vide S$uarez in 3. part. ;;c videtur, etiamfi ipfum vere, & pro- tom. 9. difp. 6. fe&, 3. & DBarradium rie eternum non fit ; hoc enim fi- tom. z. lib. 7. cap. 8. Adde Jofephi nificat Hebrzum verbum t25y ol«m auctoritatem , qui lib, 3. Antiquit. ltaque quando abfolutam eternitatem cap. ?. Hur ejus maritum facit. Mignificare volunt, addunt particulam, Tympanum.) Tympanum ( Inquit Ifi- £$ ultra, Poffumus etiam dicere effe dorus lib, 2. orig. cap. 21 ) ef. pellis, hyperbolem , cujus fententia fit: Do- vwe eorium ligno ex wna parie extenfum. À 5 - 48 iILIBRI EXODI . 2T. Quibus przecinebat, dicens: Cantemus Domino, glorio- qu fe enim magnificatus e r ít equum &. afcenforem ejus dejecit in mare. 22. 'fuli de t autem /MO)ff&s Ifrael] de Mari rübro, & ezreffi funtin defertum Sur: ambulaveruntque tribus diebus per fo- üi litudinem , & non inveniebant aquam. 23. Et venerunt in Mara , nec poterant bibere aquas de Ma- 12, €o quod effent amarze: unde & congruum loco nomen im- ^ ! pofuit, vocans illum Mara, id eft - amaritudinem, 24. Et murmuravit populus contra Moyfen, dicens: Quid bibemus? 3 ]'u— 25. At ille clamavit ad Dominum, qui oftendit ei lignum: dith. quod cum mififfet in aquas, in dulcedinem verfze (unt, * ibi L 5.l E ? conftituit ei praecepta, atque judicia, & ibi tentavit eum, 3o- $. 26. Dicens: Si audieris vocem Domini Dei tui, & quod T ye&tum eft , coram eo feceris, & obedieris mandatis ejus, cu- fu Qodiel*iscltae omnia pracepta illius, cun&tum languorem , quem P N Diciturdzó 79 rvz77sw , quodad ma- Defértum $ur. Quod alio nomine [ ol mus, aut bacilli pulfum refonet. vocatur Etham. Num. 33. 6. Et choris.) Chorus non eft nomen 23. Fenerunt im Marz. ) H&c eft X mufici inftrumenti ,^ quamvis ita ali- quinta manfio in deferto, Mara dici- di qui fenferint , fed chorus eft multitu- tur ab aquarum amaritudine, & eft pro- do canentium vel faltantium. Mos, lepfis; nam ita poítea hic locus di- fuit apud Hebraos, ut mulieres, & &us eft a Moyfe, poftquam aquas il- puelle in Dei laudem vel hominum las guftavit. canerent, & faltarent, fic P(. 67. 26. 2$. Offendit eis lignum.) Nomen lïgni Prevenerunt principes conjumci pfallentz- Scriptura non exprimit; dulcestamen h Bus im medio juvencularum ïympani/iria— aquas reddebat naturali facultate , non vHUm. miraculo. Vide Valefium -de facra p a. Quilus precintbat. ) Hebr.. eft, Philofophia.cap. 24. & refpondebat illis ,/Maria fcilicet, & [/ ! Bbà conflituit ei pracepta, atque judicia.) mulierum chorus Moyfi, &. virorum Deus dedit 1fraeli; dum effet in Mara, choro. Mulieres vel eosdem verfus, quos cecinerant viri, repetebant , vel aliquas leges, ceremoniales, & judi- ciales, primum illum verfüm , ecaztemus Do. snino (5c. tanquam intercalarem. |.Alii Jhi temtawit eum.) Populum Ifrael putant, feorfim a viris feeminas to- tentavit Deus, leges jam dictas- fan- h 4 tumillud canticum percurriffe. ciendo , quibus obedientiam populi Q 22. Tulu v Rfrael de mari Rubro.) experiri flatuerat. L: Cattra movit tas abduxit. , profe&tus ,CG , líaeli- d CAPUT T XV. & XVI. e 249 0 quem pofui in J£gypto, non inducam füper te: ego enim (1) Ü Dominus fanator tuus. 27. * Venerunt autem in Elim filii Ifrael, ubi erant duo- Num T decim fontes aquarum tifunt juxta aquas. P* feptuagix?ta palmee: & caftrameta- ?^ 7 H CAPUT:XVE 1 Murmurantibus in deferto. Sin pro cibo lfraelitis. pluit. Dominus lxd coturnices €&? Man ad faturitatem: ju[[to Domini de eo colli- gendo, C? in monumentum reponendo. i bi Rofe&ique funt de Elim, & venit omnis multitudo Elio- : P u rum Ifrael in* defertum $in, quod eft inter Elim , & Si-* Sap, nai, quinto decimo die menfis fecundi, poítquam egreffi ir. z. Ü funt de terra /Egypti. U 2. Et murmuravit omnis congregatio filiorum Ifrael contra T Moyfen , & Aaron in folitudine. 3. Dixeruntque filii Ifrael ad eos: Utinam mortui eH'efnus n per manum Domini in terra /Egypti, quando fedebamus fuper ollas carnium, & comedebamus panem in faturitate: cur edu- J xiftis nos in defertum iftud , ut occideretis omnem multitu- d dinem fame ? l! 4. Di- (1) Ego eüim Dominus fanator tuus. 1» edit. Sixt : legitwr: egó enim fum n Dominus Deus fanator tuus. fil a 26. Cuntlum languorem.) Wx ulceri-. Cades dicitur , de quo num. 2o. z. & bus, fiti, pefte, alüfque plagis ZEgy- diverfo modo fcribitur. n ptiaeis manantem. uintodecimo die menfrs. ) Hoc 'En tri- 1 Dominui fanator 1425, ) Ylebr. egome- dieus tuus., gefimo die ab egreffü de ZEoypto. 2. Murmuravit emmuis congregatzo, 27. Veuerunt auten in Elim,) Sextam Cum jam farina fübaéta , quam ex A- " manfionem. gypto tulerant, deficeret. ! 3. Utinam mortui effemmus per. omanum 3. N defértum Sin.) OQava manfio. Demini.) Morte fcilicet a Domino ir- d Septima, que fuit ad mare Ru- rogata, five naturaliter, five violen- brum, cujus mentio Num. 33. to, ter. omittitur hic, quia nihil peculiare in Super ollas sarnium. ) Alii vertunt, €3 contipit. Defertum Sin efft inter juxta ollas , fed nofter interpres melius mare Rubrum, & montem Sinai, & voracem ingluviem craffIz plebis ollis efl diverfum a deferto Zin ; quod & incubantis expreffit. Bbl. eum Com. Megocb. T. L, i 2fo0 LIBRI EXOD[ e 4. Dixit autem Dominus ad Moy(en: Ecce ego pluam vo- bis panes de coelo: egrediatur populus, & colligat, qua [ír fufficiunt per fingulos dies : ut tentem eum, utrum ambulet p in lege mea, an non. $. Die autem fexto parent , quod inferant: & fit duplum ; quam collizere folebant per fingulos dies. €0 6. Dixeruntque. Moyfes, & Aaron ad omnes filios Ifrael : bu Vefpere ícieüs, quod Dominus eduxerit vos de þtcrra 4Egy- pti. j 1. Et mane videbitis gloriam Domini : audivi enim mur- IU mur veftrum contra Dominum : nos vero quid fumus, quia muffitatlis con:ra nos? fo $. Et ait Moyfes: Dabit vobis Dominus vefpere carnes ede- j re , & mane panes in faturitate: eo quod audierit murmura- tiones veitras, quibus murmurati eftis contra eum, nos enim M quid fümus ? nec contra nos eft murmur veftrum , fed con- Q tra Dominum. 9. Dixit quoque Moyfes ad Aaron : Dic univerfze congre- gauoni filiorum Ifrael: Accedite coram Domino: audivit enim murmur veftrum. Vl p ro. Cum- Q 4. Panes.) Manna, ex quo contufo Dei gloriam , id eft gloriofam poten- tortufas panis faciebant, ut patet N. tiam, & providentiam. Sane igno- X1.8. pro carne vero, & oleribus de- rare non poterant Deum fuiffe au&o- dit eis coturnices n. 3. & 13. rem exitus de /Egypto, fed perturba- i Ut tentem eum. ) Deus eft fcrutator tiosibus adi -erumpebant in murmur Additur cordium, & omnia novit; tentat er- contra Mofem , & Aaron, go non ut ip fe , fed ut alii cogno- ergo beneficium coturnicum , & man- ft fcant. n&, quod etiam eis eífe po(fet in ar- ) $. Die autem féxto. ) Die Veneris dientes fecuti effent Dominum. gumentum, quod ex ZEgypto egre- parent, quod inferant, id eft, con- J dant partem manne in tabernaculis 9. Jccedite coram Domino.) Ad co- i fuis, qua vefcantur fequenti die fab- lumnam nubis, in qua Dei prefentia b bati, quo diealaborecolligendi, mo- fe exhibebat; nondum enim fabrica- tum erat taberniculum. Jendi, & coquendi manna ceflandum Ut patet eít. Hinc feria fexta dicta efl Para- ex cap. 36. & fequentibus hujus libri fceve a preparatione ciborum, quz Vel certe ante tabernaculum illud " illo die fiebat pro fabbato. congregati funt , quod priufquam aliud P 6. Vefpere fcietis . . . . Et mane 60) a Deo jullum conderetur, erat inca- pw Quia vefpere dabit vobis Dominus firis, ut patet ex cap. 33. 7. ad quod t coturnices, & mahne manna, ut patet religionis , & orationis caufa accede- bant. num. 12. & 15. per quod agnofcetis CAPUT XVE 4jX - 10. Cumque loqueretur Aaron ad omnem coetum filiorum Is Ifrael, reípexerunt ad folitudinem : & ecce gloria * Domini spq let apparuitin nube. 4$. 3 11. Locutus eft autem Dominus ad Moyfen, dicens: l, 12. Audivi murmuratoónes filiorum Iírael, loquere ad eos;: Veiípere comedetis carnes, & mane faturabimini pani- ] : bus: ícietisque , quod ego fum Dominus Deus vefter. Tï 13. FaCtum eft ergo vefpere, & aícendens coturnix coo- peruit caftra: mane quoque ros jacuit per circuitum calftro- If« rum. i 14. Cumque operuiffet fuperficiem terrae, * apparuit in VOR felitudine minutum , & quafi pilo tufum , in fimiïijudinern 11:4. le- pruinz fuper terram. Pfal. Id* uoU cum vidiffent filii If:ael, dixerunt ad invicem : 77.24 I5. ln Man-Hu? quod fignificet: Quid eft hoc: Ignorabant enim ,J9?n- * T quid effet. Quibus ait Moyfes: lite eft panis , quem Do-9 or minus dedit vobis ad veícendum. I5. $i [5 16. Hic eft fermo , quem pracepit Dominus: Colligat [ if unusquisque ex eo quantum fufficit ad vefcendum * gomor per fingula capita: juxta numerum animarum veftrarum , i fxc tolletis. quae habiant in tabernaculo , lia | I7. Fes 1 Sgeemars 10 1o. Refpexerunt ad folitudinem. ) Ex- Graci habent ojrvyousria Ortygo- ( metra. ? tra callra. Rabbini Salamon & Kimchi t Gloria Domini apparuit. ) Splendor, dixerunt, «vem pinguem. & aug uftum, radianfque jubar, quo t fi fpectandam per An,gelum ex- Mane quoque vos jacuit. ) "T'ota plani- r fe qua ties flrata fuit, & cooperta rore; ros f* hibebat majeftas divina. hic erat manna, quia rori conglacia. i2 11. Locutus eff autera Dominus ad Moj- toin modum pruin?' , & cryftalli- Jemn.) Solum ; nam Aarone populum neguttz in coriandrifeminisformam alloquente, Mofes ad columnam nu- .conglobatz , erat fimile. ld bis oraturus acccíferat. 14. Apparuit in folitudine.) Non vi- i2. Comedetis carmes.) Coturnices. Saturabimini panibus.) Mianna. detur cecidiffe manna in caflris, quia e fordida, nec exiilis commode colli- rf 13. Et afcendens coturnix .) Advola- gi potuiffet. i wit, agente illam vento, ut dicitur Pfalm. 77. 26. & 27. Manna datum Et quafi pilo tufum.) Wlanna erat al- d bum, inílor tritici ; cui pili tunfione / per 4o. annos, coturnmices hoc tan- cortex detra&tus eft. ul tum vefpere. Quimquam licuit colli- 15. Dixerunt Man Hu.) Yline man- [ re, & affervare in proximos dies. b » ;ftea iterum date coturnices ad fe- na& nomen facum. 16. Gomor. ) E.ft menfüra, que ad ho- pulchra concupifcentia , INum. 11. 1. $2 LIBRI EXODI e r7. Feceruntque ita filii Ifrael : ) alius minus. & collegerunt, alius plus, 2. C0f tum í 18. Et menfi funt ad menfuram gomor : * nec qui plus col- 9:!5*'legerat, habuit amplius: nec qui minus paravera:, reperit Don minus: fed finguli juxta id, quod edere poterant, congrega- 4 verunt. $u 19. Dixitque Moyfes ad eos: Nullus relinquat ex eo in * mmane. [ 20. Qui non audierunt eum, fed dimiferunt quidam ex eis X ufque mane, & fcatere coepit vermibus , atque Acomputruit : pror & iratus eft contra eos Movfes. Unu die 21. Colligebant autem mane finguli, quantum fufficere po, terat ad veícendum : cumque incaluiffet fol , liquefiebat. 22. In die autem fexta collegerunt cibos duplicés, id eit, 3l duo gomor per fingulos homines: venerunt autem omnes erat 3 principes multitudinis, & narraverunt Moyfi. H . Qu 23. Qui ait eis : Hoc eft, quod locatus eft Dominus : Re- quies fabbati fan&tificata eft Domino cras: quodcunque ope- Dos randum eft, facite; & quse coquenda funt, coquite - quid- gen quid autem reliquum fuerit, reponite usque in mane. qua 24. Fecerunt que ita, ut praeceperat Moyfes, & non com- 3 putruit, neque vermis inventus eft in eo. teit q5: »poyqes Dor minis vi&um per unum diem fatis ell; polffet ultra unum diem ; nam quod col- M refpondet chenici Grecorum. Int ligebàt feria fexta,erat illis ufui (abbato. 17. Collegerunt alzus plus , alius minus.) 21. Colligebant autem mane ffnguli. ) gx Unufquifque prout illi promptum erat, Ita a Domino preceptum. — Quid hoc don vafe aliquo five majore, five minore, colligebat manna , quod domum rela- fignificaretur , docet liber. Sapientie que Cap. 15. 28. Ut zotum omnmibus efftt , tum menfuram unius gomor implebat, inquit, quoziam oportet pravenire folem five plus, five minus colle&um fuif- 4d beneditiionem tuam ( ad tebenedicen- fet, Eadem menfura viro, & puero, W p valido, & infirmiori, qvi minus cibi dum, & adorandum ) &f a4 ortum la- expli €2s te adorare. 3f defiderabat , fufficiebat, qux omnia Cumque incaluzf[et Sol ; liqueþ.eädlt.) Vo- d! divino miraculo contingebant. 10. Nullus relinquat ex «eo im mame.) luitDominus liquefcere mannain agro , Toen Yta preceptum ad incredulam , & im- ne cceleflis ille cibus manens in terra grüm putrefceret , aut calcaretur , atque ita 1eal portunam eorum cohibendam provi- tnile dentiam , qui in diem fequentem fibi dehoneftaretur , & vilipenderetur. parare cibum voluiffent. 22. Et marraverunt. Moyf.) Utexeo Unt, 6 20. Scatere cmpit vermibus. ) Cuuod cognofcerent; quorfum hoc eis fuiffet Hic miraculo non caruit: neque enim ea juffüm : neque enim adhuc Dominus erat mannze natura , ut fervari non declaraverat, fe ob fabbati religionem ger DI CAPUT XVL 233 plus, 25. Dixitque Moyfes : Comedite illud hodie , quia fabba- tum eft Domini: non invenietur hodie in agro. : Col- 26. Sex diebus colligite; in die-autem feptimo fabbatum eft perit Domini , idcirco non invenietur. g 27. Venitque feptima dies, & egreffi de popul 0. ut colli- gerent , non invenerunt. 0 if 28. Dixit autem Dominus ad Moyfen : Ufquequo non vul- tis cuftodire mandata mea , & lezem meam? x &l 29. Videte , quod Dominus dederit vobis fabbatum, & "i. propter hoc die fexta tribuit vobis cibos duplices: maneat unusquisque apud femetipfum, nullus egrediatur de loco fuo : die feptimo. 3o. E fabbatizavit populus die feptimo: li, 31. Appellavitque domus Ifrael nomen ejus Man, quod nne erat quafi femen coriandri album , guftusque ejus quafi fimilae cum melle. ho 32. Dixit autem Moyfes: líte eft fermo, quem preecepit ope Dominus: Imple gomor ex eo, & cuítodiatur in futuras retro ii generationes: ut noverintpanem, quo alui vos in folitudine, quando edu£üi eftis de terra ZEgypti. fl 33. Dixitque Moyfes ad Aaron : Sume vas unum , & mit- teibi Man, quantum poteft capere gomor: & repone coram Di Domino ad fervandum in generationes veftras, d Aaron o 34. Sicut praecepit Dominus Moyfi: Pofuitque illu in tabernaculo refervandum. bato. 35. * Filii autem Ifrael comederunt Man quadraginta annis, *»Efá ) us- I). zIe il C donec venirentin terram habitabilem: hoc cibo aliti funt, quequo tangerent fines terree Chanaan. ]udith i1te CA—S 18.- ily 36. Gomor autem decima pars eft Ephi. 0H5 f n [ a 'iïpræfcripüiïe , quod ftatim Mofes fideraret: fi enim ipfe aliud quid de- J lü explicat. fideraret, mox id manna fàpiebat; q1. Qualiemen coriandri album.) Non quod diferte dicitur in libr. Sapien- eft fenfas fuiffe manna album ut fe- ti€ cap. 16, num, 2o. Idque non tan- Vo- men coriandri (nam femen hoc ni- tum piis, utquidam tradunt, fed etiam gro P era rum eft ) fed fententia eft manna fuif- impiis accidebat, qua verior eft fen- íe album, & figura, & quantitate fi- tentia. 13 mile femini ceriandri. In hoc enim 33. Covam Domino.) Coram taber- tantar valet fimilitudo. naculo , &arca, cum fuerit edificata. Guffufque ejus quaff famile cum. emelle. ) 34. Pofuitque illud Marom im taberna- ex & eulo vefervandum. ) Yloc dicitur per ul ic fapor ipfi mannz erat quafi con- qInus genitus, & naturalis : & ita fapiebat, rolepfim ; nam poft tabernaculum jam ut comedens nullum alium cibum de- fa&um eft , &in eo affervatum manna. aj4 e. LIBRI EXODI CAPUT XVIL Rurfum murmurantibus in Rapbidim pro aqua filiis Ilrael , dat Dominus aquam de petra: & in monte Moyle extenfis wae nibus orante , vincunt ipfi. zdm.lecitas. Gitur profe&a omnis multitudo filiorum Tfrael de deferto J Sin per manfiones fuas, juxta fermonem Domini, caftra- metai funt in Raphidim,. ubi non erat aqua ad bibendgm Num. populo. 2. * Qui jurgatus contra Moyfen , ait: Da nobis aquam , ut ??' ^bibamus. Quibus r fpondit Moyfes : Quid jurgamini contra : me? cur tentatis Dominum ? . Sitivit ergo ibi populus prs& aquee penuria , & murmu- ravit contra Moyfen dicens: Cur fecifti nos exire de gypto; ut occideres nos , & liberos noftros, ac jumenta fiti ? . Clamavit autem Moyfes ad Dominum, dicens: Quid fa- ciam populo huic? adhuc paululum, & lapidabit me. . Et ait Dominus ad Moyfen: Antecede populum , & fume ?*Su 3 1 2 :tecum de fenioribus Ifrael . : & virgam, qua * percuffifti flu- Píalm V1 um , tolle in manu tua, & vade. : V2 Hs 6. En ego ftabo ibi coram te, fupra petram Horeb, percu- &exibitexea aqua, ut bibat populus. Fecit 1 Cor-tjesque petram, 19. 4 Movfes ita coram fenioribus Ifrael: D : Etvocavit nomen loci illius, Tentatio » propter jur- gium filiorum lfrael, & quia tentaverunt Dominum, dicen- tt tes: Eftne Dominus in nobis, an non? &* bl d per manus Aaronis c. 7. num. ^o. 1. JDEr manfones fuas.) Per ftationes, Alii per fluvium intelligunt mare Ru- quas omnes enumerare Mofi brum. Sane Homerus mare alicubi animus non fuit. il ln Raphidim.) Undecima hec man- flumen vocat. . OdyfT. in initio 7- &» Q fio fuitjuxta montem Sinai, in qua Uryro(atoio AíT$V g50Y GAEAVOÍt . &c. [ petra dedit aquas, & vi&tus eft Ama- Ut etiam fcriptura Jonzc. ^. num. 4, lec. Hic locus di&us quoque eít 6. Ego ffabo . . fapra petram Horeb.) Msffa , id eft, tentatio, ex tentatio- Stabo in columna nubis, quaro defigam I ne, & murmure Hebrzorum num. 7. fupra petram Horeb , & ex ea aquam te 2. Cur tentatis Dominum.) Miraculo educam. Horeb eft Sinai. Erat ergo enim dicere volebant, an adeífet illis petra in deferto Sinai, vicinior tamen Dminus , dicebant enim Mofi : Ef- Kaphidim, quim monti Sinai. ueDominus in tobis,an non?ut patet num.7 7. Voetavit nomem loci zllus tentatio, L $. Qua pereufifes fwvium, ) INiluma Hebr. zentatéo , & coztentéo, fivejmgium. -X CAPUT XVIIL 2$5 9. * Venit autem Amalec, & pugnabat contra Ifrael in Ra- *Deut phidim. 25.1 dit 9. Dixitque Moyfes'ad Jofue : Elige viros, & egreffus pu- Judith jo gna con:ra Amalec: cras ego ftabo in vertüice collis, habens 4 'ï[gc vir:am Dei ia manu mea, »ap. 1o. Fecit Jofue , ut locutus erat Moyfes, & pugnavit con- * * ern (0 tra Amalec : Moyfes autem ; & Aaron, & Hur afcenderunt r fuper verticem collis. dum 11. Cumque levaret Moyfes manus, vincebat Ifrael: fin autem paululum remififfet, fuperabat Amalec. 4Ut 12. Manus autem Moyfi erant graves: fumentes igitur la- pidem , pofuerunt fubter eum, in quo fedit: Aaron autem, ftta Et factum & Hur fuftentabant manus ejus ex utraque parte. eit, ut manus ilius non laflarentur ufque ad occafum, folis. friü- .13. Fugaviique Jofue Amalec , & populum ejus in ore gla- j 1. f 14. Dixit autem Dominus ad Moyfen: Scribe hoc monu- mentum, inlibro, & trade auribus Jofue: delebo enim me- moriam Amalec fub coelo. ; jme vit nomen ejus, f- 15. JEdificavitque Moyfes altare: & voca Dominus exaltatio mea, dicens: 16. Quia iil * 9. malec.) Amale)citæ, qui ex Efau gladius biceps dicitur S/soperc , quafi edt prognati odium parentis fovebant con- habens duo ora, quibus vulneratos t£ra lfraelitas Jacobi filios. abfumat. t I1. Cumque levaret sanus Meyfts, vin- 14. Scribe boc ob monimentum.) Scri- cete eebat Ifrael. ) Hloc Symbolo fignifica- be in Chronicis, in annalibus. bat Deus victoriam Domino adfcriben- 8'* Et trade auribus Tofue.) lndica Jofue, dam, non.imbelliturbe Hebrzorum. ut ipfe fequentibus fe populi ducibus, Miofes extenfis brachiis typus fuit & Tudicibus; & illialiis deinceps Dei 20 Chrifli crucifixi. decretum quafi per manus tradant de R Probabile videtur . in hoc prelio peragenda vindi&ta,& delendo Amalec. fe bl aliquos ex Hebrais defideratos fuitfe, Delebo enim memoriam: Amalec fub cat- [7] quamvis hoc negat Jofephus, cum di- l».) Tulit Deus feveram fententiam catur in facro textu Mofe manus re- in Amalecitas, eo quod tam imma- &c. n. d mittente, Amalec I debraos fuperaffe. ni bello appetiiffent innoxios, & va- 7) I2. Manus autem Moy[i erant graves. cillantes Hebreos, & e Dei ductu in Jam enim fenefcebat, & diuturna ex- Chapaan , quantum in ipfis erat, ab- 1g3m tenfionein altum magis gravabantu-r. fterruiffent, quodque, ut dicitur Deut. p Ij3. Fugavitque Tofue 4malec.) Hebr. 25. 19. extremos agminis laffos, & eno figuificat debilitavit , dejecit , proftra- fame, laboreque confe&os cecidiffent. ml git , profligavit. 1$. Vocavit nomen ejus , Dominus ex- lh I orc gladii. ) In ácie gladii : unde altatie mca.) Ex llebrao etiam verti h ii Jw 256 LIBRIEXODI 16. Quia mam;s folii Domini, & bellum Domini erit con- hat tra Amalec, ageneratione in generationem. q u 1] CAPU T. XVHE lab k Sfetbro focer Moyfi uxorem cum filiis ad eum reducit : & auditis Dei operibus , cum .Domino. [cerificaflet , fanum . confilium D Moyfi dedi; in con[lituendis judiciorum magiflratibus. Umque audiffet Jethro, facerdos Madian, cognatus Moyfi, Tlla I.C omnia, quàe fecerat Deus Moyfi, & Ifraeli populo fuo, & quod eduxiffet Dominus Ifrael de JEgypto: de- 2. TTulit Sephoram uxorem Moyfi, quam remiferat: 3. Et duos filios ejus, quorum unus vocabatur Gerfam , f[ f *Su rdicente patre : * Advena fui in terra aliena. U 2 2 à 4. Alter vero Eliezer: Deus enim, ait, patris mei adju- tormeus, & eruit me de gladio Pharaonis. qu s. Venit ergo Jethro cognatus Moyfi, & filii ejus, & uxor ejus, ad M [6) " montem Dei. oyfen in defertum , ubi e:rgt caftrametatus juxta fo| 6. Et mandavit Moyfi , dicens: Ego Jethro cognatüs tuus " venio ad te, & uxor tua; & duo filii tui cum ea. 7. Qui egreffus in occurfum cognatifui, adoravit, & ofcu- latus ä - hoc m poteft ,. Domzinus vexillum meun ; quafi Jium fuum bellum fore perpetuum Tun diceret , Dominus dux meus, & ve. contra Amalecitas, xillum meum , ipfum fecutus victo- i. Etbro , Sacerdos Madian.) Vide riam reportavi. Verti etiam poteft, 1 di&a cap, 2. n. 16. Cognatus Moy- Dominus miraculum meum , quia in mei, f ) Socer Mofis. Iie & populi hujus gratiam tot miracula 2. Üxorem Moyfi, quam remiferat,) M o- Dxl patravit. fes cum Pharaone decertaturus ,. .tan- 16. Quie manus folii Domini $c.) tam , tamque periculofam negotiorum po Chaldaus hujus 1loci fenfum clare ex- molem fü(ceperat, ut uxori , & libe- fin preffit fua paraphraft. Cum juramenta ris vacare non poflet; itaque eam fi- ditium eff boc a f'acie terribilis , cujus ma- bi a Pharaone timentem , libentem, * &. volentem cum filüs remifit in qdie Jdeflas eff fuper folium gloríe, ut commit- jatur pralium 4 facie Domini contra vi- Madian. hi os domus Amalec , ut confumat eos a ge- $. Juxte montem Dei. ) Horeb ; five mertionibws feculz. In Hebrzeo eft : Sinai, nt patet c. 3. 1. U fe, quia manus (uper. foljum Domini eff , ma- 7. 4dersvit. ) Reverentiam more lt Bus ícilicet Domini jurantis per fo- gentis exhibuit. i A CAPUT XVII. 2 - $7 601 latus eft eum : falutaveruntquefe mutuo verbis que intraftet tabernaculum; pacificis. Cum- 8. Narravit Moyíes cogaato fuo cuntta, quze fecerat Do- minus Pharaoni: & JÉgyptiis propter Ifrael, univerfumque laborem, qui accidiffet eis in itunere, & quod liberaverat eos Dominus. diiit 9. Lstatusque eft Jethro fuper omnibus bonig, quae fecerat l Dominus lfraelij eo quod eruiffet eum de manu £gyptiorum; to. Et ait: Benediétus Dominus , qui liberavit vos de manu IEgyptiorum, * & de manu Pharaonis, qui eruit populum fuum de fib manu /Egypti. pulo *Supr 11. Nunc cognovi, quia magnus Dominus fuper omnes 1. 14* deos: eo quod * fuperbe egerint contra illos. 12. Obtulit ergo Jethro cognatus Moyfi holocaufta, & ho- OE IO.IO0 m ftias Domino: veneruntque Aaron, & omnes feniores Ifrael: ut i4. g. comederent panem cum eo coram Deo. (djü« 13. Altera autem die fedit Moyfes, ut judicaret populum , qui affiftebat Moyfi a mane ufque' ad vefperam. ]Xof 14. Quod cum vidiffet cognatus ejus , omnia fcilicet, quae uxt agebat in populo, ait: Quid eft hoc, quod facis in plebe? cur folus fedes, & omnis populus przeftolatur de mane ufque ad tU vefperam? rs. Cui fet Salutaveruntque — fe. werbis paezficis. ) I2. Obtulit.) Nero Deo, non, ut Hebr regaruzt de pace , vel, m pax, ante, idolis. hoc eft, an falva, & profpera eifent omnia; hoc enim fignificat Hebrao- Ut comederent panem cum eo coram Deo.y rum falutatio. Pax £ecum, Holliz Deo dicate , & in gratiarum um 9. Letatufque eff.) |LXX. i£éew ob- actionem ob!ate ( quales hic obtulit Vit flupuit, quafi in ecttafim raptus eft. ]ethro ) magna ex parte in folemne II. Numc coguovi, C5c.) Clarius fci- epulum cedebant, quod proinde co- J ram Domino fieri dicebatur, quafi il- licet, quam antea. Ideoque Gentium le hoftiis bioblatis, illarumque epu- Mo- Diis neplecdis vero Deo adhareo. tane Hanc fiiem , & pietatem Jethro in lo prafens adeffet, maximefi epulum yrum pofteros propagavit; ab eo enim orti fieret juxta altare, in quo immolate funt Rechabitz , ut patet. r. Paral. erant hoflie Deo. Si tabernaculo libee jam fa&o , & erecto in fineanni, ve- n l 2. $5. quos ab abftinentia , & obe- Idl s dientia laudat Jeremias cap. 55. nit Jethro ad IMofem, ut vult Abu- [ Eo quod fuperbe egerimt contra illos. ) lenf. tunc, coram Dom?zo, id eft, co- Ef Elpfi, hoc eft, ratio imperfe- ram tabernaculo, quod-erat quafi do- &a. Senfus eft Deum malis mul&af- mus Dei , fa&um ell hoc epulum, f fe /Egyptios, quod fuperbe IHebraos 13. Judicaret.) Jus diceret. m tra&»ffent, & injufle vexallent. Bibl,cum Com, Menoch. T. l, Kk $8 LIBRI EXODI : I5. Cui refpondit Moyfes: Venit ad me populus quzerens fententiam Dei. j lx 16. Cumque acciderit eis aliqua difceptatio , veniunt'ad me, ut judicem inter eos ges ejus. ; & oftendam praecepta D:ei, & le- i 17. Atille: Non bonam, inquit, rem facis: 18. Stulto labore c D onfameris & tu, & populus ifte , qui te- " * 1 ^ Cum eft, ultra vires Ti ^ teris fuftinere. tuas eft neggtium., * folus illud non po- I9. Sedaudi verba mea, atque confilia, & 'erit Dominus te- " cum, Eftotu populo in his, quae ad Deum pertinent , ut n referas, quae dicuntur ad eum : 20. Oftendasque populo caeremonias , & ritum colendi , Tal viamq ue, per quam ingredi debeant, & opus, quod facere ( 4debeant, 21. Provide autem de omni plebe viros (1) potentes , & ti- mentes Deum , in quibus fitveritas, & qui oderint avar itiam , ?Zi & conítitue ex eis tribunos, & centuriones , & quinquagena- f rios, & decanos. 22. Qui judicent populum omni tempore ; quidquid autem majus fuerit, referant ad te, & ipfi minora tantummodo judicent: l leviusque fit tiþi, partito in alios onere, — 24. si (1) potentes, I» eZit. Sixt. kgitur: fapientes. 15. Qt'ærcm fententiam Dei.) Ylebr. In bis, que ad Deum pertinent. ) Hlebr. querens Deum. Chald. quarens detiri- effo tu populo coram Deo , vel, ante Deum, D zam a Deo. l.XX. querens judicium a efto advocatus populi, ejufque in- f Deo. . Poftulans fcilicet controverfias, ternuntius apud. Deum. [ que exoriebantur , difceptari , & fi- [// niri juxta voluntatem Dei, quam mi- Ut veferas, qu& dicuntur ad eum., ) U.t p hi cum Deo familiariter verfanti: ex- populi vota , poftulata ac neceffitates T ploratam effe fibi perfuadent. ad Deum referas. eu 17. Non bonam inquit rem facies.)) 20. Offendafque populo céremonias, 6c.) für Facis, quod minus aptum , & con- Sis populi advocatus apud Deum , & tob veniens eft. viciffim Dei Interpres apud populum, n intolerabili. I18. Stulto labore. confumeris. ) 2X X. ut qu& Deus prafcribit ad regimen Ye Laüni' etiam 1infinum pertinentia, & ad formandos mores, f appellant, quod valde magnum eft: a te populus difcat. Tis fic dicitur infana moles, &c. x 21. Firos potentes. ) Tlebr. virtutis, 19. Erit Deus tecum. ) Confibum pd Italiee diceremus, Hoemini i valorc. Ti meum fequendo , bene tibi fuccedet , In| quibus fft veritas. ) Qui recte fen- JXeo juvante. tiant, & julle judicent. A. CAPU T XVIII. & XIX,. 79 'eng 25. Si hoc feceris, implebis imperium Dei, & prccepta ejus poteris fuftentare : & omnis hic populus revertetur ad hal loca fua cum pace. le 24. Quibus aud itis, Moj*fes fecit omnia, quae ille függeffe- E2 25. Et ele&is viris ftrenuis de cun&to Ifrael, conítituit eos |te principes populi, tribunos, & centuriones, & quinquagena- rios, & decanos: 26. Qui judicabant plebem omni tempore: quidquid autem j gravius erat , referebant ad eum , faciliora tantummodo judi- cantes. ju 27. Dimifitque cognatum fuum : qui reverfus abiit in ter- ram fuam. (i, & CAPUT XIX. uxta montem Sinai, commemorato liberationis ex ZEgypto bene- m, T ficio , populus fanttificari jubetur 5 ut. defcendat Dominus in ful- gure & tonitru, coram Qmm* plebe Moyfi locuturus. n 1 Enfe tertio egreffionis Ifrael de terra ZEgyti, in die hac wuy, M venerunt in folitudinem Sinal. 33.1$. St 2. Nam profe&i de Raphidim , & pervenientes usque in 2 defer- —— 203. $ boc fecerir, implebis imperium magiftratus , eofque officii fui admo- d. De.) Heb. fic habent. — verbum boc nuit. Vide Deut. c. 1. a n. 9. ufque n.em, ad z9. ubi hec fufius enarrantur. ín. feeeris , 65 precipiet tibi Deus &f poteris ffare, Ef etiam omnis populus bic 4d loe- ig. Primcipes. ) Qui flatim recen- eum füum ibmut im pact. 'Tria erant fentur. ü prius prapoftera. Populus tota die Jribunos. ) Chüliarchas , qui mille l] manebat prope Mofem refponfum? viris przeflent. ejus expectans: deindeipfelabore con- ) fumeébatur: tertio tempusnon füppe- 1. [N d £ae ) In die. eadem, five tebat ad. cofulendum Deum , qua tria ejufdem numeri, tertià nimirum ; f incommoda converfo ordine amo- nam pracefferat , mezfé tertío, 65c.) urtiy nea ventur. Deus pracipiet , hoceft, re- Alii putant fignificari eodem die, quo 65 fpondebit confultiomi tuz : tu pote- de Raphidim profe&i funt , ad foli- ris laborem fullinere: popu!us temr tudinem Sinai, que parum diftabat , peftive domum revertetur. Idem no- pervenifle. u Ílri textus verba fignificant. Jp. folitudinem Sinai.) Ubi fuit duo- decima manfio, b 24« Fcc.if emmis.) Elegit inferiores 260 LIBRIEXODI defertum Sinai, Saftrametati funt in codem locb, ibique Ifrael fixit tentoria e regione montis, * Ad, 4. * Mo die yfes autem afcendit ad. Deum , vocavitque eum 7: 38 Dominus de monte, & ait: Hsc dices domui Jacob, & an- Ícer nuntiabis filiis Ifrael: Il *Deut 4. Vos * ipfi vidiftis, quse fecerim E gyptiis , quomodo adä ?9- ?- portaverim vos fuper alas aquilarum, & affumpferim mihi. n6 5. Si ergo audieritis vocem meam , & cuftodieritis pactum I: *Píi. meum , eritis mihi in peculium de cun£tis populis: * mea eft CQF; 2j. 1- enim omnis terra. U * 1 ^ $ 6. *Et vos eri-is mihi in regnum facerdotale, & gens fan- tem 3 Ga : hzec funt verba, quce loqueris ad filios THracl. 7. Venit Moyfes: & convocatis majoribus natu populi, ex- ficz pofuit omnes fermones, quos mandaverat Dominus. 8. Refponditque omnis populus fimul: Cunéta , qu&e locutus pin eft Dominus , faciemus. Cumque retuliffet Moyfes verba po- puli ad Dominum , &e 9. Áit ei Dominus : Jam nunc veniam ad te in caligine nu- bis, bes ut audiat me populus loquentem ad te: & credat tibi in fe perpetuum. Nuntiavit ergo Moyfes verba populi ad Domi- ïu tn. 10. Qui [ .3. Mfeendit ad . Deum. ) ln monte eritis mibi rägex í faceräates. Vos eri- ina. tis regnum meum non laicum , & pro- d 4- Quomodo portaverius vos /itper 4las & fanum , fed facrum , meoque cultui, aquilarum. ) Aquile& pullos fuos non & facrificiisaddidtum, — Vel, quilibet transferunt ungibus , & pedibus, fed veftrum erit quafi rex , & facerdos. eos füper alas imponunt, & adeo al- Rex quia (ut Hebraice Reip. pars; te volant, ut extra omnis teli jatum int. & membrum ) Chanangis, aliifque gentibus dominabitur. Sacerdos , qui 5. Eritis mibi in peculium. 9 Peculium quia vos foli inter omnes gentes meo fed eft peculiaris , & propria hareditas; cultui , & religiofis ceremoniis eritis hoc autem eft, quod awem dicitur addi&i. i Vel quia in Pafchate Pa- & 'US Deut. 32. 6. Pars Domini populus ejus, tresfamilias. Pafchalem agnum occi- g^4c0b funiculus bareditatés. ejus. Vox debant. Philo de Mofe, /» Pafezate, ]u Hebr&a 4535 fégulla, fignificat por- m tionem ele&am , & dile&am , qualis inquit, fofas populus fatrifzcat , $v vur .eft thefaurus. macux cuwmAY dOvog icpzrxi, Vel etiam fenfus eft , ex vobis erunt Rc- Q Mea eff enira omnis terra. ) Cum to- ges, & ex vobis etiam Sacerdotes. Iv tus orbis, & omnes gentes mes fint, . Gens fantla, ) Separata ab aliis gen- v poffüm , & volo vos.in peculium tibus profanis, & idololatris , & mi- meum afcifcere. hi quodammodo confecrata. bit 6. Eritis mihi im regnum f'acerdot ale, ) 9. Veniam ad te im caligine.) Ut te Hebr. s reguum . facerdotum. Chald. legislatorem Hebraorum conítituam bu A... CAPUT. XIX. a5l [tc| 1o. Qui dixit ei: Vade ad populum, & fané&tifica illos ho- die, & cras, laventque veftimenta fua. um 1I. Et fint parati in diem tertium; in die enim tertia de- at fcendet Dominus coram omni plebe fuper montem Sinai. 12. Conftituesque terminos populo per circuitum , & dices tgdo l, ad eos; Cavete , ne afcendatis in montem , * nec tangatis fi- *H.br nesillius: omnis , qui tetigerit montem, morte morietur. 12.18« um 15. Manus non tanget eum , fed lapidibus opprimcetur, aut ef confodietur jaculis ; five jumentum fuerit, five homo, non vivet ; cum coeperit clangere buccina, tuncafcendan:in mon- fin tem. 14. Defcenditque Moyfes de monte ad populum , & fanG- 6 ficavit eum. Cumque laviffent veftimenta fua, I$. Aitad eos; Eftote parati in diem tertium, & ne appro- I$ pinquetis uxoribus veftris. . 16. Jamque advenerat tertius dies, & mane inclaruerat , & ecce coeperunt audiri tonitura , ac micare fulgura, & nu- Ti bes denfiffima operire montem , clangorque buccinee vehe- in mentius perítrepebat : & timuit populus , qui erat in caftris. m 17. Cumque eduxiffet eos Moyíes in occurfum Dei de lo- Co caftrorum fteterunt ad radices montis. QEi 18. * Totus autem mons Sinai fumabat: eo quod defcen- [ diffet Dominus Deus fuper euminigne, &afcenderet fumus ex 'Deu 512. pro« €o quafi de fornace : eratque omnis mons terribilis: Itui, libet Kk 5 19. Et dos. Qr$, fiue qui eis des legem non humanam, monte fteterat : eo clangore populus iOS, fed ore divino di&atam. evocabatur e. caftris a monte diffitis, 10 l1I. Ip diem tertium.) Dies hic ter- ut veniret ad radicem montis, ibi- :[ifis tius fuit quinquagefimus a Pafchate, que Angelo, quafi Dei precone pro- py & ab egreffu ab /Egypto , fuitque clamante legem audiret. d- Pentecofte, qua legem a Deo acce- Afcendant in montem. ) Nerfus mon- 'mtcz' perunt in Sina. tem, ufque ad terminos a Mofe Dei í^] 12. Ne aftendatis im montem , 6$c.) juffu prefixos, & in ipía (montis ra- Vä Quafi curiofi fcrutatores. prafentie, dice. Vide num. r*. R & majeftatis divinz, fed potius eam 14. Sanüificavit eum.) Jubendo la- reverentes vos caftris , & jumenta vare vefltimenta, abflinere ab uxori- veítra continete. bus, & comparare fe per mundiciem, p & reverentem 'ex mi: 13.. Lapidibus opprimetur.) Lapida- peaationem Dei , bitur ut facrilegus. ejufque legis. du Cum ceperit clangere buccina.) Sonum 19. Defcendiffet Dominus fuper eum. im buccinz imitabatur Angelus, qui in ignt.) lgnis Deum prait, vel in eo n À / 265 . LIBLRI EXODI 19. Et fonitus buccin: paulatim crefcebat in majus, & pro- lixius tendebatur: Moyfes loquebatur , & Deus refpondeoat ei. Mi 20. Defcenditque Dominus fuper montem Sinai in ipfo mon- tis vertice: & vocavit Moyfen in:cacumen ejus. Quo cum i afcendiffet, 21. Dixit ad eum: Pefcende, & conteftare populum :ne forte velit tranfcedere terminos ad videndum Dominum, & pereat L ex eis plurima multitudo. 22. Sacerdotes quoque, qui afcendunt ad Dominum, fan- tetf Gificentur, ne percutiat eos. 31 23. Dixitque Moyfesad Dominum: Non poterit vulgus afcen- 1 dere in montem Sinai; tu enim teftificatus es , & juffifti ; qui dicens : pone terminos circa montem, & fantifica illum. fum 24. Cuiait Dominus: Vade, deícende: afcendesque tu, & j Aaron tecum : facerdo:es autem, & populus ne tranfeanttermi- tuu: nos, nec afcendant ad Dominum, ne forte interficiat illos. fer t i5. Defcenditque Moyfes ad populum, & omnia narravit els. C A- &c Ü apparet ipfe Deus noh infrequenter irr &^ Qui accedunt. ad Dominum.) Quorum &nit Scriptura. Pfal. 49. 5. Deus manifefle munus e(t ad DEum aceedere. Ju- veniet J5c. Ignis in con[pettu ejus excardefcet. bet ergo facerdotes cum ceteris , Dor Eratque omnis mons terribilis. ) Immo imo pr& ceteris fanctificari. [ mons ipfe concuffus eft terre motu. 23. Nom potérit.) Non prafumat 5 9. Pf 67. 10. £erra mota eff ,. etenim. eeli vetitum enim 1noxtis peena. H diffillaverunt 4 f^cie Dei Sinai , 4 facie Teféifcatus es.) Proteftatus es. facn Dei Ifrael , quod dicitur , diftillaverunt, Sanüifca. ) 'lerminos fepara ab oftendit non folum ignem, fumum , acceffu populi, ut ita quafi foGni DEO Vus terrz motum , fulgetra , &c.fed etiam dicatus videatur, & nemo illum tan- int1 pluviam tunc fuiffe. quam renr profanum contingat. 19. Deus refpondebat. ei. ) Hiebr. ad- e4. Vade, defcende. ) Ut facerdoti- ditur, per vocem , ita ut Hebrzi Deum bus etiam denunties , ne transeant fhat idg cum Mofe loquentem audirent. terminos montis, & ut Aaronem ad lo. Defcenditque Dominus.) jam de- me adducas, & etium uttu ex in- T' fcenderat, fed adhuc ulterius defcen- feriore loco legem, quam cum ce- füy dit ad ipfum verticem , eoque Mo- teris pati debes , accipias. fem evocat. Mofes autem infra ver- Nec afcendant.) Grsece Bmfe'a'ä'w- ticem confiftebat. 21. Terminos.) A me ftitutos. o vvet Ogvau, Ne vim faciznt , ut afcendant. Mlatth. ir. 12.. Regzum ca- F 2a. Sacerdotes.) Nondum erat. in- ftitutun. facerdotium. — Xaronicum. orum "vim patitur , 65 "vielentà vapiunt attic Sacerdotes ergo hic intellirit eos, illud. itaque nun- licet ia celum DE t.ndere, quod olim-in montem non qui ex legs mature crant Sacerdo- licuit. Eatu tes, primogeniti nimirum , ex mul- torum Ícntcontia. j d *? EU & B. Ea d F 263 *ä [ * ( pn- CATPUT tel 20fl- Moyfes. decalogum: à Domino- auditum territo populo narrat, at UI derreum aut lapideum de infectis lapidibus altare fzeri jubet , ad quod non fit per gradus. afcendendum. orte N T'eat 1.] Ocutusque eft Dominus cun&os fermones hos. 2. Ego * fum Dominus Deus tuns, qui eduxi te de ';Deïrt fate terra JEgypti, de domo fervitutis. Píalm 3. Non habebis deos alienos coram me. 'So.11. Ceti 4. Non * facies tibi fculptile, neque omnem fimilitudinem ,* Lev. li, quae eft in coclo defuper, & quae in-terra deorfum, nec eo- 26. 1. . JJeut. rum, qua funt in aquis fub terra. P^ NT $. Non adorabis ea, neque coles: ego fum Dominus Deus * of. rii- tuus fortis , zelotes, vifitans iniquitatem patrum in filios ; 1n-24. 14 s. tertiam, & quartam generationem eorum, qui oderunt me: Pfalm vt 6. Etfaciens mifericordiam in mil & cuftodiunt praecepta mea. lia his -q-uidiligunt me 95 7 *Lev. 7. * Non aíffumes nomen Domini Dei tui in vanum : nec I 12 orum enim habebit infontem Dominus eum, qui affumpferit nomen peut. J. .cri»' , Domini Dei fui fruftra. 8. * Memento, ut diem fabbati fan&tifices. lath 33 nat j 9. Sex diebus operaberis, & facies omnia opera tua, *Infr. 10. Septimo autem die fabbatum Domini Dei tui eft: non;,. ,; facies omne opus in eo, tu . & filius tuus, & filia tua, fer- Deut. r d )) vus tuus , & ancillatua, jumentum tuum, &advena, qui eft 5. 13 iuzec g intra portas tuas. 20.12 1I. * Sex enim diebus fecit Dominus coelum & terram , & *Gen. loti- mare, & omnia quiein eis funt, & requievit in die feptimo, ; 4, jeant n al idcirco benedixit Dominus diei fabbati, & fanctificavit eum, 12. *Honora patrem tuum ,'& matrem tuam, ut fis longaevus *Deut [ i « 6. 154 fuper terram , quam Dominus Deus tuus dabit tibi. atth 15. Non IS * r Eph. 1. J Ocntüueeff Dominus.) Ha&enus Decalogus, cujus explicatio dabitur 2. , 21 buccine fonus auditus. Jam infra Deut. s. num. 6. ibi enim to- ) t 72 articulatis vocibus lex ab Angelo tus repetitur meliori ordine. 2n) DEAI perfonam referente promul- s. Piftans, €&c.) $i nempe fili gatur. fequantur, & imitentur peccata pae 100 2. Ego fum Dominu:.) Hic incipit rencuma) E - 64 LIBRI EXODI [) I5. u'V'Non oc cides. lo Matt. S. 2L. 14. Non moechaberis. ISg. Non furtum facies. N 16. Non loqueris contra proximum tuum falfum teftimo- nium. ii 17. * Non concupifces domum proximi tui, nec defiderabis p uxorem ejus , non fervum , non ancillam , non bovem, non afinum , nec omnia , qua illius funt. ü 18. .Cun&tus autem populus videbat voces, & lampades, & *Rom J fonitum buccine , montemque fumantem: & perterriti , ac vore concuffi, fteterunt procul, t :3 9. pa 19. Dicentes Moyfi: Loquere tu nobis, & audiemus: non loquatur nobis Dominus, ne forte moriamur. 20. Et ait Moyfes ad populum: Nolite timere: ut enim pro- baret vos, venit Deus, & ut terror illius effet in vobis, & non peccaretis. Deut. 21. Stetitque populus de longe. * Moyfes autem acceffit ad 18.16. caliginem in qua erat Deus. Hebr. 22 Dixit preterea Dominus ad Moyfen: Hzec dices filiis [ 12-18- Iífrael: Vos vidiftis , quod de coelo locutus fim vobis. f 23. Non facietis deos argenteos, nec deos aureos facietis f Ir vobis. ? Infr. En 24. * Altare de terra facietis mihi , & offeretis fuper eo ho- o 27. 8j locaufta y 38. 7 ^ He- [ 19. Videbat vwoces.) Aüdiebat. fepius inculcandum fuit genti ad [U brei fzpe unius fenfus fun&ionem idololatriam propenfe. h alteri tribuunt, prefertim vifus ; ut c4. itare de terra facietis mibi) ita Joan. Non vult fieri ex lapide dolato, notat $. Auguít. q. 72. C 20. 29. dicitar, 442 vidifli me The- aut ex pretiofa materia, ut Hebrais $j ma, credidifis , hoc eft , quia tetigi- ad idololatriam pronis, omnem oc- fti mec. cafionem figuras, aut idola fculpen- "n f ao. t emim probaret.) Ut experi- di, que poftea fupeiftitiofe cole- Ti petur veítrum timorem, revexentiam, rent, fubtraheret. Alias plures cau- & obedientiam. fas vide apud Cornelium hic , & [/ [ Q1. Stetitque populus de longe.) . Mo- apud Serar. in jofue c. g. q. 16. fes vero , & Aaron proereffi fuerant Ferrum a facris amoveiri v.tus lex ultra radices montis w] € ina, ut habe- eft , quam fequitur in fuis legibus [ Cicero. m mus c. Ig. n. 24. ad quos populus p vociferatus eft. Holocaufla, E pacrfica.) Pacifica funt 23. Nom facietis Deos argenteos.) Ín hoftiz oblatz pro pace, incolu- mitate domus, aut Reipublice, de Di Hebrzo additur, mecwm, quos fcili- et mecum colas. Refricat memo- E quibus Levit. 3. riam primi prxcepti decalogi, quod p emui loco, .im quo memorza fuerit Ü B ii £ CAPUT XX & XXL [] 65 locaufta, & pacifica veftra, oves veftras, & boves, in omni locoin quo memoria fuerit nominis mei: veniam ad te, & benedicam tibi. (imo 25. * Quod fi altare lapideum feceris mihi : non zedificabis Deut J« $. illud de fe&tis lapidibus : fi enim levaveris cultrum fuper eo ,? Olue€. tobis polluetur. 10 $33 26. Non aícendes per gradus ad altare meum, ne reveletur turpitudo tua. $, l & CAPUT XXI T0n aþïkcep!a judicialia quoad emptitios fervos , €P ancillas , furta , bomicidia , parricidia , parentum maledicla , rixas , €? talio- pro- nis penas , atque cernupetam bovem. 5 ht ad 2. Si 1 I i]Ec funt judicia, quae propones eis. filis nominis mei.) Xlebr. m quo memorari protenfa, confpiciantur. Preceptum feeero nomen meum. In loco , quem hoc de gradibus .ad altare non. fa- cietis fibi Dominus delegerat, ut ibi co- ciendis temporale fuit; nam in tem- leretur facrificiis, nimirum ubi erat altare erat altitu- plo Salomonis »000- ;arca ,- vel tabernaculum, quamquam dinis decem cubitorum 2. Par. 4. 1. ex DEI difpenfatione, & inftintu, & ad illud per gradus afcendebatur. auta velob graveém caufam alibi facrifi- Mide Ezec. 453,..17. & ad eum lo- catum Ífcimus. Sic Samüel facrifi- cum interpretes. Simile aliquid g cavit in Mafpha 1. Reg. 7. g. & in babemus in jure Pontificio Roma- Ramatha ibid. num, 17. & alibi. no vetere, ex quo $crvius hoc af- nili.) Veniam 4 te, &5 bemedicam tibi.) fert ad quartum J/Eneidos Apud olato, Chaldzus clare ita interpretatur : Ie veteres fcalas plus tribus gradibus, 2062 [j emni leco , im quo Labitare fecero glo- nifi Grecas fcandere mnon licebat , n oc rigm meam , ( puta in tabernaculo, ne ulla pars pedum ejus, qui fcan- yptte five templo, arca, & altari ) zz4e debat , crurumve fubter confpice- COlt« mittam beneditlionem meam , €5 benedi- rctur, Eoque nec, pluribus gradi- : Cau- cam tibi, preces fcilicet tuas exau- bus, fed tribus , ut. afcenfu dupli- & diens, &c. ces nifus non patereutur extolli ve- q, 16 2$. $i enim levaveris cultrum.) Per ftem; aut nudari crura. Nam ideo y; Jex cultrum intelligit quodlibet infiru- & Grece fcale dicuntur, quia ita i ientum aptum ad poliendos 1la- fabricantur, ut omni ex parte com- pides. pagine tabularum claufule fint , ne 26. Nereveletur. turpitudo 1u4) Ne adfpectum ad corporis aliquam par- L fqnf i in afcenfu nudentur verenda tua, tem admittant. d i aut etiam ipfa fubligacula linea, que I 4Ec funt judicia.) Prmcepta ju- geftabant facerdotes ufque ad genua dicialia, qua& ad populum ju- Aiibl. cutz. Cor, Menocb. T. L. fum! ! 266 LIBRI EXODI Deut, 2. Si * emeris fervum Hebrzeum j fxexmannis ferviet tibi: in - 15.12 feptimo egredietur Tiber gratis. T Jerem f 3. Cumq uali vefteintraverit, cum tali exeat: fj habens uxo- 3^*^rem, & uxor egredietur fimul, 4. Sin autem dominus dederit illi uxorem , & pepererit fi- lios, & filias: mulier, & liberi ejus erunt domini fui, ipfe vero exibit cum veftitu fuo. p 5. Quod fi dixerit fervus: diligo dominum meum, &uxo- x rem, ac liberos j non egrediar liber: Hii 6. Offeret eum dominus diis, & applicabitur ad oftium , & poftes , perforabitque aurem ejus fubula: & erit ei fervus in 1l fzeculum. 7. Si quis vendiderit filiam fuam in famulam , non egredie- n b tur, ficut ancillae exire confueverunt, 8. Si H fte & pacifice gubernandum Domi- riam, & gub&natoriam DEI pote- Sicut cxremonia- nus prafcripfit. ftatem . participant. Sic dicitur Exod- T lia precepta vocantur ea , qu« ad 22. 28. Dis (hoc eft Judicibus ) sox DEum per facras ceremonias rite detrabes , £. Principi populi tui. noz ma- colendum traduntur. ledices. Volebit DEus in re tan- fi 2. Servum.) Non famulum, fed ti momenti, quanti eft perpetua fer- N mancipium. vitus, nihil temere, áut inconfulto H I» féptimo anmo.) ^ Qui omnibus fieri, fed rem per judices cognofci, idem erat. & confítitui. m Itaque aliqui citius , ali- h qui tardius a fervitute liberaban- 44 oflium , && poffes.). Domus heri. tur, prout longius, aut propius ab Subula perforabatur auris, &' pofti anno illo feptimo diftabant. configebatur , ut fignificaretur eum f 3 h Cupm quali vwefe.) Weftis illi perpetue fervituti in domo illa ad- q exeunti ram honeíla detur, quàm dici. Midetur enim ftatuta. ceremo- IK habuit, cum intraret ; hoc enim de- nia in prnam, & ignominiam ne- cens eft, & congruum, Aliü volunt defi- b glecte libertatis. p 4- Mulier , €9. liberi evunt. domtni.)) gnari perpetuam fub. Domino obe- H Uxor manebit ferva hero, a-quo dientiam , ut ne extra limen qui- E fervo illi data fuerat in conjugium; dem pedem proférre pofle inrelli- omino. t ipfi etiam hero manebunt proles, geret invito que' ventrem fequuntur, & fic fer- Le feculum. ) Smculum non tan- [ vo libertatem adepto videtur folu- tum xternitatem figaificat, fed etiam tum matrimonium cum fcmina, qu& fpatium longiflimum , quod Hebrzis p adhuc hgret in fervitute, ut docent erat $O. annor m. Ic Cun ergo di- V Abulenf. Cajetanus, Lipomanus, & citur futurüm fervum in fecülum, ahi fuiffet enim nimis grave , fi intellige ufque ad annum ;o. Jubi- facta feparatione , & viro libertati lei ; tunc enim fervi omnes He- li xeddito, matrimonium conftitiffet. brei manu mittebantur. Lev. 25. 40. ef £. Dii) ]Judicibus, qui judicia- 7. Si quis vendiderit. Biam! [uam. im i CAPUT XXI 262 » T 8. Si difpli-cüerit—oculis domini füi, cui tradita fuerat, di- mittet eam : populo autem alieno vendendi non habebit pote- UX0- ftatem, fi fpreverit eam. 9. Sin autem filio fuo defponderit eam, juxta morem filia- rum faciet illi. ig f- ife Io. Quod fi alteram ei acceperit, providebit puellee nu- ptias , & veftimenta , & pretium pudicitiae non negabit. 1X0- nia. 11. Sitria ifia non fecerit, egredietur gratis absque pecu- N 12. * Qui percufferit hominem volens occidere, morte mo- "L«v 24.17 sin riatur. fsd DeusilhtoR Qd d 1. Qui autem non eft infidiatus, die- in manus ejus ; * conftituam.tibi locum , in quem fugere de- Deut. beat. S 19. 2» 14. Si quis per induftriam occiderit proximum fuum , & per jnfidias: ab altári meo evelles eum , ut moriatur. Ott« 1iatur. 15. Qui percufferit patrem fuum, aut matrem, morte mo- N xod LZ Ll 2 [ 16. (12 tüt» non dederit, liberum erit ancille re- femulam. ) Scilicet cum promiffio- fet« ne defponfationis; qua herus filiam cedere nullo dato pretio , quo fe ulto MHebrzam emens in famulam, pro- ipfam redimat. j mifit fe eam ducturum in uxorem; 12. Qui percuffert. bominem.) Tta fci- faltem fecundaxiam. licet ut moriatur; nam Pereutere, paf- heri: Non egredietur , ficut. anctlle. exire con- fim in libris Regum , aliisque^hifto- )Ofb. fz;wcrunt. 3 Sicut ancille, que He- ricis accipitur in a&tu confummato. um brze nonfunt, fed alienigenz. Ita- Morte meriatur.) Statuitur hic poc- que nec infidelibus vendet , & ma- na talionis, & mortis in homicidam ld nentem domi benipgne ut filiam ha- voluntatium. ne bebit , & tractabit , & egrediens, 13. Qui autem mon eff znfidiatus.) Sed poftquam thori fuerit particeps, cu- tamen occifor in culpa fuit vel im- d be rabit, ut commode mnubat, pretio prudentie , vel negligentie , vel j aut veftibus , & hujusmodi datis vindicte. lli ut habetur num. 10. DEus illum tradidit in manus.) DEI 9. Juwxta morem filiarum.) Defpon- vindicis providentia factum eft, ut illi occurreret, & a DEO czdes illa aM debit.eam filio fuo ea ztate, qua jant patres filiabus de nuptiis profpicere in ponam fontis ordinata eft. qii folent, ut fcilicet nec fit immatura 14. 4b aítari meo evellas eum , "t viro, nec fuperadulta. moriatur.) Nullum pro hujusmodi Vi« m, 10. Quod fi alteram ei acceperit.) Vi- homicida erit afyhlum , quantumvis Di« lio fcilicet fuo , ferva abire juffa. locus fit facer. $ic Salomon ]oab J 1I- Sj tria ifüa mon ftcerit.) Moc occidi juffit ad ipfum altare 3. Reg; eft, ( non providerit ei nuptias , 2« 31* £ veftimenta , & pudicitiz. pretium lf! Qui pereu[ferit. patrem.) Etiamfi 568 LIBRI EXODI 16. (1) Qui furatus fuerit hominem, & vendiderit eum Cconvictus nox3?, morte moriatur. E fia *TIev, 20* 9« 17. * Qui maledixerit patri fuo, vel matri, morte moriatur. Prov. I8. Si rixati fuerint viri, & perculfferit alter proximum TOl 20 fuum lapide, vel pugno, & ille mortuus non fuerit, fed Mat h- jacuerit 1n le&ulo: & l$. 4. 19. Si furrexerit, & ambulaverit foris fuper baculum fuum, e ?'c innocens erit, qui percufferit , ita tamen , ut operas ejus; & 7- 1*: jmpenfas in medicos reftituat. (in 20. Qui percufferit fervum fuum , vel ancillam virga, & mortui fuerint in manibus ejus , criminis reus erit. tül 21. Sin autem uno die, vel duobus fupervixerit , non fub- u jacebit poens&e , quia pecunia illius eft. 22. Si rixati fuerint viri, & percutferit quis mulierem prae- & gnantem, & abortivum quidem fecerit, fed ipfa vixerit, fub- Tl Jacebit damno, quantum maritus mulieris expetierit, & arbi- f tri judicaverint. 23. Sin autem mors e jus fuerit fubfecuta, reddet animam fu: pro anima, fer (1) J edit- Sixt. hic verfus efl in ordine rzmus. & vers, 17rhus. eft 16tus ü percuffio lethalis nön fuerit, moria- 21r. QQuia pecunia illius eff. ) Quia tur tamen ob atrocem impietatem. illius- mancipium eít , pecunia em- nt 16. Qui furatus fuerit bominem.) Si- ptum , quod jure moderate caftiga- ve liber fit, five fervus ; quemad- re poterat ; itaque etiamfi excef- modum 'enim homicida morte puni- erit , propter dictam rationem , & E tur, five occidat ingenuum , five fer- vilem fervorum conditionem , non vum ; ita plagiarius , five manci- ftatuitur pona mortis. pium furetur, five hominer 22. Mulierem pregnantem.). Que in- rum. p libe- ter rixantes intercedere , vel mari- tg. Lapide , vel pugno.) Vel quo- tum fuum adjuvare voluit. cunque telo, vel modo; dixit, /4pz4e, 23. Sim autem mors ejus fuerzt. fubfe- pk wel pugno, quia fere rixantes lapide, euta)) In Hebr. eft, 6 ff mors. fuerit, 10 quem obvium habent, vel pugno ubi pro mers, eft Y5 -4fon , quod feriunt. aliter videntur legiffe LXX. hoc eft /19. Ipnocens erit.) .A pærna immu- Vi pu»wx obon, diminutivum y»x ifib, po nis,quia eo judicio prefimitur mors vir; num verterunt iLemoweuvoy £, illi non ex percuffione, fed aliunde fcilicet 70 "o«3Mev, Si formatus fue- pl Oobveniffe. [ rit fctus, ff vir parvulus, ff viruncus Optras ejus.) Mebr. fidere ejus , id lus exceuffas fuerzt (ita enim verti po- M eft ceffationem ab opere. teft ex Hebreo legendo , uc LXX. 20. Crim!nis reus erit.) Homicidii , legerunt) iorti fubjaceat, animam Ya &€ proinde. pon& mortis. pro anima reddendo. A.. CA PU T- XXI. e 269 CUIT 2gqd. Ocüïum pro oculo , dentem pro dente, manum pro , lev manu , pedem pro pede, 24.20. Luf, a5. Aduftionem pro aduftione , vulnus pro vulnere, livo- Deu. lt rem pro livore. I9.2I. fed 26. Si percufferit quispiam oculum fervi fui, aut ancillee , Math. 38: & lufcos eos fecerit, dimittet eos liberos pro oculo, quem « m, eruit. ;e »7. Dentem quoque fi excufferit fervo , vel ancillae fuze , B fimiliter dimittet eos liberos. T 28. Si bos cornu percufferit virum, aut mulierem, & mor- tuifuerint, lapidibus obruetur: & non comedentur carne Ub- - ejus; dominus quoque bovis innocens erit. 29. Quod fi bos cornupeta fuerit ab heri, & nudius tertius, IÀ & conteftati funt dominum ejüs, nec recluferit eum, occide- il ritque virum , aut mulierem; & boslapidibusobruetur, & do- D minum ejus occident. 50. Quod fi,pretium fuerit ei impofitum , dabit pro anima am fua, quidquid fuerit poftulatus. 41. Filium quoque, & filiam fi cornu percufferit, fimili fententiae fubjacebit. fLu$ 32. Si fervum , ancillamque invaferit, triginta ficlos argen- ti domino dabit, bos vero lapidibus opprimetur. lu 33. Si quis aperuerit cifternam, & foderit, & non operue- eflt rit eam , cecideritque bos, aut afinus in eam, Ife 34. Reddet dominus cifternse pretium jumentorum: quod áutem mortuum.eft , ipfius erit. & 10 35. Si bos alienus bovem alterius vulneraverit, & ille mor- tuu T13 [ It Reddet. animam pro anima.) Mitam 30. Quod i pretium fuerit ei impo- pro vita mulieris , quam occidit. ftum.) |.& judice, qui caufa cognita |t« 26. Lufcos eos fecerit.) Scilicet eru- ob levem ejus culpam pecunia mul- i, to oculo coclites, vel unoculos. d Gare fatis habuerit. 28. Lapidibus obruetur.) Non ob bo- 35. Si bos aliemus , 64c.) Lex lo- vis culpam, que in bruto effe non "n poteft ; fed ad terrorem, & exem- quitur tantum €o cafu, quo bos bo- L plum hominum, ut fcilicet ab homi- vem, non autem eo, quo bosovem, cidio ab[íterreantur. aut vitulum - occidiffet : tunc enim ue non erat xquum bovem dividi pro iti 29. 4lb beri,6$ nudiustertius-) À pru- cedenti tempore. ove , aut vitulo , qui minoris eft PO Conteftati fünt. ) Dominum bovis pretii, quam bos.. Itaque tunc Judices X mulétam décernebant pro rata. damni m periculi admonuerunt. illati. Quod hic de bove dicitur, Nee. vecluferit.) Klebr. m cuffodierit. LiBRI EXODI tuus fuerit: vendent bovem vivum , & divident pretium , Ca- daver autem mortui inter fe difpertient. n 36. Si autem fciebat, quod bos cornupeta effet ab heri , bu & nudius tertius, & non cuftodivit eum dominus fuus: red- füt j det bovem pro bove , & cadaver integrum accipiet. ace CAPUT .XAII. tl Furti damnique illati pona , depofiti , commodati , atque flupri lex, ih;ä idololatrie Jupplicium : advena , vidue C? pupille mocentium po- Ver se: mulu , ulure , C? pignoris lex , ac obedientia- && decimarum. À li quis furatus fuerit bovem, aut ovem, & occiderit, vel UR 2 Reg'ä.SI vendiderit; quinque boves pro uno bove reftituet, * & tefl 32. 6. fin| quatuor oves pro una ove. 2. Si effringens fuit domum, five fuffodiens fuerit inventus, : & accepto vulnere mortuus fuerit: percuffor non e?it reus fanguinis. &t der 3. Quod fi orto fole hoc fecerit, homicidium perpetravit , & ipfe morietur. Si non habuerit, quod pro furto reddat , ipfe venumdabitur. Tf 4. Si inventum fuerit apud eum, quod furatus eft, vivens, tüm five bos, five afinus, five ovis: duplum reftituet. Iv $. Si Bu idem a pari de ariete , equo, &c. ad furandum tantum, an etiam ad intellige. occidendum veniat. ll. quia no- Hizque boves.) Fur bovis quin- €&urnus non agnofcitur, atque ideo I--Q .tuplum reddit; ovis tantum n0n poteft xes ablata judicio repeti. Qu quadruplum, prater legislatoris vo- HI. quía fur nocturnus non poteft Cnim Juntatem. difficile eft rationem hu- tam fécure apprehendi, aut repelli, Vide quam diurnus; de die enim paterfa- " tran jus rei aflignare. — Fortaffe majorem pronitatem ad furandos boves vo- milias a vicinis , & familiaribus ad- duit coercere, vel etiam fic majus juvari facilius poteft, quam no&tu. fltun damnum ceteris paribus afferri ab 4. Si inventum fuerit apud eum , (4c.) ('.El)o €eo, qui furatur boves, quod hi Ita ftatuitur, quia facilius dominus, /lp etiam arationi ferviant, non au- al Jx quod fuum eft, recipit, nec furrem tem oves. diftrahendo , aut occidendo eo fe re- J 3. Quod. fi erto fole , 6"6.) No&ur- degit, ut reftituere non poffit. Ita- ep( num furem licebat occidere , non ue mitior pxna decernitur, quam ob diurnum., 1 occidiffet , aut vendidiffet ; tunc l. quia illius incertz eft li gt yis, & intentios. nefcitur enim , an enim quintuplum reddendum. b CAPUT XXI. e bt s. Si leeferit quispiam agrum , vel vineam, & dimiferit ju- mentum fuum, ut depafcatur aliena: quidquid optimum ha- leri, 1ed- buerit in agro fuo, vel in vinea pro damni zeftimatione re- " ftituet. 6. Si egreffus ignis invenerit fpicas, & comprehenderit acervos frugum, five ftantes fegetes in agris, reddet dam- num, qui ignem fuccenderit. jht, 7. Si quis commendaverit amico pecuniam, aut vas in cu- ftodiam, & ab eo, qui fufceperat ! pe ; furto ablata fuerint: fi in- venitur fur , duplum reddet. Ü 8. Silatetfur , dominus domusapplicabitur ad deos, & jura- bit, quod non extenderit manum in rem proximi fui, 9. Ad perpetrandam fraudem, tam in bove, quam in afi- ,Yà no, &ove, ac veftimento, &quidquid damnum inferre po- 'Y teft: ad. deos utriusque caufa perveniet; & fi illi judicave- rint, duplum reftituet proximo fuo. ntos, 10. $i quis commendaverit proximo fuo afinum, bovem, Ts ovem, & omne jumentum ad cuftodiam, & mortuum fuerit, aut debil : itatum , vel captum ab hoftibus, nullusque hoc vi- WL derit: lt ; ir. Jusjurandum erit in medio, quod non extenderit ma-. num ad rem proximi fui: fufícipietque Dominus juramen- [ ») tum, & ille reddere non cogetur. 12. * Quod fi furto ablatum fuerit, reftituet damnum do- *Gen. (. 3l mï-ng. I3. Si 231-39 n al $1 ablatum fit, in Hebreo eft: Sa- j 0* $. Et dimiþrä.) Dimittendo. ideo 6. Egreffus guis.). Proferpendo u- per omni re perdita, quam. dixerit, quia que ad fpinas, aut fegetes; debuit zpí2ef , fententia eft , fi quis rem epttx enim velignem extinguere, vel pro- apud alium depofitam perdiderit, & 0iv m t widere, ne in ? tranfiliret. proximam mareriam inventa fit, fed dubitetur , an fit il- pel la eadem. etla- 8. Dominus demus.) ln qua depo- "44 Deos.)) Aö;judïces. s ad- fitum. fuit furto fublatum , & qui Duplum. veffituet. ) Depofitarius , u depofitarius eft. qui fuerit , vel collufionis cum fure fe) dpplicabitur ad Deos, ) Adducetur condemnatus. jruSy ad [udices. io. Alllusque boc "viderit.) Periiffe - m gurabit, quod non extenderit gnantum. ) nimirum animal fine ejus culpa, [e 1t I Depofitarius juramento purgabit fe, qui illud acceperat cuftodienduim. probabitque fuam innocentiam. —I. — ufeipiet Dominus juramentum. ) j 9« 4 perpetrandam fraudem.) Ut fci- ominus animalis, quod periit. tue licet fraudulenter nocerct. 12. $2 furto ablatum fuerit ) in Q- Et quidquid dammum inferre. poteff.) brao additur 41y33 mebimmo, de cum 273 LIBRI EXODI 13. Si comeftum a beftia, deferat ad eum , quord occifum j t eft , & non reftituet. 14. Qui a proximo fuo quidquam horum mutuo poftula- y verit, & debilitatum, aut mortuum fuerit domino non prae- Dil$ » Ine fente , reddere compelletur. 15. Quod fi impreefentiarum dominus fuerit, non reftituet, Deut. maxime fi condut£tum venerat pro mercede operis fui. dic ^m 16. * Si feduxerit quis virginem necdum deíponfatam, dor- PL mieritque cum ea: dotabit eam , & habebit eam uxorem. !j 17. Si pater virginis dare noluerit, reddet pecuniam juxta modum dotis, quam virgines accipere confueverunt. dit 18. Maleficos non patieris vivere. 19. Qui coierit cum jumento, morte moriatur. p *Lev. 20. * Qui immolat diis, occidetur, praeterquam Domino 19- 4:foli, 21. Advenam non contriftabis, neque affliges eum: adve- ch. nse enim & ipfi fuiftis in terra /Egypti. 22. * Viduee, & pupillo non nocebitis. äa 10 23. Si leeferitis eos, vociferabuntur ad me, & ego audiam pon clamorem eorum. n & :44. Et indignabitur furor meus, percutiamque vos gladio, & erunt uxores veftrae viduze, & filii veftri pupilli. [/7 3l D 25. Si pecuniam mutuam dederis populo meo pauperi, qui habitat tecum , non urgebis eum quafi exactor , nec ufuris Qp 20, & opprimes. M. eo , ipfo nimirum vidente , aut fcien- juxta fuam conditionem accepxifï'et. p te, aut alioqui culpe aliquo modo Differt hec faQi fpecies ab illa, Pl lo participe. que eft Deut. 22. 28. & 2g. ibi 13. Quodoccifim eff.) Ipfum animal enim matrimonium cum muléta im- hi occifum, aut ejus reliquias. ponitur; hic patri virginis optio da- Tnà $. Quod fi impraefentiarum Dominus tur mul& , aut matrimonii. qir fuerit, 6&c. ) Prefente enim Domi- 3. Maleficos.) In Hebr. eft, ma- no poteft commodatarius remittere leficas, nam fexus fomineus magis Ti de cura rei cuftodiendz. maleficiis, five veneficiis obnoxius ig Maxime ff conduttum &c. ) Pg'æfer- eft, quam virilis, Viri tamen, fi tim fi non taàm commodatum fuerit, idem peccent, non minus puniendi. qi quam locatio , dato pretio Domino c$. Pawperi.) VMox hzc non re- animalis. firingit legem , fed exempli caufa i17. Juxta modum detis , 66c.) $i pofita eft, quia plerumque ita ac- pater filiam dotare noluerit, dotabit cidit, ut illi magis egeant opis alie- nigena. eam, qui vitium intulit, tantumque Uforatius. Qotis dabit , quantum ipfa a patre Exattor, ) CAPUT 3XIL 273 Cifüm 26. * Si pignusa proximo tuo acceperis veftimentum, an- Deut* te folis occafum reddes el. 24.175 ftl;- 27. lpfum enim eft (olum , quo operitur, indumentum car- pre nisejus, nec habet aliud , in quo. dormiat: fi clamaverit ad me , exaudiam eum, quia mifericors fum, [(UeL , 48. Diis non detrahes j & * principi populi tui non male- * A&. dices. 2555 dor 29. Decimas tuas, & primitias tuas non tardabis, reddere : [. * primogenitum filiorum tuorum dabis mihi. *Sup. j 3o. De bobusquoque ,. & ovibus fimiliter facies: feptem 15- 2 2. diebus fit cum matre fua, die octava reddes illum mihi. j Infra, 31. Vifi fan€u eritis mihi: * carnem , quase a beftiis fuerit 34-19 Ezech, Præguftata ; non comedetis, fed projicietis canibus, 44.36 WL C A-'Lev 22, €: idee Nec ufaris opprimes.) Mlebr. &9 mon do ab omni inquinamento , etiam a pones füper eum morfim. Hebrzi ufu- carne a beftiis devorata ; de qua ydiat fubditur. yam , orfam vocant, quia mordet, & rodit pauperes. Carnem , qu& a befliis. ) 1. $i caro EdiO) 26. Veflimentum.) Mebr. operimen- prius fuerit occifa, & poftea fuper- ium, Quod videtur intelligendum de veniens beftia aliquid ex ea come- ^ operimento, quo in lecto cubantes derit, - Si caro a beftia occifa fit, qui operiuntur. five de ea aliquid comederit beftia, yüris 2g9. Diis zom detrahes.) Judicibus; five non. v* 3. Si a beftia captum fit, Magiftratui. & vulneratum ,' & poftea ex illo 29. Decimas tuas , 68 primitias tuas vulnére animal mortuum fuerit. Be- non tardabis reddere, ) In Hebr. eft: ftim nomine intelligitur ferz ; nam epïffc& . b ilt, Plenitudinem tuam, &5 laerymam tuam, LXX. habent SunuxAerov 3. Supie hoc €ft, fpicas 1 enas, & liquorem » jbi vini, & olei, c. qui quáfi lacry- autem & 9vp/a funt ferz ; ]ubet him- ia ex uviS, aut baccis deftillat. autem hoc, ut decentiam , & fan- j) dd« Qui ante hunc &itatem quandam externam, & cor- 30. Die offava.) poraléem doceat, & vitam ex ratio- diem nimis tener, & quafi immatu- ht rus, & imperfe&tus, nec fatis plene ne degere , que nihil feritatis, aut maga barbariei pre fe ferat, ait'l'heodor. tormatus, tandem ut illos a cede, & fuito lon- ngxfuf 31. Viri fanthi eritis mibi.) San&e, gius. arceat. n 1 Ita Cajet. jendi. qux precipio , fervantes, (& caven- 9n re | a a d is dl* Bibl, eum. Com. Menech. T. L, Mm u LIBRI EXODI CA P U/T«XXIB, I0. g5 t Leges prafixe judicibus: bos , €? afinus inimici fJervandus: mon IT ficie accipienda judicibus munera:. de anni &? diei [aptimi quiete , tri- Tiquü busquefeflis precipuis : de zngelo in ducem itineris pramit- lV olive Tendo , C? premiis fervanrium pracepta. D. fcat On fufcipies vocem mendacii: nec junges manum tuam ; adve I.N ut pro impio dicas falfum teftimonium. 2, Non feq ueris turbam ad faciendum malum , nec in ju- temi dicio plurimorum acquiefces fententize, ut a vero devies. ftro. 3. Pauperis quoque non mifereberis in judicio. Deut. 4. * Si occurreris bovi in H imici tui, aut aíino erranti, reduc bitis 2?. I ad. eum. z H $- Si videris afinum odientis te jacere fub onere ; non per- med tranfibis, fed fablevabis cum eo. g quat 6. Non declinabis in judicium pauperis. . H Tieo *Dan. 7. Mendacium fu gies: * infontem , & juftum non occides; 13. $3 L eut quia averfor impium. 16.19 8. * Nec accipies munera, quae etiam excoecant prudentes, KEccl. ' & fubvertunt verba juftorum. dend; 20.31. 9. Peregrino moleftus non eris: fcitis enim advenarum ani- ipud *Gen. mas; quia & ipfi * peregrini fuiftis in terra ZEgypti. 46. 6. IO. Sex B vel li um Y: Chrifto dicitur Pf. 71. ^ - 7«dicare On füfeipies wocemm mendacii. ) W Audiendo calumniatorem co- populum tuum im juflitia , É pauperes à fe nantem te tranfverfum agere, & aut tuos zn judicio. ïf; judicem injuttum facere,, aut teftem li falfum. * 6. Non declinabis im judicium "paupe- rij.) Eum fcilicet condemnando , aut pofi Nec junges manum tuam. ) Noncon- quod pauper fit, favendo. t p federaberis, nec affociabis te ei', ut 7. lufontem , 69 juflum mon occides.) bus fis teítis iniquitatis , & calumnia. Yoc Chald. Ew» qui fuerit juffificatus ,. &6 2. Nen fiqueris turbam. ad faciendum exierit. juflus a judicio , non occides, li malum. ) Etiamfi iniquus , aut caufa M injufta multos habeat fuffragatores , . 8. Exemeant prudentes. ) Tlebr. wi- pien non tamen propterea eorum au&ori- dentes , qui alioqui apertos habent ocu- tate abducaris a vero, & re&to. los mentis. tion ff 3. Pauperis quoque mom mifereberis, ) 9. Scitis enim advemarum animas.) 1l ! Prepolítera mifericordia in caufa in- Scitis, quid fit effe advénas , qui fci- 101 jufta. Bona eft. mifericordia, ita ta- licet a fuis deflituti: deije&o funtani- men, utjudicilum non evertat. De tuo mo, quibus proinde afli&io non a- W. C ATP-U-I-* XXIIE 273 e 1o. Sex annis feminabis terram tuam, & congregabis fru- ges ejus. eut. 1r. Anno autem feptimo * dimittes eam, & requiefcere, 6.16 f fll)fl yIfl- facies, ut comedant pauperes populi tui, & quidquid re- - liquum fuerit, edant beftiae agri: ita facies in vinea, & in l oliveto tuo. I2. Sex diebus operaberis : | feptimo die ceffabis, ut requie- fcat bos, & afinus tuus: & refrigeretur filius ancillee tuze, & ii advena. 13. Omnia, quae dixi vobis, cuftodite. Et per nomen ex- 1j ternorum deoru u ; - non jurabitis, neque audietur ex ore ve- firo. xduc 14. Tribus vicibus per fingulos annos mihi fefta celebra- bitis. 15. Solemnitatem azymorum cuftodies. Septem diebus co- *Supr p medes azyma, * ficut praecepi tibi, tempore menfis novor UT :5. 3. quando egreffus es de /Egypto: *nonapparebis in confpeCtu Infra. ineo vacuus. 24.22 Mm 2 r6. Et'Deut des; 16.16. J.Eccli, 165 denda. Sceitum eft. Didonis dicum ni univerfo populo audiente Deutero. 25« 6 tj apud Virgilium. nomii lex recitabatur ; nimirum i $ Nom iguara mali miferis fuccurrere fefto "Tabernaculorum. - difco. 13 Nop jurabitis.) klebr. wom memo- rabitis. Se& Et ipfü peregrimi fuiffis , &$c.) Mlalo Chald. zez recordabimini , hoc veftro didiciftis , quid fit effe peregri- elt non nominabitis Deos alienos.. num in terra aliena. "dudretur.) E,orum mentio. Áidtt ip. Requiefcere facies.) .A melle , & 1j. Tempore menfés novorum.) In Men- a femente. Levit. 25. 4. !lp!/(! fe Nifan, quo egreffus es de ZE gypto, & - Septimo anno agrum . mon feres.) quando in terra promiffionis, ld ita inftitutum , ut terra illa inter- gypto novge fuges hordeacee matu- 4t- pofita quiete feracior redderetur, & refcunt. ) aut ut pauperes feptimo illo anno fruci- Non apparebis in con[petiu meovacuus.) bus fponte nafcentibus gauderent. Accedens feilicet ad tabernaculum, u) Vocabatur annus hic Sabbaticus, vel templum in fefto Pafche , Pen- & non incipiebat a menfe INifan; feu tecofles, & '"labernaculorum ; non Martio ; fed Menfe Tifri , feu. Se- aderis fine oblatione tum ad cultum 7 Hocanno omnes fervi na- ptembri. divinum, tum ad Levitarum fuften- jdk tione Hebrzi libertati ; fi volebant, tationem. Hzc oblatio Deut. t6. reflituebantur, ut patet füperiori cap. 10. dicitur , oAatio /pontanea , quia li- 21. 2« Remittebatur etiam hoc an- u) cet cuilibet effet precepta , quantum no iisdem Hebrais, quidquid ex mu- tamen quilibet offerre deberet , pra- if tuo debebant, ut colligitur ex Deut. fcriptum non erat, fed cujuslibet pie- d- 1$. Praterea fub initium ejusdem an- tati ftatuendum relinquebatur. T 276 LIBRI EPXODI 16. Et felem;r.xi'ai;em meffis primitivorum operis tui, quae- cumque feminaveris in agro, folemnitatem quoque in exitu ot anni, quando congregaveris omnes fruges tuas de agro. *Infr. 17. * 'Ter in anno apparebit omne mafculinum taum coram bus 2423 Domino Deo tuo. zcut. (die 16 18. Non immolabis fuper fermento fanguinem victimze tug, nec remanebit adeps folemnitatis meze usque mane. * Infr. Qar 19. * Primitias frugum terra tuse deferes in domum Do- 2426.mini Dei tui: * Non coques hoedum in laCte matris fuze. inij eut. 14. 21 20. Ecce ego mittam Angelum meum , qui praecedat te , & Chl cuftodiat in via, &introducat in locum , quem przeparavi. 21. Obferva eum , & audi vocem ejus, nec contemnendum putes, quia non dimittet, cum peccaveris, & eft nomen meum hi in illo. l Dewut. 22. * Quod fi audieris vocem ejus, & feceris omnia, quae fI$ 7 1-loquor, inimicus ero inimicis tuis, & affligam affiigentes te. * Infr. 23. * Praecedetque te Angelus meus, & introducet te ad 1e 33. - Amorrhseeum, & Hethaeum , & Pherezseum, Chananaeumque, oS. fià ^ - I & Heveeum, & Jebufzeum , quos ego conteram.. n 4 24. Non 16. Et folemnitatem meffes. ) Hoc e&, Coram Domine.) Coram arca, vel n celebrabis feftum Pentecoítes, illo- coram tabernaculo. que panes ex prima meffe triticea fa- d 18. Nos immolabis . füper fermento, ) &os mihi offeres, ficut in Pafchate Quafi dicat , aufer de domo fermen- obtulifti fpicas hordei maturefcentes. tatum, priufquam agnum Pafchalem In Pentecofte ergo exigit Deus pri- immoles. mitias omnium frugum, id eft totius Solemnit atis mee. ) Id eft vi&imarum, meffis triticea. qua mihiin folemnitatibus offeruntur. U/que mane.) ln alterum diem. o Solemnitatem quoque im exitu 4nni. ) Solemnitas tabernaculorum » que gra- I9. In laiie.) Id efl cum la&e ipfo ten co vocabulo dicitur ftenopegia , qua in ella, vel dum lactat, vel una cum tabernacula figebant, &.in iis habita- ipfa matre. Clemens Alex. 2. flrom. AT bant per feptem dies. Dicitur, z D ne frat , inquit, zmterempti condimentum, exitu. anni ; fcilicet Septembri , tunc quod eft viventis putrimentum. n enim definit, & incipit annus vulga- 20. Angelum. meum.) Michaelem fy- ris Hebrais, licet quoad fefta in Mar- & nagog& pr&fidem , & tutorem. tio , feu Nifan incipiat. ?1. Nec contemnendum putes.) klebr. 17.Ter zn 472720.) Pafchatc»,PentecoRe, Nec eum, ad amaritudinem pravaces. In Ll & fefto "l'abernaculorum; T'enebantur Graco eft, un æ"/ru;:'rl»f &vuTu. - Ne[iü U autem hac lege omnes mafculi, ut hic zllà inobedzens. habetur , nimirum .ab anno 20. ufque Efé nomen meum im ille. 2j À iNomen Íet ad 6o. ut colligitur ex Lev. cap. ul- meum, perfonam , auctoritatem, & timo 3. voluptatem prafert. Chald. vertit: EIT CAPUT XXII. j 24. Non adorabis deos eorum, nec coles. eos: non facies opera eorum, *íed deítrues eos, & confringes ftatuas eorum. Deut. exi;u 25. Servietisque Domino Deo veítro, ut benedicam pani-7. F. Of2 bus tuis, & aquis, & auferam infirmitatem de niedio tui. 26. Non erit infoecunda nec fterilis in-terra tua: numerum g, dierum tuorum implebo. 21. Terrorem meum mittam in proecurfum tuum , & occi- Do. dam omnem populum, ad quem ingredieris, cunttorumque inimicorum tuorum coram te terga vertam: 28. Emittens * crabrones prius, qui fugabunt Hevazeum, &Deut. 7. 28 Chanapnseum , & Hethaeum , antequam introeas. dum 29. Non ejiciam eos a facie tua anno uno, ne terra in foli- eurm tudinem red/gatur , & crefcant contra te (tiae. 30. Paulatim expellam eos de confp «f:&u Muo; dogec augea- que vis, & poffideas terram. $ 31. Ponam autem terminos tuos a mari rubro usque ad ma- 2 gj re Paleftinorum, & a deferto usque ad fluvium: tradam in 1[18 , manibus veftris labitatores terrae, & ejiciam eos de confpe- &u veftro. : Iflfra- Non 32. * Non inibis cum eis foedus, nec cum diis eorum. 34-1$ 33. Non habitent in terra tua, ne forte peccare te faciant Deut. yd in me., fi fervieris diis eorum: quod tibi certe erit in fcan- ; ; dalum. 4 iths jel« CA- ilem Mm 5 — lI TEUf oniam im nomine "p0 e/z'" verbum. illius. Fertilis ergo , & ampla Chananza, H Habebit etism in fe non longe pe- cujus fruges tres milliones hominum ipfo tendam vindi&e poteflatem ; nam ita abfumere non poterant, quin ma- qun womez Íxpe, au&toritatem , & poten- na adhuc reftaret folitudo feris im- o ; tiam fignificat. plenda, ni Chananzi in ea multis ia ( 24. Operam eorum.) ldola. colendo. locis reraanfiffent. s 2$. Panibus tuis , 65 aquis,) Cibo, 31. 4 deferto ufque ad flwvium. ) & Mj« & potui. deferto Arabie ufque ad fluvium 26. Numerum diertum tuorum implebo: ) Euphratem. U Longzvus eris fuper terram. 33. ]n féandalum. ) Xlebr. n laqueum, [n 08. Emittens erabrones. ) Quod fa- peccatum idololatrie Chananzis fa- 7, i d &um eft- Jofue cap. ultimo num. 12. miliare , erit tibi in fcandalum ; vel & dicitur lib. Sap. 12. 9 Mififli an- ipfi Chananaei, nifi tuis finibus exi- teceffores exerc?tus tui vefpas, &5c. gafitur, mores enim illorum lfraeli- i .29. Neterra in folitudinem redigatur.) ta imitabuntur.' lib 71 x LIBRI EXöDI L CAPUT XXIV. at Oblatis Domino facrificiis , f'oederisque [anguine in populum r&er— füp fo, Moyfes , cateris ad radicem montis manentibus, [olus in mon- &f tem aþen(li;", ubi cum Domino quadraginta diebus permanfit. Y Oyfi quoque dixit: Afcende ad Dominum tu, & Aaron, i I.M ! Nadab, & Abiu, & feptuaginta fenes ex Iírael, & 2 nf adorabitis procul. 2. Solusque Moyfes afcendet ad Dominum , & illi non ap- bib I propinquabunt: nec populus afcendet cum eo. 3. Venit ergo Moyfes , & narravit plebi omnia verba Do- ftof mini , atque judi aC f : refponditque omnis populus una voce : Omnia verba Domini, qua locutus eft, faciemus. U 4 Scripfit autem Moyfes univerfos fermones Domini, & que L mane confurgens sedificavit altare ad radices montis, & duo- decim titulos per duodecim Tribus Iírael, Y0S. Ti « 5. Mifitque juvenes de filiis Ifrael, & obtulerunt holocau- fta , immolaveruntque viCtimas pacificas Domino, vitulos duo- ecim. I 6. Tulit itaque Moyfes dimidiam partem fanguinis, & mi- Qub fit in-crateras : partem autem refiduam fudit fuper altare. ali 7. Aflumensque volumen foederis , legit audiente populo qui dixerunt , Omnia , qua locuïug eft Dominus, faciemgs ; & erimus obedientes. lebin 8. Hlle fangl 1. ÀAJAdab , E. dlin. ) Filii feniores 3. Narravit plebi , &$c.) Ut illi a£- Efü Aaron. fenfum praflarent , & le ere Septuaginta femes, ) Ex primoribus miffam firmius retinerent. gem fic aQ— u populi, J"dicia.) Lepes judiciales. lgu illi nimirum , qui num. 11. telta provhetaffe dicuntur. 4- Et duodecim titulos.) M el duode- «dorabitis procul.) Deum in calipine cim lapides feorfim ereci, vel ex Yiie in cacumine montis Sina, per Ánge- duodecim iffis faxis unum altare con- IQ lum fe oftendentem , & loquentem firn&um ett. elfen cum Mofe. Primum videtur verius. h Iu 2. 44d Dominum.) d caliginem ver- 5. Jwvenes.) Chaldeus , Primogenis Qod ticis Sina. Solus Mofes comitatus tos filiorum lfrael , qui in lege nature m facerdotes erant , nondum enim fa- miniflro fuo Tofue. Septuaginta au- cerdotium — Aaronicum inflitutum Qutu tem feniores cum Aarone juffi funt erat. remanere inferne cum populo ad eum dlbus 6. Dimidiam partem fanguinis. ) So- tüm gubemandumï 1] C A'P UT XXIV. *76 8. Hle vero fumptum fíanguinem refperfit in populum, & ebr ait: Hic eft* fanguis foederis,quod pepigit Dominus vobifcum " 20 fa. fuper cunctis fermonibus his. DI 9. Afcenderuntque Moyfíes, & Aaron, Nadab, & Abiu, [5 & feptuaginta de fenioribus Ifrael , 10. Et viderunt Deum Tfrael , & fub pedibus ejus quafi opus lapidis faphirini , & quafi coelum, cum ferenum eft. f0f 11. Nec fuper eos, qui procul recefferant de filiis Ifrael , mifit manum fuam, videruntque Deum, & comederunt, ac biberunt. 10 I2. Dixit autem Dominus ad Moyfen: Afcende ad me in De- montem, & efto ibi: daboque tibi tabulas lapideas, & legem, Xt ac mandata, qua&e fcripfi, ut doceas eos. 13. Surrexerunt Moyfes, & Jofue minifter ejus: afcendens- ,& que Moyfes in montem Dei, duo- 14. Senioribus ait: Expectate hic , donec revertamur ad Habetis Aaror vOS. & Hur vobifcum; fi quid natum fue- CQl rit quseflionis, referetis ad eos. du« 15. Cumque afcendiffet Moyfes, operuit nubes montem , 16. Et habitavit gloria Domini fuper Sinai, tegens illum ff« nube fex diebus: feptimo autem die vocavit eum de medio " caliginis. 17. Erat rulO QU5 v lebant enim olim fcdera Vi&ïfnis ,& niores ; qui a plebe recefferant , & Tle fanguine fanciri. cum Mofe aícenderant in montem: Nec g. Sanguinems refperft im populum. ) . mift masm fiam.) Non [i at Effufio, & afperfio fanguinis in fo- eos morte percuffit , nec quidquam dere fignificat fore illud ftabile, & fir- paffi funt ; itaque Chaldaus vertit:; p at ium etiam cum vite difícrimine. Principibus fiüliorum IfrAael nullums fuit; im« Figura hec eft fanguinis Chrifti, quo commodum. teltlamentum novum confirmatum eft. Comederunt, 65 biberunt. ) Poftea, la- WVide ad Hebraos ode- XIg. ti & exultantes augufta illa, & dele- | e 10. Viderunt Deum Iffacl.) Non per Gabili vifione Dei. con effentiam , fed quafi per umbram in 13. Jp montem Dei,) Inaltiora mon- 2 fpecie aliqua fenfibili , puta humana, tis Sina. quod Cajet. Lyran. Prad. in Ezechie- agmi- 1$. Expeiiate Lic.) Cum populo, targ lem exiftimant ,. quos Cornelius fe- & fortafle digito oftendebat Mofes n f quitur. cafira populi, redite ad populum , ut Quaft opus lapidis Saphbiriui.) Subpe- illumregatis, &in officio contineatis. n dibus Dei apparebat quafi pavimen- 16. Gloriz Domisi.) Majeftas Do- &um ex faphiro conflratum. mini patefaciens fe per fpe&tra admi- . AI. Kos,qui procul recefferant. ) Se- randa, caliginem fcilicet , & ignem. ï LIBRIEXODI 80 : s.: 17. Erat autem fpecies gloriae Domini , quafi ignis ardens fuper verticem montis , in confpe&tu filiorum Iírael. g 6. 18. Ingreffusque Moyfes medium nebulae, aícendit in mon- tem , * & fuit ibi quadraginta diebus, & quadraginta no&- tum, 1 ". bus. TäïïGl $ UQUA POUCTo - XXV. TUm: Q, Stubefhr. primitiarum ac donorum ollatio àd Dei tabermaculum dam formandum , arcam , men[am , & candelabrum , Cunttaque ud illis pertinentia. Io ld be cutusque eft Dominus ad Moyfen , dicens. ll j ILO 2. Loquere filiis Ifrael , ut tollant mihi primitias: ab I YInfr. * omni homine, qui offert ultroneus, accipietis eas. MUA 355 3. Haec funt autem , quae accipere debetis: Aurum, & ar- n gentum, & aes, Is 4. Hyacinthum, & purpuram , coccumque bistin&um, & Y byhum , pilos caprarum , 8UTQ s. Et H pot: 17. Quafi ignis. ) Particula », 4UAf , Qui offeret/ ultroneus. ) Xlebr. quem Lj non fimilitudinem , fed rei veritatem fpontaneum , &5 liberalem fecerit cor fuum tur 4. Hyacintbum.) Lanam hyacinthi- fignificat, ut cum dicitur Joan. 1. 14. Vidimus euyn quaft unzgenitum. ni, hoc eft cerulei , feu violacei co- - 18. Ingreffifque Moyfés.) Reli&o Jo- loris. i füe in monte. Purpuram.) Lanam purpureo, hoceft Lj rubro colore infectam, Fuit ibà quadraginta diebus..) Deut. nc 9. 9. additur Mofem quadraginta illis Coccumque bis. tintlum. ) Lianam bis f [f diebus nec comediffe , nec bibiffe, tindiaam, &rubricatam. Coccus Gre- Maty In his tamen quadraginta diebus nu- ca vox granum fignificat, ac pracie ten merantur fex illi ; de quibus dixerat : pueillud;in quo vermiculus latet,cujus h':nL num. 1i6. fanguine lane inficiuntur, que ab hac LX tinctura coccus dicuntur. Dicitür au- tem bis tin&us coccus, quia folebat m «p Rimitias.) Hanc munerum ob- j ationem, Primitias appellat , lana, ut magis ruberet, bis imbui; vel quia hec fuit primo communis fcilicet primo cum tantum effet lana , Quo. Hebr&orum oblatio , qu&facta elt pro fecundo eum effet jam in fila deducta, fabrica tabernaculi: vel qüia prima, Byffum.) Eftgenus quoddam tenuif- J fimi lini, & candidiffimi. E & preflantiffima fibi volebat offerri: ( Vel quia more primitiarum fiebat , Pilos. caprarum., ) Axd cilicinas telas h!o; feparando, partem bonorum fuüorum contexendas , quibms arca tegenda Deo otferendam. exat. M CAPUT XXV. 28f e 'dets $. Ftpelles arietum rubricatas, pellesque janthinas, & li- gna Setim: 101 6. Oleum ad luminaria concinnanda, aro m ata in-unguen- od tum, & thymiamata boni odoris : 7. Lapides onychinos , & gemmas ad ornandum ephod , ac rationale. $. Facientque mihi San&Guarium, & habitabo in medio eo- " ruim: t 9. * Juxta omnem fimilitudinem tabernaculi, quod often- Hebr, dam tibi, & omnium vaforum in cultum ejus, ficque facietis 9- ? H ilud: Io.-Arcam de lignis Setim compingite , cujus longitudo habeat duos, & femis cubitos: latitudo, cubitum, & dimi- dium : ( Ititudo ,. cubitum fimiliter, ac femitfem. Ir. Et deaurabis eam auro mundiffimo intus, & foris; fa- A ciesque fupra coronam auream per circuitum : 12. Et quatuor circulos aureos, quos pones per quatuor ar- cae anguloss; duo circuli fint in latere uno, & duo in altero. t I3. Facies quoque ye&es de lignis Setim , & operies eos auro , ' D 14. In ducesque per circulos, qui funt in arcæqlateribus,ut ortetur in eis: 15. Qui femper erunt in circulis , nec umquam extrahen- quem tur ab eis. I6. Pones- fium nthi 1 C0« $- Pelles jantbinas.) Violacei coloris, brachii porrigitur ufque ad extremum xd Lignum fetim.) Setim.(inquit S. Hier, digiti; qui index dicitur: continetque in cip. 41. lfajm) eff gemus arboris ma- 24. digitos, five duas fpithamas, fpi- j bi$ feentis im eremo fpina albe babens fimili- thama autem eft fpatium , quod di- on. iudinem , ex quo omnia ligna arct, & flenta manu inter pollicem , & indi- [aue zabernaculi faita fünt. inflrumenta. lloc tos tranfverfos. cem interjacet , continetque 12. digi- 1jus lienum eft incorruptibilé, ut vertunt fiac LXX, &leviffimum , omniaque li- 11. Deaurabis.) Laminis aureis con- qu- gna fortitudine , foliditate , nitore, teges. lehaf & pulchritudine dicitur fuperare, Corogam auream.) Limbum promi- u 9. Santluarium.) 'Yabernaculum , in nentem quadratum 5 nam etiam qua- i, o colat. drata erat arca. du 9. Quod offendam tibi.) Cujusideam 12. Quatuer circules,) Ad quatuor nuih in monte Sina tibi oftendam. angulos arcz , quibus circulis infere- Io. Longitudo babeat duos , & fanis cu- bantur veCes , ut arca bites. ) Sermo elt de cubito vulgari , telis a facerdotibus. geftari pofïeti endà cujus ea eft longitudo , qu& a flexu Bibl. cum Cem. Menoch. T. T. —Nn 282 LIBARIIEXODI 16. Ponesque in arca teftificationem, qua&: dabo tibi. $ fis 17. Facies & propitiatorium de auro mundiffimo ; duos cu- bitos, & dimidium tenebit lon Y miffem latitudo. gitudo ejps, & cubitum, ac fe- €0$ 11 18. Duos quoque Cherubim aureos, & prddu&iles facies ; Qes! ex utraque parte oraculi. 8j 19. Cherub unus fit in latere uno, & alter in altero. 20. Utrumque latus propitiatorii tegant. expandentoes alasj& dabi eperientes oraculum, refpiciantque fe mutuo verfis vultibus 20 in propitiatorium , quo operienda eft arca. inq 21. In qua pones teftimonium , quod dabo tibi, 9 Ineo 22. Inde praecipiam , & loquar ad te fupra propitiatorium, ac de medio duorum Cherubim , qui erunt fuüper arcam tefti- M ha ü monii, cuncCta , quae mandabo per te filiis Iírael. 21. Facies & menfam de lignis Setim j habentem duos cubi- ipfo tos longitudinis, & in latitudine cubitum, & in altitudine cu- 32 bitum ac femiffem. fe,i 24. Etinaurabis eam auro puriffimo : faciesque illi labrum aureum per circuitum. 25. Et 16. Teffificationem, ) '"Vabulas legis; bilius effe docent Cornelius, & Bon- lübro füh Lex enim fepe dicitur teftimonium , frerius ad hunc locum. INec obftat, fl j aut teflificatio , 'quia atteflationem quod arca fcabellum pedum propitia- fünt continet divinz voluntatis, eaque do- torium fedes dicatur , quafi hecdiftare a minus teftatum reliquit, quid ab ho- loco debeant,nam propitiatoriumChe- 4l minibus fieri velit. Porro in arca ni- rubinos (de quibus ftatim dicemus) in- bus hil aliud continebatur , ut docet ex- cludebat,in quorum alis fedebat Deus. m preffe Scriptura. 3. Reg. 9. 9. & z. I8. Duos quoque Cherubim.) llumana rna| Barat. $. 19 Urna cum manna, & fpecie, quafi duos juvenes alatos, ut tem virga Aaron non in arca erant , fed Angeli pingi folent. Et verifimile eft tantum in tabernaculo aífervabantur. 4 habuiffe fpeciem quatuor animalium, puro 17. Propitiatorium.) Propitiatorium hominis nimirum, aquile , leonis & Que erat arc& operculum , five tabula te- vituli partim alis, partim corpore gens arcam , ut patet num. 20. unde WEer fuo totum propitiatorium tegebant, ) paris cum arca longitudinis , & lati- Aliz vero ita erant extenfx ut qua- Ty, tudinis, eratque non ex ligno fetim , fi fedem formarent. Mi fed ex auro tantum. Di&um eft pro- Produttiles.) Non arte fuforia fa&os, Yd « fed ex auro dudili. tinen pitiatorium , quafi locus placationis, quod ibi quodammodo fedens Deus, 2Y. Pones teffimonium. ) Tabulas le:- 1l d & arcam pro pedum fcabello habens, gis, ut dium n. 16. Q f &j populo propitiaretur. INontamen pu- 23. Meufam.) in qua ponendi duo- tandum propitiatorium füpra arcam decim panes propofitionis. L elevatum 5 nam illi immediate adhz- 24. Labrum. ) klebr. ceresam lim- U bum circumcirca. fiffe tanquam illius operculum proba- Iee Á C APU XXV. 283 [] 2$. Et ipfi labro coronam interrafilem altam quatuor digi- $ QD tis, & fuper illam , alteram coronam aureolam. iC fe 26. Quatuor quoque circulos aureos praeparabis, & pones eos in quatuor angulis ejusdem menfze per fingulos pedes. ( jv f $ 27. Subter coronam eruntcirculiaurei , ut mittantur ve- &es per eos, & poífit menfa portari. 28. Ipfos quoque ve&tes facies de lignis Setim , & circum- ls dabis auro ad fubvehendam menfam.. ltibus 29. Parabis & acetabula, ac phialas, thuribula , & ciathos , in quibus offerenda funt libamina ,-ex auro puriffimo. 3o. Et pones fuper meníam panes propofitionis in confpectu meo fuper. Tüm, tet 31. Facies & candelabrum dué&ile de auro mundiífimo , haftle ejus , & calamos, fcyphos, & fphaerulas, ac lilia ex cubi ipfo procedentia. eqe 32. Sex calami ingredientur de lateribus, tres ex uno late- te. utres ex altero. Nna2 83; (T'res brum 3 — À riola. 2$. Et Zpfi labgo.) ld eit, in ipfo Parabantur h& phiale, ad vi- labro, fuper ipfum labrum. num, & alia libamina in facrificiis : Don- Coronam interrafilem.) Opus interra- fundenda: ad idem parati erant & obfit, file illud eft , in quo quedam plana cyathi. opitite funt, quadam exfculpta , cavitatibus Thuribula. ) "Tum ad affervandum ditue per artem 'incifis. thymiama , quod adolendum erat, nCte- Ziteram coronam.) 'lertius hic lim- tum thus , quod panibus propofitio- us)ite bus fecundo impofitus , ut. fecundus nis erat imponendum, ut dicitur Le- Deus. impofitus erat primo , & imo id ad vit. 24.. 7. umand ernatum potius , quam ad neceffita- 30. Pamis propoftionis, klebr. pames 5, W tem. f«cierum , qüi fcilicet ante faciem Do- yiledi "ureolam.) Non quafi non elfet ex mini coram arca , & propitiatorio jliurt, puro aura, fed quia parvaerat, ideo- proponantur. o & que minus auri continebat, quam 31. Candelabrum. dutlile, ) "Ex auro prporc eetera. fcilicet non fufo , fed malleo du&o , dant, 29. Acet abula.) Hebr. feutellas. oX X. & efformato. T vj ÀAÍz , id eft, paropfides, patellas, Haeflile ejus, & ealamos. ) klaftile vel catinos, ad excipiendàm, &con- fat0s, medium erat, ex quo utrinque cala- tinendam fimilam , quando illa offer- mitres, fiveramiinaltum aflurgebant, ri debebat, & ad excipienda facrifi- Scypbos.) Scyphos vocat partes can- as lt cia fartaginis , & clibani, de quibus delabri prominentes inftar nucum. Levit. ^. j du Spherulas. ) Poma , globulos ; vel Phialas. ) Mafa parva & concava fpharulas inftar pomorum. LXX. vertunt lucxae , mertaria , qua- Liliz,) In fümmitate calamorum , j lit- re etiam S. lHier. fepe vocat morta- quibus liliis impofita lucerng- 284 LIBRI EXODI 33. Tres fcyp?.xi quafi in nucis modum per calamos fingulos, la lü pheeruleque fimul ; & lilia, & tres fimiliter fcyphi inftar nu- cis in calamo altero, fphzerulzeque fimul & lilia; hoc erit opus verii fex calamorum , qui producendi funt de haftili. 34. In ipfo autem candelabro erunt quatuor fcyphi in nucis Dext modum , fpharulseque per fingulos , & lilia. D 35$. Spharul && fub duobus calamis per tria loca, qui fimul Cort fex fiunt , procedentes de haftili uno. 36. Et fpheerulae igitur, & calami ex ipfo erunt, univerfa Mtà 1 du&tilia de auro puriífimo. apt 37. Facies & lucernas. feptem, & pones eas fuper cande- 6( Tum labrum, ut luceant ex adverfo. 38. Emunttoria quoque, & ubi quae emunéta funt, ext d tabe guantur, fiant auro puriffimo. 39. Omne pondus candelabri cum univerfis vafis fuis habe- $ ^ ebr, bit talentum auri puriffimi. t()q 40. * Infpice, & facfecundum exemplar , quod tibi in mon- 8 - &77 te monítratum eft. Qp 44- IL CATPUIT .XXVI. j un Tius Forma ac conf?ruttio tabernaluli Mofaici, veli arce , propitiato- I rii, menje , candelabri , & tentorii , juxta fuas qu& glæ anfa mien[uras. Abernaculum vero ita facies: Decem cortinas de byffo lexcb II.T retorta, & hyacintho, ac purpura, coccoque bis tincto, pute; variatas opere plumario facies. Jpus ^. Lon- Qm pidu 34- -In 2pfo autem candelabro. ficlorum, duodecim aureorum millia EUAUT hafliii candelabri. ) In —ipfo appendebat, ex Cornelio hic. 7) Viv.zml 37. Ex adverfo. ) Merfuüs menfam panum propofitionis. Porro feptem E byffo retortz. ) Cujus fcilicet L] ille lucerne totanocteardebant; ma- D fila torta fint , ac duplicata, üim ne vero quatuor ex illis extingueban- ut fortior fit. Quin. tur, tres relique etiam per diem lu- cebant. Variatas.) Flebr. Cherubim , quafidi- Tiod Vide Bonfrer. Exod.27. cat, fparfas imaeinibus alatis. Chald. 39. Ubi que emuntia fant, extinguan- figuras Cherubim. Tüm tur.) Maía, qu& partem elychnii, Opere plumario.) Vlebr. opere cogztaz- Y quz emunda elt, recipiant. tj:, opere fcilicet ingeniofo, quod 39. Habebit talentum auri. ) "Talen- multa cognitione , Induftria; & gura tum Hebraorum continens tria millia indiget. Byífo quafi ftamini füper- Figb Wiry, CAPUT XXVI 925 g'u':b-s, 4. Longitudo cortinae unius habebit Vigin.ti oCo cubitos : T Du- latitudo qustuor cubitorum erit. Unius menfurz fient uni- verfía tentoria. OU 2. uinque cortina fibi jugentur. mutuo, & alize quinque 3 nucis nexu fimili cohazerebunt. 4. Anfulas hyacinthinas in lateribus, ac fummitatibus facies fimul cortinarum , ut poffint invicem copulari. s. Quinquagenas aníulas cortina habebit in utraque parte , verha ita infertas, ut anía contra anfam veniat, & altera aiteri poffit aptari. . inde- 6. Faci es & quinquaginta circulos aureos , quibus( cortina- rum vela jungenda fupt, ut unum tabernaculum fiat. Xf« 7. Facies & faga cilicina undecim , ad operiendum te&tum tabernaculi. habe- 8. Longitudo fagi unius habebit triginta cubitos: & latitu- do quatuor, sequa erit menfura fagorum omnium. fhiort 9. E quibus quinque junges feorfum , & fex fibi mutuo copulabis, ita ut fextum fagum in fronte te&ti duplices. 1o. Facies & quinquaginta anfas in.ora fagi unius, ut con« jungi cum altcro queat; & quinquaginta anfas in ora fagi alte- Jl« tius, ut cum altero copuletur. II. Facies & quinquaginta fibulas aeneas,, quibus jungantur leä anfa, ut unum ex ommibus operimentum fiai. Nn 5 12. Quod byfb texebantur fila varia, hyacinthina, pur- i, & rurfüm folvi, ac disjungi pof- in&o, purea, & cocco tin&da , & ita fiebat ) nt, quando proficifcendum elt. opus hoc cogitamtis, varie fcilicet pi- 7. Saga eilicina undecim,) Vlebr. cor- Lon; Gum, auttextum, quod emulabatur Limas e pilis caprarum. undecim , veftes d piduras ex plumis diverficoloribus enim e pilis caprarum cilicinz dicun- avium factas. Vox Hebrza 755 re- tur. Hecfaga, five vela eodem mo- , mJ'Hil cbem , refpondet voci noflre ltalice do jungebantur , ut ali& cortinz , de ricamato, quibus di&um eft n. 3. 2. Tentoria.) ldeft, cortinzad mo- "d eperiendum tettum.) Adhocenim dum tentorii extenfz. erant fa&ze cortine ifte omnes , & cilicet jctà y 3- Sibi jungentur mutuo.) Yloc eft, tabernaeulum quatuor operimentis quinas & quinasvelaffutura, velalio erat te&um, primo velo decem cor- nfid- modo conjunges , ut fint inflar dua- tinarum ex byífo, purpura &c. fe- Chid. rum magnarum cortinarum , que duze cundo ftragulo undecim fagorum e rurfus in unum , quinquaginta anfulis cilicio, tertio pellibus arietum rubri- copulabantur. catis, quarto pellibus janthinis. ,,gi:.zz/- [9] A5 qUO Facies E$ quimquaginta circulos.) 9. Duplices.) ld eft , extremitatem X u Fibulas circulares, ut hec duo corti- pendentem reducas in teQum , ver« narum quinarum vela per eos conjun- ft" tendo, ut folent, qu& duplicantur. e. 286 LIBNREI EXODI r2. Quod aute:n fuperfuerit in fagisj qus parantur te£to, ?/ id eft, unum fagum, quod amplius eft) ex*medietate ejus tett operies pofteriora tabernaculi. p I3. Et cubitus ex una parte pendebit, & alter ex altera, qui . 0f " plus eft in fagorum longitudine, utrumque latus tabernacul 1 I protegens. x Z 14. Facies & operimentum aliud te&o de pellibus arietum qea rubricatis : & füper hoc rurfum aliud operimentum de janthi- X nis pellibus. tabU 15. Facies & tabulas ftantes tabernaculi de lignis Setim. I6. us fingula denos cubitos in longitudine habeant, & den in latitudine fingulos , ac femiffem. 17. In lateribus tabulae , duse. incaftraturze fient , quibus fum tabula alteri tabulae conneCtatur, atque in hunc modum cun- p €tze tabulae parabuntur. auit 18. Quarum viginti erunt in latere meridiano, quod vergit ad auftrum. lami 19. Quibus quadraginta bafes argenteas fundes, ut binze ba- Tion fes fingulis tabulis per duos angulos fubjiciantur. 20. In latere quoque fecundo tabernaculi, quod vergit ad bisi Aquilonem, viginti tabulee erunt. If ie 21. Quadraginta habentes bafes argenteas: binze bafes fin- * j gulis tabulis fupponentur. 22. Ad occ es fex qua identalem vero plagam tabernaculi faci fed tabulas, 25. Et tT CQ 12. Ex medietate. ) Cum faga hec cet arietum rubricatis, & pellibus jan- effent undecim , excedebant cortinas, thinis tecum tabernacul tantum te- Ti de quibus fupra, latitudine, itemque Xerint, an vero etiam latera, ut fa. longitudine, quia faga erant 30. cu- ga cilicina, & primum illud exbyffo, bitorum longitudinis, cortinz autem c. non conflat. Probabilius vide. tebi ilze 28. Ex quatuor ergo cubitis lati- t2 t; tur texiffe, quia eadem militat ratio ,' tudinis, quibus excedebant, duo du- ut fcilicet cortine delicatiores ab im- qum plicati tegebant pendentes anteriorem bribus protegerentur. linty partem tabernaculi, & duo pofterio- 1$. Tabulas flantes mþernm'ulz'.) Ho- 54 ) rem. Item duorum cubitorum, qui- [| tabule erant quafi parietes tabernacu- ls bus longitudo excedebat, alter pen- li ere&ti a tribus ejus lateribus. betm debat ex uno latere tabernaculi , al- 17. Due incafirature ffent.) "Tabulee h ter ex altero. Vide Torniellum tom. 1ta erunt in lateribus elaborate, ut con- m 1, anno mundi 2544. n. 63. qui rem nedi poffint, & bene inter fe co- hzrere. hl totam clare & diftin&e explicat. u 14. De pellibus aríetum ,. $c. An 2a. Faeies fex tabulas, €$c.) Quaü taby dicat tabernaculum ad occidentem ha« duo h&c operimenta de pgllibus fcili- Quis X CAPUT XXVI. $$7 &th, 23. Et rurfum alias duas, quae in angulis erigantur poft : us tergum tabernaculi. 24. Eruntque conjun&te a deorfuüm usque fürfum, & una h qui omnes compago retinebit. Duabus quoque tabulis, qua in iaculi angulis ponendze funt, fimilis junétura fervabitur. 2s. Et erunt fimul tabulae octo, bafes earum argentese fe- em decim j duabus bafibus per unam tabulam fupputatis. inthi- 26. Facies & veCtes de lignis Setim quii j 2! P que ad continendag tabulas in uno latere. tabernaculi. 21. Et quinque aliosin altero, & ejusdem numeri ad occi- t dentalem plagam. TiDus 28. Qui mittentur per medias tabulas a fummo ufque ad fuüummum. : QU 29. Ipfas quoque tabulas deaurabis; & fundes in eis annulos aureos , per quos vettes tabulata contineant: quos operies enit laminis aureis. 3o. Et eriges tabernaculum juxta exemplar, quod tibi * in Supr. $bt monte monfíltratum eft. 2$:40 31. Facies & velum de hyacintho, & purpura, coccoque j ud bistin&o, & byffo retorta, opere plumario,& pulchra varie- tate contextum: SÍito 32. Quod appendes ante quatuor columnas de lignis Setim, fex qu: ipide quidem deauratee erunt, & habebunt capita aurea, fed bafes argenteas. ï ) 33. Inferetur autem velum per circulos, intra quod pones arcam teflimonii, quo & San&tuarium ,& Sanétuarii SanCtua- ysjtte ria dividentur. m te- 34. Pones yt e- jyflo bebit octo tabulás , ut dicitur n. 25. ro vefliti, aureïfqu; annulis immiff: yid E( ita tamen ut fex integre fint, fcilicet totam continebant tabernaculi fabri- filioy fequicubitales : duz vero reliqua fint cam, ut moveri fuo loco tabule non u tantum femicubitales. Itaque quinque ve&es erant poffent. 3. Is angtlis , &fc.) Una enim la- triginta cubitorum a parte auflrali; | H tus meridianum , altera aquilonare ta- totidemque a parte boreali , a parte nacu bernaculi tangebat. vero occidentali cubitorum decem. sbl Poff tergum. ) In parte occidentali ; In unoquoque latere erant quinque naàm pars orientalis, qua patebat in- hujufmodi vedtes. tCon- greífus, nullas habebat tabulas. 29. Per smedias tabulas. ) INom per Q 24. Eruntque conjuntle, ) Sex fcilicet fpiffitudinem ipfam tabularum, fed per tabule zequales; nam duabus de reli- earum dorfa tranfverfim annulis inferti. Qua(i quis ftatim. A fümmo ufque ad. fummum.) Abexe ;mha- 26. Faeres G velles, ) Idi vectes au- tremo ufque ad extremum. 288 LIBRI EXODI LJ 34. Pones & propitiatorium fuper arcam teftimonii in San- j &o fan&torum : & 35. Menfamque extra velum: & contra menfam candela- vaf brum in latere tabernaculi meridiano : menfía enim ftabit in parte Aquilonis. tuo 36. Facies & tentorium in introitu tabernaculi de hyacin- tho, & purpura, coccoque bis tin&to, & biffo retorta , ope- qu re plumarii. 57. Et quinque columnas deaurabis l]gnomm Setlm, ante Ti quas ducetur tentorium: quarum erunt capita aurea, & ba- fes aeneae. fa. QUAPUE XXVH il "Altare €&? atrium tabernaculi , tentorium , columna: C oleum lu- ; la cernarum parari jubentur. [US *Infr . Acies & altare de lignis Setim, quod habebit quinque 38. 6 cubitos in longitudine, & totidem in latitudine , id eft quadrum , & tres cubitos in altitudine. Vid 2. Cornua autem per quatuor angulos ex ipfo erunt: & ope- Aliqi nes illud zere. uti | ltl 3. Fa f qe In 35. Velum:) Quod fcilicet videret De lignis fétim.) Quoad tabulas am- d*s fandum a San&o Sanáorum , quod bientes ; nam interius in 1mo altare 71 )u: tertiam tantum tabernaculi partem oc- hoc ufque ad. fui medium plenum erat cupabat, & quadratum erat, decem lapidibus nonfedis: fuperius vero per Yaf habens cubitos in omni latere Intra totum craticula &nea tegebatur. lta- fin| iltai hoc velum erat arca , ut dicitur n. 33 que hoc altare ex fetim Íimile erat ar- 36. Facies &5 tentorium. ) Alterum c&, feu capfe quadratz , quz fundo, A velum, quod oppanfum erat prima& Tetu & operc.ulo caret, &interius vacua eft. lr parti tabernaculi, qu& Sandum dice- o. Corzua . ("- ;zpfo erugt.) Angu- batur, Sicut prius velum , de quo li prommentes inftar cornuum ador- ha num. 3i. erat oppanfum San&o San- natum altaris , non aliunde, fed ex &orum. Qu ipfo altaris £re continuo opere du- Q centur. L £are. ) Sermo eft non de altari Operies illud ære.) Tabulz de fignis mm " fedem aneis tabulis te& erant , ne thymiamatis , quod erat in ab igne lederentur. mæ Sanco , & in quo thymiama adole- batur mane, & vefpere ; fed de alta- Leletes. ) Alii vertunt ollas. LXX. i ri holocauftorum , in quo holocaufta; habent: & facies corezam Altari. [ ticy & qu&vis facrificia Deo immolaban- farctpes.) Hebr. t»y» jahim quod of tur, & cremabantur. LXX. vertunt ceoperzzienta, alii féopas. Bj "CAPUT XXVII 289 N 4. Faciesque in ufus ejus lébetes ad fuz"cipienäös cineres , & forcipes, atque fufcinulas, & 1 eh vafa ex aere fabricabis. .ignium, receptacula; omnia j ] 4. Craticulamque in modum retis aeneam : per cujus qua- iC tuor angulos erunt quatuor annuli cenei, o $. Quos pones fubter arulam altaris: eritque craticula us- ue ad altaris medium. 6. Facles & ve€tes altaris de li ante gnis Setim Quos, quos ope- ries laminis aeneis: bi 7. Et induces per circulos, eruntque ex utroque latere al- taris ad portandum. 8. * Non folidum , fed inane, & cavum intrinfecus facies Supr. 20.24 illud, ficut tibiiin monte monftratum eft. l il !^ 9. Facies & atrium tabernaculi, in cujus auftrali plagá con- tra Meridiem erunt tentoria de byffo retorta: centum cubi- tos unum latus tenebit in longitudine. que to. Et |elt Videntur effe inftrumenta , quibus $ Mrulam altaris. ) Éxcraticula per p aliquid accipimus , aut removemus, catenulas , aut laminas appenfa pen- uti funt forcipes, & batilla five pala. debat arula enea , five foculus in me- I Italice pale , e batili. dio altaris fuper lapidum impolito- Fufcinslas. ) '"Vridentes , uncinos, rum ftru&duram , in qua arüla pone- creagras ad extrahendas carnes. bantur hgna, & ignis ad cremandas am- Ignium receptacula. ) X afa. ad capien- carnes, quz in fuperiori craticula po- das prunas, unde aliqui vertunt /£44- nebantur. l AC 7ibula. LIXX. focum. Serviebant hzc Ufaue ad altaris medium. ). Craticula ei vafa inter alia ad hoc , utinillis ignis non fola, fed cum arula appenfa ad pe fan&us ex altari holocaufti petitus ad medium ufque altaris perveniebat: in- lt altare thymiamatis vefpere, & mane, ter craticulam enim & arulam fere f ad incenfum in iis adolendum defer- fpatium erat cubiti unius cum dimi- x retur; nam incenfum non in ipfo al- dio , quod eft medium altaris ,. quod dl tari immediate, fed in hifce thuribu- trium cubitorum altitudinem habebat, tgu- lis altari. impofitis adolebatur. or 6. Vetles altaris. ) Ut craticula, fic 4- Craticulamque in modum vetis ;mmm.) altare fuos habebat ve&es , utfeorfim e Qua regerat fuperiorer altaris partem, portari póffet. d cui craticule facrificià comburenda 7. Per circulos.) Per annulos. imponebantur. 8. Nen folidum , E€e. ) INum. 1. di- hs. Quatuor anmuli enei.) Craticula hzc ximus altare vacuum fuiffe, n fuos annulos, & veéctes habebat di- 9. Atriwm.) Atrium hoc fa&um efl, füin&os abannulis, & ve&tibusaltaris; utundequaque ambiret tabernaculum; eximebatur enim , & feparabatur cra- & altare holocauftoru ticula ab altari, ut feorfim portari E gum Ornas jl poffet. tus , tum reverentiz califa. 4h. Bibl. cum Com. Menoch. 7. £, Oo SENCIONG LiBRI EXODI 290 004 10. Et columnas viginti cum bafibus totidem æneis,qüæ capita cum czelaturis fuis habebunt argentea. bu; ! cem II. Similiter, & in latere Aquilonis per longum erunt ten- toria centum cubitorum, columnee viginti ; & baíes seneae pl ejusdem numeri, & capiia earum cum czelaturis fuis argentea. eltt I2. In latitudine vero atrii, quod refpicit ad Occidentem , Usqu erunt tentoria per quinquaginta cubitos, & columnae decem, p bafesque totidem. 13. Ín ea quo . que atrii latitudine , quae refpicit ad Orien- tem , quinquaginta cubiti erunt, Pü/ 14. In quibus quindecim cubitorum tentoria lateri uno de- putabuntur , columnzeque tres, & bafes totidem: 1 rs. Etin latere altero erunttentoria cub itos ob.:inent?a quin- decim, columnse tres, & bafes totidem. Àat 16. In introitu vero atrii fiet tentorium cubitorum viginti &äæ €x hyacintho, & purpura, coccoque bis tin&to , & byffo re- torta , opere ) fibus totidem. plumarii : columnas habebit quatuor, cum ba- ntu 17. Omnes columne atrii per circuitum veftitee erunt ar- [v genteis laminis, capitibus argenteis, & bafibus sencis. 18. In longitudine occupabit atrium cubitos centum, in la- &ä titudine quinquaginta, altitudo quinque cubitorum erit; fiet- bilt - que de byífo retorta , & habebit bafes seneas. I9. Cuné&ta vafa tabernaculi in omnes ufus, & ceeremo- eju; M nias , tam paxillos ejus, quam atrii, ex &re facies. C0C 20. Prae- p Tentoria.) Atrium a lateribus per bebat ípatium vipinti cubitorum, circuitum ambiebatur tentoriis , id eft, quod porte inftar habebat. Hinc & fit fc[ velis, vel aulais, hecque vela erunt inde relinquebatur fpatium quindecim Cont inftar parietum ipfi atrio. cubitorum , quod fuas habebat colum- p l1o. Ef columnas.) De quibus vela, nas, & tentoria, five vela. five tentoria fufpenderentur. 16. Jentorium cubitorum — "viginti. ) p!efx' Capita cum celaturis, G. ) Hebr. & Quod porte atrii oppanfum , quafi licgtl Chald. Argmtm eraunt eapita columonarum L janug vicem impleret. QU& em. cintluris , vel cireulis, qua (cilicet 17. 4frgenteis Laminis.) Circulis, fi- Íed circa columnas filis argenteis ducun- ve filis, ut explicatum eft n. 1o. tur; neque enim czlature erant inci- 19. Et caremonias.) klebr. i2 omnem i fiones, aut fculpturz, fed laminz te- cultum caremonialem. ad colepdum Deum. l nues ambientes, vel fila ambientia Paxillos, ) Columnis infixos ad ve- $ capita cal: arum. la, feu cortinas fuftinendas. Alii pu« 14. Qu ERhby» cubitorum tentoria. Y 2 tant paxillis terre infixis cortinas fu- l F'acies orientalis atrii in. medio ha- nibus alligatas, ne agitarentur. CAPUT XXVIL. & XXVII 91 Qu 20. Precipe filiis Ifrael, ut afferant tibi oleum de árbori- bus olivarum puriffimum ) piloque contufum: ut ardeat lu- t fen- cerna femper- d 21. In tabernaculo teftimonii, extra velum quod oppanfum n W Ip: efttefimonio. Etcollocabunt eam Aaron, & filii ejus , ut uen, usque mane luceat coram Domino. Per petuus erit cultus &t per Succeffiones eorum coram filiis Ifrael. )tiét- QAPUT:XXVIIL Pontificalia indumenta zdaronis , C? filiorum ejus deþribam*u). * 9 d* Pplica quoque ad te Aaron fratrem tuum cum filiis fuis quit i. fä de medio filiorum Ifrael, ut facerdotio fungantur mihi: Aaron, Nadab, & Abiu, Eleazar, & Ithamar. 121 f i 2. Facies on & decorem. que veftem fanctam Aaron frgtri tuo in gloriam , (f 08 3. Etloqueris cun&tis fapientibus corde, quos replevi fpi- ritu prudentie , ut faciant veftes Aaron , in quibus fan&ifi- Ui catus miniftret mihi. 4. Hxc au em erunt veftimenta, quae facient: Rationale , n d & fuperhumerale, tunicam &lineam ftricdtam , cidarim, & fie balteum. Facient veftimenta fanCta fratri tuo Aaron pX filiis ejus, ut facerdotio fungantur mihi. o 5. Acciplentque aurum, & hyacinthum, & purpuram , coccumque bis tin&tum, & byffum. Pre 02 6. Fa- — rum , 2o. Pileque coptufum. ) Oleum vel aron fratrem' tuum.) Ut eos facer- fit fponte fluens ex olivis , vel pilo li talibus induas. dotes confecres , & veftibus facerdo- jecitf contufum, non pralo, aut mola ex- [um» preffum , quod amurca , & facibus 2. Veffem fzntiam,) nallape , pro plenum eft. velles fanctas , veftes facerdotales. 21. Tabernaculo tefiimonii.) Quäa fci- at ) & facerdotalium munerum. In gloriam &5 decorem. ) Saccrdotum, quli licet tabernaculum continebat legem, qu& erat teftimonium voluntatis As 9. Sapientibus | corde, ) Artificibus ft federis divini. peritis. 22. Teffimonio,) Arca continentite- fltimonium. Spiritu prudentie.) Latefumitur pru« m dentia, ut etiam artem , & peritiam h. Ufque mane.) Vide d&? Cap. 2$.27: mechanicam fignificet. Hi artifices | vé Succe[ftones. ) ï*lxebr. gener at iones erant Befeleel, & Ooliab, deqvibus il €. 35. n. 30. & 34. vocantur fpiritu 32 - ZfPplica.) Accädere fac, ut efl in prudentie , erant prudentia a Deo Hebreo. afpirata. 28- L LIBRI EXODI [] 6. Facient autem fuperhumerale de auro ; & hyacintho, fsl & purpura, cocc . : oque bjs tindto, & byffo retorta, opere po- mino | lymlto. 1 j 7. Duas oras jun&tas habebit in utroque latete fummitat l lm m utin unuim redeant. f&, q 8. Ipfa quoque textura, & cun&a operis varietas erit ex 15 auro, & hyacintho, & purpura, coccoque bis tin&to, & byf- torad fo retorta. Coque 9. Sumesque duos lapides onychinos,& fculpes in eis nomina 16 filiorum Ifrael. bit tal 1o. Sex nomina in lapide uno, & fex reliqua in altero , jux- ta ordinem nativitatis eorum. I erit I 1I. Opere ículptoris, & cselatura gemmarii ; fculpes eos ) nominibus filiorum Ifrael, inclufos auro, atque circumdatos: 12. Et pones in utroque latere fuperhumeralis, memoriale m filius cordar - tribuur gnatæ. 6. Superbumerale. ) Quod Hebraice Summitat um. ) Quia nonr fub äxiïlis, &pet dicitur 335X zod , id eft , pallium fed in fummo Ephod .fuper humeros five extima veftis, qua aliis fuperin- erant. lümype humer duitur. LXX. ízepide appellánt , 9. Lapides omycbinos. ) Ita vertunt fliarur quod idem fignificat quod fuperhu- paffim ; LXX. tamen habent, f2 mitznt merale. rAgdos , jofephus Sardemychas , Arias n Purpura, coctoque ,. 6$0,) Himc c. og. Montanus putat elfe Bery/los. Vide di- ^ cosy;X explicata funt. &a Gen, * rz. ef enim hic eadem tur 1 Opere polymito.) ld eit opere vario- vox fHebrea conmy /eozm. Ephoi rum colorum, & liciorum , LiXX. 1o. Sex momina in lapide tuo , Cc.) I vocant opus textile variis diftindum Onychi dextero infculpta erant hec filice coloribus: erat enimi Ephod Ponti- nomina Ruben , Simeon, fudas, Citenu ficis textum ex ftamine byffino, & Dan , Nephtali , & Gad , finiflro colert fubtegmine tricolori, videlicet hya- Afer, Iffachar, Zabulon, Kphraim, cinthino, coccineo , & purpureo in- Manafles, & Benjamin. INomen Le- H5 termixtis filis aureis. Aliud erat viinter duodecim tribus non nume- Qunda E) H Ephod lineum purum, quo uteban- rabatur , fed ipfefacerdos, utpoteLe- tur inferiores facerdotes, taleque fuit vita per fe fuam tribum reprafentabát. La lab UC Ephod Samuelis 1. Reg. 2. 1g. & fa- 1p- Celatura gemmarii.) Hebr. aper- pulüm cerdotum a Saule occiforum 22, 18. £ionibus figilli, hoc eftad eum modum, & tali etiam ufus David faltans ante quo in gemmis, quibus utimur pro fi- Inq pr BU Arcam 2. Regum 6. r4. gillo, fymbola , & charaderes de- läm[ Duas oras.) Supra utramque hume- fcribuntur. ri pártem ; ut per eas commodius x2. Memoriale filiis Ifrael.) T. utme- tür D Que | Pontifex poífet caput inferere ,. & miniffet Pontifex , ac populus fidei, Dofhy Ephod induere, quo cum erat indu- probeque vite duodecim Patriarcha- tus , tunc orz ille fibula ne&ebantur. l inf rum, eamque imitarentur. Il. utre- ilb i CA PLUT XXVIIL 203 inho filiis Ifrael. — Portabitque Aaron nomina eorum coram Do- p mino fuper utrumque humerum, ob recordationem. ") 13. Facies & uncinos ex auro, tatum 14. Et duas catenulas auri puriffimi fibi invicem cohaeren- tes , quas inferes uncinis. Ti ex 15. Rationale quoque judicii facies opere polymito juxta tex- Lbf turam fuperhumeralis, ex auro, hyacintho, & purpura, coc- coque bis tin&to , & byífo retorta. Of 16. uadrangulum erit, & duplex: menfuram palmi habe- bit tam 1n longitudine, quam in latitudine, )U n 17. Ponesquein eo quatuor ordines lapidum:in primo verfu N erit lapis fardius , & topazius, & fmaragdus: 5 Q0$ '18. 1in fecundo carbuncul us, faphirus, & jafpis: datos: O-o 3 I?., Ín orile 7 filiu cordaretur in oratiogi'bus duodecim oraeula , quafi m&n—te , aut ratione — tribuum , qu& ex illis Patriarchis pro- provida, & prophetica przditum foret. gnat.'«:. ÓlL ut memiuiffet Pontifex Rationale quoque judieii. ) ]udicii ni- axil & pectore & humeris po tandum popu- It eros mürum partim humani , partim divi- lum,pe&ore per amorem,& charitatem, ni. Humani hoc eft debii, & of- "humeris per tolerantiam earum mole- ficii facerdotis, & populi lfrael , cu- ertunt füarum, que pontificalem curam co- mitantur. jus, ut dixi, eos admonebat. — Divi- ; ff ni, quo fcilicet Deus per Pontificem hu lts 13. Hac mos ex auro , 650. ) Ut per confultus , oraculum per Rationale ided- €os , & catenvlas rationale allieare- tur nimirum edebat, quod oraculum fententia, & aidem fuperhumerali , ipfi judicium- D'ei erat. Ephod. 16. Quadrangulwm erit. ) Omni ex 14. Sibi imvicem coberentet. ) Cujus d) parte zquilaterum. hat fclicet circuli, fiveannuli, ex quibus Et duplex.) E duplicitela conftans, i, catenula conflatur, invicem innexi ad hoc, ut fuftinere poffit gemmas in cohareant. eo collocandas. pillro faim, 1S. Ratiouale quoque,) Yimc eft fe- I7. de primo verfn erit laþis J* dius , jiLe cunda veftis Pontificis. Dicebatuc €6c.) LXX. etiam ipfi fardium vo- cant. Sic ume- ab [ebrzis vuyri c£ofen,a Gracis Aóyiov, Plinius appellat /zrdas. eLe a Latinis ; vatzonale. Sic autem ap- di&ta eft gemma a Sardibus Lydisz ur- abít. be, ubi primum inventa elt rubei pellabatar, quia Pontificem , & po- coloris. u- pulum admonebat eorum , quz fum- Arias Montanus putat far- qum ia prudentia, & ratione ipfis in fuo dium effe eam gemmam , quam nos j f appellamus Rabno. officio, facrificiis , & facerdotio con- de fideranda erant, queque fignificaban- Topatius.) Gemma virens , de qua tur per nomina filiorum Ifrael , per- vide Plin. lib. 27. cap. 9. non femel me que Urgm , & tunmim ,id eft, per hzc gemma laudatur in Scripturis. dlci, Dotlrinam , & Veritatem , qu& rationa- Smaragdus.)Et hec eft virens gemma. fchï' li infcripta erant. Secundo fie ap- Vide Plin. 27. c. 5. 18. Carbusculus.) lta di&us , quod ite pellabatur, quia rationale hoc dabat * 294. e LIBRI EXOD[V ^ Al* 19. In tertio ligurius, achates, & amethyftus: J fi u jl 20. In quarto chryfolitus, onychinus, & berillus: inclufi 12 la( auro erunt per ordines fuos: 21. Habebuntque nomina filiorum Ifrael: duodecim nomi- meral 98. nibus caelabuntur , finguli lapides nominibus fingulorum per duodecim Tribus. hume [eim 225. Facies in rationali catenas fibi invicem cohserentes ex p auro puriifimo: ; 23. Et duos annulos a ureos, quos pones inlutraque rationa- judic CUT lis fummitate: 3 24. Catenasque aureas junges annulis, qui funt in margini- B P bus ejus: - tem, Dom 25. Etipfar um catenarum extrema duob'ïs copulabis unci- nis in utroque latere fuperhumeralis, quod rationale refpicit. i 26. Facies & duos annulos aureos, quos pones in fummitati- r ^5 2* bus rationalis, in oris, quae e regione, funt fnperhumeralis, - & pofteriora ejus afpiciunt. Cjus US faci l 27- ANeC. 7 3 al Qu igniti carbonis fpeciem referat. Vide quod ebrietatem prohibere credatur. t Piin. lib. 27. c 7. Vide Plin. 27. c. 9. quialiam etymo- Saphirus.) Gemma& carulei, ac cc- logiam affert. leftis coloris ; fubinde tamen hac 20. Chryfolitbus.) Lapis aurei colo- emma aureis pundis collucet, vel ris, ut nomen indicat. VidePlinium [l ibid. TatiO etiam purpurafcit. Vide Plin. lib. DALT E Onzychbinus.) Gemma humani unguis þt Z4fpis. ) Hujus. multe recenfentur coloris, & candoris. Vide didta Ge- hi nef. 2 n. I2. ", fpecies; primaria tamen fpecies, quz grammatifa , velpolygrammas dicitur, Beryllus.) Gemma viridis, fed cum tett virens elt, affinifque fmaragdo. Vi- pallore, Vide Plin. lib. 27. c. g. Ha- Ye de Plin. lib. 27. &. 9. rum gemmarum myfteria difficile eft 19. Ligurius.) lta etiam LXX. D. affequi. Videtamen multaapud Cor- rj Hier. Epift. ad Fabiolam Lyscwriam nelium a Lapide. [/] appellat. INon fatis conflat , quz- o1. Habebuntque momina. ) 'Ipfa no- j mina chara&eribus defcripta , non nam fit hec gemma , qui verius lo- qr ] quuntur , fücci fpeciem effe dicunt. quod exiftimavit Prado in c. 1. Ezech. Achates.) Ab Achata Sicilie fluvio pag. 45- Symbola, feu infignia cu- [m) fic di&us hic lapis, in quo primo in- juívis tribus. Italicedicimus Z^ 4rszz. W ventus: gemma eft.fatis vulgaris, & 22. Cateias.) De quibus n. 13. df mira in coloribus varietas. Vide PJ. c6. Facies E& duos &nnulos. 6$c.). Eloc bt 276 T0 Italice appellamus .4gztz. verfu 26. & duobus fequentibus de- fcribitur lieamen rationalis cum E- m "Ametbyfius.) Purpurea , vel viola- Íer cea gemma, vel potius mixtam ha- phod per quatuor annulos, qui erant M bens violam purpur&. lta appellata; in extremitatibus rationalis, per quos * h £ CATPETIT XXVIIL 295 e : 27. Nec non & alios duos annulos aureos, qui ponendi funt nchf in utroque laere fuperhumeralis deorfum, quod refpicit con- tra faciem juncturze infcrior is, ut aptari poffit cum fuperhu- noni merali, m p 28. Et ftringatur rationale annulis füis cum annulis fuper- humeralis vitta hyacinthina, ut maneat jun£&tura fabrefatta, & a 68 6X fe invicem rationale, & fuperhumerale nequeant feparari. 29. Portabitque Aaron nomina filiorum Iífrael in rationali j0na- judicii fuper pectus fuum, quando ingredietur San&uarium; memoriale coram Domino in eeternum. gini- 30. Pones autem in rationali judicii DoGtrinam , & Verita- tem, qua erunt in pe&tore Aaron, quando ingredieturcoram inci Domino: & geftabit judicium filiorum Iírael in pe&ore fuo, jicit in confpet&tu Domini femper. Itti- 31. Facies & tunicam fuperhumeralis totam hyacinthinam, 1lis 32. In cujus medio f.pra erit capitium, & ora per gyrum éjus textilis, ficut fieri folet in extremis veftium partibus, ne Nec facile rumpatur. 33. Deorfum vero, ad pedes ejusdem tunicae, per circuitum, htut. quafi maia punica facies, ex hyacintho, & purpura, & cocco bis "o. tixu&g, mixtis in medio tintinnabulis, 34. Ita olo um traje&a vitta hyacinthina adflringebat paftor, do&ör, & princeps erat, re- rationale cum Ephod, in quo pariter quirebantur. apte refpondentes annuli erant inferti. Geflabit judicium. ) ld eft , rationa- rus Gt Et pofleriora ejus afpiciunt. ) Pofterio- le judicii, ra , id eft interiora, pars anterior ex- 31. Tuwicam füberbumeralem, ) Ylac u terior erat, ó vifü patens ; pofterior eft tertia veflis Pontificis. j vero interior, abfcondita, & tecta. 3a. Capitium. ) In Hebr. eft, 05 ca- [ 27. Contra faciem juntlure. ) Ilebr. pitis , id eft, apertura, five foramen in [ e regione junciura ejus fper texturam in- fummo, per quod caput tranfmittatur. Et ora per gyrum , 6c. ) Ora hec erat & geniofam Epbod, l0 29. Super petlus fuum. ) Ylebr, fuper fimbria, vel limbiapertura jam di&ti, on cor faum. five capitii latera, ne rumperentur , d 3o. Dotlrinam , €9 veritatem,) Xleb. tegens, & firmans per circuitum. tynm) tvow 4erim, vetumim. Jux- Textilis.) INon acu facta , fed ope- n ta varias derivationes fignificant five re textili. dotlrinam , 69 "veritatem , ut nofter ha- 33. Mixtis im medio tintimmabulis. ) Erant alternatim fita malum puni- jl bet interpres ; vel Zllzminationses , &5 | perf*&iones. VMidentur he duse voces cum,; & tintinpabulum ; hzc erant ex ) fcripte fuiffe in rationali ; & fignifi- auro ,"illa ex hyacintho &c. Aliqui cafle dorinz fplendorem , & inte- ajunt fuiffe 72. tintinnabula , & toti- t s gritatem vit2, quz in Pontifice, qui dem mala punica. Ita S.Hier. & Ifidor. ^ - 96 LIBRI-EXOSDNBD!I e 24- Tta nt tintinnabulum fit aureum, & malum punicum, rur- L fumque tintinnabulum aliud aureum, & malum punicum. eusc - £ccl. 35. " Et veftietur ea Aaron in officio minifterii, ut audiatur que j 45.11.fonitus, quando ingreditur, & e . M. fpectu Domini, & non moriatur. greditur Sgn&tuarium in con- qis fü 36. Facies & laminam de auro puriffimo: in quä fculpes ope;L u re cselatoris, SanCtum Domino. taberi 57. Ligabisque eam vitta hyacinthina, & erit fuper tiarai*n, v mii 28. Hmminens fronti pontificis. Portabitque Aaron iniqui- titur tates eorum, quae obtulerunt, & fan&tificaverunt filii IHfrael, in cun&tis muneribus, & donariis fuis. Erit autem lamina femper in fronte ejus, ut placatus fit ei Dominus. 39. Stringesque tunicam byffo, & tiaram byffinam facies, & Que balteum opere plumerii, Qu 40. Porro filiis Aaron tunicas lineas parabis & balteos, ac;' tiaras in gloriam, & decorem. 41 Ve- ; 33- Et nen moriatur. ) Si fecus fece- jubet ftringi byffo: id eft zona byffi- rit, fi non paruerit. na, quam ]Jofephus ait fuiffe latam conf 36. Laminam.) Lamina hec affixa tHuc t erat tiare in fronte Pontificis. quatuor digitos , & ita contextam, ut ferpentis exuvium videri poffet; ? Santium Domino.) Flebr. nyvo vwp & floribus varii coloris picturatam. &bodeft le Tehorva , Santlitas Tebova , qua- Tiete Tunicam.) Wactam ex byffo , fii- fi dicat: Deus Santiffimus eft, imo &am , fine rugis, aut finibus ad cru- ipfa Sanaitas. Colendus ergo rite, ra tantum ufque demiífam fecundum þefäm fancte, & reliviofe. S. Hier. qui tamen eam poderem vo- fe 37. Super. Tiaram. ) Hyacinthinam cans ad talos ufque defcendiffe, figni- cundum Jofephum. ficare videtur. 38. Que obtulerunt. ) Quafi dicat, Tiaram.) Ka eft, que etiam cida- Qum commiílas, dum non rite offerunt, ris dicitur, & mitra. 'Fiara Pontifi- Poxt fequenonfancificant, ut debent. Vel cis capitis eratintegumentum aliquan- eorum, pro quibus ipfi Deo facrifi- tulum affurgens , & fafcia , feu vitta ;1 cia obtulerunt. Portat autem pro Wrani circumdatum , ut olim mos regibus €n lis fupplicaturus , & fatisfa&urus in & facerdotibus, Chrifti figuram. Et balteum.) Z.onam extimam , qua T? lit placatus fit ezs Dominus. J Hacenim fuperhumerale, & omnes alias velítes [v quafi proteftatione laudis, & fanai- cingat. : Tort tatis Dei, hocqueactulatrie, & obe- Opere phumarii.) Nidefuüpra c.26. 1. A dientiz vel maxime exorabit Deum; 40. Porrofiliis 4aron, 65c.) Hicnu- deo merantur velles minorum fàacerdo- Ticer ut populo reconcilietur, & hoe mo- do portabit, & auferet peccata populi. tum, qu& erant quatuor. Femina- D n 39. Stringefaue . tunicam byfo. ) KMtt lia, tunica linea, zona, tiara. Ca- 8 quarta veftis facerdotalis, fcilicet tu- rebant ergo tunica hyacinthina , E- petu» nicalinea, & ftri&a. Hanc tunicam phod, rationali , & lamina aurea, n ! . C'AiDUT.XYVIL & XX[XQ. coati Dhytr- 41. Veftiesque his omnibus Aaron fratrem tuum , & filios In. ejus cum eo. . Et cun&torum confecrabis manus, fan&tificabis- daatr ] que illos, ut facerdotio fungantur mihi. i. CO 42. Facies & feminalia linea, ut o periant carnem turpitudi« nis fuce, a renibus usque ad femora. 0pe- 43.- Et utentur eis Aaron, & filii ejus, quando ingredientur tabernaculum teftimonii, vel quando appropinquant ad altare, ial ut miniftrent in fan&tuario, ne iniquitatis rei moriantur: Legi- Iniqu- timum fempiternum erit Aaron, & femini ejus poft eum. 1 in emper CAPUT XXIX , & Que fuerit Jacerdotum confecratio, ritusque oblationis pre illis, &? qui bis oblationibus vefcentur : ac de duobus agnis anniculis 05, dC quotidie offerendis. Ed & hoc facies, ut mihi in facerdotio confecrentiu'. Levit LS * 'Tolle vitulum de armento, & arietes duos immaculatos,?: ?- 2. Panefque azymos, & cruftulam abfque fermento, quze ] byfä- d confpería fit oleo, lagana quoque azyma oleo lita: de fimila etam, triticea cunCta facies. pofít , 3. Et pofita in caniftro offeres: vitulum autem, & duos a- Iaf« rietes. , lii d a 4- Et Aaron, ac filios ejus applicabis ad oftium tabernaculi jndum tefimonii. Cummque laveris patrem cum filiis fuis aqua , m Y- 5. Indues [ii- o cum nomine Domini, qua/m habebat cidg- Pontifex: 1. [N f/acerdotio.Y Md facerdotis fun- jntit Gtiones. At. - Covfterabis manas.) klebr. zmpie- dyomaculatos.) Integros , non clau- (qidt- bis, fcHicet dans in manus ,- quod of- vittà ferant. Idenim fiebat in facerdotum dos, non oculo uno carentes , &c. 2. Crufiulam.) Placentam. gibus confecratione : fenfus ergo eft , con- Que confberfa fit oleo. ) Xlebr. [ 4 fecrabis eos in facerdotes. , qllæ retur, commifia fítoko, cum fcilicet fubige. 25j 49. Feminalia.) Linea ex byiTO re- torta, ut vult Jofephus. Lagama quoque. ) TLagana funt liba 4 renibus ufque ad. genua, ) Inclufive. 41 ideo infWtuta feminalia, ne,fi cadere tenuia, aqua commifta cum fübigun- c u tur, fed cum offeruntur in oleo frixa. do. facerdotern contingeret , revelaretur 3. Vitulum autem, & duos avietes.) O£- turpitudo ejus , ut loquitur Scriptura. feres, id eft, fiftes, & applicabis ad niti . 42* Legitzmum. fémpiternum.) Liex per- e tabernaculum , ita poftea immolen- petuo fervanda Aaroni, & pofteris ejus.. tur, de quo n.1o. Bibl. eum. Com. Menuotb. T. L. P Z - ^5 78 LIBRIB£XODIE e $. Indues Aaron veftimentis fuis, id eit, lirea & tunica, & lU ao fuperhumerali, & rationsli: quod conftringes balteo. 6. Et pones tiaram in capite ejus, & laminam fíanGam fu- 16 des c per tiaram , 7. Et oleum un&ionis fundes fuper caput ejus: atque hoc C]US, ritu confecrabitur. 10 $. Filios quoq ue illius applicabis, & induäs tunicis lineis; cingefque bal:eo. tio € 9. Aaron ícilicet, & liberos ejus, & impones eis mitras: D) & fi eruntque facerdotes mihi religione perpetua. Poftquam ini- 20 tiaveris manus eorum, *Lev. nesf 10. * Applicabis & vitulum coram tabernaculo teftimonii. 1. Imponentque Aaron, & filii ejus manus fuper caput illius, &f fanni 1I. Et mactabis eum in confípettu Domini, juxta oftium tabernaculi teftimonii. p 12. Sumptumque de fanguine vituli, pones fuper cornua ol £0 lum altaris digito tuo, reliquum autem íanguinem fundes juxta bafim ejus. *Lev. 13. * Sumes. & adipem totum, quioperit inteftina, & reti- 3 culum jecoris, ac duos renes, & adipem, qui fuper eos eft, pec Vál & offeres incenfum fuper altare. pe W al 14. Carnes vero vituli, & corium, & fimum combures fo- quod dotis ris extrg caftra, eo quod pro peccato fit. ]px& D r;. Unum Wt pa 16 $. Vefiimentis fuis.) Feminalium hic cata fua vitulo imponere , illumque füper nulla fit mentio , quia jam ea indue- ut vi&imam pro fuis peecatis offerre, habet rant Aaron, & ejus filii honefle, ut utfic emundati dieni reddantur , -qui Mm lavarentur, ait Beda. pro aliorum peccatis intercedant , & facrificent. fint y 7. Oleum untlionis. ) Hoc pecuiiare 18 fuit fummi facerdotis, ut olio un&tio- ir. Matfabiseum.)'Tu Moyfes; nam nis in capite ungeretur ; nam de mi- etiam Moyfes facerdos licet vifibili nf initiatione confecratus non effet. [ta- [/7 noribus facerdotibus nihil tale legitur. Super caput ejus. ) Depofita tiara. que legimus in. Pf. 98. 6. Moy/es , & ii Undio hec peculiariter fiebat in 4aron in facerdotibus ejus. ime | Vi fronte decuffim formando five vac* 3. Et offeres incenfum. ) Elecomnia lic A ]ta Rabbini- inftar thuris accendes , & adolebis , ut uwóv. evaporent in fumum , & incendan- teS, [ 9. Jgitiaveris mamus eorum, ) Oleo tur in honorem Dei. ii Adeps ergo , pici inüngens. Caput tantüm Pontificis ; & renes vocantur zzce »fum, id eftr—vi- manus etiam minorum facerdotum &ima incenfa. €him inunguntur. 14-. Extra coffra , €5c.) Ratio , cur feoni 1o. Jmponentque manus.) Ut hoc ri- hec omnia extra caftra comburenda Tháti tu conteítentur fe peccatores, &pec- fint , redditur , quod hoflia fit pro Wt GAX DBU I XXIX. e $27 at rj. Unum quoque arietem fumes ; fuper cujus caput ponent Aaron, & filii ejus manus. im fu- I6. Quem cum mattaver is, tolles de fanguine ejus, & fun- des circa altare. e ht .17. Ipfum autem arietem fecabis in frufta, lotaque inteftina ejus, ac pedes pones fuper concifas carnes, & fuper caput illius, ineis, 18. Et offeres totum arietem in incenfum fuper alta re : obla- tio eft Domino, odor fuaviffimus victimse Domini. ittas: 19. Tolles quoq ue arietem alterum, fuper cujus caput Aaron, ] íni- & filii ejus ponest manus. 20. Quem cum immolaveris , fumes de fanguine ejus, & po- Dofill nes fuper extremum auriculze dexterze Aaron, & fili orum ejus, lj & füper pollices manus eorum, ac pedis dex trí, fundesque Y ftm fanguinem fuper altare per circuitum. 21. Cumq ue tuleris de fanguine, qui eft fuper altare, & de u oleo un&tionis, afperges Aaron, & veftes ejus, & fili Os, & ve- j itimenta eorum. Confecratisque ipfis, & vettibus, P.p.3 hl 7 25.'Tolles fe d " peccato, non quod omnis hoflia prb ferretur ; alter aries oblatus eflin ho- peccato eo-modo combureretur, fed füiam pacificam ; vitulus denique ob- $ f quod hoftia pro peccato fummi facer- latus eft pro peccato. dotis, aut pro multis, quorum unus 19. rietem alterum. ) Hic eft ariesfy um ipfe effet, hoc modo comburi debeat, qui offertur in vi&imam pacificam, | URLSY ut patet Levit. 4. ut fcilicet profpere facerdotium nov: 16. Fundes eirca altare. ) Eioc eit» mque facerdotes fufeiperent, utqueillud eis, fuper ipfüm altare per circuitum , ut & populo pacificum , ideft, fauftum , fettt habetur paulo poft in hoflia pacifica; & fortunatum foret. nam eadem &hic, & 1bi in Hebrzo N * ! funt verba. 20. Quem cum immolaveris. j Cum jugulando facrificaveris Deo. ^ Nam 4 18. Oblatio eff -Domino.) Ylebr. Lolo- poi lea aries hic ad plenam facrifcii hr cauftum eft Domzno, fipil confummationem cumburendus. erat. Odor [uaviffemus. ) Flebr. odor quietis, Et pones.) Sanguinem fcilicet arietis. t inquo fcilicet fuaviffime, & jucundif- ï;,ö' fime odoratus conquiefcit. Et füper pollices mamus eurum. ) Polli- ces tantum manus dextra finguli fan. Vidlime Demini. ) n confecratione guine afpergebantur, quod clarius ha- nnia hae Aaronis, & filiorum in facerdo- s,ut betur in textu Hebreo , in quo legi- lt« tes , oblatum fuit omne penus facri- EE lic mus: &5 fuper pollicem manus eorum dex - ficiorum ,. fc et holocauflum , & tere , €$ füper polliceg: pedis eorum dexteri. (g0s pacificum , & pro peccato ; ad illa Lv enim oíferenda ordinabantur, & con- 21. De oleo untlionis.) De cujus com- pofitione cap. 3o. n. 23. fecrabantur ipfi, — INam aries unus pri- Hfperges.) Oleo fcilicet, & fangui- ' [ mario oblatus eft in holocauftum; gndz ne, vel feorfum acceptis , vel , quod licet & comitanter pro peccatis of- probabilius videtur, po fimul mixxtis 309 LIPRI — EXODI e 22. Tolles adipem de ariete, & caudam, & arvinam, quse eju] operit vitalia, ac reticulum jecoris, & duos renes, atque adi- " pem, qui fuper eos eft, armumque dextrum,.eo quod fit aries O confecrationis : LW 7 (titua 23. Tortamque panis unius, cruftulam confperfam oleo, la- iil ! ganum Ge caniftro azymorum, qu od pofitum eft in confpe&u Domini. eju: 24. Ponesque omnia fuper manus Aaron, & filiorum ejus, & fan&tificabis eos elevans coram Domino. qui f 25. Suícipiesque univerfa de manibus eorum : & incendes den fuper altare in holocauftum , odorem fuaviflimum in confpe- fnant &u Domini, quia oblatio ejus eft. 26. Sumes quoque pectufculum de ariete, quo initiatus eft nibu Aaron fan&tificabisque illud elevatum coram Domino, & ce- det in partem tuam. quig ^ 27. San&tificabisque & pe&tufculum confecratum, & armum, j quem de ariete feparafti, ejus 28. Quo initiatus eft Aaron, & filii ejus, cedentque in par- tem Aaron, & filiorum ejus jure perpetuo a filiis Hfrael, quia Tatitu primitiva funt, & initia de victimis eorum pacificis, quze offe- ür f runt Domino. — 29.Veftem üe?f fhort 22. Et caudam.) Siquidem cum fa- illa ad Deum pertinere , ac deinceps fenio crificium pacificum effet ex ovina fpe- fimilia Deo fan&ificanda effe , & of- cedet ferenda per manus facerdotum. fecre cie, reliquis addebatur & cauda in al- tari cremanda , cum in ceteris vi&i- 26. Quo. initiatus eff JMaron. ) Qui fecri mis cauda non cremaretur in altari. UO . Eo quod fit aries confecratzonis.) Wed- fcilicet aries immolatus eft pro felici m confecratione Aaron. ditur ratio, curarmus dexter hic com- 27. Santhificabz/que E$. pellufculum.) ld conft buri jubeatur, cum alioqui in aliis pa- 30 cifieis non combureretur, fed in par- eít, offeres pectufculum Deo. us Petlufeulum 0. 6 armum.) Statui- tem ipfius facerdotis caderet cum pe- o &ufculo, qua de re vide Levit. 7. 1o. tur lex generalis de facrificio pacifico, [ ebi fed nimirum hic indicatur id peculiare non eo quod hic offertur pro confe- »erle) cratione facerdotum , fed deomni eo, fuiffe huic vi&imsz confecrationis, ut jl armus ipfius dexter abfumeretur. quod in pofterum oblaturi erant filii Aà00l 23. In confpetiu Domini. ) Coram al- lfrael, ut fcilicet ex eo pe&ufculum , tari holocauítorum, & armum dent facerdotibus, ficut ip- 34 fi facerdotesin fuo hoc facrificio utrum- Rlig 24. Santificabis eos elevans , €$c.) Yi Hac facerdotum fan&ificatio non erat que dederunt Deo. aliud , quam elevatio manuum eorum 28. Quia primitiva funt, & ini!iz; D fUS i cum muneribus facta per Moyfem, &c.) Quia hec funt partes primz, hi qua elevatione fignificabatur munera qu& iniio e vicdima pacifica, fepa- k r CAPUT XX 301 , qüæ 29. Veftem autem fanttam, qua utetur Aaron, habebunt filii |e adi- ejus poft eum, ut ungantur in ea, & confecrentur manus eorum. t are 3o. Septem diebus utetur illa, qui pontifex pro eo fuerit con- ftitutus de filiis ejus, & qui ingredietur tabernaculum teftimo- 0, l- nii, ut miniftret in Sanctuario. peu 41. Arietem autem confecrationis tolles, & coques carnes ejus in loco fan&to: *Lev | eus, 32. Quibus vefcetur Aaron, & filii ejus.. *Panes quoque, 8.3I qui funt in caniftro, in veftibulo tabernaculi teftimonii come- &2 endes dent, 9. 33. Ut fit placabile facrificium, & fant&tificentur offerentium Matt nípe- manus. Alienigena non vefcetur ex eis, quia fan£ti funt. 12. us eft 44. Quod fi remanferit de carnibus confecratis, five de pa- k - nibus usque mane , combures rc::liquias igni: non comedentur, -quia fanctificata funt. um 35. Omnia, quze preecepi tibi, facies füuper Aaron, & filiis ejus: *Septem diebus confecrabis manus eorum. | pi Pp35 36. . Et qua offe rantur Deo, Deique nomine offerun- feu, ut Deus oftendat, fe hoc facrifi- tur facerdoti. cio placatum, quandoquidem eos tam 29. Veffem autem [antlam , t$c.) Ne- benigne ad menfam fuam, hoc eft , ad flen fuas vicimas invitatos admittat. — ftes Pontificis fan&is ufibus deputans mortuo patre Pontifice accipiet filius Santlificentur "offerentium. manus. ) Et fenior, qui patri in Pontificatu füc- contadu hujus fanói cibi, & ex hac nceps caeremonia, fanctoque convivio, ma- & of fecretur Pontifex. cedet, utiisindutus ungatur, & con- Unáio, & con- is quodammodo confecrentur , & fecratio novi Pontificis fiebat ab ali- fan&ificentur manus eorum. ! Qui quo e minoribus facerdotibus; neque Alienigena.) Quui non eft de ftirpe feiii enim erat major aliquis, qui illum Aaron, etiamfi fit de ftirpe Levi. confecraret. Quia fantli funt.) Qiuia fcilicet hi ;l 30. Septem diebus. ) Septem conti- panes Deo oblati funt pro confecra- nuis diebus, quibus durabit ritus con- tione, non Levitarum,fed Sacerdotum. atüi- fecrationis , nec poterat feptem illis 34- Quia fantiificata funt. ) K.odem fic0, diebus confecrandus a tabernaculo re- die abfumi volo, ne aliqua circa illa )nfe- cedere. Ley. 8. 55. irreverentia contingat, ne , fi inpo- jie0) 31. d» loco fandio. ) In atrio ante fterum refervata ad profanorum ma- t f tabernaculum, igne ex altari fumpto. nus forte veniant, aut cum incipiant 32. Qui funt in caniffro.) ldeft, qui putrefcere, & maleolere, projiciantur. fllf.n j ii reliqui fu5t; neque enim omnes im- 3$. Septem diebus, €&/c.) Pracipitur, um pofiti fucrunt manibus facerdotum. ut in confecratione facerdotum per 33. Ut fit placabile [acrificium.) Sen- feptem dieshac quatuor quotidie fiant. 1T. qiffl,- fus eft fecundum Hebr. quod fit. fa- I. ungantur manus fàcerdotum. fs crificium, per quod expiatio fada fit, immoletur vitulus. Iil. mundetue & manuum facerdotum confecratio , altare.. IV. ungatur altare. g e j m^ LIBRI EXODI m 45. Et x;*itu lum pro peccato offeres per fingulos dies ad ex- plandum. Mundabisque altare, cum immolav eris expiationis hoftiam , & unges illud in fanGtificationem. Ài 37. Septem diebus expiabis altare, & fan&tificabis, & erit Sanctum San&orum: omnis, qui tetigerit illud, fan&tificabitur. A um. £05 38. Hoc eft, quod facies in altari: * Agnos anniculos duos .^*5 per fingulos dies jugiter, ip z 39. Unum agnum mane, & alterum vefpere, 4o. Decimam partem fimilze confperfze ol eo tufo, quod ha- í beat menfuram quartam partem hin, '& vinum ad libandum ejusdem menfurze in agno uno. 41. Alterum vero agnum offere s ad vefperam juxta ritünf matutinae oblationis, & juxta ?a, quae diximus, in odorem fua- vitatis. " 42. Sacrificium eft Domino, oblatione per L petua 1n genera- tiones veftras, ad oftium tabernaculi teftimoni / 1 coram Domino, et. ubi conitituam, ut loquar ad te, ipft 43. Ibiq ue præcvipiam filiis Ifrael, & fan&ificabitur altare in gloria mea. ' par VTE 44.San- 160 -- 36. Mundab His.) Continet Hin 1i2. Looin. Ti "vitulo. Z/que. ) Expiabis oblato Login vero quantum fex ova Palz- it confezratum. Unges ilud im fanüifcationem. ) Ut fünz, quze majora funt noflris, d 6 citurque a Hieronymo fextarius ; eft 3 7.Santlum Santtorum.) SanQiffimum. Pefv Santizficabitur. ) San&ificetur , fan- autem FHin menfura /Egypriaca. Uno verbo Hin continet 72. ova . 1oq1 &ificari debet , vel, nemo debet ac- 41. 44 Fefperam. ) Ylebr. i» duas cederefacra fa&urus , quirite, & fta- vwe/peras, vide füpra c. 12. n. 6, — tuta c&remonia confecratus non fit. 42. d offium tabernaculi , &5 205) U 38. Hoc efü, quod facies.) Quafi di- pra altare holocauftorum. 4 cat , in hunc maxime ufüm volo al- Coram Dorino.) Coram tabernaculo, Sqó tare erigi, ut in eo juge fàcrificium duorum agnorum in holocauftum Ubi conflituam, ut lequar ad te.) Ex Dror, offeratur. quo patet Dominus etiam refpondit- 4j íe ad oflium tabernaculi ? non tan.e berm 39. Vefjere.) ld eft , hora non 35 tum de propitiatorio in San&o San- ltse ut explicat Jofephus lib. 14.c. g. A fi- Corum. tiquitatum ' Judaicarum. Mlatutino, 43. Pracipiam füliis lfpael, ) Pcr te & vefpertino facrificio agnofcitur internuntium. meum. É Deus no&is & diei creator. G; Santlificabitur -altare in &loris a. Qu 40. Decimampartem. ) Scilicet E.phi, San&um declarabituraltare, cum glo- nempe comor. ria mea circa illud apparucrit ; acpra- aut uhgl T&o. ) l'undendo expreffo, non torculari. fertim cum ignem de ccelo mittam ad affay abfumenda facrificia, Levit 9. 24. pH Vr f. CAPUT XXIX. & XXX., 30 a ex. ationis 44. San&tificabo & tabernaculum teflimonii cum altari, & Aaron cum filiis fuis, ut facerdotio fungantur mihi. & eti 45. Et habitabo in medio filiorum Ifrael, eroque eis Deus. abitur. 46. Et fcient, quia ego Dominus Deus eorum, qui eduxi s duos eos de terra /Egypti, ut manerem inter illos, ego Dominus Deus ipforum. CAPUT XXX od h- Inflitutio altaris tbymiamatis , €? pecunia: in ufus tabernaculi exi- andom genda , labri enei confiruendi , un&lionis tbymiamatis , & reliquorum, qu& ad tabernaculum [pettant. Tittnt m fi- Acies quoque altare ad 3 adolendum thymiama de liggis I.F Setim. enera 2. Habens cubitum longitudinis, & alterum latitudinis, id ymino, eft, quadrangulum, & duos cubitos in altitudine. Cornua ex ipfo procedent. i e1 3. Veftiesque illud auro puriffimo, tam craticulam ejus,quam parietes per circuitum , & cornua. Faciesque ei coronam au- reolam per gyrum. 9A 4. Et duos annulos aureos fub corona per fingula latera, ut mittantur in eos vectes, & altare portetur. Logit. 1 Päi;- 5. Ipfos quoque vettes facies de lignis Setim, & inaurabis. lii; ["x j ; d 6. Ponesque altare contra velum , quod ante arcam pendet teftimonii coram propitiatorio, quo tegitur teftimonium , ubi 3. Um loquar tibi. PET 7. Et fl Y ) $i 744. XS:mtfä:fmbo » €8 tabernaculum.) reticulata, ut per ejus foramina thy- Sanáum declarabo , & ut fan&tum a miamatis, five aromatum incenforum mza.x'g» pro£anis tuebor. cinis decidens inhumum fub altare dela- j) bX 4$. Habitabo in medio , 65c. ) In ta- beretur, INon tamen immediate füu- þondif- bernaculo meo , quod eft inter filios perponebatur craticule thymiamo2 in- yn tat« 1frael. o at cendendum ; alioqui auream craticu- Hadrangulum. ) ! Quadratum ; lam vis ignis folviffet, fed in areo "g «quis lateribus. thuribulo , quod craticule ipfi impo- Pcr E nebatur, Levit, 1o. 1. Coruta ex ipfo procedent.) Ex tigillis mü. , quatuor angularibus officio pedum Faciefque ei coronam.) Limbum, vel fungentibus fürgebant in obelifci, circum , Italice dicimus cersice , vide l gk) aut, utalii volunt, inpomi modum, dicta c.. 25. 25. x pfæ' affabre elaborata. guam Zlurcolam. )- Auream. 3. Craticulam.) Klebr. tefum , vel 6. Contra welum. ) Quod dirimit d aperimmentum | ejus. Craticula hec erat San&um a San&o SPancorum, LN 304 LIBRI,EXODI 7. Et adolebit incenfum fuper eo Aaron, fuave, fragrans ]4 mane. Quando componet lucernas, incendet illud. pretir, H 8. Et quando collocabit eas ad vefperum, uret thymiama '- fempiternum coram Domino in generationes veftras. 16 trade 9. Non offeretis fuper eo thymiama compofitionis alterius, nec oblationem , & victimam , nec libabitis libamina. á Corar 0. Et deprecabitur Aaron fuper cornua ejus femel per an n Ij. num, in fanguine , quod oblatum eft pro peccato, & placabit fuper eo in generationibus veftris. Santtum fan&torum erit pone Domino. ml i1. Locutusque eft Dominus ad Moyfen, dicens : j Num. 12. * Quando tuleris fummam filiorum Ifrael juxta numerum, 20, 1. 2. dabunt finguli pretium pro animabus fuis Domino, & non erit doac aga in eis, cum fuerint rccenfiti. *Lev P] & ?e]n 27.2$. 15. Hoc antem dabit omnis, qui tranfit ad nomen, dimidium iNum. fici, juxta menfuram templi. TC 2 lus viginti obolos þabet. 3. 47. Media pars ficli offeretur Domino. 2 Ezech, 14. Qui 43.12. — 4rcam L . teffimonii.) "Teftamen- 12. Tuleris fummam.) Populum nu- 7141(! 1 ti: dicitur tef'imonii , quia in ea erant merabis, cenfüm inibis. Gtu, tabule legis, que eft quedam volun- Pretium pro animabus füis.) Quo fci- €0 fàcr tatis Dei teftificatio. licet animam fuam , id efb, vitara EE Tegitur tefimonium. ) '"Vegitur ipfa fuam a Domino quodammodo redi- Tdqui arca. mant , ne fcilicet interficiantur ,. f effet. ; tributum hoc pendere negligant, quod $. Thbymiama fmpiternum. ) Quuod accidit 2. Viis fingulis diebus mane femel, & fe- eg. ult. in cenfu , quem Gm mel vefpere adolendum fit jugiter. imperavit David, in quo cum ferva- &nim ( 9. Cempofitionis wlterius. 27 Y Alterius ta non effet lex hac tributi, ut notat tuor À fcilicet, 'quam præfcribam4 vobis, ofephus 7. antiq. e. 1o. feptuaginta Hj num, 34. : ominum millia pefte ceciderunt. &qua ls 10. Deprecabitur. ) Hlebr, expiabit ; Non erit plaga. ) Ut tempore Da- vidis accidit. per jv agitur enim jam de: anniverfaria alta- Tumeny ris expiatione, 13. Omnuis, qui tran[t ad momem.) Tm, Hebr. Ommis, qui tranfit ad mumcratos , Vel etia Jn fanzuine.) Cum fanguine. cujus fcilicet nomen recenfetur. Qued oblatum. ) Qui oblatus eff. 16 gt Dimidium fícli. ) Siclus moneta ufi- 1 ] Placabit. j-Exxpiabit, vel placabit tatiffüüma Heb5rais, que & ltater di- Aaron Pontifex Deum. ceboatur. Pondus ficli erat quatuor E pusm, Super e0.) Scilicet altari. Ph »in " drachmarum Atticarum , & sequiva- üs, d Ím generationibus .veffris. ) Id eft ; lebat quatuor regalibus Eifpanicis, li lt qui ritus expiationis fervabitur futu- quod intellige de argenteo. INam D6t lg, ris- deinceps femper generationibus. erantetiam ficlus aureus , & areus, Que vo| Santlwn. Santlorum. ) SanGiffimum paris omnes ponderis, fed pro mate- altare , SanGiffimus ritus expiationis. ria inequalis pretii. lil], : DARU XXX. 3995 [j $h li 14. Qui habetur in numero, a viginti annis, & hlpl"ä , dabit pretium. Tojan Is. Dives non addet ad medium fic!i & pauper nihil minuet. 16. Sufceptamque pecuniam, quae collata eft a filiis Ifrael, tràdes in ufus taberunaculi teftimonii, ut fit monimentum eorum leris, coram Domino, & propitietur animabus eorum. . E 17. Locutusque eft Dominus ad Moyfen, dicens : Yacabi I8. Facies & labrum asaeneum cum bafi fua ad lavandum: m eyt ponesque illud inter tabernaculum teftimonii, & altare. Et miffa aqua, 19. Lavabunt in ea Aaron, & filii ejus manus fuas, ac pedes, pertm 20. Quando ingreffuri funt tabernaculum tettimonii, & quan- on q do accetluri funt ad altare, ut offerant in eo thymiama Domino, 21. Ne forte moriantur: legitimum fempiternum erit ipfi, pidium & femini ejus per fucceffienes. habet, 22. Locutusque ett Dominus ad Moyfen, 23. Dicens: Sume tibi aromata, primae myrrhae, & electze quin- Q lp Qu« guxta menfuaram templi. ) Quod di- 198. Labrum.) Hebr. cozcham. |Erat citur, quia in fan&uario quafi in lo- hoc vas fadtum ad aquam continen- duo tj €o facro, & tuto fervabatur ficlus ju- dam; qua lavarentur primo facerdo- fliffimi ponderis, ad cujus normam tes, antequam ad fàcra accederent; j vin'*[l reliqui omnes examinarentur, fiopus fecundo partes vidimarum, qu& im- b r molabantur. Pofitum erat inter fan- tur, J effet, ne fraus aliqua irreperet. Viginti obolos babet..) Judaicos fcili- é&um, & altare holocauftorum. t qoi cet; ham Articulus habebat 24. tot 19. Levabust im e4.) Aqua nimi- ; quem ; fa- enim obolos efficiunt drachmaz qua- rum per fiflulam effluente. : nott tuor Áttice, quas valet ficlus. Manus fuas , a4c pedes. ) Sacerdotes 1$. D£éves mon addet , €5c.) Pretium nudis pedibus in tabernaculo mini- ag zquale in cenfufolventdives, & pau- ftraffe docet Ribera de Tembplo lib. ^ per, vel ut ex ficlis conftet populi z C. 16. cum aliis. ïcFDa numerus, vel ne dives prz fe paupe- 21. Ne forte moriantur.) Si hanclo- ol j rem, quod minus dederit defpiciat, tionis ceremoniam neeligant. vel etiam quia accepto beneficio pa- Legitimum.) Lex erit &terna , fem- iilb per fervand:. D res gr;:tias omnes referre debemus. j n 16. de ufus tabernaculi.) Cujus fum- 23. Prima myrrba , &5 eletfe. Myr- ptus magnierant, majores etiam tem- rha prima , hoc eft , praftantiffima, 1tel 6 quia 9r pii , in fabrica tam ampla , in alen- aut quz prima defiuit e cortice, qu& 8] dis, & veftiendis facerdotibus, &c. appellatur fta&en ,. zà r€9 gx( S £V 5 lit fit monimentum coram Domzno.) Ut 2 diftillando. In Hebrzeo eft, mr- N per hoc Deus veflri recordetur ; fit- rba libertatis, feu , myrrba libera, qua& grai5, que vobis propit;us. fcilicet libere, fponteerumpit, & de- O[Tl»ï Jibl. cum. Com. Menocb. 3. £. Qq eN 306 LIBRIEXODI quingentos ficlos, & cinnamomi medium, id eft, ducentos 23 quinquaginta ficlos; calami fimiliter ducentos quinquaginta. Pl 1f 24. Cafi&é autem quingentos ficlos in pondere fan&tuarii, olei 2 de olivetis menfuram hin. en) 25. Faciesque un&ionis oleum fantctum, unguentum com- &qu pofitum opere unguentarii, 26. Et un ges ex eo tabernaculum teftimonii, & arcam tefta- tum ( menti, 6 27. Meníamque cum vafis fuis, candelabrum, & utenfilia pone ejus, altaria thymiamatis, Tebo 28. Et holocaufti, & univerfam fupelle&tilem , quae ad cul- y tum eorum pertinet. fandt 29. Sanctificabisque omnia, & erunt San&ta fan&orum: qui 3 tetigerit ea, fanCtificabitur. tüt,| 30. Aaron, & filios ejus unges, fan&tificabisque eos, ut fa- cerdotio fungantur mihi. 31. Filiis quoque Tfrael dices: Hoc oleum un&tionis fané&tum erit mihi in generationes veftras. Dupi fii 32. Caro hominis non ungetur ex eo, & juxta compofitio- nem ejus non facietis aliud , quia fanCtificatum eft, & fanttum erit vobis. 33. Homo 1 fluit, & eft qua(ïþquidam myrrhe flos. culpam contrahet, hoc fenfu; fi quis hi Calami.) Odorati, five aromatici , non initiatus ea contre&are aufus fue- de quo Theophraftus 1. 9. hift. plant. rit, noxam contrahet, nam fan&ifi- c. 7* Plin, l. 12. c. ?2. Galen. hb. 8. cari aliquando in Scriptura idem elt, medicam. fimpl. Diofcorid. lib. 1. acpollui: culpa polluetur. Vide Deut. 2 j C€ap. 1?. 22. 9. & Agg&i f" 13. Cerdo 24. Cafe.) D. Hier. ad Principiam 31. Santlum erit mibi.) In ufus fo- Ist cenfet cafiam effeillam, que cevay£, lum fan&os ad mei cultum affumetur. 34 Chald. Saz&um erit coram me. LiXX. ln hoc eft fiftula cafie nominatur, quod 0n fiftularum, vel cannarum fpeciem re- Sancilum erit vobis. In lingua Hebrza ? ferat. Italice ezzzella. Vide Difcorid. fape abundat Mi5i; dicunt enim , Ite quo ] ].1.c.12.qui ejus plures fpecies recenfet, mihi, pro Ito: fic lfaig 6. 7. quis ibit 64 l3 Menfüram bin. ) Dequa di&um cap. mobis! pro $ quis ibit? lta hic , /a- 29. n. 40. um,mibi erit , prO. fantlum erit , vO- quem 2$. Opere unguentarii, ) Juxta artem bis fcilicet, & apud vos. Dui myroópolarum 32. Caro beminis.) NNullus homi- um plafiariorum. , pigmentariorum 3 fe- num, vel nulla pars hominis: qui- 5 29. Erunt Santta Santlorum. ) Erunt dam Reges excipiunt, qui oleo un- fna fanctiffima ex hac confe.ratione. gebantur; fed hi oleo communi , non $a Santliffcabitur. ) San&ificetur for- oleo undionis , ut loquitur Scriptu- Hiyen taffe etiam hic /antificabitur fignificat, ra, aut fan&to, quo Pontifices. Wnu m J CAPUT XXX. & XXXL. $07 Ctnt 43. Homo quicunque tale compofuerit, & dederit ex eo Inta, alieno, exterminabitur de populo fuo. 'isol 34. Dixitque Dominus ad Moyfen: Sume tibi afomata, fta- &en , & onycha, galbanum boni odoris, & thus lucidiffimum, | CO eequalis ponderis erunt omnia : 45. Faciesque thymiama compofitum opere unguentarii, mix- |tefta- tum diligenter, & purum, & fan&tificatione digniffimum. 46. Cumque in tenuiffimum pulverem univerfía contuderis, enfila ones ex eo coram tabernaculo teftimonii, in quo loco appa- rebo tibi. Sanétum fantCtorum erit vobis thymiama. d u- 7. 'Talem compofitionem non facietis in ufus veftros , quia fant&tum eft Domino. .38. Homo € :qu tur, peribit de populis fuis. juicumque fecerit fimile, ut odore illius perfrqa— vtf CAPUT XXXI. Xbom Deputantw a Domino Befcleel, & Ooliab ad extru&tionem taber- fitio- naculi , ac ceterorum , que ditta [uni : de [abbati obfervatione & de tabulis a Domino Moyfi datis. Xtum Jomo LT Ocutusque eft Dominus ad Moyfen , dicens : —À 2. Ecce, vocavi ex nomine Befeleel filium Uri filii fi quis Hur de tribu Juda, Qqa 3. Et sfuüe- atf m ell 36. Coramtabernaculo tej?;'monii.) Co- .Dait 33- /.le'mo.) Alicui , qui non fit fa- cerdos ,.vel generis facerdotalis. ram Sanáo San&orum in altari thy- Exterminabitur.) Interficietur. miamatis. js fo- 34- Stadlen. ) Vide fupra hoc cap. In quo loco.) "Tabernaculo jam di- petut. n. I3. &o, Sand&o fcilicet Sanctorum. N Santlum Santterum. ) tloc eft San- eDraa "Qnycha.) Unguentum odoratum de &iffimum. quo Diofcor. lib, 2. c. 8. h lt Galbanum. ) Succus eft ( ait Diofcor. 39. Fecerit Fmile.) 'Ehymiama. "m 1. 3. c. g. ) ferule nafcentis in Syria, Peribit de populis fuis. ) ebr. ex/ciz- uem nonnulli metopium vocant. detur. de populis füis , interficietur , per- z det illum Deus. Boni oderis.) Aromaticum , fele- Gum, odoratum. wmï' 35. Thymiama. ) Aromaticum fuf- 2- L/Ocavi ex womine Bg/äleel.)Ego Deus ) qub finentum. nomirratim pre ceteris omnibus Q 1f Sanüificatione digniffmum.) 'Tam di- delegi Befeleel. ,nOn figenter , exacteque compofitum , ut Fl Hur. ) Llur ifte avus Befe- jpur dignum fit, quod Deo fandificetur, leel videtur fuiffe ille, de quo c. 17. 12; & 24. 14. ideoque non proceffit d eft; adoleatur, o&'eratu'r, incendatur 308 LIBRI EXODI e n 3. Et implevi eum fpit * ^ norveo itu Dei, fapientia , & intelligentia, & red fcientia in omni o ijCivs 4- Ad excogitandum l'HO!I I quidquid fabrefieri pgte& ex auro, & : argento , & cere, fen N $. Marmore, & gemmis, & diverfitate lignorum. r 6. Dedique ei focium Ooliab filium Achifamech de tribu enit Dan. Etin corde omnis eruditi pofui fapientiam: ut faciant abt cun&ta, qua&e praecepi tibi, 7. Vabernaculum foederis, & arcam teftimonii, & propiuia- moi torium, quod fuper eam eft, & cunéta vafa tabernaculi. fcri 8. Menfamque & vafa ejus candelabrum puriffimum cum vafis fuis, & altaria thymiamatis, . 9. Et holocaufti, & omnia vafa eorum : labrum cum bafi fua; Ms Io. Veítes fan&tas in minifterio Aaron facerdoti, & filiis ejus, tili ut fungantur officio fuo in facris. 11. Oleum un&tionis, & thymiama aromatum in SanGtuario, . omnia quae praecepi tibi, facient. : 12. Et locutus eft Dominus ad Moyfen, dicens: L *Sup. I3. Loquere filiis Ifrael , & dices ad eos: * Videte, ut fab- Ezech 2b 9- bat um meum cuftodiatis : quia fignum eft inter me, & vos in R 209. I2 generationibus veftris: ut fciatis, quia ego Dominus , qui fan- vin &tifico vos. 14. Cuftodite fabbatum meum, fanCtum eft enim vobis : qui K polluerit illud, morte morietur: qui fecerit in eo opus, peribit anima illius de medio populi fui. 15. Sex diebus facietis opus : um efc,x in die. feþtimo fabbat requies i It Moyfesin genealogia Befeleel, & nul- fi dicat : nolo tamen illa ; qu& prg- petu lum ultra Hur nominavit, quod Hur cepi fieri diebus fellis. lepi ex fupra di&tis fatis effet cognitus. la generationibus weflris.) /uatibus, 3- Spiritu . Dei. ) Spiritu meo, vel quamdiu vixeritis. ! Spiritu excellenti. Porro Spiritus Qui fantlifico vos. ) Qui fcilicet ad ]i cultum meum applico, mihique quafi loo ei eft , qui fequitur, videlicet fa- pientia, intelligentia, & fcientia in dico, & confecro per hanc feftivitatem diy omni opcre fabrili. meam fabbati, uti in ea fan&e me cola- tis. Da 6. In corde omnis eruditi.) Peritisar- I4. Santlum eff enim -vobis.) San&e tificibus minoribus , & inferioribus colendum. dedi etiam induflriam fuam , & pe- li5 Peribit.) Judicis fententia, aut alio- ritiam , ut juvent Befeleel, & Ooliab qui Dco vindicante. in fabrica tabernaculi. 15. Requies f[zntla Domino. ) Ad co- & Jendum D ominum. et 13. Sabbatum.) klebr. /455ata , qua- ?v CAPU T AXXXL & XXXH.. 4 399 t t requies fan&a Domino ; omnis, qui fecerit opus in hac die, x morietur. , & 16. Cuftodiant filii Tfrael fabbatum, & celebrent illud in : generationibus fuis: Pattum eft fempiternum. * fex *Gen. 17. Inter me, & filios Ifrael, fignumque perpetuum : tribu enim diebus fecit Dominus-coelum , & terram; & in feptimo ?. * FP ab opere cefíavit. 18. Deditque Dominus Moyfi, completis hujuscemodi fer- Qp monibus in monte Sinai, * duas tabulas teftimonii lapideas, Deut. 9- 1oc. fcriptas digito Dei. | CUf CATPUT XXSILT ü fua,' Alfoyfe abfente , bopulus vitulum aureum conflat, €? adorat ; ob «ji- ; gU fulum adoratum Moyfes Deum precatur, tabulas frangit , vitulum comburit , €? zdarone objurgato idololatras occidi jubet, Qario, ceterisque veniam impetrat. £. Idens autem populus , quod moram faceret defcendendi t fob- V de monte Moyfes, congregatus adverfus Aaron, dixit: " A&. Vos 1f *Surge , fac nobis deos, qui nos preecedant: Moyfi enim huic"' ji fat- viro,qui nos eduxit de terra /Egypti,ignoramus, quid acciderit. ?: 4* a. Dixi:que ad cos Aaron : Tollite inaures aureas de uxorum, $: qUi filiorumque, & filiarum veftrarum auribus, & afferte ad me. eribit 3. Fecitque populus, qu:e jufferat, deferensinaures ad Aaron. , formavit opere füforio, & fecit *Pf. 1 ell, u* 'Quas cum ille accepiffet Qq3 ex 10j-1$ Squies — 16. *Pdöïum eff fempiternum.) Lex pär- lumnam , fed quia Moyfe in monte petuo duratura , dum. flatus veteris moras trahente, & ipfa fleterat , cu- g p legis durabit. pido illos inceffit novi alicujus Dei , ADUS, Y7. Ceffavit ab opere. ) Hebr. refpira- quem. ducem fequerentur. vit 4 labsre , loquitur more humano. Moyffenim buic viro.) De Moyfecon- 19. Duas tabulas teflimonii.) leca- t ad temptim loquuntur quafi de quo- jcguatt logi, fivelegis, queteftimonium eft piam e vulgo; & non cognito. itatett divine voluntatis. ^ - qollite inaures: aureas uxorum,Gc, ) Digito Dei.) OperaDei, aut Angeli Poftulat inaures, quas viros a mulie- ecle Deum referentis, non hominis. ribus zgre, ac ne egre quidem im- findt petraturos fperabat , ut fic a malefa- 1. r Me nobis Deos.) Deos,id eft Deum; no propofito avertat. unum enim tantum petierunt , 4. Vitulum.) Aliqui Patres putant u al« & Aaron unum dando eorum fatisfe- tantum vituli caput effi&um , ita D. AL o* cit poftulato. Cypr. lib. de borio patientie füb fi- Qui nos pracedant. ) Xlabebant co- ném. Ambr. ep. 62. LaGant. l. 4. «6 e 310 VLIBRI EXODI ex eis vitulum conHätilem, dixeruntque : Hi funt dii tui, Ifrae.I, qui te eduxerunt de terra JEgypti. fice $. Quod cum vidiffet Aaron, cedificavit altare coram eo, & p praeconis voce clamavit dicens: Cras folemnitas Domini eft. r 6. Surgentesque mane , obtulerunt holocaufta, & hoftias pa- []11 [ 1Cor- cificas, & * fedit populus manducare, & bibere, & furrexerunt velt 16- 7- ]udere. oQu Deut. 7. Locutus eft autem Dominus ad Moyfen, dicens:* Vade, m 9.12- defcende: peccavit populus tuus, quem eduxifti de terra /Egypti. Cuu I 8. Recefferunt cito de via, quam oftendifli eis: feceruntque fibi vitulum conflatilem , & adoraverunt, atque immolantes ei eft 16 s3Reg- hoftias, dixerunt: *Ifti funt dii tui, Ifrael, qui te eduxerunt 12:29-de terra /Egypti. in t * Infr. 9. Rurfumque ait D ominus ad Moyfen: * Cerno, quod popu- ii 33. 3- lus ifte durze cervicis fit : al? Deut. 10. Dimitte me, ut irafcatur fuüror meus contra eos, & de- H 9- 35 Jeam eos, faciamque te in gentem magnam. Teqi i1. Moyfes autem orabat Dominum Deum fíuum, dicens: tium |Pfjt, * Cur, Domine, irafcitur furor tuus contra populum tuum, " 10525 quem eduxifti de terra /£gypti, in fortitudine magna, & in 105; manu robufta ? 85 I2. Ne X (.0 ht 1o. Auguíl. in Pfalm. 753. Hier. in 7- Populus tuus. ) INon jam meus, fX & Amos . & alibi. Fuit vero hic vi- qui me tam graviter offendit. 21 tulus Apis ZEgyptius bos, alio nomine 10. Digitte me. ) Quafi dicat, de- ere Serapis dictus. fine diligere; diledio enim tua im- $. «Edifícavit altare coram eo. ) 1do- pedit, ne deleam : dicit vero id non 1o vituli. , przciplendo, fed monendo , & ex- n Solemuitas Domini eff.) Pro, Domi- primendo, quid illum a fupplicio re- [// 7) ni, in Hebrao ell nomen tetragram- vocet. Aug. in Exod. q. 149. ChaW. Edy maton , quod nomen etfi foli Deo vertit : lztermitte deprecationem , qua debitum , tamen Aaron jam peccato fcilicet prohibeor, & qua mihi quo- Gtet, Vel etiam j lapfus, idolo tribuit: Judic. 17. & 18. dammodo manus ligat. Pt m idem nomen ab idololatris fculptilibus cum ita Dominus Moyfem affatur, ro- tribuitur , & Sap. r4. 2r. legimus gandi occafionem prabet : 244 eff al/ud, H Incommtunicabile momen lapidibus, &5 L- Ti ait $. Greg. dimitte me , quam depre- fed w gnis impofüerunt. candi aufam prabere ? l 6. Mandacare.) Ex hoftiis pacificis Faczamque te im gentem r;wgn';zfn.) Non W vitulo immolatis , /ita ut feftum com- tam extenafcituram , quam tib: fübji- ciendam, & te duce gubernand.m. Id tittog muni, & facro convivio celebrarent. magn; Surrexerunt. ludere. ) Saltando , ca- patet IN.14. & 12. ubi fimilis promiffio [2" nendo, choros agendo , hosenim dé- iteratur Moyfi his verbis: Te autem fa- eiam princzpem fuper gentem magnam. maon: fcendens e monte vidit Moyfss n.19. Qu p I CAP U T XXXIT. ] $1EI Tiragl 12. Ne quzefo dicant JEgyptii : * Callide eduxit eos, ut inter- Num. ficeret in montibus, & deleret e terra : quiefcat ira tua; & efto 14.15. en & placabilis fuper nequitia populi tui. eft 15. Recordare Abraham, Ifaac, & Ifrael, fervorum tuorum, t5 pi- quibus jurafti per temetipfum , dicens: * Multiplicabo femen *Gen. Xetunt veftrum ficut ftellas coelij & univerfam terram hanc, de qua i». 7. 1j. 7 locutus fum , dabo femini veftro, & poffidebitis eam femper. Vade, 14. Placstusque eft Dominus, ne faceret malum, quod 1lo- 48-16. typt cutus fuerat adverfus populum fuum. 15. Et reverfus eft Moyfes de monte, portans duas tabulas jntque ntes el teftimonii in manu fua , ícriptas ex utraque parte, verunt 16. Etfattas opere Dei : fcriptura quoque Dei erat fculpta in tabulis. pope 17. Audiens autem Jofue tumultum populi vociferantis, dixit ad Moyfen : Ululatus pugnze auditur in caftris. &de 18. Qui refpondit: Non cft clamor adhortantium ad pugnam, neque vociferatio compellentium ad fugam : fed vocem cantan- Kcens: tium €go audio. tuufi» 19. Cumque appropinqua ffet ad caftra, vidit vitulum;, & cho- ,&in ros: iratusque valde, projecit de manu tabulas, & confregit eas ad radicem montis: VIG 20. Arripiensque vitulum, quem fecerant ; combuffit, & od contrivit usque ad pulverem , quem fparfit in aquam , & dedit f05 , ex eo po:um filiis Ifrael. 21. Dixitque ad Aaron: Quid tibi fecit hic populus, ut indu- 'Silt D de ceres fuper eum peccatum maximum ? 22. Cul t ime d non 12. Callide. ) Ylebr. cum malitia , vel, decalogum defcriptum , ut legi pof- & eum malignitate. fet ab utraque parte confiftentibus, ício It* ilicet eis malefa- ChN. Eduxit eos.) Ut fc & Moyfem circumdantibus Hebrzis. ll , illllü ceret, eofqueperderet in deferto. 19. Projecit , $. confregit. ) Z.elo ad- Ejflo placabilis.) Xlebr. peiteat te fa- verfus publicam impietatem incitatus, liuo- per malo. & abfürdum ratus , fi legem Dei po- | etiam tr, 10* 14. Placatufque eft Dominus. ) Ut fci- pulo ebrio, legemquetam nefarie per licet deleret populum, ut deflinarat, idololatriam infringenti afferre vellet. -fï* äliül, fed ut alia plaga caftigaret , de qua 0. Combufft.) V1 ignis folvit , li- , A T ult. quefecit. ,J Non l$. Seriptas ex utraque parte. ) Ab ad tenuitatem. Et costrivit.) llebr. & moluif' u/Elue ) xubr*' utroque latere; neque enim erant ita magna, cum eas Moyfes manu ferret, Dedit ex copotum, 6$c.) Fecitid Moy- [ & eas arca caperet, littere tamen fes ex zelo, utidolum fuum vorarent -,.);n!'füo um ] a magnae, uteminuslegi poffent. Sunt apoftate , & ut contemnere difcerent, T qui putent utroque in latere totum quoq ipfifuo ore hauriebant. v $ 31 LIBRIEXODI e 22. Cui ille refpondit : Ne indignetur Dominus meus : tu enim nofti populum iftum, quod pronus fit ad malum: "nus 23. Dixerunt mihi: Fac nobis deos,qui nos preecedant: huic enim Moyfi, qui nos eduxit de terra /E Pecc acciderit. gypti, nefcimus, quid mod 24. Quibus ego dixi: Quis veftrum habet aurum? 'Tulerunt, j & dederunt mihi: & projeci illud in ignem, egreffusque eft pulu hic vitulus. td 3U 25. Videns ergo Moyfes populum , quod effet nudatus ( fpo- liaverat enim eum Aaron propter'ignominiam fordis, & inter * 3 hofles nudum confticxuerat. ) CU 26. Et ftans in porta caftrorum, ait: Si quis eft Domini: jun- 4 gatur mihi. Congregatique funt ad eum omnes filii Levi: tibi 27. Quibus ait : Hzec dicit Dominus Deus Ifrael: Ponat vir vif lt2 gladium fuper femur fuum, ite,.& redite de porta usque ad jj portam per medium caftrorum, & occidat unusquisque fratrem, fecer ; & amicum, & proximum fuum. 28. Feceruntque filii Levi juxta fermonem Moyfi , cecide- runtque in die illa quafi (1) viginti tria millia hominum. Mi 29. Et hg (1) Viginti tria millia. I» edit. Sixt. Legitur "Triginta tria millia. 22. Quod pronus [it ad malum.) LX X. ominanda fünt, ut dicitur Deut, 7 £« nofli populi bujus o,'plun,u,ac ; impetum, num. ult. lnter boffes nudum.) kioftibus expo- EL( & quafi furentem impulfum ,. qui cum in aliquam partem incubuerit , fitum, & divino praefidio nudatum. JEng revocari facile non poteft. Itaque .. 26. Stans in porta caffrorum. ) |nin- Cens greffu caftrorum. ego refiftere non potui. Dom 24« Egreffafque eft bic vitulus.) Cri-- .Sz' quis eft ini.) Qui a partibus do- men verbis extenuat ; ut leniat fra- mini ftat, & honoris ;llius zelo fervet. 29 ( Qmnes filii Levi.) Plerique peccato m ] tris iram quafi non confilio, & ani- Mem, mi deflinatione, fed cafuüquodammo- non confenferant , aliqui tamen ex 20, | do formatus fuiffet. vitulus. Levitis Aaronem Levitam peccan- INec parcitum Le- U fl 28. Nudatws.) Inermis, fpolia- tem fecuti funt. vitis fontibus ; nam dicitur n. 29. l tus etiam inauribus, & quod majus aling D eft (nam inaurium facilis ja&ura ) — een/éeraffis manus vofiras , Gc. unufquiss- i "honoreífuo, opeque, d auxilio di- 44t i» filia, &$ in fratre fuo, B. eos del o vino. nimirum cadendo. Cum ergo dici- lboïe Atllicet SpaZia'Uerat enim eum Aaron.) 'Tum tüur, Omzes, inteïïige plerofque. Vel armis; tum inauribus, tum divina fignificatur omnes congregatos Le- D ET vitas fuiffe. Cid G. ope, ut dicdum eft. Froptcr ignominiam fordis,) Propter -Qecidat | unufauifque.) Wloyfes dux Aliany idolum, quod Hebrai flercus appel- populi habebat jus gladii : & Domi- Lily, d& m lant, quia ut fordes ; & flercoraab- ni acceílerat juffio , & voluntas'. [ BZD l, ( à CAPUT XXXI. & XXXIIL, 313 i u 29. Et ait Moyfes: confecraftis manus veftras hodie Domino, t hui unusquisque in filio, & in fratre fuo, ut detur vobisbenediGtio. 3o. Fatto autem altero die, locutus eft Moyfes ad populum: ; quià Peccaftis peccatum maximum : afcendam ad Dominum, fi quo modo quivero eum deprecari pro fcelere veftro. lerunt, 31. Reverfusque ad Dominum, ait : Obfecro, peccavit po- iue d pulus ifte peccatum maximum , feceruntque fibi deos aureos: H aut dimitte eis hanc noxam, s(fpo 32. Aut fi non facis, dele me de libro tuo, quem fcripfifti. v inteT 33. Cui refpondit Dominus : Qui peccaverit mihi, delebo ] eum de libro meo: j: jut b 34. Tuautem vade, & duc populum iftum, quo locutus fum N tibi: Angelus meus praecedet te. fat vit Ego autem in die ul.ionjs vifitabo & hoc peccatum eorum. que ad 35. Percuffit ergo Dominus populum pro reatu vituli, quem atrem, fecerat Aaron. CAPUT XXXII. ecide Minis Dei in populum [edatis a Moyfe, populus luget deli&tum : gj H loquitur Douninus cum Moyfe facie ad faciem , qui cupit videre f'aciem C? gloriam Domini. Deut. 7' Ocutusque eft Dominus ad Moyfen, dicens : Vade, afcende I.L de loco ifto, tu & populus tuus, quem eduxifti de terra |; expo aum. JEgypti in terram, quam juravi Abraham, Ifaac, & Jacob, di- ) ]ite cens : *Semini tuo dabo eam : 2. Et *Gen. 12. 7. us do- 29. Conficraflis manus vefiras.) Hinc — quibus faves. S. Hier. ad Algaf. & $. farveo enim Levite meruerunt benedi&io- Greg. ro. Moral. c. 7. accipiunt de PeCCEIO nem, & facerdotium. Vide Deut. 53.9. libro viventium non in celo, fed in menl e 20. . Si quo'ma:!o quivero eum dfpremrz'.) prefenti vita , quafi dicat, aut dimit- peccaü- Ut fcilicet hac una cede contentus , te, aut occide. im L alias plagas non immittat. j 34- ln die ultionis. ) "T'empore pu- 32. Dele qme. ) Quafï dicat, non me nitionis peccati , de qua flatim num. n[ti* delebis , dimitte ergo: quidam hy- feq. 5/ e0$ perbolem effe volunt , expreffionem . 35. Pereufft ergo Dominus.) Nel pe- »0 did: f P cilicet affe&us maximi ad populum, y, Vd fle , vel alia plaga , quam Scriptura non autem deliberati animi , fic Ra- non expreffit. [05 L chel.Genef. 530. 1 Da mibi lberos, alioquin moriar. ps duf I.L Ocutusque eft Dominus ad Moyfem.)) Libro.) Scilicet predeftinatorum, vel, Qui jam afcenderat fecundo in pom de numero tuorum , quos amas , montem. u) Rr r .Bz'äii cum . Com, Menoch. T. L - $ 314 '"LIBRI EXODI *Sup. ^ 5. Et* mittam przecurforem tui Angelum,ut ejiciam * Chana- pI*OCI 2.34 .2 : Jofue ncum,& Amorrhseum, & Hethaeum & Pherezaeum, & He- otni ad tl Z24«LI. vseum, & Jebufseum: Deut 4. Et intres in terram fluentem lacte, & melle. Non enim 2 7. 92 univt - afcendam tecum , * quia populus durae cervicis es: ne forte di- * Sup afpici Íperdam te in via. geut 4. Audiensque populus fermonem hunc peffimum , luxit, & 9. .nullus ex more indutus eft cultu fuo. colur 9- 13 «. Dixitque Dominus ad Moyfen: Loquere filiis Ifrael: Po- Io. pulus duree cervicis es, femel afcendam in medio tui, & delebo oftu te. Jam nunc depone ornatum tuum, ut fciam, quid faciam tibi. tàber 6. Depofuerunt ergo filii Ifrael ornatum fuum a monte Horeb. I a caftra ficut 1. Moyfíes quoque tpllens tabernaculum, tetgndit extr procul, teret cedel D 2. Precurforem tui , dngclum.) Quuite tum &R. Cultum vero veflium, or- in columna nubis przcedit. Alloqui- namentorum , ac monilium partim tur Moyfem tanquam populi internun- fecum ex ZEÉgypto detulerant, par- L tium , quare oratio ad populum di- tim ex fuperiore pugna cum Amale- quod « rigitur. citis collegerant. 3. Nen emim afcendam tecum. ) Án- Nullus ex more , 6c,) Di&um eftper pv elus, qui tecomitatur, jam non Dei,ut anticipationem. &xcita bernac ha&enus fecit, fed fuam perfonam re- $- Semel afcendamn in medio tuz , 65 de- terior; praefentabit, nec amplius illuftria illa lebo te.) Vel conditionate, vel com- patrabit miracula, quz Dei virtute, & minatorie di&um eft, hoc eít, fi per- ept txtràc poteftate patravit, tanquam iei no- gàs rebellis effe: vel dicitur prophe- Táu men, & perfonam fuftinens , & re- tice, quod previderet Deus eos nom fiomin prafentans. Vel etiam fenfus elft: femel delituros, & a fe puniendos Volo a vobis feparari , & divertere, effe. Vel fenfus eft: fi femel in te tabern Catur | & tabernaculum illud meum quale fit, irruam, omnino delebo te. quod habeo apud vos , alio transfer- Depoue ornatum tumn. ) Qruafi dicat, 80 dj 0 re, quod fa&um hoc c. num. 7. $ l pergite , ut coepiftis, eo cultu utimi- Tentiar Populus dure cervicis es. ) Cervico- ni, qui peenitentiam prz fe ferat, vel fus, inobediens, refra&tarius. - quod dictum eft num. 4. Ttnli, Ne 'forte. difperdam te im via.) Lo- Ut feiam, quid factam tibi, ) Ut fta- 10 TNolo coram "f!ïil u quitur humano more. tuam, an vobis parcére debeam. Ut intueri mores tuos , alius te ducat, decernam, gravemne an levem pc- Tüns j ne forte commotus aliquo tuo fcele- nam infligere debeam. Tüin tendy re, gravi aliquo malo ame mulderis. 6. Depofüeruntque ergo feliz Ifael , &.) t]'ll [ 4. Sermonem bune peffmum.) Qiuo fci- '"Tum ex fpontaneo fuo lu&u, tum licet fumma quedam calamitas pra- precepto Dómini incitati. Angg nuntiabatur. 4 monte Horeb.) Pro ad montem Ho- li l Nullus ex more indutus eff. cultu fuo. ) reb,confiftentes juxta montem Horeb, Veftis mutatio , & fquallor , lu&us, 7- Tollens tabernaculum, ) Non illud , 2dlo ( penitentiz , & calamitatis argumen- loquel qvuod jufüt Dominus fieri c. 26. & Pye, Hb CAPUT XXXIIF. [J 315 Chana- procul, vocavitque nomen ejus, Tabernaculum fcederis. E & He omnis populus, qui habebat aliquam quaeftionem, egrediebatur ad tabernaculum foederis extra caftra. : n enim 8. Cumque egrederetur Moyfes ad tabernaculum, furgebat orte di- univerfa plebs; & ftabat unusquisque in oftio papilionis fui, afpiciebantque tergum Moyfi, donec ingrederetur tentorium. luxit & 9. Ingreíío autem illo tabernaculum foederis, defcendebat columna nubis, & itabat ad oftium, loquebaturque cum Moyfe. ;el : Do- Io. Cernentibus univerfis , quod columna nubis ftaret ad delebo oftium tabernaculi. Stabantque ipfi, & adorabant per fores am tibj tabernaculorum fuorum. Horeb. II. Loquebatur autem Dominus ad Moyfen facie ad faciem, 2 cftra ficut folet loqui homo ad amicum füuum. Cummque ille rever- procul teretur in caftra, minifter ejus Jofue filius Nun, puer, non re- —— cedebat de tabernaculo. ad Dominum: Proecipis, ut educam :ium, or- I2. Dixit autem ngfes y patim RY . populum nt, pir- | Amalt- quod ere&um narratur cap. 4o. in quo fuerat belio contra Amalec, Phrafis arca, &c. hoc enim nondum fuerat elt Seripture, qua difcipulos, (& fa- m elpet excitatum ; fed parvum quoddam ta- mulos pueros vocat, quia minores, bernaculum , quo & Moyfes, & ce- & inferiores funt magiftro, vel hero. lit, £d- teri orationis caufa conveniebant. Hoc Vel' puer dicitur, quia juvenis ; funt vel come ergo tabernaculum Moyfes tranitulit enim, qui opinentur annum egiffe 46. (; fiper- extra caftra. qua atas illo &vo intra juventutis fi- : prople Tabernaculum. faderis. ) Quo pon:ea. nes erat. Adde diutius nomen pueri eos nom nomine etiam appellatum efít majus ilis adhefiffe , qui uxorem non du- uniendos tabernaculum poftea excitatum. Vo- xiffent, qualis Jofue. nel v'lïl u catur tabernaculum foederis ; quia in Non recedebat de Talbermaculo.) Ut fa- eo depofitz tabula legis, crum locum quafi cuflodiret abfente yfi dicit $ Surgebat univer[a. plebs, ) Reve- Moyfe; ut fervaretlegis tabulas , fi- tu utimi- rentiam exhibens Moyfi vices Dei ge- mul interim vacabat orationi, & con- uat, Ye renti, fuoqe capiti, & reGori. templationi. : lo. dHderabamt . per fores tabernaculo- ic. Nom indicas mibi, 4 uem miffurus U f rum fuorum.) Adorabat quifque Deum, ) Ü es.). Dixerat Dominus : Zugelus meus eam. ftans, vel potius procumbens in ge- pracedet. te , íed certum aliquem. non yen p nua in oftio tabernaculi fui, conver- defignaverat. Petit ergo Moyfes fibi tendo ífe ad tabernaculum , quod ex- fignificari , quifnam illefit, qui popu- 4l É ) tra caftra Moyfes extulerat, in quo lum ducet, paulatimque eo progre- i, tud Anpelus vice Deicum Moyfe per co- ditur, ut omnes alios duces abnuat, lumnam nubis Ioquebatur. folumque ipfüm. Deum du&orem ve- 1I. Facie 2 f'aciem. ) Apparente An- ytem He- lit, quod fignificant verba num. fe- u H()l'5 ] 'elo fpecie corporea, &humana. Al- quentis Offende mibi faciem tuam , lon iähï 1 loquebatur familiariffime. quafi dicat, faciem tuam requirimus, Puer.) INon &tate, jam enim pra- hac nos ducat, & itinere pracedat, ( '..,'ï 316 LIBRIJBXODI [j populum iftum, & non indicas mihi, quem miífurus es mecum, 20. €nm prefertim cum dixeris: Novi te ex nomine, & invenifti gra- tiam coram me. 2I A h I3. Si ergo inveni gratiam in confpeCtu tuo, oftende mihi p faciem tuam, ut fciam te, & inveniam gratiam ante oculos tuos: refpice populum tuum gentem hanc. f& ! 0^ 1I4. Dixitque Dominus: Facies meaà præc&det te, & requiem r ) dabo tibi. aem 15. Et ait Mo yfes : Si non tu ipfe præcedas, ne educas nos de loco ifto. 16. In quo enim fcire poterimus ego, & populus tuus, inve- M niífe nos gratiam in confpeétu tuo, nifi ambulaveris nobifcum, ut glorificemur ab omnibus populis, qui habitant fuper terram? latria f 17. Dixit autem Dominus ad Moyíen : Et verbum iftud, quod locutus es, faciam, invenifti enim gratiam coram me, & teipfum novi ex nomine. 18. Qui ait: Oftende mihi gloriam tuam. 19. Kefpondit: Ego oftendam omne bonum tibi, & vocabo Rom.in nomine Domini coram te, "& miferebor, cui voluero, & l A» 95* clemens ero, in quem mihi placuerit: tabul: - 20. Rur- $, ] f[af).is ! Novi te ex momine.) LXX. movi te faciam.) Expreffius confirmo , quod prater ompes , pr& omnibus te elegi, expreffüius petendo, & repetendo po- — & diligo , mihique places. Quos ftulafti. amat Deus phrafi Scripture noffe di- xg. Offende mibi g)arz'dm tuam. ) Lo- 10 3j citur, ignorare, quos rejicit. quebatur Dominus cum Moyfe voce tedum 13. Offende mibi f'aciem tuam. ) Yleb. corporea , fed ab eo ob caliginem Til tt Offende mibi viam tuam , ut fcilicet tu non videbatur. Petitergo, ut difzuf- habent fa caligine,gloriam faciei fuz oftendat. te ipfo, & facie tua viam nobis prz- fenfis eas, & oílendas. 19. Offendam omne bonum tiäi.) Heb. "otum Ut fGiam te. ) Ut cognofcamte mi- habent: zrasfre faciam omne benum Q0C. ef hi, & populo placatum, propitium, meum aute faciem tuam , Oollendam ti- U. & prefentem, bi meipfum , qui fum omne bopum, li, 14. Facfes mea pracedet te. ) Exgo ip- vel , ut alii explicant, oftendam tibi [ "jegy l fe precedam. excellentiffimum, pulcherrimum, per- feciffimum quiddam. An-Moyfes Wdoe Et requiem dabo tibi. ) Ut inter me- il dios hoíles mea nixus præfeqtia ,« divinam effentiam viderit, difputant Áifc ope, fecurus quiefcas. Scholaftici "Theologi cum $. ''homa Ahte g Ij. Simon tuzpfé precedas , 6$c. ) Egus; I. p. q. 12. art. 11.. Vide Vafq. inp. ^ - T quod jam Dominus conceflferat, Moy- p. difp. 55- c. Alii putant fen- D'Jmf fes confirmationem petit pluribus ver- fum effe: Oftendam tibi bona omnia, Xifüe bis pro affe&u erga populum. qu&-populo Ifraelis fa&urus fum. €'q) n 17. Et werbum iflud , quod locutus. es4 Vocabo in namine Domini.) Cum tranf- 20, CAPU T. XXXII. & XXXIV. 217 m -20. Rurfumque ait: Non poteris videre faciem meam: non lgl enim videbit me homo, & vivet. 21. Et iterum : Ecce, inquit, eft locus aþud me, & ftabis : hl fupra petram. tuos : 22. Cumque tranfibit gloria mea, ponam te in foramine pe- ir2e, & protegam dextera mea, donec tranfeam : quiem 23. Tollamque manum meam, & videbis pofteriora mea: fa- ciem autem meam videre non poteris. 45 f05 G .AÀPIT XXUuV Jitve- Mowfes reparatis tabulis , probibitaque Gentium [ocietate C? idolo- ifcum, Tram? latria , datisque praceptis de primogenitis , Jabbato , azymis , cete- m iftud, risque feflis , pofl 4o. dierum jejunium cornutus de monte de[cendit , ac' oelata facie populo me, & loqzti!ur. rocabo C deinceps: Preecide, ait, tibi duas tabulas lapideas inftar Deut. I.A 10.Ie 10, & priorum, & ícribam fuper eas verba, quae habuerunt tabulae, quas fregifti. ; hut- 2. Efto paratus mare, ut afcendas ftatim in montem Sinai, —Á ftabisque mecum fuper verticem montis. 5. Nullas i QUod R 1*3 ndo po ibo antete in petra abfconditum , & Loquitur de facie corporea, affum- j.) Le te&um, inclamabo, ut frias Domi- pta, qua fe aliquatenus majeftas, & K Yocc jipinem num tranfire, meque refpicias. LXX. gloria Dei reprafentat , & videndam ; diiaue habent: Voecabo , Dominuscoragmte, N cl exhibet. fenfus efi, 'lranfiens ego Dominus Non enim videbit me bomo ,. £5 vivet.) ylieudit coram te, wecabo im nomine Domimi, Fulgor maieftatis faciei mez tantus ;) He eft, ut mortalis oculus illum ferre ; o hoc.eft, inclamabo epitheta nominis Dei , dicendo , ut dicitur c. 34. 6. non poffit. dam i Dominatur Domine Deus mifericors , 65 22. Protegam dextera mea.) Dexte- bonumy dam [ clemens , patiens , E$ verax s $. Idque ra mea nubem, vel aliud corpus opa- ut doceam te modum invocandi me, cum opponam caverng , in qua la- uf PCT' ilifque epithetis compellandi. tebis , ne videas faciem meam, & Moyfé vibrantibus faciel mez radiis exani- jf Miferebor, eui voluero, ) Eg*o tranfiens meris. " i -homl ante te vocabo , & inclamabo no- men Domini ; dicendo: Dominator 23. Videbis pofferiora mea. ) Cüm fa- afa inp Doraiine , aliaque Dei epitheta ; fed ma- cies mea tranfierit, amovebo nubem, pt f* 30!0'3121 xime hoc, Miférebor, cui voluero , hoc qu& tegit te in caverna, ut tercum eft, mifericors, clemens , «&c. meum intuearis , in quo nimirum furn 20. NNom poteris widere f aciem meam.?) temperata erit lux. m ra g, 'ba LIBRI EXODI 3?8 e nte í 3. Nullus afcendat tecum, nec videatur quispiam per totum Phere montem: boves quoque, & oves non pafcantur e contra. n 4. Excidit ergo duas tabulas lapideas , quales antea fuerant, amici & de no&te confurgens afcendit in montem Sinai, ficut preece- I^ perat ei Dominus, portans fecum tabulas. Cide: $. Cumque defcenditiet Dominus per nubem , ftetit Moyfes cum eo,invocans nomen Domini. ' H ejus, 6. Quo tranfeunte coram co, ait: Dominator Domine Deus; mifericors, & clemens, patiens, & multee miferationis, ac verax: l$. *Deut cum | &. 10. 7. Qui*cuftodis mifericordiam in millia : qui aufers iniquita- £orun Jer tem, & fcelera, atque pecca:a, * nullusque apud te per fe inno- 16, 2 rg. Cens eft.. * Qui reddis iniquitatem patrum filiis; ac nepotibüs, *Pfal. in tertiam, & quartam progeniem. pottq 142.2. 8. Feftinusque Moyfes, curvatus eft pronus in terram, & in d« *Deut U. : 9. adorans, erem 9. Ait: Si inveni gratiam in confpe&u tuo, Domine, obfecro, 1j fceri 3:.15. U* gradiaris nobifcum ( populus enim durce cervicis eft) & au- menft *Deut feras iniquitates noftras, atque peccata , nosque poffideas. 1o. Refpondit Dominus: * Ego inibo pactam videntibus cun- 19, .g. g. jerem &is, figna faciam, quae nunquam vifa funt fuper terram , nec erit, in ullis gentibus: ut cernat populus ifte, in cujus es medio, Theur 32-40. 20. opus Domini terribile, quod facturus fum. pto a II. Obferva cun&ta, quae hodie mando tibi: ego ipfe ejiciam ante Tedm A. sp Q'ves quoque €$ orves mom pafaantur Id efl, qui benefacis fine termino. e costra, ) E regione montis. Nullusque apud te per fé eff innocens.) tete, Voluit hec omnia Deus, ut duro, & Omnes enim egent Dei mifericordia. 2 rudi populo fui timorem , & reveren- Poffeti verti ex Hebrao, psllemque zn- $um ; tiam incuteret, noxium derelinques , penes quem nullus vacat culpa,vel poena, fi fuerit meritus. at t $. Stetit Moyfes cum eo.) Stetit Moy- fes in caverna conditus, & nube te- 9. Nofque poffideas.) Nos fimus popu- &us , ut in fine füperioris capitis juf- lus tuus , & funiculus hareditatis tug. Ch'il] f fus fuerat. 1o. Pidentibus cuntlis. ) Llebr. coram Ticu UIf 6. Dominator. Domine, E$c.) Nel ita ommni populo. tem i precabatur Moyfes, vel itaclamabat 1I. Qu bodie mandabo tibi. ) 'Tibi o $ts j Dominus , Moyfem admonens fe popule meus. Alloquitur enim hicDeus i 1 tranfire, & ad orationem excitans. [ Moyfem tanquam internuntium popu- Ro (s Vide dica cap. fuperiori n. t9. li. ejufque perfonam fuftinentem. m(mlth Patzens.) Llebr. lais maribus ; qui 14. Zelotes. ) /Esgmulator honoris fi- enim funt hujufmodi, facilius ferven- m bi debiti, nec patitur fuum populum Inj tem in precordiis irg fpiritum efllant, ad idola quafi ad amafios deflectere. F'éque & placantur. 15. Ne zneas pattum.) Scilicet connu- 7- Qui euflodis mifirieordiam in millia.) bii Potffimum vetita connubia cum Orhi ; It ó CAPUT XXXIV . 319 ante faciem tuam Amorrhseum , & Chananeeum , & Hethaeum, oum 1 Pherezcum quoque, & Hevæum & Jebufzeum. Tant 12. Cave, ne unquam cum hab1tator1bus terrae illius jungas a amicitias, quæ fint tibi in ruinam: 13. Sed aras eorum deftrue, confringe ftatuas, lucosque fuc- cide : Lovfes 14. Noli adorare Deum alienum. Dominus zelotes nomen Deus ejus, Deus eft aemulator : '€fax 15. * Ne ineas paé&tum cum hominibus illarum regwnum nec * Sup. & adoraverint ümulacra ATR qu cum fornicati fuerint cum diis fuis, t) eorum , vocet te quispiam , ut comedas de immolatis. ^ A It LbU 16. * Nec uxorem de Ellabus eorum accipies filiis tuis: ne, * e poftquam ipfze fuerint fornicatae, fornicari faciant & filios tuos Reg. iIe2» in deos fuos. m & 17. Deos conflatiles non facies tibi. 18. Solemnitatem azymorum cuftodies. Septem diebus ve- fecto, &ai fceris azymis, ficut preecepi tibi, in tempore menfis novorum: menfe enim verni temporis egreffus es de /Egypto. * Sup. Ig. * Omne, quod aperit vulvam generis mafculini, meum 2 -2 Cua- 3 n erit, de cun&tis ammanübus tam de bobus, quam de ov1bus, 12.22e Ü meum erit. a nedio, 20. Primogenitum afini redlmes ove : fin autem nec pretlum pro eo dederis, occidetur. Primogenitum filiorum tuorum ')]Cï lia redimes : * nec apparebis in confpettu meo vacuus. an 21. Sex diebus operaberis, die fepümo cefiabis arare, & me- n1n0. tere guceti.) jcordit * Solemnitatem hebdomadarum facies tibi in primitiis fru- *Sup gum meffis tuze triticeze, & folemnitatem , quando redeunte ;-.3 IS ag y nullus anni tempore cuncta conduntur. mc[ltus- Vrn- g pcptt Chananzis, quod majus ab illis pe- th comedas de immolatis. ) Atque ita its CU riculum immineret propter vicinita- ad idololatriam alliciaris. Relique r, eundm tem. Alioqui cum aliis etiam alieni- leges hic fummatim iterantur ex cap. gems interdicta erant matrimonia ]u— 23. Vide ibi notata, Tibi 0 dais; quare reprehenditur Salomon 3. 21- Die féptimo cef[abis arane, & mez ficDeus Am- fere. eg- L1. 1. quod Moabitidas Etiamfi tempus arationis, aut popi monitidas, & [dumaas duxi fï'et Vi- 1s fit, quod prz aliis maxime ope- m de Efdre 9. 3. & 10.2. 10 rof'u*n effe foxet fabbato tamen cef- Dnmlsrl Fornicati fuerint. ) Idola coluerint. fabis, nec in eo metes , vel arabis. jnpu um Frequenter in ;Scriptura idololatria 22. Solemnitatem 6eäd9mndarum, &c.) xecW fornicatio dicitur. Vide c. 2. & 3- ]e- Celebrabis feflum Pentecofles poft t connt rem. & c. 16. Exzech. hebdomadam hebdomadarum , id eft P jbl cun LIBRI EXODI z ^ I * Sup 23. * Tribus temporibus anni apparebit omne mafculinum 23.17 pCSJW Deut 'tuum in confpe&tu omnipotentis Domini Dei Iírael. D] g 16.16. 24. Cum enim tulero gentes a facie tua, & dilatavero termi- ! nos tuos, nullus infidiabitur terrae tuae afcendente te, & appa- ) rente in confpe&tu Domini Dei tui ter in anno. foim. *Sup. 25.* Non immolabis fuper fermento fanguinem hoftize mese: ^l 23.18. 21 neque re(idebit mane de victima folemnitatis Phafe. TC0a & I9. 26. Primitias frugum terrze tuce offeres in domo Domini Dei que * Sup- tui. * Non coques hoedum in la&te matris fuze. 23-19; y 27. Dixitque Dominus ad Moyfen : Scribe tibi verba hac, operi quibus & tecum , & cum Ifrael pepizi foedus. * Sup. 28. Fuit ergo ibi cum Domino * quadraginta dies, & quadra- 24.18- Deut. ginta no&tes: panem non comedit, & aquam non bibit, & fcri- Prt [o] pfit in tabulis * verba foederis decem. fii ( & 18. 29. Cumque defcenderet Moyfes de monte Sinai, tenebat *Deut duas tabulas teftimonii, & ignorabat , quod cornuta effet facies 4.13- füa ex confortio fermonis Domini. IE( 30. Videntes autem Aaron, & filii Ifrael cornutam Moyfi 31:VOo- A^t faciem , timuerunt prope accedere. fübb; poft feptem hebdomadas, puta, poít 28. Quadraginta dies.") Secunda man- 49. dies, quinquagefimo die a Pafchate, fio , feu flatio Moyfis in monte Sina j in eoque offeres primitias panum Deo. per 4o. dies. diem Anni Solemnitatem , quanudo redeunte Pauem non comtdit , tc. ) Omnino 4, tempore cuntia .conduntur. ) Scilicet fe- jejunus permianfit. fetm ftum Colle&z in menfe feptimo, fe- flum 'T'abernaculorum, Videfuüpra cap. Verba federis. ) Legem decaloei. j 29. lenorabat, quod cornuta effet f'acies 23.num. IÓ. ft4.) Quod fulgor emicaret, & qua- pt 24. Cum. dilatavero termimos tuos. ) fi radii, accornua de capite ejus erum- Cum latos, quos promifi, terminos tibi dedero. perent. fum. Ex eonfortio-[irmonis Damini. ) / Hi Nullus. iufidiabitur terre tue. ) Ego enim conterminas gentes frenabo , & enim radii afflati (unt Moyfi ex confor- | tio Dei: maxime quando tranfivit continebo , ne tibi in mei obfequium gloria Dei anteforamen petre , com- NUen occupato nocere poffint , autaudeant. 2s. Non immolabis füper fermento. ) municata eft lux hec Moyfis faciei, Cum fermento. Vide füp. z5. 18. ut majorem haberet apud populum Ie4rn auctoritatem, & perpetuo illi manfif- j Neque. vefidebit mane , €$c. ) INeque fe docet D. Ambrof. in Pfalm. 1rg. remanebit quidquam ex agno Pafcha- Prim, li in craftinum , five in mane fequens, Abulenf. & hanc fententiam innuit 0b m; Bellàrm. 2. de reliq. fan&orum c. 4. AImor fed eadem die totum abfumetis. 27. Scribe tibi verba bec.) Caremo- 20. Timuerunt prope accedere E Ej'c) ài, nialia hec precepta, ne memoria illo- Quia non valebant figere aciem ocu- Dis f lorum in tam fplendidam faciem, quia rum intercidat. Faiuma Moyfe, cum 3 P 3]& Exodum fcripfit. magis Moyfem reverebantur. Á/, 17 e C APUT XXXIV. & XXXV. 321 31. Voc dti ati que ab eo, reverfi funt tam Aaron "'ülium , quam pïrinïcxï— pes fynagogee. Et poftquam locutus eft ad eos, ) termi- 32. Venerunt ad eum etiam omnes filii Ifrael: quibus prae- cepit cun&ta, quze audierat a Domino in monte Sinai. & app- 33. Impleüsque fermonibus, *pofuit velamen fuper faciem | *2 fuam. Or.3 : Imeg; 34- Quod ingreffus ad Dominum , & loquens cum co, aufe- !^ jn)Del rebat, donec exiret, & tun quee fibi fuerant imperata. € loquebatur ad filios Iírael anig, 35. Qui videbant faciem egredientis Moyfi effe cornutam: fed ; hic, operiebat ille rurfus faciem fuam, fi quando loquebatur ad eos. ]uadra« CAPUT XUXV. &f Pracipitur [abbatum, petuntur. primitie €? donaria ac artifices ad confirueuda omnia, que di&la funt, quibus deputati a Domino enebat P : facies dicuntur Befeleel & Ooliab. 1. T Gitur congregata omni turba filiorum Ifrael, dixit ad eos: Moyfi Heec funt, quze juffit Dominus fieri. jnVo- 2. Sex diebus facietis opus : feptimus dies erit vobis fanCtus, da man fabbatum, & requies Domini : qui fecerit opus in eo, occidetur. 3. Non fuccendeiis ignem in omnibus habitacu 1te O)nd lis veflris per diem fabbati. )mnino 4. Et ait Moyfes ad omnem catervam filiorum Ifrael : i fc.e ejïr fermo, quem prsecepit Dominus, dicens: lopi. 5. Separate apud vos primitias Domino. *Omnis voluntarius, * Sup. W fm':s qie & prono animo offerat eas Domino: aurum, & argentum, & zes, ?5: 2 6. Hyacinthum, & purpuram, coccumque bis tinétum, & byf- g erürft- fum, pilos caprarum, Hi T. Pellesque arietum rubricatas , & janthinas, ligna S&Lim, confor- 8. Et oleum ad lumiríaria concinnanda, & ut conficiatur un- nnfivit guentum, & thymiama fuaviffimum, com 9. Lapides 32. Fenerunt ad eum.) Jam ex timo- accendere ad coquendos cibos , ut pa- facitly re con'irmati. tet c. 12. n. 16. nonautem in Sabbato. yulum manli 33. Pefuit velamen füper f aciem faam.) $. Primitias Domino.) Primam ve- Primo locnutus eftfacie non velata, ftram oblationem , & doria pro fabri- j 1j ob majeflateri, revéerentiam , & te- innuit ca labernaculi dicuntur , primitza , od ftimonium legis. Deinde velo inje- quia nullam adhuc publicam , & com- &o, ut quibuslibet liberioris fermo- munem fecerant. 't') nis facultas daretur. 9. Ut confeistur , €5c. ) Mlateriam " 0a 3. [ N emnibus. ) In nullis. In Pafcha- cap. 25. preícriptam , aromata feilicet, ; qm te, & inaliis feflislicebat ignem &c. nam oleum ad lucernas tantum , Bbl cum Com. Menocb. T. I. Ss "v* z 322 LIBRI EXODI j 9. Lapides Qäychinos, & gemmas ad ornatum fuperhumer-a- Setim lis - & rationalis, j Io. Quisquis veftrum fäpiens eft, veniat, & faciat, quod Dominus imperavit. Cint 46 II. Tabernaculum fcilicet, & te&tum ejus, atque operimen- T 9^ tum, annulos, & tabulata cum ve£tibus, paxillos, & bafes: ad fü 12. Arcam , & ve&tes, propitiatorium, & velum, quod ante illud oppanditur: 15. Menfam cum ve£tibus, & vafis, & propofitionis panibus: prop 14. Candelabruüm ad luminaria fuftentanda, vafa illius, & pone lucernas, & oleum ad nutrimenta ignium: t9. I5. Altare thymiamatis, & vectes, & oleum un&ionis, & fit,t M D Cun thymiama ex aromatibus: '"l'entorium ad oftium tabernaculi 16. Altare holocaufti, & craticulam ejus aeneam cum ve&ti- $. bus, & vafis fuis: labrum , & bafes ejus: CX f 17. Cortinas atrii cum columnis, & bafibus, tentorium in xX foribus veftibuli, &3&( 18. Paxillos tabernaculi, & atrii cum funiculis fuis: 9. 19. Veftimenta, quorum ufus eft in minifterio fan&uarii, t & veftes Aaron pontificis, ac filiorum ejus, ut facerdotio fun- 2 gantur mihi. 3 quid 20. Egrefía 4, que omnis multitudo filiorum Ifrael de cgnfpe&q Moyfi, detr 21. Obtulerunt mente promptiffima, atque devota primitias Domino, ad faciendum opus tabernaculi teftimonii. Quidquid ly tü ad cultum, & ad veftes fanttas neceffarium erat. BI ii 22. Viri cum mulieribus preebuerunt armillas, & inaures, annulos, & dextralia: omne vas aureum in donaria Domini feparatum eft. 23. Si quis habebat hyacinthum, & purpuram, coccumque A. Tte, ( bistinttum , byffum, & pilos caprarum, pelles arietum rubri- Tjat catas, & hj*acinthings, hk hh 24. At- i I non autem ad thymiama adhibebatur, Paxillos.) Columnas , uteft inHeb. 20 ] Io. Ouifquis fapiens eff. ) Peritus, Vocantur paxilli, quianon ita magne, tanea ( & induflrius artifex. & quia in imaparte acuminatz, ut de« 1 ( Ii- TeGum .. 6 operimentum. ) figi poffent in terra, Vel de aliis pa- h xillis fermo eft in terra defixis ad con- j C di&um eft. Cortinas, & pelles, de quibus fupra ln tinenda vela, ne flante vento agita- Quà d Tabulata. ) Latera 'labernaculi ex rentur, ut füpra diximus. Quam fignis fetim. i7. Tenterium.) ld efi, velum. 3'!7 J-f' ,- CAPUT XXXV. 323 ifheta- 24. Argenti, cerisque metalla obtulerunt Uomino,lignaque Setim in vatios ufus.- quod 25. Sed & mulieres do&tae, qui? neverant, dederunt hya- cinthum , purpuram , & vermiculum , ac byflum, Tmen- 26. Et pilos caprarum, fponte propria cun&ta tribuentes. 1j 27. Principes vero obtulerunt lapides onychinos, & gemmas T ad fuperhumerale, & rationale, 28. Aromataque, & oleum ad luminaria concinnanda, & ad übus: preeparandum unguentum, ac thymiama odoris fuaviffimi com- 5, d ponendum. 29. Omnes viri, & mulieres mente devota obtulerunt dona- ,& ria, ut fierent opera, quee jufferat Dominus per manum Moyfi. uli: Cun&ii filii Ifrael voluntaria Domino dedicaverunt; vedi- 3o. Dixitque Moyfes ad filios Ifrael: * Ecce vocavit Dominus * Sup. ex nomine Befeleel filium Uri filii Hur de tribu Juda. Bi.c. m t 31. Implevitque eum fpiritu Dei, fapientia, & intelligentia, & fcientia, & omni do&trina, 32. Ad excogitandum, & faciendum opus in auro, & argen- yarii, to, & aere, ) füt- 33. Sculpendisque lapidibus, & opere carpentario. Quid- quid fabre adinveniri poteft, 34. Dedit in corde ejus: Ooliab quoque filium Achifamech u de tribu Dan: 35. Ambos erudivit fapientia, ut faciant opera abietarii, po- nitigs Iquid lymitarii, ac plumarii de hyacintho ac purpura, coccoque bis tin&o,- & byffo, & texant omnia, ac nova quaeque reperiant. ürey Ss ^5 C A- ynini 2s. Mulieres dai;ïæ , 6c.) Nendi pe- cognitionem fabricandi, exflruendi, nque rize, & fapientes artifices. &c, & tam perfecte docuit eum , ut ,ubri, Hyacintbzm. ) Netum, feu filatum alios poflet docere, itaquealiqui ver- hyacinthi; hoc eft lane violacezg. Sic tunt ex Hebrao : Faczlem, &$ propen- de reliquis intellige, purpura, byffo, fium eum fecit ad docendum alios, Àt- [€ 33- "bietarii.) Mide n. 33. J eb. :.g. Voluntaria.) Ultronea, &fpon. Polymitarii, ac plumarii, ) kline di- tanea dona. fünguit hec duo , quz fuperius indif- gt 33. Optre carpentario, ) Árte ligna- ferenter ufurpavit , ut fcilicet phrygio, ut dee jis p?^ ria, fic paulo poft mentio fit operis vel plumarius fit, qui acu pingit: cot abietarii , qua funt opera fabrilia, polymitarius vero, qui textura inge» qua abiete, feu ligno quovis, tan- niofa varia intexit , & efformat, ut ggiïl' quam materia confiant. fit in tapetibus, & Aulzis Atrebaten- ! 34. Dedit in corde djui.) Artem., & fibus, vulgo, paumi d. «trras, o « dirraztio, Á ^ r- LIBRI EXODI 1 '"CAPUT XXXVI in lat Oblatis plus quam opus ejet donariis, paratur tabernaculum juxta . omnes partes [uas , nempe cortinas , faga , opertoria , tabulata, s vetles , velum , C tentorium. quzäin *Sup. Y* ig. 26. 1. Ecit ergo Befeleel, & Ooliab, & omnis vir fäpicns , qui- E bus dedit Dominus fapientiam, & intclle£tum, ut fcirerit Cn, fj fabre operari, quae in ufus San&uarii necef Taria funt, & quee Vicati preecepit Dominus, 1.Par. 20 21.2 ?. Cumque vocaffet eos Moyfes, & omnem eruditum virüm, ?: cui dederat Dominus fapientiam , & qui fponte fua obtulerant D & fen fe ad faciendum opus, 3. Tradidit eis univerfa donaria filiorum Ifrael. 45 P Qui cum inftarent operi, quotidie mane vota populus offerebat. aïferi 2 4. Unde artifices venire compulfi, s. Dixer int Moyfi : Plusoffert populus, quam neceffa rium eft. Aftn M. 6. Juffit ergo Moyfes praeconis voce cantari : Nec vir, nec mulier quidquam offerat ultra in. opere SanGuarii. Sicque ugult ceffatum eft a muneribus offerendis, 25' 7. Eo quod oblata fufficerent, & fuperabundarent. hnem $. Feceruntque omnes corde fapientes ad explendum opus 26, qulas tabernaculi, cortinas decem de bytfo retorta , & hyacintho , & A* purpura, coccoque bis tin&to, opere vario, & arte polymita: *( li culi 9. Quarum una habebat in longitudine viginti o£to cubitos, 50 & in latitudine quatuor: àna menfura erat omnium cortinarum. 50 IO. Conjunxitque cortinas quinque, alteram alteri, & alias quinque fibi invicem copulavit. Q Dpd 1I. Fecit & anfas hyacinthinas in orà cortinze unius ex utro- aeul que latere, & in ora cortinze alterius fimiliter, 12. Ut contra fe invicem venirent anfz2e, & fedec rentur. D mutuo jun gex- j^ 13. Unde & qüinquaginta fudit circulos aureos, qui morde- Hbula rent cortinarum anías; & fieret unum tabernaculum. i I4. Fecit & faga undecim de pilis caprarum ad operiendum €x i tectum tabernaculi. rz. Unum náqj 3. [/0ta. ) Voluntaria munera. tum , quod polymito injiciebatur , ut 6. Prectonis voce-cantari.) Yleb. fupra didum eít, tetum vocabatur. E ul * tranfire fecit Moyfés vocem per caffra , id. Sic rurfum appelíatur hoc cap. num.18. eit, przconis voce edixit. Multa hic repetuntur capitibus fü- 3j I MXS hn d periendum teltum Tabernacu- . perioribus, quz fuis locis explica- 9i.) Velum ex pilis caprarum contex- ta funt,nec eft necefle hic repetere. Rlüþ)ug v Atl "r [ CAPUT. XXXVI. 2 3385 15. Unum fagumin longitudine habebat cübitos triginta, & in lattudine cubitos quatuor, unius menfurze erant omnia faga: !f 16. Quorum quinque junxit feorfum, & fex alia feparatim. lait, 17. Fecitque anfas quinquaginta in ora fagi unius, & quin- qusginta in ora fagi alterius, ut fibi invicem jungerentur. 18. Kt fibul ;.'). qïh- as ceneas quinquaginta, quibus necteretur te- Cirerit &um , ut unum pallium ex omnibus fagis fieret. LqUe 19. Fecit & opertorium tabernaculi de pellibus arietum ru- bricatis: aHudque defuper velamentum de pellibus janthinis. Trm, 20. F'écit & tabulas tabernaculi de lignis Setim flantes. 21. Decem cubitorum erat longitudo tabulee unius, & unum lerant ac€ femis cub tum latitudo retinebat. j um 22. Bins&e incaftra*uree erant per fingulas tabulas, ut altera alteri jungeretur. Sic fecit in omnibus tabernaculi tabulis. 23. E quibus viginti ad plagam meridianam erant contra feft, Auítrum, cum quadraginta bafibus argenteis. ; C 24. Dus bafes fub una tabula ponebantur ex utraque parte angulorum, ubi incaftraturze laterum in angulis terminantur. icque 25. Ad plagam quoque tabernaculi, quae refpicit ad Aqui- lonem , fecit viginti tabulas, 26. Cum opus quadraginta bafibus argenteis, duag bafes per fin- gulas tabulas. 0. & : 27. Contra Occidentem vero, id eft, ad eam partem taber- naculi, quae mare refpicit, fecit fex tabulas, bitoS, amum. 28. Et duas alias per fingulos angulos tabernaculi retro : : alias 20. Quse jun£tee erant a deorfum usque furfum, & in unam compaginem pariter ferebantur. Ita fecit ex utraque parte per utto- angulos: 30- Ut o&o effent fimul tabulae, & haberent bafes argenteas fedecim, binas fcilicet bafes füb fingulis tabulis. ung v 31. Fecit & ve&es de lignis Setim, quinque ad continendas orde- tabulas unius lateris tabernaculi, 32. Et quinque alios ad alterius lateris coaptandas tabulas, & extra hos quinque alios ve&tes ad occidentalem plagam taber- dunt niculi contra mare. Jnurt —— 33. Fecit quoque ve&tem alium , qui per medias tabulas ab m ut lbjtuf' angulo- usque ad angulum perveniret. 34. Ipfa jm.lf 33. Vellem alium , 65c. :j Tujus ve- per ipfam tabularum craffitiem ad eas Jus li &is nulla mentio in fuperioribus ca- fimul continendas. Ali veéces ex- gp]iCJ' pitibus, in quibus de "f'abernaculi trinfecus ipfum tabernaculum ambie- etere firudvra agitur. — Videtur fuiffe a&us bant. WY* 326 LIBRI EXODI 34. Ipfa autem-tabulata deauravit, fufis bafibus earum ar- rum 1 genteis.. Et circulos eorum fecit aureos, per quos ve&tes in- * fummj ] duci poffent : quos & ipfos laminis aureis operuit. 0. Ej 35. Fecit & velum de hyacintho & purpura, vermiculo, ac tt0, $ byífo retorta , opere polymitario, varium, a:que diftinétum. I0. Cubito 36. Et quatuor columnas de lignis Seïim., quas cum capiti- bus deauravit, fufis bafibus earum argenteis. füdine 37. Fecit & tentorium in introitu tabernaculi ex hyacintho, I! purpura, vermiculo, byffoque retorta, opere plumarii: brmh | 38. Et columnas quinque cum capitibus fuis, quas operuit - —2 auro , bafesque earum fudit aeneas. Bltoru ") OOA PU To XCXXVIE anguli 1 JFormatur arca , propitiatorium , Cherubim, menfa , candelabrum, lucerna , alíare tbymiamatis , pro quo tbymiama portar componitur. 1s dit oo; r q'Ecit autem Befeleel & arcam de lignis SEt.im,xhabentem 16. duos femis cubitos in longitudine, & cubitum, ac femif- Cyathr fem in latitudine, altitudo quoque unius cubiti fuit, & dimidii, libami veftivitque eam auro puriffimo intus, ac foris. n : D 2. Et fecit illi coronam auream per gyrum, (ujüs i 3. Conflans quatuor annulos aureos per quatuor angulos ejus 1j 35 duos annulos in latere uno, & duos in altero. & alt 4. Ve&tes quoque fecit de lignis Sctim , quos veftivit auro, 19, s. Et quos mifit in annulos, qui erant in lateribus arcae ad T portandum eam. 3lta. 1 mu:l'()j 6. Fecit & propitiatorium, id eft, oraculum , de auro mun- Amor diffimo, duorum cubitorum & dimidii in longitudine, & cubiti 0. ac femis in latitudine. l np 7. Duos etiam Cherubim ex auro dutili, quos pofuit ex utraque parte propitiatorii : f f 8. Cherub unum in fummitate unius partis, & Cherub alte- 25 5 Tum d N l 34- Tabulata. ) Cuuatuorlatera taber- naculi. * 38. Operuit auro. ), Modo, explica- to n. 36. Y s 36. Cum capitibus deauravit.) Ita ut 1. Uos femis cubitos, ) Xloc.eft, columnze tantum obducerentur auro, duos, & femis. l4 ( five laminis aureis; capita vero eflent ler, W 6- Oraculun. ) Propitiatorium, 151 aurea, ut Deusjullerat Moyfi c. 26. 32. 8. Jo fumu " itate. ) Lateris extremi- W 37. dutortum. ) N elum. tate. tei n f dubl CAPUT XXXVIL PT m ar- rum in fummitate partis in alterius: duos Che;ubim* in fingulis ïe; - fummitatibus propitiatorii, 9. Extendentes alas, & tegentes propitiatorium, feque mu- llo, tuo, & illud refpicientes. JIm, IO. Fecit & menfam de lignis Setim in longitudine duorum Cipiti- cubitorum , & i latitudine unius cubiti, quae habebat in alti- tudine cubitum ac femiffem. inho, 1r. Circumdeditque eam auro mundiffimo, & fecit illi la- brum aureum per gyrum. perci 12. lpfique labro coronam auream interrafilem quatuor di- gitorum, & fuper eamdem , alteram coronam auream. 13. Fudit & quatuor circulos aureos, quos angulis per fingulos pedes menfze. pofuit in qugtnqr : 14. Contra coronam : mifitque in eos ve£tes, ut poffit menfa Jri, portari. 15. Ipfos " dit eos auro. quoque vettes fecit de lignis Setim, & circumde- entem 16. Et vafa ad diverfos ufus menfze, acetabula, phialas, & femif- cyathos, & thuribula, ex auro puro, in quibus offerenda funt Jibamina. imnidi I7. Fecit & candelabrum du&ile de auro mundiffimo. De eujus ve&te calami, fcyphi, fphaeruleeque, ac lilia procedebant: 5 6u ex altera. 18. Sex in utroque latere, tres calami ex parte una, & tres 19. Tres fcyphi in nucis modum per calamos fingulos, fphze- ; qUIO, (( d ruleeque fimul, & lilia, & tres fcyphi inftar nucis in calamo iE iicc altero, fp rulaeque fimul & lilia. [Equum erat opus fex ca- lamorum, qui procedebant de ftipite candelabri. )mun- cubiti 20. In ipfo autem vecte erant quatuor fcyphi in nucis Amo- dum , fphaerulzeque per fingulos fimul , & lilia : (uit €x 21. Et fphserulze fub duobus calamis per loca tria, qui fimul fex fiunt calami, procedentes de vecte uno. 22. Et fphaserulee igitur, & calami ex ipfo erant, univerfa ; alte- 1l du&ilia ex auro puriffimo. 23. Fecit & lucernas feptem cum emunctoriis fuis, & vafa, gl ubi ea, quze emuntEa funt, extingnantur, de auro mundiffimo. ;OC eül 14. Contra coropam. ) Yloc eit, fub- 19. 4Equuem. erat opus. ) kloc elt fi- ter, ut habes fupra c. 2$. 27. mile , pariumque membrorum , & 17. De cujus vette.) V e&is hic elt fti- artificii. n Cetera hujus capitis fünt ex- exell pes medius, e quo procedebant calami, plicata Vfupra €. 2$5« & c. 50. 24. la- quem füpra c. :gf haftile nominavit. CVT URtBRI T PSXODI 325 24. Talentum Quri appendebat candelabrum cum omnïþuS M vafis fuis. : bj fo 22, Fecit & altare thymiamatis de lignis Setim, per quadrum v IQ. lumn fingulos habens cubitos, & in altitudine duos, e cujus angulis 3 procedebant cornua. II bafes 26. Vefüvitque illud auro puriffimo cum craticula, ac pa- rietibus, & cornibus. ac m ". Fecitque ei coronam aureolam per gyrum , & duos an- 13, nulos aureos fub corona per fingula latera, ut mittantur in eos tepto ve&tes, & poffit altare portari. iuls à 28. Ípfos autem ve£tes fecit de lignis Setim & operuit lami- gente nis aureis. D 29. Compofuit & oleum ad fan&ificati .onis unguentum, & tento thymiama de aromatibus mundiffimis , opere pigmentarii. * H bifiby ! CAPUT XXXVIIL Fabricatur altare bolocauftorum cum labro &neo , €» atrio, meul lumn oblataque donaria recenjentur. 16 2.Pat. T. Ecit & altare holocaufti de lignis Setim , quinque cubito- n p rum per quadrum, & trium in altitudine. CUnCt 2. Cujus cornua de angulis procedebant, operuitque illud ü]HL laminis aeneis: * Ig. 3. Et in ufüs ejus paravit ex sere vaía diverfa, lebetes, for- &Cl cipes, fufcinulas, uncinos, & ignium receptacula. 3 Vigint 4. Craticulamque ejus in modum retis fecit s&eneam, & fubter Ü H eam in altaris medio arulam, U s. Fufis quatuor annulis per totidem retiaculi fummitates, nel ad immittendos ve&tes ad portandum: . 6. Quos & ipfos fecit delignis Setim, & operuit laminis zeneis; tifa] ". Induxitque in circulos, qui in lateribus altaris eminebant. Conc ul 3Cup. *Tpfum autem altare non erat folidum, fed cavum ex tabulis, & Uing 27- 8.1n:us vacuum. 3.T 9. Fecit & labrum zeneum cum bafi (ua de fpeculis mulie- 5 ] bïæo 1 um. quae excubabant in oftio tabemacuä. ELl 9. Fecit 71,:7;:,,1t lis. ) LXX. ex peculis , bant. LXXï qu jejumabant. Chald. que !6 p g. DE. fpeczf t x - C, ;.» 7E 2V , Ita & Chaldeus. erabant, Mulieribus hifce piis, qu& hi Atgyy frequenter veniebant .ad templum in Hebl Olim ex Plinio lib. 35. cap. 9. & lib. Capite 34. cap. 17. fiebant ex ere, & ftan- Deum oraturz,poftea zdificato templo no diligentimme terfo certafedes juxta illud attributa fuit, & o di[| inter has vixiffe videtur Anna prophe- udo J Que - exeuba bant. ) Hebr. que milita- li, TT CQ ATPUSE XXXVIIT . 329 nibus 9. Fecit & atrium, in cujus auftrali plaga erant teftoria de : . byffo retorta, cubitorum centum, adrum 10. Columnsae senese viginti cum bafibus fuis ; Capita co- ingulis lumnarum , & tota operis caelatura, argentea. 11, /Eque ad fcptentrionalem plagam tentoria , columnze, Cpe bafesque & capita columnarum ejusdem menfura, & operis, ac metalli erant. 10 df dnes 12. In ea vero plagg', qu&e ad Occidentem refpicit, fuerunt tentoria cubitorum quinquagin:a, columnee decem cum bafibus fuis acneae , & capita columnarum , & tota operis ceelatura , ar- t l- gentea. 13. Porro contra Orientem quiüquaginta cubitorum paravit gm,& tentoria: ll, 14. E quibus, quindecim cubitos columnarum trium , cum ' bafibus fuis, unum tenebat latus : 15. Etin parte altera (quia inter utraque introitum taber- jjfit, naculi fecit) q uindecim aeque cubitorum erant tentoria, co- lumnaeque tres, & bafes totidem. 16. Cuntta atrii tentoria byffus retorta texuerat. cubito- 17. Bafes columnarum fuere aenese, capita autem earum cum cuncts ceelaturis fuis arge ; ntea; ied & ipfas columnas atrii ve- p illud füvit argento. 18. Et in introitu ejus opere lumario fecit tentorium ex 65, fot- hyacintho, purpura, vermiculo, ac byffo retorta, quod habebat viginti cubitos in longitudine, altitudo vero quinque cubito- : (uotet rum erat juxta menfüram, quam cunCta atrii tentoria habebant. 19. Columnae autem in ingreffu fuere quatuor cum bafibus ; mitates» &eneis, capitaque earum , & caelaturze argentese, 20. Paxil- . enets: tifla Luc. 2. 37. & virgines ille, qua rii noflri opinio, qui cenfet voce illa nebont. conciufe dicuntur 2. Machab. 3. 19. CU que proprie caput fignifica i U & in his educata B. Virgo. jl indicari fupremam capitelli partem , 9. Teztoria.) Mela atrii. quam aacsgz dicunt : Voce autem il- 27. Bafés columnarum , €$c.) KxEHe- la pw»3 vevza , qug aliquid hama- : mulie- breo a!qui ita vertunt :: Bafés. colum- tum, & inflexum fignificat, defigna- g,Fecit VarUm ex &re , uncini columnarum , &5 fila ri eam capiteli partem , quam "ve/z- e4$ cingentia ex argento , tella fuemnt CA- tam, feu limacera appellantin artificio Oaf pitaearum Argento, Pro voce, wncini , Jonico, cujus ordinis fortaffe ha co- jis, QU* in Hebr. eft t5»33 vaviz , pro voce, lumnz fuerunt, & Chald. verterunt, templut capita, elt "ww* rafcbim: quomo- WncInos. Aliqui putant uncos defi- totep do diftinguantur due hz voces, inter gnari, ad quos pecudibus cutis detra- it fult, auctores varietas elt. Placet Bonfre- hebatur. Bibl. cum Com. Menocb. T. I, jpo Tt TET 330 LIBRI EXODI ^( Vi "3 t egeneos 20. Paxillos q&oqüe tabernaculi, & atrii per gyrum fe 1nof 2t. Hzec fünt inftrumenta tabernaculi teftimonii, quae enu- quá u merata funt juxta preeceptum Moyfi in caeremoniis Levitarum per manum Ithamar filii Aaron facerdotis: ? PakL 22. Quse Befeleel filius Uri filii Hur de tribu Juda, Domino per Moyfen jubente , compleverat, 23. Jun&to fibi focio Ooliab filio Achifamech de tribu D än E Dui qui & ipfe artifex lignorum egregius fuit, & polymitarius, at- que plumarius ex hyacintho, purpura, vermiculo, & byffo. 24. Omne aurum, quod expenfum eft in opere Santuarii, & quod oblatum eft in donariis viginti novem talentorum fuit, & feptingentorum trizinta ficlorum, ad menfurzm San&uarii. j 25. Oblatum eft autem ab his, qui tranfierunt ad numerum infa a viginti annis, & fupra, de fexcentis tribus millibus, & quin- 2. gentis quinquaginta armatorum. f 26. Fuerunt preeterea centum talenta argenti, e quibus con- ) flatae fvnt bafes SanCtuarii, & introitus, ubi velum pendet. T 27. Ce.tum bafes fattae funt de talentis centum -fir;guliþs— ta- tegim lentis per bafes fingulas fupputatis. i fum ; 28. De mille autem fepüngentis, & feptuaginta quinque, fe- cit capita columnarum , quas & ipías veftivit argento. j 29. [Érisq uoque oblata funt talental feptuaginta duo millia, min 30. Ex 6 & quadnringeni;i fupra ficli, EU 2I. Jm ceremonis , €6c, ) ld eft in aureum continebat duodecim millia minifterium Levitarum , quorum erat drachmarum aurearum , qua gquiva- y/ diffolvere, transferre, &iterum com- lent duodecim millibus aureis noílra- tum ; onere tabernaculum. His praerat tibus. thamar Aaron filius, cui proinde 25. 4b bis qui tran[erunt ad nume- Tilis fïngulorum tabernaculi inftrumento- rum.) Qui cenfi funt. rum annumerandus erat computus. 27. Centum bafés.) Wrant enim 4o. D j f) 24. Omne aurum. ) Aurum hoc, ad auftrum 40. ad aquilonem, 16. ad 9 quod fponte oblatum fuit a populo, partem occidentalem. 4. füb quatuor fummam explevit 29. talentorum , & columnis dividentibus San&um a San- feptingentorum triginta ficlorum. Ta- &o San&orum, uti preceptum erat lentum aliud erat aureum , aliud ar- CAp. 26, 19 19. x 33. 30 genteum, aliud ereum. Omnia liec 28, De mille autem feptingentis , &$c.) Coly : &qualis erant ponderis , fed difparis Que füpra centum talenta argenti ex Vant pretii. "Talentum unum continebat cenfu colle&a fupererant , non quod Áltg tria millia ficlorum , auri , fi talen- hec fummia ad capita illacolumnarum iniiy, tum effet aureum , argenti, fi argen- facienda ,. &auro veftienda fufficeret, jl teum ; quia vero ficlus eft ponderis fed quod in hoc opus fuerit contri- Vidc| buta. quatuor drachmarum, talentum unum l'-TK N CAPUT T XXXVIIH. '& XXXIX.. '$3x 1feb* 30. Ex quibus fuíze funt bafes in introitu "*tabernaculi-tefti- monii, & altare aeneum cum craticula fua, omniaque vafa, o Cnu- quae ad ufum ejus pertinent. tarum 41. Et bafes atrii tam in circuitu, quam in ingreffu ejus, & gaxilli tabernaculi, aique atrii per gyrum. ymino C APUT.XXXIX Dan Pontificalia [acerdotaliaque conficiuntur ornamenta , totumque in- jun&lum opus perficitur : benedicit Moyfes fio. » ; Duaril, populo. n füit, E hyacintho vero, & purpura, vermiculb, ac byífo fecit Supr. tuaril I.D veites, quibus indueretur Aaron, quando miniftrabat H 1erum in fan£&tis, ficut praecepit Dominus Moyfi. 2. Fecit igitur fuperhumerale de auro, h yacintho, & purpu- quit- T2, coccoque bis tintto, & byflo retorta, $ COf 3. Opere polymitario, inciditque bracteas aureas, & exte- (et. nuavit in fila, ut poflent torqueri cum priorum colorum fub- ilis t2 tegmine, 4. Duasque oras fibi invicem copulatas in utroque latere fummitatum. N efe . Et balteum ex eis dem coloribus, ficut praeceperat Do- vili minus Moyfi. 6. Paravit & duos lapides onychinos, aftri&£tos, & inclufos j Ex auro, & fculptos arte gemmaria nominibus filiorum Ifrael. ; milli 1. Po:uitque eos in lateribus fuperhumeralis, in monimen- gquiva tum filiorum Ifracl, ficut praeceperat Dominus Moyfi, poftt- $. Fecit & rationale opere polymito juxta opus fuperhume- ralis, ex auro, hyacintho, purpura, coccoque bis t ] titte ?nfïo ,€ byílo retor:a. nim 40 9. Quadrangulum duplex, menfurze palmi. 46 2 q o2 Io. Et qu;mlof 3351f m a 30. Bafes im introitu Tabernaculi. ) Cetera, qu& hic explicatanon funt; vide eodem cap. -Columnarum fcilicet , que in introitu T fff') erant, fupra c. 26. num. ult. Pleraque hujus capitis habes fupra venti ex Altare enttm, ) Vide fupra cap. 29. cap. 28. n quo jnitio. 1. ÉN Sanclis. ) In fan&uario. nnarum 31. Bafés atrii.) Columnarum atrii, 3. Torquerz.) Subintellige, & texi; läCefeFf VXide füpra cap. 27. n. 10. & 17. 4- Duafque oras. ) Scilicet fecit, De conm' De paxillis, ibid. num. 1 his oxis vide cap. 28. 7: ^ s as 252 LIBRI EXODI 10- Et pofuit ih eo gemmarum ordines quatuor. In primo 9.l verfu erat fardius , topazius, fmaragdus : mmo, fc ^An 11i. In fecundo, carbunculus, fapphirus, & jafpis : 2" 12. Tn ter:io, ligurius , achates, & amethyftus: prace 15. In quarto, chryíolitus, onychinus, & beryllus, circum- u dati, & inclufi auro per ordines fuos. füimon 14. Ipfique lapides duodecim fculpti erant nominibus duo- minus decim tribuum Ifrael, finguli per nomina fingulorum. 3 | 15. Fecerunt in rationali & catenulas fibi invicem cohaeren- fuppd tes, de auro puriffimo. 3 16. Et duos uncinos, totidemque annulos aureos. Porro annulos pofuerunt in utroque latere rationalis, operim 9 17. E quibus penderent duze catensze aurese, quas inferue- runt uncinis, qui in fuperhumeralis angulis eminebant. jj 6 18. Haec & ante & retro ita conveniebant fibi, ut fuperhu- merale, & rationale mutuo- ne&terentur, M y 1 I9. Striéta ad balteum, & annulis fortius copulata, quos jun- 39 gebat vitta hyacinthina, ne laxa fluerent, & a fe invicem mo- lbrun verentur,ficut praecepit Dominus Moyfi. 20. Fecerunt fms quoque tunicam fuperhuæeraïis totam hya- 40 cinthinam, l, ^ 21. Et capitium in fuperiori parte contra medium, oram- &m ij que per gyrum capitii textilem, I j 22. Deorfum autem ad pedes mala punica ex hyacintho, Auon purpura, vermiculo, ac byflo retorta : 23. Et tintinnabu'a de auro puriffimo, quae pofuerunt inter malogranata in extrema parte tunica per gyrum : LR i 24. Tintinnabulum autem aureum , & malum punicum, qui- bus ornatus incedebat Pontifex, quando miniflerio fungeba- tur, ficut praeceperat Dominus Moyfi. Pli J 25. Fecerunt & tunicas byffinas opere textili Aaron, & filiis Qu ejus: 26. Et mitras cum coronulis fuis ex byffo: 27. Feminalia quoque linea , byffina: 28. Cingulum vero de byffo retorta hyacintho; purpura, ac LO vermiculo bis tin&to ; (1) arte plumaria, ficut preeceperat Do- lm £ minus Moyfi. 25. ) 29. Fe- Ynfey W (1) bis tin&o. Z» edit. Sixt. legztur : diftin&um., 00 eft ;, * UdCtur lo. de primo werfu. ) Primo ordine, x U Ipt CAPUT XXXIX. & XL. 333 ptimo 29. Fecerunt & laminam facrae venerationis de auro puriffi- mo, Ícripferuntque in ea opere gemmario, SanCtum Domini. 3o. Et ftrinxerunt eam cum mitra vitta hyacinthina, ficut preeceperat Dominus Moyfi. tli- 31. Perfe&tum eft igitur omne opus tabernaculi, & te&ti te- ftimonii : feceruntque filii 1frael cunCta, quae praeceperat Do- s duo- minus Moyfi. 23. Et obtulerunt tabernaculum, & tectum, & univerfam XTeQ- fuppelle&tilem , annulos , tabulas , ve&tes, columnas ac bafes, 33. Opertorium de pellibus arietum rubricatis, & aliud Dorro operimentum de janthinis pellibus, - 34. Velum, arcam , ve&tes, propitiatorium, iefUCe 35. Menfam cum vafis fuis, & propofitionis panibus, 56. Candelabrum, lucernas, & utenfilia earum cum oleo: ;erhu- 37. Altare aureum, & unguentum,& thymiama ex aromatibus. ' 38. Et tentorium in introitu tabernaculi: 9s jun- 39. Altare aeneum , retiaculum, ve&tes , & vafa ejus omnia, ff f10- labrum cum bafi fua: tentoria atrii, & columnas cum baübus à füis: n hya 40. Tentorium in introitu atrii, funiculosque illius, & paxil- los. Nihil ex vafis defuit, quce in minifterium tabernaculi, oram- & in te&um foederis juffa funt fieri. Á 41. Veftes quoque, quibus facerdotes utuntur in San&tuario, 'intho, Aaron fcilicet, & filii ejus, 42. Obtulerunt filii Tírael, ficut þfæceperat Dominus. t infet /.43. Quse poftquam Moyfes cunGa vidit completa, benedixit €1s. 2 1; qlll CATTPUT. KE ngeor Primo menfe tabernaculum erigendum, €&? confecerandum pracipitur, ( fütis imaje[late Dei repletur, tiube tabernaculum continue quo fa&to , operiente , nifi dum efJet proficifcendum. cutusque eft Dominus ad Moyfen, dicens: I.'LO n"a., & 2. Menfe primo, prima die menfis , eriges tabernacu- ]um teftimonii, Tt:s S:Et i Do- 29. Opere gemmario. ) Ut cemmarii 31. Ti l'egumenti e faccis cilicinis infculpere folent in figillis. " In Grz- 43. Benedixit. ) Bene precatus eft, vel laudavit. €o eft exreru Tuuiva, Sedlegendum videtur $vrervzoptra. infculpta , non 2. Enfe primo.) Secundi anni egref- exfculpta. fus ex ZEgypto, ut patet n. 15* ££4 LIBRI EXODI ^5. EX DOMES i;ï eo arcam , dimittesque ante illam velum: 241 s; Et 1llata menía, pones fuper eam, quae rite praecepta funt. Candelabrum ftabit cum lucernis fuis, s Donini 36. 1 s. Et altare aureum, in quo adoletur incenfum, coram arca teftimonii : Tentorium in introitu tabernaculi teftimonii pones. TE 6. Et ante illud altare holocauftli : 0 holo 7. Labrum inter altare; & tabernaculum, quod implebisaqua. D & altar $. Circumdabisque atrium tentori:s, & ingreffum ejus. 9. Et affumpto un&tionis oleo unges tabernaculum cum vafis 0. L & pede fuis; ut fánctificentur : 10. Altare holocauíli, & omnia vafa ejus : »t Qir Labrum cum bafi fua: omnia un€tionis oleo confecra- altare-) : bis, ut fint San&ta fanctorum. at F it Intro '12. Applicabisque Aaron, & filios ejus ad foresï tabernaculi teftimonii, & lotos aqua, M tuni jm 13. Indues fan&is veftibus, ut miniftrent mihi, & un£tio eo- rum in facerdotium fempiternum proficiat. 3 N 14. Fecitque Moyfes omnia, quae praeceperat Dominus. : Tiénte 15. lgitur menfe primo anni fecundi, prima die Tiübes o locatum etit tabernaculum: menüs, col- 34 8 Num. 16. * Erexitque Moyfes illud , & pofuit tabulas, ac bafes, & tur filii 7» 1 ve&tes, ftatuitque columnas, 58 17. Et expandit te£tum fuper ta s bernaculum, impofitd defu- Y N per operimento , ficut Dominus imperaverat. & ii 18. Pofuit & teftimonium in arca, fubditis infra ve&tibus, & Nanfion oraculum defuper. 19. Cumque intuliffet arcam in tabernaculum, appendit ante eam velum, ut expleret Domini juffionem. 20. Pofuit & menfam in tabernaculo teftimonii ad plagam fep:entrionalem extra velum, 5 21. Ordinatis coram propo fitionis panibus, ficut præceperat Dominus Moyfi. 22. Pofuit & candelabrum in tabernaculo teftimonii e re- gione menfz in parte auftrali, 23. Locatis per ordinem lucernis, juxta praeceptum Domini. 24. Po- 4 5j cerdotes, quamdiu vixerint. Cümnmh A. Candelabrum feabit.) Ylebr. accen- Chaldaus zeccezdes. j [/7 T4 7 ,dere f'acies. 17. Teum.) Sive aul&um pi&ura- j Iowe 5. Tentorium.) N elum ante Sanctum, tum , five aulzum caprinum, I3. d» facerdotium eternum proficiat. ) 18. Teffimonium.) "Vabulas legis. Tümy eyt 2^ Oraculum, ) Propitiatorium. GI; Quafi dicat , ifta un&io facit illos fa- !'xClda & z C APUT.XL 31f üm: 54. Pofuit & altare aureum fuüb tetto te&imorïiixcontra velum, Dts font, 25. Et adolevit fuper eo incenfum aromatum, ficut jufferat Dominus Moyfi. ff aT 26. Pofuit & tentorium in introitu tabernaculi teftimonii, i pores 27. Et altare holocaufti in veftibulo teftimonii, offerens in eo holocauftum, & facrificia, ut Dominus imperaverat. Dis i, 28. Labrum q uoque ftatuit inter tabernaculum teüimonii,/ US, & altare, implens illud aqua. um s 29. Laveruntque Moyfes, & Aaron, ac filii ejus manus fuas, & pedes, 30. Cum' ingrederentur te&tum foederis, & accederent ad anfet- altare, ficut praeceperat Dominus Moyfi. 31. Erexit & atrium per gyrum tabernaculi & altaris, du&to ernacil in introitu ejus tentorio. Poftquam omnia perfe£ta funt, Num. 32. * Operuit nubes tabernaculum teftimonii Ktio - mini implevit illud. ,& gloria Do-9 STe. 5 Reg. . 33. Nec poterat Moyfes ingredi te&tum foederis, nube ope- $-10. Inus.' riente omnia, & majeftate Domini corufcante, quia cun&ta N s nl- nubes operuerat. 34. Si quando nubes tabernaculum defereb at, proücifceban- tur filii Ifrael per turmas fuas. bs, & 35. S1 pendebat defuper, manebant in eodem loco. to defu- .. 36. Nubes quippe Domini incubabat per diem tabernaculo, & 1gnis in no&te dibus, & manfiones fuaso' , videntibus cun&tis populis Ifragl per cunétas yiitante zM x 3 K Gä E À ";V c e puagin S V A W 7 ) perat S Z A je LIBER * Dvomini- 24- Sub telo teffimonii.) Sub'þ teco 313. Nec poterat Moyfés imgredi, (5c.) j I communi San&to,& San&oSanc&torum. 'Tum ob reverentiam majeftatis Do- - Contra velum. ) E regione veli , quod mini, tum quia nubes ita omnia im- m pï&urä- diftinguit San&um a San&o SanGo- plevérat, ut Moyfes videre non poffet. ü rum y extra tamen Sané&a Sanáorum. 34. Per turmas fuas.) Ordine difpofiti. $ iegis- '32. Gleria, Domini.) Aüguüa nubes, Si quando nubes , &c ) Columna nu- f qucida, & corufcans. bis praeunte fequebantur ipfi. 2 336 LIBRI LEVITICI $ LIBER LLVITECUS o turm HEBRAICE VAICR A. f. CAPUT L poiit Varms ritus, ac modus armentorum, pecudum , ö—J avium afe- rendarum in ]JOlocau um. videl I. Ocavit autem Dominus Moyfen , & locutus eft ei de füpe tabernaculo teftimonii, dlcens. 10 2. Loquere filiis Ifrael, & dices ad eos : Homo, .qui obtulerit ex vobis hoftiam Domino de pecoribus, a id eft, de bobus, & ovibus offerens victimas, Exod : *bl holocauftum fuerit ejus oblatio, ac de armento: ma- () 29-16- f(culum immaculatum offeret ad oftium tabernacuh Leftlmonu, p ad placandum fibi Dominum: 9, VC 4. Ponetque manus fuper caput hoftiae , & acceptabilis erit, hi e atque in expiationem ejus proficiens. $. Im- pittio 1. De armento.) Bos fcilicet, vel vitu- & W Das E Taöernacula te/?zmm:z ) Vide lus; nam hi tantum ex majoribus ani- D Exod. 27. malibus immolabantur. tolleb Maféulum. ) 1n holocauftum tantum qiia ; . Hoemo, qui 05tulerz[ ) Sponte fci- mafculus offerri poterat In facrifi- &teum lmet erant enimaliz oblationes prz- cepte , & neceffarie , qualis oblatio cio pacifico offerri poterat & feemina, Otfere primogenitorum de qua Exod. 22. Immaculatum.) Non eft (ermo de ma- m pec culis co;ons, fed de deformitatibus , 29. & aliz. aut vitiis; neque enim efíle debebat Hofliam. ) klebr. Qqm35 corbzn , que fäd pe vox fignificat quodvis munus , vel animal cecum , claudum , cicatricem faenf oblationem factam Deo, five de pe- habens, fcabiem, aut impetiginem , Te, ul &c. Vide Lievit. 22. 22. [/7 coribus , five de terre frugibus, Re- tinet hanc vocem S. Marc. in Evan- d oflium Tabernaculi teäzman..,) Ad VEm1 geho. Cs E. oftium tentorii, feu atrii ; nec enim & dj adaltare, vel atrium facerdotum lai- offtre Ovibus.) Sub ovibus & capras in- ci ingredi poterant. teliige; his enim communis eft vox Gr, Hebræa ]NYX /2en : felegit fibi Domi- 4d placandum fibi Dominum. ). Finis lO,ï nus in facrificium ex animalibus ter- holocaufti erat colere , & honorare Inmy], Beum, non autem eum placare; hoc $as reflribus bovem, & overm, & capram ; tamen ex illo fequebatur. ex volucribus columbam, & turturem. at AF Ponetque manum fuper caput Loflie.)) i , 3« Si belocauftus, fuerit.) klolocau- Slc fgmficans fe vidimam e fua ma- lm a ftum Grzca vox eft, quafi dicas ; Àov nu, & poteflate in Dei jus transfer- Pey Xé&50 , idefttotum incenfum ; quod re; velfefponte offerre, & poenam fuis ergog in eo tota vidima combureretur, peccatis debitam quodammodo im- l63 pr&ter pellemg ponerejipfi vicima. ]u L CAPUT 4 337 s. Immolabitque vitulum coram Domino',.& offerent filii J Aaron facerdotes fanguinem ejus, fundentes per altaris circui- tum , quod eft ante oftium tabernaculi. T 6. Detra&taque pelle hoftiae, artus in frufta concident, 7. Et fubjicient in altari ignem, ftrue lignorum ante com- pofita : in-tfe 8. Et membra, quae funt czefa, defuper ordinantes, caput videlicet, & cun&ta, quae adhaerent jecori , f eide 9. Inteftinis, & pedibus lotis aqua : adolebitque ea facerdos fuper altare in holocauftum & fuavem odorem Domino. 10. Quod fi de pecoribus oblatio eft, de ovibus, five de Hono, capris holocauftum , (1) mafculum absque macula offeret : Cotibus, rr. Im- to: ma- (i) mafculum. Jp edit. Sixt. legitur : agnum anniculum & absque &c. timonii "Acceptabilis erit.) Ylebr. accepta erit 6. Detraliaque pelle. bofiis. ) Pellis ej, vel pro eo. detrahebatur, tum ob munditiam fa- ilis erit In expiationem ejus profíciens. ) Adex- crificii , tum quia facrificium erat quafi cibus Dei , pellis autem come- s d- piationem fcilicet 1. peenetemporalis, di non folet, & ad punitionem hujus vite , quam Ritus hic fignificare i yel vtl Deus alias illi. irrogaffet. 1l. quia oteft , Deo omnia eífe nuda. $. oribus at* tollebat immunditiam legalem. lil. Paulus ad Hebr. 4. 15. dixit 7e79&- Vox m tantum quia auferebat culpam , & penam uN nuda , Ej aperta. Ín ficiti &ternam , ex opere tamen operantis Graca a collo derivatur, quia ab hae offerentis ex charitate , & contritio- V fiemin corporis parte incipiebat pellis de- o de mae ne peccatorum. tra&io. mit;tDuss $. Imsmolabitque , €/e.) INon per fe, drtus in frufla concident, ) LXX. fed per facerdotes, qui foli poterant membratim. klebr. juxta incifiones , vel i debebat facrificare , ut etiam thymiama adole- jcatricem portes faas. gipnm gye, ut patet C. 10. 1. 7- Subjicient in altari ignem.) In pri- Vitulum.) INum. 2.appellaverat bo- mo facrificio fuübjicient, eumque po- l&d vem; juvenem fcilicet; quia tenerior, ftea jugiter fovebunt , ut dicitur in- onti ) & delicatior eft, & Deo optima funt pec enim fra cap. 6. num. 13. oturm at offerenda. 8. Caput videlicet , ($ euntla qu& ad- Ceram: Domino. ) Coram tabernacu- berent jecori. ) Recenfet partes , de lo, juxta altare; nam n. rz1. dicitur: 'quibus poterat effe dubitatio; nam de n) Jiinis Immolabitque ad latus altaris. fonorate reliqua carne manifeftum eft , eam Sanguinem ejus fundentes.) INam , ut omnem in holocauftlo comburi de- aie; 00 ait Apoftolus Hebr. 9. 22. ffse fam- buiffe. guinis effuftone non. fit remiffo : holocau- "7 /,0,'/,11'11) Ítum autem fecundario ad remiffionem 9. Suevem odorem Demino. ) Loqui- e fua má- tur humano more, quafi Deus &ila« peccatorum referebatur , offerebant tz carnis odore dele&taretur. 5 tl-gnsfef- ergo fanguinem victimz, quafi peten- 10. Depecoribus . .. evibus. ) Ovi- ena t ,U!S tes a Deo , ut illum loco fanguinis Vide fupra num. 2, bus, aut capris. ejus , qui offerebat , acciperet. Hazc eft fecunda fpecies holocau[li. Bibl, cum Com, Menoch. T. £. Uu 338 DLDIDEDLTLBEVITICI xl ïmmolabï,tqüe ad latus altaris, quod refpicit ad Aquilo- nom,coram Domino: fanguinem vero il lius fundent fuper Jitus altare filii Aaron per circuitum : I2. Dividentque membra, caput, & omniz quae adheerent jecori : & ponent fuper ligna, quibus fübjiciendus eft ignis : . 3. Inteftina vero, & pedes lavabunt aqua. Et oblata omnia adolebit facerdos fuü viffimum Domino. per altare in holocauítum, &, odorem íua- À 14. Siautem de avibus, holocautti oblatio fuerit Domino, thus, 3. de turturibus, aut pullis columbze, lt p 15. Offeret eam facerdos ad altare, & retorto ad collum ca- pi:e, ac rupto vulneris loco, decurrere faciet fanguinem fuper memp crepidinem altaris : A 16. Veficulam vero gutturis, & plumas projiciet prope altare filion d ad orientalem plagam, in loco, in quo cineres effundi folent. 17. Confringetque afcellas ejus, & non fecabit, neque ferro dividet eam, & adolebit fuper altare, lignis.igne fuppofito. Holocauftum eft, & oblatio fuaviffimi odoris Dornino. L [// i t&tiong 1 CAPUT etifiam — la vert m« tablus, 10 al YI. Super pzltare;) Super latera altaris, mex'hm/q excipit. LXX. péAofdov , bent no vel fuper parietes altaris circumcirca. appellant. 12. Ponent füper ligza. ) N el imme- Tiorifici di ate , vel mediante craticula. E:xod. Adarientalemþlzzäam.) Verfusatrium, abfolnte 27- 4. non autem veríus tabernaculum reve- tutum I4.- Si autem de avibu 0 56 Y Fs rentie majoris , & decentiz gratia. pauperi eft tertia fpecies holocauíti , quod erat Aitare autem erat ad Orientem ipfi las dEH; tabernaculo, verfus fcilicet portam , pme) ( Piuperum, ut patet Levit. 12. g. qua- re Num. 7, ubi principum vi&imae que in plaga erat oxentali. Vide ?na eni numerantur P nulle memorantur aves. Exod. 27. 15. bt 17. Confringetque afcellas ejus. Y lleb: ed eti Ij. Retorto ad collum capite, ac rt- pto vulneris loco.) Nonferro ; autcul- & feindat , vel frmdat illaya m Alis fuis s üe n tro , fed ungue rumpebatur , ut indi- &5 moz feparabit , quafi dicat, alas ejus COnVivil cat textus Hebreus ex quorumdam ita findat , feu confringat , ut tamen '[t?r Q fententia. Id eas non refecet , aut abrumpat. V.'mlm1 Super erepidinem altaris.) ld eft , fu- fiebat ad congruam vi&imz corbpofi- f ag per fummitatem parietum , ita ut in- tionem; fic enim altilium ale com- mahs [ :de'ad terram . decurrat. Unde He- ponuntur, cum aílanda funt. Bitet N braus eft , f'iper parietem. altaris. Holecanfium efh, E$. oblatio. ) Hebr. a]xuth .16. Fefculam vwvero gutturis.) Follicu- & ignitio, ignita fcilicet oblatio, qua Plenum, lum , qui primus cibum a gutture co- Sinjl, fcilicet tota igl?i abfumitur. R frn [O AL r "N t E E v-— u x Aqüïo- CAPUT. . . füper : Ritus oblationis facrificiorum, fimila oleo con[ber[ce, tburis, panum, Lhä1'ex*.t laganorum , atque primitiarum , addito in omnibus fale, ignis: nusquam autem fermento , nec melle. . omnia m füa- 1. À Nima éum obtulerit oblationem facrificii Domino, fimila erit ejüs'oblatio, fundetque fuper eam oleum, & ponet thus; 9muo, 2. Ac deferet ad fi lios Aaron facerdotes , quofum unus tol- lum ce let pugillum plenum fimilae, & olei, ac totum thus, & ponet i füpct memoriale fuper altare in odorem fuavitffimum Domino. . :* Quod autem reliquum fuerit de facrificio, erit Aaron, & «Ecdt. ealate fihorum ejus, Santtum fan&orum de oblationibus Domini. 7A 4. Cum autem obtuleris facrifticium coéctum in clibano de olent. e ferro Uu2a —— fimila, ypofito. I.A NZma.) ideft, homo, parspro crificium , quod Mizczz dicitur, of- toto per fynecdochem. ferre voluerit. Simila quid fit - fu- Oblstianem facrifiii,) klebr, eft ob- pra diximus, Genef. 18. 6. tationem 77135 mizcha , quod eft fa- - Fundetque |füper. eam . oleum. ) Quafï erificium rerum inanimatarum, Aqui- quoddam condimentum ; oleatus enim APUT la vertit , Dozum de frumento. Va- panis fapidior; fapidiffimus, &leait — fimus cibus Deo offerendus elt. tablus , /aerzfícium cibarium ; quia ve- ro alia facrificia íua peculiaria ha- Et ponet tbus.) t non tantum gra- )OIMSW ) bent nomina, idcirco nofter interpres tus fapor, fed etiam fuavis odor ad- facrificium hoc ex fimila , five mincha, fit. Deinde quia ex communi fenfü gatritiy abfolute facrificium. appellat. tInfti- thus Deo , eique pene foli adoleri tutum elít hoc facrificium. I. pro folet. um eve pauperibus , ne illis offerendi facul- 2. Sumile , €5 -olez. ) Simile oleo 2 gm?lä. tas deficeret., II. ut facerdotibus de confperfz. xem 14 ortarti , pane, & annona provideretur ; ma- Et ponet memoriale , Ro Hebr. z- gna enim ejus pars facerdotibus cede- cezdet , ut fcilicet fit memoriale quafi j, Vide bat. Ill. ut non folum animalibus, renovans Deo memoriam offerentis, Vel fen- fed etiam terre frugibus Deus colere- impetretque, quod petitur. j f ) Heb: tur. IV. quia faerificium erat quafi fus eft , partem illam fimile crema- 4lis MJ' j convivium Deo inftru&um; ergo pra- tam memoriale fore, ut, perinde ac qus 6jUS fi totum fuiffet crematum ; Deus of- ter carnes , panis , vel ejus materia ; * tame vinum, &(aladhiberidebuerunt. Juf- ferentis recordaretur, & placaretur. at fit autem Deus in omni facrificio ani- 3. Santlum . Santlerum. ) Sacrofan- opil* &um, necab aliüs, quam a facerdo- malis offerri fimilam, & vinum, ut tibus comedendum. Vide Levit. 22. ?læ" cort patet INum. 15. n. 4. 7. & ro. ]tem fal, ut hoc cap. num. 13. ut fcilicet numer. 10, & 1I. s Bd 4. Sacrifcium coflum.) NNunc agit plenum, & perfecum effet convivium. 10 g Simila erit ejus oblatio.) Similam pu- Moyfes de altera fpecie Mincha , hoc ram fine furfuribus offeret, qui fa- eft, de facrifieio ex [imila coda; e 340 LIVBRI LEVITIGCI fimila , panes fcificet absque fermento, confperfos oleo, & la- 14 gana azyma oleo lita. pon 5. Si oblatio tua fuerit de fartagine, fimilae confperfze oleo, fing & absque fermento, Hj 6. Divides eam minutatim, & fundes fuper eam oleum. Dom 7. Sin autem de craticula fuerit facrificium , seque fimila 16 oleo confpergetur : fem 1 8. Quam offerens Domino, trades manibus facerdotis. 9. Qui cum obtulerit eam, tollet memoriale de facrificio, & adolebit fuper altare in odorem fuavitatis Domino; 10. Quidquid autem reliquum eft, erit Aaron, & filiorum ejus, Sanctum fanCtorum de oblationibus Domini. f 11. Omnis oblatio, qua offertur Domino, absque fermento fiet ; nec quidquam fermenti, aut mellis adolebitur in facrifi- cio Domini. j I2. Primitias tantum eorum offeretis, ac munera : fuper al- offer tare vero non imponentur in odorem fuavitatis. "n *Mar. 13. Quidquid obtuleris facrificii, * fale condies, nec auferes ait 9. 48- fal fcederis Dei tui de facrificio tuo. In omni (1) oblatione Ton | tua offeres fal. 14. Si (1) oblatione tua. J4z ediz. Six£. zoz legitkr: tua. 10* quod tripliciter fiebat, vel coquendo Nec quidquam mellis ,. &9c.) Eadem H ATl ticula. ilam clibano , vélfartdgine, velcra- ratio prohibendi mellis, qua fermen- ti, ut fcilicet purior fit panis, & J« Con[perfos oleo. ) Oleo füba&os. quia Gentiles adbibebant mel in fuis Lagana.) Sunt liba non craffa, fed facrificiis, quorum ritus Hebrzosimi- —— tenuia, & extenfa. Vide Exod. 29. 23. taci noluit Dominus , vel quod mel M Lita oleo.) NNon mixta oleo , fed deliciarum fymbolum fit , quodque id d defuper inunc&a , & delibuta. mellitis panibus pueri potius, & mulie- inni 6. Divides eam minutatim.) Ut fcili- res dele&entur quam graves viri;ideo- fntni cet partes ita divifz , oleum eis fu- que ordinarie meljillis non admifcetur. in& perinfufum imbibant, utque partes Io. Primitias tantum, &e,) Quafi H ilius alique Deo facrificentur. dicat, licet fermentum , & mel alta- t f 9. Cum obtulerit eam. ) Hebr. addu- ri inferri non debeant, nec in facri- Cü/ cet eam ad altare , ipfe fcilicet offerens, ficiis adhiberi, non tamen propterea üt patet ex Hebrzo, & ex LXX. tf eorum primitiz facertotibus non de- Tollet.) Sacerdos fcilicet. bentur. INon folum enim ex frugi- li Memoriale.) Nide dicta n. 9. bus colle&tis, fed ex panibus etiam re- i 1. Abfque fermento.) Azymus enim center coQds aliquid facerdotibus in pts panis eft purior, adde, quod perazy- eorum ufum conferebatur. INu.15. 19. ia mos panes revocabàtür in mémoriam 13. Sale rondies, ) Cum facrificium fis Hebréis liberatio ex /Egypto , quan- fit quoddam quafi convivium Deo Tur do ob feflinationem azymis ufi funt exhibitum, f4], quo cibi fapidi reddun- &xod. 12. 34. tur, deefTe non debuit. . CATUT T.ILc1bh 341 )&.iä- 14. Si autem obtuleris munus primarum *frugum tuarum Domino de fpicis adhuc virentibus, torrebis eas igni, & con- ? oleo, fringes in morem farris, & fic offeres primitias tuas Domino, t$. Fundens fuper ea oleum,& thus imponens, quia oblatio l Domini eft. fimila 16. De qua adolebit facerdos in memoriam muneris, par- tem farris Íratti ; & olei, ac totum thus. 3 o & CAPUT. II orum Quo pa&to offerantur boflie pacificorum , nempe de bobus , ovibus, agnis , & capris , adipem omnem & [anguinem fibi depofcit fmento Deus , eorumque «vetatur efus. acif- 1. Uod fi hoftia pacificorum fuerit ejus oblatio, & de bo- bus voluerit offerre, marem five foeminam, immaculata Xt al- offeret coram Domino. 2. Ponetque manum fuper caput vittimce fuae, quae immo- uferes labitur in introitu tabernaculi teftimonii , fundentque filii Aa- atione ron facerdotes fanguinem per altaris circuitum. 1.5l 3. Et offerent de hofítia pacificorum in oblationem Domi- m no,*adipem, qui operit vitalia, & quidquid pinguedinis eft Exod. intrinfecus : 19&'13;» TEalem fenete 4. Duos renes cum adipe, quo teguntur ilia, & reticulum . jecoris cum renunculis. li , in fs — Uu35 $. Ado- yosimi- jod md Sal federis.) Mocatur fal feederis, lute , incolumitate , & profperitate , id eft, fal legis hujus , qua f4l in o- (hoc enim eft Hebrais pax ) five jara uodque mini facrificio adhiberi precepit Do- obtenta, five obtinenda. LXX. ap- ;miliee jjideo- minus; fepe enim lex fodus dicitur pellant, Hoffiam [alutarem. Vfcetir. jn Scripturis. Immactlata.) Integra, perfeda. — Vi- 14- De fpicis adbuc virentibus. ) 'Ter- de di&a cap. 1. n. 3. | Quit tia fpecies Mincha five facrificii farrei. Coram Domino.) Coram altari. lel leta' 2. Super caput willims. ) Wid fupra j fact Confvinges im morem farris.) Confrin- )pteïel 'es fcilicet grana ex fpicis illis excuffa Cap. I. n. 4- on dé & contundes ad modum farris, piflil- n introitu Tabernaculi. ) Apud alta- lo, aut mola grana illa comminuens. re holocauftorum. f 1upt 16. Jp memoriam muneris , 6/c. ) Ut 3. Vitalis. ) Cor, & pr&cordia, tiame quie maxime faciunt ad vitam tuen- jbus i pars Deo cremata memoriale fit, & fignum totum hoc munus, id elt, dam, & quibuslefis vitam amittimus. 1519 facrificium oblatum effe Deo, uti dixi A. Retieulum jecoris.) Pinguedinem, jficium num. 2. ) Do quz inftar retis hepar círcumdat , ver- peddun i. Offia pacificorum. ) u fcilicet fü 1$. vocatur Zrviaa jecoris. : * offertur pro pace, id eft , fa« Ewm. renunculis.) Cum renibus. , ^ 34 - LIB RI LEVITICI $. Adolebuntdue ea fuper altare in holocauftum, lignis igne fuppofito in oblationem fuaviffimi odoris Domino. 6: Si vero de ovibus fuerit ejus oblatio, & pacificorum hoftia, Mi five maículum obtulerit, five foeminam , immaculata erunt. 7. Si agnum obtulerit coram Domino, 8. Ponet manum fuam fuper caput victimae fuze É c—uæ im- 1 molabitur in veftibulo tabernaculi teftimonii : fundentque £ilii Aaron fanguinem ejus per circuitum altaris. o 9. Et offerent de pacificorum hoftia facrificium Domino: t f adipem, & caudam totam j 1o. Cum renibus, & pinguedinem, quia operit ventrem; ppu atque univerfa vitalia & utrumque renunculum cum adipe, mino qui eft juxta ilia, reticulumque jecoris cum renunculis. 11. Et adolebit ea facerdos fuper al M oblationis Domini. tare in pabulum ig.nisï,& Don 12. Si capra fuerit ejus oblatio, & obtulerit eam Domino; M 13. Ponet manum fuam fuper caput ejus : immolabitque eam bem in introitu tabernaculi teftimonii. Et fundent filii Aaron fan- 6 ^ guinem ejus per altaris circuitum, fepà 14. Tollentque ex ea in paftum ignis Dominici , adipem, qui 1 operit ventrem, & qui tegit univerfía vitalia: ia 15. Duos renunculos cum reticulo,quod eft fuper eos juxta at efü iliaj, & arvinam jecoris cum renunculis. tübit, 16. Adolebitque ea fuper altare facerdos, in alimoniam ignis, pem | & fuavitfimi odoris. Omnis adeps Domini erit, tent, 17. Jure perpetuo in generationibus, & cunétis habitaculis & d quide vefiris nec fanguinem, nec adipem omnino comedetis. medi CAPUT L qug- gnati; 9. Ie veffibule.) 1n introitu "T'aber- 17. Im generationilus , E$ cunüis babz- nàculi, ut didum eft n. 2. lib ;. taculis veliris.) lta fcilicet ut nullage- Vil 9. Et caudam totam, 6$c.) Hebr. fic neratio, nullaque domus ab hac Tege * Eft 1 habent: Casdam integram d oppofitum fefe poffit excipere. comb fpina dorff auferent , id eft, ita auferent Nec. fanguintm.) Judais vetitus fuit candam, & eoufque, ut fimul renes omnis fanguis , non tantum immolati- oppofitos fpinz dorfi auferant ; nam tius vidimarum,; de quo proprie hic Ífpina dorfi ea parte, qua caud& con- agitur, fed etiam quivis alius. Vide fim Ín hoftia D .jungitur , renes fuflinet. di&a Genef. 9. 4. - ergo pacifica ovis, agni, &arietis, ut Nec adipem.) Non eum, qui carni C&ren patet Levit. 9. 19. peculiare erat, quod adharet, & ei immixtus eft, fed qui Trity cauda,adolebatur Domino : hoc enim feorfim ininteflinis confertus, & con- non fi bat, fi hoftia pacifica elfet bos, denfatus eít; idque tantum fervandum bet ( aut capra. in carnibus immolatis 5 nam fi domi Prc Qu 3 x R 2 p As x 34 » l5 ig'ne CAP'UT TV hoflio, Modus offerendi bo[lias pro peccato facerdotis , brincipis , & Unt, multitudinis per ignorantiam commilJo. j im- I.[ Ocutusque eft . Dominus ad Moyfen, dicens: ue fiii 2. Loquere filiis Ifrael : Anima, cum peccaverit per ignorantiam, & de univerfis mandatis Domini, quae praecepit, mino: ut non fierent, quippiam fecerit : 3. Si facerdos, qui unctus eft, peccaverit, delinquere faciens Virem, populum, offeret pro peccato fuo vitulum immaculatum Do- ipe, inino: j 4. Et adducet illum ad oftium tabernaculi teftimonii coram nis Domino, ponetque manum fuper caput ejus, & immolabit eum Domino. iino, 5. Hauriet quoque de fanguine vituli, inferens illum in ta- € Cam bernaculum teftimonii. n fan- 6. Cumque intinxerit digitum in fanguinem, afperget eum fepties coram Domino contra velum Sané&tuarii. 1 qui taris thy- 7. Ponetque de eodem fanguine fupe;f cornua al miamatis jua ad efum mactabatur animal , nihil ve- tus eft. Nam fi defignatus Pontifex tabat, quominus ut carnes, ita adi- peccaflet antequam confecraretur , gnis, pem omnem, fi voluiffent, abfume- tunc vi&ima plebis, aut principis ex- rent, Cornelius tamen a Lapide, piabat fe. é& alii etiam fentiunt ne animalium Delinquerve f'aciens populum. ) Ut fcili- iculis quidem domi occiforum adipem co- licet fuo peccato fcandalizet, & peccare- Es medi potuiffe , fi animalia ex iis effent, faciat populum. — Verti etiam poteft qua facrificari poterant, ovis verbi ex Hebrais ; ff peccet fceundum. peecatum U gratia, autbovis, &c. Vide Jofephum populi,id eft,ficut populus peccare folet. 4. Inmolabit.) lpfemet Pontifex , 177 lib. 3. antiq. c. ro. Ratio legis eífe videtur, quia adeps aptus admodum qui peccavit. Jjnge- eft ad concipiendum ignem, & ad 6. 4perget.) Sanguïne vituli a. fe, dege comburendum in altari. & pro fe immolati, 4 Velum Santiuarii. ) Velum dividens j füit Ser- jati« 9. JAEr z'gmmrztidm..)' Sive legis, & San&um S$an&orum , a San&o. juris, five fa&i, eamque craf- monem effe de hoc velo , non deeo; Q hic fam, & culpabilem. quod erat in introitu 'labernaculi , Vide De univer[fis maudatis. ) Naturalibus, patet ex voce Hebrza 3* 5 parocht, cmremonialibus , judicialibus , affir- quo nomine paffim ubique hoc velum camj mativis ; negativis. appellatur Exod. 26. 59. 40. Levit. | qii 3- Sacerdos. ) Pontifex. Chald. ha- 16. cum aliud, quod eratin aditu Ta- qote ydurt bet,facerdos magnus,LXX. ao iepeut. bernaculi 13D)3 »zfveh dicatur. Princeps facerdotum. 7- In bafmm. ) Juxta bafim , ut patet jori | Qui unilus eft.) Poftquam confecra- ex verfu 1g. 344 .I.IBRI LEVITICI miamatis gratiffïmi Domino, quod eft in tabernaculo teftimo- (n 22u in 0i nii: omnem autem reliquum fanguinem fundet in bafim altaris holocaufti in introitu tabernaculi. I fj ^0 g. Et adipem vituli auferet pro peccato, tam eum , qui vita- yiun fogan lia operit, quam omnia,; quae intrinfecus funt. ». Duos renunculos, & reticulum, q uod eft fuper eos juxta 2l x bi J ilia, & adipem jecoris cum renunculis, 10. Sicut offertur de vitulo hoftiee pacificorum: & adolebit 9D u or. ea fuper altare holocaufti. "O ir. Pellem vero, & omnes carnes, cum capite, & pedibus, 4 0^ Domi & inteftinis, & fimo, 12. Et reliquo corpore, efferet extra caftra in locum mun- p dum , ubi cineres effundi folent : incendetque ea fuper ligno- tolas rum ítruem , quae in loco effüforum cinerum cremabuntur. Doni I3. uod fi omnis turba Ifrael ignoraverit, & per imperi- 3j [Pi tiam fecerit, quod contra mandatum Domini eft, l, 14. Et poftea inte llexerit peccatum fuum, offeret pro pec- m 16. eato fuo vitulum , adducetque eum ad oftium tabernaculi. 15. Et ponent feniores populi manus fuper caput ejus co- m f ram Domino.. Immolatoque vitulo in conífpettu Domini, €u8, p 16. Inferet facerdos, qui un&tus eft, de fanguine ejus in ta- bernaculum teftimonii, ts mrx &l 17. Tin&o digito afpergens fepties.contra velum. 18. Ponetque de eodem fanguine in cornibus altaris, quod 2j hi Am eft coram Domino in tabérnaculo teftimonii ; reliquum autem fangui- Y Q. Quam omnia, que intrinficus fént.) altare holocauftorum ef!'uxi&ebantu—x'—, eft, i indeque ad locum aliquem; mundum 0, Auferet, & offeret adipem omnem, tam eum, qui operit vitalia, cor fci- extra caftra exportabantur. Qrnu licet, & pracordia, quam eum , qui 13« Sé omnis turba lffael.) Si totus eft intra ipfa vitalia, & vifcera. populus, aut maxima ejus pars, INo- ta eandem prafcriptam fuiffe hoftiam 20 f 2. Efferet extra caftra. ) Hac care- monia tacita erat oratio, qua Ponti- in peccato Pontificis , & in peccato Prap;z fex rogabat Deum, ut peccata Ponti- populi, vitulum fcilicet, eundemque Dils p fuiffe ritum utriufque immolandi, ni- n » ficis, vel totius populi, id eft, pec- At catis debite pen& ipfum populum non fi quod in peccato popult non Pon- afficerent , fed cum ipfa victima extra tifex, fed feniores populi pro toto pan, ( populo manus hoftiz imponebant. ln to «iftra efferrentur , cremarentur , & 16. Sacerdos, qui wntius eft. ) Sum- AC adolerentur. Qui p In locum mundum.) Quia reliquig mus facerdos, Pontifex. erant facrificii. 18. . Mtaris, quod eff coram Dormzno.) fimm übi cineres. effundi folent.) Nam 2i- Altare thymiamatis. Qum q — Jn effio tabernacul. ) Tuxta oftium. 24 q neres vicimarum primo in atrio juxta L C PO IV 4 :e&ims fanguinem func [ juxta bafim altaris holocaui?:()rum, quo ä Z? | altaris in oftio tabern: üli teftimonii. 19. Omnemque ejus adipem tollet, & adolebit fuper altare : Y vita- 20. Sic faciens & de hoc vitulo, quo modo fecit & prius: & rogante pro eis facerdote, propitius erit eis Dominus. s juta 21. Ipfum autem vitulum offeret extra caftra, atque combu- ret, ficut & priorem vitulum: quia eft pro peccato multitudinis. dolebit 22. $i peccaverit princeps, & fecerit unum e pluribus per ignorantiam , quod Domini lege prohibetur, edibus, 23 . Et poflea intellexerit peccatum fuum : offeret hoftiam Domino , hircum de capris immaculatum. 1 fünure 24. Ponetque manum fuam fuper caput ejus: cumque im- » ligne- molaverit eum in loco, ubi folet ma&tari holocauftum coram Qtar. Lomino, quia pro peccato eft, imper 25.-Tinget facerdos digitum in fanguine hoftice pro pecca- to, tangens cornua altaris holocaufti & reliquum fundens ad bafim e;us. f0 pec; ull 26. Adipem vero adolebit fupra, ficut in viétimis pacifico- jus C rum fieri folet: rogabitque pro eo facerdos; & pro peccato Ifi, ejus, & dimitte'ur ei. yinte 27. Quod fi peccaverit anima per ignorantiam, de populo terrae, ut faciat quidquam de his, quze Domini lege prohiben- tur, atque delinquat, ] quoi 28. Et cognoverit peccatum fuum , offeret capram immacu- latam : | ällæm 29. Ponetque manus füper caput hoftize ; Aquæ pro peccato fagu eft, & immolabit eam in loco holocaufti. lebontur, 30. Tolletque facerdos de fanguine in digito fuo: & tangens mundim cornua altaris holocaufti, reliquum fundet ad bafim ejus. Si totus 43r. Omnem qs, N 20. Rogznte pro eis Satt;rdatc)['ontïfice. hic vocatur, qui efl dux, caput, & ghoüfam Propitius erit eis Dominus.) Domi- primus in familia, agt tribu, aut ex- eceato nus placatus hoc facrificio non infe- ercitu ; hunc enim fignificat Hobr. yemque ret populo poenam in hac vita, quam N]3raff, id eft, elevatus, qui digni- 3ndi, Di* alioqui. inflixiffet. Nam quoad cul- tate inter fuoseminet,ut patet INum. z. n Pore pam, & penam alterius vite, bzxc verfu 4. cap. 7. 2- o tot0 non tollebatur facrificio, aut prece 23. Hireum de capris,) Hlircum no- hant. facerdotis , fed contritione eorum , vellum adhuc matrem fequentem. jomy qui peccaverant ; cujus contritionis 24. Cumque immolaverit..) Sacerdos fignum, & proteflatio erat hoc facrifi- nimirum. ? Danirh j cium; quod pro peccato fuo offerebant. 27. De populo terra. ) Homo plebe- 22. Si peccaverit Princeps.) Princeps Bibl. eum Com. Mezoch. T. I. jus, vulïris, gregarius. o&iüm' e 249 GLIBRI 'LEVïTICL [on 41. Omnem autem adipem auferens, ficut auferri folet de l£ ;; vittimis pacificorum, adolebit fuper altare in odorem fuavi- tatis Domino: rogabitque pro eo, & dimittetur ei. 1 iil 32. Sin autem de pecoribus obtulerit vi&timam pro peccato, ovem fcilicet immaculatam ; pottt 4 33. Ponet manum fuper caput ejus, & immolabit eam in male loco, ubi folent caedi holoeauftorum hoftiz. firm; 34. Sumetque Sacerdos de fanguine ejus digito fuo, & tan- j gens cornua altaris holocautti, reliquum fundet ad bafim ejus. 6. 35. Omnem quoque adipem auferens, ficut auferri folet & f adeps arietis, qui immolatur pro pacificis ; cremabit fuper al- i* tare incenfum Domini : rogabitque pro eo, & pro peccato ejus, türes &— dimittetur ei. CO. CAPUT X $ De bofliis pro peccatis ex filentio veritatis , z'mmzmditia', errore , ii juramento , [acrorum. abufau , atque ignorantia. &n0; 9. peccaverit anima, & audierit vocem jurantis, teftisque HUFED I.SI fuerit, quod aut ipfe vidit, aut confcius eft: nifi indi- Quia. caverit , portabit iniquitatem fuam. o 2. Anima, quae tetigerit aliquid immundum, five quod oc- abit cifuïi p I1, 32 De pecoribus.) De ovibus; nam juramento aliquid confirmantem, aut de capris jam di&um eft. promittentem , citatufque in judicio, B d 33. Immolabit eam.) Per facerdotem. ut dicat id, quod vidit, aut cognovit, Ig leco, ubi folemt cedi bolecauflorum fi non aperuerit, portabit iniquitatem Qfeg bofiie.) Juxta altare , ubi immolari fo- fuams hoceft peenam iniquitatis, quam Pefa lent holocaufta. Poterit tamen hoc At illi Deus infiget. QUia c 35- Jncenfum Domini.) Ut fcilicet fit crimen expiari facrificio, quod-prz- incenfa, & cremata füper altare Do- feribitur n. &. fan&io enim, quz ha- Q? ve mini. Ed betur illo n. 6. ad omnes cafuüs pr&- cedentesreferenda eft. Deo enim per f Hoc capite, & initio fequentis agi- hoc facrificium fatisfiebat : proximo Præf&'ilj tur de qufbusdam cafibus circa tamen, fi is lefus effet, nihilominus peccata aliena , nequis putet pro- damnum omne farciendum erat. Vel DO Omniy pria duntaxat facrificip effe ex- vox illa , j4raztis, idem eft, quodad- lege M pianda. jurantis, ut fententia fit: Si quis vo- sudi-i! 1. & peccaverit anima.) E:o modo qui catus a judice fub adjuratione jubeatur ita&F fequitur cafus, & leges hujus ferre te&imonium, & amore, vel Cium h capitis , & fequentis ad omnes etiam cdio du&us teftari nolit, noneritim- Pontifices pertinere videntur ; nulla munis a crimine. 4 li Quod y .enim hic fit diftin&io perfonarum. 2 madlibet aliud reptile. ) mnia Quando "Audrverit vocem jurantis,) Senfus hu- enim reptilia ex lege Levit. ri. 2« jus verficuli, fiquisaudiveritaliquem erant immunda. türos j CAPU'I; M 347 let de cifum a beftia eft, aut per fe mortuum, aut quódlibet aliud re- fii- ptile : & oblita fuerit immunditize fuze, rea eft, & deliquit: 3. Etfi tetigerit quidquam de immundi ia hominis, juxta omnem impuritatem, a pollui folet, oblitaque cognoverit CGL, * poftea , fubjacebit deli Go e am i 4. Anima, qua juraverit, & protulerit labiis fuis, ut vel male quid faceret, vel bene, & idipfum juramento, & fermone & - firmaverit, oblitaque poftea intellexerit deli&tum fuum, $. Agat poenitentiam pro peccato, 1 . | folet 6. Et offerat de gregibus agnam, five capram, orabitque pro ea facerdos, & pro peccato ejus. er d- ' 7. Sin autem non potuerit offerre pecus, offerat** duos tur- *Inf. 0 6jU5, tures, vel duos pullos columbarum Domino, unum pro pec- 1. 8. Cato, & alterum in holocauftum , 4uca $. Dabitque eos facerdoti : qui primum offerens pro pecca- ^ ?* TOf to, retorg uebit caput ejus ad pennplas ; ita ut collo adhzereat, & non penitus abrumpatur. 9. Et afperget de fanguine ejus parietem altaris: quidquid isque autem reliquum fuerit, faciet diftillare ad fundamentum ejus, j ind quia pro peccato eft. Io. Alterum vero adolebit in holocauftum, ut fieri folet, ro- od oC gabitque pro eo facerdos, & pro peccato ejus, & dimittetur ei. a fom II. Quod fi non quiverit manus ejus duos offerre turtures, —— 2uP aut X x2 aut judidio Et oblita fuerit. immunditza fug.) Ac Oblitaque.) lta ut non implevcrit yoovits confequenter neglexerit eam tollere juramentum. per facrificium a lege flatutum. $. -gat penitentiam pro peccato.) l- 1u1mem [ quïm Rea ef. ) Immunda , & polluta, lud agnofcat , & conteratur ; alioqui menhoc quia contra legem . Levit. c. 11. 45. facrificium parum illi proderit. LIleb. od pre & Chaldaus : covfiteatur. peccatum , quod. qua vetat tangi immundum , fecit. peccavit , icilicet facerdoti. Hoc au- que * Et deliquit.) Quuiaimmunditiam per fus pr& facrificium , fiva luftrationem lege tem in aliis facrificiis pro peccato in- n peï telligendum ell, etiamfi non expri- yroximo pr&fcriptam non expiavit. matur. 3. De immtunditia hominis, t$c.) De lominus omnibus illis , in quibus homines ex 9. lum pro peccato.) Carnes turtu- iL Vd ris immolati pro peccato cedebantto- uo(& üd lege Moyfis pollui folent. te facerdoti, nihil Deo, uti fiebatin Subjacebit delitlo.) Ut culpsrea eft, 1530 ita & penz; ac proinde ad facrifi- aliis facrificiis pro peccato.utLiev.6.26. )uneilfllï II. Partem Epbhi decimam. ) Unum I6j Ye cium n. 6. prefcriptum tenebitur. gomor. Vide fupra Exod. 16. 16. 4- Ut male quid f'aceret.)) Malumali- Non mittet in eam oleum.) Ratio legis erititi quod peenz irroget, ut parentes ali- eft Domini ita jubentis voluntas, & Qmnà quando faciunt, qui fe filios cafliga- myllerium, ut fcilicet fignificetur pec- p.4" turos jurant. catorem expertem cíle latitia,& Iucis. L p 348 LIBRI LEYWITIFPICI aut duos pullos*columbarum offeret pro peccato fuo fimilae partem ephi decimam : non mittet in eam oleum, nec thuris aliquid imponet, quia pro peccato eft. Ob;'zz. 12. 'Tradetque eam facerdoti: qui p plenum ex ea pugillum hauriens, cremabit füper altare; in monimen:um ejus, qui obtulerit, 3. Rogans pro illo; & expians, reliquam vero partem ipfe habebit in munere. 1 14. Locutusque eft Dominus ad Moyfen, dicens: Ij. Anima, fi praevaricans caeremonias, per errorem, in pave T his, quae Domino funt fan&tificata, peccaverit, offeret pro delicto fuo arietem immaculatum de gregibus, qui emi poteft verii duobus ficlis, juxta pondus San&tuarii. 16. Ipfumque quod intulit, damni, reftituet, & quintam par- pe tem ponet fupra, tradens facerdoti, qui rogabit pro eo offe- ) rens arietem & dimittetur ei : M 17. Ánima fi peccaverit per ignorantiam, feceritque unum ümn ex his, quae Domini le ge prohibentur, & peccatï rea intellexe- rit iniquitatem fuam, Breg Lefi 18. Offeret arietem immaculatum de gregibus facerdoti, Qu juxta menfuram, seftimationemque peccati : qui orabit pro eo, quia neíciens fecerit: & dimittetur ei, fin 5l CA- j 19. Quia per errorem deliquit in Dominum. Nec thuris.) CQuia peccatam Deo 9. 16, Et quintam partem ponuet f Y4. ) peffime olet, & eít ei abominabile. Ut hzc quüinta pars fuperaddita fit in Cter In monimentum.) Nide di&ac. 2. n. 2. compenfationem injurie, quam prag- IL af 13. Regani pro illo, 65 expians.) Ro- ter damnum irrogavit Domino , ejuf- gans, ut remittatur ei, que facris. Hxzc autem reftitutio fie- Reliquams "vero partem. ) Ex fimila bat in pecunia , & facerdotibus ce- [ oblata pro peccato. debat. Yerit Ipfe. ) Sacerdos offerens. 17. Fecerit unum ex. bis, 6c. ) Omit- C Habebit in munere. ) Hlabebit quafi tendo in facris ceremoniam aliquam munus , quo fcilicet Deus vult nullhi damnofam. t der c eum remunerari pro labore , & mi- I8. Juxta menfuram , efl?mationemque Cl nifterio tabernaculi. peccati.) Pro majori peccato melio- Ij. Per errorem. ) Nam fi fcienter, rem , & pretiofiorem offeret arietem ; &f morte luet , ut patet INum. 15. 30. pro minori vero minorem ;& yilio- Ip bis, que Domino funt fantlificata.) ris pretii. Ahql v.g. fi laicus comedat de carnibus Orabit pro eo, quia mefetens. fecerit, ) Voft Deo immolatis, ut diciturc. 22.14. Orabit pro eo, dicens: Parce Domi- Dïg:ca Qui emi potefl duobus fíclis.) Cuijus pre- ne huic ,. qui deliquir in adhibendis 4 tium minimum fit duorum ficlorum. caeremoniis a te prafcriptis, quia ne- V C x: Jxta pondus fanttuarii.) Nide Exxod. fe d 30. 13* fciens» id fecit. ^ N E 3* 3 N A Q3 * A. RR ^ v - 349 fimils CAPUT VL (hüris Obiatio pro peccato ex certa [cientia commif]o : leges bolocauf?i, ignis gillum perpetui , fingulorum Jacrificiorum , & oblationum facerdotis in l, qui die unclionis [ua : & in genere de bofla pro peccato : quive , & quando bis velci po[fint. mipíe 1.| Ocutus eft Dominus ad Moyfen, dicens: 2. Anima, quae peccaverit, & contempto Domino, ne- , gaverit proximo fuo depofitum, quod fidei ejus creditum fue- et pro rat: vel vi aliquid extorferit, aut calumniam fecerit, 3. Sive rem perditam invenerit, & inficians infuper pejera- poet verit, & quodlibet aliud ex pluribus fecerit, in quibus folent peccare homines. m pit- ) offe- 4. Convi&ta deli&i , reddet. 5. Omnia, quze per fraudem voluit obtinere, integra, * & Num. Unuft 4 quintam infuper partem domino, cui damnum intulerat. M 6. Pro peccato autem fuo offeret arietem immaculatum: de -]lexee grege, & dabit eum facerdoti, juxta aeftimationem, menfuram- 1loti, que deli&i. 7. Qui rogabit pro eo coram Domino, & dimittetur illi pro 10 60 fingulis, quae faciendo peccavit. CA 8. Locutusque eft Dominus ad Moyfen, dicens: — 9. Pracipe Aaron, & filiis ejus: Haec eft lex holocaufti: fn r.'z.) Cremabitur in altari tota no&te usque mane : ignis in. eodem ficin altari erit. 1o.Ve- m pré- XX , eiuf- utiofie ^ - U peccaverit , €$ negaverit.) Sen- Et quintam infuper partem.) ln damni fus eft : compenfationem , quod ex abfentia pus ( Q Anima, quz pecca- verit negans. depofitum. rei fuz interim paffus eft dominus. Contempto : Dorino.) Quem fcilicet 6. Offeret. arietem. ) Pro peccato ex ) Omit- nihil latet, & ignorantia offertur capra ; pro pecca- Jiguam qui peccatorum vin- dex eft. to fcienter admiffo , quod elt pravius, d Calumniam fectvit.) Per calumniam, offertur aries , qui eft majoris pretii. melio- & fraudem aliquem laferit. 9. Lex bolocamfhi. ) ugis fcilicet: juffit enim. Deus quotidie fibi duos feterty 3. Quodlibez. aliud ex pluribus ,. 8c.) : vilio* Aliquid aliud fecerit, quod alteri dam- agnos offerriin holocauftum , alterum nofum eft, & noxium mane , alterum vefpere , ut patet etil ) qualia fünt Num. 28. 3. & 4. peccata hic enumerata , & his fimilia. Cremabitur .. fotz notte.) Atque Domi- .4 Comvitla delitli,) Ubi judicio fa- ideo partes animalis fucceffive ar& ibandis jj ne cerdotis, cui detegit, confliterit fuif- imponebantur a facerdote, qui tota fe delictum. no&e in hocminiflerium intentus per- 4. Obtinere. ) Id -.i&' retinere. vigil gxcubabat. w LIBRI ECE/V ID PUOL 33e ro. Veftieturetunica facerdos, & feminalibus !ineis : tollet- ue cineres, quos vorans ignis cxuffit, & ponens juxta altare, « fen 1I. Spoliabitur prioribus veftimentis, indutusque aliis effe- mini: ret eos extra caftra, & in loco mundiffimo us que ad f: ayillam confumi faciet. 19. 20. 12. Ignis autem in altari femper ardebit, quem nutriet fa- deben cerdos fubjciens ligna mane per fingulos dies, & impofito ho- offere locaufto, defuper adolebit adipes pacificorum. medi 15. Ignis eft ifte perpetuus, qui numquam deficiet in altari. 14. Hac eftlex facrificii, & libamentorum, quze offerent 41. filii Aaron coram Domino, & coram altari. tem € 22 15. Tollet facerdos pugillum fimilae, quee confperfa eft oleo, 1n alt & totum thus, quod fuper.fimilam pofitum eft: adolebitque 2 illud in altari, in monimentum odoris fuaviffimi Domino : 16. Reliquam autem partem fimilee comedet Aaron cum fi- QCQ 44 liis fuis, absque fermento, & comedet in loco (1) fan&o atrii 17. Ideo autem non fermefntabitur,quia pars ejus in Domini 25] offertur incenfuüm. San&tum fan&torum erit, ficut pro peccato- pecc: 18. Mares Dom atque delicto. 46 (1) in loco fan&to atrii. Iz ed;z. Sixz. !egizär: in loco fanctuarii. " attio Ex eodem altari erit. ) INon erit ignis cantur non alibando, feda libis, & ?^ a alienus, aliunde illatus. panibus, qui ex libamentis , id eft, 11. Spoliabztur prioribus "veffimentis.) €x fimila, & farre conficiuntur, vel fdnc " Quia elatio cinerum extra cáftra non confici poflunt. Quare quz . hic li- eft (acra funüio, ad quam compara- bamenta,verfu fequenti fimilam vocat. H ta illa veftimentà erant. 16. Comedet Aaron cum &lis fais. ) In- AUl la U/que ad f'avillum confumi faciet.) Li- 'tellige, nifi polluti effent, & conta- &um| gnorum partes miflas cineribus, nec- minati : hi enim arcebanturtam fàacris peu dum omnino in cinerem refolutas, & epulis , quam locis, ut patet cap. 22 terat fi qu& partesadipis , carnium , offium, In loco fantlo. ) In atrio labernacuti. rumq &c. igne non omnino confumpta re- 17. Non fermentabztur , quia pars DN lig manferunt, &c.) Quafi dicat. Pars fimile: Deo Ua ) 12. Et Zmpofto bolocauffo , &$c. ) Sen- oblata fermentari non potelt, Lev, 2. dng tentia ef: mane compone firuem ir. ergo nec decet reliquam ejus par- u lignorum in altari, & impone illi tem, qua facerdotibus in cibum ce- 20 emnes carnes holocaufli , & fi que dit, fermentari, quia hzc etiam pars eft facrificii Domino oblati, & cen- Yi preterea fint hoftie pacifice offeren- &t de,accipe ex iis adipes earum , eof- fetur illi oblata per- fui partem , feu lr que pone fuper juge holocauftum , ut pugillum , qui Domino incenfus eft, D fimul cum eo crementur. Noloenim Santdlum Sauilorum erit. ) Sancüffü- h feorfum folum adipem cremari. mum erit, folifque cedet facerdotibus. n 14.Lex fzerzficiz. )Varrei;jnon carnium; Sicut pre peccato , atque. delitta.) San- f€u nam in Hebr. ef Mizc£2, dequo cap.z. Giffimum erit, ficut fandtiffimum eít Libamentorum. ) Libamenta hic vo- facrificium pro peccato, & pro deli&o. [oi uf 3 CAPUT VL. e 35t : LOH': - ]tre, 18. Mares tantum ftirpis Aaron comedent illud. Legitimum, !s effe. ac fempiternum erit n generationibus veftris de facrificiis Do- willam mini : omnis , qui tetigerit illa , fanCtificabitur. 19. Locutusque eft Dominus ad Moyfen, dicens : Tiet fo- 20. Haec eft oblatio Aaron, & filiorum ejus, quam offerre h fto ho- de ;8] ent Domino in die un£tionis fuse. Decimam partem ephi offerent fimilce in facrificio fempiterno, medium ejus mane,& 1altati, mcdium ejus vefpere: fferent 21. Quse in fartagine oleo confperfa frigetur. Offeret au- tem eam calidam in odorem fuaviffimum Domino. toleo, 22. Sacerdos, qui jure patri fuccefferit, & tota cremabitur in altari. bitque UH 23. Omne enim facrificium facerdotum igne confumetur, um f- nec quisquam comedet ex eo. 0 atrit 24. Locutus eft autem Dominus ad Moyfen, dicens: omini 25. Loquere Aaron, & filiis ejus : Ifta eft lex hoftize pro eCCLO. peccato : In loco ubi offertur holocauftum, immolabitur coram Mares Domino. Sané£tum fanctorum eft. — ] 26. Sacerdos, qui offert, comedet eam in loco fanGo, in atrio tabernaculi. bis, & 27. Quidquid tetigerit carnes ejus , fan&ificabit/ur. Si de ii di, fanguine illius veftis fuerit afpería, lavabitur in loco fan&to. r Yd i. 28. Vas hic fi- vocat. 18. Mares tantum , &c. ) Qualibet te munus Pontificium, ab eo arcea- :;.) In. fimila Deo oblata habebatur admo- tur, de qua c. 21. r8. tunc enim in conta- dum fancta , perinde ac facrificium pro ejus locum fuccedebat fecundo geni- fucris peccato , & deli&o; ideoque non po- tus, & fic deificeps. p, 22 terat comedi nifi a facerdotibus, eo- m3. lgne confumetur. ) Sacrificium yacl, " rumque filiis mafculis. fcilicet fimile , vel farreum ;; nam de 1l f/ll! J Legitimum , ac fempiternum, ) Perpe- vi&imis fuis pacificis potuiffe facer- 3 tua fandtio tamdiu duratura , quamdiu dotes comedere, patet Exod. 29.2$. , durabit lex veftra. 2s. Santlum Santlerum eff.) Walde Santlificabitur.) SanGficetur. fancta ell. gp&ï- ) ( 20. Oblatio Maron, €$ filiorum - ejus.)) 26. Sacerdos , quioffert , covatdet eam.) Id eft Pofitificis, & minorum facer- Ad folum enim facerdotem offeren- |pars dotum. Sicfepeiriferius Aáronaccipi- tem pertinebat, ab eoque, & ejus fi- cen- fu turappellative pro Pontifice quolibet. liis mafculis comedenda, quamquam ; ll Decimam partem Epbi.) Gomor unum. poterat offerens alios facerdotes, eo- difi- Íp facrificio fempritermo.) Quod fem- rumque filios mafculos ad ejus efüm jbus» per in confecratione facerdotum of- advocare, ut patet n. 49. Exodc Sur ferri debet. 27. Santlificabitur.) V ide fupra ^ ) eü 22. Sacerdos, qui patri jure fucceffertt ) 3o. 29. & Agggi. ?^ I3. Scilicet facerdotis filius primogenitus, Lavabitur in loco fzntlo.") 3natrio ta- o nifi ille, deformi-tate aliqua impedien- bernaculi ; utfic lota ad profanos ufus 352 .LIBRI AE WVOISUTCI 28. Vas autem fi&ile,in quo co&ta eft, confringetur: quod 7.$ fi vas seneum fuerit, defricabitur, & lavabi-ur aqua. &lu eh 29. Omnis mafculus de genere facerdotali vefcetur de car- erun nibus ejus, quia SanCtum fanttorum eft. 95: *Sup. 30. Hoftia enim, quae caeditur pro peccato , * cujus fanguis ,. I ä—iäbr. infertur in tabernaculum teftimonii ad expiandum 1n San&tua- &qu 1 43.11. rïio, non comedetur ; fed comburetur igni. facerd IQ. QATUI. VIL Aaror II Ritus oblationis boftie pro delitto €&? boftie , ac victime päcz;'fz'ca- n rum : adeps , €&? Janguis in univerfum comedi probibentur. absqu coGan c quoque lex hoftiie pro delito, San&ta fan&orum eft : I 1112!2 2. Idcirco ubi immolabitur holocauftum , ma&tabitur immo| & vi&tima pro deli&to : fanguis ejus per gyrum altaris fundetur. lj 3. Offerent ex ea caudam, & adipem, qui operit vitalia: Sacen ^ 4. Duos renunculos, & pinguedinem, qus juxta ilia eft, re- Ij. ticulumque jecoris cum renunculis. esqi g. Et adolebit ea facerdos füper altare: incenfum eft Do- 16. mini pro deli&to. Dd 6. Omnis mafculus de facerdotali genere, in loco íancto $. H vefcetur his carnibus, quia Sarié£tum fan&torum eft. locue T. Sicut tur, nih redire, & a profanis hominibus indui i. Ex bofüie pro delidlo. ) Pec;catum Cüficant 10, ] poffit. 4 cuma deli&o diftinguitur (nam 28. Íp quo co a eff, ). Hoftia fcili- ha&c duo pro eodem accipiuntur, ut fir. ) Y cet pro peccato. patet cap. 4. 5. 6.) eft illud , quod fü& vi Confringetur.) Quia vas fi&ile, cum prudenter , & fcienter committitur : [lan; j Qu& off fit porofum, humorem aliquem car- Deli&um vero , quod ignoranter fit, nium fan&ificatarum imbibit, qui elui v. g- perimprudentiam , oblivionem, Wt f facile non poteft. ignorantiam maxime juris, utfitcum Àlii l T0n o 29. Omnis maféulus , €6/c.) Kloftia er- tus. quis legem ignorat, vel ejus eft obli- go pro peccato a folis mafculis, iif- aCetdo) que facerdotibus, aut eorum filiis Santla Santlorum.) Sandiffima. m ve comedi poterat. 6. Veféetur. bis carnibus. ) N efci po- 1mila ( terit. Proprie hoftia pro delicto erat Qui. Qy 30. Cujus fanguis znfertur im tabernae eulum. ) Quod fiebat in hoflia pro offerentis, ut & hoftia pro peccato ; [ythfu: peccato Pontifieis, & totius populi , eadem enim utriufque eft ratio, & lex; n $ ut didum eft c. 4. n. 6. 1g. ut dicitur n. 7 Poterat tamen offe. cuh g rens partem hoíliz comedendam dare Non comedetur &$c. ) '"Valis enim to- Thila v tà cremanda erat extra caflra, ut juf- aliüs facerdotibus ; eorumque filiis &a) ho fit Deus c. 4. n. 12» & 21. l in 'ürt"*l maífculis ; nop autem fominis. | Bülu j CATET VIE 353 e : quod . 7. Sicut pro peccato offertur hoftia,ita & pro deli&to : utrius- ]e cat- que hoftize lex ung erit: ad facerdotem, qui eam obtulerit, pertinebit. angyis g.Sacerdos,qui offert holocaufti vi&timam,habebit pellem ejus. 9. Et om acrificium fimilae, quod coquitur in clibano, ndoa- & quidquid 1 raticula, vel in fartagine praeparatur, ejus erit facerdotis, a quo offertur : 1o. Sive oleo confpería, five arida fuerint, cunttis filiis Aaron menfura aequa per fingulos dividentur. iif 1r. Haec eft lex hoftiae pacificorum, quase offertur Domino. I2. Si pro gratiarum a€tione oblatio fuerit, offerent panes absque fermento confperfos oleo, & lagana azyma un£ta oleo, coctamque fimilam, & collyridas olei admiftione confperfas: m eft: 13. Panes quoque fermentatos cum hoftia gratiarum , quae abitut immolatur pro pacificis : q4detur. 14. Ex quibus unus pro primitiis offeretur Domino , & erit jf Sacerdotis, qui fundet hoftize fanguinem, d re- 15. Cujus carnes eodem comedentur die, nec remanebit ex eis quidquam usque mane. 4 Do- , eodem 16. Si voto, -vel fponte quispiam thulerit hoftiam fimiliter fax o 9. Habebit pellem ejus. ) Quia ex ho- frixum. Nofter interpres collyridam locautto, quod totum Deo comburi- alibi erufulam vocat. , Siut tur , nihil aliud eft reliquum , quod fa- 13. Panes quoque fermentatos. ) INon — ecþatum crificanti cedat, nifi pellis. ut ex iis aliquid inferatur altari ; hoc Io. Mezfura equa per. fmmgulos divide- enim vetitum eft cap. ^. n. 11. fedut "r knam tur.) lta fcilicet ut cuique füus dies, ii facerdotibus offerantur , tanquam mp n fue vices obtingant , quibus mini- donaria, quibus ipfi vefcantur. , Q flrans, & fungens facerdotio, omnia, Cum boflia gratiarum , &c. ) Cumho- jlttitur : quz offeruntur, fibi vindicet , perinde ftia,quz immolatur in gratiarum adtio- yiter n ut faciunt alii facerdotes fuis vicibus. nem pro pace, ift eft, falute, & be- jjonerty Alii hunc verfum accipiunt de fimila f um neficiis, a Deo acceptis. non co&a, quafiilla fuerit omnibus 14. Exquibus.) Panibus fermentatis, [i obli- facerdotibus equaliter dividenda: ver- Unus pro primitiis offeretur Domino. ) fum vero pracedentem accipiunt de Ut fcilicet cedat non Deo in facrifi- i fimila coca, five libis , & panibus, (ci pe cium , fed facerdoti, vicem Dei ge- qui omnes cedebant offerenti. lta renti , in cibum. Ceteri panes peft loeat Ífychius. Em. Sa, & Bonfrerius. hunc primum etiam Domino oblati eccato ] 19. Similem , 65 collyridas. ) Parti- cenfebantur. , &leb cula & ,.fumitur pro 74 ef ; nam fi- en Offe' 16. Eadem edetur. die.) TNe quid-fa- mila confperfa, & fub»&acum efl co- cri cibi corrumpatur , & putrefcat am dure &a, hoc eft ut habent Hebrza, frixa & vilefcat religio vi&timarum. "m in fartagine , elt collyrida, five Bibum $ Si quid in craftinum vemanferit , &c. ) Bibl, eum €om, Menoch. T. , - Yy 354 T^IBRILETYITICI N fimiliter edetur die: fed & fi quid in craftinum remaaferit belli C vefci licitum eft : 49 17. Quidquid autem tertius invenerit dies, ignis abfumet. comede 18. Si quis de carnibus viCctimse pacificorum die tertio co- ) 9 mederit, irrita fiet oblatio, nec proderit offeregg quin potius tum de quaecumque anima tali fe edulio contaminave , praevarica- g. t tionis rea erit. lis fois 19. Caro,quze aliquod tetigerit immundum,non comedetur, 28.I fed comburetur igni : qui fuerit mundus, vefcetur ex ea. 291 20. Anima polluta, quze ederit de carnibus hoftize pacifico- ficon rum, qua oblata eft Domino, peribit de populis fuis. ] ju;. 21. Etquaetetigerit immunditiam hominis, vel jumenti, five .l omnis rei, quae polluere poteft, & comederit de hujufcemodi que i carnibus , interibit de populis fuis. 22. Locutusque eft Dominus ad Moyfen, dicens: 4 ( ent Aa 23. Loquere filiis Ifrael : Adipem ovis, & bovis, & capr& non comedetis LU primi 24. Adi- 3 Vi&ima ex voto oblata comedi po- fi quid immundi tetigiffet , licebat ve- terat die fequenti , non autem qu& fci, ut patet Deut. 12. n, 15. & 22. iple h W Oblata erat in gratiarum a&ionem, Dico, poff immolationem nam fi ante tulia. cujus rei ratio potiffimura referenda eam, cum deferretur ad altare pollu- in legislatoris voluntatem, — Addevi- ta fuiffet, non licebat quidem eam of- cetdot &imam gratiarum actionis digniorem ferre, poterat tamen ipía in quofvis ^ N $1 fuiffe, quia ex animo grato , liberali, profanos ufus converti. Ont pio, & in laudes Dei effufo prorum- Qui fuerst mundus, wefcetur ex e4.) Flo- pebat ; illa vero ex voti neceffitate, ftia (cilicet pacifica fi pollutanon fit. y. & fpe impetrandi aliquid a Domino. 20. dnima polluta.) E1omo pollutus. £ione X8. Irrita füt oblatio, ) Per ponre- Peribit.) Deo ultore in mortem in- riorem hanc prevaricationem legis hu- curret, vel in hac vita prafentem , jus , qua refervat ^carnes in tertiam velin futura &ternam. al Immunditiam beminis.) Putafe- deägb diem, perdet gratiam , quam priori & ftercora. facrificio , & hollia pacifica prome- ces , Hic ergo homo ruit apud me. tam pollutus in fe, quam fi quid pol- 24.) 19. Caro , que 4liquiä tetigerit im- lutum tetigerit, arcetur efu pacifico- Ab rum. Hj mundum , &c.)) Caro fcilicet Deo ob- Aon [ic lata, que poít immolationem aliquo 23. 4dipem ovis , E5 bovis, E$ capre modo polluitur, non comedetur , fed non comedetis. ) Quiahactria funt, qu& Y Comburetur: idque ob reverentiam Domino immolantur ; unde eorum RWJ facrificiorum. Comburetur autem bti| adipem fibi depofcebat Dominus, igne non facro, fed profano ; quia etiamfi illa domi ma&arent ad efum, adlþeg jam amplius non eft caro vi&dima, ut patet ex num. 2;. Ádipem vero ol & facrificii , cum ab eo ob immun- aliorum animalium mundorum , fed Ej ditiam rejiciatur. Dico , care Deoob- ad facrificia non deputatorum , co- mih, lat ; nam alias carne non facra, etiam- medere poterant. fmn à, CAPUD. VII. 3$$ atfenp 24. ÀÁdipem cadaveris morticini, & ejus 5nima1i-sj quod a beftia capium eft , habebitis in varios ufus. ümef, 25. Si quis adipem, qui offerri debet in incenfum Domini, comederit, peribit de populo fuo. : o cp | potius 26. Sanguinem quoque omnis animalis non fumetis in Cibo, afICa- tam de avibus, quam de pecoribus. 27. Omnis anima, quae ederit fanguinem, peribit de popu- lis fuis. edctuty zi 28. Locutusque eft Dominus ad Moyfen, dicens - icifico- 29. Loquere filiis Ifrael, dicens : Qui offert victimam paci- ficorum Domino ejus. , offerat fimul & facrificium, id eft, Iibamenta iifive "emodi 3o- Ténebit manibus adipem hoftize , & peCtufculum : cum- que ambo oblata Domino confecraverit, tradet facerdoti : 3*. Qui adolebit adipem fuper altare; pe&ufculum autem C erit Aaron, & filiorum ejus. 3?. Armus quoque dexter de pacificorum hoftiis cedet 1n primitias facerdotis. , Mdi- 33. Qui obtulerit fanguinem, & adipem 'ebat vee » filiorum Aaron, N ipfe habebit & armum dextrum in portione fua. y fLante 34. Pe£ufculum enim elevationis, & armum feparationis ] pollue tuli a filiis Ifrael de hottiis eorum pacificis; & dedi Aaron fa- emot- cerdoti, & filiis ejus lege perpetua, ab omni populo Ifrael. quolyis 35. Heec eft un&tio Aaron, & filiorum ejus in. czeremoniis ,z.) Ho- Domini, die, quo obtulit eos Moyfes, ut facerdotio fün gerentur, n fit. 36. Et quae preecepit eis dari Dominus a filiis lírael reli- jllitus. gione perpetua in generationibus fuis, Z temite 57. Mta eft lex holocaufti, & facrificii pro peccato, atque entetm s & dgïi&o, & pro confecratione , & pacificorum vi£timis, w Xy m lomo 38. Quim 24. Morticini.) Sponte mortui. 30. Domino confécraverit.) ]Non fa- gipo" 4 beflia captum.) Occifum a fera.. cerdos , fed laicus offerens.. icifico* Habebitis in varios ufus^y Comedere 34- Pelfu[culum enim elevationis.)Quod non licet,-ad alios ufus adhibere nihil fcilicet per elevationem in altum , ( de j um vctat. qua l2xod. 29. 26.) eft Deo oblatum. ) g2 2$. Jm incenfum. Y Chut cremari de- eorutm "armus feparationis.) Deo fcilicet fepa- ninus ; bet in honorem Domini, loquitur de ratus , ut facerdotibus Dei vice detur. dum, adipe ovis, & bovis, & capre, que 3$* Inceremoniis Domini.) ld eft, ju. » fola ex quadrupedibus offerri poterant. tz ritum , & ceremonias pr&fcriptas ] rou 29. Libamenta cjus. ) Libamenex fi- cap. 6. n. 26. &Exod. eap. 29. " fed 4'004 ; mila , ut ita Deo plenum, ex carne, & 36. Religione perperua. ) San&ion&, fimila, vel pane, exhiveat convivium. I:ge perpetua. w LIBRI/VLEVWVITLCI 356 y, fl 38. Quam conítituit Dominus Moyfi in monte Sinai q*.aandxo mandavit filiis Ifrael, ut offerrent oblationes fuas Domino in | xit baltels deferto Sinai. u Obti ofüffet À CAPUT VII. ;; hn tetinit 007 "Aaronis. in Poniijïcem, & filiorum ejus in Sacerdotes con[ecratto, fudit reliq ac tabernaculi , fupelleCtilisque ejus ufjä?ie per s 16 Adi ovyfen. düosque? Ocutusque eft Dominus ad Moyfen, dicens: y. Vit 45 2. Tolle Aaron cum filiis fuis, veftes eorum, & un&io- caftrs, f nis oleum, vitulum pro peccato, duos arietes, caniftrum cum IS-VObtï azymis, Cum impo 3. Et congregabis omnem coetum ad oftium tabernaculi. 1. Int 4. Fecitque Moyfes, ut Dominus imperaverat. Congrega- altzts taque omni turba ante fores tabernaculi, *o. lf *5. Ait: Ifte eft fermo, quem juffit Dominus fieri. artus, a 6. Statimque obtulit Aaron, & filios ejus. Cümque laviffet aL Lot €os : incendit 7. Veftivit Pontificem fubucula linea, accingens eum balteo, odoris D & induens eum tunica hyacinthina, & defuper humerale im- 25. 0b pofuit, tum: pof 8. Quod aftringens cingulo aptavit rationali, in quo erat, fuas, Do&rina , & Veritas. E 9. Cidari quoque texit caput: & fuper eam, contra frontem, €Jus, teti à pofuit laminam auream confecratam in fan : &ifigatione, ficut Thàttüs ex praeeceperat ei Dominus. 54. Qb Io. Tulit & un&tionis oleum, quo linivit tabernaculum cum molati te omni fupelleé&tili fua. pollices 11. Cumque fan&tificans afperfiffet altare feptem vicibus, D&t Circu unxit illud, & omnia vaía e jus, labrumque cum bafi fua fgn&i- às. Ad ficavit oleo ; QU& oper *Eccl. 12. * Quod fundens fuper caput Aaron, unxit eum , & con- 45:18: fecravit : 13. Filios Gipibys 26. T Omino 38. Ju monte Sinas. ) In deferto mon- 7. Subucula linea, ) Que Exod. 2 l ) tofo , juxta montem Sinai. 4. vocatur tunica linea , & fitrida. 00 lag Laminam aurtam con[tcratam zm Fioc caput fere idem eft cum cap. /anttificatione.) Laminam auream olei 29. Exod. un&ione confecratam ad ufus fanctos. täbermcmi RCb Btulit.) Hebr. accederefecit. Chal. XI. Cumque fantificaus.) San&ifi Ca- 14 O «Ü epplieavit, laXX addusit. tig hzc aliud non erat, quam unóio x m Dj CAPUT: VIIL 357 ; qpand;) 13. Filios quoque ejus oblatos veftivit tunitis lineis, & cin- JInino if xit balteis: impofuitque mitras, ut jufferat Dominus. 14. Obtulit & vitulum pro peccato : cumque fuper caput ejus pofuiffet Aaron, & filii ejus, manus fuas, . 15. Immolavit eum : hàuriens fanguinem , & tin&o digito, ifaratio tetigit cornua altaris per gyrum ; quo.expiato, & fan&tificato, fudit reliquum fanguinem ad fundamenta ejus. . 16 Adipem vero, qui erat fuper vitalia, & reticu lum jecoris, duosque renunculos cum arvinulis fuis, adolevit fuper altare : 17. Vitulum cum pelle, & carnibus, & fimo, cremans extra Mi caftra, ficut praeceperat Dominus. Ut Cut 18. Obtulit & arietem in holocauftum: füper cujus caput cum impofuiflet Aaron, & filii ejus manus fuas, culi. 19. Immolavit eum , & fudit fanguinem ejus per circuitum Dgrega altaris. 20. Ipfumque arietem in frufta concid fänsj caput ejus, & artus, & adipem adolevit igni, ^ : laviffet / 21. Lotis prius inteftinis, & pedibus,totumque fimul arietem incendit fuper altare, eo quod effet holocauftum fuaviffimi n balteoy odoris Domino, ficut praeceperat ei. rale It 22. Obtulit & arietem fecundum, in con fecratione facerdo—" tum : pofueruntque fuper caput ejus Aaron, & filii ejus manus joo erat fuas. 23. Quem cum immolaffet Moyfes, fumens de fanguine tontell ejus, tetigit extremum auriculee dextrae Aaron, & pollicem manus ejus dextrae, fimiliter & pedis. e, ficit 24. Obtulit & filios Aaron: cumque de fanguine arietis im- um cum molati tetigiffet extremum auriculae fingulorum dextrae, & pollices manus, ac pedis dextri, reliquum fudit fuper altare. H per circuitum. ] yicIDUS» ; fane- 25. Adipem vero, & caudam, omnemque pinguedinem; quse operit inteftina, reticulumque jecoris, & duos renes cum & cotr adipibus fuis, & armo dextro feparavit. 26. 'Tollens autem de caniftro azymorum, auod erat coram Domino, panem absque fermento, & collyridam confperfam 1od, 29* rum, rán oleo, laganumque pofuit fuper adipes, & armum dext m y 3 27.Tra- quitt ? tabernaculi , & vaforum ejus , qua con- tidie per feptem dies offerri vitulus ; yeam O d 1]5 fw&osl fecrabantur Deo. ergo ita factum eft, licet hic non expri- i4. Obtulit $ vitulum. ) Mitulos ; matur; fatis tamen innuitur num. 34« San&iäc,i' nam lixod, 29.3$. & 36. jubetur quo- I$« Quo expiato: ) Altari fcilicet. ;m l!üäïp *- LIBRI LEVITICI 358 27. 'Tradens fimul omnia Aaron, & filiis ejus. Qui poft- quam levaverunt ea coram Domino, :38. Rurfum fufcepta de manibus eorum adolevit füper alta- Juuit re holocaufti, eo q uod confecrationis effet oblatio, in odorem & p fuavitatis, facrificii Domini. 29. Tuhtque pe&ufculum, elevans illud coram Domino, de ariete confecrationis in partem fuam , ficut praeceperat ei À "Dominus. ! £ x! 30. Affumensque unguentum, & fanguinem, qui erat in al- ) holocat tari, afperfit fuper Aaron, & veftimenta ejus, & fuper filios illius, ac veftes eorum. füln0, 31. Cumque fan&tificalfet eos in veftitu fuo , preecepit eis, 4. E dicens: Coquite carnes ante fores tabernaculi, & ibi comedite i vitul cultur eas : panes quoque confecrationis edite, qui pofiti funt in ca- Exod. niftro, ficut praecepit mihi Dominus, dicens: * Aaron, & filii B 29.3.2- ejus comedent eos : Infra Domin 2 32. Quidquid autem reliquum fuerit de carne, & panibus, ferente 12nis abfumet, L 35. De oftio quoque tabernaculi non exibitis feptem diebus, tibern usque ad diem, quo complebitur tempus confecrationis veftrae, I feptem enim diebus finitur confecratio. (ite, 34. Sicut & 1mprefentiarum fatctum eft, ut ritus facrificii compleretur. ai 0 tü 35. Die, ac no&te manebitis in tabernaculo obfervantes cu- lo Qu ftodias Domini , ne moriamini: fic enim mihi praeceptum eft. Copit 36. Feceruntque Aaron, & filii ejus cun&ta, quae locutus eit Dominus per manum Moyfi. pio y 4l r V Ut t li CAPUT Drima í Jen, 3o. Wguentum. ) Cujus compofitio hi.funt ne mifli fuper eos , & füper velles primti precepta fuerat. Exod. 3o.a v. 25. eorum ; ad hzc un&io auris dextera , Do fic ufqueadv.j3o. Unctioergo, velpo- & pollicum, ut patet Exod. 29. ^c. 2. T 1 tius effüfio unguenti in caput erat con- fecratio. Pontificis, ut patet hicn. 1. 34« Sieut & inprafenttarum | atum eft.) Br0 p« & Unc&tio: vero com- Scilicet fiet & in. pofterum quotief- 3. 4 ; xod.. 29. ». cumque facienda erit Pontificis, aut f A munis Pontifici, & minoribus ficer- facerdotum confecratio. 1Jam dotibus erat afperfio unguenti fangui- 36. Permanum Moyf.) Per Moyfen. W pe pj 7 I * ** T * Ü 3339 Qui pof- CAPUTlg' per al . Odoren Jnducitur Aaron confecratus, ac primitiis Jacrificiorum pro fe ipfa, ac populo Deo redáitis , Zlaron populo benedixit , gloria Domins apparuit , ignisque bolocauftum devoravit. Domint, petat ei 1. ['A&o autem o£tavo die, vocavit Moyfes Aaron, & filios ejus , ac majores natu Ifrael, dixitque ad Aaron : 2 at in d h -EXO(L. 2. "'l'olle de armento vitulum pro peccato, & arietem 1 er fs holocauftum, utrumque immaculatum, & offer illos coram Do- ?? mino. 'epit &i 3. Et ad filios Ifrael loqueris: 'Tollite hircum pro peccato, omedite & vitulum, atque agnum anniculum, & fine macula, in holo- ntina- cauftum, 5, & f 4. Bovem, & arietem pro pacificis ; & immolate eos coram Domino, in facrificio fingulorum fimilam confperfam oleo of- paribus ferentes : hodie enim Dominus apparebit vobis. $. Tulerunt ergo cuncta, quae jufferat Mo diebus, tabernaculi: ubi cum omnis multitudo aftaret, yfes ad off;iqm Veltta; 6. Ait Moyfes: Iíte eft fermo, quem prsecepit Dominus : facite, & apparebit vobis gloria ejus. acrfici 7. Et dixit ad Aaron: Accede ad altare, & immola pro pec- cato tuo: offer holocauftum, & deprecare pro te; & pro popu- ntes QU lo. Cumque ma£&taveris hoftiam populi, ora pro €o; ficut prae- tum &i cepit Dominus. ocutus $. Statimque Aaron accedens ad altare, immolavit vitulum 9. Cujus pro peccato fuo. y. RFüdo autem. ottavo dic.) & confe- agnus annum &tatis non excedant. cratione Aaronis,& l'abernaculi. Jpnomolate eos. ) : Adducite ad mes Vocavit Moyfes Aaron , &5 fílios ejus. ) ut ego immolem pro vobis. Ut fcilicet hi novelli facerdotes fua Coram Domine, ) Coram altari holo- APUT prima facrificia offerrent. cauftorum , five coram oflio Taber- Ac majoresnatu.) Convocati etiam naculi. — hi-funt ad honorandas fui Pontificis 4« In facrificia. ) Farräo, quod ad o- mnem vi&dimam adjungitur, ut patet g vels primitias, & ut vicimas füas pereum dextera Deo faerificarent. Num. 15. quia fine pa ne , aut farre 2. Vitulum pro peccato.) Utfithoftia non prandetur. M pro peccato. Hodie enim Dowinus apparebit. Mit- f ',6) 3. 4d filios Ifrael loqueris. ) Scilicet tens ignem de ccelo , qui facrificia ve- U()txe $ tu Áaron novelle Pontifex; nam ti- fira comburet. aut (05; bi jam incumbit auctoritas Pontificia; $. Tülerunt ergo cunfia. ) Poftquam ut przcipias victimas populo. Aaron juffus a Moyfe id precepit, uti yojía j dixi n« 3. glnzi:a;'a:. ) ;ta uttam vitulus, quam LIBRJILEVITIUI 360 $, ] . Cujus fznguinem obtulerunt ei filii fui : in (iuo tingens coml digitum, tetigit cornua altaris, & fudit refiduum ad bafim ejus. (cendi 10-. Adipemque & renunculos, ac reticulum jecoris, quae funt pro peccato , adolevit fuper altare, ficut praeceperat Do- 2 rtonii minus Moyf:. 11. Carnes vero, & pellem ejus extra caftra combuffit igni. poria h4 12. Immolavit & holocaufti vittimam: obtuleruntque ei filii fui fanguinem ejus, quem fudit per altaris circuitum. t adi liüday 13. lpfam etiam hoftiam in frufta concifam, cum capite, & membris fin gulis obtulerunt : quae omnia fuper altare crema- vit igni, * I4. Lotis aqua prius inteftinis, & pedibus. Nala X5. Et pro peccato populi offerens, maétavit hircum : ex- j piatoque altari, 16. Fecit holocauftum ,. 17. Addens in facrificio libamenta, quae pariter offeruntur, & adolens ea fuper altare absque caeremoniis holocaufti ma- tutini. S À 18. Immolavit & bovem, atque arietem, hoftias pacificas Dwi populi, obtulerunt 1] que ei filii fui fanguinem/, quem fudit fuper altare in circuitum. fütc p - 19. Adipem autem bovis, & caudam arietis, renunculosque j cum adipibus fuis, & reticulum jecoris. Pmït.i It que hi 20. Pofuerunt fuper pe&tora : cumque cremati effent adipes tll fuper altare. nj 21. Pe&tora eorum, & armos dextros feparavit Aaron , ele- tione vans coram Domino, ficut preeceperat Moyfes, 22. Et altare Drfs 10. Que þlnt propeecato.) Qu funt felatam ex hocloco patet; licet pofte- partes hoftiz, puta, vituli pro pecca- rius INum. 15. referatur. bat to oblati. Dd "Abfque ceremoniis bolocauffs matulini.) j Adolevit.) Adolenda, & cremanda Abfqueeo,quodomitteretur; velim- de g impofuit altari; nam igne ceelefti h, pediretur juge facrificium matutinum, & fequentes victima poftea confumpt& A 309i1)ie funt, num. 24. & vefpertinum. [ ^ Q0. Pofuerunt füper pettora. ) Peco- L f-zä;r, 1. Combufft igmi. ) Juxtalegem da- rum immolatorum, que poftea Aa- W&ma tam cap. 4. 12 ' ig. Expiateque altari.) Per hoc fa- ron feparavit , ut dicitur n. z1. fe- at [ crificium pro peccato, cujus fanguine quenti, titj, | tätimn un&um, & afperfum eft altare. - 21. Elevazs coram Domimo.) Pe&u- 17. 4ddens im faerifíeio. ) MW'arreo, fculum enim , & armus dexter non . An five fimile. cremabantur, fed elevata, & oblata lCet a Libamenta.) Olei, &vini, dequi- Domino, cedebant facrificanti. Vide lo Bilj, bus Num, 15. 5. quamlegem jam fuif- € 7.nm 31 & 32 [ d CIABU TP TEBONKX ' 36t 22. Et extendens manus ad populum benedixit ei. Sicque tingén im eys, completis hoftiis pro peccato; & holocauftis, & pacificis, de- fcendit. , que at Do- 23. Ingreffi autem Moyfes, & Aaron in tabernaculum tefti- monii, & deinceps egreffi benedixerunt populo. * Apparuitque R. Mach gloria Domini omni multitudini. ,:0 IO* t igni. e ei il 24. Et ecce egreffus ignis a Domino, devoravit holocauftui*n, & adipes, qui erant fuper altare. Quod cum vidiffent turbae, pie; t laudaverunt Dominum , ruentes m facies fuas. 1 N Cremi- CAPUTIX Nadab, €? ZAibiu tburificantes igne profano , igne ceelefli confumpri m ; ex- plenguntur a populo , non a [acerdotibus : oini ufu , C? ficere Jacerdotibus interdiclo, pracipitur ut refiduum oblationis comedant.. rüntür, fl me- A Rreptisque Nadab, & Abiu filii Aaron thuribulis, *po- Num. fuerunt ignem, & incenfum defuper, offerentes coram ;- 4. 26.6I. pacifias Domino ignem alienum : quod eis praeceptum non erat. jX Par. 2. Egreffusque ignis a Domino, devoravit eos, & mortu 1 jt füper funt coram Domino. 24« 2 — N 3.Dixit—- ulosque 22« Bemedixit ei.) Aaron novellus telliperet populus facerdotes eos a Pontifex. Forma benedi&tionis fuit , Deo inftitutos , & illi gratos effe, quz habetur Num. 6, 24.fcilicet: Be- utque majorem erga facra reveren- i adipe sgedicat tibà Domznus , E$c. tiam conciperent. Hic ignis poftea Completis bofiiis.) Hoftiarum jugula- & facerdotibus addito lignorum fo- n de« tione, concifione, & impofitione in mento diligenter fervatus eft, ut pre- p Et altare. ceptum fuerat Levitici 6. 12. —— Defcendit. ) Aaron facrificans ; re- i polte fabat enim hoftiarum crematio, qua 1. fGnem alienum.) Yd eft, nonece- poftea facta eft per ignem calitus mif- lo miffum. Aliqui id eos fe- Wrz/r:'/:;'. ) um : quare qux D. to. I3, Ig. 2O. ]im- ciffe potant ex temulentia; alii exin- P de;ea dicuntur , per anticipationem confideratione , & perturbatione, ut- gpitinums accipienda funt, ut patet ex. n. 24. pore in mi.ifterio nondum exercita- * 23. Ipgreff autem Mayfes , €$ Aarom ti; alii quod ad ignem illum de co- j Pe dn tabernaculum.) Nempe ut Aaron thy miama in altari incenfi offerrct Deo lo lapfum accedere non auderent. jta A* Quod eis praceptum nop. erzt.) id eft, àante cremationem holoc:suíti iatu- quod eis vetitam erat, Levit. c.6. "a tini, Id enim thymiama femper ma- n. 9. tutinum holocau d mn anteibae, e. Egreffusque. igmis a Domino.) A. ta- ypete- "dpparuitque gloria Domini.) Ynis fci- bernaculo , ubi Dominus colebatur. x 007 Nicet.a Deo miffus ad devorandum Alii volunt egreffum ab altari holo- & ol holocauftum; quod fa&um «ft, ut in- Vie Bibl, cum Com. Menoch. . £, cauftorum, &ab alcz.xri thymiamatis z jnti *"- 362 LIBRI. LEVITICI k flat 3. Dixitque Moyfes ad Aaron : Hoc eft, quod locutus eft Dominus : SanCtificabor in iis, qui appropinquant mihi, & in moriarm confpe&u omnis populi glorificabor. Quod audiens tacuit velitas. Aaron. I0. 4. Vocatis autem Moyfes Mifaele, & Elifaphan filiis Oziel, profani n.1 patrui Aaron, ait ad eos; Ite & tollite fratres veftros de con- Ípe&tu San&uarii, & afportate extra caftra. tus ett p | $. Confeítimque pergentes, tulerunt eos, ficut jacebant; veftitos lineis tunicis, & ejecerunt foras, ut fibi fuerat impe- mat, f ratum. tefan 6. Locutusque eft Moyfes ad Aaron , & ad Eleazar, & Itha- mento mar, filios ejus: Capita veftra nolite nudare, & veftimenta R nolite fcindere, ne forte moriamini, & fuper omnem coetum & f oriatur indignatio. Fratres veftri, & omnis domus Ifrael plan- m gant incendium , quod Dominus fuícitavit : fepara ]i tuc 3. Vos autem non egrediemini fores tabernaculi, alioquin peribitis: oleum quippe fan&tee un&tionis eft fuper vos. Qui fatuta fecerunt omnia juxta praeceptum Moyfi. n 8. Dixitque Dominus ad Aaron: d. U5 9. Vinum , & omne, quod inebriare poteft , non bibetis t & filios. 16. Devoravit :ag.) Non omnino abfu- impotentiam quandam animi demon- quir mens, fed eos inftar fulminis afflan- firat, que Pontificem minime decet. &Ith do, & occidendo. Credibile Deum Aliis Sacerdotibus id nufquam prohi- €os morte prafenti niviffe , ut«- bitum legimus. Hoc tamen loco, & H ternam evaderent , äu peccatum vel cafu prohibentur lacerare veftes pro- — non fuiffe lethale, vel contritione ex- pter allatam rationem. piatum,antequam animam exhalarent. Ne forte moriamini.) Particula, ferte, li. 3. Sanüificabor in d5 , qui appropin- non eft dubitantis; & fententia eft, I quant mibi.) Me fan&um oftendam, mam i quia certe moriemini. B. & fantitatis amantem , dum punio Super omuem catum oriatur indignatio,) lienif fan&titatem violantes. Luente populo plaga aliqua peccatum "ppropinquant mihbi.) Per facrum mi- Watis nifterium. Pontificis, & facerdotum. 3. Fores taberuaculi.) Y'ores atriita- tl Glorifcaber. ) Apparebo gloriofus, bernaculi. D 4- -Fratres. ) Cognatos. 6. Capita vefira nolite nudart.) LXX. Oleum quippe [antie untlonis & e.) Quia &is, habent: De capite weffro. cidarim ne de- recens fancta unctione inaugurati eftis. Titite g. Omne , quod inebri are poteff.) Hebr. lj ponatis : in argumentum fcilicet luctus, & mororis. iNolebat enim Domi- t di omnem (iceram, omne inebriativum, 1a- nus novos facerdotes recentem eorum cerdoti facris operaturo vinum pro- if confecrationem luctu funefítare. hibet, & ficeram , ne forte fiat te- P""Ah 3*k Vefsmenta nolite fGindere.). Id fum- mulentus , utque oblivionem , fo- did mo Sacerdoti in funeribus vetitum I mnum, pigritiam amoliatur, qux ex fuit, Levit, 2t. 10. quia i'ciiïïo illa illis facile exiftunt. N £j P d CAPUT X. 365 À cotus eft & filii tui, quando intrabitis in tabernaculuf teftimonii, ne ihl) & in moriamini: quia preeceptum fempiternum eft in generationes 15 tacuit veftras. io. Et ut habeatis fcientiam difcernendi inter fan&tum, & s (ridl, profanum, inter pollutum, & mundum: Q6 COl* 1iri. Doceatisque filios Ifrael omnia legitima mea, quse locu- tus eft Dominus ad eos per manum Moyfi. icebatt; 12. Locutusque eft Moyfes ad Aaron, & ad Eleazar, & Itha- t impe- mar, filios ejus, qui erant refidui: Tollite facrificium, quo remanfit de oblatione Domini, & comedite illud absque fer- ) & Ithä' mento juxta altare , quia San&tum fan&torum eft. (Limenia 13. Comedetis autem in loco fan&to : quod datum eft tibi, | Coetürm & filiis tuis de oblationibus Domini : ficut praeceptum eft mihi. 14. Petctufculum quoque, quod oblatum eft, & armum;, qui el plit- feparatus eft, edetis in loco mundiffimo tu, & filii tui, & fi- lize tuee tecum : tibi enim, ac liberis tuis repofita funt de hoftiis lioquin $ Qui falutaribus filiorum Ifrael : pe&tus, & ädipes, qui cremantur in ig. Eo quod armum, & altari, elevaverunt coram Domino, & pertineant ad te, & ad yetis t filios tuos, lege perpetua , ficut preecepit Dominus. & *2. —— 16. * Inter hzec hircum , qui oblatus fuerat pro peccato, cum Mach. j demore 2:1i. qusereret Moyfes|, exuftum reperit : iratusque contra Eleazar, ne dectt. & Ithamar filios Aaron, qui remanferant , ait : if P[Ohi- Cur non comediftis hoftiam pro peccato in loco fan&to, | loco, E ZA qua fs p 1. Per manum Moyfi. ) Per Moyfen. culfi , & mafti, hircum hunc pro pec- ula,firt iz. Tollite faerifiium. ) Farreum ; cato oblatum comedere non poffent, nam in Hebreo eft Mizcbe. uti debebant per legem latam cap. 6. ntia 8 15. De Oblationibus. ) Hebr. 4e zgni- n.26. ideoque cenfuerunt hircum com- ,];Zm:iüu' tiopibus ; id eft, de victimis igne cre- burendum effe, uti & carnes alias eccanm. matis Domino. Deo oblatas ipfis refiduas Deus com- buri jufferat cap. 7- num., 17. 14. Edetis in loco mundiffemo-) In atrio ldratus contra . Eleazar , €6 Itbamar. ) atri t tabernaculi, juxta altare holocauftorü. De bofliis falutaribus.) Id eft, pacifi- Aaron parentem omittit, quia magis €is, qu& pro falute, pace, & profpe- eum, quam fratres tangebat inors fi- ) Qu ritate offeruntur. liorum, videbatque eum marore ab- fJEE eltis 1$. Elevaverunt coram Domino. ) Vi- forptum. 17. Ut portetis iniquitatem , &c.) Ut ) Webr. de di&a Exod. 29. zc. u H* i6. Hircum , qmi oblatus fuerat pro fcilicet cum hoftiis populi pro pec- jm l)fO' peccato.) Pro peccato populi. Vide cato oblatis , fimul etiam populi pec- fatte* dicts o 9. n. I4: cata in vos quafi recipiatis, ut illa il , fU' expietis, & pro eoruín venia Deum Exuftum reperit. ) Eo quod Aaron , quo & ejus filii recenti fuorum clade per- déprecemini, . T m - 364 RIBRILEVITICI quae San&a (anCforum eft, & data vobis, ut porteti$ iniquita- 0f ( tem multitudinis, & rogetis pro ea in confpeétu Domini, ( int 18. Preefertim cum de fanguine illius non fit illatum intra . ( fan&ta, & comedere debueratis eam in San&uario , ficut pree- m j ceptum eft mihi ? 6] 19. Refpondit Aaron : Oblata eft hodie vi&tima pro peccato, divid & holocauftum coram Domino : mihi autem accidit, quod vi- 11 des: quomodo potui comedere eam, aut placere Domino in ? ceeremoniis mente lugubri? 20. Quod cum audiffet Moyfes , recepit fatisfa&tionem. : mn« C ATUT XL ln E U Io "Inimalium mundorum ab immundis féparatio , eorumque ufus , ut tüm, filii Jfrael, ficut & U fqn&i fint Dominus. füor d n Ocutusque eft Dominus ad Moyfen, & Aaron, dicens: Deut. "L ' 2. Dicite filiis Ifrael: * Hzec funt animalia, quae come- pllu 14) 4 dere debetis de cun&tis animantibus terrze: n 3. Omne, quod habet divifam ungulam, & ruminat in peco- tida ribus, comedetis. 4. Quidquid autem ruminat quidem , & habet ungulam , fed non &t Tm, ( Deinde Qmm 9. Prafertims cum de fanguine , €$c.)) religionem exerceret. Particula prefértiz; ,mon elt exceptiva, ut corporali munditiei aflucti, his, & fed expofitiva, & rationalis ; fen- affurgerent ad fpiritus etiam qui D fus eft: oportuit comedere hircum munditiem , a peccatis abftinen- tm, pro peccato : neque enim eft de eo do, ac nominatim ab idolola- X:uo*yg genere hoftiarum , quarum faneuis tria..— "l'ertio, quia cibi, qui pro- D T f;g infunditur. in fan&uarium , & afper- hibentur, ravi fucci plerumque Jiho gitur altare thymiamatis hz enim funt, & valetudini noxii. j 'Tan- um f non comedebantur, fed combureban- dem quia hzc immunda tropolo- tur extra cafira, fupra cap. 6. 30. gice fymbola funt. vitiorum , a Topy] quibus debemus abftinere. imi(;e 19. Quomode potui, &c.) Non po- ltisd tui tanta meorum clade perculfus. medere. debetis,) Qiue comede- ] ii Hanc excufationem idoneam admifit dere licet. Moyfes. Tüpsi 3. Divifam ungulam, 6$ ruminat.) Cu- Türis jusmodi funt oves, boves, &c. 1 P Agitur hoc capite de cibis mundis, In pecoribus. ) In quadrupedibus ani- tur fe immundis, quorum obfervan- tmalibus, tiam ideo prafcripfit Dominus 4- Sicut Camelus ) Camelus immun- tér rudi illi populo , ut illius tem- & dus eft, quia ungulam haber , fed eam habo. perantiam,, & obedientiam , & non dividit. ln CAP-UT:. 365 quit | non dividit eam, ficut camelus, & caetera, non comedetis illud, l; & inter immunda reputabitis. |intra $. Choero gryllus, qui r1:1minat, ungulamque non dividit, im- . proe mundus eft. 6. Lepus quoque, nam & ipfe ruminat, fed ungulam non Cato, dividit. od vi- 7. Et fus, qui cum ungulam dividat , non ruminat. Ka. ino in 8. * Horum carnibus non vefcemini, nec cadavera contin- Mach.. getis, quia immunda funt vobis. ! 9. Hzec funt, quze gignuntur in aquis, & vefci licitum e ft. 6.19- Omne, quod habet pinnulas, & fquamas , tam in mari, quam in fluminibus, & ftagnis, comedetis. i, w 10. Quidquid autem pinnulas, & fquamas non habet, eo- rum, quae in aquis moventur, & vivunt, abominabile vobis, rr. Execrandumque erit, carnes eorum non comedetis, & tnorticina vitabitis. 6s* 12. Cunéta, qus non habent pinnulas, & fquamas in aquis, ? Comme- polluta erunt. 14. Hzec funt, quae de avibus comedere non debetis, & vi- tanda funt vobis: Aquilam, & gryphem, & haliseetum, peo 14. Et 23 y, fed 5$« Cherogryllus. ) Hebr. eft 159j /z- fed loco ejus habet ungues varios, & fion phan, quod eft generale nomen , aculeatos. $ub lepore cuniculus in- —9n peinte commiune multis animalibus fugaci- telligitur, in quo eadem militat ra- allheti , bus, & in latebris degentibus. Ali- tio, quia cuniculus parvus lepus qui putant effe leporem, alii cunicu- eft, ut ait Plin. in lib. g. cap. $5* etidm Inm, alii herinacium. Vox Greca 9. Nec eadavera contingetis. ) Unde bflinen- (jolola- xoioybuAXoc , fatis indicat porci ge- nec adipem eorum eximere, eove utii nus fignificari ; cum tam, 0750* quam poterant, a p 9. Pinuulas , 66 fquamas.) Ut pifces rumque yMAAo6» ex quibus componitur, por- ho- Tute cum fignificet. Videtur ergo mundi fint, & iis vefci liceat , duo ao rogryllus effe, aut herinacius, quem debent habere, primo pinnullas , fe- j , * italice appellamus , Perco fizo ; vel cundo fquamas, quz totum pene cor- ut indicat S. Hieronymus, aliud ani- pus contegant : fi alterum abfit, im- ] ymede mal in Palaftina frequens herinacii mundi cenfentur, ut anguille , v.g. magnitudine , habens fimilitudinein quz fquamas non habent. muris , & urfi , quodque propterea 13. Grypbem.) N ox Hebr. p*5 peres, ")Cu in Palaftina a Grzcis &xropve dica- Aldro- aquilam fignificare videtur, llVIS ani- tur femper in cavernis petrarum, vandus lib. 16. cap. r. docet, gryphem & terre foveis habitans. effe aquile genus maximum, qui ma- 6. Ungulam mon dividit.) Lepusnon xime aduncum habet roftrum , un- m habet ungulam , feu bafim pedum of- ues, eftque fortiffimus , & rapacif- (od a LJ feam, & continugm , quam dividat, Íimus. - $66 LIBRI LEVITICI e 14 Et milvum ,ac vulturem juxta genus fuum, ) (e, a 1s. Et omne corvini generis in fimilitudinem fuam, 16. Struthionem, & no&tuam, & larum , & accipitrem juxta pI fdha genus fuum. p 17. Bubonem, & mergulum , & ibin, A qis, d |.18. Et cygnum, & onocrotalum, & porphyrionem, 1o. Herodionem, & charadrion juxta genus füuum , upupam peägs, quoque , & vefpertilionem. 20. Omne M ent i Halieetum. ) Grgce Maferoe, A- nerale nomen eíle volunt gvium ad predam evolantium. x quila marina , quam Plin. lib. 10. cap. 17. Bubonem.) kiebr. pY5 chos , alii hyabi 3. clariffima oculorum acie predi- vertunt zyilicoracem, alii f tam docet, librareque fe ex alto , vi- berodium. ïcon'am, alii Tolis foque in mari pifce', precipitem in 26.. eum ruere, & difcuílfis pe&ore aquis Mergulum. ) Hebr. 35 fcalach, ali- qui vertunt arZeam. Mergulus a mer- diüdi tapere. endo nomen accepit, quod fe in a- 14. Juxta genus fuum. ) Juxta fpe- llld, C cies fuas; multe enim funt vulturum, quas ad pifciculos capiendos immer- D & milvorum fpecies. LXX. vertunt, at LXX. habent xa.r piaesyv, quod & fimilia ills. cum impetu fe dejiciat ad predam. Qu 1 l4bin.) E& /Egypti avis, ferpenti- füprtic 15. o fimilitudinem. faam. ) ld eft, bus infefta. fecundum fimilitudinem fuam, vide- Rabbini vocem mypry las licet omnes aves fimiles corvo , vel geuféhubb, putant fi ienificare avem, corvinas, quafi immundas habeo, & que nocte vagetur, & volet, Cb»im.' 18. Oygnum.) klebr. n t- il ], | cenfeo, edique veto. Qaza n 16. Struthionem. ) Yta fere omnes fibemeth. — . Arias Mlontanus putat effe pibus gj interpretes verteruntHebraicum j13y* eam, quam [tali vocant Zz Cvetéz, Onocrotalum, ) Dicitur ab àvo$ & TWinum. jabana; etfi non defint , qui sislam fi- f hat gnificari velint. LXX. aliquando $7- xpóraAo» €o quod abfona voce cre- renes reddiderunt. Struthio eft avium itando rudentem afinum referat. Hpupg maxima, fedalis fe ad curfum, quem XX. vertunt Pelicazum. Hebr. eft tàme, perniciiimum habet, juvat , non au- vox nNp C22 Vifitur hzc avis in Vs tem ad volatum attollit. Helvetia, & ad Lacum Lemanum, 20, t de No&uam.) Hebr. ponn téacbama: , & alibi. alii zy&icoracem , alii acezpirem notiur- Porpbyrionem.) Hebr. tn racbam. ltiliby gum , x di a Plin. lib. 1o. cap. 8. cy- Pagninus putat effe Pelicansm, in quam 2. ] mindis 4 dicitur, reddunt. Alii &erpyam fententiam id etiam Arias, qui PA- h e ] tola [ dixerunt, cum tamen harpys& nullibi loflorgon , amantem liberorum vocat. fint, nifi in fabulis. Porphyrio a purpura nomen habet , Vottm f Larum.) Larus, five Gavia, ut eam qu arc lin.lib. 10 cap. 4^. Reffrain- tid':m, f vocat Arift. natat in aquis, & in quit » 4 &5 qralonga erura vubent, us N 19 Herodionem. ) Qugnain fit avis lfs aere volat , pifciumque eft prædq, & ] n vorum eneree, alis f eft e ini herodio parum conftat : aliqui f4Ecanz "Accipitrem., ) €br. vj xetz, quod alii DzozeZis zves, alii ciconzam; alii zr- As Arias Montanus ad aftures, hoc eft, deam, alii Aierof alconem, alii milvum,alii &C n accipitres m3jores reftrinxit , alii ad upupam , eite volunt. Iniiebr. eft, 0c lOCl miaores, qui Nifidicuntur. — AMii ge- nron eeafde, Büifi. CAPUT XTI 367 26. Omne de volucribus, quod graditur fufer quatüor pe- des, abominabile erit vobis. 1 x 21. Quidquid autem ambulat quidem fuper quatuor pedes, fed habet longiora retro crura, per quae falit fuper terram, 22. Comedere debetis, ut eft bruchus in genere fuo, & atta- cus, atque ophiomachus, ac locufta, fingula jJuxta genus fuum. Ipoparn 25. Quidquid autem ex volucribus quatuor tantum habet pedes , execrabile erit vobis. .Omne p 24. Et quicumque morticina eorum tetigerit, polluetur, & vium d erit inmundus usque ad vefperum. 24. Et fi neceffe fuerit, ut portet quippiam horum mortuum, dj a lavabit veftimenta fuaj & immundus erit usque ad occafum yen, ii folis. 'l/"þ n 'Jü' .26. Omne animal, quod habet quidem ungulam, fed non y a Id dividit eam , nec ruminat, immundum erit: & qui tetigerit il | fe n lud, contaminabitur. ; [mtnete 27. Quod ambulat fuper manus, ex cunctis animantib.us, 1 qii quae incedunt quadrupedia , immundum erit : qui tetigerit edam, ferpenri- morticina eorum, polluetur usque ad vefperum. 48. Et ij ;W'ï' ? at Charadrion. ) Charadrii meminit A- vel ur alii legunt &T r2x2v ; quem au- rift. l, g, de hift. animal. c. 3. ubi &or thefauri lingug Grace& putat effe : n [2 uat d Gaza rupicem vextit, quafi qui in ru- &rrtéxa Bov , que eft fpecies locufte, tll pibus niduletur; folet enim circa flu- Opiomachus.) Genus locuftz , ex eo minum alveos ; & rivorum charadras, habens nomen, quod cum ferpentibus ) ;W & €u hiatus riparum verfari. joce de* pugnet, vide Plin. l. 11. c. 29. Upupam,) Ita & LXX. & alii. Sunt Locufta, ) Generale nomen fignifi- vderat. tamen, qui vertunt Ga/lvy /fjlvefirem. caus eas , quas proprie locuftas dici- a. elt Vefpertilionem.) lta omnes vertunt. Tmus. s avis 1l 20. Omne de "volucribus.) Hic non 23. Quatuor tantum babet pedes.) Pe- mani, tam de avibus, quam de infectis vo- des, intellige zquales ; nam fi pofte- latilibus agit,quod fequentia indicant. riores habet longiores, quibus faliae, ! ,JM/W ] 22. Bruchbus.) Bruchum, feuj32N mundum erit, ut di&um eft n ar. [ ql]'(lm Arbe e locuftarum effe nére indicat 2S. Ut portet quippíam borum morttü uj Phi« X vocaf- nofter Interpres, & L X, qui eam um. ) v.g. ut illud efferat ex urbe, vocem fepius Jecwflsm vertunt iden- vel ut amoveat a vía, ne aerem infi« habet ; tidem, fed rarius /ruchum. Hierony- ciat. Wm'n— mus, Nahum.; 3. docet bruchum effe 26, Qui tetigerit i!lud.v) Cadaver il- locuftam , fed qu& non volet , &fine :Izr w alis fit. lius; nam hzc animalia viva tangere poterant , ut equos , camelos, afinos, ; fulicam 4ttaccus.) Hebr. DPBD folbam. N ox C. quibus etiam inequitabant. "n illii"' hec in Scriptura reperitur tantum 27. Quod ambulat fuper mants.) Ani- h.um,dlii hoc loco ; necfatis conftat ; quid fi- r P^ mal, cujus pedes anteriores funt qua- gnificet. LXX. verterunt &rra/X2v, fi manus, ut fimia, & urfus.,« 566 LIB.—RI L EWITIC :I. 28. Et qui póftaverit hujufcemodi cadavera, lavabit vefti- )b menta fua, & imniundus erit usque ad vefperum : quia omania E agui, haec immunda funt vobis. Verio 29. H&ec quoque inter polluta rep utabuntur de hism,,quæ moventur in terra li , muftela, & mus, & crocodiluä, fingula juxta firuen genus fuum, 4 3o. Myga le, & chamzeleon, & ftellio, & lacerta, & talpa: Y lo m 31. Omnia haec immunda funt. Qui tetigerit morticina eorum , immundus erit usque ad vefperum : E . 32. Et fuper quod ceciderit quidquam de morticinis eorum, 3 polluetur tam vas ligneum, & veftimentum, quam pelles, & fortic cilicia : & in quocumque fit opus, tingentur aqua, & polluta 39 erunt usque ad vefperum, & fic poftea mundabuntur : P qua 3. Vas autem fictile , in quod horum quidquam intro ceci- 40. derit, polluetur, & idcirco frangendum eft | bt vel 44. Omnis jL. 29. Muflela , && mus.) in fignifica- centibus quibusdam guttis depictum, iume tione horum vobabulorum interpre- adniodum ftellarum : hinc illi fa&um tes confentiunt. nomen. * : hag:t | Crocodilus.) Mebr. eft jv Tzav, quod Lacevta.) LXX. 622)06 quam 1a- domii alii vertunt bufozem, velrubetam, vcl certam efííe conftat. Alüà Lzacem vanam campeftrem , alii teffudizem, alii dimacem , fed omnes divinant. Ma- alii zeffud;zezz , interpretantur. L Talpa. ) 1ta fere omnes habent , ut jor fides adhibenda noftro interpreti , etiam LXX., «cz4Ae£ enim a Gre- 4 $ & LXX. qui czocod;lum , interpretan- i f tur. cis dicitur talpa. Inmun Inmmunda [un12j Non tantum quo- Degy 3o.- Mjgale.) Yta etiam LXX. ; He- ad efum, fed etiam quoad ta&um , braizantium. Alii verterunt ericium , js C alii fanguifugam, alii viverram. My- ita ut tangere non liceat, ut patet n. uy; ale exiguum eft animal muris ma- 41. & 43. & cap. $. 2. ubi reptile ii €quatur morticino. gnitudine oblongo roftro, cujus mor- S/T/: t fus venenatus eft. Dicitur 4vy&4^" , 2. Cilicia.) Hebr. e(t p fach , id: Quntur. eft, faccus , per quem Hebrzi figni- ij!ra, quod colore muftelam ys^«v, ma. ficant veftes e pilis duras, quales funt ruüfticogrum, mendicorum , poniten- 3 üili&,qn gnitudine murem -"", referat, tium. lr Cbazaeieon. ) ita & LXX. Aliiver- K R tunt fzZezaz;, alii /acertam , alii //ma- la quocumque ff opus. ) Mas quod- Emf cem , alii pamzhberam , ali ffellionem. cumque, qoad opus aliq'md utimaur. De Chamzleonte, quod eft animal la- Ctderi Er fs poflea semadabustur. ) Korunt tllm, l certz fimile, vide Arift. 2. hiftor. ani- munda, nec crit opus alia lotione, AQürm mal. cap- 11. & Plin lib, 6. cap. 33. . aut muudatione , fed adveniente ve- rtines z el ! 4 o.) UXX. habent /ex22ado - xv fpera expirlabac hec legalis immaz- ditia. TE qn& vox fiellio vertitur a Gaza lib. 9. NOD po cap. 1. hiftor. animal. Arift. Stellio 33. Vas autem. fíülile, &c. ) Simile Ufnm animal eft non diilimi!elacerte, mul- eli de vafe fictili, in quo coquitur ca- ro facrificii pro peccato, cap. 6. 28. ACl to tamen midus, tergum habet lu- "]i CAPUT XI. 369 veli. 34. Omnis cibus, quem comedetis, fi fnfa füerit faper éum vpe aqua, immundus erit: & omne liquens, quod bibitur de uni- verfo vafe, immundum erit. IY quæ apekt quldquld de morticinis hujufcemodi ceciderit fuper à Uxta: illud, immundum erit: five clibani, five chytropodes, de- Ítruentur, & immundi erunt. lp 36. bontes vero , & cifternze, & omnis aquarum congrega- tio munda erit. tOR Qul morticinum eorum tetigerit, polluetur. 37. Si ceciderit fuper fementem , non polluet eam. CoTUmm 38. Si autem quispiam aqua fementem perfuderit , & poftea lles, & morticinis tatà fuerit, illico polluetur. pollü 39- Si mortuum fuerit animal, quod licet vobis comedere, ] . qui cadaver ejus tetigerit, 1mmundus erit usque ad vefperum. 0 C« 40. Et qui comederit ex co quippiam, five portaverit, lava- bit veftimenta fua, & immundus erit usque ad vefperum. Qinris 41. Omne, quod reptat fuper terram ; abominabile erit, nec affumetur in cibum. e [&mm ]i tattum. 42. Quidquid fuper pe&tus quadrupes graditur, & multos habet pedes, five per humum trahitur, non comedetis, quia quam J abominabile eft Jynact? y 43. Nolite " ipent, t 34- S: fu[a fuerit fuper eum aqua.) fetur immundum , dandumque eft be- n a Gre- 1IS Aqua fcilicet immunda, aut fluens ex immundo vafe. 40. fui comederir ex eo, &. ) Qui um qué De univer[o vaft.) Scilicetimmundo. comederit ex eo morticino quldplam, ta&üm- - 35. Cecideriz [uper illud.)) N as fcilicet. five illud portaverit , nefciens tamen , t pztffü Cdpsesezdus erit. ) [ud vas, in quOd erit immundus ufque ad vefperam, b p je allqmd de morticinis cecidit. nam fi fciens comediffet quis , gravi- $7vt cli&2ni.) ln quibus panes co- ter peccafï'et & fupplicio dlgnus fuif- quuntur. fet. yfehs il yai figii Chytropetes.) Ollarum fuftentacula 41. Zbominalile erit.) Quia terre- i yefint fidilia,qua quia fi&ilia,ut etiam clibani, ftre, fedum , & venenofum eft. deftruenda erant , vide num. 35. 2 ætdquxd fper pechus quadrupes l,mucen 36. Fostes vwero , &5 cifleyne , €9c. ) gradirur. ) Quia pedes habet breves,; unde neceffe eft , ut in motu innitá- as quod Etiamfi in haec aliquid. immundum ceciderit , non contrahent immundi; tur ventri , & terræ, ut ferpentes. ]utund tiam, quod ita Deus flatuit propter E£ ultos baäefpede:.) Ut vermes. Eu lotiole t aquarum neceffitatem ; quibus carere Sive per bumum Imbztur.) Ut re- siente V* homines non poffunt pnha 37. Si ceciderit fuper fementem , G«.) . hnimas vveffras. ) Nos 1pfos s jnmd INon polluitur nifi femen fit aqua per- Ne: zADE 225 quidquam eoram. ) u& Slmlle fufum, tunc enim, quia humidum fcilicet preceflerunt. ltaque reptilia facilius fordes contrahit; ideoque cen- ne tangere quidem poterant. H qmcüï 5 Bi&él. esma Com., Memoch, dom. £L, Aaa L) p d m 179 LIBRI'"LE'VITICI 45. Nolite cÓntaminare animas- veftras -* » nec tangatis quid- N quam eorum , rie immundi fitis, domad $.Pet. X.16. 44. Ego enim fum Dominus Deus vefter: * fan&ti eftote, u5 £b quia ego fan&tus fum. . Ne polluatis animas veftras in omni re- &( ptili, quod moyetur fuper terram. five i pullua 45. Ego enim fum Dominus, qui eduxi vos de terra JEgypti, ut effem ) yobis in Deum, Sanc eritis, quia ego fan&tus fum. bernac j 46. 1(ta eft lex animantium, ac volucrum, & omnis animae viventis, quze movetur in aqua, & reptat in terra. mond: mafcul 47.; Ut differentias noveritis mundi, & immundi, & fciatis $* quid ;omede;e, & quivd refpuere debeatis, apmum CAPUT XIL. ünum | & fact 'Puer])em immunditia , & mundatio cum bblafi&nec cutusque eft Dominus ad Moyfen, dicens : Lucæ/' I. LO 2. Loquere filiis Ifrael, & dices ad eos: *Mulier, fi ?** fufcepto femine pepererit mafculum, immun da erit fegtem diebus, juxta dies feparationis menftruze. Lucz 3.* Et die o&tavo circumcidetur infantulus : 2. 2l 4. Ipfa vero triginta tribus diebus manebit in fanguine pu- Toan. 9. 22, rificationis fuz&. - Omne fan&tum non tanget, nec ingredietur in San&uarium, donec impleantur dies purificationis fuze. m 5.Sin V Du Tilist "44 Sazél.) 1d eft, mundi. fari liceat pe:r feptem dies; reliquis Ego [anüas [um.) Mundus fum , vero tripginta tribus, qui fuperfünt plum ii ufque a & mf & deteftor-immunditias gentilium in quadragefimum , arceatur ] S!x;g;] S facrificiis, & epulis ( de quibus Au- quidem San&uario, fed tamen cum (s i 1 guft. lib. &. & 7. de civit.) quique ea loqui, vefci, & verfari ( non ta- .volo vos fan&itatem meam fpiritua- men copulam habere, erat enim in- r lem, hac corporali vefira imitari, ftar menflruate ) liceat: idcirco hifce fits qu XSRS, & reprafentare. feptem — diebus dicebatur feparata , LY 4S. Ego enzm [um Dominus ) Qui erantque hi dies feparationis; reliqui ita mando, & cui vos diéto audientes vero trigihta tres erant dies purifica- Püritig effe convenit. tionis, imüm ( tm mf 2* V J/zcepro. femize. Y LOXX. 2v Jexta . dies . feparatiouis. menffeus. ) Giténdor o'gtepa Ti5 , fi fuerit (eminefin Hifce feptem diebus tam immunda concubitu perfufa; fi conceperit fe- ernt, quam mulier menflruata , & & Pa mine virirecepto. Hinc Beata Virgo €odem modo fe feparatam , & ut im- . Dg Ptols « -eoncipiens Chriftum a SpirituSan&o ,» mun;am gerere debebit; ac menftrua- Caligme ; hac lege obligata non fuit. t3, de qua cap. I5. 19. Lumunda erit [eptem. diebus.) lta.ut 4- n fazguint, t$c.) Ob fluxum Ag'mxm €0, qi pemini ne magito qu 1e3 c?m £a ver- fanguinis , quo affidue Purgatur. " CAPUT XE- 371 5 qii- 5..,Si'n autem foeminam pepererit;jimnrunda &tit duabus heb- domadibus, juxta ritum fluxus menftrui: &-fexaginta fex die- eltote, bus ipanebit in fanguine purificationis fuac. m re« 6. Cumque expleti fuerint dies purificationis fuze, pro filio, five pro filia, deferet agnum anniculum in holocauftum ; & Egyt, pullum columba, five turturem pro peccato , ad oftium ta- us füm, bernaculi teftimonii, & tradet facerdoti, ag 1. Qui offeret illa coram Domino, & ofabit pro ea, & fic mundabi:ur a. profluvio fanguinis fui: ifta eft lex parientis t [ciutis maículum , aut foeminam. 8.* Qucd fi non invenerit manus ejus, nec potuerit offerre, " Sup agnum, fümet duos turtures, vel duos pullos columbarum , $:7- unum in holocauftum, & alterum pro peccato, orabitque pro ( .. €a facerdos, & fic mundabitur. 2« 24. ylier, f foptem jne pt A33.5 CAPUT redietut p . « Sin $. Duabws bebdomadibus. ) Diebus Pro peccato.) Pro immunditia, qua MA d fcilicet quatuordecim ,' quod erat du- eft quoddam legale peccatum , quod ; mdiquis plum dierum feparationis fi peperif- €o facrificio tollebatur. : Nel etiam fet mafculum ; ut dicum e hium. 2. intellige de peccato proprie accepto , fuperflmt i areatur Sexagiata fex diebus , &es) Ita ut ad- fi quod in puerperio, vel alias ad- yen cum ditis illis 14. effent o&oginta; diu- mifit. turnius vero tempus fceeminis affigna- | (net ia tur, quam proli mafcule, quia-mu- 7. Mandabitur 4 profiwvsa [anguinis : enim l" a dreo hifte Heres, qu& femellas pariunt, diutur- Áb immunditia legali , quam fgp;lmm j nius purgantur a partu, adeo ut illa contraxit ob fluxum fanguinis puer- purgatio aliquando ufque ad o&oge- perii, ut deinceps fan&uarium adire, ;; rdiqui 1 pu&ï (de fimum diem perveniat , cum poft par- facra tangere , oíferre vicimas alias, tum mafculi ultra quadragefimum non üfque vefci poffit. extendatur, ut docet Valefius de fa- mmjf.lrilf: ) era Philofophia cap. 1g. 8. $j non Imveueriz manus ejus , &c. ) immunda rita , 6. Deferc agnum, &c. ) Non Ppro Hebr. £ 2om. invenerit zmanus ejus fuf- & at 1 prolis editg, fed pro fui ipfius puri- ffeientiam agni. $1 adeo fuerit pauper, ficatione. ut pretium ad agnum emendum füf- f Agnum amniculem. ) Ut gratias agat ficiens habere non poffit, &c. Íta fe- &it B. VirgoSpiritu & cenfu paupet. y» flugut Deo; quod periculuïn partus eva.—fagit. [] getüïf m 272 LIBRI LEVITICI L d C& P'U' T. XHL liv Q H Lex, &? cognitio lepre Sacerdotibus commiffa im bomine , €? vaflnento , que pracipiantur leprofo. o ? o. ] cutusque eft Dominus ad Moyfen, & Aaron dicens: r. LO cupillo 2. Homo , in cujus cute, & càrne ortus fuerit diverfüs Tuerit : color, five puftula, aut quafi lucens quippiam , id eft plaga i. ] leprae, adducetur ad Aaron facerdotem , vel ad 7 unum quem- faminal libet filiorum ejus. cue I 3. Qui cum viderit lepram in cute, & pilos in album mu- I», f tatos colorem, carne reli ipfamque fpeciem leprae humiliorem cute, & fuerit ( bitur. qua : plaga lepra? eft, & ad arbitrium ejus fepara- füb af , ( 4. Sin autem lucens candor fuerit in cute, nec humilior car- ne reliqua, & pili judicab coloris priftini, recludet eum facerdo.s fe- tomo r ptem diebus, 14 ( $. Et confiderabit die feptimo: & (iquidem lepra ultra non creverit, nec tranfierit in cute priores terminos, rurfum re- " cludet eum feptem diebus aliis.. Teputal « I6 ( 6. Et die feptimo contemplabitur: fi obfcurior fuerit lepra, [ moy & non creverit in cute, mundabit eum, quia fcabies eft : ]a- vabitque homo veftimenta fua, & mundus erit. 7. Quod n — 18. ( Agitur hoc.capite de lepra, & de- Adducetur . ad. Aarom facerdotem. ) fcribuntur figna , quibus agnofci as Quia facerdotis eft judicare, an quis /. poffit. . Dubitatio eft, an lepra, aptus fit , & ita mundus , ut ingredi u de quz hic eft fermo, fit ejusdem poffit fan&uarium , an non. ponunti rationis cum lepra noflrarum re- : gionum, quam quzftionem fufe 3. Et pdlos.in. album ;mtt;:ta:.) Al- mqäät » tra&at Valef. de facra Philofo- bor.enim pilorum, carnis, ex qua tit. tj * nafcuntur , corruptionem, & vitium ^lerony phia cap. 19. docens effe diver- indicat. Fiec eft prima fpecies le- àm, cenfetque lepram , de qua pr£, qua& vocaturlichen, vef impeti- '.'l[.l(! W hic Moyfes precepit, non effe hrj unum morbum , fed varia vitia go, vel lepra volatilis. Ejus duo hic T inftr dantur figna: primum pilos, qui ex Qd [ cutis , & turpitudines, hoc eft, leprofa cute nafcuntur, in album co- vitiliginem, fcabiem, fiveimpe- lorem mutari: fecundum , ipfam le- ii('iem: 1 tiginem, elephantiam, achorem , SRottic alopeciam , vel ophiafin , ut fuis pram humiliorem effe reliqua.cute. TR : locis dicetur. Ipfamque [peciem lepra,) Id eit, ap- Ti H parentem fpeciem leprz. d Uaft lucens qeippiame ) Quafï ful- d Arbitrtum, 60-) ]udicïum ; de ?ï fïlOS t g gentes furfures, aut fquams; ? [ nam hzc funt initia vitii abeuntis in confilio tamen medicorum, ut qui- " dam ajunt. 1 apPZrueri malignum, & in aliquod lepr& ge- Separabitur. ) Ut imm ündus. 6. Mundabit eum. ) Mundum effe Ti ?ius , ut docet Vàlef. 1oco cit. h ? * CAPUT XII. 7$ q 7.. Quod fi poft ditize, iterum lepta creverit, adducetur ad eum, juam a facerdote vifus eft, & redditus munf 46 g. Et immunditiae condemnabitur. , 9. Plagaleprz fi fueritin homine, adducetur ad facärdotem', oens! lo. Et videbit eum. Cumque color albus in cute fuerit, & capillorum niutave liverfts D rit afpectum, ina quoque caro viva appa- ruerit : t p rr. Lepra vetuftiffima judicabitur, atque inolita cut& — Con- Qu taminabit itaque eum facerdos, & non recludet, quia perfpi- cuc immunditiae eft. nE 1. Sin autem eflloruerit difcurrens lepra in cute, & ope- Jute, i ruerit omnem (1) cutem a capite usque ad pedes, quidquid z fepit fub afpe&tum oculorum cadit, I3. Confiderabit eum facerdos , & teneri lepra mundiffima or t judicabit : eo quod omnis in can dos f * dorem verfg fit, & idcirco . homo mundus erit.- tta n I4. Quando vero cato vivens in eo apparuerit, 15. Tunc facerdotis judicio polluetur, & inter immundos um f reputabitur; caro enim viva fi lepra afpergitur, immunda eft. 16. Quod fi rurfum verfa fuerit in alborem, & totum homi- tl nem operuerit, Ed 17. Confiderabit eum facerdos, & mundum effe decernet. 18. Caro autem, & cutis; in qua ulcus natum eft, & fanatum Aaa^5 19. Et !r/ii.'f/rfï) n quis t ingredä ' (1): Cutem. lIe ediz. Sixz. legtzuor : carnem. pronuntiabit: & ratio redditur , 42;2, Hec eft tertia fpecies leprz , fcilicet h Àl inquit , fcz47es e. "'heodotion ver- lepra inolita, quz in viva eft carne, ex qui tit ^«Je«cpa, ebullitio, de qua D. cum prior fuerit in cute, d capillis. vitrt ;Hieronymus ad cap. 2. iINahum ebul- li. Contaminalit itaque eum [acev- dos, ) Contaminatum pronuntiabit. o f litio , que fignificantius in Greco di- f inpette Citur /x/20z6:40;: fiquidem £x3eacpós, 13. Tener: lepra mundifima.) Hac YUH lic in.infliufmodi rebus ponitur, cum eft quarta. fpecies leprae , qu& dicitur quod latebat intrinfecus, erümpit in mundiffima , id eft, minimecontagio- qui ex um Co- faciem: unde papule quoque, quz po fa fcabies, itaque hic fcabiofus non T. fm l& &grotationem nafcuntur in labiis, vo- leprofus judicabitu * , cute cantur :x/;sz0';«ra. Hlec Hierony- I4. Caro vivezs. ) Lepra afperfa.' mus. Fie autem papule tales funt, In eo apparuerit, ) Cute confumpta. , d- ut aliós non inficiant , quod facit 13$- Pelluetur. ) Pollfltus judicabi- lepra. tur. um;ä 8. bomunditis condemnabitur.) CQuia 16. Rurfura "ver[fa. fmerit i. alborem ut g €:.) Mundus erit, quia hoc fignum apparuerunt in eo figna permanentis, & radicatz lepra. eft carnem fanari, & cute rurfum un * & dequaque obduci. L] Zm die 10. dpja quoque caro ViUA 4?9.47;;":':,) " , ^. 274 LEBRI,LEVITECE 19. Et in loC6 ulceris cicatrix alba a pparuerit, five -fubruf'a, D adducetur homo ad facerdotem : m,fä ^ 20. Qui cum viderit locum leprae humiliorem carne reliqga, & pilos verfos in candorem , contaminabit eum : plaga euim capi]lp lepre orta eft in ulcere. 3 21. Quod fi pilus coloris eft priftini, & cicatrix fubobfcura; diebu & vicina carne non eft humilior, recludet eum feptem diebus. 24. 22. Et fi quidem creverit, adjudicabit eum leprae.- hi 23. Sin autem fteterit in loco fuo ulceris eft cicatrix , & ho- mund mo mundus erit. P 9 '244. Caro autem, & cutis, quam ig nis exxudfï'e)rit, & fanata aI-ï It eu t« bam , five rufam habuerit cicatricem, 4 25. Confiderabit eam íacerdos, & ecce vería eft in alborem; fit coi & locus ejus reliqua cute eft humilior: contaminabit eum , 3. quia plaga leprae in cicatrice orta eft. homin 26. Quod fi pilorum color non fuerit immutatus, nec hu- d. milior plaga carne reliqua, & ipfa leprae fpecies fuerit fubob- 3 Ícura: recludet eum feptem diebus, 27. Et die feptimo contemplabitur: fi creverit in cute lepra, Tün contaminabit eum. lme - 28. Sin autem in loco fuo candor fteterit non fatis clarus; [ plaga combuftionis eft4 & idcirco mundabit eft combultturae. ür; guia cicatx.rix 4L. E Q 29. Vir, five mulier, in cu ] üs capiye vel barba germinaye- Tülüs rit lepra, videbit eos facerdos. k 30. Et fiquidem humilior fuerit locus carne reliqua, & ca- &Drae pillus flavus, folitoque fubtilior; contaminabit eos, quia lepra M Capiuis, ac barbae ett. 2* Siï adar AS r6, Er im loco Kulcer;'s, £c.) INihil cum fit alba , vel fübrufa,, fufpicio eft hic aliud dicitur , quam lepram , de effe lepram. ïe&lh à di&um num. 3. & 4. poffe inna- 28. Plaga combufftonis e/?) Combu- &i ulceribus fanatis, quod fi contin- ftione infliicta, & relida. at, ilem judicium erit, quod fupra. 29. lp cujes capie , awt barba.) TM Suorufa.)-In ruborem vergens. Hac eft quinta fpecies, non formalis; poltf 23« Sie eutem ffeterit:im loco [uoy€8c.) fed. materialis lepre : fcilicet barbe, L DE( n Quia fi lepra eflet ,non fifleret, fed & capitis, quz eft ejusdem forme, ferperet: ergo quod videtur in talici- & rationis cum]lepra aliarum partium : €uh fir n catrice , album , vel fubrufum , eft ex itaquüe & eadem ejus figna funt : . i]- d "lcere lud intereft , quod in reliquis parti Q pracedente , ROh autem ei"v: DCX lepra, bus lepra pilos in albos commutat; Viti 24. Abam féve rufam.) Quia fi ef- in barba vero & capite mutat eos ig f«t ex combultigne; nigra eflt ; ergo flavos, eofque extenuat. Cl Bünt » T À A CAPUT XII. 378 ïlbïufa, gT. Sin autem viderit locum maculze aequalm vicinz car- ni,& capillum nigrum : recludet eum feptem diebus, eliqa, 32. Et die feptimo intuebitur. Si non creverit macula, & 4 nl capillus fui coloris eft, & locus plagze carni reliquae sequalis: 33. Radetur homo absque loco maculee , &includetur feptem bícurg diebus aliis. PA diebus 34. Si die feptimo vifa fuerit ftetiffe pl aga m loco fuo, nec humilior carne reli qua, mundabit eum, lotisgue veftibus fuis ,&l gmundus érit. - 35- Sin autem poft emundationem rurfus creverit macula tata d- in cute, 46. Non quaret a mplius, utrumr capi]lusi in flavum colorem DOfet) fit commutatus, quia aperte immundus eft. : 6U. gT. Porro fi fteterit macula, & capilli nigri fuerint, noverit homineni fanatum effe, & confidenter eum pronunciet mun- ec ht dum. fubo)- .98. Vir, five mul viler, in cujus cute candor apparuerit, 29. Intuebitur eos facerdos. Si deprehenderit fubobfcu- rum alborem lucere in cute, fciat non effe lepram, fed macu- leptay lam coloris candidi, & hominem mundum. earus; 40. Vir, de cujus capite capilli fluunt; calvus, & mundus eft. icatrix 41. Et fi a fronte ceciderint pili, recalvafter, & mundus eft. 42. Sin autem in calvitio, five in recalvatione albus, vel inaye- rufus color fuerit exortus, 43. Et hoc facerdos viderit, condemnabit eum haud dubize &c leprae , quae ortg eft in calvitio. dgpra 44. Quicumqué ergo maculatus fuerit lepra, &*feparat'us eft ad arbitrium facerdotis, P 45. Habebit veftimenta diffuta, caput nudum, os vefte con- jcio d * tectum ; contaminatum; ac fordidum fe clamabit. 46. Omni Jome 3» Raderer.) Ut clarius appareat in maligna alopecia, five ophiafi, id eft, defluvio capillorum. Unde ma- urta. ) poft feptem dies , an ferpferit lepra. ymalis; 38. J2 cejus eute candor apparuerit.)) ligna hec alopecia inter fpecies le- parbe Defcribitur hic vitiligo, id ef, ma- pre numeratur. forng s cula fimplex coloris candidi lucentis 45. Feftibenta. diffuta. a^ 3 Quod Ie- jn cute, que non elít lepra. profis falubre erat, ut corrupti cot- ytum: nt: b 42- 4ius , "vel. rufus coler ,. $c. ) poris humores facilius evaporarent; : Pärn': Sexta fpecies lepre, que eilin cal- integris vero utile , ut lepra infectos vitio: macule albz vel rufz fignifi- a fanis poffent internofcere. [mufä't; TP cant malignos fuccos , qui corrum- rationem. €aput nudum. ) Propter eamdem punt. radices capillorum , & tales fünt 1 £. 376 LIBRI L.EïVITICI 46. Omni téfhpore, quo leprofus eft, & immun/düs, folus 5 habitabit extra caftra. : &m 47. Vettis lanea, five linea, quze lepram habuerit ! $ 48. In ftamine, atque fubtegmine atqu ,aut certe pellis, vel gui—da quid ex pelle confe&tum eft, dom 49- Si alba, vel rufa macula fuerit infeCta, lepra reputabi- tur, oftendeturque facerdoti. $o. Qui confideratam recludet feptem diebus: a* * Lyr $1. Et die feptimo rurfus afpiciens fi deprehen derit ob j/ fe, lepra perfeverans eft: pollutum judicabit veftimentum , & omne , in quo fuerit inventa: r 52. Et idcirco comburetur flammis. $3. Quod fi eam videtit non creviffe ; 1 $4. Preecipiet, & lavabunt id, i n quo lepra eft, rec)uäetquE düce illud feptem diebus aliis. ? $5. Et cum viderit faciem quidem priftinam non reverfam, nec tamen creviffe lepram, imimundum judicabit, & igne com- datarj buret, eo quod infufa fit in fuperficie veftimenti, vel per to- viyO tum, lepra. Yert 56. Si n autem obfcurior fuerit locus leprae, poftquam veftis 5 eft lota , abrumpet eum, & a folido dividet. p $7. Quod fi ultra apparuerit in his locis, quae prius imma- culata erant, lepra volatilis, & vaga; debet igne comburi. ly l( 58. 51 0s veffe contetinm.) INon femper , ta;giofus fit, vefübus etiam, & do. pug fed cum ad alios propius àccedit, ne morum parietibus adharet, & inde corruptio oris halitu morbum com- : inhabitantium , aut veftibus illis uten- municet. tium corpora tranfilit. 39 Sordidum [& clamabit.) Nequis cum 55. Factem quidem priffimam o re- ?5 ) | ü,ut periculo prope accedat. ver[aw.) Priftinam , quam fcilicet o y 46- Solus babitabit extra Mfm.) In habebat veflis, antequam effet infe- deferto, in quo tunc erant. Polft- &alepra; permanens enim in ea no- quam vero habitarunt in [udez urbi- t2 indicat, effe lepram: alias aliquo modo mutaílet colorem. J bus, adhuc extra menia degebant le- pofi, nifi forte vir aliquis primarius In fuperfcie , &$c.) Elebt. im cafvi- piani intra urbem degere permitteretur , 40 , vcl recalvarzone , q. d, parte pofte- C0 1] qui feparatas &des extra aliorum pe- riori, vel anteriori. l riculum haberet, ut Ozias Rex. 4. $6. Abrumpet eum,65c.) Eam partem lo* Qu, W ( Reg. 15. $..& 0. Paral. 26. 21. panni, vel pellis, in qua he macule Ua4y. Vefiis lanea. ffve. linea , 6c. ) apparent, refecabit a reliquo corpore imm Eft hec feptima lepre fpecies, fed veflis, & in ignem pars illa abjicietur. Jis ve analoga , fcilicet lepra velítis , vel $7- Lepra volatilss , & "vaga. ) Simi- 5 c-if;mus; cum epim lepra morbus con- lis illiin homine, de qua num. 12. J pE -«CAPU "f XUL & XIV. - 372 » lous $8. Si ceffaverit, lavabit aqua ea; qua & munda erunt. c pu?f funt » fecx!ndoä $9. Ifta eft lex leprae veftimenti lanei, & linei, iïaminis; atq dquid ue fubtegminis , omnisque fuppelle&tilis pelliceze, *quomo- do mundari debeat ; vel contaminari. putabi- QAPGITI.AIVi crevif- Lepra expiande facrificia pro bomine , domo , ac ve[Himento , leprà tüm, & jam curata ; ratio lepra domorum inve[liganda , curande, puri cqndæ. cuttisque eft Dominus ad Moyfen , dicens: 1. LO 2. Hic etft ritüs leprofi, quando mundandus e ft: *Ad:- *Ma;, Ldetqüe ducetur ad facerdotem: $. 4 3. Qui egreffus de caftris, cum invenerit lepram effe mun- verfam, datam, e Comf- 4.*Praecipiet ei, qui purificatur, ut offerat duos pafferes ,,, per (0- vivos pro fe, quibus vefci licitum eft, & lignum cedrinum , 1. 44. uca& vermiculumque, & hyffopum. i veüis 5. Et unum ex pafferibus immolari jubebit in vafe fi&ili fu- ** ** per aquas viventes : ) immä' 6. Alium autem vivum cum ligno cedrino, & cocco, & uf hyffopo, tinget in fanguine pafferis immolati , 58, Si 1. Quo afperget illum , qui mundandus eft, fepties, ut juré r purgetur, & dimittet pafferem vivum , ut in agrum avolet. ,& d $. Cum- &t lls ld- 5-9. Mandari debear , 'vel contamina- jubebit.) Nonafacerdote, fed facer- z;.) Cenferi munda, vel contamina- dotis juffi fiebat hec occifio,neque erat y m - y fcilice ta , ut fupra di um eft: fic enim hac proprie facrificium , quod Deo offerre- duo verba toto capite accipiuntur. tur, cum fieret extra caftra , longeab (fetinft altari: fed tantum hec occifio paíle- jne 00* Y. fOLusdeprof.) Caremonia, qu& ris fiebat ad excipiendum ejus fangui- ;j dliquo adhibetur , cum leprofus ex- nem, ut eo tingeretur leprofus ex- n cahj piandus efl, & reflituendus comamer- cio aliorum hominum. piandus. Super aqta: wiventes. ) F'ontanag xepolle a Pafferes.) LAXX. awieulas. fzilicet, aut fluviales. Quibns vefei hcitum efl.) Pafferes 2. Quo A/þfrgct zllum. ) Afpergïllum ] Plftem non funt numerati cap. r1. interaves hoc, quo mundabatur leprofus, erat maculé lis vefci fas erat. immundas; erant ergo mundi , & il- tale: Virgz cedrine alligabatur in fum- corpore mo pafler vivus, ita ut cauda emi- bjicietu 5. Immolari.) Ilebr. jugulari. neret in extremo ; caput vero ad raáe ,Jomr T p» Bibl. cuma Cono, Menochb. Tom, !a. Bbþ [ 4178 LIBRILEVITICI n . $. -'Cumque liverit homo veftimenta fua, radet omnés pilos 16 Corporis, & lavabitur aqua: purificatusque ingredietur caítra, Dorm ita dumtaxat,ut maneat extratabernaculum fuum feptem diebus, r ^-9.- Et die feptimo radet capillos capitis, barbamque, & fu- füper Corpore, percilia, ac totius corporis pälos.' Et lotis rurfum veftibus, & RI efufi 1o. Die o&tavo affumet duos agnos immaculatos, & ovem I$ anniculam absque macula, & tres decimas fimilae in facrifi- o cium , qua confperfa fit oleo, & feorfum olei fextarium. mj 1r. Cumque facerdos purificans hominem, ftatuerit eum, 20, & haec omnia coram Domino in oftio tabernaculi teftimonii, Tite f 12. 'Tollet agnum , & offeret eum pro delicto, oleique fex- Al tarium ,. & oblatis ante Dominum omnibus, que 13. Immolabit agnum , ubi folet immolari hoftia pro | pec- Toget Cato, & holocauftum, id eft, inloco fanfto. Sicut enim pro oleo peccato, ita & pro deliéto ad facerdotem perti net hoftia: -San&a 2 fanCtorum eft : LU 14. Affumensque facerdos de fanguine hoftice, quae immo- 1$ lata eft pro deli&to, ponét fuper extremum auricula dextrae alo f ejgs qui mundatur, & fuper pollices manus dextrae, & pedis : 15. Et u levab mubrium afpergilli effet obverfum: conta&u in domeflicos , & maxime in uxorem tranfmittat. huic virge fimul cum paffere alliga- Thum ibbatur coccus , id eft, lana coccinea , 9. Radet capillos.) Secunda rafio. Tüanu & hyffopus; ita fummitas virge, id- 10. Tres decimas ffziile.) Unam de- eít , pafleris cauda , & alz cum cocco, cimam pro qualibet ove, in facrifi- p & hyffopo mergebantur in aquam vi- cium farreum, five fimila. 2] vam fanguine pafferis occifi iufe&am, Olei fextarium. ) Sextarius. Hebm Uoran eaque afpergebatur leprofus purifican- 335 Jeg , erat menfura liquidorum , us. duodecimam partem,hin continens; datui Species.) Pafüm in hifce lufiratio- fex ovorum capax. 2 ftibus fpecies fiebat afperfio, ut patet L2. Qfferet eum pro deáo. P. Offe- efiuf Càp. 4. 6. & hoc càp. num. 7. 16. & ret, id eft, elevabit eo ritu elevatio- Cap. 16. num.. 14. & r9. ut fcilicet nis, de quo di&um eft, Exod. 29. 24. Ó 13. lz lero fanéto. ) In atrio taber- taber;*.: numero perfe&ionem fignificante, plena purgatio, & expiatio fignifica- naculi juxta altare holocauftorum, ' V. &etur. ante San&um. len , gere purgeär. ) Rite, & legitime. zid [acerdetem ,ver(ine!.) Ut dicum pollio 9. Cuemque laverit bomos &c. radet, eft cap. 6. 25. & s6. U. Stn. £/-.) Lotio, rafio, & exa&a qundi- Santla [anorum.) San&iffima. tTos £i& cura ad lepram fanandam pluri- tius verficuli fenfus eft ; in loco fan- &tb inum juvat. &o immolabit, quia San&afan&orum Jidy ; * Extra rabernaculum.) Y.xtradomum tur d eft , eamque uti hofti2m pro peccato ?« Blj foam, ne forta fi quid lepre lateat, a fa.cer-dotï.bus abfumi volo. CAPUT XIV. 373 pilos .x5, Et de olei fextario mittet in manum fusm finifliram. - 16. Tingetque digitum dextrum in eo, & afperget coram 'aüra, Domino fepties. ebus, & fü- 17. Quod autem re liquum eft olei in leva manu, fundet fuper extremum auriculae dextrae ejus, qui mundatur, & fü- u d per pollices manus , ac pedis dextri, & fuper ían gqinem ; qui effufus eft pro delicto, QVen 198. Et fuper caput ejus. rf 19. Rogabitque pro eo coram Domino, & faciet facrificium " pro peccato : tunc immolabit holocauftum. . um 20, Et ponet ill ud insaltari cum libamentis'fuis,' & homd Yi rite mundabitur. : o feye 2I u od fi pauper eft , & non poteft manus ejus invenire, quae di t a funt, pro deliéto affumet agnum ad oblationem, ut qe l pïO roget pro eo facerdos, decimamque partem fimilae confperfae oleo in facrificium, & olei fextarium. anda 22. * Duosque turtures five duos pullos columbae: quorum *Sup. $. 7- fhifo» unus fit pro peccato, & alter in holocauftum : 23. Offeretque ea die o&avo purificationis fuae facerdoti " 1.2-12. exT ad oftium tabernaculi teftimonii coram Domino. )ediS : Luce 24. Qui fufcipiens agnum pro deli&to, & fextarium olei, 2» 24w j H levabit fimul: . P naxime 25. Immolatoque agno, de fanguine ejus ponet fuper extre- mum auriculae dexterze illius, qui mundatur, & fuper pollices afio manus ejus , ac pedis dextri : m de * 26. Olei vero partem mittet in manum fuam finiftram, ficrife 27. Inq uo tingens digitum dexterae manns afperget fepties Hebi coram Domino : jorüm, 28. Tangetque extremum dexterae auriculee illius, qui mun- Vinats» datur, & pollices manus, ac pedis dextri, in loco fanguinis, qui effufus eft pro deli&to : B 2 29. Reli- | Ofre leratit^ 36. Coram Domiue.) Coram oftio lmolabit bolocauflum.) Ovem annis 1f 24 tabernaculi. culam, num. 1g. prius enim per fa« ) tabete 17. Et fuper famguintm. ) Qui ad- crificium pro peccato , & deli&o ex- piari debebat anima, utdeindepurum, torumy haret , feu quo tin&a funt aures, & pollices ejus, qui mundatur. & gratum Deo offerret holocauftum. dium 19. Fackt facrifféium pro peceato. ) 20. Cu l'ibamentis [i15.) Cum oblatio- Secundum agnum facrificabit pro pec- ne fimilz olei, & vini ; hec enim funt j Te- cato , ficut primum facrificavit pro de- libamenta: fimilia libamenta intellige )c()-f.m' Ji&o num. 1o. quomodo diftinguan- in facrificio pro peccato, & pro deli« Xaorürt tur delidum, & peccatum , dixi cap. &o. Vide fupra cap. 7. 7. PEJG[O 7. num. I- [ r 386 LIBRILEVITICI 4 29. Reliquanfeautem partem olei, quse eft in finiftra manu, sfaittet füper caput purificati, at placet pro eo Dominum: elpt 3o. Et turturem ; five pullum columbae offeret, 5 * 3. Unum pro deli&to, & alterum ip holocauftum cum liba- woiv gentis fuis. funi 32. Hoc eft facrificium leprofi, qui habere non poteft omnia 4b in emundationem fui. ent 33. Locutusque eft Dominus ad Moyfen, & Aaron, dicens: 4 24. Cum ingreffi fueritis terram Chanaan, quam e go dibo vefti vobis in poffeffionem , fi fuerit plaga leprae in zedibus, 4 35. Ibit, cujus eft domus, nuntians fecerdoti it d plaga leprae videtur mihi effe in domo mea. , & dicet: Quafim fant "ii 46. At ille praecipiet, ut efferant univerfa de domö, prius- 4 quam ingrediatur eam , & videat, utrum leproía fit, ne im: que munda fiant omnia, quze in domo funt. Intrabitque poftea, $o ut confideret lepram domus : M 37. Et cum viderit in parietibus illius quafi valliculas pallo pufe re, five rubore deformes, & humiliores fuperficie reliqua, liti, 48. Egredietur oftium domu - diebus. s, & ftatim claudet illam fegtem j «qu l9 - 39. Reverfus € fopo rit creviffe lepram, jue die feptimo confideraþit eam :f ïnvenef 5 4o. Jubebit erui lapides, in quibus lepra eft, & projici eos orabi extra civitatem in locum immundum : M 41. Dominum autem ipfam radi intrinfecus per circuitum, 3 & fpargi pult&erem rafürze extra urbem in locum immundüm, *^-42. Lapidesque alios re poni pro his, qui abl-aFi fuerint, & $ In luto alio liniri domum. 5'*1 43. Sin autem poftquam eruti funt lapides, & pulvis erafus, dum (1) & alia terra lita. 44- In; (1) erafus. Im edzr. Szxt. legzzur : elatuss 31. Pro delicto. ) Deli&um, hic no- bebat vel ex aeris infeQi vitio , vel Éer Interpres confundit, & fumitpro ex anhelitu, & contzgio leproforuni peccato; agnus enim proprie pro de- in ijs habitantium , fic peflilentes qua- Bio; turtur vero nod pro deli&o , litates domibus, veflibus , & fupel- fed pro peccato offerebatur, ut patet ledili corum adhzrefcunt, qui pefte ex num. 29. & ex -chr. Chald. && funt afflati. L a LXX.hic. 37- 95 /x: valliculas , 60.) Hzc fi- 34. Plaga lepra 4n &dibus.) . Lepra gna lepre in domibus eadem funt; bt bec edium erat qualitas witiofa in dg- queinlomine cap. 15. num. 3. Zitiw m fnibus, eas arrodens, &.figna impri- Valliculas.) Foflas , &ve cavitates ; Wercuí az3ens , ut leprainhomine ; ortum ha- erofas a lepra. 90v CAPUT le. $81 av 44- Ingräü'us facerdos viderit reverfam lepfffm, & parietes H refperfos maculis, lepra eft perfeverans, & immunda domus: 4$. Quàm flatim deftruent, & lapides ejus , ac ligna , atque t ibae univerfum pulverem projicient-extra oppidum in locum im- mundum. . Otnig 46. Qui intraveri t domum, quando claufa eft, immundus erit usque ad vefperum : jcens: 47. Et qui dormierit in ea, & comederit Quippiam, lavabiä] veftimenta fua. * ) dcbo- 48. Quod fi introiens facerdos viderit lépram non creviffe i& domo, | Quaü- po&gu;m denuo lita fuerit, purificabit eam redditg fanitate. prius. 49. Et in purificationem ejus fumet duos pafferes, lignume ne N que cedrinum, & vermiculum, atque hyflopum : oftea, o. Et immolato uno paffere in vafe fi&tili fuper aquas vivas, sI. Tollet lignum cedrinum, & hyffopum, & coccum, & pidlo- pafferem vivum , & tinget omnia in fanguine pafferis immo- qUas lati, atque in aquis viventibus, & afperget domum fepties, 2. Purificabitque eam tam in fanguine pafferis , quam in feptem. aquis viventibus, & in paffere vivo, lignoque cedrino, & hyi:.f iene fopo, atque vermiculo : dimiferit pafferem àvolare in agrum libere, .53. Cumque TCj 608 orabit pro domo, & jure mundabitur, $4. líta eft lex omnis leprae, & percuffurg, vittfts ss. Lepra veftium, & domorum. 26. Cicatricis, & erumpentium papularum, lucentis maculee, 2 llïdüm, 2 * jnt, & in varias fpecies cóloribus immutatis, .$1. Ut poffit fciri, quo tempore mundum. dum fit. guid, vel immun- etafis «.1'0' Vd yoforum x Ites q*.!l— & p* Bbb 5 CAPUT .'!U "I ; ptlié Hac fi &3. jure a?mnp.-";:äïf;:n) Rite, - de pro perewjfeve, habet, lepra wpiti;, m fnt gitime. alii zsacule vigra. ; 54 Percnj]k'r.e.) Qüaüd() fcilicet in C 6. Geatraens. ) Quando fcilicet in percuffuram , vel ex pércuffura, aut Cicatrice ulceris, aut vulneris innatg þcgï/.iüæs oonvulfione lepra irrepferit. . Chald. fucrit lepra, ut di&um clt cap. 13- 1$- e 38 LIBERILEVITICI e» OUWUUPUTTUXY: u olut Seminiflui k'viri , Concubantium ,. menfTruofe 'mulz"erz's, C bemorr- Ti cul boil]e expiatio-, ac þurz'jimtio.- 5 1.[] Ocutusque eft Dominus ad Moyfen, & Aaron, dicens : topth 2. Loquimini filiis Ifrael ; & dicite eis: Vir, qui pati- frinis 10 tur fluxum feminis, immundus erit, 3. Et tunc judicabitur huic vitio fubjacere, cum per fingula Qp smomenta adhzeferit.carni ejus,atque concreyerit foedus humor. T 4. Omne ftratum, in quo dormierit, immundum erit; & tond ubicumque federit. * n s. Si quis hominum tetigerit le&um ejus, lavabit veftimen- & tü ta ífua, & ipfe lotus aqua, 1mmundus erit usque ad vefperum. n 6. Si federit, ubi ille federat, & ipfe lavabit veftimenta fua: fopte & lotus aqua, immundus erit usque ad vefperum. p 3. Qui tetigerit carnem ejus, lavabit vettimenta fua, & ipfe f otus aqua, immundus erit usque ad vefperum. - 3l 8. Si falivam hujufcemodi homo jecerit fuper eum, qui mun- polu dus eft, lavabit veftimenta fua, & lotus aqua, immundus erit » usque ad vefperum. lotus )^ 9. Sagma, fuper quo federit, immundum erit, . ^) 1o. Et quidquid fub eo fuerit, qui fluxum feminis patitur, vibi pollutum erit usque ad' vefperum. Qui portaverit horum ali- ye W quid ; lavabit veftimenta fua, & ipíe lotus aqua, immundus j erit usque ad vefperum. - * ir. Omnis, quem teti gerit qui talis eft, non lótis ante ma- mibus, lavabit veftimenta fua, & lotus aqua, immundus erit OM Pïö usque ad vefperum. galem 12. Vas fi&tile, quod tetigerit, confringetur: vas autem li- m | Lllmpto gneum lavabitur aqua. Pitum 12. Sifanatus fuerit, qui hujufcemodi fuflinet paffionem , numerabit feptem dies poft emundationem fui, & lotis veftibus 4]"-4 Qitia fe ia & toto corpo?e in aquis viventibus , erit mundus. 14. Die W. at Ui patitur flexum feminis.) Sci- $- L41.-wäi? Vefim:n!a fge- ) IS, qui to eytr i .. licet perdurantem, per mor- confputus eft. tus. i. bum gonerrhææ, ut vocant medici, 9. Sagma. ) ld eft fella, velfiratum, eoitu, Chald. Owwmis equitatura, |uper quam Ln, qui oritur ex debilitate naturg , & po- Oitum fcnt)e retentivag equit averit , erit immunda, LXX.'»:cï. [] terunt //ragalam afmni, &nícaequa e»s. *æäa; ES CAPUT Xv. 385 r4. Die autem O&avo fumet duos türtures, aut duos pullos hemirr. columbzae , & veniet in confpe&tum Domini ad oftium taber- naculi teftimonii , dabitque eos facerdoti.. 15. Qui faciet unum pro peccato,& alterum in holocauftum: jcens .'. fogabitque pro eo coram Domino; ut emundetur a fluxu fe- jui pit- tninis fui. 16. Vir, de quo egreditur femen coitus, lavabit aqua omne fingula corpus fuum , & immundus erit usque ad vefperum. ; hofmof. 17. Veftem , & pellem, quam habuerit, lavabit aqua, & im« ent, & munda erit usque ad vefperum. 18. Mulier, cum qua coierit, lavabitur aqua, & immunda x (Himene erit usque ad vefperum. . P €7 fperum. 19. Mulier, quae redeunte menfe p atitur fluxum fanguinis, nta fue: feptem diebus feparabitur. . 20. Omnis, qui tetigerit eam , immundus erit usque ad ve» ,u iple fperum: 451. Etin quo dormierit, vel federit diebus feparationis fuæ, u mute polluetur. dus enit 22. Qui tetigerit le&um ejus, lavabit veftimenta fua, & ipfe lotus aqua, immundus erit usque ad vefperum. 23. Omne vas, fuper quo illa federit , quisquis attigerit, las pttitt, vabit veftimenta fua, & ipfe lotu 3 rum 2« vefperum. $ aqua, pollutus erit usque ad mundUS 24 Sl mteme 15. Faciet.) Immolabit. U/aue ad vefperuni,) Non propter dus ertt Pro peccato. ) Legali fcilicet ad le- peccatum , quod potuit non interve- galem immunditiam expiandam , & niffe, ut fi cum uxore congreffus ef- etiam pró peccato, vere & proprie utet li fumpto , fi quod habeat nondum ex- lem. fet, fed propter immunditiam legas piatum, fioneff » 4 fxu feminis [ui.) Ab iwmamun- 10. F/hsxum fanguipuis.) Menüruï..k Vem Dus ditia legali per feminis fluxsum con- Separabitur.) Non extra caftra, tracta. fed a communione hominum per fe- l16. Semem coitus.) Sive legitimoin ptem dies. snatrimonio, fiveillegitimo , &illici- to extra matrimonium, Semen coi- 20. Omzis , äui Lerigerit eqm.) Si j i tus dicitur ; id eft, quale folet in fitgrandior, & composrationis: nam coitu. infantes excufat &tas, neceffitas, & naturg pietas. jftratum. Lavabit a444.) Himc expiatio poft g p coitum ítatim poflero mane.fieri de- 23. Üyune var. LXX 'L'Cï' fseï:atf) tun. ) Omne iaftrumen gt [] 38 3 LIBRILEVITICI 24.» Si coierit cum ea vir tempore fanguinis men&rual'is, immundus erit feptem diebus, & omne ftratum, in quo dor- mierit, polluetur. E Qu[m 25. Mulier,qus pat! tur multis diebus fluxum. fanguinis non : in tempore menftruali, vel quae poft menftruum fanguinem fluere non ceffat, quamdiu fubjacet huic paffioni, immunda erit, quafi fit in tempore menftruo. 26. Omne ftratum , in quo dormierit , & vas in quo federit, 1 jnter pollutum erit. . 2 27. Quicumque tetigerit eam, lavabit veftimenta fua: & ipfe ^l **nef lotus aqua, immundus erit usque ad vefperum. 29. Si fteterit fanguis, & fluere ceffaverit, numerabit feptem lum (quia dies purificationis fuse : 49. Et die oCtavo offe ret pro fe facerdoti duosi turtures, aut j anet duos pullos columbarum , ad oftium tabernaculi teftimonii. 4o. Qui unum faciet pro peccato, & alterum in holocau- 4 bit ftum , rogabitque pro ea coram Domino, & pro fluxu immun- hec: ditide ejus. fueri 41. Docebitis ergo filios Ifrael, ut caveant immunditias, & non moriantur in fordibus fuis, cum polluerint tabernaculum 4 meum , quod eft inter eos. DitQo 2. líta eft lex ejus ; qui patitur fluxum feminis, & qui pol- luitur coitu, 33. Et quae menftruis temporibus feparatur, vel quae jugi j fluit fanguine ; & hominis; qui dormierit cum ea, fe'üi, [ - r/)zþ])ur. lic ági fandw bernac CAPUT N m lid ) tifex $ 94; Immundus erit jgf):mx diebzs. ) Si Pro peccats. ) INoti quod menfiruo- licebit fes lafeat; tunc eniti occulte expiari tum fluxus fit peccatum, fed quodfit poterit : fi. autem res prodatür, ip- lcgalis immunditia. ifte ] Seni feque accufetur, & cornvincatur, und Et pro fuxs ygmun ditía e;w) Ut fci- $at eum fcemitia oceidendus eft , infra licet liberetur ab immunditia legali , ; Jüþfr cap..2o. ig. quam ex hoc fluxu contraxit. Tiüm, 29. Flaxum [fanguimis ) Hiamot. 31. Caveant tpnninditiam.) Caveant ifhioides. immundi ingredi tabernaculum meum. Pttta DN Nom moriantar £m fordilus [zis) Alio- x vas. 47. Terigerir ea. ) Stratum fcilicet , f qui ego eos puniam propter fordes iBtclli 3o. Facier;) Émrnolabit facerdostut^ éoruni, cum quibus nondum expiati D EM d facra loca accefferint, Mij &urem unun;ng vel pullum columb&, R VK RUE 5 ) eb fhuaäis, CATET XVDE 00 do- Quando, & quomodo Jacerdos ingredi debeat fan&iuarium, ipþquie; ts non expiare una cum tabernaculo , & altari , emillarium caprum Qunem hmunda abigere , €? fefhum expiationum celebrare. Ocutusque eft Dominus ad Moyfen, poft mortem duo- I.L rum filiorum Aaron, quando * offerentes ignem alienum *Sup. federit, interfeCti funt. Io. z. 2. Et praecepit ei, dicens: Loquere ad Aaron fratrem tuum, / :&ipfe *ne omni tempore ingrediatur SanCtuarium, quod eft intra ve- «my, lum coram propitiatorio , quo tegitur arca, ut non moriatur o 1c. feptem ebr. (quia in nube apparebo fuper oraculum. ) 3. Nifi haec ante fecerit : Jres,.aut ] arietem in holocauftum. Vitulum pro peccato offeret, & ? 7 nonil. Volocate 4. Tunica linea veftietur, feminalibus lineis verenda cela- immut- bit: accingetur zona linea, cidarim lineam imponet capiti : haec enim veftimenta funt fanéta: quibus cunCtis, cum lotus lits, & fuerit, induetur. $. Sufcipietque ab univerfa multitudine filiorumIífrael duos Qaculurm hircos pro peccato, & unum arietem in holocauftum. 6. Cum- qui p 1.1) Off mortem duorum filiorum daron.) nem inferre debet in San&tum fan&o- Quz occafio fuerit inflituendi rum ). partim Deo fiflendo, ut arie- fefti , quod Hebrai vocant t-y3355 tem: hic enim aries non ante, fed L chippurim, id ell, expiariezis, de quo poft Pontificis in Sanctum fan&orum hicagitur. PFinis felli hujus fuit, ut ingreffum , & rurfum egreflum , im- fanciretur reverentia facrorum , & ta- molabatur in holocauítum. bernaculi nominatim. Vitmlum pro peccato.) Pro fuis, d 2.-Ne omni tempore Ymgrediatur. ) familie fuz peccatis toto anno fcien- AAUT Id eft, ne unquam ingrediatur Pon- at ter, aut per ignorantiam admiffis, ut tifex Sandum fan&orum ; etiam cum patet num. 6. INam pro peccatis po- meDrU d licebit illi ingredi , nifi ceremonias puli non vitulum, fed hircum offete- hafce premiferit. bat; ut patet num. s. & 1 4. 4 o Sautiuarium, quod eff iutfra "velum-) 4« Tunia lnmes, 6c. ) INon Pom- San&a fanctorum. ) t f tificalibus veflibus amictus ,' fed cul.- Super oraculum. ) Super propitiato- tu tantum minorum facerdotum; erat a Mi rum. enim feftum hoc non latitiz, & exul- 3. Niff bec ante fecevit : vitulumpro tationis; fed peenitentie , & meroris. Ixtl(',gv eant peccato offtrez , 65 arierem in bolocanu- m tl $- Duos bircos p; opeccaro.) Haceft 7 ) A d ffam.) lllud, zzze , & illud, efferet , hoilia pro peccatis totius populi , to- of fOfde intcllige partim immolando, ut vitu- to anno fcienter jum pro peccato ( hujus enim fangui- miffis. , Vel ignoranter ;de , expxïm Bibl. cum Com. Mcnoch. Tozz. L, Ccc [] EEUNU e 286 LIBRI LEVITICI 6. Cumque Obtulerit vitulum, & oraverit pro fe, & pr(; do- 1j mo fua, fiíqui ^. Duos hircos ftare faciet coram Domino in oflio taberna- vituli. euli teftimonii: ? 16. 8. Mittensque fuper utrumque fortem , unam Dom'mo, & ia alteram capro emiffario, Titum 9. Cujus exierit fors Domino, offeret illum pro peccato : i me ro. Cujus autem in caprum emiffarium, ftatuet eum vivum r coram Domino , ut fundat preces fuper eo, & emittat eum in Snd folitudinem, pro u 11. His rite celebratis, offeret vitulum, & rogans pro fe, & If pro domo fua, immolabit eum: oret [ 12. Affumptoque thuribulo, quod de prunis altaris imple- füper ultra velum intrabit in SanCta : verit, & hauriens manu compofitum thymiama in incenfum, i )u 13. Ut pofitis fuper ignem aromatibus, nebula eorum, & ^0. vapor operiat oraculum, quod eft fupra teftimonium, & non las moriatur. p 14. Tollet quoque .de fanguine vituli » & afperget digito omne: fepties contra propitiatorium ad Orientem. pecca ' 15s. Cum- Ortin — 22 6. Pro domo fua.) Protota familia ea fecum extra caflra efïerfet in de- fetran facerdotum omnium, & Levitarum ; fertum. nam hi non continentur nomine po- 11. Offerer vitulum.) INon erathac 2j puli , vitula rufa, dequa Num. 19. illaenim fitis y tinent. fed ad Pgntificis df)mum per- extra caflra pro peccato populi; hic riumj 9. Cujus exierit fors. ) C)ui modus vero in tabernaculo pro peccatis fa- fervaretur in his fortibus , incertum cerdotum immolabatur. N ] eft. Sanäo; 12. Compofrtsum tbymiama. ) Cujus um fr Xo. Capruss emiffarium.) Proy, enf- compofitio defcribitur. Exod. 56. 34. farium, in flebr. eft DrxTy. Zzazel, & 35.. 1. dequa voce miuiti multa. DBreviter Iptrabit in Santla.) inSan&um fan- Ponif dico, caprum Azazelidem effe, quod &orum. m ( caprum zZegnrem , vel em/[Jarium , & Qret, , 13. Q4o4 efé füpra ttfiimenium. ) l5 ] ut vocant LXX. zzomoymetó» Xiuapos ; Supraarcam , in quaeftteftimonium, nam ?w Jez , caprum fignifieat 51 nitba 4zal vero abmnt , feu ablarns eff. id eft, tabula legis. h; Ut fundat [uper'eo preces.) Ut fcili- E? zon moriatur.) Ob negle&as* fa- li proj cras c&remonias. cet confiteatur peccata fua , & popu- U, Deumque roget, ut illa transferat 14. Contra propitiatorium. ) lta ta- 1j in hircum ; erat enim hircus hic qua- men , ut fanguis illud non tangeret. $0. ] Ífi piaculum populi , cui peccato po- d orientem. ) Verfus anteriorem A partem, qua orientem refpicit. "tpiaf puli imponerentur , ut illeiis onuftus 4 Pt CAP UTL XVL 387 prodo- 15 Cumque má&averit hircum pro peccato populi , inferet fariguinem ejus intra velum, ficut praceptum eft de fanguine abernge vituli, ut afpergat e regione oraculi,. 16. Et expiet San&uarium ab immun ditiis filiorum Ifrael ,& iin, & a praevaricationibus eorum, cunéctisque peccatis, Tuxta hunc ritum faciet tabernaculo teftimonii , quod fixum eft inter eos, Cato* in medio fordium habitationis eorum. h vivum 17.* Nullus hominum fit in tabernaculo, quando pontifex Luce eumm San&uarium ingreditur, ut roget pro.fe, & pro domo fua, & ': 1€ pro univerfo coetu Ifrael, donec egrediatur. nfe t 18. Cum autem exierit ad altare,) quod coram Domino efk, oret pro fe, & fumptum fanguinem vituli atque hirci fundat : inple- fuper cornua ejus per gyrum: 'enfüm , 19. Afpergensque digito fepties, expiet, & fan&tificet illud ab immunditiis filiorum Ifrael. D "w & 20. Poftquam emundaverit San&tuarium , & ta ber/naculum, & non & altare, tunc offerat hircum viventem: 21. Et pofita utraque manu fuper caput ejus, confiteatur t digito omnes iniquitates filiorum Ifrael, & univería deli&ta, atque peccata eorum , quae imprecans capiti ejus emittet illum per hominem paratum, in defertum. — — $ Cutr C 22. Cumque portaverit hircus omnes ini « n de terram folitariam , & dimiffus fuerit in deferto, juitates eomm in i 25. Revertetur Aaron in tabernaculum teftimonii, & depo- n eratliec fitis veftibus, quibus prius indutus erat, cum intraret San&tua- .illrenim Cecc o pili; fic rium, relictisque ibi, 24. Lï catis d Y$. Iofra /velus. ) Intra San&um toto anno commiffis, quafi pollutum; San&orum inferet fanguinem, fimul & contaminatum videretur. x ) Cyjus cum fanguine vituli-: equo num. 11. Offterat bireum "viventem. ) Alterum & r4. alioqui bis eodem die debuiffet fcilicet pro emiffario refervatum non d j5 Pontifex ingredi San&a San&orum, immolando,; fed coram Deo, & ta- um f cum tantum femel in anno id ei li- bernaculo vivum fiftendo. ceret, ut patet Hebr. 9. 7. 21. Imprecans capiti ejus ) Ut fcili- 17. Ia Tzbernaeulo.) 1d eft ; in prio- cet p ) ri tabernaculi parte , qua San&um di- firet. peccatcrum pchain illum trane moniuyy citur ; namin Sanctum fan&torum nul- T. defevtum. ) Übi hic caper emiffa- li prorfusunquam aditus patebat , pre- rius devoretur a feris , atque ita pia- ls liv terquam Pontifici culum fit populi , & hoc tnodo pec- I18. Exierit ad altare.) 'Thymiamatis. catis debitas pernas in ipfum transla- Tut* 20. Poffiquam emumdawerit [antina- tas luat. qunpertt ytt2. ) INon quod SanQuarium per fe 23. Rewertetur in Tabernaculum. ) xerore expiatione indigeret, fed quod ipfum Emittens enim hircum erat extra il- jclt peccatis populi, in cujus medio erat, lud, ad oftium fcilicet tabemaculïf e 328 LIBRILEVITICI 24. Lavabit'tarnem fuam in loco fan&o, indueturque veft- is n X bus fuis. . Et poftquam egreffus obtulerit holocauftum fuum; duetti ac plebis, rogabit tam pro fe; quam pro populo. H 25. Et ad ipem, qui oblatus eft pro peccatis, adolebit fupef atque altare. 26. Ille vero, qui dimiferit caprum emiffarium, lavabit ve- s ftimenta fua, & corpus aqua, & fic ingredietur in caftra. jgitur 27. Vitulum autem , & hircum , qui pro peccato fuerant immolati , & quorum fanguis illatus eft in SanCtuarium, ut ex- *Heb. piatio compleretur, afportabunt foras caíltra, * & comburent 4 jb 13:11-jgni, tam pelles, quam carnes eorum ,ac fimum: 28. Et quicumque combufferit ea, 1 avabit veftimenta fi tif ua ; & carnem aqua, & fic ingredietur in caftra. *Infr.. 49. Eritque vobis hoc legitimum fempiternum : *Menfeïfe- 23-37-'ptimo) decima die menfis, affligetis animas veftras, nullumque x.E' 2g. opus facietis, five indigena, five advena; qui peregrinatur in- dicen fer vos. 4 3o. In hac die ex piatio erit veftri, atque mundaþiö ab omni- ovem bus peccatis veftris : coram Domino mundabimini. $] 31. Sabbatum enim requietionis eft, & affligetis animas ve- foim). ftras religione perpetua. bit d 32. Expiabit autem facerdos, qui un&tus fuerit; & cujus ma- E nus & p eccid 245 Levalit carnem foam.) '"Totum fiàcy 30. Legstimü;ms fémpitermum. ) Lex fcilicet corpus , ut hec lotio fymbo- perpetua, femper obfervanda. lum fit munditiei per expiationem jam Menje feptimo , €$c. ) Hinc, & ex pera&am adepta. num. 32. patet hoc fefítum expiatio- TE z leco fanito. ) ln atrio tabernacu- [ nis, ejusque ceremonias pera&as fuifz CþS p li ad labrum ,. five mare eneum. fe decimo die menfis feptimi ; quan« Jndueturque veffibus. fuis. ) Pontifi- do fcilicet Judai frueibus jam colle- Qnre] Cig ; nam deinceps folemnitas hzc erat &is otium habebant Deo vacandi, izta, & cum expiatione tranfierant fe expiandi, Deoque-gratias agendi. 3.0( figna lu&us. Afflügetis apimas veftras.) 'Tum je- ü k 26. Lavabit, 6c.) Ad abluendam junando , tumaliis modis carnem ma immunditiam legalem, quam contra- cerando. : Qut aj & m Xit.ex contadu hirci tot peccatis, & 31. Sabbatum entom requietionis eff.) ficeni imprecationibus onufti. Hebr. eft, /24batum [abbarz , five qeies 27. Afiertabunt foras caffva. ) Ob quietis , id eft , fumma quies , quare bun caufam dicam cap. 4. 12. 0f nec licebat in hoc fcfto cibos appara- u ex 28- Quucwmque combulferit ea, Ejc.) re, cum id aliis feitis liceret, ut pa- ÍcN Quicumque ex populo, cur hoc mu- tebit cap. 23. 27. 3 TuS committebatur; neque enim hoc 32. Sacerdos , qui urius fi ) R Pontifes. : uyerir. Re faciebant facerdotes. * r G» C AP U T XVI. & XVII. 355 le vetti. nus initiatae funt,r ut facerdotio fungatur, pr 1 fuum;, dueturque ftola linea , & veftibus fan&tis, o"patre fuo : in: 32. Et expiabit San&tuarium , & tabernaculum teftimonii, t fuper atque altare, facerdotes quoque , & univerfum populum. . Eritque vobis hoc legitimum fempiternum, ut oretis pro abitve filiis Ifrael, & pro cun&tis peccatis eorum femel in anno. Fecit 1a, igitur , ficut praeceperat Dominus Moyti. fuerant CAPUT XVII iburent Srubentur. Hebrei foli Deo facrificare , nn fz'ænzoszi, fet usquam culi : atque a [anguinis , C? merticini In füa, tiifi ad offium taberna efu ab[linendum. " enie 1 1. T? T locutus eft Dominus ad Moyfen , dicens: lumque 2. Loquere Aaron , & filiis ejus, & cun£ts filiis Ifrael, atur it- dicens ad eos: Ifte eft fermo, quem mandavit Dominus, dicens: 4. Homo quilibet de domo Ifrael, fi occiderit bovem, aut b omi« ovem, five capram, in caftris, vel extra caftra, - 4. Et non obtulerit ad oftium tabernaculi oblationem Do- nas v6 mino, fanguinis reus erit; quafi fi fanguinem fuderit, fic peri- bit de medio populi fui. debent filii Ifrael hoftias füuas,quas jusme 3. Ideo facerdoti offerre trüs occident in agro, ut fan£tificentur Domino ante oftium taber- nt eas hoftias pacificas Domino. Vnaxcuïi teftimonii , & immole l. ) Let Cee3 6.Fun- 4« Sanguinmis reus erzz.) Morte ple- xc.,&ex 34. Ur eretis, £5c. ) Vos Pontifices eypiitio- deinceps futuri. Soli enim Pontifi- &etur a judice, fires conftet; filateat, d ff* tes poterant expiare , & folemniter Deum vindicem habebit. j; quit Qrare hac die. Quaff ff fangminem fuderit. ) Occi- detur perinde ac homicida occiditur. n CO.'!Z- v'a':lüdij i. Criderit bovem, aut ovtm. Sed- Ob hanc Legem Iíraelite bellum ap- ! agenfh* fus eft: quicumqueimmolave- pararunt contra Rubenitas , qui aliud um je rit, & facrificaverit ovem , bovem, altare erexerant, Jofue 22. 12. aut.capram extra tabernaculum , reus jemme- s. ldee.) Ne rei fiantfanguinis, & eft mortis; quia fcilicet cum fit12icus, mortis. ni d) facerdotale munus occupat, & quia Qnas occident im .4gra.') Quis mo- extra locum ad facrificia deflinatum re aliarum gentium occidere, & im- (veques hoc facit. Deo taren infpirante ali- h qulïe molare folent in agro , idque .non ] gppm* qui extra tabernaculum immolarunt , Deo, fed Damonibus; ut dicitur num. fic Manue judic. 13. 19. $amuel. 1. i Ve] quas alias in agro occiderent, , LP Réposig. & r-Reg, 15 15. & If. & immolarent, nifilex vetaret. Rec- 16. 2. & David. ». Reg. 24. 18. Sanüifrcentur .) Ofterantur, &cgne f/frfr' ) & Klias 3. Reg. 17. 36- fecrentur, L] [ e 798 LIBRILEVITICI 6. Fundetqtte facerdos fanguinem fuper altare Domini ad MT oftium tabernaculi teftimonii fuavitatis Domino: ; & adolebit adipem in odorem fti,t fu; 7. Et. nequaquam ultra immolabunt hoftias fuas daemonibus n cum quibus fornicati funt. Legitimum fempitexjnu.m erit illis & polteris eorum. iniqu 8. Etad ipfos dices: Homo de domo Ifrael, & de advenis, qui peregrinantur a pud vos, qui obtulerit holocauftum , fiye victimam , r 9. Et ad oftium tabernaculi teftimonii non addux erit earh ^ ut offeratur Domino, interibit de populo fuo. 1o. Homo quilibet de, domo Ifrael, & de advenis, qui pere- grinantur inter vos, fi comederit fanguinem, obfirmabo faciem 1.Li meam contra animam illius, & difperdam eam de populo fuo. Dos IL Quia anima carnis in fanguine eft, & ego dedi illum »] tion f vobis ut fuper altare in eo expietis pro animabus veftris, & fanguis pro animze piaculo fit. introc 12. Idcirco dixi filiis Ifrael : Omnis anima ex vobis non co- atbul medet fanguinem, nec ex advenis, qui peregrinantur apud vos. 41 bulyb 13. Homo quicumque de filiis Ifrael, & de advenis, qui pe- regrinantur apud vos, fi venatione, àtque aucupio ceperit fe- S* ram,vel avem, quibus vefci licitum eít ; fundat fanguinem ejus, VlVet & operiat illum terra. 6 ( Gen 14.* Anima enim omnis carnis in fan guine eft : unde dixi Tevel 9- 4. filiis Ifrael: *Su Sanguinem univerf2e? carnis non comedetis: quia D ' anima carnis in fan 7* 26 guine eft : & quicumque comederit illum, interibit. 1s. Anima Is ' Hofüias paciftcas. )' Sub pacificis, & demonibus facrificaffe. Idem patet ex Cor holocaufta , & vi&imas pro peccato Ezech: 16. 22. & fequentibus. C ptur intellige. Meminit tamen pacificarum L tantum ; nam tales fere demonibus O. Hoeme qeilibez de domo Iffael) Tats ta] Homo Judaus. immolabant. Er. de advenis.) De profelytisad Ju- comedi; 6. Sanguimem füper attare.) Per cir- daifmum converfis. fet) h] tuitum altaris, ut patet cap 3 ] - Ctiptür habitant. Quz peregrigautur. ) Cuui morantur, 7. Damonibus.) klebr. pufofs , vel HO[ [/ fa:jri, quibus more gentium facrifi- Obftrmabo factem meam.^) N ehementer M. ] cabant. irafcar: fic & infra cap. 2o. 3. Cum quibus. fornicati fzmr,) Quibus l1. 4duima carmis i2 fanguime eff. Ts luet adheferunt. Fornicationis nominefre- Pracipue e fanguine pendet ; fine ip-- quentifime: in Scriptura idololatria fo enim perit animal. VideGen. 9. 4. *l fignificatur. llinc patet Judaos an- 13. Operist jLíuga terra. ) Ratio hu- te hec tempora , cum adhuc in A. jus rei eft, ne beftiz fanguinem lam- mhotins berent, t d gypto degerent , coluiffs idola , & * CAPUT XVII. & XVIIL 391 mind 15. Anima, quae comederit morticinum, vél captum a be- odorem flia, tam de indigenis, quam de advenis, lavabit veftimenta fua, & femeripfum aqua, & contaminatus erit usque ad vefpe- Yonibus rum, & hoc orditie mundus fiet. . 16. Quod fi non laverit veftimenta fua, & corpus, portabit Tit iHis, 7 iniquitatem fuam. idvenis, CAPUT XVII. , five Gradus conjugii illiciti , ac gentium opera fugiefida in "varia lt eim, carnali. turpitudine. jl pere- cutus eft Dominus ad Moyfíen, dicens : y nciem I LO 2. Loquere filiis Ifrael, & dices ad eos: Ego Dominus lo füo. Deus vefter. ji 1lluta 3. Juxta confuetudinem terree JVEÉgypti, in qua habitaftis, B [ris, & non facietis: & j uxta morem regionis Chanaan, ad quam ego introdu&turus fum vos, non agetis, nec in leg | itimls eorum fon C0 ambulabitis. . . . yud voS 4. Facietis j ( dicia mea, & praecepta mea fervabitis , & am- bulabitis in eis: ego Dominus Deus vefter. quipee yerit fe« $. * Cuftodite leges meas, atque judicia , quze faciens homo, g, . * vivet in eis. Ego Dominus. 20,.1I. T 6jU$ 6. Omnis homo ad proxímam fanguinis füi non accedet, ut Rom. revelet turpitudinem ejus. Ego Dominus. 16. $. kde lei js: quia 1 v 1 eade .12. J tillum Anima 15. Moerticinum.) Per fe mortuum. lia, qua juftitiam, & honeftum con- À. Captum a beflia. ) && fera aliqua di- vium inter te, & proximum fla- tuüunt. j pret fcerptum , & preguftatum. Lavalit vefimenta fua.) 91 igno- E* pracepta. ) Ceremonialia , qui- LS- Ifm/.) rans tale quid comederit ( nam fi fciens bus rite colatis me. comediffet , gravius mul&atus fuif- U8. Vrver in eii, ) Servans has leges a me vita diuturna, & profpera do- ytisadju' fct.) Infüper offeret facrificium pra- Ícriptum cap. 4. 27. & fequentibus. nabitur, ut diu per eas, & in earum orantur, Hec ordizce.) klifce ceremoniis. obfervatione vivat. 6. Et proximam fanguinis fui, t$e.) 16. Portabit iniquitatem fuam.) Pce- Nimirum juxta ea , qua hic flatuentur. yementet nas luetiniquitatis, & inobedientiz. Ur revelet. turpitudintm.) 'lurpitu- w')./! (/? Y ) do vocantur membra inhonefta, & fine p* cim legitimis eorum ambulabi- revelare turpitudinem mulieris eft 3- .ZVE ti.) Gentium ritus, & cere- cum ea congredi , five in matrimo- jeti. 9d monias, quibus ipfi colunt fua idola, Latio Jl nio, five extra illud. . yert ]uf , & dxmonss, averfabimini. Ego Deminus.) Cuui hzc pracipio, 4. J«dicia r';zm.) Pracepta judicia- & cui a vqbi.s debetur, obfequium; " * LIBRI L E-V IT1/^CA 33 d. Turpitucïi-nem patris tuij & turpitudinem matris tuae non í381 tui ell, difcoopertes; mater tua eft : non revelabis turpitudinem ejus. 8. Turpitudinem uxoris patris tui non difcooperies : turpi- 15 T E tudo enim patris tui eft. pinio! 9. "Turpitudinem fororis tuze ex patre, five ex matre, quae Y«1 domi, vel foris genita eft, non revelabis. Filn f 10. Turpitudinem filiee filii tuij vel neptis ex filia non re- miniam velabis: quia turpitudo tua eft. 19 S 11. Turpitudinem filize uxoris patris tui, quam peperit pa- TieC ttv tri tuo, & eft foror tua; non revelabis. 1j À 12. TTurpitudinem fororis patris tu revelabi : i non difcooperies : qp.liaT €aro eft patris tui. 1. C miftione 13. Turpitudinem fororis matris tuce non revelabis, eo quod caro fit matris tuae. Ml I4. Turpitudinefi patrui tui non revelabis, nec accedes ad 2C poll uxorem ejus? qua tibi affinitate conjungitur. 22 0 15. Tur- abomina 3C 7. Turpimdx;nem patris rui , Efc. ) Ve- ptis; ideoque tecum quafi una cenfe- * Mulier tatur matrimonium , & copula cum tur, ut fi ejus turpitudinem reveles, fcelus el patre, & matre; olim enim barbari tam tuam , quam ejus turpitudinem aliqui, contra naturalem in hujufmo- reveles. Lonnsse di perfonas reverentiam , patri , aut 1. Ea wxeris putris tuj.) Fiï'i:amï smmatri mifcebantur. V. lto noverca tu£, qua tibi quafi cítforoz 1 ftst r 8; Uxoris patris tui.) INon habebis agnata, non duces, nec cognofces. &nim non rem cum noverca tua. X2. Soreris patris i. i.) Awmitem tus&. debtt eam Turpitudo enim patris tui eff.) Elebr. *Caro eff patris ?zi.) Quia eft con- nuüditas enim patris 151 «ff. q. d. eam & libers fanguinea patris tui , & ab uno paren- euf, a, nudavit , & cognovit pater tuus : ita- te, eadem I 7- ll,m que omnino-indecens eft, ut tu eam deciía. que carne cum patre fuo «ognofcas. 14« Twrpitudinen patres nom revelit- Q Yi f dbens t 9. Sororis f& ex patre.) Cug eum- 5/;.) Ut fcilicet uxorem ejus ducas, 9(514 ( dem tecum habet patrem, fed aliam aut cognofcas , ipfo etiam mortuo; Conjund satrem. nam verba fequentia , zec arcedes 44 Srve ex matre.) Qus eamdem te- T upri wuxerem ejus , explicant, quid fit patrui ecths ef «um habet matrem, íedalium patrem. turpitudinem revelari. Ubi notan. Tevele. Qua domi, welforis genita e/f..) Qua- dum in veteri legematrimonium cum his illa eft, quam mater de primo ma- amita vetari, nonautem cum patruo : À Iflrfj?a; l rito fufcepit, & cum qua in domum £0 nf caufa eft , quia cum vir fit caput uxo- 15 $p venerat, quando fecundo - huic mari- ris , fi nepos duceret amitam , opor- to nupfit , q. d. Uterinam fororem t ret eara fubeffe nepoti; hoc autem 1€ qii f etiam foris, & extra domum natam; Cür timg Zemo ducet, indecens eft: inaltero autem cafü pa- VCttms e truo fübeflneptis, quod decentius eít. Yo. Quia titrpitudo tuA eff. ) Quïa 15. Nares fa. ) Uxores filij tui : ülhde fcilcet a te reC:ca Jinea defcendit ne- etia,mþ eo mortuo. l'ï-f/r'!yil'aj l 15,1'. um CAPUT XVII. 395 U* non 14. Turpitudinem nurus tuze non revelabis, q.uia uxor filii . n Qjus, tui eft, nec difcooperies ignominiam ejus. : lürpi« 16. 'urpitudinem uxoris fratris tui non revélabis: quia tur- p þitudo fratris tui eft. t que 17. Turpitudinem uxoris tuze, & filiae ejus non revelabis, Filiar filii ejus, & filiam filiae illius non fumes,nt reveles igzno- of re»þ miniam ejus: quia caro illius funt, & talis coitus inceftus eft. 18. Sororem uxoris tuse in pellicatum illius non acci pies9 Xerit pt- nec revelabis turpitudinem ejus adhuc illa vivente. 19. Ad mulierem, quase patitur menftrua , non accedes : : quià revelabis foeditatem ejus. E 20. Cum uxore proximi tui non coibis, nec feminis com- 6p quod miftione maculaberis. 21.* De femine tuo non dabis, ut confecretur idolo Molochg *Infr, ;edes ad nec pollues nomen Dei tui.. Ego Dominus. 20. 3. 22. Cum mafculo non commifcearis coitu foemineo Y quia abominatio eft. —— 1. Tur 23. Cum onini pecore non coibis, nec maculaberis cum eo. * Mulier non fuccumbet jumento, nec miícebitur ei: quia"Infr. unz cenfte Ícelus eft. 20 I6. 1 reveles 24.Nec pitudinem ) Fitiam 16. lxeris fratris t4i.) Excipe, ni- «d affigendam sllam , fi videlicet vi- fi elMoror. Ífi fratet moriatur fine liberis ; tunc deat fororem fibi fuperinduci velut cnoces. enim non tantum poteft,. fed etiam pellicem ; itaque oriatur inter eas fi- debet eam ducere , ut füfcitet femen; multas, & amulatio. mitg tf 3 ell cott- & liberos fratri fuo , ut præcipitur? "Adhuc illa vivente. ) Quia mortua uno pret Deut. 25. 5. illa poterant accipere fororemin con- 17- Uxorts tua, ö"flz'æ eus. ) Ita jugem. p tio ut vel fimul vel fucceffive utramque a21. ldolo Molecb. ) Deo Ammoni- habeas uxorem. . 7 vevtlie tarum, cui infantes comburebantur, ia caro ilius funt.) Quia fcilicet aut faltem traducebantur per ignem us ducis j conjundz fuünt, & fanguine proxi- in ejus honorem. ) mortuo H Nec pollaes no aneles 4(! m uxori tuz , acproindeomninoin- 8 Deitui.) Hocenim | i patr!/ decens eft, ut earum turpitudinem mihi, meoque mini effet dedecori, by nofafte reveles. fi me relido, coleres idola, ac pra- aceflus eff. ) LXX. fmpieras eff. fertim Moloch tam infami cultu. pium cum m patrie Heb. xefas eff. 23. Cum omni becore.) Cum pecore; aput u 18. Serorema mxovis ft&. ) Vetatur cujufcumque generis fit. ne quis fimul duas uxores habeat; Quia fcelus eff.) Hebraice, confu- m, o cum tamen prius fuiffet licitum , ut ffo, non abominatio tantum , fed fce. m af p* difcimus ex fa&to Jacob, qui Liam , lus pudendum , & immane. Adde & Rachelera forores duxit. ex hujusmodi con greffibus monfira sentits Io pellicatum illins.) Hlebr. additur, procreari. ; fjj i Bibl, cum Com. Menoeb. Tosa, 1, . Ddd- 9 $94 LIBRITEVITICI 24..Nec paluamiüi in omnibus his, quibus contaminatze funt : $ ! cabilis univer(ze gentes; quas ego ejiciam ante confpeCtum veftrum,: 25.. Et quibu$ polluta eft terra: cu & E evomat habitatores fuos. jus ego fcelera vifitabo; üt teto: Q 26. Cufítodite legitima niea ; atque judicia, & non faciatis ex €onibi omnibus abominationibus: iftis , tam indigena quam colonus, N qui peregrinantur apud vos. impitt 27. Omnes enim execrationes iftas fecerunt accole terree, T qui fuerunt ante vos, & polluetunt eam. lut & .28. Cavete ergo, ne & vos fimiliter evomat, cum 9* ceritis, ficut evomuit gentem , quze fuit ante vos.-- parilavfew- que ad ,29. Oinis anima, quas fecerit de abominat liges piam, peribit de medio populi fui. äonibus his quiþ— 101 30. Cuftodite mandata mea. Nolite facere, quae fecerunt grepabi Donin hi, qui fuerunt ante vos, & ne polluamini in eis. Ego Do- ininus Deus vefter. i. COAXPAUT XIX ünsqu n L Variä þkæcepm toralia , .ac- yudicialia. D tui cutus eft Dominus ad Moyfen, dicens: 2 1 ï.LO €um, 2.. Loquere ad omnem ccetum filiorum Tfrael, & dices Tnane, *Sup. ad eos: *Sa 1I 44. » n&i eftote, quia ego fan&tus fum,, Domiynus Deps ; 1.Pet. vefter, — 1.16. 5. Unusquisque patrem fuum; & matrem fuam tímeat, Sab- m bata mea cuftodite. Ego Dominus Deus vefter. licitus : 4. Nolite converti ad idola, nec deos con ?. Bof ifiaþiles faciatis vo- fl pa&fi bis. Ego Dominus Deus vefter. s. Pfa 5. Si 6'*""';! & &t v 34. Ne polluamini im omnihus bis. ) rà dicitur evomere tropice quafi cor- Ym erj Ád efít, in nullo ho m polluamini. ruptos mores , & impietatem nonfe- trart, j 2$. Scelera "vifita " J ) Puniam. Quit, rens, fic Sap. s. 23. dicitur: Excam- o06. Tum .indigena., quam colonus. ) defcet im illos aqua maris. d Colonus vocatur hic incola , qui in 2.- &antlz effore^) Mundi, & puri ab Cettmons Xlebrzorumcoloniam, &legem tran- omniimmunditiacarnis, & fpi- D P.qz fiit, & inter eos peregrinatur , ideít, ritus, ab omni peccato , noxaque le- Te: Cf habitat: gali, 9.X J 28. Et wos fimiliter. evomat.) & fe 3. Timeat. ) Revereatur. [ 7^ &jiciat. frtmjt 4-. Deos conflatiles. ) Gft fynechoche; lt Evomuis. )- chuï'tur defuturo, qua nam cofatilium nomine omnia pro- Pmnes h fi de praterito prophetice: fenfus er- hibet idola five fufilia , five du&lia; ln CXf go eft, certo; & brevi evomet. T'er- five fculptilia. V paupe CAPUT XIX, 39$ 12* ff . Si immolaveritis hoftiam pacificorum Domfífio; ut fit pla- veftrum, cabilis, fitibo, u 6, Eo die, quo fuerit immolata, comedetis eam, & die al- tero: qmdqmd autem 1ef1duum fucrit in diem tertlum, dgne iaciatis ex comburetis. Colonus, . . Si quis poft biduum comederlt ex ea, profanus erit, & lmpletatls reus: & tete 8. Portabitque 1n1qu1tatem fuam ,.quia (an&um Domini pol- luit, & peribit anima illa de populo füc. i parisf 9.* Cumque meffueris fegetes terrae tuse, non tondebis us- "Tnfr, que ad folum fuperficiem terree : nec remanentes fpicas col- ?5:27 his quip liges. 10. Neque in vinea tua racemos, & grana decidentia con- fecerunt grepabis, fed pauperibus, & peregrinis carpenda dimittes. Ego Dominus Deus vefter. E Do- II. Non facietis furtum. Non mentiemini, nec decipiat unusquisque proximum fuum. * I2. *Non perjurabis in nomine meo, nec pollues nomen "Exo. 20.7. Dei tui: Ego Dominus. I3. * Non facies calumniam prox1mo tuó, nec vi opprlmes *Eccli eum. * Non morabitur opus merceparii tu1 apud te usque 1o.€. .,&dces inane. eut Ddd25 IA: nus Deus 1 Non 5* ob. Qlï yeat, Sab 5 Ut fft placabils. ) Ut fit vobis 10. Neqtze ie winmta fUa rdcemos.) placatus, & propitius. Poít vindemiam remanentes. g. Peft Giduum comederit ex ea, ) lo- Racemos . cjatis V0* ftia pacifica. cozgregatzs. ) Ylebr. ne fatids racemationemi "vindePse fug, Praf(znm erit. ) LXX. Vertunt, LXX. mon revindemiabzs vinetum tuup, ?5l & vróy 81 irritum erit facrificium , — À À effe&tu carens , & nihil tibi proderit ; Il. No» mentiemini.) Hebr. zoz ze- immo erit profanum, & qui hoc pa- gabitis, fcilicet veritatem in depofito, e quii r ut fe- credito , aliove quovis contra&u, ac rem nonfee trant, impietatis reus erlt debito. quitur. : B Lapietatis reus. ) Quia hanc facram 12. la zomize mca.) Per nomen ceremoniam a Deo fancitam violavit. meum , &prid 12 Nee pellues momen Dei tt/, . Quan- $- Peribir. ) Sententia judicis ,. fi nis, & fpi res. conftet, alioqui Deo' vindicante. tum in te eft 5 nam almquz nomen poxqe i 9. Noen :mdn')/:, E&c. ) Hebr. zoez Dei in fe pollui nequit coniummabis metere angulum , vel, ex- 13. Opus mercenaris. )W]erces operis, qremitatem : agri tui, q. d. non fecabis Llj qw "ane :) Sed eadem die-ante r-'peuhod' 1 omnes fruges, fed relinques aliquid noGem &i perfolves, quia operarii fe- 3[*,3!'0 in extremitate , vel angulo agri tui ; re pauperes adeo fubt, ut in diem vis r " dl,p vhh yant.: ut pauperes illud colligere poflint, [] - $96 XDIBRILEYITICI 14. Non tfiledices furdo, nec coram caeco pones oiï'er;di- culum ; fed timébis Dominum Deum tuum, quia ego fum " Dominus. ber 14. Non facies , quod iniquum eft, nec injufte judicabis. fiot "Deut * Non confideres 1.17. perfonam pauperis, nec honores vultum po- tentis. . fufte judica proximo tuo. iC 15 19. Prov. 16. Non eris criminator , nec fufürro in populo. Non ftabis 24.53. COntra fanguinem proximi tui. Ego Dominus. Do Eccli. ., 17. * Non oderis fratrem tuum in corde tuo, * fed publicé 42-1. j ]ac. 2. argue eum , ne habeas fuper illo peccatum. hg 2 I8.. Non quaeras ultionem, nec memor eris injurize civiu ni 'r.Jo. tuorum. * Diliges amicum tuum ficut teipfum. Ego Dominus, 2.1I. I9. Leges meas cuftodite. Jumentum tuum non facies coire hu 114 cum alterius generis animantibus. / Agrum tuum non feres di- C verfo fe mine. Vefte, quae ex duobus texta eft, non indueris: I6.13. p 20. Homo ob 14. Nox m(zl'ed;'ce;- ferde.) Quiahoc fervalitis inimicitias. Nerbum 313 za- valde inhumanum eft, ut ei, qui fe £ar,quod hic habetur, in eos competit; defendere nequit, injuriam irroges. qui beneficium dant, fed addita expro- bar Ne coram? ceto, 66c.) Fortaffe fer- bratione ob acceptam olim injuriam. mo eít metaphoricus , vetans mala Sicut. teipfom. ) Mox , fieur , non dari confilia prefertim fimplicioribus, zqualitatem ; fed fimilitudincm fi gni-, quos facile eft in fraudem inducere. ficat. lino, YS. Nem confderes.) ln judicio. Perfonam pauperis. ) Ut iniqua ejus Ego Dominui,) Quifcilicet id ipfum, N licet arduum , jure meo exigo, & " lati miferatione commotus , judicium per- precipio. vertas, IQg. Jumentum. tunps , €$c: ) Acciz 16 Criminaror, fz[zrro.) In Hebr. hüt piendalex,utfonat. Muliergo, quos &i eft una tantum vox 555 rachi/, id eít, Hebrei habuerunt, vel cafu geniti trit detra&or, fufurro. funt, vel aliunde addu&i. Ita prz- Non ffabis.) LXX. non con[pir abis. ceptum elt I. quia volebat Deus He- Contra fanguinem proximi. tui. ) Ut brzeos fan&iflime juxta naturam infli- put f injufte eum occidentes juves, tui; congreffus autem animalium di- coli 17. Sed pubüte argue eum.) Ne verí? fpeciei eft contra naturam. £T: e6dium foveas occultum, fed fiin ali- quia nolebat Deus animalium fpecies fin ts quo lefus es, .& jus tuum profequi confundi, ac permifceri. li. ne He- velis, palam per Tudices cura, ut ti- brai talia curantes, & fpectantes con- UE bi fatisfiat. greffum illum animalium, fimilia di fihu Ne babeas füper ilo pectatum.) 4 Ícerent, & imitarentur. " H perniciem dit mando. aliquam occulte macli- Nou ftres drvevfo femine. ) Videtur pI voluiffe Deus hac, & fequenti lege, 18. Nonm quavas ulrionem. ) Ne pri- Hebrais commendare fimplicitatem dilj Yata auGtoritate injuriam ulcifearis; €on| in vi&u, & veftitu, omnique alia re, tf Aec per judicem libidine ultionis. Quod hic in arvo. dicitur, idem in MNec zaemor .eris injurie.) Chald. Nez vinea locum habet. Deut. 23. 9. Prin Qer) p "CA POUYTS XIX: 397 offendi- 2o. Homo fi dormierit cum muliere coitu féminis, quae fit Matt. ego fum ancilla etiam nubilis, & tamen pretio non redempta, nec li-18.1$- bertate donata , vapulabunt ambo, & non morientur, quiaE"fCæ üdicibis, non fuit libera. * Mat/ ltm pt- 2I. Pro deli&£to autem fuo offeret $04 naculi teftimonii arietem : 1Domin'o ad oftium taber- & ^ - 2 o ftbis 22. Orabitque pro eo facerdos, & pro peccato ejus coram 39 jjuc Domino, & repropitiabitur ei, dimitfeturque peccatum. 6.27* | publlc& 23. Quando ingreffi fueritis terram , & plantaveritis in ea Rome. ligna pomifera, auferetis praeputia eorum: poma, quae ger-1;. 9 P civum minant, immunda erunt vobis , nec edetis ex eis. )ominus, 24. Quarto autem anno omnis fru&tus eorum fanttificabitur jes coire laudabilis Domino. feres di- 2$. Quinto autem anno comedetis fru&tus, congregantes dueris: poma, quae proferunt. Ego Dominus Deus vefter. . Homo — H 26. Non comedetis cum fanguine. Non augurabimini, nec Obfervabitis fomnia. ' m yy) t ; oompetit 27. Neque in rotundum attondebitis comam : nec radetis barbain. ditz expro- jojuriam. Ddd3 28.Et fjf , f0 nem ffri- E& -duolus resta. ) Lanafvilicet , & fru&us comedere poterant facerdotes, lino. non laici. tit ipfum, £o. Vapulabunt ambo.) Ylebr. Fapa- 26. Non.augurabigimi. ) Non exer- aip, & Lario erit ers loris bubslis. cebitis Magiam , aut magicam divi- 22. Repropitiabitur ei.), Neeum pu- nationem. ,) M niatin hac vita; per gratiam. etiam, 27. Neque im votumdum cttondebitis erpo, quos. & infufionem charitatis, fi vere con- comam.) L XX. habent: Noa facietis a geniti tritus facrificium obtulerit. odco» (rotumditatem ) ex coma veffra, Ín r 23. duferetis preputia eormm. ) Pr&- etiam nunc aliquze gentes totum ca- putia vocat primos trium annorum puttondent , aut radunt , particula Deus te« fru&tus. m ii Voluit Deus hacceremonia duntaxat intonfa reli&a, velin verti- nilfum d -€oli perinde ac puerorum circumci- ce, vel in fincipite, ex qua cijrus türam. I^« fione; congrue tamen ad arborum na- capillorum exiftit. lllum aliqui vo- yn fj turam ; nam earum fru&us primi ma- cant vernaculo vocabulo , 4« /fffora, jj m He gis aquofi, & indigefti, ideoque in- Hic mos fuit vetuftus , & a gentili- falubriores funt pofterioribus. bus /Egyptis pr&fertim ufurpatus; antescor- fimilia - Pema, que germinant. ) Quæ pro- ideoque a Domino Hebrais inter- , ducent, frilicet ipfz arbores. di&us. ) Videur 24. Omuis frudus. fantlificabztur dau- Nec vadetis barbam. ) Hebr. zez de- dabili: Domino.) Quarto anno fru&us firaes: exiremitatem barba tus, ) q. d. enti Nf ohataem confecerabitur Domino in laudem eius, tondere permitto , radere ufque ad jue ;)!]'J I€. ut fcilicet offeratur facerdotibus ficut extremam cutem interdico. ]ta pre- primitie , & decime , & in eorum- cepiffe videtur Deus, ut barba appa- , imin L "n ] dem jus cedat: quarto ergo anno hofce reret, qua eft virilgta;is infigne. / 398 LIBKI.LEWVUTICI . 98. Et füper mortuo non incidetis carnem veftram, neque guras aliquas, aut ftigmata facietis vobis. Ego Dominus, M 29. Ne proftituas filiam tuam impleatur piaculo. , ne contaminemþ terra, & 30. Sabbata mea cuftodite; PA & San&uarium meum metuite. Ego Dominus. 31:. Non declinetis ad magos, nec ab ariolis a]iäuid fcifci- : temini , ut polluamini p$r eos. Ego Dominus Deus vetter. aov 32. Coram cano capite confurge, & honora perfonam fenis: io & time Dominum Deum tuum. Ego fum Dominus. *E.xo. 33. *Si habitaverit advena in terra veftra, & moratus fuerit 2?.2L jnter vos , non exprobretis ei : - £un od 34. Sed fit inter vos quafi indigena: & diligetis eum quafi vofmetipfos, fuiflis enim & Til vos advense in terra ]Egypti. Ego Dominus Deus vefter. 45. Nolite facere ini quum aliquid in judicio, in regulä, fn pondere, in menfura. füo 36. Statera jufto , & sequa fint pondera, juftus rhodius, eequusque fextarius. ET Ego Dominus Deus vefter, qui eduxi vos de terra 7Egypti. fen 37. Cuftodite omnia praecepta mea, & univerfa jixdicia, & It fa;ite ea. Ego Dominus. fici CAPU'i' c8. Non mcidetis carnes veflras ) D/EO? 31. 4 magos.) lebr. ed Pyrtbenes, Da hic erat Gentilium in funeribus , qui qui demonem habent familiarem , lanceolis, aut gladiolis brachia , aut maxime ventriloquum, ex ventre fci- fant alias corporis partes certis notis com- licet quafi ex utre confufo fono lo- pungebant , & finguinem eliciebant quentem. in mortuorum honorem , & in mce- Nec. ab aviolis, 6c..) Arioliproprie () roris argumentum. Vide Deut. 14. 1. vocantur, qui ex vidimis immolatis B & 3. Reg. 19. 28. divinant, Figuras , ent ffigmata, ) Fiebant 32. Et tize Dominum.) Precipiene ( tem ; ut fenes honore afficiantur. ferro ignito, atramento , aut flibio, . in honorem Deorum. Has notas 33. 4dvena.) Circumcifus , profe- nulla poterat ars' abolere , quare eas lytus fa&us. n merito vocat FLloratius Iy : Vidura £m 3$- Jm vegula. ) Qua fcilicet men- eute pantla. furatis, qualis eft ulna : quafi dicat, 30. Sabiata mea cuffodite. ) Sabba- jufta menfura utimini in menfurando, hxe'[ ! tum hic quodlibet feftum fignificat. 36. JEqua ffut pondera. ) Hebr. æqu; neg Q Sazflzar um meum metsire. ) Revex- fimt lapides ; his enim olim ponderi- n']n remini, necaccedentes immundi, nec. bus utebantur, unde Prov. rz6. rr. C curiofe fcrutantes , nec illud ingre- tf h&c pondera vocantur /apide: i/kcculi-. dientes, cum fas' non eä't:. E Blon, Piafe à * * * ^ * 399 eQue $, CAPUT. XX k Morte ple&endi funt , qui de [emine Juo . Molocb. offerunt ,. qui ma- £05 , aut ariolos confulunt, qui parentibus maledicunt, wite, gui varios exercent coitus illicitos. cifti cutäsqueve& Dominus ad Moyfen , dicens: Y. LO 2. Heec loqueris filiis Ifrael : Homo de filiis Hrael,& de lef, fenis: advenis, qui habitant in Tfrael, * fi quis dederit de femine fuo " Sup. idolo Moloch, morte moriatur, populus terrae lapidabit eum. 18 fuerit 3. Et ego ponam faciem meam contra , illum: fuccidamque eum de medio populi fui, €o quod dederit de femine fuo Mo- loch, & contaminaverit Sanétu L quí men fantctum meum. arium meum . ac polluerit no- gypti. 4- Quod fi negligens populus terree, & quafi parvipendens imperium meum, dimiferit hominem, qui dedit de femine m ïn fuo.Moloch; nec voluerit eum occidere: Jdius, $. Ponam faciem meam fuper hominem illum, & fuper co- gnationem ejus, fuccidamque & ipfum, & omnes, qui confen- edui ferunt ei, ut fornicaretur cum Moloch , de medio populi fui. 6. Anima, qua declinaverit ad magos, & ariolos, & forni- j2 « " cata fuerit cum eis, ponam faciem meam contra eam, & inter- ficiam-illam de medio populi fui. n 1.* San&tificamini, & eftote fan£ti, quia ego fum Dominus *.Pet Deus vefter. I-16. ')th:m, *Exo. larems .8. Cuftodite praecepta mea, & facite ea: E ;go Domïnus, qui v R E z fan&tifico vos. d nireft Prov. ono 10« 9. *Qui maledixerit patri fuo , aut matri, morte moriatur : 2o.zo. Matt. Q) patri, matrique maledixit, fanguis ejus fit fuper eum. ropïïB Io.*Si I5-. 4 rolitó Marc. 1) Patri matrique maledixit. Hac erks defunt $m edit. Sixtina, 7.10. * cpide 2« ^ de advenis. ) Profelytis. 4 polluerzt , 66*) nomen meum ; ! ) Ideio Moloch.) Nidefupracap.. acleges meas, quantum in ipfo eít, ? ri:ofe' 18. 2I. profanaverit. Populus-terra.) Plebs. S. Ponam faciem meam.) Yrafcar. p m 3. Succidamque eum ,. 6$c.) Si vide- 6. Ad magos,E5 ariclos.) Vide c.19.n 31 j dicdt y licet judices eum plectere, & lapidare Fornicata fuerit.) kAs adheferit. jandor neglexerint, quod clarius explicatur 8. Ezo Domimnus, qui fantifice vos. Y r 4 num. 4. & fequentibus. Qui jubeo, & volo vos effe (an&os. Coptanim averit [antuzrium meum.) Q. Sangmuis ejus,) Reatus , & pana ?onderz« j 1 Quafi contaminatum judicaverit reli- fanguinis, hoc eft mortis, quam me- i j;;,-:hfl'- gionés meas negligendo, & idola eis ruit, q. d. fua culpa pereat , &. morte puniatur per judicis fententiam. præferendo.,- ( ^ * " e D 4oe .L1BTI LE'VITICI ] *Deut Io. * Si moechatus quis fuerit cum uxore alterius, & adulte- MU 22.22. Tlum perpetraverit cum con juge proximi fui, morte moriantu;' Jo2n. & moechus , & adultera. bun $ y 11. Qui dormierit cum noverca fua, & revelaverit Gignomi- veli niam patris fui4 morte moriantur ambo; fanguis eorum fit fu-- (à tU per eos. " I2. Si qui s dormierit cum nuru fua, uterque nioria'tur, quia fcelus operati funt : fanguis eorum fit fuper eos. pitu I3. Qui dormierit cum maículo coitu foemineo , uterque V0$ operatus eft nefas, morte moriantur: fit fanguis eorum fuper eos. h I4. Qui fupra uxorem filiam, duxerit matrem ejus, ícelus operatus eft; vivus ardebit cum eis, nec permanebit tantum füs nefas in medio veftlri. ab 15. Qui cum jumento , & pecore coierit, morte moriatur : pecus quoque occidite. j &20 * Sup. .16. * Mulier, qua fuccubuerit cuilibet jumento, fimul inter- 2 98:23- ficietur cum eo : fanguis eorum fit fuper eos. . H . s fui, vel filiam. j« 17. Qui acceperit fororem fuam, filiam patri matris fuze , & viderit turpitudinem ejus , illaque confpexerit Yo0Q j fratris ignominiam : nefariam rem operati funt : occidentur in confpe&tu populi fui, eo quod turpitudinem fuam mutuo frg revelaverint , & portabunt iniquitatem fuam. 18. Qui coierit cum muliere in fluxu menftruo, & revela- file verit turpitudinem ejus, ipfaque aperuerit fontem fanguinis gi fui, interficientur ambo de medio populi fui. Ig. T urpi- 1o. Morte moriatur.) Lapidibus ob- . 2* ^ tantum parente , quod fequentia fta- ruatur, ut patet Deut 23. & 24. tim declarant. tulp Poena enim lapidationis , quz ftatui- Viderir turpitudinem.?) Tätig'erit, & lm tur in dantes femen MMoloch ad fe- concubuerit. ]i quentes cafus referri videtur. at Ipniquitatem fuam.) Iniquitatis fue 11. lenominiam parris fui.) Midedi- penam. ini . €a cap. 18. $. 18. -pernerit fontem [anguinis fur.) H Sanguis.) Pona fanguinis ; id elt, Id eft, membrum genitale, per quod u mortis. fanguinis menflruus fluit, detexit. Iaterficientur amto. 14. Vivaus ardebie cum cis.) Siutra- Caufam leoi flio que confenfit ; ut àaltera fuperindu- dedit , quod congreflus hic fit inho- ceretur. neftus, & proli noxius. Exlege po- W IS. Pecus quoque occidite. ) INe fci- fitiva Dei Hebrais data , peccatum f& licet fceleris memoriam tefricet. " plic lethale erat ad menftruatam accedere ; [/ 17 Sorarefï J);?m.) Etiam ex*al.tera 4 alioqui non videtur effe plus , .quam , PÀ x CATUTY *X 467 :glu!fea 19. Turpitudinem materterze, & amitce tuce"'hon difcoope- Tantur ries: qui hoc fecerit, ignominiam carnis fucze nudavit, porta- bunt ambo iniquitatem fuam. * Tottje 20. Qui coierit cum uxore patrui , vel avunculi fui ?& re- fit f velaverit ignominiam cognationis fuze, portabunt ambo pec- catum fuum, absque liberis morientur. n ui duxerit uxorem fratris fui, rem facit illicitam, tur- qui pitudinem fratris fui revelavit , absque liberis erunt. 22. Cuftodite leges meas, atque judicia, & facite ea : ne & erqu » füpet vos evomat terra , quam intraturi eftis, & habitaturi. 23. Nolite ambulare in legidmis nationum, quas ego expul- [celus furus fum ante vos. Omnia enim hzc fecerunt, & abomina- tus fum eas. imtum 24. Vobis autem loquor: Poffidete terram eorum, quam atur ; dabo vobis in haereditatem , terram fluentem lacte, & melle: ego Dominus Deus veftez, qui feparavi vos a ceeteris populis. Intet. 23. Separate ergo & vos jumentum mundum ab immundo, & avem mundam ab immunda: ne polluatis animas veftras in 1liam pecore, & avibus, & cuné&lis, quae moventur in terra, & quae vobis oftendi effe polluta. xerit entur . 26.* Eritis mihi fan&i, quia fanttus fum ego Dominus, & .Pet, feparavi vos a caeteris populis, ut effetis mei I.16. jUiuo 9 a.* Vir, five mulier, in quibus pythonicus, vel divinationis »Deu; yel fuerit fpiritus , morte moriantur , lapidibus obruent eos : fan- 18.11. guis eorum fit fuper illos. 1Reg, ;uinis 19.7^ jl — CAPUE hf culpa venialis, Vide Sanchez de ma- fpurii reputebtur, non filii, & nullo trimonio lib. 9. difput. 21. jure parenti fuccedant. i, & 19. Garzis fue. ) Confanguinee fuz, 25. Iu legitimis natiouum. ) Legia materterz, velamita , ut patet ex He- bus, & moribus gentilium. | fu£ braico & Chald 24. Füuemtem latle, E$ melle. ) Ferti- hffimam , uberrimam. .20. Copnatiomis fuü&. ) Patrui —fcili- 25. Jumentum.) Animal velpecus. 2 cet, vel avunculi. quod Mundun ab immusde. ) De quibus lh Afaue lib:ris morientur. ) Mi ince- acdum cap. 11 deri Íluofi non finentur in hoc fcelere per- Ne poíluat::.) Inobedientie crimi- manere, donec liberos habere poffint, ne, aut legali noxa. . jl* p fed occidantur. $. Augufílinus ita ex- 26. Sautl..) Vide cap. 19. 2. atum plicat: fi qui eis nati fuerint filii, 27. Sit fuper diies.)) Interficiantur, jetes Biél.euta Com. Menoch, Tom, I, Eee am s e 302 LIBRI LE?ITICI CNPUVT XXL. $ &e Qm'b ; funeribus intereffe poffint. [acerdotes , £? quales ducere f uxüres , quive inepti fint ad Jacerdotium : & verl dotis fornicante. 46 filia. acer- I0 L T 3xit quoque Dominus ad Móyfan: loquere ad facerdotes füyt filios Aaron, & dices ad eos: Ne conta: in1 minetur (acerdos in mortibus civium fuorum. H cp D 2. Nifi tantum in confanguineis, ac propinquis, id eft, fuper patre; & matre, & filio, & filia, fratre quoque, pat 3. Et forore virgine, quae non eft nupta viro: füiri 4. Sed nec in principe populi fui contaminabitur. Dor * Sup. $.* Non radent (1) caput, nec barbam, neque in carnibus 19.17. füis faciant incifuras. Y Ezeeh L 6. San&ti erunt Deo fuo, & non polluent nomen ejus - in- Hs t 44-:?- cenfum enim Domini, & panes Dei fui offerunt, & ideo fan&ti erunt. I! qui * Sup. 7. "Scortum, & vile proftibulum non ducent uxorem; nec 19.29. €am, quae repudiata eft a marito: quia confecrati funt'Deo fuo. 8. Et (1) Non radent. Iz ediz. Sixt. legirur; NOon radent Sacerdotes. X. tem Mrerdotes. fflios -42ron. ) Minores U6. Sazi erpmt Deo fmo. ) SCïHCEt qui :facerdotes. remoti ab ómni contaminatione, im- dm moriibus ciwium [norum. ) 'Tan- munditia, rituque Gentilium. fom endo cadaver, aut funus curando , Non pol'uent nomen rjns.) Dignita- &Ig aut illud fequendo , aut lu&um fa- tem facerdotalem , ipfiufque Dei fa- €om ciendo , aut domum mortui ingre- tum diendo. 1 dotes. mam , cujus miniflri funt , & facer- Ditis In mortibus.) Hebr. feper 472,1?7724 51 Ipcenfum.) Ylebr. Ignitiones, D.X X. fs eft, fuper cadavere. Jecrifvis, id quod igne incenditur, fim Dd - Nifi tantum in confan guineis.) Ex- & adoletur. p cipiuntur a lege lata pater , mater, Panes) Propofitionis. Wy filius, filia, frater, & foror, fi fit vir- ddeo fantüi eremz.) Ylebr. fmuteras E I go innupta, hos ergo defun&os lu- id eft, fan&iffimi, fan&itas ipfa. Alog, gere poterat facerdos; non autem flitutam, 7. Proffibulum. ) Mleretricem .pro- &i Uuxorem, nepotem, quia hic illi non Scortum & proftibulum excipiuntur. fere fynonyma funt Latinis. In He- lum -4. Sed mec ép principe.) Etiamfi vir br£o funt due voces , quas fignifica- Wu primarius in. populo 5 aut enim qui tione diftinguit Tofephus ; nam m $ toti Reipublice praeft ,' moriatur , 2074 , eftícortim paffim., & omni- t&lq *jus tamen funeri non intererit. bus profütutum 5 at m55H elzlala, ti h $- Facient faciluras. ) Hc enim ve- quem Pagninus vertit profazazm, ca , Rus £ita funt Judeis etiam laicis, ut vidi- que vix cafla creditur » cujufmodi sjus füpra cap. 19. 27. & g. funt captiv& , cauponz, fld( 493 CAPUT XXL g. Et panes propofitionis offerunt. Sint erg$ fan&i, quia & ego fan&tus fum, Dominus , qui fantifico eos. ! dutort f 9. Sacerdotis filia fi deprehenfa fuerit in ftupro, & viola- /ator- verit nomen patris fui ) flammis exuretur, 10. Pontifex, id eft, facerdos maximus inter fratres íuos, 'erdotes fuper cujus caput fufum eft unCtionis oleum, & cujus manus in facerdotio confecratee funt, veftitusque eft fan£&tis veftibus, dcerdos caput fuum non diícooperiet, veftimenta non fcindet; 11. Et ad omnem mortuum non ingredietur omnino : füper b fuet patre quoque fuo, & matre non contaminabitur. 12. Nec egredietur de fanttis, ne polluat SanCtuarium Do- mini, quia oleum fan&tze unétionis Dei fui fuper eum eft. Ego Dominus. attibus 15. * Virginem ducet uxorem. Ezech u5 n 14. Viduam autem , & repudiatam, & fordidam , atque me- 4422 retricem non accipiet , fed puellam de populo fuo : ^ o fadi X5. Ne commiíceat fürpem generis fut vulgo gentis fuze: quia ego Dominus , qui fan&tifico eum. , C Eee23 16- LO' eo fuo. m -.8. 9ui fantlifico vos.) Qui fan&ita- et, contingat mori patrem , aut ma- tem meam vobis communico ; vel trem €jus. Seilicet qui vos fan&tos effe. jubeo. Ne polluat Santluarium Domini.) Ne ne, i« w 9. Fiolaverit nomenparris [a2.) Quia injuriam inferat fanctuario , illud de- fornicatione fua eravem inuffit notam, ferendo , & fuper mortuo indecenter bignita» & ignominiam patri facerdoti , ideo plangendo. Vel, nepoluat, quiafi D fe comburetur. KReliquas non facerdo- ipfe pollutus füper mortuo rediretad & fücete tum filias fornicantes non fuiffe pu- fanduarium , pollueret illud. - nitas colligitur 1. Exod. 22. 16. nifi 13. Virginem ducet. ) Ob honefta- j LXX. fe venditaflent ut virgines, & fpon- tem , & dignitatem fummi facerdotii ; ndjtü, fum decepiffent , tunc enim re com- non enim decuiffet ab alio vitiatam , perta lapidábantur , ficut adulterz, & cogmtam ducere, Eadem lex ut patet Deut. 22. 20o. etiam -facerdotes omnes obligabat, ^^ gltitly lo. Non di[cooperiet, LEX .. x éimo- ut patet ex cap. 44. Ezechielis n « o xidapoouh nom decidarabie , id elt, 14. Serdidam ) Vitiatam, poliutame i. cidari fua non nudabit. Pucllam de populo fzo.) INomtamen n pro- videtur necefle tuiffe, ut e tribu Le- jbulum 1. d omnem mortumm. ) Ad nul- lum mortuum. Non ingredietur do- vi fumeretur; nam ex hiítoriis facris ]nHe mum, in qua eft cadaver. conftat , folitos fuiffe Pontifices du- gnfüïa*' Super patre queque , €$c.) INeinobi- cere filias Principum , u & Regum, omnt tu quidem parentum planget eos Poü- qui erant ex tribu Juda. Sic Jojadas & tifex exteriori ritu, & figno , necfu- duxit Jofabeth filiam Joram R egis Ju- ';)Af[j'/'i j nus eorum profequetur. da, ut teftatur. Tofephus 1. 9. Antiq. m , ^ PL Paral. 22. 11. yfimoa 12- Nem egredietur de Samüis.)) De cap. 7. & habetur fan&uario : fi quando ibi conftitutus X$. Ne cozumi[ceaz f'irpem,6c.) N OM 404 LIBRILEVITICI 16. LocutusQjue eft Dominus ad Moyfen ; dicens: I7. Loquere ad Aaron: Homo de femine tuo per familias, qui habuerit maculam, non offeret panes Deo fuo, 18. Nec accedet ad miniflerium ejus: fi czecus fuerit, fi claudus, fi. ve! parvo, vel grandi, vel torto nafo, I9. Si frat&to pede, fi manu, rL' 20. Si gibbus, fi lippus, fi albuginem habens in oculo, fi- ]is, q jugem fcabiem, fi impetiginem in corpore, vel herniofus. tome 21. Omnis, qui habuerit maculam de. femine Aaron facer- 3. dotis, non accedet offerre hoflias Domino, nec panesDeo fuo: telfer 22. Vefcetur tamen panibus, qui offeruntur in San&tuario. obtul 23. 1ta dumtaxat , ut intra velum non ingrediatur, nec ac- Qotam cedat ad altare, quia maculam habet, & contamihare non debet 4, ] SanCtuarium meum. Ego Dominus, qui fanctifico eos. fixut 24. Locutus eft ergo Moyfes ad Aaron, & ad filios e jus, &W Til x ad omnem Ifrael cun&a , quae fuerant fibi (implerata. $] NUS CAPUT 6 que ( accipiat uxorem de vulgo; fed nobi- jugem fcabiem. ILXX. feabiem agrez lem. LXX. vertunt , Nez profznabi: ffem , alii feabiem purulentan. u Jfemen faum in populo (4o : idque I. ob (i$, q dignitatem facerdotii. Il. ut Ponti- Imperigimem , 6c. ) lmpetigo ge- nus eft fcabiei ficce, per cutem cum 8* fex reges , & principes , quibufcum- pruritu proferpens. UE W que affinitate jungitur, tanto liberius, Herniofus.) Ylebrea , & Chaldea & melius cultum Dei , & veram re- videntur fonarecozzs/mm , veleomprej- ligionem edoceat. fW babenus tefliculum. LXX. . habent Qui fantizffco eum. ) Mide num. $. póvoxeic , unius tefliculi, Hernio- [ 17. Matulam.) Confpicuumcorpo- fus ergo hic vel eft is, qui hernia la- ris vitium. borat, velis, qui, ut ab hernia cu-. « Panes,) Propofitionis, quos mino- raretur, detra&tus fuit unus tefticulus, Qu0mo & res etiam , facerdotes per fingulafab- 21. Omis,qui babuerit maculam.) A bata offerunt recentes ablatis priori- J aliquam ex dictis. bus. 22. Vefcetur tamen pamibus., €9c.) nilm, I8. Parvo.) Alii Zepreffe, velJfmo. Id eft, comedet de carnibus , & fa- lm Hebr. eft 335 charuz , cujus vocis crificiis Deo oblatis. i h radieem fi fpetes , proprie non ca- 23. Igtra velum.) Intra tabernacu- puig fum nec fimum , fed excifum figni- lum, vel San&um. ] tür: g ficat. Noz iggrediatsr.) Ut adoleat thy- mwm 20. Lippus.) Hebr. p4 4ach , qui tenuibus, vel teneriori bus oculis eft. miama, accendat lucernas, & ponat ii in menfa panes propofitionis, IN "lbuginesa babensinoculo.) Quuicum Nec accedar ad. altare.) HOIOC&UübE Cátur 1 pupille nigredine mixtam maculam rum, ut offerat victimas. fcmim Albam habet. Perj 4 £*. ka x 4ef m CAPUT XXIH. 'amill'as, 44b efu fanBlificatorum qui abflinere debeant , & qua erit, f debeant offerri. x.[ Ocutus quoque eft Dominus ad Moyfen, dicens: 2. Loquere ad Aaron, & ad filios ejus, ut caveant ab cuo, f his, quae confecrata funt filiorum Ifrael, & non contaminent fus. nomen fan&tificatorum mihi, quae ipfi offerunt. Ego Dominus. i fatt- 4. Dic ad eos, & ad pofteros eorum: Omnis homo, qui ac- 'eo füo: huario, cefferit de ftirpe veftra ad ea, quae confecrata funt, & quae obtulerunt filii Ifrael Domino, in quo eft immunditia, peribit fec at n debet coram Domino. Ego fum Dominus. 4. Homo de femine Aaron, qui fuerit leprofus, aut patiens N fluxum feminis, non vefcetur de his, quae fan&tificata funt ejus & mihi, donec fanetur. Qui tetigerit immundum fuper mortuo; & ex quo egreditur femen quafi coitus, s. Et qui tangit reptile, & quodlibet immundum , cujus ta- &us ett fordidus , 6. Immundus erit usque ad vefperum, & non vefcetur his, * Sup. quae fan&tificata funt: fed cum laverit carnem fuam aqua, 17.1$* ien 7. Et occubuerit fol; tunc mundatus vefcetu x Exod. r d? fan&tifica- 22.3T« :tigo [ tis, quia cibus illius eft. fem cum .. 8. * Morticinum, & captum a beftia non comedent, nec pol- Deut. luentur in eis. p3B Ego fum Dominus. 1 Ezech Chfdea Eee 23 9. Cu- 4431 um , habont 2. /Iveanf.) Abitineant ; cum iprl eindetur anima illa a facie mea , ideft, funt immundi. a me, ut vertunt LXX. Ternio- hernia l QSue con[erata [unt. ) Que Deo 4. Qu tetigerit ipmundura fuper mor- ermia (l« quomodolibet oblata funt. Non eft £49. ) Propter mortuum , occafione efticlis, fermo de iis, que Levitis tantum ; alicujus funeris. LXX. qwi terngerit & Sacerdotibus offeruntur in alimo- immunditiag. um $* Et quodlibet. ipymundum.). Ilebr. niam, cujufmodi v. g. erant decima. P fff) Nomen j/m&iflmtarur-n mibi.) Nemi- $ bominem , qui costaminare poref , uti tf eft leprofus , menílruata , feminiffuus, hi oblatis, & fan&ificatis notam im- In Hebr. hàbe- Cnjus tattus eff fórdidus.) Cuiaeum, puritatis afpergant. quem tangit, immundum reddit ,. ita jernact tur: £ aoz contaminent nomen fautlum ut non liceat ei de carnibus facris co- enemm, im ds qua [fantsfcant mihi. medere. ejt !] 3. 9ui acceferit.) Comedendi caufa. 7« ia cibus illius eff.) Cuuia per- & ponlï Im quo eff immunditia.) Qusexpli- tinet ad eum comedere de cibis Deo " catur num. 4. fi fcilicet fit leprofus , oblatis. of femine pollutus ,. &c. 9. - Morticinum. ) Quod per feipfum Peribit coram. Domizo. ) Klebr. ex- mortuum eft. N X [ 4 406 LISRI 'L.E'V PTICI g. Cuftodifht praecepta mea, ut non fübjaceant peccato, & ont moriantur in SanGtuario, cum polluerint illud. Ego Domi- n nus, qui fanctifico eos. Tl ro. Omnis alienigena non comedet de fan&ificatis, in-quxili- " qui h nus facerdotis, & mercenarius non vefcentur ex eis. voia 1 .Ii. Quem autem facerdos emerit holoc ; & qui vernaculus domus ejus fuerit, hi comedent ex eis. Ij I2. Si filia facerdotis cuilibet ex populo nupta fuerit: de bus,« his, quae fan&tificata funt, & de primitiis non vefcetur. 20 3. Sin autem vidüa,vel repudiata, & absque liberis reverfa bile fuerit ad domum patris fui : ficut puella confueverat, aletur D cibis patris fui. Omnis alienigena comedendi ex eis non ha- vota f bet poteftatem. bus, ] 14. Qui comederit de fan&lificatis per ignorantiam, addet T0n €j quintam partem cum eo " - fantCtuarium. ; quod comedit, & dgbit facerdoti in 22 puias, 15. Nec contaminabunt fanétificata filiorum Ifrael, quae & À 102 offerunt Domino. 2 16. Ne forte fuftineant iniquitatem deliti fui, cum fan&ifi- offem cata comederint. Egg Dominus, qui fanctifico eos. á 17. Lo- a'bï:tif Captum a beff14.) Laceratum a feris. cerdotis iis vefci pote;-at; quia una flrah 9.. Pracepta »ea.) In Hebreo elt, Caro , & una p-'ecfona cenfetur cum r euflod;as meas , id eft functiones; quas marito facerdote. Oobire debent , eas inchoabant anno quáq D« Priziti.) Primitiz hic vocan- nia 27. ut ait Jofephus Antiq. Jud. lib. r5. tur prima, & electa, que Deo offe- Moriantur 12 Santluario, ) Occidan- runtur, & fanctificantur, ut patet ex 26. fur a me in fanQuario , ut occifi funt $^ PIn Hebrzo , fic etiam ,capitur hec vox NNadab , & Abiu. Exod. 25.:2. Eruünt Xo. ALenigtma. ) Qui nom efl de I4- dddez q;;inf;zm partem. ) Pro gentefacerdotali , nec deflirpe Aaron. injuria irrogata tabernaculo, vel (acer- foen j doti: debebat etiam dare arietem Deo U.2 Inquilimus facerdoris , 6 mercenarins.) ui moratur cum facerdote, fednon in facrificium, ut dictum eft cap. 6.15. Q*'ü'a!, eit de flirpe ejus ; moratur autem * Sacerdoti im Santluarium. ) Ad ufus L G & tanquam hofpes , mercenarius, aut vel facerdotis, velfancuarii. Sifin. Tna y Ils peregrinus. Gificata ab illo abfumpta , pertine- Pecttp LI- Quene autem [acerdos emerit,C$c.) bánt ad fanctuarium ; ut fi caput, aut t Servi, & vernaculi, ideft, fervi do- caudam comediffet , in facrificio pro 11, f minati, qui toti funt füi domini; & delido , reflitutio erat facienda fàn- 2 g heri, poterant vefci fanctificatis , uti - &uario : fi pertinebant ad facerdoter, dorinus ipfe eum fuis filiis. facerdoti. pes , 12- Pa facérdotisy Efr) Quia per 15- Nec eontaminabunt fandificata. ) 8 g miuptias-jara im aliad) familiam popu- Comedendo illa tunt ; Cum non fmf; de ge- i larem commigravi. Uxor vero fa« nere fácezdotali. fücyfe 7 th, H ». , CAPUT XXIL goT aoj 17. Locutusque eft Dominus ad Moyfen , dicens: Domi- 18. Loquere ad Aaron, & filios ejus, & ad omnes filios lírael, dicesque ad eos: Homo de domo Ifrael, & de advenis, inquii- qui habitant apud vos, qui obtulerit oblationem fuam, vel vota folvens, vel : fj P Qomus onte offerens, quic!quäd illud obtulerit in holocauftum Domini, I9. Ut offeratur per vos, mafculus imm: vrit: de zfculgtu—s erit cx bo- bus, & ovibus, & ex capris ; [ 20. r'everfa Si maculam habuerit , non offeretis, neque erit accepta- bile. ; lr 21.* Homo, qui obtulerit vittimam pacificorum Domino, vel Deut. 102 hi vota folvens, vel fponte offerens,tam de bobus, quam de ovi- 1521 bus, immaculatum offeret, ut acceptabile fit : omnis macula Eccl. : , adit non erit in eo. tdotiia 22. Si ccecum fuerit, fi fra&um, fi cicatricem habens., fi pa- pulas, aut fcabiem, aut impetiginem ; non offeretis ea Domi- ], que no, nec adolebitis ex eis fuper altare Domini. 23. Bovem, & ovem , aure, & cauda amputatis , voluntarie aCf offerre potes, votum autem ex eis folvi non poteft. 24. Omne animal, quod vel contritis, vel tonfis, vel fe£tis, — r ablatisque tefticulis eft, non offeretis Domino ftra hoc omnino ne faciatis. ,&in terra ve- quia ii er a 25. De manu alienigense non offeretis panes Deo veftro ,& quidquid aliud dare voluerit, quià corrupta, & maculata funt ic vont- omnia: non fufcipietis ea. )e0 oliee 26. Locutusque eft Dominus ad Mgyfen, dicens : p pitt e& 27 Bos, ovis, & capra, cum genita fuerint, feptem diebus hiac vox erunt fub ubere matris fuze : die autem o€&avo., & deinceps efferri poterunt Domino. 28.Sive n.) Ph ve h 19. De zdvezis. 3 Profeiytis. berent , ut notavit Servius ad illud eiem D - Qudquid iud ebtuferit im belocam- ilUn. 6. leffas dewmore budenmtes. cp &t Ad us f" ,tfc.) Kolocaufti vi&ima ex $i papulas.) Merrucas , feu puftulas. N mafeulis tantum : pacifica, vel pro 2S. enegena. ) Gentilis manen- "L jfin- peccato etiam ex femellis offerri po- ? tis in fua fuperítitione. " qtine- terat. Panes.). Sacrificia , que funt quafi d 21. Ürni: macula, ) Nulla macula. panis, id eft, cibus Dei. LXX. ver- tunt 2eza. jfio vro ada hn ?2. $i feaflum.) Si fra&os habeat Corrupta, B mactilatafunt) E.o quod ,e[docem, gedes, vel lumbos, vel oculum. &pfi offerentes corrupti fint , quia ido- $7 déeatricem balens. ) IoXX. ver- lolatra. aiu) tunt qAÀweecoruyro» , «mputata, vel 27. Die autem ollavo.) INonprius , fmtdä e sezfa Imgua. Etiam ab Ethnicis cau- quia primis feptem diebus foetus eft tum, ne vicima linguam älfam ha- nimis tener, vide d,i- Exod. 22. 50. e àof LIB&I LEVSITICI 38. Sive illa bos; five ovis, non immolabuntur una die cum foetibus fuis. 29. Si immolaveritis hoft E iam pro gratiarum aCtione Domino,L üt poffit effe placabilis, 30o. Eodem die comedetis eam, non remanebit quidquam in mane alterius diei; Ego Dominus. 31. Cuftodite mandata mea, & facite ea.. Ego Dominus. 32. Ne polluatis nomen meum fanttum, ut fanCtificer in medio filiorum Ifrael. Ego Dominus, qui fancüifico vos, f 35. Et eduxi de terra /Egypti, ut effem vobisin Deum. Ego Domixms. fi CAPUT XXIIL (l Solemuitates Sabbati , Pafcbe , Primitiarum , Hebdomadarum , Meffis , Tubarum Expiationis , ac Tabernaculorum , & quibus fi ritibus peragi-debeant. d. cutusque eft Dominus ad Moyfen, dicens : 1. LO 2. Loquere filiis Ifrael,& dices ad eos : Hze funt feriae Domini, quas vocabitis fanCtas. . H 3. Sex diebus facietis opus; dies feptimus, quia.w fabbati re-; " uies eft, vocabitur fanétus : omne opus non facietis in eo, ln fabbatum Domini eít in cunctis habitationibus veflris. 4. Hse funt ergo ferize Domini fan&tse , quas celebrare de- fhe * k betis temporibus fuis. $. *Menfe eg. lna die cum fettbns fm':.;) Quia 1(a.9.6. vocabitur admirabiiis,1d eft, erit. l1ta Yi hoc crudele videtur. Omze opus. ) lNullum opus. 4 32. Ne polluatis momen ALE ) Ne que fabbato non licebat accendere & perinobedientiam, & corruptos mo- ignem, cibos coquere, &c. uti nec in die expiationis. in aliis feftis ifla fci:ü res faciatis, ut gentes blafphement licebant. Ti nomen meum. init Qui f'antlifo vas. ) Jubeo vos efle Sablarum Domini.) Domino dica- br fanctos. tum, vel in quo Dominus requievit, Id vel in quo quiefcendum in honorem Domwini. Tios Hs vocalbitis f;-m&m.) LXX. cen- Wi d vocationes [anttas; hifce enim In euntlis babitationibus weffris.). Do- feftis convocabatur populus ad audien- mibus veflris privatis ; in tabernacu- I lo enim, five templo facerdotes fa- dam legem , & ad facrilicia , acpreces. crificiiserantintenti. Hincillud Chri- LT 3. Sabbars requies eff. ) klebr. re- wuies quietis , 1d eft, fumma quies; fti ad Judzos Matth. 12..5. — Noz le- f & ceffatio ab opere erit die fabbati. guflis d lege , quia. [abbarss facevdores sm Di« Vocabitsr fantlas.) Exit fanQ&us, & zemplo fabbatum vielant , 6$ [ime crimi- uefznt? erat hzc materialis violatio; Ali meo cultui dicatus, fic fepe fumitur K p.l vwear? , pro efle in facra Scriptura , ut non formalis. N CAPUT XXII 409 Qu $. * Menfe primo Phafe Domini eft : ; quartadecima die menfis"ad vefperum ,* Exo. 12.18. 6. Et quintadecima die menfis hujus folemnitas azymorum iNum it0, 249.16. Dominieft. Septem diebus azyma comedetis. Dm .T. Dies primus erit vobis celeberrimus, fanftusque, omne opus fervile non facietis in eo. N 8. Sed offeretis facrificium in igne Domino feptem diebus, T1n dies autem feptimus erit celebrior, & íanclior: fervile opus facietis in eo. : nullumqge ) 9. Locutusque eft Dominus ad Moyfen, dicens : Ep 10. Loquere filiis Itrael, & dices ad eos: Cum ingreffi fue- ritis terram, quam ego dabo vobis,& meffueritis fegetem, fere- tis manipulos fpicarum, primitias meffis vefttae, ad facerdotem i, 11. Qui elevabit fafciculum coram Domino ; ut acceptabile' 7 fit pro vobis, altero die Sabbati, & fan£tificabit illum. 12. Atque in eodem die, quo manipulus confecratur, cae- etur agnus immaculatus anniculus in holocauftum Domini. 13. Et libamenta offerentur cum eo, dua decimse fimilce erie confperfae j 5- Menfc primo. ) Menfe Nifan, Nellamque fervile opus , 6$c. ) Kixclu- qui partim Martio, partim Aprilino- ditur tanturn opus fervile, quia ut di- 100 Ílro refpondet. d wefperam.) Hebr. Inter duas ve- &um elt num. 5. tantum in fabbato, & feflo expiationis ab omni prorfus T fperas, fcilicet inter occafum folis, opere ceffandum erat , etiam a coquen- & no&Gem. Vide dica Exod. 12. 6. dis cibis : hoc autem licebat in aliis jenfe — Phafé Domiz;. ) Fellum Pafchatis. feftis. Vide Exod. 12. 14. t eri 7 lO. Cum imgrefff fuerii'i:-termm Cba- J í *6. Solemnitas azymorum eff, ) Dies n4an.) klinc patet has leges ceremoe endere azymorum incipiebant cum Pafchate, niales, & hac fefta non obligaffe Ju- il-i ne fcilicet decima quarta die menfis pri- daos, necab eis fervata fuifle in de- mi ad vefperam fecundam id eft , ferto. 3 Ti initio decimze quinte diei; & dura- Mantpulos [picarum. ) Hordei, quod dic- bant per feptem dies, quiproinde Pa- illo tempore , Martio fcilicet exeun- fchales dicebantur, quibus pances azy- te, & À jevity mos , hoc eft, non fermentatos co- Palaflina. prifi ineunte maturefcit i!? oretn medebant. 11. E'evabir.) Offerendo. pe 7- Diüesprimus evit vobis celeberrizus.) "Aliero die [a56a1:.) Secundo die az Ex feptem diebus azymorum celebrio- morum,. ?'æ- rnaci (5 ft- res erant prima, & feptima. Et fantt/fiecalie ilium,) Eo ritu, qui jChd 8. Sacerifeium m igge. ) Klolocau- prefcriptus eft cap: 2. num: 14. fitum, quod ab Hebr. dicitur ;gz/;;c. 13. Er libamenta.) Sacrificium far- v lt Dies fiprimus enjt celeérior , &5 f.ntlzor.) j reum, Mincha, quod ftatim explicatur, j (f,;VF'" Aliis intermediis, eque vero fanctus, Li£&4.) Libamina. ac primus. QQuarta pars hin. ) Txes fextarii vini. Babl. enoa Con, Menocb. Tom, I, K( 410 LIBRILEVITICI confp erfze ole.o in incenfum Domïni, odqrer-nque fuaviffimum: liba quoque vini, quarta pars hin. 14. Panem, & polentam, & pul tes non come.detis ex fegete, usque ad diem, qua offeratis ex ea Deo veftro. Praceptum eft fempiternum in generationibus , cun£tisque habitaculis veftris. ) Deut. 15. * Numerabitis ergo ab alte to die ,Sabbati, in quo obtu- 16. 2« ]iftis manipulum primitiarum , feptem hebdomadas plenas, 16. Usque ad alteram diem expletionis hebdomadse feptimze, id eft, quinquaginta dies: & fic offeretis facrificium novum Domino; 17. Ex omnibus habitaculis veftris, panes primitiarum duos de duabus decimis fimilae fermentat&e, quos coquetis in pri- . mitias Domini. 198. Offeretisque cum panibus feptem agnos immaculatos, -anniculos,& vitulum de armento unum,& arietes duos,& erunt in holocauftum cum libamentis fuis, in odorem fuaviífimum l L] * Domino. I9. Facietis & hircum pro peccato , duosque agnos annicti- los hoftias pacificorum. 230, Cum C 1 [ue elevaverit eos facerdos cum panibus »primitia- rum coram Domino, cedent in ufum ejus. 2r. Et f 14. Polemtam.) Farfive hordeum AT* De deabus decimis ffmile.) Duo toftum. panes inde confe&i fuerunt tredecim fere librarum cum dimidia. Pultes. ) Farinam in pultes dedu- étam , & coctam. 18. Sepzem zgz05.) ln holocauftum. Cuntli[que habitaculis veftris. ) Vi- Num. 27.28. adduntur & alie /vidi- detur hoc intelligendum etiam deiis, m2a hoc fefto. Pentecoftes offerri fo- lite. [ qui extra promiffam terram domici- ll Iium haberent. Cum liädmenti:/itis.) I,libamentuni [ 19« b alrero die falbati ) Non fab- vocatur, quidquid cum victima offere- bati proprie dici, fed fabbati, id eft, batur , ut oleum , vinum , farina , Pafchatis , & folemnitatis azymorum, thus, fal. . hoc eft, a fecundo die azymorum, 19. Faeretis 6 bircum. ) Sacrifica- quo obtulerant manipulum fpicarum. bitis. f NNumerabant Hebrai feptem hebdo- Hireum. ) Ylebr. bireum caprarum, madas, id efít, 49. dies, ita ut fe- id eft, hircum novellum, vel he- dum , adhuc matrem fequentem. quens, id elt, quinquagefimus eífet lg« Pentecofte. 20. Ceent £n ul ejus. ) Sacerdotis: f Hebdomadas plenas.) Intepgras. fermo eft de hoftiis pacificis, non de Ir 16. Et fíc offeretis. ) In Pentecofte. holocauftis; hec enim tota Deo cre- Sacrificinm nowvum. ) Ex novo fru- mabantur. Panes etiamilli, quos fa- mmento. cerdos elevaffet, puta tres, vel qua- CAPU'T XXHI 4ix üt: 3r. Et vocabitis hunc diem celeberrimum,;ïtquxe fan&iffi- mum : omne opus fervile non facietis in eo. Legitimum fem- t piternum erit in cuntis habitaculis, & generationibus veftris, 22.* Poftquam autem meffueritis fegetem terrae veftrae; non " Sup. tüm ulis fecabitis eam usque ad folum, nec remanentes fpicas colligetis, !9* ?' fed pauperibus, & peregrinis dimittetis eas. Ego fum Domi- gus Deus veltter. : jtu 23. Locutusque eft Dominus ad Moyfen , dicens: 12 24.* Loquere filiis Ifrael : Menfe feptimo, prinia die menfis, Num. erit vobis fabbatum. memoriale UI tur fan&ctum: ; clangentibus tubis, & vocabi-*? 25. Omne opus fervile non facietis in eo, & offeretis holo- iuqs cauftum Domino. pti 26. Locutusque eft Dominus ad Moyfen, dicens: 19 21.* Decimo die menfis hujus feptimi, dies expiationum erit *Sup. celeberrimus, & vocabitur fanCtus: affligetisque animas veftras 16. 9. Es "ünt ; Num. TR in €o0, & offeretis holocauftum Domino. 28. Omne opus fervile non facietis in tempore diei huj d& o^ It quia dies propitiationis eft, ut propitietur vobis Dominus D €us 7. 37» MVeOASULCT, 118 29. Omnis aniina, quae affi&ta non fuerit die hac, pei*ibit de populis fuis : Et 30. Et qua operis quippiam fecerit, delebo eam de populo fuo. Duo ecum 31. Nihil ergo operis facietis in eo: legitimum fempiternum erit vobis in cun£tis generationibus, & habitationibus veftris. jum F ff 25 32. Sab- r 1fo tuor ipfi facerdoti cedebant , reliqui falbatum memoriale, id eft, fabbatum in reliquos facerdotes zqualiter divi- in memoriam Ífaac, &c. In ea au- um debantur, ut & alie primitia. tem liberatione intelligebatur libera- fte 21. Husc diem.) Pentecofles. tio futura per Meffiam , Zach. 9. 14. IDf , 22. Nom fecabisis eam ufque ad [olum.) 27. Dies expiationum.) Dehocadum Vide fupra cap. 19. 9. eft cap. 16. A o4. Erz vobis [abbarum. ) ld - Pt , 29. Omnis anima, 6c.) Id omni- feftum folemne, bus precipitur , quia in tanta pra- LT Clangentibus tubis. ) Veflum eft «tu- Ceptorum multitudine, & varietate he barim prima die menfis "Lifri , ideft, Septembris. Feftum hoc inflitutum diticile admodum erat in aliquo non fuit in memoriam l(2aé Patriarche ab impingere. Qiuod fi aliqui ab omni OLIS culpa effent immunes , non deerat lu- n d immolatione , & gladio patris fui gendi, & fefe affligendi materia , ni. [ Abrahz liberati , ac pro fubrogati Toirum proptér aliorum crimina, uf arietis Gen, a^ PT I2 ldcirco dicitur ;f pars ejusdem corporis.. Vide Dyan. 9.5 qül e at LIBRILEVITICI M 32. Sabbatfffn requietionis eft, & affligetis animas veftras die nono menfis annu fabbata veftra. : A vefpera usque ad vefperam celebrabitis N e 33. Et locutus eft Dominus ad Moyfen, dicens: deg 34. Loquere filiis Ifrael: A quintodecimo die menfis hujus feptimi erunt ferize tabernaculorum feptem diebus Domino. 8 & 3;. Dies primus vocabitur celeberrimus, atque fan&tiffimus: omne opus fervile non facietis in eo. Dor 36. Et feptem diebus offeretis holocaufta Domino, dies quo- j que oCtavus erit celeberrimus, atque fan&iffimus, & offeretis flio holocauftum Domino: eft enim cost * : us , atque-colle&ae : omne opus fervile non facietis in eo. 31. H& funt ferize Domini , quas vocabitis celeberri'mas," at- que fan&tiffimas, offeretisque in eis oblationes Domino, holo- caufta, & libamenta juxta ritum uniuscujusque diei : * 38. Exceptis fabbatis Domini, donisque veftris, & quxe of- feretis ex voto , vel quee fponte tribuetis Domino. 1 39- A quintodecimo ergo die menfis feptimi, quando con- Qur gregaveritis omnes fru€tus terree veftree, celebrabitis ferias Domini feptem diebus, die primo, & die o&tavo erit fabbatum, qu id eft, requies. W 40. Sumetisque vobis die primo fru&us arboris pulcherri- mae, fpatulasque palmarum, & ramos ligni denfarüm frondium, Cor & falices de torrente. , & letabimini coram Domino Deo ve- gc-ïo. 41. Ce- 3 32. Requietionis.) Omnimodæ, ut &ione, & congregatiofxc hominum, di&um hoc cap. num. qui conveniebant, ut Deo gratias n 33: 4 vefpera, u[que ad v Q;/l'äaram. ) agerent, quod longam in deferte pe- &.] Ab uno folis occafu ufquead alterum. regrinationem tribus lfraeliticeinter- 34. Ferie tabernaculorum. ) Sceno- ram promiffam perveniffent. In [ pegia. Inftitutum eít hoc feftum in Hebrzeo ell s batzsrez , que vox memoriam prote&ionis divine , qu n retentionem fignificat , quia ad eum bu jn deferto lHlebreos ita protexit, ut diem , nec amplius populus retine- &e] fine domibus in tabernaculis per 4o. batur. U .annos hyeme, ac zftate vixerint, In- 38. Exceptis fabbatis.) Prater facri- flitutum etiam eft ad gratias Deo ficia , que fabbato offeruntur , vide agendas pro fruügibus toto anno col- num,. 28. O. le&is , vide Exod. 23.116. & Num. lorum. 4o: Die primo, ) Fefti tabernacu. ph $9. 12. T 36. Cezus , atque collcfta. ) at qua- "rboris pulcherrima. ) Citri. fecun- q fi o&ava fefli tabernaculorum. Di- dum Hebraos, ita etiam vertit*Chal- €itur ceetus , atque colle&* ; non a deus. Jofephus Qorise» , xai wireidy f Y » €olledione pecuniarum , fed a colle- palmarum , & citriorum. * 7/ * . * CAPUT XXDL & XXIV.. 413 ln 41. Celebrabitisque folemnitatem ejus fepteffi diebus per J annum, legitimum fempiternum erit in generationibus vefiris. Menfe feptimo fefta celebrabitis, 42. Et habitabitis in umbraculis feptem diebus. Omnis, qui Jus de genere eft Ifrael, manebit in tabernaculis: [ 43. Ut difcant pofíteri veftri, quod in tabernaculis habitare IUs: fecerim filios Ifrael, cum educerem eos de terra J£gypti. Ego Dominus Deu vefter. - U0 44. Locutus que eft Moyfes fuper folemnitätibus Domini ad etis filios Ifrael.u Ine CAPUT X).(IV.« at Riius concinnandarum lucernarum , panum propofitionis , peena lo« blasphemorum ac taWonis. of- x. [ T locutus eft Dominus ad Moyfen , dicens: 2. Praecipe filiis Ifrael, ut afferant tibi oleum de olivis ol puriffimum , ac lucidum, ad concinnandas lucernas jugiter, It 4. Extra velum teftimonii in tabernaculo foederis. Ponet- Iffb que eas Aaron a vefpere usque ad mane coram Domino, cul- tu, rituque perpetuo in generationibus veftris.: j 4. Super candelabrum mundiffimum ponentur femper in u confpe&tu Domini. (e- Fff 3 g.Af: je " Spatbulas, ) Ramos palmarum. farios. Ideo in cenfuquilibet offere- bat dimidium ficlum Éxod. 30. 17. my Ka Chald. & Ligzi denJarum frondium. ) Myrti, & in feflis tribus quotannis fponte Ja$ Jofephus; & alii. «Vide pe 5. Efdre g. offerebant, quantum quilibet volebat; d. Latabimini coram Dómino.) Gelftan- nam : Exod. 23. 15. dicitur Noz ap- In tes ramos hos, & fructus , faltabitis parebis in con[petu meo vvacuts , & ga- [4 in Sanétuario coram Domino : fole- zophylacium etiam , de quo Luc. 2r. 1. erat ad fümptus templi inftitutum. im bant enim veteres fua feíla tripudiis ii2 celebrare, ut patet 2. Reg. 6. 14. De olivis purifffrmum.) Klebr. oleum KExod. 32. 19. Exod. 15. 20. purtm conzu[um im lumen , pilo- contu- t fum, non torculari expreffum , aut ide Racipe filiis Ifrael, ut,af&r;:zt t mola , quod ita ab amurca purgatum -:.]) &i cleum. ) Populus fumptus non eft. prebebat ad facrificia, incenfum thy- A concimnandas lueernas. ) Accen- miamatis , oleumquc lucernarum in dendas. J. eandelabro ; cum enim facrificia & jgirer.) Singulis no&ibus, a ve- ) facre ceremonie obirentur a facer- fpere ufque ad mane. dotibus nomine totius populi , hujus 3. Extra veltm teffimonii, ) Extrà ] San&um San&orum. etiam erat fuppeditare fumptus necef- M Lf e 414 LIBRILEVITICI $. Accipie quoque fimilam, & coques ex , ea 'du.od:e*cim pa- n nes, qui finguli habebunt duas. decimas: hr et 6. Quorum fenos al n 1am Domino ftatues : trinfecus fuperx menfam puriffimam cof n 7. Et pones fuper eos thus lucidiffimum ,ut fit panis in mo- iülimentum oblationis Domini. qu pl popul ^8. Per fingula fabbata mutabuntur coram Domino fufce pti TO a filiis Ifrael foedere fempiterno: 7 fit 9. Eruntque Aaron, & filiorum ejus, ut comedant eos i n 16 loco fan&to: quia San&tum fan&torum eft de facrificiis Domini ld jure perpetuo. 1o. Ecce autem egreffus filius mu) fire1 ieris Ifraelitidis, quem Tuort pepererat de viro JEzyptio inter filios lfrael, jurgatus eft in caftris cum viro Ifraelita. If n 1r. Cumque blasphemaffet nomen Domini, & maledixiffet p ei, addu&tus ett ad Moyfen. (Vocabatur autem mater ejus Sa- lumith, filia Dabri de tribu Dan.) : 12. Mi- 10 fecit Nenimium deficc &. Ciques ex ez.) Munus coquendi gntur , autcorrume- 20 erat Caathitarum , quc erat una ex pantur. dent familiis tribus.Leevi. Vide 1. Paral. 9. Su[zepts a felis Ifrael. ) Q.. d. mate- 32« & càp..23. 29. ria, id eft, farina data fitafiliisIfraels Cope panes vero confedi a Levitis. p Duodecim pazes.) Propofitionis. Singeli babebunt duas — decimas. ) Federe fempiterno.) Lege fempiter- Tith nà, femper fervanda ; vel fententia p Erat unufquifque panis librarum fe- eft, quia hi panes funt quafi. fymbo- re tredecim cum dimidia ; nam con- Civis tinebant duas decimas, feu quintam lum perpetuum feederisiniti inter me; partem . fÉphi; unum autem Ephi con- & populum, illiufqüe memoriam con- tinuo ingerunt. €utm tinet modios tres, hoceít uncias 96o. 9. 4 loco fzto.) Ín atrio tabernaculi. frumentique noflratis libras 6o. unus fünt enim modius frumenti20. libras ha- 1o. Egreffus.) FK.gredi in Scriptura bet. Porro quod deeft ad numerum capitur nonnunquam pro aggredi, Mo) & incipere; fic. Exod. ^. 1. & Deut, unciarum (aliquod enim deeffe fup- 1;. 13. Egreílus etiam dicitur, quia putanti apparebit) addendum eft pro- pter aque pondus farinz mixte ; nam cum Hebrzis multi ZEgyptii fuerant H tribus farine unciis, panis conficitur egreffi, qui Judaica facra fufceperant, Impo & ilhs affinitate conjun&i erant, ut audil quatuor fere unciarum, Vide Corn.a Lapide hie, & in tra&atu de meníu- infinuatur Exod. 12. 38. ubi vulgus ptt zis in fine Pentateuchi. promifcuum innumerabile cum eis Tnati afcendiffe dicitur. D 6. Puriffizam.) uream. l1. Cumque Lblalphemaffet nomen , &$ dtyo 2. ÍIn monimentum eblationse Dami; maledixiffce ej. ) Vlebr. perforavit illud pul »;.) Ut panis hic fit juge memoriale momen, & maledixit: fic etiàm Latini if oblstionis jupis , quam hoc pane He- dicunt confi ere aliquem . raledidtis. Is brei Domino faciunt. Blafphemavi : ergo nomen illud aá- i (8. Per fPogula fabbata ??mlä'äftfi/ll«r.) gullum, & fan&um.. vt * li CAPUT XXIV. 4t$ [ pa- » Miferuntq&e eum in carcerem, donec noffent 10* beret Dominus. 13. Qui locutus eft ad Moyfen, B 14. Dicens: Educ blasphemum extra caftra, & ponant omnäs, qui audierunt, manus fuas fuper caput ejus, & lapidet eum populus univerfus. N Copti 15. Et ad filios Ifrael loqueris: Homo, qui maledixerit Deo x in fuo, portabit peccatum fuum: mini 16. Et qui blasphemaverit nomen Domini, morte moriatur : lapidibus opprimet eum omnis multitudo populi, five ille Civis, m five peregrinus fuerit. Qui blasphemaverit nomen Domini, morte moriatur. lia 17.* Qui percufferit, & occiderit hominerr;, morte moriatur. « Exo. ifet I8. Qui percufferit animal, reddet vicarium, id eflganimam :1.12. * $Oi pro anima. I9. Qui irrog averit maculam ,cuilibet civium fuorum: ficut fecit, fic fiet ei. Tuftle 20. *Fraéturam pro fraCtura, oculum pro ocuïo, dentem pro 'Exo. dente refütuet, qualem inflixerit maculam,. talem fuftinere *1.24. natee x Deut. td; cogetur. 19.21. 21. Qui percufferit jumentum Matt. itete reddet aliud : Qui percuffe- rit hominem , punietur. $: 38- nta nbo 22. [Équum judicium fit inter vos, five peregrinus, five civis peccaverit : quia ego fum Dominus Deus velter, I6 QD 23. Locutusque eít Moyfes ad filios Ifrael, & 'eduxerunt eum , qui blasphemaverat, extra caftra, ac lapidibus oppreffe- eull funt. türd Feceruntque filii Ifrael, ficut praseceperat Dominus Mony du 2m CAPUT JUtd I4. Ponzant - PRAHHLS fu:zs, Efc.) Reddet vwicarimm , id eft , animam pro at Imponebant manus capiti teftantes fe m 4nima.) Animal vivum pro animali eccifo. u audiffe blafphemantem, & impio ca- piti deberi penam, vel, imponebant 19. Mfzwlaæ.) Cicatricem ,. pla- zus manus quafi hoc ritu precarentur , ut &5 Deus in eum omnem peccati peenam gam, vulnus. in Hebreo eft 15 mum, &inde Grecihic uàuov vocant, devolveret, nec regionem , aut po- ideft quidquid,quo hominis corpus de- [lud pulum propter unius fcelus malis 1m- terius redditur. * miffis attereret. n c0. Fraluram pro fradara.) Utfi 1 15. Peccnttzm.) Ponam peecati. fregerit alteri pedem , vel manum; ld 16. SPve peregrinus fuerit. ) Exiam gentilis, & incircumcifus. eidem frangatur pes, vel manus. 21. Puniezser.) Poena mortis. 19. Pereoferse 4m'm.«,!,v)' Qcciderit, [ * e us LIBRÀALEVITIi1CI À e Yo CAPUT XXV. senil Scptimi , id eff. Sabbatici, €& quinquagefimi anni , id eft , Sfubilei jbil quis lex : tion fumenda a fratribus ufura , nec ipfi fervitute per- II petua opprimendi funt , [ed magis ab advenis ts potentibus redimendi. demi p Ocutusque eft Dominus ac Bioyfgn in monte Sinai, di- L cens : E M 2. Loquere filiis Ifrael, & dices ad eos : Quando ingreffi Cnt] fueritis terram,quam ego dabo vobis, fabbatizes faþbatum Do- minl. : : L2 *Exo. X* Sex annis feres agrum tuum, & fex a nnis putabis vineam D 16 771* tuam , cglligésque fru&tus ejus. S 4 9 . eptimo autem anno fabbatum erit terrze, requietionis « k tanto Domini: agrum non feres, & vineam non putabis. s. Quse fponte gignet humus, non metes, & uvas primitia- det 'gum tuarum non colliges quafi vindemiam : annus enim re- Qus, quietionis terrae eft. Íive u 6. Sed erunt vobis 1n cibum, tibi, & fervo tuo, ancillze, & Pegie Pro mercenario tuo, & advenae, qui peregrinantur apud te. epiat 1. Jumentis tuis, & pecoribus, omnia, qus&e nafcuntur, prae- die Q bebunt cibum. Y0 8. Numerabis quoque tibi feptem hebdomadas annorum, id mihi eit, fepties feptem , quae fimul faciunt annos quadraginta no- puà D] vem : bii li 9. Et clanges buccina menfe feptimo, decimo die menfis, tütüy propitiationis tempore in univerfa terra veftra. Qu 10. Sah&i- fimi I 1 ol b Z bLatizetis Sabbatum Domias-) Ob-þ neam fuam. ingredi fa&lxxxros quodam- Tünt i fervate fabbatum terra , facite, modo fecundam vindemiam. Hebr. €0; ut terra feptimo anno quiefcat, Hoc habet zvas feparattonum. £uartm ,. id n quidem preceptum datum eft inmon- eil, quas fcilicet tibi feparas. Po- Liet fed fervari cc- te Sinai in deferto , terat tamen viuez dominus ad cibum, 8 ptum, pofiquaminterram promiflam & vfus domefticos fibi aliquid colli- 3 nd pedem intulerunt; nam lhic etiam di- gere non fecus ac alii faciebant. f M Citur : quando ingre/Fi. fueritis terram , Q. Et clanges bucema menfe feprimo.) &g (e Ícilicet Chanaan. Anno . 4&. exeunte , buccina clange- beta g. Uwas primiiarum uArWm. ) N- bant ; promulgabant annum fe- Votis eat uvas primitiarum eas, quafifibi quentem quinquagefimum fore jubilzri M dominus fundi colligebat, priufquam annum. Incipiebat aurem annus ju- Bona bil&i, fxmul- ac buccinis fuiffet indi- lj permittergt pauperes , & alios in vi- €APUET XXV.X 4v 10. 'San&ificabisqu e annum quinquageümun-ï, & vocabis remiffionem cunétis habitatoribus terrae tuze : ipfe enim eft iil jubileeus. Revertetur homo ad poffeffionem fuam, &.unus- 7,'. 1am - N quisque rediet ad familiam priftir 11. Quia jubileus eft, & quinquagefimus annus. Non fe- retis, neque metetis fj ponte in agro nafcentia, & primitias vin- demis non colligetis 5 N 12. Ob fan&tificationem jubilzei, fed ftatim oblata comedetis. 13. Anno jubilaei redient omnes ad poffeffiones fuas. j m 14. Quando vendes quippiam civi tuo, vel emes ab eo, ne i contriftes fratrem tuum, fed juxta numerum annorum jubilzei emes ab eo, p n I5. Et juxta fupputationem frugum vendet tib;. 16. Quanta. plures anni remanferint poft jubilaeum, tantoó L0tuB creícet & pretium, & quanto minus tempore numeraveris, tanto minoris, gum ven- s det tibi. & emptio conftabit, tempus enim fru 17. Nolite nf Gus, quod die fefti expiationis fiebat, mum , &c. qu& tempore jubilai redi- five ut aliis placet, poft fefti Sceno- bant ad primum dominum fine ullo pegie dies octo abfolutos. pretio. Venditio enim non erat ab- 2 Propitiationis tempore.) In die fefto foluta, fed ad tempus , fcilicet ufque f expiationis, quod. celebratur decima ad annum jubilzi, & quo propius di- die-menfis feptimi. . 3o- Santiifecabi/aue, ) San&um & vendebatur. ftabat ille annus , res minori pretio lfla vero venditionis ra- M mihi dicatum denuntiabis ,. vel pra- tio inftituta, ne confunderentur tri- j no* parabis populum celebritati anni 50. bus, ut familie honefla , & nobiles Er vecalis remifffonem. ) Proclama- bis illo anno fore remiffionem fervi- in fua honeflate confervarentur, ut tf poneretur avaritie modus , ut ferva- tutum , debitorum , & bonorum ; retur quzdam zqualitas interFTebreos, quz ad alios tranfierunt. liquid utque fcirent fe non tam dominium j .« fimile in Athenienfium Rep. indu&um habere terre fue, quam ufum. a Solone, quod e«uszy9uay appella- Redibit ad familiam priflinaus.) Quia jatt- runtid cü, onertm exculfTenem s Au"rg;w- fingulis familiis poffefiones a. [ofue febr. €1Y G Gu TO 44) x TY GT O , redemptio- in terrz partitione attributz funt. mem corporum , 65 poffe/ffonums , ut ait , Laertius in vita Solonis. 12. Ob fantiifrcationem. ) San&ita- po tem jubilei. pum Eff ezim jubilaus.) klebr, 53-,1 jobel Obatz. a radice 5*y qua fignificat adducere, ) Fxu&us fponte n»afcïentes, colli fed cum gaudio, letitia, & jubilo vi- & obvios. delicet, annus adducens laetitiam H f Comedetist.) Carpendo, nonmeten- bertatis, reifcilicet lgtze , & omnium do, aut videminando. ange votis expetita. y f tra annum 14. Nee cemtrifles frarrem tutgi.) Ul- pl Revertetzur bomo ad poffe ffronem fitami.) quinquagefimum — reti- s fi* Bona ftilicet immobilia , agrum , do- nendo. Bibl euwm Com. Menoch. Tow;, , Ggg jindr e 48 LIERITLEFITICI r7. Nolite ffligere contribules veftros, fed timeat unus- 3l quisque Deum fuum , quia ego Dominus Deus vefter. agro bie 18. Facite praecepta mea, & judicia cuftodite, & implete ea, ut habitáre poffitis in terra absque ullo pavore. - 3 tedi 19. Et gignat vobis humus fru&tus fuos, quibus vefcamini usque ad faturitatem, nullius impetum formidantes. dom 20. Quod fi dixeritis: Quid comedemus anno feptimo, fi non feverimus, neque collegerimus fruges noftras? funt 4r. Dabo benediétionem meam vobis anno fe xto ; & faciet 3 fruétus trium anpnorum: femp 22. Seretisque anno oCtavo, & comedetis veteres fruges us- 3j que ad nonum annum : donec nova nafcantur, edetis vetera. fcop 23. lerra quoque non vendetur in perpetuum: quia mea Y eft, & vos advenze , & coloni mei eftis. Deu 24. Unde cun&ta regio poffeffionis veftrae fub redemptionis D] conditione vendetur. p ü 25. Si attenuatus frater tuus vendiderit poffeffiunculam 3 fuam; & vol uerit propinquus ejus, poteft redimere, .quod ile pi, vendiderat. Y 26. Sin autem non habuerit proximum, & ipfe pretium ad Ton redimendum potuerit invenire : K 2/. Computabuptur fru&tus ex eo tempore, quo vendidit, jb & quod reliquum eft, reddet emptori , ficque recipiet poffet- 4l fionem fuam. C0f 28. Quod fi non invenerit manus ejus, ut reddat pretium, habebit emptor, quod emerat, usque ad annum jubilaeum. Ín lurd ipfo enim omnis venditio redibit ad dominum , & ad poffeffo- yem priftinum. U5 t ET 29. Qui vendiderit domum intra urbis muros, habebit licen- Yt d fiam redimendi, donec unus impleatur annus. lur d t 39. Si non redemerit , & anni circulus fuerit evolutus, em- ptor poffidebit eam, & pofteri e pepe jus in perpetqum, & redimi 3« non poterit, etiam in jubilaeo, 31. Sin Tiort Yon; 21. Dabo benedilüiomem meam wobis 30. Eriam im jubileo. ) lta ftatutum anno féxto. ) Hinc patet fertilitatern dOmu ij domibus urbanis, utfrequentiores ) terre fan&e ex parte non fuiffe natu- redderentur urbes ; libentius enim LQ Yit rzalem, fed ex Dei munere. quis domum emet , fi flabilem fibi Quàm 54. Sub conditione vedemtienis vende- fore poffeffionem illius feiat : itaque ahm'u £ur.) Utfcilicetnon folum anno quin- hac lege ad emendas domosintra mu- quagefimo redeat ad Dominum ; fed ri ambitum emptores invitabantur. ino POHE( £tiam ante illum annum redimi poffit. Simul etiam a vendendo deterreban- (iie ( i E o €C KXPUT XXV. 4is Ie 41. Sin autem in villa fuerit domus: quae mufos hon habet, agrorum jure vendetur. Si ante redempta non fucrit, in ju- bilaeo revertetur ad dominum. 32. JEdes Levitarum , quae in urbi bus»funts femper poffünt nini redimi : 33. Si redemptee non fuerint, in jubileeo revertentur ad jf dominos, quia domus urbium Levitarum pro poffeffionibus funt inter filios Ifrael. let 34. Suburbana autem eorum non veneant, quia poffeffio fempiterna eft. Us- 35- Si attenuatus fuerit frater tuus, & infirmus manu, & fu- fceperis eum quafi advenam, & peregrinum, & vixerit tecum, nea 36. Ne accipias ufuras ab eo, nec amplius quam dedifti : time Deum tuum, ut vivere poffit frater tuus apud te. iis 31. Pecuniam tuam non dabis ei ad ufuram, & frugum fu- perabundantiam non exiges. am 38. Ego Dominus Deus vefter, qui eduxi vos de terra Egy- lle pti, ut darem vobis terram Chanaan, & effem vefter Deus 39. Si paupertate compulfus vendiderit fe tibi frater tuus, ad non eum opprimes fervitute famulorum. 40. Sed quafi mercenarius, & colonus erit: usque ad annum dit, jubileeum operabitur apud te , [ef- 41. Et poftea egredietur cum liberis fuis, & revertetur ad em patrum fuorum. cogpationem , & ad pofieffion utip Ggg a 42. Mei Ín tur domorum domini, cum fcirent fe effo 34- Poffffro fempiterma. ) Perpetua, eas in perpetuum amiffuros. Adde que vendi non poteft; & illis ne- íd fadum, quia per poffeffiones , fi- ceffaria ad alenda pecora eorüm. (n.a ve domos urbanas non diftingueban- 33. 4ttenuatut, ) &d paupertatem tur domus, & familiz, atque ita fi- redactus. lafermus swianm. ) Qui fcilicet cor- sm.- ne confufionis periculo venditio in perpetuum permitti poterat, poris labore vidum Íibi parare non tmi 32. 4Edes Levitarmm. ) Hea fupe- poflet. riori lege excipiuntur , nam fi prius 37- Frugum fiip(rrzäum[antikzm.) Non Sin non redimebantur, injubilzo adíuos dominos redibant. exiges pro ufüra plures fruges ab eo, at quam ei dederis mutuo. jorei 33. Pre peffffiomibus funt. ) Quuia 39. Servitute famulorum. ) Servo- Levite alias poffeffiones non habent rum mancipiorum. eïlim quam domos quemadmodum ergo 40. Colongs ) Qrui ad tempüs tantum i ) aliorum poffeffiones redeunt ad do- manet, & mercede accepta colit agros. [j minos, ita domus Levitarum , qu& U/aue ad annum jubilaum , €6c.) Hoc (tf. poffeffiones illorum funt, ad eos re- intellige fi feptimo armo egredi no- luerit , juxta legem Exodi 21.6. n dire giebent, ^ ! p 4 - o LIBRI LEVIT"'*I.C'I 42. Mei enffh fervi funt, & ego eduxi eos de terra Egypti: non veneant conditione fervorum. r erred d metuito Deum tuufn. 43. Ne affligas eum per potentiam, íe S * 44. Servus, & ancilla fint vobis de nationibus , quae in cir- lg €uitu veftro funt. É 45. Et de advenis, qui peregrinantur apud vos, vel qui ex Di his nati fuerint in terra veitra, hos habebitis famulos ; . 46. Et haereditario jure transmüittetis ad pofteros, ac poifi- debitis in aeternum : fratres autem veftros filios Ifrael ne op- primatis per potentiam. I Ef - 4T. Si invaluerit apud vos manus advenze, atque peregrini, ponet & attenuatus frater tuus vendiderit fe ei, aut cuiquam de flir- nust pe ejus. ^ 48. Po ft venditionem poteft redimi. Qui voluerit ex fra- s En) tribus fuis, redimet eum, D nl L 49. Et pat ftodi autem & ipfe potuerit , redimet fe, r'uus, & patruelis, & confanguineus, & affinis. 4Sin so. Supputatis dumtaxat annis 2 tempore venditionis fuae DUnt usque in annum jubilaeum: & pecunia, qua venditus fuerat, juxta annorum numerum, & rationem mercenarii fupputata. 0C $1. Si plures fuerint anni , qui remanent usque ad jubi- Ia leeum, fecundum hos reddet & pretium. 6 $2. Si pauai, ponet rationem cum eo juxta annorum nume- rum, & reddet emptori, quod reliquum eft annorum, qu & $3. Quibus ante fervivit mercedibus imputatis: non amiggt 'eum violenter in confpettu tuo. $4. Quod tüy C0t : 42. Mei eäim/är*ui font. ) Hebrei 46. In eterpum. ) Perpetuo, & te; videlicet; idque nou tantum creatio- to vit& tempore. ; fin ne, fed & redemptione ex fervitute 47. 81 dpvaluerit apud vvos guamus. ad- 4Xgyptica. veza.) 9i gentilis profelytus apud vos Conditione — [ervorum. ): Mancipio- factus fuerit dives, & potens. l gzum. $0. Suppurtatis dumtaxat annis , &$c. ) 44. Sint volis de nationibus.) Man- Si contingat fervum hunc redimi, an- ln ni, qui fuperfunt, & ufque ad jubi- cipila, qu& habueritis fint ex gentili- lgum computentur, « pro annorum bus; non ex Hebrais. sümero pretium domino reftituatur, £0l f 4s. Et de advenis. ) Profelytis , qui v. g. vendidit fe quis ficlis 4o. cum ll ficet converfi fint ad Judaifmum , ni- 2dhue 4o. anni füpereffent ufque ad hil tamen próhibet, quo minus fer- jubileum: fervivit annis viginti, pro p itutem ferviaht. il . reliquis annis viginti fatis erit dare fs famula:. ? SerVPS. 20. ficlos in ejus redemptionem. . ! - E L CAPUT XXV, & XXVI. 4*T p 54, Quod fi per hec redimi non potuerit, Snno jubileeo egredietur cum liberis fuis. BUtt 55. Mei enim funt fervi Mi , filii Ifrael; quos eduxi de terra Zgypti. CAPUT XXVL L Dei. precepta fervänliþz;s bona promittuntur, ttos fervoantibus olli vero plurima mala. : 1. [ Go Dominus Deus vefter: * Non facietis vobis idoluxï;,*Exe., A&2 & fculptile, nec titulos erigetis, nec infignem lapidem 29 4 j eu * litd ponetis in terra veftra, ut adoretis eum : ego enim fum Domi- 8 nus Deus vefíter. P6 a 1 .. f 4. Cuftodite fabbata mea, & pavete San&uarium meum, s, z. Ego Dominus. n 3.* Siin praeceptis meis ambul averitis, & ;n.andata mea cu-"Deut ftodieritis, & feceritis ea, dabo vobis pluvias temporibus fuis y 281- Io Ug 4. Et terra gignet germen fuum, & pomis arbores reple- buntur. i 5. Apprehendet meffium tritura vindcmiam, & vindemia occupabit fementem : & comedetis panem veftrum in faturi- l tate, & absque pavore habitabitis in terra velftra. 6. Dabo paceni in finibus veftris : dormietis, & non erit, i qui exterreat. Auferam malas beftids : & gladius non tranfibit * terminos veflros. u 7. Perfequemini inimicos veftros, & corruent coram vobis. 8. Perfequentur quinque de veftris centum alienos, & cen- j tum de vobis decem millia : cadent inimici veftri glad"io in confpe&tu veftro: 9. Refpiciam vos, & crefcere faciam , multiplicabimini, & firmabo pattum meum vobifcum. Dg? 3 IO. CQ-: l. Ec titulos.) Hebr. get ffazuam, $-- "dpprebendet anelfeum tritura winde- vel columnas fuftinentes ido- miam, Óc.) Antequam trituram ab- lorum ftatuas. l folveritis, inflabit vindemia ; tanta Jaffgnem lapidem.) In idoli fpeciem erit frugum copia, &antequam uvas contormatum. ; Hebr. /Zepicum À feu collegeritis,jam fationis tempus aderit. Jfguratum. Chal. z4eratzoz;s. 10X X, ex 6. Gladiws mom tramfibit. ) INon ti- mebitis hoftium incurfus. 3is "l'ertul. vertunt Zapidez fetpum , la- pidem feilicet eminentem , quem in- g.-Perfequewrur . quinque. de - ueffris flar fcopi affidue intueamini , & ob- centam. ) lta Gedeon cum .trecentis umdibe dR sE -- fervetis ad colendum in eo idolum. ftravit innumeros Madianitas, Judic. $. Pavete,) Reveremini. 74 225 Idem fecerunt Machabzi. — d. 4 ^ * & LIB RI (GEVYVITWULCI 1o. Comedetis vetuftiffima veterum, & vetera novis fuper- venientibus projicietis. E ge :II. Ponam tabernaculum meum 1 n medio veftri, & non ab-; lciet vos anima mea. Tie 1.Cor. 12. * Ambulabo inter vos, & ero Deus vefter, vosque eritis &| 6. 16. populus meus. . f 13. Ego Dom! nus Deus vefter : qui eduxi .VOS de terra JE- gyptiorum , ne ferviretis eis, & qui confregi catenas cervicun 1 3 .veitrarum , ut incederetis ereti. bu *Deut 14. * Quod fi non audieritis me, nec feceritis omnia mandata 28.15. mea , YO "Fhre. 15. Si fpreveritis leges meas, & judicia mea contempferitis, 2. 17* ut non faciatis ea, quae a me conftituta funt, & ad irritum per- Q Malac Ve £e ^ - . Qucatis pa&tum meum: 16. Ego quoque hac faciam vobis: Vifitabo vos velociter Ce in egeftate, & ardore, qui conficiat oculos veftros, & confu- p mat animas veftras. Fruftra feretis fementem, quze ab hofti- bus devorabitur. €0! 17. Ponam faciem meam contra vos, & corruetis coram ho- ftibus veftris, & fubjiciemini his, qui oderunt vos: fug -ietis ; €0 nemine perfequente. 18. Sin autem nec fic obedieritis mihi, addam correptiones veftras feptuplum propter peccata veftra, " Ig. Et conteram fuperbiam duritize veftrze. Daboque vo- bis coelum defuper ficut ferrum , & terram eeneam. de n 20. Con-r -—— Numquam [ervile caput retlum eft. de Yo. Comederis wetufliffma veterum. ) Abundabitis annona, quam abfumere Sed fesoper oLliquum , quale eriam f l; totam nompoteritis, fed illam diutif- collum ejus eft- fime fervare ; aut etiam abjicere co- 4iie if. 4d grritum perducatis patlzm E gemini, novis fructibus fupervenien- meum. ) Sinonfervaveritis leges meas, dl tibus. 2. 4mnbulabo imrer wos. ) Wobis ut fpopondiflis, & pacti eflis. 2dero. 16. I ardore. ) Vox Hebraa nnp ' Servitu- cbaddacbat fignificat i&eram , five Ij- Confregi CATEZAS . 27 c.) motbut regium , qui oritur ex accen- ïiïï te /Ioeyptiaca vos eripui , ut effetis Ii- fione, & maxime oculis infidet, ut beri. Additür, w& ;scedereris eretlz. Q Gra&cus verfus adagialis eft. ait Ifychius. LXX. vertunt. foadiem, & ideram. $ vmOTÉ dovNe/ xeQedvi GeSac Ws'pv "nimas ) Vitas., i 7('5)',' 19. Superbiam. duritia weffra,) Su- &AX adel Gob 4 v &vX£va. NÉGg perbam vellram duritiem.. lu é x Gulum defuper ffens ferrum y B terram 1 CAPUT XXVIL "WL L 40. Confumetur incaffum labor vefter, non firoferet terra p germen, nec arbores poma praebebunt. 1db- 21. Si ambulaveritis ex adverfo mihi, nec volueritis audire me, addam plagas veftras in feptuplum propter peccata veftra: Til 22. Immittamque in vos beftias agri, quae confumant vos, fiant vize veftrae. & pecora veftra, & ad paucitatem cuncta redigant, .ciefertæque P um 23. Quod fi nec fi c volueritis recipere difciplinam, fed am- bulaveritis ex adverfo mihi: jiia 24. Ego quoque contra vos adverfus incedam, & percutiam vos fepties propter peccata veftra. titis 25. Inducamque fuper vos gladium ultorem foederis mei. p Cumque confugeritis in urbes, mittam peftilentiam in medio veftri, & trademini in manibus hoftium, ater 26. Poftquam confregero baculum panis veftri: ita ut de- nfü cem mulieres in uno clibano coquant panes, & reddant eos ad otti- pondus, & comedetis, & non faturabimini. 27. Sin autem nec per hzec andieritis me, fed ambulaveritis ho- Contra me. * : t l; 28. Et ego incedam adveríus vos in furore contrario, corripiam vos feptem plagis propter peccata veftra : um 29. Ita ut comedatis carnes filiorum veftrorum, & filiarum veftrarum. NY 0* 3o. Deftruam excelía veftra, & Wflmulacr.a cenfringam : Ca- detis inter ruinas idoloru m vefirorum, & abominabitur vos. anima mea, A. Lt 41. In tantum ut urbes veftras re digam in folitudinem , & deferta faciam San£tu. ra odorem d 3ria veítra, ner. recipiam ult enm fuaviffimum. 32. Difper- -..»It;z'Aut décem mulieress &£e. ) QQua- 4neam.) INec e Celo pluvias mittam, a mec terra fruges producet, ac fi enea rum fingulis abte vix fufficiebat eliba- Q65 effet. us unus. ^ M Sz ambulawerits ex adverfamihai.) Reddenz eos ad pondss.) lta ut quan- Si mihi adverfi, & inobedientes tum vultiscomedere non poffitis, nec mp p n hvt qitis. quantum fames exigit. a T4. Comtrm wos ad: vfees ïnredz;;n; ) 30. Excelfa veftra.) "empla idolo- rum, que in excelfis locis Gentilium j & male mul&ans. Quafi hoftes vos invadens, puniens jfey fitu.edificarunt Juflzi. Tercutiam "vos füpties..) Gravibus,, Simmlacra confrimgam.) klebraica vox snultiplicibusque plagis. tydunm Bammonsn, íimwlacra folis 26. Baculum panis. ) V ocatur bacu- fignificat. 1dinc fortaffe Jupiter Ham- N monius, dus, quia eff füleimentum vite , fi- "L mülis phrafis eft Pfal. 104. 16; Ifa. 3«1- (s Deértafacinam Santunria viftra-) "V A^5 LIBRI LEViTICi 52. Difpefllamque terram veftram, & ftu pebunt fuper ea hi inimici veftri, cum habitatores illius fuerint. ab 33. Vos autem difpergam in Gentes, & evaginabo poft vos fücc gladium, eritque terra veftra deferta, & civitates veftrze di- Det ruta. ; 24. Tunc placebunt terree fab bata fua cun&is diebus foli- det tudinis fuze : quando fueritis. Fpo 55. In terra hoftili, fabbatizabit, & requiefcet in fabbatis legc folitudinis fuze, eo quod non re quieverit in fabbatis veftris, Tüor quando habitabatis in ea. 36. Et qui de vobis remanferint, dabo pavorem in cordibu& eorum in regionibus hoflium : terrebit eos fonitus folii volan- j tis, & ita fugient quafi gladium : cadent, nullo perfequente, 37. Et corruent finguli fuper fratres fuos quafi bella fugien- 1 tes, nemo veftrum inimicis audebit refiflere : vott 48. Peribitis inter Gentes, & hoftilis vos terra confumet. Q9 10ri 39. Quod fi & de iis aliqui remanferint, tabefcent in iniqui- ) tatibus fuis, in terra inimicorum fuoruni ,& propter peccata ul patrum fuorum , & fua affligentur : Qu 40. Donec confiteantur iniquitates fuas, & majorum fuorum, r quibus preevaricati funt in me, & ambulaverunt ex adver mihi. : bit: 41. Ambulabo igitur & ego contra eos, & inducam illos in terram hoftilem, donec érubefcat incircumcifa mens eorum : db ,tunc orabunt pro impietatibus fuis. 42. Et recordabor foederis mei, quod pepigi cum Jacob, & Yíaac, & Abraham, Térrce quoque memor ero: lten Ü 223 us cum reli&ta fuerit ab eis, complacebit fibi in fab- batis fuis, patiens folitudinem propter illos. Ipfi vero roga- fiab Qün bunt pro peccatis fuis, eo 4 quo'd abjecerint judicia mea; & leges meas defpexerint. u Yi us 44 Attamen Sive.que idolis, five que' mihi .de- Pibptef peccata:fua tabe pa.-ti'iaiiArr-x:o; loft dicaflis. fumentur.. futur "'Oderem' foearoi fimum.y 'Eiolocaufio : T Coapx. PDeoircume ,/szm: [27/ 2777 ) Hebr.' ufla furi, & thymiamatis- domee . bumihtrur. inciseumcilum: cor. eod 9s y 34- Placebümz D fabbata fzm ) *um, corfcilicet improbum, durum, le Qua vacabit vobis ejectis. rebelte, ithmündum. t 34. Nom requieveres im fabbatis - Tunc érabunt.) Continentibus malis, f(5 £o quod'illi quietem fe ptimi:am; f & plágis;ad penitentiam excitati. i ni ob avaritiam abftuleritis.- 43« Complacebit ffb; i5 ]kþäazi& Juis. ) hi d « 38« Tabefeent. ininiquitatibus fuis. ) Fruetuz. quiete füd«. li — - CAPU 4 3NND XX VIL 428 T eg 44. A&tamen etiam cum effent in terra hoftili., non penitus [v abjeci eos, neque fic defpexi, ut confumerentur, & irritum facerem paCctum meum cum eis. Ego enim fum Dominus & d Deus eorum; 45. Et recor daborg foederis mei priftini, quando eduxi eos [oli- de terra Egypti in confpe&u Gentium, ut effem Deus eorum. Ego Dominus Deus. Haec funt judicia, atque praecepta, & bats leges, quas dedit Dominus inter fe, & inter filios Iírael in diri, monte Sinai per manum Moyfi. CAPUT T XXVII dibu olat- Variorum generum «vota ; & illorum.ac decimarum perfolutio: te, cutusque eft Dominus ad Moyfen , dicens: pie !À LO 2. Loquere filiis Ifrael, & dices ad eos: Homo qui et, votum fecerit, & fpoponderit Deo animam fuam, fub aeftima- tione dabit pretium. 3 Nqu mum CCaLa 3. Si fuerit mafculus a vigefimo anno üsque ad fexagefi annum , dabit quinquaginta ficlos argenti ad menfuram San- Quarii: rürm, 4. Si mulier, triginta. yerfo .5. À quinto autem anno usque ad vigefimum, mafculus da- bit viginti ficlos : foemina decem. 051n um - 6. Ab uno menfe usq ue ad annum quintum , pro mafcuIö- dabuntur quinque ficli: pro foemina, tres. 7. Sexagenarius, & ultra mafculus dabit quindecim ficlos: lb7& foemina decem. fqb 8. Si pauper fuerit, & zeftimationem reddere non. valebit, ftabit coram facerdote, & quantum ille zeftimaverit, & viderit 'oge eum poffe reddere, tantum dabit. 9. Animal leges .44. Noz Zaenim:abje;iea':.) INam pe- portet aquas vel ligna ad fan&uarium;' nitus abjiciam , cum in captivitates ut verrat atrium , &c. ut fubferviat VE - hoftium devenerint ; præteïitum pro Levitis. S ^* futuro. * Sub eflimatioge. ) Qus hic taxatur; Y60f- AS. Hec fünt Tudicia, 6c.) Fl fun & prafcribitur , dabit pretium. Hebr jufie minz, & pone, quas Deus le- 3. Md menfsram fantiuarz. ) Vide y £is violatoribus intentat, &inflivit. di&a Exod. 30. 15. Per manun Moyff.) Per Moyfem. $- 4 quinto autem anuo. ) Si videli- yrüm, cet parentes eum. devoverint; nam maïiä, 2. SP eponderit IDeo amimam fuam.) puer quinquennis, cum careat ufu ra- It Voverit feipfüm maneipare cul- tionis, vovere non poteft. tui divino in tabernaculo, ut fcilicet 9. Coraz Sacerdote. jis) Dibl, cum Com,. Menoch. Tom., I. E )Etigm minore, LT5 LEV[T—I(III 426 ; 9. Animal "utem , quod immolari poteft Domino: fi qpis voverit, fanCtum erit. 10 jo. Et mutari non poterit, id eft, nec melius malo, nec G pejus bono: quod fi mutaverit, & ipfum, quod mutatum eft, & illud, pro quo mutatum eft, confecratum erit Domino. 1r. Animal immundum , quod immolari Domino non po- jub teft, fi quis voverit, adducetur ante facerdotem: Yel 12, Qui judicansutrum bonum,an malum fit, ftatuet pretium. 13. Quod fi dare voluerit is, qui offert, addet fupra aefti- Yi mationem quintam partem. 14. Homo fi voverit domum fuam, & fan&ificaverit Domi- fic no,confiderabit eam facerdos utrum bona, an mala fit, & juxta fün pretium , quod ab eo fuerit conftitutum , venumdabitur: $. Sin autem ille, qui voverat, voluerit redimere eam, da- bit quintam partem aeftimationis fupra, & habebit domum. yx red 16. Quod fi agrum poffeffionis fuce voverit, & confecraye- rit Domino: juxta menfuram fementis zeftimabitur pretium: ef fi triginta modiis hordei feritur terra, quinquaginta ficlis ve- D numdetur argenti. fv Qu 17. Si ftatim ab anno incipientis jubileei voverit agrum, quantum valere poteft , tanto seftimabitur., Do I8. Sin autem poft aliquantum temporis : fupputabit facer- 0s pecuniam juxta annorum, qui reliqui funt, numerum, [d Yen usque ad jubilaeum , & detrahetur ex pretio. 19. uod fi voluerit redimere agrum ille, qui voverat, ad- 101 Autc det quintam partem zeftimatae pecunize, & poffidebit eum. Tum 20.. Sin autem noluerit redimere, fed alteri cuilibet fuerit lon venumdatus , ultra eum qui voverat, redimere non poterit: àmm i €ur. x ol qui eo tempore miniftrat ; nam non Duinquagiuta ffclis. ) Non femel ton| , exprimitur hic Pontifici hoc refervari. tantum, fed annuis. 12. Judicans utrum bonum ,. am ma- 17. Tauto effimabitur. Juxta le- [ Ium.) An magni valoris, anexigui. gem datam, ut fcilicet pro agro, qui Qu 13. «ddet füpra afimationtm. quin- ferebatur 30. modiis, darentur. £o. il ficli annui, & fic proportione de re- zampartem, ) Flocadditamentum con- idf ftitutum eft, ne faciles effent voven- liquis, computando annos, qui re- tt tes ad redimendum, quod femel Dee ftabant ufque ad proximum jubileum, tüt votum erat. 20. S£z anutem , 5c. ) ETujus verfus, us 14. Santiificaverit.) Per votum con- & fequentis hec eft fententia; fi quis fecraverit. agrum fuum voverit , nec redemerit LE puo 16. Agrum po[fffouis fue. ) Quem à facerdotibus, cum annus jubila;i ad- ^ pt füum , & proprium poffidet. veneriþ, nog recipiet agrum fuum ; [4 3- CAPUT XXVII. LÀ 417 $ a1. Quia cum jubilai venerit dies, fan&tificaftis erit Domi- no, & poffeffio confecrata ad jus pertinet facerdotum. : 22. Si ager emptus eft, & non de. poffeffione majorum fan- &ificatus fuerit Domino : M: j 23. Supputabit facerdos juxta annoru m numerum usque ad )- jubileeum , pretium & dabit ille, qui voverat eum , Domino. 24. In Jubileeo autem revertetur ad priorem dominum,qui li vendiderat eum, & habuerat in forte poffeffionis fuze. 25. Omnis zeftimatio ficlo fan&tuarii ponderabitur. . * Siclus "Exo. viginti obolos habet. 30.13. um. l 26. Primogenita, que& ad Deum pertinent, nemo fan&i-,. p ( ficare poterit & vovere ; five bos, Aüve ovis fuerit, DominiEzech funt. 4j:12. 27. Quod fi immundum eft animal, redimet, qui obtulit, juxta eeftimationem fuam , & addet quintam partem pretii: fi redimere noluerit,vendetur alteri quantumcumque a te fuerit g- ]- ceítimatum. 28. Omne, quod Domino confecratur, five homo fuerit, five animal, five agerj non vendetur, nec redimi poterit. n Quidquid femel fuerit confecratum , Santtum fan&torum erit Pomino. Hhh 2 29. Et Ir. & fi facerdotes ante annum jubilei 26. Primogenita, qua ad Dominum h vendiderint agrum illum, redibit an- pertinent , nemo [auilzfrcare poreriz. ) nojubilzi ad ipfos facerdotes, non Hac non poterant voto fanctificari ; autem ad priorem dominum. Ve- quia Domino immolanda erant ratio- rum quia Levite poffeffiones habere ne primogeniturz , ut p jl gtet LXum non poífunt, cum in anno jubilzei 18. 17. agrum illum receperint, vendent ali- 27. Quod ff immundum eff animal.) IH cui ex ea tribu, ex qua erat primus Sermo eft de animali primogenito. pofleffor, ne tribuum pofleffiones confundantur. Vendetur alteri. ) Vendi poterit ; d nam fi is, qui obtulit , noluiffet re- 22. $i ager emptusefl , €$c. ) Senten- dimere, nihil vetabat quo minus ani- Q« tia eft ; fi quis emit agrum, & ante- 1al illud fibi facerdos retineret, Jt quam a venditore redimatur, vovet jllum Domino , adveniente jubilzo 28- Omne , quod Domino con[ecratur, O *.) Omnia que voventur Deo eo te ad priorem dominum , qui vendide- It rat, redibit, quia qui vovit non po- genere voti, quod r23H c£erem , ap- I tuit aliud per votum offerre, quam peliat hic textus Hlebrzus, & grace jus. quod habebat poffidendi, ufque dicitur Z»Z9uuu, amatbema j vendiaut if ad annum illum, quo oninia ad pro- redimi non potefl ; nam hzc eft pe- us rit prios dominos revertuntur. culiaris hujus voti natura, ut quod 2s. Gelo Santiuarss. ) Vide dida perillud vovetur, abfolute, perfedte, KExod. 30. 13- & irrevocabiliter Deo confecretur, )5 4:8 RI LEVITICI. CAPUT XXVII. 29. Et omiffs confecratio, quae offertur ab'homine non re- dimetur, fed morte morietur. 3o. Omnes decimee terrae, five de frugibus, five de pomis - arborum, Domini funt, & illi fanGificantur. I Si quis autem voluerit .rec'iimere decimas fuas, addet quintam partem earum. H 2. Omnium deci marum bovis, & ovis; & caprze , quze fub paltoris virga tranfeunt, quidquid decimum venerit, fan&ifi- cabitur Domino. 43. Non eligetur nec bonum, nec malum , nec altero com- L mutabitur. S1 quis mutaverit: & quod mutatum eft, & pro quo mutatum eft, fanctificabitur Domino, & non redimetur. 4. Hsec funt preecepta, quae mandavit Dominus Moyfi ad £ilios Ifrael in monte Sinai. pe qll ff Y EE r4 D W5 27 LR o d 0 NY X " (X U a hi h . LIBER N T 29. Omnis confeeratio.) Elebr. omne 31. .4ddet q:?inmm partem.^) Dabit Cberem. juftum pretium decimarum , & pra&- fi : Morte meorsetur.) Si occidi poffit aut terea adhuc quintam ejus pretii par- te tetn. Hoc ita fa&um, ut deterre- b fioccidereliceat, utfifitanimal mun- dum, aut fi hoíles fint morti a Deo rentur a redemptione eorum, qu& 3 addidi , cujus exemplam habemus, Deo debebantur. p nhum. 21. ?. ubi Chananaziab Hebrzis n voto Cjerem , devoti , omnino , & 32. "Que fub paflorisuirga tranfeunt.) ad internecionem fuccifi funt. Qus a paftoribus reguntur, feu po- [ tius numerantur , 30. De frugitus [rve de pomis. ) De da funt. cum decimg dan-- s Oomnibus fru&ibus terra. h Dewini funt.) kiwc lege Domino Quidquid decimum venerit.) Quafi D debentur. dicat, dabit, quod forte obtigerit, Er ii fanthfecantur. ) SanGificari, dum (üb virga numerat , xüve bonum da?i & offerri debent. Ét, five malum. 4 ;- 4 - p n RE *-** XaA3E 429 H LIBER NUMERI, t HEBR AICE VAJEDABBER CAPUT PRIMUM. Numemns duodecim tribuum bellicis viris , filii Lewi ad dg"ereiza dum tabernaculum znjlztzmm*ur. " Ocutusque eft Dominus ad Moyfen in deferto Smal in tabernaculo foederis, prima die menfis fecundi, anno L altero egreffionis eorum ex JEgypto, dicens : . 2. * Tollite fummam univerfze congregationis filiorum Ifrael *Exo. er cognationés & domos fuas, & nomina fingulorum, quid- 3912* quid fexus eft mafculini, A vigefimo anno & füpra, omnium virorum fortium ex Ifrael & numerabitis eos per turmas fuas, tu, & Aaron. Lruntque vobifcum principes tr1buum ac domorum i in cognatïombus fuis, $. Quorum ifta funt nomina: DeRuan,FlïfurühusSedeun 6. De Slmeon, Salamiel filius Surifaddai. HBh $- 7De N deferto $124i. ) Omniaenim hzc feminz, & pueri ad bella i inepti ; h1c uÀ autem ineunda erat fumma virorum cap. I. ufque ad cap. 10.num. 1. fa&a funtin 12. manfione , quz fuit fortium , quorum ufus in bello effe in Sina. poterat. In Tabermaculo.) n San&o San&o- 3. M vvigeffmo anno, G füpra. ) Qum FE rum , & propitiatorio. haec.etas militia: apta. i - Toll;refummam.) Alius etiam cen- Omnium virorum fortium. ) Owmnes fvs popuh initus fuerat in deferto an- plane numerati, & omnes fortes erant te fabricam tabernaculi pro contri- divino beneficio ;nam ut eft in Pfalmo, butione ad eamdem excitandam Exod. Non erat in tribubus eortm Infirmas. iNunc fecundo numeratur po- 38. 2j* 4. Principes zribtuzR). Princeps tri- pulus ad cáftra melius, & ordinatius bus erat primogenitus , qui ab ipfo infiruenda, & ut exactius populi nu- capite tribus five a Patriarcha , verbl merus conüatet aptiufque caflra. cir- gratia, Juda, dire&e per lineam pri- ca tabemaculum difponerentur. mocemtorum defcendebat, Sllnlll Filierum lfrael.) Nulli enim profe- modo prmupes familiarum erant pri- lyti, aut /Egyptii , aut ex aliis gen- mogeniti familiz iilius. ] tibus criundi numerati funt ; licetnon $. De Rubeg. ) Tribus, & Patriar- ex1gua horum eiTet multxtudo inter cha ordine thori numerantur : fiii uxoris Lie , prlmo EHlebreos, ut patet Exxod. 12. 38 tum filii Rachelis, Quidauid fexus eft ma[culini. ) iNam tandem filii aacxllarum LIB'RI NOUMERI 4j0 7. De Judà ; Nahaffon filius Aminadab, .8. De Iffachar, Nathanael filius Suar.. : 9. De Zabulon, Eliab filius Helon. 1o. Filiorum autem Jofeph, de Ephraim , Elifama filius Am- * miud, de Manaffe , Gamaliel filius Phadatler. 1ii. De Benjamin; Abidan filius Gedeonis. 12. De Dan, Ahiezer filius Amifaddai. £0 2 13. De Afer, Phegiel filius Ochram. y 14. De Gad, Eliafaph filius Duel. xs. De Nephtali, Ahira filius Enan. 16. Hi nobiliffimi principes multitudinis per tribus, & co- juu gnationes fuas, & capita exercitus lírael.- Tut 17. Quos tulerunt Moyfes, & Aaron cum omni vulgi mul- p titudine: 18. Et congregaverunt primo die menfis fecundi, recenfen- tes eos per cognationes, & domos, ac familias, & capita?. & nomina fingulorum , a vigefimo anno & fupra. h Ig. Sicut praeceperat Dominus Moyfi : Numeratique funt p in deferto Sinai. 2o. De Ruben primogenito Ifraelis per generationes, & fa- milias, ac domos fuas, & nomina capitum fingulorum, omne, do quod fexus eft maículini a vigefimo anno & fupra, proceden- * lr tium ad bellum, pr 2I. uadraginta fex millia quingenti. 22. b e filiis Simeon per generationes; & familias, ac domos cognationum fuarum recenfiti funt per nomina, & capita fin- lu gulorum omne , quod fexus eft maículini a vigefimo anno & $Q^ fuüpra, procedentium ad bellum , €e 23. Quinquaginta novem millia trecepti. - 24. De filiis Gad per generationes, & familias, ac domos «€ognationum füarum recenfiti funt per nomina fingulorum a C0 viginti annis & fupra, omnes, qui ad bella procederent, Vi 25.Qua- de 16. Noliffmi.) Vox Wlebraa ;s. latius patet, quam familia, aut do- witatos, vel vecaro: fignificat ; fape mus, & unageneratio , five ut Lati- tamen pro magnatibus, nominatis, ni loquuntur Gez: plures familias, do- (0 illuftribus, aut fama inclytis accipitur. mofque ampleditur. In Hebrao eft, Yl 17. És tule;umt, ) KQuorum nomi- feceramt eos generari, id eft, in publi- matulerunt, & intabulas cenfus re- de fulerunt. cas tabulas defcripferunt eorum origi- nes LXX. habentZzi£ovo?ca» , idefts 30. Pergeuerationer,) Generatio hie i &£o«s, fabulas, retulerunt, La CAPTH'T T 43rT 2f Quadragintaquïnque/ millia fexcenti quinqtfaginta, 26. De filüs Juda per generationes, & familias, ac domos cognationum fuarum, per nomina fingulorum a vigefimo anno M & fupra, omnes, qui poterant ad bella procedere, 27. Recenfiti funt feptuaginta quatuor millia fexcenti. 28. De filiis Iffachar per generationes, & familias, ac domos cognationum fuarum, per nomina fingulorum a vigefimo anno & fupra, omnes, qui ad bella procederent, « .49. Recenfiti funt quinquaginta quatuor millia quadringenti. 3o. De filiis Zabulon per generationes, & familias, ac do- Q mos cognationum fuarum recenfiti funt per nomina fingulo- rum a vigefimo anno & fupra, omnes, qui poterant ad bella ul« procedere, 31. Quinquaginta feptem millia quadringenti. Cf 32. De filiis Jofeph, filiorum Ephraim per generationes, ,& : & familias; ac domos cognationum füarum recenfiti funt per nomina fingulorum a vigefimo anno, & fupra, omnes, qui ii poterant ad bella procedere, ^ $33. Quadraginta millia quingenti. h 34. Porro filiorum Manaffe per generationes, & familias, ac 16 domos cognationum fuarum recenfiti funt per nomina fingu- i lorum a viginti annis '& fupra, omnes, qui poterant ad bella procedere, 35. 'Triginta duo millia ducenti. ]s 56. De filiis Benjamin per generationes, & familias, ac do- i. 5os cognationum fuarum recenfiti funt nominibus fingulorum f: a vigefimo anno & fupra, omnes, qui poterant ad bella pro- €edere, . 27. Im ginta quinque millia quadringenti. 0s 598. De filiis Dan per generationes, & familias, ac domos cognationum fuarum recenfiti funt nominibus fingulorum a vigefimo anno & fupra, omnes , qui poterant ad bella pro o* lo dere, 2 Sexaginta duo millia feptingenti. d 40. De filiis Afer per generationes, & familias ac domos d cognationum fuarum recenfiti funt per nomina fingulorum a o vizefimo anno & fupra, omnes, qui poterant ad bella proce- efh bt dere, If j5 41. Quadraginta millia, & mille quingenti. 42. De — 43 LIBRI NUMERI 45». De filifs Nephtali per generationes, & familias, ac domos cognationum fuarum recenfiti funt nominibus fingulorum a vi- gefimo ànno & fupra, omnes, qui poterant ad bella procedere, 43. Quinquaginta tria millia quadringenti. 44. Hi funtquos numeraverunt Moyfes, & Aaron, & duode- cim principes Ifrael,ünguloq per domos cognationum fuarum. 45. Fuéruntque omnis numerus filiorum lírael per domos; C0 & familias fuas a vigefimo anno & fupra, qui poterant ad bella rocedere, 46. Sexcenta tria millia virorum quingenti qumquagmta. fü 47. Levitee autem in tribus fam*harum fuarum non funt numerati cum eis. Q 48. Locutusque eft Dominus ad Moyfen dicens: 49. Tribum Levi noli numerare , neque pones fümmam eo- pr tum cum filiis IHírael : 3o. Sed conítitue eos fuper tabernaculum teftimonii, & u Ipfi CünCta vafa ejüs, & quidquid àd caeremonias pertinet. ortabunt tabernaculum, & omnia utenfilia ejus: & erunt in minifterio, ac per gyrum tabernaculi metabuntur. ü sr. Cum proficifcendum fuerit, deponent Levitae taberna- Culum: cum caftrametanda, erigent, quisquis externorum [U accefferit) occidetur. ] 2. Metabuntur autem caftra filii Ifrael unusquisque per turmas, & cuneos, atque exercitum fuum. pr $3. Porro Levitee per gyrum tabernaculi figent tentoria, ne fiat indignatio fuper multitudinem filiorum Ifrael, & excu- f babunt in cuftodiis tábernaculi teftimonii. $4. Fecerunt ergo filii Ifrael juxta omnia, quae præceperat p Dominus Moyfl CAPUT 47. Leviza . non funt usmerati. ) $0. Ef ququuzd 4d ceremomias perii- l Quia in caftrorum metatione non col- zef.) Omnia vafa, omnemque fupel- locabantur cum aliis tribubus , eo le&ilem tabemacuh Per vum tabernacult ) Et etiam h4 quod circa ipfum tabernaculum ejus ut atrü. uo ordine circa tabernaculum li minifleriis deputati ver(zbantür , i patet num. $o. ideoque a duodecim co*hfedermt habes infra cap. 3 f tribubus fecreti fuerunt tabquam pars; . Cum Mjimmet;mdam ) Cum ca- r & tribus Domini , ejus obfequuq di- ftra locanda, & figenda erunt. cata. Erat autem tribus hac a mili- Externorsum. ) Qui non fint de tri- it bu Levi. L tia exempta : quamquam a militando D nonarcebantur Levitz, fi aut neceffitas g2. Per Urmas , & cuneot.) klebr. k àd poftularet, aut ipfi fponte vellent, per vexilla fua. ut patet in Machabais. Vide Jofephum &3. Excubabunt in cuffodi. ) Dili- 1.35. Antiq. cap. 11. & l. 4. cap. 4- genter cuftodient excubantes. E k*x a* x 433 Qs Q'APUTTUCIR Y Oua tribus ad quamvis mundi plagam ordinentur., recenfitis f familiarum principibus. de cutusque eft Dominus ad Moyfen, & Aaron , dicens: il i.Lo 2. Singuli per turmas, figna, atque vexilla, & domos 3l 0S» cognationum fuarum, caftrametabuntur filiorum Iírael, per gy- J la rum tabernac.ili foederis. 4. Ad Orientem Judas figet tentoria per turmas exercitus fui: eritque princ.ps filiorum ejus Nahaffon filius Aminadab. Unt 4. Et omnis de ftirpe ejus fumma pugnantium , feptuaginta quatuor millia fexcenti. s. Juxta eum caftrametati funt de tribu Iffachar) quorum e princeps fuit Nathanael filius Suar. E 6. Et omnis numerus pugnatorum €jJ us , quinquaginta qua- , & tuor millia quadringenti. p Wi 7. In tribu Zabulon princeps fuit Eliab filius Helon. *$. Omnisque de ftirpe ejus exercitus pugnatorum, quinqua- j ginta feptem millia quadringenti. - 9. Univerfi, qui 1n caítris Judse annumerati fünt, fuerunt ul centum o€toginta fex millia quadringenti: & per turmas fuas primi egredientur. Xt Io. In caftris filiorum Ruben ad meridianam plagam erit princeps Elifur filius Sedeur: m 1I. Et cun&tus exercitus pugnatorum ejus, qui numerati ( fünt, quadragin:a fex millia quingenti. I2 uxta eurn caftrametati funt de tribu Simeon : quorum v princeps fuit Salamiel filius Surifaddai : l 15. Et (l) "$ ldegnli per turmas , fégna , atque lo f.dz fuiffe leonem ; Ruben homi- d- vexilla, Gc.) Tlebr. Simguii jux- nem; Ephraim bovem ; Dan aqui- ta vexidum fuum in fgnis domus patrum lam. 8De hoc nihil certo conftat; & am fuorum — cafframetatuntur. "Tradunt crediderim effe Hebraorum Rabbino- u Hebrzi, Ifraelitas caftrametatos fuif- rum figmenta. fe circa tabernacuium, ut ab illo per 9. Per turmas [uas primi egredientur.) ( unum miliare abeffent ex omni late- Cum movenda erunt caftra, hi primi re, quod non eft intelligendum de relida [flatione procedere debebant: [ Levitis, qui proximi erant taberna- nec mirum , fiquidem ut plurimum orientem verfus ibant, & hzc caftro- tores. culo, & atrio , quippe illius excubi- 2 rum, ac tabernaculi feederis pars erat Vexilla.) Dicunt Hebrai in vexil- anterior. Ji B;Hl. c m Com, Menoch, Vg L lii N- 434 "CLIBRI NUMERL 13. Et cufittus exercitus pugnatorum ejus, qui numerati funt ,.quinquagintta novem millia trecenti. g I4. In' tribu Gad princeps fuit Eliafaph filius Duel. 15. Et cun&us exercitus pugnatorum ejus, qui numerati tur al funt , quadraginta quinque millia fexcenti quinquaginta. 16. Omnes, qui recenfiti funt àn caftris Ruben , centum quinquaginta milla, & millé quadringenti quinquaginta per füa ge turmas fuas: in fecundo loco proficifcentur. 17. Levabitur autem tabernaculum teftimonii per officia Le- vitarum., & turmas eorum , quomodo erigetur, ita & depone- eti tur. Singuli per loca,.& ordines fuos proficifcentur. I8. Ad occidentalem plagam erunt caftra filiorum E J quorum princeps fuit Elifama filius Ammiud. phraim, hr I9. Cun&us exercitus pugnatorum ;ejus, qui numerati funty quadraginta millia quingent. 20. Et cum eis tribus filiorum Manaffe. L 5 quorum :pr'ince»ps. fuit Camaliel filius Phadaffur ; l) ar, Cun&tusque.exercitus pugnatorum ejus, qui numerati funt , trigintaduo millia ducenti. 22. In tribu filiorum Benjamin princeps fuit Abidan filius Gedeonis. BD 23. Et cun&tus exercitus pugnatorum ejus, qui recenfiti funt , triginta quinque millia quadringenti. 24. Omnes , qui numerati funt in caftris Ephraim , centum à o€to millia centum per turmas fuas: tertii proficifcentur. 25. Ad Aquilonis partem caftrametati funt filii Dan: quo- rum princeps fuit Ahiezer filius Ammifaddai. & 26. Cun&us exercitus pugnatorum ejus, qui.numerati funt; fexaginta duo millia feptingenti. P 27.. Juxta eum fixere tentoria de tribu . Afer: quorum prin- f ceps fuit Phegiel filius Ochran. p 28. Cun&us exercitus pugnatorum 'ej-us,-qu'ï numerati funt, quadraginta millia, & mille quingenti. 29. De tribu filiorum N [.: Enan. ephtali princeps .fuit Ahira filius nj *äo. Cun&uys 17. Lewabitsr antem taä-e?navu!um fe- Iteria, qua cap. fequenti fingulis Deus p dErmonii per officia Levitarum.) 'laber- diflribuit. li naculum diffolutum portabitur a Le- Quorzodo erigettr, ita. ( deponetur. ) iri Sitis fecundum diftin&ta eorum mini- TIidem qui officium erigendi habucrint, iidem habebunt -& deponengi. pR À &€ ATU E H-&dJIL« 435 jnd ;0. Cun&us excrcitus pugnatórum. ejus quiffquaginta triz yaillia. quadringenti. 51. Omnes ,. qui numerati funt in caftris Dan, fuerunt cen- latl tum quinquaginta feptem millia fexcenti, & noviifimi profi- cifcentur. Hic numerus t -3') horum-Ifrael, per domos cognationum fuarum, & turmas divifi exercitus, fexcenta trja millia quin- t genti quinquaginta. E 33. Levitae autem non. funt numerati inter filios Hrael: fic Die enim. praeceperat Dominus Moyfi. 34. Feceruntque filii Ifrael.Juxta. omnia , quze mandaverat Dominus. ilj Caftrametati funt per turmas (uas : & profeéti. per familias ,. ac. domos patrum . fuorum. ii CAFUT LL lps Levitie in tabernaculi minifierium a[finnpti? mimerantur , cum: [uis: principibus , ac minifleriis , & loco primogenitorum l/rael fufci- at . piuntur,rcliqua primogenita numerum Levitarum. lUi excedentia: pretio redimuntur. r. [ JJE. funt generationes Aaron, & Moyfi , in die, qua'Io- ( cutus eft. Dominus ad Moyfen in monte Sinai. 2.* Et haec nomina filiorum: Aaron:: primo *Exo; f g.enims ejus Na- 6..23. dàb , deinde Abiu, & Eleazar , & Ithamar.. 3. Haec nomina filiorum Xaron facerdotum, qui un&ti funt,. o & quorum replete, & confecratse manus , ut. facerdotio fun- gerentur.. f 4.* Mortui fünt enim. Nadab, & Abiu, cum offerrent ignem *Lev. alienum in:confpe&tu Domini in.deferto Sinai; absque liberis : 1o. r. fun&ique. funt facerdotio Eléazar, & Ithamar coram Aaron?**r p4 patre fuo; Iit2 5':- LO'* 24 Encratismes darom , 6 Moyf.) liorum Aaron; quia hi facerdotium l..(l Fitii. Aaron ,. & Moyfis:: Li- funt adepti:' pofteri vero Moyfis, ) ceto2uiem videantur tantunr numera- qui in inferiori Levitarum gradu ba- ferunt , Levitis cum reliquis: Caathitis r fiiAuon, tamen utriufque gene- numerati fünt. j ratio recenfetur-num..27. & 28. hu- jüs:capitis , ubi fermo . eft de Levi- 3: Replet4 & confierata manus;) Re- 11 tis; Amramitis j hi enim' fünt- filii plere manus eft- ililas ad. facerdotium Aaron;, & Moyfis, quod patrem Am« confecraïe;' nam. facerdotum novo- ram: habuerunt. Et quidem:- initio rum manus tum donis, & facrificiis, : capitis hujus peculiaris mentio fit fi- tum uncione olei implebantur. N2 / 436 LIBRI NUMERI 5 Locutu$que ett Dominus ad Moyfen , dicens: 6. Applica tribum Levi, & fac ítare in confpet&tu Aaron fa- cerdotis, ut miniftrent ei, & excubent, 7. Et obfervent quidquid ad cultum pertinet multitudinis coram tabernaculo teftimonii, 8. Et cuftodient vafa tabernaeuli, fervientes in miniftetio r ejus. 9. Dabisque dono Levitas. Io. Aaron, & filiis ejus, quibus traditi funt a filiis Ifrael. Aaron autem , & filios ejus conftitues fuper cultum-facerdotii. Externus , qui ad miniftrandum accefferit, morietur. g 11. Locutusque eft Dominus ad Moyfen, dicens : r I2. Ego tuli Levitas a filiis Ifrael pro omni primogenito, (iï *Exo. qui aperit vulvam in filiis Ifrael, eruntque Levitze mei. v 13. 2. 13. * Meum eft enim omne primogenitum : ex quo percuffi Infra primogenitos in terra /Egypti : fan&tificavi mihi quidquid pri- t $.16. mum nafcitur in Ifrael ab homine usque ad pecus, mei funt: T Ego Dominus. I4. Locutus dicens: que eft Dominus ad Moyfen in deferto Sinai, N 15. Numera filios Levi per domos patrum fuorum , & fami- lias, omne mafculum ab uno menfe , & fupra. *Exo. 16. Numeravit Moyfes, ut praeceperat Dominus, f 17. * Et inventi funt filii Levi 6. I16. per nomina fua, Ge rfon, & Caath , & Merari. I8. Filä 6. Applica,) Accedere £ac. Externus.) INon facerdos. Excubent, 6c.) In Hebr. eft, czffo- Morierur. ) Tüdicum fententia occi- diam ejus, G euftodiam omnis Synagoga.) detur , fic Chaldaus. Particula, Ejv, Aaronem refert, cu- 15. Meum eft enim 'omze primogeni- jus cuftodig omnia erant, quz in taber- tus.) Non tantum jure creationis , naculo; quippe facrorum princeps.IZz- fed peculiari liberatione, & redemptio- D Ya ET t 4:m etiam erant cuítodie totius Sy- ne, cum eos ab Angelo percutiente nagog&, &totiuspopuli, quiaomnes eripui, Exod. 12. 25. Rurfus mea erant partes Rteip. & quilibet pro fua funt primogenita, quiajufto hoc meo virili parte facra tueri etiam fuorum przcepto, ita fieri jubeo. laterum obje&u debebat, fi quis illa Santl/ffcavi mibs. ) Mihi fan&ifica- temerare aufus fuiffet. ri, offerri, & confecrari volo. 9. Dabi[que dono Levitas,6$c.) laevi- Y$. 4b uno menfe , G fupra.) Ratio, tas offeres Aaroni, & facerdotibus,ut cur ab hae &tate fumpta fit Levita- ï eis ferviant, idque gratis, & fine pretio. rum dinumeratio, eft, quod etiam pri- 10» 4 frizis Ifrael.) Uthac donatio- mogeniti poft unum menfem redime- ne Aaroni fada, a Deo primogeni- rentur infra cap. 18. 16; £os fuos redimerent, ut patet num. 45- 17. Inventi [unt.) Non in vita, x CAPU T Il 507 * 18. Filii Gerfon: Lebni, & Semel. h 19. Fili Caath: Amram , & Jefaar , Hebron , & Oziel. 20 Filii Merari : Moholi, & Mufi. hij 2I. De Gerfon fuere familiee ducze , Lebnitica, & Semeitica: 22 uarum numeratus eft populus fexus mafculini ab uno 10 menfe, & fupra feptem millia quingenti. 23. Hi poft tabernaculum metabuntur ad Occidentem, 24. Sub principe Eliafaph filio Lacl. K u 25. Et habebunt excubias in tabernaculo fcederis. t 26. Ipfum tabernaculum, & operimentum ejus, tentorium , q . uod trahitur ante fores tecti foederis, & cortinas atrii : tento- EE um quoque quod appenditur in introitu atrii tabernaculi, & I quidquid ad ritum altaris pertinet, funes taberna;uli, & omnia utenfilia ejus. 1 i io Caath habebit populos Amrämitas, & Jefaari-' 21. Cognat ) tas, & Hebronitas, & Ozeelita Hee fupt familiae Caathitarum J recenfitze per nomina fua : 38. Omnes generis mafculini ab uno menfe, & fupra, otto millia fexcenti habebunt excubias San&tuarii , ij 29. Et caftra metabuntur ad meridianam plagam. ild 3o. Princepsque eorum e rit Elifaphan filius Oziel. 41. Et cuftodient arcam, menfamque, & candelabrum , al- taria, & vafa SanGtuarii, in quibus miniftratur, & velum, cun- &amque hujufcemodi fuppelle&ilem. . lt 32. Princeps autem principum L evitarum Eleazar filius hd Aaron facerdotis, erit fuper excubitores cuftodiae San&tuarii. & Mufitae 33. At vero de Merari erunt populi Moholitae, V 1113 34. Omnes recenfiti per nomina fua. ! nam pridem obierant, fed in ceníu Quod trahitur ante fores.) "Taberna- $, hoc, & numero. culi, & eft quafi illius janua. m imtroite atri.) Mlud velum, 0- eS. Halbebunt excubias im tabernacu- W l.) Habebunt cuftodienda ea , queg quod erat veluti janua totius atrii. [ fequuntur, hoc eft, ipfum tabernacu- Quidquid ad ritum. altaris pertinet.) KO lum , & operimentum , &c. Quidq u 26. lpfutn tabernaculum. ) Non ta- his eft fermo. iid velorum huc facit ; fïam de t bulas , columnas , aut bafes; nam hzc 29. Habelunt excubias. ) Cuftodiam ferebant Meraritz, fed velum interius; San&uarii, quoad vafa, que fequuntur., t five infimum, quod ex decem cortinis conftabat , cui alia vela injiciebantur. 31. Et velum. ) Quod oppanditur 'itg- Oper;mentumejus.) Sagum cilicinum, Sané&to San&orum : huic enim invol- rl venda erat arca portanda a. Caathitis. " & (agum ex pellibus arietum rubri- catis, & fagum ex pellibus janthinis, Alia vela omnia a Gerfonitis porta- 2 de quibus Éxod. 26. bantur. N N2 48 LIBRINUMERIE 44. Omnesegeneris: mafculini; ab uno-menfe, & fupra fex millia ducenti. San 35. Princeps eorum Suriel filius Abihaiel: in plaga fepten- trionali caftrametabuntur. 7 fui 36. Erunt fub cuftodia eorum tabulae-tabernaculi, & ve&tes, & columna?, ac bafes earum, & omnia, quae ad cultüm hu- pli jufcemodi pertinent. 41. Columneeque atrii per circuitum cum bafibus füis, & (ex paxilli cum funibus : H 38. Caftrametabuntur ante tabernaculum fcederis, id'eft; ad i orientalem plagam , Moyfes,. & Aaron cum filiis fuis, haben- p tes cuftodiam. San&tuarii.in medio. filiorum Ifrael: quisquis alienus accefferit . morietur. 59. Omnes Levita&; quos numeraverunt Moyfes, & Aaron;. juxta praeceptum. Domini.pet familias fuas. in genere mafculi- no a.menfe uno, & fupra, fuerunt.viginti duo millia,. 40. Et ait Dominus ad Moyfen: Numera primogenitos fexus: maículini de. filiis.Ifrael. ab. uno menfe, & füpra, & . habebis. 'fummam eorum;. pe 41.. T'ollesque Levitas. mihi pro: omni primogeni:o filiorum: :m-; 1frael,. ego: fum.Dominus:: & pecora. eorum . pro univerfis: tab primogenitis pecofum filiorum Ifrael. 42. Recenfuit Moyfes — ,.ficut.przeceperat Dominus ,. griinör- u genitos filiorum Iírael:. 43. Et fuerunt mafculi per nomina füa, a menfe.uno, & a fupra viginti. duo.millia ducenti feptuaginta tres.. 44.. Locutusque. eft.Dominus ad. Moyfen , dicens * q 45.. Tolle Levitas. pro primogenitis filiorum Ifrael,. & pe- ^ jut cora Levitarum. pro.pecoribus eorum, eruntque Levitze mei::. ego fum.Dominus.. tel CQP' 45.. In pretio autem ducentorum feptuaginta trium , qui ex- A cedunt numerum Levitarum de primogenitis filiorum Ifrael, hi f 47- Acci- tiu 37 -Paxilli.) Qay figebantur ad fu: fa&a ifla: pecorum feparatio ,. ut Do- nes: intendendos.,. &- firmandás: co- faa1 mifto: cederent per facrificia. lümnas;. & vela atrii,. ne: vento; ni- 44. là pretio autem. )' Omnes: Levi- mium ayitarentur. t& fuerunt: viginti duo mil!ia, Primo- 41. . To/es; . . .. pecora: eormm:,. 6c.) geniti 1frael viginti duo millia ducen- hu Separabis, ut'mihi cum ipfis Levitis ti feptuaginta tres;.. Cum ergo Levi- u quafi. dedicentur ,. fintque mea, ficut t& dati efTent Deo pro primogenitis; po ipfi Levite.mei fünt : non. eft. tamen M fupererat, ut pro illis' 273;- fatisfieret; du z As / CAPU T HI & IV. 479 X 47. Accipies quinq ue ficlos per fingula capi,ta.ad fenfuram *Exo Sanétuarii , * Siclus habet viginti obolos. . 48. Dabisque pecuniam Asron, & filiis ejus, pretium eo- 2o.17 rum, qui fupra funt. Lévit. l 27 4 J 49. Tulit igitur Moyfes pecuniam eorum, qui fuerant am- ;* ech plius, & quos redemerat a Levitis. 4512« t jo. Pro primogenitis filiorum Ifrael, mille trecentorum fexagintaquinque ficlorum juxta pondus SanGuarii, d 3 praeceperat fibi Dominus. 31. Et dedit eam Aaron, & filiis ejus juxta verbum , quod il ll CUX POU T CTA l Ritus , ? offitia Levitarum juxta cujusque familiam l difiribuuntur. x. [ Ocutusque eft Dominus ad Moyfen, & Aaron , dicens * 2. 'T'olle fümmam filiorum Caath de medio Levitarum per domos, & familias fuas, 3. A trigefimo anno, & füpra usque ad quinquagefimum $ annum, oinnium , qui ingrediuntur, ut ftent, & miniftrent in tabernaculo foederis. - 4. Hic eft cultus filiorum Caathz tabernacul um fcederis, & Sanétum fan&torum. x $. Ingredientur Aaron, & filii ejus, quando movenda funt caftra, & deponent velum, quod pendet ante fores, involvent- 6. Et que eo arcam teftimonii, qui Levitarum numerum excedebant. i.Paral cap.23.24.27. Deindepau- . jubet ergo Deus , ut hi primogeniti lo majores ab anno vigefimo quinto. redimantur, quinque fichs in fingula Vide infra cap. 8. 24. capita perfolutis. Horum pretium U flenr. ) Statio hic vocatur ipfa Aaroni dari jubetur num. 48. miniftratio Levitarum in tabernaculo, 48. Dabi/que 22 pretium.) Pecu- fic num. 3o. dicitur de Mleraritis: nia primogenitorum 273. feredimen- Omnel, qui $ugrediuntur ad officium mt- tium afcendit ad 1365. ficlos. . ziferii fu. Utrobique in Hebrao 49- Qui fuerant amplius.) Qui forte funt eedem voces. fa&a reftabant. 4- Hic eff cuftui. ) Eloc eft minifte- Trigeffmo annmo , t$ fupra u[que rium , hzc functio Caathitarum. a-A ad quinquagefmmum.) Hlic enim $« Aaron, 6 filius ejus,) Etiam mi- numerantur tantum viri, qui gravio- nores facerdotes ingredi poterant San- ka onera, & partes tabernaculi ferre &um San&orum adillud deponendum, poífent, cum movenda erant caflra. cum movenda erant caftra. iMinores tamen operas quasdam vi- Deponent'velum.) Quod dividitSan- dentur praflitiffe ab anno vigefimo &um San&orum a San&o. 440 LIBRI NUMERI 6. Et opetient rurfum velamine janthinarum pellium , ex- tendentque defuper pallium totum hyacinthinum, & inducent bj * vettes. d 3. Menfam quoque propofitionis involvent hyacinthino pal- vt lio, & ponent cum ea thuribula, & mortariola, cyathos, & cra- teras ad liba.fundenda: panes femper in ea erunt. g. Extendentque defuper pallium coccineum, quod rurfum fi operient velamento janthinarum pellium , & inducent vectes.. j 9. Sument & pallium hyacinthinum, quo operient candela- M brum cum lucernis, & forcipibus fuis, & emunttoriis, & cun- &is vafis olei, quae ad concínnandas lucernas necelfaria funt: yu 10. Et fuper omnia ponent operimentum janthinarum pel- j lium , & inducent ve&tes : 0 ir. Nec non & altare aureum involvent hyacinthino vefti- [ mento, & extendent defuüper operimen.um Janthinarum pel- lium, inducentque ve&tes. 12. Omnia vafa,quibus miniftratur in San&uario, involvent hyacinthino pallio; & extendent defuper operimentum janthi- F marum pellium , inducentque vectes. £ 13. Sed & altare mundabunt cinere, & involvent illud pur- ] pureo veftimento. I4. Ponent- 6- Ve/:zm-ine jant/;inarumk ptlium ) 7. Martariold.) Exant fcutelle , qui p bus fimila in facrificiis excipiebatur. Non illo, quo tabernaculum tegeba- tur , fed alio proprio. jNNam & men- Cyathos. ) Ad vina , & libamina; fa, & candelabrum, & catera füum idem ufus eorum vaforum, qua ap- h habebant etiam velamentum ex jan- pellantur erazzeres, Panes [emper in ea erunt.) Panes pro- thinis pellibus. Pallium totum byacintbinum.) Aliud pofitionis in men(^, etiam cum. depor- Velamen proprium , non ex pellibus, tatur, & de loco ad locum transfertur, YO. Jeducezt veiles.) Etiamfi cande- I fed e filis hyacinthini coloris compo- labrum nen haberet annulos, quibus nï fitum , ut patet ex Hebrao, in quo eft nonnm £2echelet , quod hujufmodi immitterentur vectes, ut patet ex ejus l l conftru&ione, qua deferibitur Exod. filafignificat, non v z4ca: . quod 2$. & 37. vedtes tamen adhibebantur, pelles eo colore tinctas fignificat. ceum erat transferendum d& ad illos & Anduccmt "veltes, ) INon ih arcam, alligabatur candelabri farcina , vel fu- quia jam inducti erant , & nunquam per eos imponebatur ; quod inoicant extrahebantur, ut patet É£xod. 35. 15. LXX. «ai ai840cont&oT 'w8n dsapo- D Inducere ergo eft componereintra ea- gtw», E5 Imponent illud füper wetles. ! dem velamina, quibus arca contegi- 11. Zltare Aureum. ) lhymiamatis, f tur, prater eas tamen vectium partes, quod aureis laminis erat obdu&um. p qu& humeros bajulantium premebant, 13.. Sed & altare.) Elolocauftorum. é& ab arca hinc Mandabunt cinere. bant, i'nde longius gxcurre— ) Ex xfi&imis ; & lignis combgüis. ww CAPUTIT IV 44t ( 14. Ponentque cum eo omnia vafa, quibus ín minifterio i ejus utuntur, id eft, ignium receptacula, fufcinulas, ac tri- dentes, uncinos, & batilla. Cunéta vaía altaris operient fimul jl velamine janthinarum pellium : & inducent vettes. 1;. Cumque involverint Aaron, & filii ejus San&tuarium, & omnia vafa ejus in commotione caftrorum, tunc intrabunt * 1.Par. filii Caath, ut portent involuta : & non tangent vaía San&tua- ! 5:17: d rii; ne moriantur. [íta funt onera filiorum Caath in taberna- culo fcederis: Y Itl 16. Super quos erit Eleazar filius Aaron facerdotis , ad cu- jus curam pertinet oleum ad concinnandas lucernas, & com- ] pofitionis incenfum, & facrificium , quod femper offertur, & oleum unttionis, & quidquid ad cultum tabernaculi pertinet, i omniumque vaforum , quae in San&tuario funt. l 17. Locutusque eft Dominus ad Moyfen, & Aaron, dicens: 18. Nolite perdere populum Caath de medio Levitarum. il 19. Sed hoc facite eis, ut vivant, & non moriantur, fi teti- ll gerint San&ta fané&torum. | Aaron, & filii ejus intrabunt , ipfi- que difponent opera fingulorum, & divident, quid portare N quis debeat. J 2o. Alii nulla curiofitate videant, quae funt in SanCtuario, ll priusquam involvantur, alioquin morientur. r 21. Locutusque eft Dominus ad Moyfen , dicens: ?h - 242. 'Tolle fummam etiam filiorum Gerfon per domos, ac ? familias,r& cognationes fuas. 23.. A )! Y4. Fafeinulas j ac tridentes , umcimos.) Ircenfum , 65 facrifecium , 6c.) INon If ÍIn Hebraeo eít unica tantum vox quod folus Ejleazar facrificaret, aut $ Dyobro mizlaget , que fufcinulam adoleret incenfum ; fed quod ejus ef- fignificat, five unum tantum dentem fet profpicere, ne fimila, oleum, & Is hábeat, ut uncini, five plures. incenfum facrificiorum materia deef- 15. Nom tamgent vafa.) lNuda fcili- fet. h 0$ cet, & non operta. Sacriffcium , quod femper offeriur.) In 16. Swper quos. ) Caathitas. Hebr. eft, Mischa , intellige ergo fi- il Eri& Efeazar.) VUtpote ex Caath milam illam , que& affervabatur ad of- nt oriundus: Gerfonitis vero & Mera- ferendum cum jugi holocaufto. g. ritis preerat Ithamar junior Aaronis 18. Noelite perdere popuium Caatb.) filius : fed ita ut omnibus Eleazar INe permittatis. Caathitas perdi , & 7 praeífet, peneralem quamdam in o- occidi a me, quod fiet, fi tangant San- mnes providentiam exercens. &a. San&orum, id eft, vaía taberna- Al enjus.) Wleazani. culi fan&iffima. ü Biél. cuirs Com. Menoch. Tom, T. Kkk du 442 LIBRiNUMERI 24. À trigl.nta annis, & fupra usque ad annos quinquaginta, Numera omnes, qui ingrediuntur, & miniftrant in taberna- f culo foederis. f 24. Hoc eft officium familiee Gerfonitarum, /45. Ut portent cortinas tabernaculi , & te&tum foederis ope- fe rimentum aliud, & fuper omnia velamen janthinum, ten:o- riumque , quod pendet in introitu tabernaculi fcederis. p: 26. Cortünas atriij & velum in introitu, quod eft ante ta- bernaculum. Omnia vafa minifterii, , qu:e ad altare pertinept, funiculos, & fi Q 21- Yubente Aaron, & filiis ejus, portabunt filii Gerfon, & fcient finguli, cui debeant oneri mancipari. 28. Hic eft cultus familiee Gerfonitarum in tabernaculo foe- deris , eruntqdue fub manu Ithamar filii Aaron facerdotis. M 29. Filios quoque Merari per familias, & domos patrum fuo- " rum recenfebis. fe 39- A triginta annis, & fupra uäque ad annos quinquaginta g omnes , qui ingrediuntur ad officium minifterii fui; & cultum foederis teftimonii. [ 31. Hasc funt onera eorum : Portabunt tabulas tabernaculi & vettes ejus, columnas, ac bafes earum , , 2. Columnas quoque atrii per circuitum cum bafibus , & paxillis, & funibus fuis. Omnia vafa, & fupelle£tilem ad nu- g merum accipient, ficque portabunt. 53. Hoc eft officium familiae Meraritarum , & minifterium in tabernaculo foederis: eruntque fub manu Ithamar filii Aa- ron facerdotis. 34. Recenfuerunt igitur Moyfes, & Aaron , & principes ; fy. nagogs2e filios Caath per cognationes, & domos patrum fuorum, 35. A triginta annis, & fupra us ue ad annum quinquage- d fimum, omnes, qui ingrediuntur ad minifterium tabernaculi foederis : l 46. Et inventi funt duo millia feptingenti quinquaginta. 37. Hic eft numerus populi Caath, qui intrant tabernaculum foederis : hos numeravit Moyfes, & Aaron juxta fermonem Domini per manum Moyfi. 38.: Numerati funt & filii Gerfon per cognationes, & domos patrum fuorum, 39- .A 28. Hic efl cultus. ) Miüniflerium. — Myf.) Sermonem , &imperium Do- Pr- debr. n433Yy 4aboda. mini , qui per Moyfem, utita fieret, 37. Seimemem. Domini per mamum Üguifcavit. LE CAPUT. IV.& V. 443 39. A triginta annis & fupra, usque ad quinqu gefïmun& an- * num , omnes , qui ingrediuntur, ut miniftrent in tabernaculo * foederis : 40. Etinventi funt duo millia fexcenti triginta. [2 41. Hic eft populus Gerfonitarum, quos numeraverunt Moy- fes, & Aaron juxta verbum Domini. 42. Numerati funt & filii Merari per cognationes, & domos patrum fuorum. 43. A triginta annis & fupra, usque ad annum quinquage- fimum, omnes, qui ingrediuntur ad explendos ritus taberna- culi fcederis : 44. Et inventi funt tria millia ducenti. « 45. Hic eft numerus filiorum Merari, quos recenfuerunt Moyfes, & Aaron juxta imperium Domini per manum Moyfi. 0 46. Omnes, qui recenfiti funt de Levitis, & quos recenferi fecit ad nomen Moyfes, & Aaron, & principes Iírael, per co- " Pa) gnationes, & domos patrum fuorum. AT. A trigirta annis & fupra, usque ad annum quinquagefi- mum , ingredientes ad minifterium tabernaculi, & onera por- li tanda, A8. Fuerunt fimul o&o millia quingenti o&toginta. t 49. Juxta verbum Domini recenfuit eos Moyfes,unumquem- Ü que juxta officium, & onera íua, ficut praeceperat ei Dominus. n CQAPUT-oM d ui immundi extra caflra arcendi : Jatisfattio transgre[Fonis per ] negligentiam de primitiis ac oblationibus , & lege gelotypia. rn, cutusqtäe eft Dominus ad Moyfen , dicens: . . . li I.LO 4. Precipe filiis Ifrael , ut ejiciant de ca (iris omnem leprofum, & qui femineïüuit, pollutusque eft fuper mortuo: Kkk2 hi 3.v Tam j 49. Wnwsquenque juxta offeium , 65 vior una, quz tantum arcebat a tem- exzera fu4. ) Unicuique imperando, & plo,non autem ab hominum convi. 0 munus, in quo miniflrare debebant, &u, neque in alios derivabatur per contagionem: alia gravior, & qus À injungendo. alios inficiebat: tales-erant, qui hic 2* J T ejiciamt de caffris.) Duplex numerantur, quique propterea extra iy erat immunditia legalis ; le- caftra dcge(m jubebantur, 385 . r -A' 444 LIBRI NUMERI : 3. Tam mifculum, quam foeminam ejicite de cafcris, ne con- taminent ea, cum habitaverint vobiícum. illa 4. Feceruntque ia filii Ifrael, & ejecerunt eos extra caftra, p ficut locutus erat Dominus Moyfi. Pla $. Locutusque eft Dominus ad Moyfen, dicens: 6. Loquere ad filios Ifrael: Vir,five mulier, cum fecerint ter ex omnibus peccatis, quae folent hominibus accidere, & per negligentiam transgrefli fuerint mandatum Domini, atque de- : rie liquerint, 7- Confitebuntur peccatum fuum, & reddent ipfum caput, da at quintamque partem defuper ei, in quem peccaverint. 8. Sin autem non fuerit, qui recipiat, dabunt Domino, & erit facerdotis, exce pto ariete, qui offertur pro expiatione, ut fU fit placabilis hoftia. 10 9. Omnes quoque primitize, quas offerunt filii Ifrael , ad facerdotem pertinent : Q 10. Et quidquid in San&uarium offertur a fingulis & tradi- 1 tur manibus facerdotis, ipfius erit. 11. Locutusque eft Dominus ad Moyfen, d:cens: I2. Loquere ad filios Ifrael, & dices ad eos: Vir, cujus uxor t erraverit, maritumque contemnens, 13. Dormierit cum altero viro, & hoc maritus deprehendere diq non quiverit; fed latet adulterium, & teftibus argui non po- teft , quia non eft inventa in ftupro. [ I4. Si fpiritus Zelotypi&e concitaverit virum contra uxorem fir fuam, qua vel polluta eft, vel falía fufpicione appetitur, 1 Ti ;.. Dum babiteverim vobifcum.) Ere- fq Erit facerdotis. ) Sacerdos enim eft de &o tabernaculo. Ejedionis ergo ra- vicarius, & quafi heres Dei. tio, ne inficiantur alii legali immun- Excepto arjete.) Si res furto ablata bo "ditia, & a facris arceantur. fit aries, & nemo fit, cui reflituatur, 6. Ex omnibus peccatis , qua folent bo- Domino facrificabitur. tur minibas accidere. ) Scilicet cum fece- 9. 44d Sacerdotem.) Ad facerdotes; dj rint aliquam injuriam proximo , quale primitie enim inter omnes facerdotes eu peccatum folent homines contrahere. dividebantur. Secus erat de facrifi. Per uegligentiam.) Scientes vetitum Ciis; hec enim facrificanti cedebant. u effe , fed illud fervare negligentes , IO. Quidquid n Sandhuarium , Gfc. ) n quamquam non contemnentes. Quidquid ab offerentibus dabatur fa- h 7- Reddent ipfum capur.) lpfam rem, cerdoti , facerdotis erat ; nifi offereng quam acceperunt, vide Lev. 4.5, & 4. expreffe dixiffet fe dare ad ufum ta- ?i 8: 5 autem non fuerit , qui veciprat.) bernaculi, vel templi: tunc enim C« Iu $i non fit confanguineus, aut propin- debat tabernaculo , vel templo. b quus , qui in defundi locum recipiat , 13. In ffupro.) In adulterio. [ Qv od reflituitur. 14 57 Spiritus zclotypia-) Zelotypia. Zs É CAPUT V. jr TT m j 15. Adducet eam ad facerdotem, & offeret o/b ationem pro illa, decimam partem fati farinze hordeaceze : non fundet fu- " er eam oleum, nec imponet thus : quia facrificium zeloty- pis eft, & oblatio inveftigans adulterium, 16. Offeret igitur eam facerdos, & ftatuet coram Domino. fit 17. Affumetque aquam fan&tam in vafe fi&tili, & pauxillum q terrae de pavimento tabernaculi mittet in eam. 18. Cumque fteterit mulier in confpeCtu Domini, difcoope- riet caput ejus, & ponet fuper manus iilius facrificium recor- Jl dationis, & oblationem zelotypis : ipfe autem tenebit aquas amariffimas, in quibus cum execratione maledi&ta congeffit. i 9. Adjurabitque eam, & dicet: Si non dormivit vir alie- nus tecum, & fi non polluta es deferto mariti thoro, non te nocebunt aqus iftze amariffimse in quas maledi&ta congeffi, P 20. Sin autem declinafti a viro tuo, atque polluta es, & con- cubuifti cum altero viro: l 21. His maledi&tionibus fübjacebis : Det te Dominus in ma- ledi&tio- KEk 5 $. Decimam partem fati, ) Satum c&remonia intelligat mulier fe coram 0r inter aridorum menfuras numeratur, Deo effe, cui nihil occultum, aut & continet modios tres. Hebraice opertum , & fi crimen contraxerit , illud confiteatur. l4 dicitur E»£z. L XX. habent £. ) Noz fundet fuper €x1£zt.) Oblationem $uper manmus ilius. ) Mulieris de fcilicet zelotypig. adulterio fufpedta. Sacrifcium recordationis. ) Qiuia eft Oleum. ) Quia oleum typus eft mi- fericordie, a qua zelotypus hic alie- facrificium commemorans peccatum , s' nus eft. Et quia oleo, & thure ca- quod num. 15. dicitur oeA/at;o zzvefli- rere debebant oblationes omnes, ubi gaus adulterium : vel dicitur facrificium Levit. 3. 1 1. d de peccatis agebatur. recordationis , quia hoc facrificio ora- Nec zaponet tbus. ) Quia thus fym- tur Deus, ut velit puniendo oftende- r bolum eft bong fama, hic autem agi- re fe recordari adulterii, velfelici par- tur de infamia adultere inurenda. tu ( de quo poftea ) ejus innocentiam 17-Affumetque aquam [antlam.) Aquam teflari, fi falfo venit in fufpicionem 4 deputatam ad ufus San&os in taberna- apud virum füum. 2 culo: eadcm vocatur amariífima num. Ipf2.) Sacerdos. 18. & 19. dquas amari/ffesas. ) Quæ num. 17. le Pauxillum tfevra de pavimento, ) Ut di&a eft aqua fancta, nunc appellatur fignificaretur adulteram effe vilem in- amarifima, tum quia maladictioni- ftar pulveris , qui pedibus calcatur bus facerdotis erat quafi onuíla, & Eccl. 9. 10 dicitur: Mwuzer , qua eff for- gravida; tum quia epota ab adultera H nicaria quaft flercus im wia cozeulcabi- amaritudine magna eam afficiebat." 1] Zzr: fumebatur tcrra hac ex atrio ta- 19. Nom te necebugt. ) 'libinonno- bernaculi, quia in eo hzc ceremonia cebunt. LX X. habent: zzzoxia effo. exercebatur. 21. De£ te Dominus im- malediét;a- zem.) Sis adeo mifera, & infelix, ut TS. Difcooperie? caput y'u:.j Ut hac RPE DI 4 4 L "Á ?LIBRI NUMERI ledi&ionem5 exemplumque cun&torum in populo fuo: putre- fcere faciat femur tuum, & tumens uterus tuus disrumpatur. 22. Ingrediantur aquae malediCtze in ventrem tuum, & ute- AV ro tumefcente putrefcat femur. Et refpondebit mulier, Amen, amen. 23. Scribetque facerdos in libello ifta maledicta * , & delebit ea aquis amariffimis , in quas maledi&a congeffit, T 24. Et dibit ei bibere. Quas cum exhauferit, 25. 'Tollet facerdos de manu ejus facrificium zelotypiäe, & D elevabit illud coram Domino ; imponetque illud fuper altare: ita dumtaxat ut prius, Á Uy 26. Pugillum facrificii tollat de eo, quod offertur, & incen- dat fuper altare, & fic potum det mulieri aquas amariffimas, [ 27. Quas cum biberit, fi polluta eft, & contempto viro adul- terii rea, pertranfibunt eam aquae maledictionis, & inflato ven- q tre computrefcet femur: eritque mulier in maledictionem, & Ti0 in exemplum omni populo. 28. Quod fi polluta non fuerit, erit innoxia, & faciet liberos. 29. lfta eft lex zelotypie. Si declinaverit mulier a viro Q fuo, & fi polluta fuerit, 2o. Maritusque zelotypize fpiritu concitatus adduxerit eam I in confpettu Domini, & fecerit ei facerdos juxta omnia, quae Ícripta funt: h 31. Maritus absque culpa erit, & illa recipiet iniquitatem [ uaim, "u CAPUT Q üü publica, & communis hominum im- $. Tollet facerdos de panu ejus fucri- precatio, & maledictio fit hzc : Cos- femnm zclotypis.) INNam num. zg. di- Q zingat tibs , quod illj adultera contigir. &um fuerat füper manus mulieris po- f Purrefcere faciat femur. tusm. ) Per fitum fuiffe. l femur intelige pvdenda, & partes 27. Pertranfibunt eam.) Hebr. Zzgre- pudendis vicinas. Hebr. LLXX. inflata, dientur i2 eass , ve! vim fuam exerent, d intumefcentia, quod in carnibus pu- 28. Ipzoxia.) Nullam patietur no- trefcentibus accidit. xam , aut detrimcntum. 22. £n, ) lta fiat, Et faciet liberos. ) 1n folamen aflli- W 23. Ia libcle.) INon opus fuit li- &ionis, & uta viro in pofterum vt belo, cum fufficeret chartula; quare feecunda diligatur. ldque i!li contin- Philo y«or/26» dixit, fed Hebrai quid- get eo anno pro mafcula fufcepta. quid inferibitur 35p /ep&cr, librum 31. Recipict iniquitatem, ) Dabit poe- appellant., nàas. ä a TE ,2 /[ w Mb LE o 44T Q, Ua " CAPDT VI. ( JNagareorum confecratio , &? oblatio ;. quibusque verbis facerdote P populo benedicerent. J i.[ Ocutusque eft Dominus ad Moyfen, dicens : 2. Loquere ad filios Ifrael, & dices ad cos: Vir,five mulier, cum fecerint votum Domino confecrare : , ut fanétificentur, & fe Voluerin; m 3. A vino, & omni, quod inebriare potetft, abftinebunt. Acetum ex vino,. & ex qualibet alia potione, & quidquid de h uva exprimitu 3 7) non bibent : uvas recentes, ficcasque non €o- » medent 4. Cun&tis diebus, quibus ex voto Domino confecrantur : 1l quidquid ex vinea effe poteft ab uva paíífa usque ad acinum Ü non comedent. $. Omni tempore feparationis fuze * novacula non tranfibit * Jud. s per caput ejus: usque ad completum diem, quo Domino ? * 0 confecratur. Sanétus erit, creífcente caefarie capitis ejus. 6. Omni tempore confecrationis fuae fuper mortuum non ingredietur, 7. Nec fuper patris quidem , & matris, & fratris, fororisque funere contaminabitur, quia confecratio Dei fui fuper caput ejus eft. 8. Omnibus [ erint votum , vt fanttifrcentur. ) Latinierzz dicunt: vide Columell.. -.F Hebr. cum feparaverint , veloi- lib. 12. cap. 4o. eifieaveriat fe ad svendum. id eít, 4. U[gue ad acimum. ) JaXX. £ec cum voverint votum lNazarzi, ut fe- ()Altyaägl'rs j € autem ««ero» gra- parent fe a communi hominum con- num , quod intra uvz folliculum fuetudine, & vivendi ratione (quod latet. quid novum , & mirum eft) & con- $. Nevacnula nou tranfibit , 6$c.) INec fecrent fe iDDomino. novacula radet caput, nec forfice ca- d« Omni , quod 12ebriare poteff ) Ge- pillum tondebit tempore Nazarzatus. nerali nomine /Zerz dicitur, Llebr. Q»o Domno con[ecratur.) INon co- *32w Jéechar , Grace ué9vepa , quafi ma , fed INazareus. dicat, zzebrzztrvsg. 6 Super zortutim zon ingredietur.) Ef ex qualiber alia potioge. ) Que In hoc Naszareus equabatur fummo inebriandi vim habeat. facerdoti, de quo Levit. o1. 1. & Quidqud de wva exprimitur.) Hebr. utrique id conveniebat propter con- snadej atHionem wvarum non biber , quid- fecrationem, licet diverfi generis in quid fcilicet de uvis madefactis ,. & nere fumraam. utroque, utramque tamen in fuo ge- aqua dilutis poft primam vini expref- fionem , exprimitur. Greci vocant 7. Quis confecratio Dei fui fuper ca- ivrtgía» 9yoy , vinum fecundarium. put ejus eff.) Quia coma intonfa fu- T [ & 16 A l ( LIBRI NUMERI 448 8. Omnibus diebus feparationis fuae fan&tus erit Domino. o 9. Sin autem mortuus fuerit fubito quispiam coram eo, pol- mof ]uétur caput confecrationis ejus: quod radet illico in eadem t die purgationis fuze, & rurfum feptima. I$ ( 10. In o€tava autem die offeret duos turtures; vel duos pul- - net los columbze, facerdoti in introitu fgederis teftimonii. 11. Facietque facerdos unum pro peccato, & alterum in ho- K Una locauftum : & deprecabitur pro eo, quia peccavit fuper mor- RUs tuo ; fan&tificabitque caput ejus in die illo: y 12. Et confecrabit Domino dies feparationis illius, offerens fl agnum anniculum pro peccato: ita tamen ut dies priores irriti fiant, quoniam polluta eft fanctificatio ejus. fep Yiti 13. 1fta eft lex confecrationis. Cum dies,quos ex voto de- creverat , complebuntur : adducet eum ad oftium ;abernaculi jl foederis, 14. Et offeret oblationem ejus Domino , agznum anniculum ThaT k immaculatum in holocauftum, & ovem anniculam immacula- tam pro peccato, & arietem immaculatum , hoftiam pacificam, .I15. Caniftrum quoque panum azymorum, qui confperfi fint oleo, & lagana absque fermento uncta oleo, ac libamina fingu- Y lorum : I 16. Quae offeret facerdos coram Domino , & faciet tam pro ? peccato , quam in holocauftum. ap 17. Arietem, qui Peccavit fuper mortus. ) Contami- f per caput cjus eft , Q;uæ oftendat il- hi lum effe Domino feparatum , coro- natus eft; noxam legalem contraxit. natum, & coníecratum; & in hacca- Santlificabirque caput ejus im. die il/oy Cap farie videtur pracipua fuiffe Naza- &6:.) Ex €o tempore incipiet rurfus Tius T&orum c&remonia. numerare tempus lNazar&atus, quo tV ban 9. Capnt corfcerationis ejus.) Pro con- fe fore Nazakræum voverat, fecratio capitis. lo Radet illice. ) Cefaries quafi polluta 13. ddacer. ) Sacerdos. N Eum.) Nazareum. [ radebatur, ut nova fuccrefceret , & d oflinum tabernacu. ) Ut pro eo dies prateriti INazaraatus irriti cenfe- offerat prafcripta facrificia. " Ut bantur, cogebaturque de novo tem- 11&6 pus voti inchoare: quod intellige de 1$. €on[perff. ) Subacti oleo cum hg farina pinferetur, & fübigeretur. eo, qui Nazareus ad tempus fiebat: nam perpetuus nunquam radebatur, Libamina fengu/orum.) Cua praferi- Yt quomodocumque pollueretur. buntur cap. 15. 4. hujus libri. He H 1o. fz jetrouu [wderis teffimomif.) nimirum erant oblationes accefforiz; U In introitu tabernaculi. & fecundariz, fine quibus hoftia. pa- 11. Faeierque. ) Sacrificabit. cifica non offerebatur. Z Vide fupra L Usum.) lurturem. Exod. 29. 2. & Lev. 7. 12. e l CATPUO T VT. 449 i7, Arietem vero immolabit hoftiam pacificam Domino, i offerens fimul caniftram azymorum, & libamenta, qus ex wem more debentur. 18. * Tünc radetur Nazarzeus ante oftium tabernaculi foede- * &G. ul ris czefarie confecrationis fuze : tolletque capillos ejus, & po- 21524. net fuper ignem , qui eft fuppofitus facrificio pacificorunt. 0 19. Et armum coétum arietis, tortamque absque fermento u- unam de caniftro,.& laganum azymum unum, & tradet in ma- N nus Nazarei, poftquam rafum fuerit caput ejus. B j 20. Sufceptaque rurfum ab €o, elevabit in confpe&tu Domi- [!t ni: & fan&tificata facerdotis erunt, ficut pe&tufculum, quod feparari juffum eft, & femur: poft heec potett bibere Nazaraeus ]e vinum, ul 'oblationem fua Do- 21. Ifta eft lex Nazarsi, cum voverit mihto tempore confecrationis fuse, exceptis his, quae invenerit H [ ln manus ejus juxta quod menie devoverat, ita faciet ad' per- P fcétionem fan&tificationis fuae. l, 22. Locutusque eft Dominus ad Moyfen, dicens: i 23. Loquere Aaron, & filiis ejus: Sic benedice/s filiis l- Ifrael, & dicetis eis: 24. " Be. 18. Tollezque.) Sacerdos. hanc tortam hofter Interpres alibivo. Ponct fuper ignem, j Comburentur cat eruffulags, vel coliyridem.. capilli INazarzi in honorem Det , tan- 20. Sanftfiata. y Quuidquid eleva- ) quam illi ante confecriti. verit , & elevando Deo obtulerit, óc Super ignem, quieff fuppofius [acri- confecraverit. ! fício pacificorum.) Abulenfis putat fuif- Sicttt pellufenlusz, &c. y $icut pe- l fe ignem aitaris, ne profano igne hi &ufculump. ita & femur : five, tam eapilli fanctificati exurerentur ; Lyra- unum , quam aliud. 7 Er femur.) lic femur armum figni-- j nus putat fuiffe ippem culinz , inqua pacificorum carnes in caldario coque- ficat , ut patet ex Hebreo, & LXX. bantur , quam fententiam fequitur : qui Ae«x/ove habent , id eft, &rachrum.. Bonfrerius hic, de hoc fufe difputans. 21. Exceptis bis qu& imvenern ma- INec obftat ratio. Abulenfis, quia ille us ejus- ) d qua fponte fe obftrin- etiam ignis, quo carnes pacificorum gere voluerit. coquebantur , aliquo modo facer erat, ] guxta quod mente devoverat , &0.) licet poffet dici profanus comparatio- Votum enim privatalex eft, qua jux- ta voventis mentem interpretationem ne ignis altaris. 19. drum cotum.) Fervidum, fi- accipit. ve elixatum : hoc enim fignificat vox d . perfeltionem: [antlifoationis: fus. 3 Hebraa 593 Befca/ ,* & Graca apud Hebr. juxta legem Nazaraatnus [ui , que Es r 25 LXX. 9905 videlicet fpe&at perfectionem ejus ire Torramene abfque fermento. ) '"Vortas fan&itate ftatus illius témporis, vete- appellat , quas vocavit panes num. 15. ris fcilicet tellamenti, Bibl. eums. Com. Menoch. Toro. Ls Llk »- ï "m i !X 450 i LIBRI NUMERI *Eccl. 24. * Benedicst tibi Dominus, & cuftodiat te. i fec ;6-]9: 25. Oftenda: Dominus faciem fuam tibi, & mifereatur tui. 10i 26. Convertat Dominus vultum fuum ad te, & det tibi pa- cem. Sai 27. Invocabunt que nomen meum fuper filios Ifrael , & ego þene*d'cam eis. qu CAPUT VIE g Oblationes principum duodecim tribuum in dedicatiafiä.m tabernaculi G altaris loquitur Dominus Moyfi de Propitiatorio. 1à *Exo. " 40.16. A&tum*eft autem in die, qua complevit Moyfes taberna- culum, & erexit illud : unxitque, & fanCtificavit cum tu omnibus vafis fuis, altare fimiliter, & omnia vafa ejus. d 2. Obtulerunt principes lírael, & capita familiarum , qui b erant per fingulas tribus , preefe&tique eorum, qui numeraAti fuerant. 3. Munera coram Domino, fex plaufira te&ta cum duode- ht cim bobus. Unum plauftrum obtulere duo duces, & unum bovem finguli , obtuleruntque ea in confpe&u tabernaculi. li 4. Ait autem Dominus ad Moyfen: p $. Sufcipe ab eis, ut ferviant in mi nifterio tabernacüli'; & be trades ea Levitis juxta ordinem minifterii fui. üt h 6. Itaque cum fufcepiffet Moyfes plauflra, & boves, tradi- on dit eos Levitis. tü 1. Duo plauftra, & quatuor boves dedit filiis Gerfon, juxta [r id, quod habebant neeeffarium. $. Qua- Y . 24. lenedecat :j Dominus. ) Det Et ego benedicam eis.) Benefaciam tibi copiam omnium bonorum. cumulando eos bonis. f :2$.. Offendat . Dominus faciem . (aam l. fN die.) ld eft, intempore; nam £i4j. ) Hillarem, propitiam, benignam: ex hoc capite certum eft ut mi- Y Hebr. habet: Z/mzzer Dominus faciem nimum duodecim dierum fpatium feaom faper ze , id eft, Dominus fit ti- comprehendi. bi inflar lucis, & lucernz , qua diri- Complevit Moyfes tabermaculum.) Mi- a gat omnes a&us tuos. nifterio Befeleel, & fociorum. 26. Comvertaz Dominus Vultum [uum 3« Plaufira tctla, ) Nevafa , inflru- gw «d :e.) Confoletur, adjuvet, prote- mentumque fíactum, quod illis erat t gat te; hec enim facit Dominus ad convehendum , confpici poffet a po- nos converfus ; contraria his, averfus. pulo; neve lederetur ab imbre, aut ^7. lmvocabuntque nomen meum [uper grandine, &c. LXX. habent Zx4fag ffüos Ifrael.) Cum benedicent facer- ais Hefychius docet Azu- dotes filiis [frael, adjungent benedictio- z:»» illufirium virorum, aut femina. ^ nitusnomen meum tetragrammaton. rum vehiculum fuitfe,defuper opertum, ïv N ^ /!-4- WL CAPET VH. " 45t 8. Quatuor alia plauftra, & o&o boves dedit filiis Merari, l fecundum officia, & cultum (uum, fub manu Itharar filii Aa- ron facerdotis. p 9. Filiis autem Caath non dedit plauftra, & boves : quia in P0 SanCtuzrio ferviunt, & onera propriis portant hümeris. 1o. Igitur obtulerunt duces in dedicationem altaris, dié, qua un&tum eft , oblationem fuam ante altare. 1r. Dixitque ominus ad Moyfen : Singuli duces per fin- j gulos dies offerant munera in dedicationem altaris. I2. Primo die obtc iit oblationem fuam Nahaffon filius Ami- lt nadab de tribu Juda: 13. Fueruntque in ea acetabulum argenteum pondo cen- Ill tum triginta ficlorum, phiala argentea habens feptuaginta fi- clos, juxta pondus San&tuarii, utrumque plenum fimila con- il fperfa oleo in facrificium : J 14. Mortarioluin ex decem ficlis aureis plenum incenfo : 1s$. Bovem de armento, & arietem , & agnum anniculum in z holocauftum : 2 16. Hir- i $. Quatuer alia plauffva, 56) Fi- nem, per feptem dies quotidianam lis Merar plures boves, & plura fcilicetun&ionem, & facrificia, Exod. plauflra data fünt, quia graviora ha- 29. 36. & 37. prefcripta, unde & quo- bebant onera, fcilicet. columnarum tidie in tabernaculi totius , fed maxi- tul omnium, prater alia oneratabularum, me altaris iiuj us dedicationem of'ere- bafium, &c. adeo ut Abulenfis putet bant principes vicifüm , d viritim l- omnia eorum onera non potuiffe qua- fua munera. tuor hifce plauftris imponi, fed qua- 13. 4ce?abulun. ) Wide de.aceta- iti dam ab eis debuiffe humeris portari. bulis di&a Exod. z5. 29. Hc tamén [ Cuitwz.) Minifterium ; hoc enim acetabula ,. cum argentea fuerint, non fuiffe videntur 1n ufus Sanctua- vox Hebraica fignificat ( $ub maunu.) Cura, poteftate, pre- rii, cum omnia San&uarii vafa aurea fe&ura. fuiffe fciamus, idem dicendum de Ithazzar. ) lthamar prg&erat Gerío- phialis. Fuerunt ergo in ufum atrii, * nitis, & Meraritis, eorumque vafis, & altaris holocaufli. & fupelle&ili. Poádo.) Pondere. 9. Quis in Santluario férvignt.^) Ea Phizsla.) Mide fupra Kxod. 25. 20. l- autem , quz ad San&tuarium pertinent, ln faerificium.) Vlac finile oblatio non plauilris vehenda , fed humeris addenda erat partim holocauftis , fi geftanda erant , ob ipforum fan&ita- inco4ta erat, partim pacificis , fi cocta. "i tem, & reverentiam. .14. Mertarzorum.) Mide fupra cap. ^ 11. Szzguii dnces.-) Principes tri- 4. num. 7 Hic in Hebrzo eft vox buum. F2 caph, quam nolter interpres alibi ! In dedicationem . altaris. ) Holocau- 6 phialam vertit , fed quia alia vox, ftorum, quod praeter un&ionem cum quam phialàm vertit, hic praceffit, alis tabernaculi vafis communem, vertit mortariolum , quafi dicas, par- - habebat aliam fpecialem —dedicatio- n vaFrx phialam ad capiendumincenfum. : / M 3 s i . 452 i LIBRI NUMERI 16. Hircumque pro peccato : B i7. Etin facrif * cio pacificorum boves dubs , arietes quin- iC que, hircos quinque, agnos anniculos quinque : haec eft obla- tio Nahation filii Aminadab. ho 18. Secundo die obtulit Nathanael filius Suar, dux de tribu ; Iffachar. hi I9. Acetabulum argenteum appendens centum triginta fi- £los, phialam argenteam habentem feptuaginta ficlos ,. juxta E pondaus San&tuarii ,utrumque plenum fimila confperfa oleo in facrificium: $i 20. Mortariolum aureum habens decem ficlos, plenum in- * cenífo : 9] ad 21. Bovem de armento, & arietem, & agnum anniculum in holocauftum: H 22. Hircumque pro peccato: 23. Et in.facrificio pacificorum boves duos, arietes quin- W que, hircos quinque, agnos anniculos quinque: hzec fuit obla- ti0 Nathanael filii Suar. h 24. Tertio die princeps filiorum Zabulon, Eliab filius Helon, 25. Obtulit acetabulum argenteum appendens centum tri- ginta ficlos, phialam argenteam habentem feptuaginta ficlos, h ad pondus San&uarii l , utrumque plenum fïmi'ia confpería oleo in facrificium : 26. Mortariolum aureum appendens decem ficlos, plenum incenífo : 27. Bovem de arme qto, & a»rietemD & agnum anniculum in holocauftum: H 28. Hircumque pro peccato: 29. Et in facrificio pacificorum boves duos, arietes quinque I hircos q uinque, agnos anniculos quinque : hac eft obþtio Eliab filii Helon. 3o. Die quarto princeps filiorum Ruben, Elifur filius Se- - deur, : 31. Obtulit acetabulum argenteum appendens centum tri- ginta ficlos, phialam argenteam habentem feptuaginta ficlos, ad pondus San&tuarii, utrumque plenum fimila confperfa oleo in facrificium : 32- MOT- 18. Secuzdo die.) ld eft, tempore; 19. Ut conlulere? orzculum. ) Dei fe- nam oblatio hzc duravit pey duode- dentis in San&o San&orum füper pro- cim dies. pitiatorium. - [] * CAPST- VH $ 478 32. Mortariolum aureum appendens decem fitlos, plänum 1 incenfo : bli . Bovem de armento , & arif:tem ; & agnum anniculum iz;. holocaufium : ]Du /.34. Hirc mque pro peccäto : 4-. Et in hoftias pacificorum bovés duos, arictes quinque. hircos quinque, agnos anniculos quinque, haec fuit oblatio Elitur filii Sedeur. ü filiorum Simeon, Saiamici filius 56. Die quinto princeps Surifaddai, I abulum argenteum appendens centum tri- 31. Obtulit acet ginta ficlos, phialam argenteam habentem feptuagin:a ficlos, r ad pondus Sané&tuarii, utrumque plenum fimila confpería oleo in facrificium. 38. Mortariolum aureum appen dens decexm iïclo»g;/þïenum ii incenfo : Jj 9. Bovem de armento, & arietem , & agnum anniculum i& holocauftum : f 40o. Hircumque pro peccato : l 41. Et in hoftias pacificorum boves duos, arietes q uinque, Ó hircos quinque, agnos anniculos quinque, haec fuit oblatio Sa- ( lamiel filii Surifaddai. 42. Die fexto princeps filiorüm Gad, Eliafaph filius Duel, 43 Obtulit acetabulum argenteum appendens centum tri- ialam argenteam habentem feptuaginta ficlos, ginta ficlos, ph n ad pondus San&uarii , utrumque plenum fimila confpe rfa oleo in facrificium. 44. Mortariolum aureum appen dens devcem ficlos, pienllm l4 incenfo , 45s. Bovem de armento, & arietem, & agnum ann iculum imn holocauftum : u 6. Hircumque pro peccato : 4'. Et in hoftias pacificorum boves duos, arietes quinque, 1 hircos quinque, agnos anniculos quinque: haec fuit oblatio ) Eliafaph filii Duel : H * 0 48. Die feptimo pri nceps üliorum Ephraim, Elifama filius Ammiud, 49. Obtulit aceta bulum argenteum appendens centum tri- abentem. feptuaginta ficlos, ginta ficlos, phialam argenteam h 3 r !LIBRI NUMERI 454 i 4 ad pondus n&uarii, utrumque plenum fimila confperfa oleo in facrificium : . $9. Mortariolum aureum appendens decem ficlos, plenum Ü incenfo: * X m $1. Bovem de armento holocauftum : , & arietem, & agnum anniculum in i $2. Hircumque pro peccato: 53. Et in hoftias pacificorum, boves duos, arietes quinque, k fama filii Ammiud. hircos quinque, agnos anniculos quinque, hzec fuit oblatio Eli- 54. Die o&tavo Phadaffur, princeps filiorum Manaife, Gamaliel filiuïs h $5. Obtulit acetabulum argenteum appendens centum tri- ginta ficlos, phialam argenteam habentem feptuagin:a ficlos, ad pondus Sanétuarii ; utrumque plénum fimila confperfa oleo in facrificium: 56. Mortariolum aureum appendens decem ficlos, plenum g incenfo: : E 57. Bovem de arm L holocauftum : ento, & a?*ietem,v& agnum anniculum in 58. Hircumque pro peccato : It 59. Et in hoftias pacificorum boves duosg arietes quinclile, hircos quinque, agnos anniculos quinque, hsec fuit oblatio h Gamaliel fili1 Phadaffur. 6o. Die nono princeps filiorum Benjamin, Abidan filius Gedeonis, 61. Obtulit acetabulum argenteum appendens centum tri- ginta ficlos, phialam argenteam haábentem feptuaginta ficlos, in facri&cium : ad pondus San&tuarii, utrumque plenum fimila confpería oleo 65. Et mortariolum aureum appendens decem üclc;s,,ple- j num incenfo: 63. Bovem de armento , & arictem, & agnum anniculum in holocauftum : 64. Hircumque pro peccato : ' 65. Et in hoftias pacificorum boves duos, arietes quinque, hircos quinque, agnos annicalos quinque : hac fuit oblatio Abidam filii Gedeonis. 66. Die decimo princeps filiorum Dan, Ahiezer fïiius Am- miíaddai, 61.Ob:ulit - CATPUT'XIL 4355 le0 '67. Obtulit acetabulum argenteum appendens centum tri- 1 ginta ficlos, phialam argenteam habentem feptuaginta ficlos, ad pondus San&tuarii, utrumque plenum fimila confperfa oleo ln in facrificium : 68. Mortariolum aureum appendens decem ficlos, plenum incenfo: li 69. Bovem de armento, F holocauftum : & arietem,& agnum anniculum in J 7o. Hircumque pro peccato: [os Z1. Et in hoftias pacificorum boves duos, arietes quinque, hircos quinque, agnos anniculos quinque : haec fuit oblatio tti Ahiezer filii Ammifaddai. 72. Die undecimo. princeps üliorum Afer, Phegiel filius 0 ) Ochran, Q 73. Obtulit acetabulum argenteum appendens centum tri- i ginta ficlos, phialam argenteam habentem feptuaginta ficlos, ad pondus San&tuarii, utrumque plenum fimila confperfa oleo V in facrificium: 74. Mortariolum aureum appendens decem ficlos plenum incenfo: ^ 75. Bovem de armento, & arietem j & agnum anniculum in : 0 holocauftum: 76. Hircumque pro peccato: 77. Et in hoftias pacificorum boves duos, arietes quinque, It hircos quinque, agnos anniculos quinque , heec fuit oblatio l Phegiel filii Ochran. 78. Die duodecimo princeps filiorum Nephtali, Ahira filius J j Enan, 19- Ob tulit acetabulum argenteum appendens centum tri- ginta ficlos, phialam argenteam habentem feptuaginta ficlos, ad pondus San&tuarii, utrumq "e plenum fimila oleo confpería : n in facrificium: go. Mortariol incenfo: t um aureum appendens decem ficlos, plenum 9r. Bovem de armento, & arietem, & agrum anniculum in holocauftum : 892. Hircumque pro peccato : 93. Et in hoftias pacificorum boves duos arietes quinque, hircos quinque , a gnos anniculos quinque, haec fuit oblatio Ahira filii Enan, $4. Heec 456 c LIBRI NUMERI 94. Hsec in dedicatione altaris oblata funt a principibus Tírael,in die,qua confecratum eit. Acetabula argentea duode- cim, phialae argentece duodecim : mortariola aurea duodecim : 85. Íta ut centum triginta ficlos argenti haberet unum ace- tabulum , & fepruagintà ficlos haberet una phiala: id eít, in commune vaforum omnium ex argento ficli duo millia qua- dringenti, pond«re SanCtuarii. 86. Mortariola aurea duodecim plena incenfo, denos ficlos appendentia pondere San&tuarii, id eft, fimul auri ficli centum viginti : $7. Boves de armento in holocauftum duodecim, arietes duodecim, agni anniculi duodecim z & libameïïta eorum: hirci duodecim pro peccato. 88. In hoftias pacificorum, boves viginti quatuor, arietes ^ exaginta, hirci fexaginta, agni anniculi fexaginta. Haec Ob" j ata funt 1n dedicatione altaris, quando un£&tum eft. 89. Cumque ingrederetur Moyfes tabernaculum foederis ut confuleret oraculum , audiebat vocem loquentis ad fe de pro- pitiatorio) quod erat fuper arcam teftimonii inter duos Che- rubim, unde & loquebatur ei. C A PU E VHL Candelabri C lucernarum fitus ac forma : etasque & confecratio Levitarum. cutus eft Dominus.ad Moyfen , dicens: E LO 2. Loquere Aaron, & dices ad eum : Cum pofueris feptem lucernas, candelabrum in auftrali parte erigatur. Hog igitur przecipe,ut lucernae contra boream e regione refpiciant ad meníam panum propofitionis, contra eam partem, quam candelabrum refpicit, lucere. debebunt. 4. Fecitque Aaron, & impofuit luce rnas fuper candelabrum, ut preeceperat Dominus Moyfi.. 4. Ha&ec auteri erat fa&tura candelabri, ex auro du&tili, tam medius Efpiciant ad men[mm panum.)Ylac 4- Hec autemerat f'alluracandelalri) imenía erat, in qua quafi con- vivabatur Deus ; nemo autem con- Paucis repetit de ffru&ura candelabrt, quz fufius habetur Exod. 25. 31. & vivatur in tenebris, fed in lumine, deinceps ; & cap. 37. in tabernaculo autem nulla erat fene- Ceps. -?g I7. dein- flra, itaque lJucernz accenduntur; CA P.U T. VIH. r 457 d- S medius ftipés, quam cuncta, quae ex utroque calamor;lm. l tere nafcebantur: juxta exemplum, quod oftendit Dominus Moyfi, ita operatus eft candelabrum. . Et locutus ett Dominus ad Moyfen, dicens: l 6. "Tolle Levitas de medio filiorum Ifrael, & purificabis eos: .7. Juxta hunc ritum : -Afpergantur aqua luítrationis, & ra- dant omnes pilos carnis fue. Cumque laverint veftimenta fua, N & mundati fuerint, 8. Tollent bovem de armentis, & libamentum ejus fimilam oleo confperfam : bovem autem alterum de armento tu acci- es pies pro peccato. i 9. Et applicabis Levitas coram tabernaculo foederis, convo- E cata omni multitudine filiorum Ifrael. ro. Cumque Levita fuerint coram Domino, ponent filii Yífrael manus íuas fuper eos. Ir. Et offeret Aaron Levitas, munus in confpe&u Domini a filiis Ifrael, ut ferviant in minifterio e;us. x* y 12. Levi:ee quoque ponent manus fuas fuper cap ita boum, " e quibus unum facies pro peccato, & alterum in holocauftum Domini, ut depreceris pro eis. 13. Statuesque Levitas in confpe&u Aaron, & filiorum ejus, & confecrabis oblatos Domino. ( 14. Ac feparabis de medio filiorum Ifrael, ut fint mei. [ r$. Et 7. dqua /æ?raiiaizis.) Quæ mixta fMper eapita boum.) Bos erat Levita- elt cineribus vitule rufz , de quibus rum facrificium , ficut Levite ipfi €ap. 19. quodd»a populi facrificium fuerunt: Radant omnes pilos carais fu. ) Cu- itaque utrobique manuum impofitio jus rei tropologiam vide apud S.Greg. füper capita.. l. s. Mor. cap. 13. nam h& ceremo- 4 Unum facies pro peccaro. ) INon tu, fed Aaron ; facies ergo non per te- nie procul dubio myfterio non vacant. 9. Libamentum ejus. ) Yloc efl tali metipfum , fed per Aaronem Ponti- hoítig addi confuetum , de quo vide ficem: nam hum. rt. di&um fuerat, infra cap. r$j. num. 9. Offeret Aa:on Levitas : iNectamen im- 10. Pozent felit Hfracl manus fáguas fe- probabile ipfum Moyfem facrificaffe, ,per c0::) Ut hac manuum impofitio- quod & textus nofter ; &verfio LXX. ne fignificent , & teftentur fe; Levi- videntur indicare. Vide Bonfreriuln * tas contribules fuos a fe abdicare, & hic. Domino quafi munus , aut facrificium 14 Uf ffnz mei.) Ut fint liberi ab offerre, cjufque dominium, & mini- oneribus , bellique muniis, cuflodes fterium transferre. fan&uarii, janitores, cantores. Hzc 12. Lewité quoque ponent manus feas enim fuerunt oíficia Levitarum, Dibl. cum Com. Menochb. Tow, I, Mmm m "- 4 ^M LIBRI NUMERI 458 r$. Et poftea ihisrédiantur tabernaculum foederis, wt fer- viant mihi. " Sicque purificabis, & confecrabis eos in obla:io- nem Domini: quoniam dono donati furt mihi a filiis Hfrael. ' Q *Exo. 16. * Pro primogenitis, quae aperiunt omnem vulvam in If- ; 13.2. rael, accepi eos. T x Sïupn. . -". 17. Mea funt enim omnia primogenita filiorum Ifrael, tam Lu(ïæ 3:13 ex hominibus quam ex jumentis. " Ex die, quo percufti omne pr 2.23. PT. imogenitum in terra /Egypti , fan&tificavi eos mihi, 18. Et tuli Levitas pro cun&tis primogenitis filiorum Iftael | : - 19. 'TTradidique eos dono Aarón , & filiis ejus de medio po- j puli, ut ferviant mihi pro Iírael in tabernaculo foederis, & 'orent pro eis, ne fit in populo plaga, fi ad San£tuarium. .aufï fuerint accedere V 20. Feceruntque Moyfes, & Aaron, & omnis multitudo fi- liorum Ifrael fuper Levitis, quae praeceperat Dominus Moyfi: 21. Purificatique funt , & laverunt veftimenta fua. Eleva- vitque eos Aaron in confpe&u Domini, & oravit pro eis, ä( 22. Ut purificati ingrederentur ad ofhicia fua in tabernacu- lum foedéris coram Aaron, & filiis ejus. Sicut praeceperat Dominus Moyfi de Levitis, ita fa&tum ett, qï 1 : 23. Locutusque eft Dominus ad Moyfen, dicens: 24. Heec eft lex Levitarum : A viginti quinque. annis, & Ü fupra, ingredientur, ut miniftrent in tabernaculo foederis, 2;. Cumque quinquagefimum annum esetatis impleverint; fervire ceffabunt : L) 26. Eruntque miniftri fratrum fuorum in tabernaculo fce- deris, ut cuftodiant qua fibi fuerint commendata , opera au- tem ipfa non faciant. Sic difponens Levitas in cuftodiis fuis. H CAPUT ä 15. Dpgredicntur zalernaculum fede- tatem miniflerii tabernaculi neceffarii. ri:.) klebr. Zzgredjentur ad miniflerium 9. Ne fít im poprlo plaga. ) 91 lai- dfünm.am tabermaculo federis , videlicet cus & prophanus facro officio fe im- ut illud portent; nec enim erat illud mifcuerit, contra preceptum meum. IA officium Leviterum. Q1. Elevaviique cos 4aron. ) Ritu Cen[ecrabis eos $ oblattonenm,) Hebr.) tenupba, de quo num. 15. 2 | elevzbis eos , Vel egatabis eos, ea care- 24. Iugredienrur.) L.evite. monia adhibita, quam Hebrzi vocant 26. S;c drfpones Levitis, &c. ) Ut fezzpba , de qua [ixod. 29. c4. dixi. cuftodiant vafa tabernaculi, ea atate, Elevati ergo funt Levite eo ritu, & modo, quem jam prafcripfi. g quo elevabantur vidimz. Probabile Optra autem ip[anan faciant.) Que non multos Levitas tunc coníecratos, prius facere folebant. [ fed quot erant ad prafentem neceffi- integrg. ; cum v?res eyant I a 7('*75 Ü g UE à t 4 lru CAPUT IX. 0« Quo iempore debeant wundi Phafe celebrare , & quo immundi : ) nubes tabernaculum operiens ducit exercitum. df L1.][ Ocutus eft Dominus ad Moyfén in deferto Sinai, anno fecundo poftquam egreffi funt de terra /Egypti, menfe It prim 0, dicens: *Exo.. 2. * Faciant filii Ifrael Phafe in tempore fuo. L 3. Quarta decima die menfis hujus ad vefperam, juxta!?3: p omnes caeremonias, & juftificationes ejus. t 2u 4. Pigecepitque Moyfes filiis Ifrael , ut facerent Phafe. vi fecerunt tempore fuo : quartadecima die menfis ad vefperam in monte Sinai. Juxta omnia, quze mandaverat Do- minus Moyfi , fecerunt filii Ifrael. Hl 6. Ecce autem quidam immundi fuper anima hominis, qui non poterant facere Phafe in die illo , accedentes ad Moyfen, & Aaron, . Dixerunt eis: immundi fumus fuper anima hominis : p k: uare fraudamur, ut non valeamus oblationetm offerre Domi- no in tempore fuo inter fi lios Ifrael ? 8. Quibus refpondit Moy fes : State, ut cdnfulam, quid prae- Cipiat Dominus de vobis. 9. Locutusque e ft Dominus ad Moyfen , dicens: h 1o. Loquere filiis Ifrael: Homo, qui fuerit immundus fuper mino. anima9 five in via.procuï in gente veftra, faciaþ Phafe Do iv Mmm 2 1I. In lii la cuffodiis [uis.) N ocat cuffodzas in quia incircumcifi quidam, nec pote- rant per ztatem, quia tenclli infan- piurali, quia variis familiis varia. cu- tes erant. Jï ftodienda dabantur. Unde plures cu- ftodia. g. Super amima.") Quia fcilicet* ca- li 3» D wefperam.) Hebr. zzzer duas daver hominis tetigimus ; tales enim n v«fperas , quod explicavit cap. Levit 22. 4. arcebantur ab omni fa- crificio. 32. Exod. num. 6. justa omnes ceremonias , t$ juflifica- Fraudamur.) Prohibemur, arcemnr. ziones ejas ) 1d eft juxta ritus, circum- 10. Homo, qui feerit imnwndu:"fu— .'?tu ltantias omnes pr&fcriptas EExod. 12. per 4nimas; ffve iz vwvia procul 1m gente vefhra faciat phafe, 69c.) lllud zw gen- Mandata Dei dicuntur juftificationes, U quod fine illis re&e, juíte , ac legiti- fe veffra, jungenduin cufn voce, Ho- b me quidpiam non fiat. $0 , hoc pado Homo de gente vc- g. Qus fecerunt tempore [49.) Xioc ftra, Hebraus fcilicet, qui immun- 4 tamen Phafe non manducarunt, qui dus fuerit , aut peregre , cefTante im- " ;x-ati funt poft egreffum ex ZEgypto, munditia, vel ad fuos reverfus, faciet- h24 26o € LIBR.IÉNUMERI 11. In menfe fecundo , quartadecima die menfis ad vefpe- ram : cum azymis , & lattucis agreítibus comedent illud. tab ^Exo. SC & I2. Non relinquent ex eo quidpiam u 1 jue mane,* & os ejus 12-46. non confringent, omnem ritum Phafe ob'ervabunt. oan. fü 13. Si quis autem & mundus eft, & in itinere non fuit, & 19.56. i men non fecit Phafe, exterminabitur anima illa de populis' & n fuis , quia facrificium. Domino non obtulit tem pore fuo: pge- catum fuum ipfe portabit. 14. Peregrinus quoque, & advena fi fuerint apud vos, fa- mf cient Phafe Domino juxta ceeremonias, & juftificationes e'us. I Praeceptum idem erit apud vos tam advenae quam indigenae. *Exo. I5. * |gitur die, qua erectum eft tabernaculum operuit illud 49-16. nubes. À. vefpere autem fuper tentorium erat quafi fpecies [s] r. 7.1. ignis usque mane. .16. Sic fiebat jugiter : per diem operiebat illud nubes, & - per noétem quafi fpecies ignis. 17. Cumque ablata fuiffet nubes, quae tabernaculum pro- * tegebat, tunc proficifcebantur fiiii Ifrael - & in loco, ubi fte- l tiffet nubes, ibi caftrametabantur. 18. Ad imperium Domini proficifcebantur, & ad imperium V 1.Cor. illius figebant tabernaculum. * Cun&tis diebus , quibus ftabat Io.I. nubes fuper tabernaculum , manebant in eodem loco : iU Ig. Et fi eveniffet, ut multo tempore maneret fuper illud; erant filii Ifrael in excubiis Domini, & non proficifcebantur. nA 20. Quot diebus fuiffet nubes fuper tabernaculum. A&ï 1me perium Domini erigebant tentoria) & ad imperium illius de- ponebant. þI. Si Phafe menfe fecundo , fi primo face- 18. 44 im;erim;z bamini.) Moven- re non potuit, dicis impedimentis tis per Angelum columnam nubis. exclufus: fi fecundo non poterat, b Phafein tertium, aut ulteriorem men- 9. Maltotempore maneret.) Nub;:s ; fem transferre fas non erat. Idem- fcilicet. Y Super illud. ) '"Tabernaculo. que judicium de immundis ob ta&um cadaveris, ac de aliis, fed alia caufa. Est fülii Ifrael im exculiis Domnini.) 13. Peecatum. ) Poenam peccati. 1 Siftebaht quafi excubantes , & advigi- *14.. Peregrizus quoque 6$ advtna, 6 6.) lantes, & nubem an moveretur, ob- Si religione Hebraus fit. fervantes, vel fenfus eft, erant iníla- 1 15. Nabes.) Columna nubis. tionibus, & manfionibus in eodem Ave[pere auzem.) Columnaper diem loco, quas Dei injqfï'u relinquerenon nubis fpeciem habebat, per noctem Poterant. vero ignis t CAP.UT E«X à 461 a1. Si fuiffet nubes a vefpere usque mane, & fiÉim diluculo tabernaculum reliquiffet, proficifcebantur: & fi poft diem, U & no&tem receffiffet, ditfipabant tentoria: 22. Si vero biduo, aut uno menfe, vel longiori tempore fuiffet faper tabernaculum, manebant filii Ifrael in eodem loco, h: & non proficifcebantur : ftatim autem ut recemiïet,moyebant caítra : * 23. Per verbum Domini figebant ten'oria, & per verbum l illius proficifcebantur : erantque in excubiis Domini juxta im- IY p'erium ejus per manum Moyfi. i PATETOE [* Ufus tubarum : qub- ordiie mota fint caflra de deferto Sinai : orat Moyfes cognatum Hobab, ut cum ipfis proficifzratur : & verba qua loquebatur Moyfes, cum elevaretur, vel Q deponeretur arca. cutusque eft Dominus ad Moyfen, dicens: ïLO 2. Fac tibi duas tubas argenteas du&tiles, quibus con- li vocare poffis multitudinem , quando movenda funt caftra ; P 3. Cumque increpueris tubis, congregabitur ad te omnis turba ad oftium tabernaculi foederis. . 5 4. Si femel clangueris, venient ad te principes, & capita multitudinis Ifrael. $. Si autem prolixior, atque concifus clangor increpuerit, movebunt caftra primi, qui funt ad orientalem plagam. 6. In fecundo autem fonitu, & pari ululatu tubze, levabunt $ tentof Mmm 3 21. Diffipabant tentoria.) Depone- Dutliles. )—Laminis fcilicet malleo- i bant, fuaque omnia convafabant. rum contufione didu&is. , 23. Erantque in exculiis Domini. ) Vide hoc cap. num; 19. 4 Si femel cl;zngzæri:.) Hebr. ha- Wcon- bent :. £ s tuba clauxeris , fic etiam. c.D Uas tubas argenteas. ) Ad Chaldeus, & LXX. & fenfus poteft vocandum populum. Primo effe idem, nam qui una tuba canit, ad movendum . caflra ; 1I. ad fefta; quodam fenfu femel canit; qui dupli- III. ad facrificia; IV. ad bella. NV ad concionem. VI. ad facras epulas. Ju- ci, quodammodo bis canit, etiamfi fimul fonum edan:. bet nunc fieri duas, non tamen vetat - w w fieri plures. WFade funt ex argento $. Conci[us.) Intercifüs, interruptus ob reve:entiam cultus 'divini, & ut E brevi aliqua morula. effent magis fonorg. € d- L "- 462 4 LIBRINUMERI tentoria, qui habitant ad meridiem, & juxta hunc modu liqui facient, ululantibus tubis in profe&ionem. n Te- fi . 7 Quàndo autem congregandus eft populus, fimplex tur- barum clangor erit, & non concife ululabunt. T 8. Filii autem Aaron facerdotes clangent tubis: eritque hoc legitimum fempiternum in generationibus veftris. [ 9. Si exieritis ad bellum de terra veftra contra hoftes, qui dimicant adverfum vos, clàngetis ululantibus tubis, & erit re- Qu cordatio veftri coram Domino Deo veftro Tnanibus inimicorum veftrorum. ; ut eruamini de fi 1o. Si quando habebitis epulum, & dies feftos, & calendas, canetis tubis fuper holocauftis, & paciticis vittimis, ut fint vo- bis in recordationem Dei veftri: ego Dominus Deus vefter. tu ir. Anno fecundo, menfe fecundo, vi À elevata eft nubes de tabernaculo foederis : gefima die meï?'fï—*j: 12. Profe&tique funt filii Ifrael per turmas fuas de defert Sinal; & recubuit nubes in folitudine Pharan. E 13. Moverunt manum Moyfi. que caílra Primi juxta imperium Domini per » »Sup EP" 14.*Fili Juda per turmas fuas: quorum princeps erat Na- haffon filius Aminadab. 15. In tribu filiorum Iffachar fuit princeps Nathanael filius * [ Suar. Ti 16. In tr ibu Zabulon erat prïnc*epsk Eliab filius Helon. b 17. Depofitumque eft tabernaculum » quod portantes egreffi funt filii Gerfon, & Merari. & 18. Profe&tique funt & filii Ruben, per turmas, & ordinem 3 €11um: quorum princeps erat Helifur filius Sedeur. 19. In 9. Et eri*-ïrfcora'ldtia, 55.) Quafi di- Iprecordationem Dei, & c..) Ut Deus cat: Dominiüs recórdabitur veftri in veílri recordetur, ut dixi num. 9. prelio eum clangetis juxta hoc ejus i11. 44772 [et9240.) Ab egreffu ex 3 pr&ceptum , ut eruat vos ab hollibus, ZEgypto. 3 «X victores faciat. Nubes.) Columna nubis. 3l lo. Épsizm.) Solemnpe, & facrura I2 de folizudize Pädran.) Tn 1oco, ex hofliis pacificis, five epulum , quod qui poftea di&üs eft fepslebra concupi- fit previo facrificio , illudque claudit, féestze , in quo füit decimatertia He- qï quale erat in confecratione regum ; brzorum manfio. z l pariter in Calendis, id eft, in Neo- 13. Juxta imperium Domit :2 ma- Tnenia, five novilunio, primo fcili- &et die menfis luharis: hic enim dies zu Mayf.) Quod fcilicet Deus dedit per Moyíem rminiftrum fuum. l Judais eraf feítus. P d à CAPUT. X 453 i 19. Ín tribu autem filiorum Simeon , pï"inceps'f'uït Sala miel d filius Surifaddai. 3 1 Duel. Jr 20. Porro in tribu Gad erat princeps Eliafaph fil 21. ProfeCtique. funt & Caathitee portantes Sa d uarium. 0C EL 'Tamdiu tabernaculum portabatur , donec venirent ad erectio- nis locum. i - 22. Moverunt caftra & filii Ephraim per turmas fuas, ia quorum exercitu princeps erat Elifama, filius Ammiud.- t 23. In tribu autem tiliorum Manaíie princeps fuit Gamaliel " filius Phadaffeur. 24. Etin tribu Benjamin erat dux Abidam filius Gedeonis. i, y 25. Noviffimi caftrorum omnium profe£ti funt fibi Dan per turmas fuas, in quorum exercitu princeps fuit AI r Nezer fi'lius Amiíaddai. 26. in tribu antem filiorum Afer erat princepsPhegiel filius ii Ochran. 27. Et in tribu filiorum Nephtali princeps fuit Ahira filius q Enan. 398. Hzec funt caftra, & profe &iones filiorum Ifrael per tur- m as fuas quando egrediebantur. -29. Dixitque Moyfes Hobab filio Raguel Madianitee, cogna- to (uo: Proficifcimur ad locum, quem Dominus daturus eft s nobis, veni nobifcum, ut benefaciamus tibi: quia Dominus bona promifit Ifraeli. : f 3o. Cuiille refpondit: Non vadam tecum, fed revertar in terram meam , in qua natus fum. i. Et ille: Noli, inquit, nos relinquere: tu enim nofti, in quibus locis per defertum caftra ponere debeamus, & eris 32. Cum- duétor noidter. 21. Portantes S4n£fuarkum.) Vafa ginta, cum pafceret g;'eges Jethro fo- ceri fui, fed optavit Hobab fororium San&a SanGuarii, id eft, San&i, & San&i Sanctorum. fuum hac arte Jud&eorum verz reli- " e9. Hobab filio Raguel. ) LXX. & 10ni adjungere. l]ta cenfent aliqui. 3lii cenfent hunc effe Jethro cogna- V el etiam dici poteft , quod verum tum Moyfis. Verius tamen elt, puto, optaffe Moyfem apud íe habe- re Hobab , ut peculiaria quzdam di- quod alii au&ores exiftimant, effz il- fceret ex eo , qua& vel decurfu tempo- o^ lius filium. 3o. lz terram meam. ) Madian. ris mütata fuerant , vel Moyfes obli- 31. Ta euim nofi , 6c. ) Non eguit tus eorum erat tantatemporis , & lo- [ Moyfes du&ore in deferto ,. qui fe- corum longinquitate varietate que ne- quebatur columnam nubis, quiquein otiorum. NNec ex motu columnz aliud Hebrai difcebant , quam quo locis iis verfatus fuerat annis quadra- Á "- 4 464 v LIBRI NUMERI 42. Cumque nobifcum veneris, quidquid optimum fuerit ex opibus , quas nobis traditurus eft Dominus, dabimus tibi. 33. Puofecti funt ergo de monte Domini viam trium die- rum , arcaque feederis Domini praecedebat eos, per dies tres providens caftrorum locum. 34. Nubes quoque Domini fuper €os erat per diem, cum incederent. *Pfal. 35. Cumque elevaretur arca, dicebat Moyfes: *furge, Do- 67 2 mine, & ditfipentur inimici tui, & fugiant, qui oderunt te, a facie tua. z 6. Cum autem deponeretur, ajébat: Revertere, Domine ad multitudrinem exercitus Ifrael. CAPUT XL Murmuris pena plexi 7uc?æz' coturnicum carnes impetrant : tur- batoque Moyfi [piritu , Deus illius onus in feptuaginta feniores partitur, qui omnes propbetant ; puniturque populus propter carnium concupifcentiam. *Pá4. r. T Nterea ortum eft * murmur populi quafi dolentium pro la- T m 4 4d0- & bore contra Dominum. Quod cum auditffet Dominus, *rfa.iratuseft. Et*accenfus in eos 1gnis Domini devoravit extre- a 77.21. mam caftrorum partem. 2. Cumque clamaffet populus ad Moyfen, oravit Moyfes ad Dominum, & abforptus eft ignis. 3. V oca- iter eflet dirigendum , reliqua ex fpe- tres continuos dies cum parv ulis , ju- culatoribus, & locorum peritis, qualis mentis, & farcinis ambulaverant. erat Hobab, cognofcenda erant. Igeis Domimi.) A Domino profe- 33. Profectls f,:.c-nt ergo , &c. ) "Tacet Qus, vel ignis ingéns, & vehemens, & terribilis; fic enim vocantur CeZre; Hobab, itaque verifimile eft eum ac- quieviffe, & manfiffe cum Moyfe. Dei , montes Dei , id eft, cedri magnz , j Prcvidens caffrrorum locum.) Facie- montes excelfi. bathoccolumna nubis, & confequen- Extremam caftrorum partem.) In qua ter arca, cui nubes incumbebat. Ín verifimiliter erant ZIZgyptii , quilfrae- litas ad hanc murmurationem incita- Ilebr. eft, ad explorandum , vel inve- fligandum illis requiem, locum fcili- verant. Fortaffe etiam aliqui, qui set, in quo commode quiefcerent. laffitudinem fimulabant in extrema yS. Cuuque elevaretur arca.) Ut mo- hac acie abfumpti fuerunt. verentur caftra* ^ - "bforptus eff ignis. ) Mel fimpli- Surge Domine , &c.) Quafi ha&enus citer extindus eft, vel, quod vox arce infidens quieviffet. ALferptus indicare videtur, terra, un- Uasft dolentizm pro labere.) Fati- "de prodierat abforptus eít, & vocem EC gatione fcilicet itineris, quia Hebrzam ypy Hebreorumaliqui do- N ": CAPUTIKXI. r 465 :yit 3. Vocavitque nomen loci illius ) Incenfio : eo quod incen- ] fus fuilfet contra eos ignis Domini. le- 4. Vulgus quippe promifcuum, quod afcenderat cum eis,. . flagravit defiderio, fedens, & flens, jun&tis fibi pariter filiis lírael, & ait: * Quis dabit nobis ad vefcendum carnes? 1Cor.. 1 5. Recordamur pifcium, quos comedebamus in JEgypto gra- 1o. 3. tis: in mentem nobis veniunt cucumeres ,& pepones, porri- que, & cepae , & allia. z d 6. Anima noftra arida eft, nihil ali:ud refpiciunt oculi noftri nifi Man. x lt - 3.* Erat autem Man quafi femen coriandri, coloris bdellii. *Exo. $. Circuibatque populus, & colligens illud , frangebat mola, 16.14. five terebat in inortario, coquens in olla, & faciens ex eo tor- Pfalm 77.24. tulas faporis quafi panis oleati. k 9. Cumque defcenderet no&te fuper caftra ros, defcendebat Iäïoo oan. ) pariter & Man. IO. Audivit ergo Moyfes flentem populum per familias, fin- 6. 31. gulos per oftia tentorii fui. Iratusque eft furor Domini valde: fed & Moyfi intoleranda res vifa eft. r Et n 5 cent fïgnificare, im profundum deprimi, imminuerent. Cepas comedere 7/E- fuboner gi- gyptiorum aliquibus eratreligio: nam 3. Vocavitque momen loci illius 3cen- Porrum, ut ait Juven. Sat. penult. ii fe.) Locus hic ab igne vocatus eft & vepe nefas violare , ac. frangere v Incenfo ; fed a poena gula vocatus eft morífü, fed non omnes hac fuperfti- fepu'ehra concupi[cenzia , ut patet num. tione tenebantur. p 34. eft enim hic unus , &idem locus, $. Gratis.) Vili pretio;& quafi nullo. 6. 4dnima nofira atrida eff. ). Appe- uti & idem murmur: fieri poteít, ut Ü totus locus di&us fit fepulchra concu- titus nofler languet, naufeat, & qua- 5 pifcentie , pars vero ejufdem loci, fi exarefcit. Nam licet manna eos fapores exhiberet, optabant varieta- qu& igne conflagravit , incenfio ap- tem non tam in fapore, quam in co- T pellata fit. 4. Vulgas quippe promi[cuum. ) /igy- lore, exteriorique forma ciborum; u ptiorum, qui Hebrzorum caflra fe- ut fimul cum ventre , oculos etiam ; e quebantur., & manus explerent. f Flagr.rvir defiderio. ) Carnium , & 7. Colorisédellii.) Bdelliumex Plin; l ceparum ZEgypti; quamvis enim He- lib. 12. cap. 28. unguis coloremrefert, brzi fuos greges fecum ducerent , ta- eftque candidum , & lucidum. Deco- men promifcuum illud vulgus carnes lore, & fapore manna vide di&a in poteftate non habebat, & alii etiam Exod. 16. 21. ovibus. parcebant; ut eas in terram 1o. Moyff intoleranda ves vi[a eff.) promilTim adducerent, interim man- Quo fcilicet omnis populus ulularet;, na viiitantes, ne earum numerum & carnes pofceret. :n Bibl. cusa Coms Menoch. Tom, L iNnan 3 466 * LIBRI NUMERI [ t1. Et ait d Dominum : Cur afftixifti fervum tuum? quare non invenio gratiam coram te? & cur impofuifti pondus uni- [n verfi populi hujus fuper me? Q 12. Numquid ego corcepi omnem hanc multitudinem, vel genui eam, ut dicas mihi: Porta eos in finu tuo ficut portare Y folet nutrix infantulum , & defer in terram, pro qua jgra&i patribus eorum ? W 13. Unde mihi carnes,ut dem tantze multitudini? flent con- Ti x tra me , dicentes: Da nobis carnes, ut comedamus. Q1 14. Non poffum fo] üs fu&inere o1ngem hunc populum, quia gravis eft mihi. fü 15. Sin aliter tibi videtur, obfecro, ut interficias me, & in- veniam gratiam in oculis tuis, ne tantis afficiar malis. fi 16. Et dixit Dominus ad Moyfen: Congrega mihi feptua- B ginta viros de fenibus Ifrael; quos tu nofti, quod fenes populi Và fint, ac magiftri: & duces eos ad oftium tabernaculi foederis, faciesque ibi ftare tecum. p tradamque eis 17. Ut defcendam, & loquar tibi : & auferam de fpiritu tuo, Vi ( lus graveris. , ut fuftentent tecum onus pol?uli, & non tu fo- a 18. Populo quoque dices: Sanétificamini: cras comedetis doldueas Carnes, £u a I2. Porta eos im ffum ruo. ) Maagna tam &tate, quam prudentia, & mo- enim charitate fuos fovere Pr incipes ribus. n debent. ig. lt deffendam.) inclinando co- IS$. Deterffeias me. ) Peto, ut mori velter. lumnam nubis, in qua ego; quafidux Y liceat. Levis aut nulla pufillanimita- [ tis culpa : itaque non reprehendit il- Auferam de fpiritu tuo.) Accipiam. lum Dominus, fed confolatur. Sic ab una candela lumen accipitur J 16. Congrega mib: Jfeptuaginta viros.) ad aliam accendendam, nihilque lu- Conflituerat Exod. 1g prius Jethro fuggerente minis deperit in priore: Chaldazus, ?1. decanos, & tribunos ; "dugebo de fpiritu , qui eft feper te, & qui lites deciderent, fed adhuc erat poram faper eos, provocatio ad Moyfen, qui- etiam De fyirits.) Prophetico, ut colli- i qua ad Dei cultum fpe&abant , - pro- T €urabat, & majores etiam caufze ad gitur ex num. 25. quo & populum re- ere fcias, & dubià explicare, & oc- hil ipfum deferebantur. ^ Conftituit ergo culta cognofcere, & futura pravide- Deus hos feptuaginta, qui hac tria re, & Dei laudes eodem fpiritu di- Q &que ut Moyfes prxftarent, ideoque ? Gante exequi. €os ?que ac Moyfem fpiritu prophe- 38. Santiftamini.) Parate vOos; f tico infignivit, ut familiariter Deum nam fan&ificari in facris Fitteris non- K «onfülerent in dubiis, & ab eo edo- cerentur. nunquam fimpliciter fignificat compa- rarefe. ltaexplicant Lyran, & Abu- q Quos tu noffi , quod [ents ffut.) Non lenf: Chald. etiam vertit, Praparate 'yas. ï-/*. i P d r d £C B U x 467 'e carnes, ego enim audivi vos dicete: Quis dabit nobis efcas l- carnium ? bene nobis erat in JE gypto. Ut det vobis Dominus Ccarnes, & comedatis. el 19. Non üno die, nec duobus, vel quinque, aut decem, nec e viginti quidem, l 20. Sed usque ad menfem dierum, donec exeat per nares veftras, & vertatur in naufeam, eo quod repuleritis Domi- Ti num; quiin medio veftri eft, & fleveritis coram €0, diccntes H Quare egreffi fumus ex JEgyp:o ? n 2t. Et ait Moyfes (1r): Sexcenta millia peditum hujus populi funt, & tu.dicis: Dabo eis efum oarnium menfe integro? [ 22.* Numquid ovium, & bovum multitudo caedetur, ut pof- * Jos. fit fufü&cere ad cibum? vel omnes pifces maris 4 -in unum con- $-1o. gregabuntur, ut eos fatient? li 23. Cui refpondit Dominus : *Numquid manus Domini in- "1fzie $ valida eft? ]Jam nunc videbis utrum meus fermo opere com- 59: pleatur. 0 24. Venit igitur Moyfes, & narravit populo verba Domini, " congregans feptuaginta viros de fenibus Iírael , quos 1tare fe- cit circa tabernaculum. I$ 25. Defcenditque Dominus per nubem , & : locutus eft ad » eum , auferens de fpiritu, qui erat in Moyfe, & dans feptua- ginta viris.» Cumque requieviffet in eis Spiritus, prophetave- runt, nec ultra ceffaverunt. 26. Remanferant autem in caflris duo virij quorum unus X vocabatur Eldad, & alter Medad, fuper quos requievit Spiri- tus: nam & ipfi defcripti fuerant, & non exierant ad taberna- culum. I Nnn23 2*. Cuma (1) Et ait Moyfes. Jz edit. Sixt. legiiur : t ait Moyfes ad Dominum. 20. Ufque ad men[em dierum.) Wlen- 25. Prophetzphersnt. ) Düvino in- fem integrum , feu omnibus diebus flindu in divinas laudes eruperunt. menfis. Sic 3vo £« puseà» , funt an- Sic. Saul dicitur prophetaffe , cum ni pleni, & exaci 1. Machab. . 30. quafi enthufiafmo a&us Dei laudes Exeat per mares.) Statim explicat , cecinit, 1. Reg. 1o. 10: cum ait; & vertatur in naufeam. Nec ultza ceffaverunt.) Nec eos am- er. Sexcegta millia, 66c.) Peditum plius.fpiritus ille propheticus, quem fcilicet armatorum Hebraorum: nam ad populi regimen acceperant, defii- tuit. feminarum , puerorum, fervorum, & ZEgyptiorum numerus facile ex- o6 Reman[erant.) Ex humilitate, crefcebàt ad trigefies centena millia. dum fe honore indignos arbitrantur.- 23. Manns; ) Poteftas. Ita Hieron. epiftola 127. "-- aF - / 468 * LIBRI NUMERI. , 27 Cumqäe prophetarent in.caftris, cucurrit puer, & nun- ciavit Moyfi, dicens: Eldad, & Medad prophetant in caftris. ibi ten 28. Statim Jofue filius Nun, minifter Moyfi, & eleétus e pluribus, ait: Domine mi Moyfes , prohibe eos.* n 29. Atille: Quid,inquit, aemularis pro me? quis tribua f, ut omnis populus prophetet, & det eis Dominus fpiritum fuum ? Á 50. Reverfusque eft Moyfes, & majores natu Ifrael in caftra. * Pfal. 31. "Ventus autem egrediens a Domino, arreptes trans 7726« are coturnices detulit, & demifit in caítra itinere quantum uno die confici poteft, ex omni parte caftrorum per circuitum, volabantque in aere duobus cubitis altitudine fuper terram. L 32. Surgens ergo populus toto die illo; & no&te, ac die al- tero, congregavit coturnicum multitudinem, qui parum, de- cem coros : & ficcaverunt eas per gyrum caítrorum. f * Pfal. 33. * Adhuc carnes erant in dentibus eorum, nec defecerat D 77:39. hujufcemodi cibus : & ecce furor Domini concitatus in popu- lum, percuffit eum plaga magna nimis. qu 34. V oca- 27. Eldad ($ Medad prophetant ig ca- Demiftt in caffra.). Decidere fecitin E fris. ) Alii 68. prophetabant prafente Qu caftra cireum circa per tantum fpatii, Moyfe in tabernaculo, & MMoyfi qua- quantum uno die confici folet. fi conjundi: duo vero illi abfente, n & infcio Moyfe: itaque veritus Jo- 32a. Qui parum, detem coros.) Corus fue ne hoc Moyfis au&oritatem 1m- continebat triginta modios. Demus in quolibet modio fuiffe tantum 2o. Y minueret, per Moyfem prohibere co- natur. Simile vide Luce cap. 9. 49. coturnices, perinde ac modius-conti- lo 28. Eleus ex piuribus.) intimus, net viginti ibras frumenti, hinc fe- maxime familiaris. ,.Àn Hebreo ex quitur , quod quilibet colligens trigin- ta modios collegerit fex millia cotur- elélis ejus , juvenibus , ac miniftris, ac intereos lectiffimus, & chariffimus. nicum, & confequenter quod unus 3o. Reverfusque im caflra.) Extaber- hominum millia. collegerit fex millia millionis; ac proinde totus populus ; naculo ad circumjacentia caftra. 31. Egrediens a Domino.) Praterna- qui tres capitum milliones explet; ture ordinem a Deo miffus. collegerit- 18. millia millionum co- - Trass mare. ) Rubrum. turnicum. l Coturnices.) Dantur fecundo cotur- Siccaverunt e45.)) INe putrefcerent, nices ; nam primo data fuerant ; Exod. fed in fequentes dies fervari poffent. f 16. 13. LXX. habent erzygometram. 33. 4Mdbue earnes erant dm dentibus pi Iiiud parelcon uzre« adjungitur qui- eorum.) Kxpleto tamen menfe, quo busdam animalibus, quz in fuo ge- *carnibus coturnicum faturati funt , ut t nere grandiora funt , fic E:chinome- d promiferat Dominus num. 2o. tra elt Echinus grandior, & fpinofior, ) de quo Plin. l. 9. cap. 21. Itaque Plaga magna. ignis, qui deinde ortygometra eít grandior coturnix , precibus Moyfis repreffus &abforptus €it, ut didum eft num. 5. qug dux coturnicum diþitur. Í d a " d CAPUT XI & XII. $ 469 34. Vocatusque eft'ille locus, Sepulchra con'cuþifcentiæ: ibi enim fepelierunt populum, qui defideraverat. Egreffi au- ] tem de fepulchris concu pifcentiae , venerunt in Haferoth, & manferunt ibi. i CAPUT XI. 3 "aron, C? Maria in Mitiþrzmum Moyfen murmurant , apud quos Maria Il Deus Moyfen laudat a f amiliaritate erga Dominum. i lepra percu[Ja , & Jeptem diebus a populo feparata , Janitati re[lituitur. l 1.T Ocutaque eft Maria, & Aaron contra qufeh propter l uxorem ejus £thiopiffam , [ 2. Et dixerunt:&Num per folum Moyfen locutus eft Domi- nus? nonne & nobis fimiliter eft locutus? Quod cum audiiï"ct il * Dominus, (1) 3. CErat enim Moyfes vir mitiffimu qui morabantur in terra.) s fuper omnes homiqes, 4. Statim locutus eft Dominus ad eum, & Aaron, & Mariam. Egredimini vos tantum tres ad tabernaculum fcederis. Cum- Itl j que fuiffent egreffi, s. Defcendit Dominus in columna nubis, & ftetit in introitu H tabernaculi vocans Aaron, & Mariam: Qui cum iffent, S 6. Dixit ad eos: Audite fermones meos: Si quis fuerit inter vos propheta Domini, in vifione apparebo ei, vel per fomnium V loquar ad illum. 7. At non talis fervus meus Moyfes, mea fideliffimus eft : *qui in omni domo E. g j $. *Ore enim ad os loquor ei, & palam, & non per ceni- "Exo. Nnn 3 (1) Quod cum audiffet Dominus. Z edir. Sixt. addstur : ivatus eft. 34. In Haferorh.) Y1ac eft 14.manfio 3. Erat enim Moyfes vir anitiffmus. ) Ropter uxorem ejus JEtbiopi[[am. ) Mitiffimus Moyfes injuriam non ul- 1.[) Sephoram Madianitidem, qua cifcitur, ideo illius patrocinium fu- fortaffe , quod uxor effet Moyfis , fcipit Deus. Scripfit hanc de fe lau- dem Moyfes, quia calamus Spiritus praferebat fe Mariz , quod hec ani- Ín hoc mo zquo ferre non poterat. Sanüi ad hoc fcribendum impellentis tamen murmure przcipue peccaffe vi- ita fcripferat. detur Maria, qu& Aaron contra Moy- 6. In'vifione.) ln imaginaria , vel fen concitavit, qua etiam lepra per- intelle&uali reprafentatione , & raptu. cuífa eft. 7. In omni domo mea.) In toto ceetu Ifrael. 2. Per f2lum.) Quafi dicat , Num folus Moyfes propheta? $. Ore enim ad os, 6c. ) Eo modo; CL b 479 Mj LIBRI NUMERI gmata, & fiNuras Dominum videt. detrahere fervo meo Moyfi ? Quare ergo non timuiftis 9. Iratusque contra eos abiit : t 1o. Nubes quoque receffit, quae erat fuper tabe rnaculum, [v *Deut & ecce Maria apparuit * candens lepra quafi nix. Cumque ?* 9. refpexiffet eam Aaron , & vidiffet perfufam lepra, h 1r. Ait ad Moyfen : Obfecro, Domirie mi, ne imponas no- bis hoc peccatum , quod ttulte commifinius , 13. Ne fiat haC quafi mortua, & ut abortivum quod pro- jicitur de vulva matris fuze , ecce jam medium carnis ejus de- voratum eft a lepra. 13. Clamavitque Mo fecro, fana eam : yfes ad Domipum, dicens : Deus, ob- 14. Cui refpondit Dominus: Si pater eju.s fpuiffet in faciem illius, nonne 'debuerat faltem reptem diebus rubore fuffundi? Separetur feptem diebus extra caftra, & poftea revocabitur. 15. Excluía eft itaque Maria extra caftra feptem diebus, & populus non eft motus de loco illo, donec revocata eít Maria. CAPDT XIT f MilF ea'cþlomtores/ad confiderandam terram promiffionis, þalmz'zfenä cum botro aliisque fructibus in fertilitatis frgnum r eferunt ; qui gamen unrverfi, preter Caleb & Sfofue, tnu rmur in populo concitant. l Rofe&tusque eft populus de Haferoth, fixis tentoriis in "p 2! deferto Pharan, qui habetur Exod. 54. 6. Vide dida remonig, & expiationes leprofis pre- Exod. cap. 55. 1r. fcripte Levit. 14. nam ipfa Dei fana- j 10. Nubes quoque reæff.) Non pro- tio per miraculum , & revocatio erat f cedendo, & praeundo, fed afzenden- Ad do füpra tabernaculum. fufficiens luftratio, & expiatio. al hoc exemplum inftituta fuit feparatio, a li. Laponas mobis.) ómputes. aSynagoga, & excommunicatio Chri- Qaff mortua.) Lepra carnes illius flianis ufitata. excedente, vel, mortua morte civili ob feparationem leproforum a coetu f aliorum. te 1. DEHJS';zfmt&.) Ubi fuit 14. man- D 14. Spuiffet. ) Quafi dicat, quanto Fixis tentoriis im deférto Pbaran. ) magis cum ego eam lepra quafi fpu- pergendo figere tentoria in deferto f to perfuderim. Pharan. f Hec' porro decima quinta p Septem diebus.) Yiselapfis a Deo cu- manfio, in quam proxime ex Hafe- rata eft, & revocata. in ejus autem roth venerunt K xevocatione obfervatzfe non funt c&- INum. 5 3. 1. » fuit Rethina, ut pa/tet f — , d CAPUT XII. 47E (t [] 9. Tbique locutus eft Dominus ad Moyfen, dicens: 5. Mitte viros, qui confiderent terram Chanaan , quam da- turus fum filiis Ifrael U cipibus. ; fingulos de fingulis »tribubus, ex prin- üc 4. Fecit Moyfes, quod Dominus imperaverat, de deferto )- Pharan.mittens principes viros, quorum iíta funt nomina. 5. De tribu Ruben, Sammuva filium Zechur. 6. De tribu Simeon, Saphat filium Huri: e 7. De tribu Tuda, Caleb fili üm Jephone. 8. De tribu Íffachar, Igal filium Jofeph. 9. De tribu Eph:aim , Ofee filium Nun. 1o. De tribu Benjamin, Phalti filium Raphu. 1r. De tribu Zabulon, Geddiel filium Sodi. - I2. I( De tribu Jofeph, fceptri Manaffe, Gaddi filium Sufi. 15. De tribu Dan, Ammtiel filium Gemalli. 14. De tribu Afer, Sthur filium Michael. I5. De tribu Nephtali, Nahabi filium Vapfi. 16. De tribu Gad , Guel filium Machi.- 17. Hs&c funt nomina virorum, quos mifit Moyfes ad con- fiderandam terram : vocavitque Ofee filium Nun, Jofue. ! 18. Mifit ergo eos Moyfes ad confiderandam térram Cha- naan, & dixit ad eos Afcendite per meridianam glagamo Cumque veneritis ad montes, 19. Confiderate terram, qualis fit, & populum, qui habita- tor eft ejus, utrum fortis fit, àn infirmus, fi pauci numero, an plures : 20. I pfa 3. M.te viros ; 5:.) Petierat hoec mutavit addito initio nominis littera populus, ut patet Deut. r. 22. con- ]od, primo ut certiorem vi&oriam de fultus per Moyfen Dominus annuit. Chananzis polliceretur ; nam Ofee fi- Ex principibus, ) Nonfummis; nam gnificat /2Zv2, Jofue vero, qzi fa/va- alis nominibus vocabantur; ut patet bit. li. ut doceret a Deo expecan- dum bonum.bellorum exitum: addi- cap. 10. 14. fed exaliis primariis viris. 12. De zribu Jofiph feeptrs Manaffe. ) ta enim nomini Jofueprimalitterano- Ex Hebr. vert poteít, 4e 4 7o- minis Dei tetragrariati fumta cum re- feph , de tribu. Manaff: , (ed nofter In- liquo nomine, videtur exhibere hunc terpres ut vitaret ejufdem vocis repe- fenfum: De; /z/us, Salvator a Deo da- titionem , fecundo loco fceptrum po- tus. lii. quia previdebat fpiritu pro- fuit , m2 a'ze, quod fua primaria phetico Jofue;, five Jefum hunc , ut fignificatione virgam , baculum , fce- eum vocant LXX. fore typum [efu ptrumve fignificat, hinc accipitur pro Chrifti Salvatoris ; idem enim in Ee- regno , dominatione, ac tribu. brzo utriufque nomen eft , iifdemque 17. locavirguz Ojee fülimm Num fo- litteris , & punéis fcribitur y3yu» f9. ) Moyíes Ofee nomen in Joífue 7«jeiuba. 2 r : " 47 LIBRI NUMERI/ 0. Ipfa t"c;i'ra, bona, an mala: urbes quales,'muräfäe, an ba absque muris. 21. Humus, pinguis, an fterilis, nemorofa, an absque arbo- Tat ribus. Confortamini, & afferte nobis de fru&tibus terraze: hü Erat autem tempus,quando jam praecoque uvze vefci polffunt. 22. Cumque afcendiffent, explóraverunt terram a deferto ^ lfr; Sin usque Rohob intrantibus Emath. 23. Afcenderuntque ad meridiem , & venerunt in Hebron, fuf *Jof ubi erant" Achiman, & Sifai;'& Tolmai filii Enac: nam He- 15.14- bron feptem annis ante Tanim urbem /Egypti condita eft. f *Deut 24. * Pergentesque usque ad Torrentem botri, abíciderunt 1. 24. palmitem cum uva fua, quem portaverunt in vecte duo viri. De malis quoque granatis, & de ficis loci illius tulerunt : M 2$ ui appellatus eft Nehelefcol, id eft, Torrens botri, eo ! quod botrum portaífent inde filii 1frael. 26. Reverfique exploratores terroe poft quadraginta dies, omni regione circuita, 27. Venerunt ad Moyfen, & Aaron, & ad omnem coetum l, Lo- filiorüm Ifrael in defertum Pharan, quod eft in Cades. cutique eis, & omni multitudini oftenderunt fruétus terrae ; f 28. Et narraverunt, dicentes: Venimus in terram, ad quam mififti nos, quae revera fluit la&te, & melle, ut ex his fru&i- t bus cognofci poteft. Tà 29. Sed cultores fortiffimos habet , & urbes grandes(, at'thþ ( muratas : Stirpem Enac vidimus ibi. 4o. Amalec habitat in meridie, Hethaeus, & Jebufoeus, & & Amorrhaeus in montanis. .Chananseus vero. moratur juxta mare, & circa fluenta Jordanis. 31. Inter [ O. Quazdo jam pratoqua mva ve[ci crebra apud Jeremiam "Tanis , feu geff*s:.) Menfe Tunii in Palaflina. "T'aphnis mentio eft, cap. 2. 1ó. cap. H 22. Íntrantibus: Ensath.) Qua itur, 43- 7. CAp. 44. F. Cap. 46. t9. [ & intratur in Eimath regionem, quz 24. Palgitem ceum wva (ia. ) Febr. ( ab Aquilone "'erram Sanétam termi- & Chald. habent: Palmitem , & bo- nabat. trum uvarum unum,. Alibi etiam li 43. F4i.)INepotes, & pofteri Enac apud prophanos audores lepuntur na- i gigantis. Videntur hi effe Inachide fci botri immani magnitudine. Vide Gr&corum , qui antiquiffimis tempo- Corn. a Lapide hic. zibus ab Oriente migrarint in. Gra- Dtto viri.) S. Ambr. ferm. 72. de S, di ciam. Cypriano, ait fuiffe Jofue & Caleb. - deznm urlew J£, y/:ti.) Celebrem 28. Latte, & zzelíe. ) Eftfertiliffima: feilicet; & ut aliqui voluh&t, regiam. 30. Amalec habitat £a meridie.)Dicunt fü Píilm. 77. 12. dicitur, fFecz mzrab;- hoc exploratores, non quafi terra du m ferra JEsypti in campo "Vaueess Amalecitarum pertineret ad terrag CAPUT XII. & XIV. 47 D 31. Inter hcec Caleb compefcens murmur popfili, qui orie- baiur contra Moyfen, ait:| Afcendamus, & polfideamus ter- bo ram, Quoniam poterimus obtinere eam. 32. Alii vero, qui fuerant cum eo, dicebant: Nequaquam ad nt. hunc populum valemus afcendere, quia fortior nobis eft. I(0 33. Detraxeruntque terre , quam infpexerant, apud filios Yírael , dicentes: 'T'erra, quam luftravimus, devorat habitatores fuos: populus, quem afpeximus, procerce ftaturee eft. 34. 1bi vidimus monftra qu&edam filiorum Enac de genere giganteo, guibus comparati, quafi locuftee videbamur. üft r C A.PU/P XIV; Murmur populi frufira [edare conantur. Srofuey & Caleb : iratum « Dominum placat Moyfes : omnes morti in deferto addicuntur prater "P Caleb , ac S'ofue , & pugnantes Jfraelite contra Domini voluntatem ceduniur ab boflibus. If itur vociferans omnis turba flevit no€te illa, I. IG 2. Et murmurati funt contra Moyfen, & Aaron cun&ti filii Ifrael, dicentes : A .34. Utinam mortui effemus in /Egypto: & in hac vafta foli- ll tudine utinam pereamus , & non inducat nos Dominus in ter- ram iftam , ne cadamus gladio , & uxores, ac liberi noftri du- d cantur captivi. Nonne melius eft reverti in /Egyptum ? 4. Dixeruntque alter ad alterum: Conftituamus nobis du- & cem, & revertamur in /Egyptum ; ( $. Quo audito Moyfes, & Aaron, ceciderunt proni in terrami coram omni multitudine filiorum Ifrael. a 6.* At A Hebrais promiffam , fed quia vicina penam Domino illis irrogante num. erat, ita ut Amalecitz ingreffum in 23. omnes enim confecit, & fepeli- i Chananazam facile prohibere poffent vit in deferto. 33. Devorat babitarores [nos.) Infa- 4- Revertamur im JEcyptum. ) Quis [u revertentibus prebuiffet annonam : m lubris eft, noxià, & peftilens. — Fal- fum hoc erat. j an rebelübus Dominus pluiffet man- k 34. Quf lcuffa. ) Hyberbole ni- na? quomodo mare Rubrum trans- mii, & mendax advpopulu"m/ térren- mifitfent ? dum. $- Ceciderunt proni in terram. ) De- J 3* [N bac wofla folizudine utinam . pe- precantes Dominum, ne immitteret reamzs. ) Voti compotes fa&ti vindi&am in murmurantes, ut fecerat funt, eamdem, quam poftulaverant, in Sepulchris concupifcentie c.11.15. i Ooo ! Bibl.cum Ctïn. Mezoch, Tons, I. ! hs P 4 CE LIBRI NUMERI *E:c. — 6.* At vero' Jofue filius Nun, & Caleb filiu s Jephane, qui J 45 9. & ipfi luftraverant terram, fciderunt veftimenta fua. 1iViac. o 7. Et ad omnem multitudinem filiorum ifrael locuti funt » » ^ 86. 55: T erra, quam éGircuivimus , valde bona eft. li 8. Si propitius fuerit Dominus , inducet nosin eam , & tra- det humum laé&te, & melle manantem. 1 1 9. Nolite rebelles effe contra Dominum : neque timea'is populum terree hujus , quia ficut panem ita eos.poffumus de- vorare: receffit ab eis omne prazefidium : Dominus nobifcum eít, nolite metuere. 1c. Cumque clamaret omnis multitudo, & lapidibus eos vel- le: opprimere, apparuit. gloria Domini fuüper te&tum fcederis cun&üs videntibus filiis Ifrael, Ir. Et dixit Dominus ad Mo yfen: Usquequo detrahet mihi populus ifte? Quousque non credent mihi, in omnibus fignis; quze feci coram eis? B 12. Feriam igitür eos peftiientia, atque confumam,te autem faciam principem füper gentem magnam & fortiorem , .quam haec eft. . 13. Et ait Moyfes ad Dominum : Ut au diant JEgyptii, de quorum medio eduxifti populum iftum. * E 14. Ét habitatores terrse hujus, qui audierünt, quod tu, ^ Or ?. Domine n populo ifto fis) & facie videaris ad faciem, * & ä ?** nubes tua protegat illos, & in columna nubis H præcedæ €os per diem, & in columna ignis per noctem : H I5. Quod occideris tantam multitudinem.quafi unum ho- minem , & dicant: 16. Non H 8. 5 propitius.) Particula, £, non 10. Ez (apidibus e0$ , ö'c.) Caleb. eft dubitantis, fed modum vidtorie fcilicet, & Jofue qui murmurantibus indicantis, quafidicat. Propitio Do- refiftebant. b mino ingrediemur , &c. vel fenfus eft: Gloia Demini.) Nubes lucida prs- Y nifi pergatis illum veftris oblocutio- fentiam Domini indicans. j Dibus irritare. Super tef naculum. Lenz- federzs,) Suger .taber- 9. Receffit ab ern omme praffdium.) Hebr. ; cct:ï[??( Ab cis Winbraeorzum. LXX. I Ufguequo detraber gmibi ? ) Ylobr. habent: rece/fz 2b ezs zempzs. Divi- ertitALit me. no prafidio deftituti funt. Hebrai 12. Principem füper. gentem magzam.) hocintelliguntde morteS. Job, quem Qua ex tenafcatur, vel cui tu imperes. juxta Tordanem habitaffe, ex variüis 13. Hr audiamt . £OPprHéi. ) "Trunca au&toribus ait Pineda in Job cap. r. Oratio. per apoï' iopefin ad. exprimen- verfu 1, num. 29. & hoc anno mor- dum pathos: quafi dicat; fi hoc facis, tuum fuiffe aliqui volunt. Vide Corn. audient /ZEgyptii, & blafphema a Lapide cap. 10. Num. v. 11. nomen tuum. E bu-pt fä E4 s ^ C A&PUT. XIV. 475 16. Non poterat introducere populum in teifa ' m pro qua juraverat : * idcirco cccidit eos in folitudine. *Exo. h a 32.28. - 17. Magnificetur ergo fortitudo Domini.ficut jurafti, dicens: 18. " Dominus patiens; & multee mifericordisze; * auferens » pfat. l« iniquitatem , & fcelera, nullümque' innoxium d-ere]in-quens)* Io2.g. qui vifitas peccata patrum in filios in tertiam , nerationem. * & quartam ge- 'Exo. 347 *ixo. 19. Dimitte obfecro , peccätum populi tui hujus fecundum 20.5. magnitudinem mifericordise tuce, ficut pro * iftum. pitius fuifti egre- dienübus de /Egypto usque ad locum 20. Dixitque Dominus : Dimifi juxta verbum tuutrr. H 21. Vivo ego: & implebitur gloria Domini univerfa terra. 22. Attamen omnes homines, qui viderunt majeftatem meam, "n & figna, quae feci in /Egypto, & in folitudine, & tentaverunt " me jam per decem vices, nec obedierunt voci mezae, 23. * Non videbunt terram, pro qua juravi patribus eorum, *Deut 1 nec quispiam ex illis, qui detraxit mihi, intuebitur eam. 35 24. * Servum meum Caleb, qui plenus alio fpiritu fecutus * [or. eft me, inducam in terram hanc, quam circuivit, & femen ejus r4. 6; poffidebit eam. ? 25. Quoniam Amalecites, & Chananseeus habitant in valli- bus: Cras movete caftra, & revertimini in folitudinem per viam meris rubri. Ooo 2 26. Lo- 16. Jasraverat. ) Jura*vi: hoc Deus 20. Dimiff. J Non puniam,ut dixeram.. Ifraelitico populo ,. qui femper idenr Jesta verbum Ium.) Ut petifti. effe cenfetur, non his, vel illisde po- 21. Fiveego.) Juro per vitam meam.. pulo. Quare juramentum hoc plene Tplebitur glria Dosini unrverfater- implevit Deus |ofue temporibus, "4.). Àdeo mira fa&urus füm indu- 17- A;Cfgni'jcemr ergo fovtitudo Do- cens populum in Chananzam. mimi.j Mlagma appareat, iram. vin- 22. Qui wviderunt majeflatem "Heam. ) cendo, & difficultates ex hoftibus, ex nanimirum, & portenta , qie ma- itinere , ex ingenio duro Hebraeorum A atis mee argurmienta funt. füperando. Per decez vires.) IMultis vicibus. Siat juraffz.) INon juraverat Do- 24. Oi plemws"lo L)*ïirl'f.z.) Bono minus, fed illius affeverationi par fi- fcilicet obedientie , magnanimitatis , des adhibenda, ac juramento. fidei , ac fiducia. 18. fenoxiwz.) impunitum , cum Securus eff me. ) Tuffa mea faciendo,, penam meretur. non obloquendo , bonum exitum fpe- Qui vifitas peccata, patrum m filjot. ) rando, & alios etiam ad. fpem eri- INon quod Moyfes hoc optet ,. cum gendo. contrarium poftulet ; fed quia Deus; 2$. Habiamt im vallilus.) Caftra- Exod..3$. 6« h&ec fibi epitheta tri- metantur in vallibus vicinis, vobif- buerat , iifque, cum invocaretur, no- que infidiantur.. münari voluit.- Revertimini im [olirudinens. ) Jampex- w 476 LIBRI NUMERI . 26. Locuttisque eft Dominus ad Moyfén, & Aaron, dicens: [2 27. Usquequo multitudo haec peffima murmurat contra me? querelas filiorum Ifrael audivi. fil 28. Dic ergo eis: Vivo ego , ait Dominus: ficut locuti eftis audiente me, fic faciam vobis. * Pfal. ii 29. *In folitudine hac jacebunt cadavera veftra. Omnes, ::$.20q0i numerati eftis a viginti annis, & fupra, & murmuraitis d contra me, *Deut 30. * Non intrabitis terram,fuper quam levavi manum meam, D I. 25. ut habitare vos facerem » preeter Caleb filium Jephone, & Jo- - fue filium Nun. f :31. Parvulos autem veftros, de quibu þs dixiftis, quod prez- dze hoftibus forent, introducam , ut videant terram , quae vo- di bis difplicuit, d 32. Veftra cadavera jacebunt in folitudine. 23. Filii veftri erunt vagi in deferto annis quadraginta, & ( portabunt fornicationem velítram, donec confumantur cada- vera patrum in deferto, l 34- Juxta numerum quadraginta dierum , quibus confidera- "Ezec ftis terram *annus pro die imputabitur.* Et quadraginta an- * þ61:al. nis recipietis ini uitates veftras, & fcietis uluionem meàm: 94-10. . 35. Quoniam í cut locutus fum, ita faciam omni multitudini huic peifimae, quae confurrexit adverfum me : in folitudine * hac deficiet, & morietur. 1.Cor. d c':ontemplah- iO.IO. 36.* Igitur omnes viri, quos miferat Moyfes a Hebr - dam terram : & qui reverfi murmurare fecerant contra eum 'omnem multitudinem, detrahentes terrae ; quod effet mala, 2 L ïudæ 37. Mortui funt, atque percuffi in confpe&u Domini. Ls 38. Jofue f Tranfierunt au- veneranf in Rethma , & Cades , pro- ut patet INum.355. 5 ximeque aberant a terra promilíla; tem Jordanem, & ingreffi funt Cha- tantum enim intererant montes Idu- naan decima die meníis primi anni me2: in penam ergo revocat illos 41. ab egreffu, ut patet Tofue. 4. 15. in folitudinem. Vel ne in hoflium Itaque defunt quinque dies ad explen- infidias incidant , quibus, cum fi con- dum quadraginta annos. grederentur cladem acciperent, cum Portabunt fornicationem — weftram. ) numen non haberent propitium. Penam fornicationis vellrz, id eft ..30. Super quam levavi manum ) Pro prevaricationis ; ac declinationis a qua quafi elata in altum manu, juravi, Deo, & ejus lege. quod eam vobis darem , Genef.15.18. 34. buquizates, ) Peenam iniquita- 33« Quadraginta annis.) Heb. egreffi tum. Bo AUL IIIEEALI TUN RR funt ex Egypto 15. die menfis primi, /37. Moertui : Jnnt s 4/qlüe : peuet.) CADPUT:XIV. 4 Y 38. Jofue autem filius Nun, & Caleb filius Tephene vixerunt . d ex omnibus, qui perrexerant ad confiderandam terram. . Locutusque eft Moyfes univería verba haec ad omnes tis filios Ifrael , & luxit populus nimis. 40. Et ecce mane primo furgentes a fc&nderunt verticem 5 montis, atque dixerunt: Parati fumus aícendere ad locum: N l$ de quo Dominus locutus eft: quia peccavimus. 41. Quibus Moyfes: Cur, inquit, transgredimini verbum " ml Domini, quod vobis non,cedet in profperum? 42. * Nolite afcendere : non enim eft Dominus vobiícum : *Deut ne corruatis coram inimicis veftris. I. 42 43. Amalecites, & Chananceus ante vos funt, quorum gla- dio corruetis, eo quod nolueritis acquiefcere Domino , nec erit Dominus vobiícum. 44. At illi contenebrati afcenderunt in verticem montis. Arca autem teftamenti Domini , & Moyfes non recefferunt de à caítris. 2 45. Defcenditque Amalecites, & Chananseus, qui habitabat in monte, & percutiens eos, atque concidens, perfecutus eít eos usque Horma. i É [l* j Ooo 5 - CAPUf; É Subita morte puniti funt prater ]o- Parati fumus afcendere,) Couafi prio- fue, & Caleb. rem contumaciam emendaturi. 44- 4t illi contenebrati, ) Excecati l- dn coníptéu Domini. ) Gloria Do- mini adhuc fe vifendam exhibente fu- inobedientia, & cupiditate penetran- ni pra tabernaculum. di in Chanaan , non acquiefcunt. 39. Unrver[a verba bac.) Sententiam In vverticem montis.) ln quo habita- j mortis continentia. bant Chananzi, & Amalecite, qui facile per dorfum montis in fublime 4o. Aftenderant werticem mentis.) Idumzz , ut fic ftatim penetrarent in nitentes deturbarunt, ac ceciderunt. ] Chanaan. Prius averfi, & refugien- 4$. Ufque Horma. ) Qui locus po- 1j tes, nunc przcipites in eam ruunt, flea ita di&us eft, INum. 21.5.a ra- fine confilio, nutu, opeque Dei, in 'e ibi edita ab Hebrzis. Vel etiam ab hac clade nomen invenit. * Horm^ utroque inobedientes Doimino, utro- anathema fignificat. bique xïïultati, gt meriti fuerant, p LUE N UM RC e CAPUT XV. Que libamenia ingre]fis terram offerenda [int ,. ac primitie fepa- fünda : pemna peccati per iguorantiam aut Juperbiam commiffi ; al ! lapidatur 'qui Sabbato ligna collegit: fimbrie ac itte Ber quatuor angulos palliorum ponende.. cutus eft Dominus ad Moyfen, dicens : (I. LO 2. Loquere ad filios Ifrael, & dices ad eos: Cum in- p greffi fueritis terram habitationis veftrze, quam ego dabo vobis, 5. Et feceritis oblationem Domino in holocauftum., aut vittimam pacificam, vota folventes, vel fponte offerentes mu- nera, aut in folemrnitatibus veftris adolentes odorem fi Domino, de bobus, five de ovibus : uaviFatis Tü 4. Offeret quicumque immolaverit victimam, facrificium fimilae, decimam partem ephi, confperfam oleo,quod menfu- ram habebit quartam partem hin: af 5. Et vinum ad liba fundenda ejusdem menfurz dabit in Q holocauftum, five in vi&timam. — Per agnos fingulo $5 pi 6. Et arietes erit facrificium fimilae duarum. decimarum, quae confpería fit oleo tertide partis hin: 7. Et vinum ad libamentum tertiae partis ejusdem menfurze offeret in odorem fuavitatis Domino. - fi a 8. Quando vero de bobus feceris holocauftum, aut hoftiam, ut impleas votum, vel pacificas vi£timas. ( 9. Dabis per fingulos boves fimilze tres decimas confperfze oleo, quod habeat medium menfurze hin: K ro. Et vinum ad liba fundenda ejusdem. menfuree in obla- tionem fuaviffimt odoris Domino. at II. Sic facies. z ietes, & agnos, & hded'oä;. W 2 12. Per fingulos boves, & ar ï3.Tam' 3« (Dolentes odorem fuaistatis.) Ho- K hin erant tres fextarii Hebrei, id eft, locauftum fcilicet , vel vi&ti- unci& aqug , vel vini 40. librz fcili- :nam pacificam.. cet tres, & uncig quatuor. 4 Saerificinsr fÉmile.) Quod hoto- $« Bf vinum ad liba.) Ad libamina. eauflis tantum ,' & vi&imz pacifice, Simila fale,. & oleo commifta vitti- sli folebat.. non autem vidima pro peccato, ad- m2 cremandz imponebatur , &füper hec vinum libabant , iJlud füperinfun- N Decimam partem Epbi.) Quegomor dendo. Ex his, quae hic dicuntur in dicitür. Aeertam partem bin. ) Quarta pars textu, facilenotabis, quo major eft f N hoftia , majus etiam libamen prælfcribiw ! C.A;P. UT XV. 4 79 15. 'Tam indigense ,. quam peregrini 14. Eodem ritu offerent facrificia. ;PG- i 15. Unum praceptum erit, atqüe judicium tam vobis, quam advenis terrae. 16. Locutus eft Dominus ad Moyfen, dicens : 17. Loquere filiis Ifrael; & dicesad eos: | 18. Cum veneritis in terram , quam dabo vobis, J 19. Et comederitis de. panibus regionis illius , feparabitis Js primitias Domino du& 20. De cibis veftris. Sicut de areis primitias "apura'oïtisg i, 21. Ita & de pulmentis dabitis primitiva Domino. 22. Quod fi per ignorantiam. praeterieritis quidquam ho- AUS * rum , qua locutus eft Dominus ad Moyfen, ün 25. Et mandavit per eum ad vos, a die qua coepit jubere, & ultra, n 24. Oblitaque fuerit, facere multitudo, offeret vitulum de armento; holocauftum in odorem fuaviífimum Domino, & fa- i crificium ejus, ac liba, ut caeremonize poftulant, hircumque pro peccato : [i, 25. Et rogabit facerdos pro omni multitudine filiorum Ifrael, À & dimittetur eis, quoniam non fponte peccaverunt, nihilo- minus offerentes incenfum Domino pro fe, & pro peccato, . atque errore fuo. d 2 26. Et dimittetur univerfze plebi filiorum Ifrael, & advenis, qui peregrinantur inter eos: quoniam culpa eft omnis populi : per 1gnorantiam. 27. Quod.fi anima una nefciens peccaverit, offeret capram " anniculam pro peccato fuo: 28. t deprecabitur pro ea facerdos, quod infcia peccaverit coram Domino, impetrabitque ei veniam, & dimittetur illi. 29. 'Tam indizenis , quam advenis una lex erit omnium, qui peccaverint ignorantes. 50. Anima by 13. Peregrinz.) Q u offerat vitülum pro peeccato combu- lt t Decibis.) De panibus. ui profelyti funt. rendum extra caíira. LHlic vero addi- t 20. $reut de ,areis. ) idem judicium duür, ut przter yitulum Levitici 4 & de torcularibus. 14. pr&fcriptum , alius infüper vitu- (j 2r. De ptbnesiis.) De maffa fari- lus in holocauftum offeratur, & hir- q na fuba&a ad panes conficiendos. cus pro peccato. 24. Vitulum de armento im bolocau- Sacrifcium dus.) WFarreum. ; ffum , &5c. Hi. eHmaque pro peccato. ) Le- Liba.) Libamina olei, & vini. t vitici 4. 13. precipitur , ut fi tota m 0]7&)*&;7[:'& inænfum. ) Vi&imam, qu& incendatur, & adoleatur Deo. multitudo filiorum Ifrae? pgccaverit, E: ' b 480 [j LIBRI NUMERI 3o. Anima vero, qua& per fuperbiam aliquid commiferi;, five civis fit illej five peregrinus, (quoniam adverfus Domi- C num rebellis fuit) peribit de populo fuo. 41. Verbum enim Domini con:empfit, & praeceptum illius fecit irritum : idcirco delebitur, & portabit iniquitatem fuam. 32. Fattum eft autem , cum effent filii Ifrael in folitudine, & inveniffent hominem colligentem ligna in die Sabbati , 33. Obtulerunt eum Moyfi,&Aarony& univerfze multitudini. 34. Qui recluferunt eum in carcerem, neícientes quid fuper p eo facere deberent. 55. Dixitque Dominus ad Moyfen : Morte moriatur homo ( ifte, obruat eum lapidibus omnis turba extra caftra. 36. Cumque eduxiffent eum foras , obruerunt eum lapidi- bus, & mortuus eft, ficut praeceperat Dominus. $ 57. Dixit quoque Dominus ad Moyf en- eos:*ut faciar;t fibi el *Dew . 38. Loquere liis Ifrael, & dices ad 22.12.fimbrias per angulos palliorum ponentes in eis vittas hyacin- att^ €hinas: ir 235 39. Quas cum viderint, recordentur omnium mandatorum . . k Dormnin! , nec fequantur cogitationes fuas, & oculos per res varias fornicantes , 4o. Sed magis memores praceptorum Domini— faciant ea, fintque fan&ti Deo fuo. 41. Ego Dominus Deus vefter , qui eduxi vos de terra " "CAPUT n Z-E.gypti, ut effem Deus vefter. n 31. Praceptum illius fecit irritum. ) Vitras byatinthimas. ) Coloris vio- p lacei. Violavit preceptum , fecit illud irri- h tum, non quoad obligationem , fed 59. Nec féquantur cogitasiones [aas, quoa4 ejus finera, &ufum , qui e oculos per ves warias fürnicantes.) [ Obedire [eo. Quafi dicat: geftate has fimbrias, ut 2 P Collizentez lgua. in die fabbati.) iis admoniti legis Domini, non fe- Ia deferto fervabant fabbatum quoad quamini cogitationes , curiofitatem vacationem ab operibus, non quoad cordis veftri, & oculorum concupi- facrificia. fcentiam, quos fequentes aberretis a preceptis Dei , & tanquam fornica- 3s. Morte moriatur.) Leges pena i fanciende , prafertim cum-recens la- rii, alieno rerum concupitarum amo- ta funt. re, & peccatis vos. polluatis. Vel 38. Ejubrias ) Ad eumri modum, fenfus eft: nolite fequi cogitationes D à quo videns in extremitate telarum fi- veflras legem interpretando , & ad id, ja qu»dam extare. Tiss fimbrias etiam quod cupitis, trahendo, & detorquen- Chriffus ecftavit, nam Luc. 8. 44. di- do; ne proprio fidentes judicio pec- t eitur mu'ler. teti cetis, & culpam, qua eft metapho- giífe ümbriam velti- menti ejus. rica quædfæm fornicatio ,- contrahats.i x ^ lt CAPUT XVI Ti Core, Datban, €? Abiron feditionem movent , bosque oioos terra [Tus abforlet , €& ignis interficit: 2 g0. voiros offerentes incenfum , i & alios 24700. murmurantes confutnpfrt incendium. 1l 1.T7Cce autem Core filius Tfaar, filii Caath, filii Levi, & p Dathan, atque Abiron filii Eliab.Hon quoque filius Pheleth de filiis Ruben, .m Ifrael du- u 2. Surrexerunt contra Moyfen, aliique filioru centi quinquaginta viri proceres fynagogae, & qui tempore idi concilii per nomina vocabantur. 3.* Cumque ftetiffent adverfus Toyfen, & Aafon, dixerunt: Eccli Sufficiat vobis, quia omnis multitudo fanctorum eft, & in ipfis 45.22 1. COr. eft Dominus: Cur elevamini fuper populum Domini ? Ti IO.Io en 4« Quod cum audiffet Moy(es , cecidit pronus in faciem : jude $. Locutusque ad Core, & ad omnem multitudinem : Mane, II. [l inquit , notum faciet Dominus, qui ad fe pertineant, & fan£tos applicabit fibi: & quos elegerit, appropinquabunt ei. . T 6. Hoïc 1 . ref;l:'ü.c Ij;m;.) Core fuit con- Quia omnis multitudo fantlorum eft.) x.Co fobrinus Moyfis, & Aaronis; Quod omnis hic Hebrzorum popu- erant enim duorum fratrum filii Am- ? lus fan&us eft, Deoque per veram fi- h ram, & lfaar. Caath genuit Am- dem , religionem , cultum: & pa&tum ram, & lfaar, ut patet partim hic, in Sina initum, deyin&us, & quafi partim Exod. 6. 1 g. confecratus gque ac vos, n De fliis Ruben.) Qui concoquere & Aaron. o Moyfes, Mi non poterant a filüs liuben Jacobi Et im ipfís eff Dominus. ) Qui illis primogeniti ablatum jus facerdotii. adeít, beneficiisque profequitur. : :) ^ P Szrrexerunt comira Alqy/&m,) Non 4. Cecidit. pronus fn 'faciem. ) klu- it tara ejus principatum ambientes, quam militer orans Dominum, vt feditio- fe nem hanc Core difcuteret. nl Aaronis facerdotio invidentes, quafi illüd a fe utpote primogenitis, inique S. Qui ad fe pertinganr. Ad hec p ablatum effet, maxime vero Core verba alludit Apoftolus ^ pá im.2.19. $4 qui erat primogenitus , ut patet Exxod, cum ait: cogzovit Dominus, qui/lmt ejm, 6 £l* 10 Er fantlos applicabit fibi. ). Exteriori d Per gomina. ) Hébr. wiri wemimis, figno oftendet; quem velit fibi in fa- celebres , primores , & fenatores , qui cerdotem fanificari, facroque hoc nfs ad confilium evocari folebant minifterio fungi. Id, 3. Sufficiat vobis.) Ut privati viva- o[) Ez quos elcgerit , appropinquabunt. ei.) " tis, & veltra forte finguli contenti Sacerdotio fungentur ii, quos Deus fitis. ipfe ad hoc delegcrit, non alii. Bibh eum Com. Menoch. Ton;. I Ppp $) M AO2 LIBRI NUMERI 6. Hoc igitur facite : "Tollat unusquisque thuribula fua, tu Core, & omne concilium tuum. ; [u3 M 7. Et haufto cras igne, ponite defuper thymiama coram Do- mino: & quemcumque elegerit, ipfe erit fan&tus: multum eri- -eimini filii Levi. of 8. Dixitque rurfum ad Core: Audite, filii Levi: 9. Num parum vobis, eft, quod feparavit vos Deus Ifrael ab omni populo, & junxit fibi, ut ferviretis ei in cultu taber- nàculi, & ftaretis coram frequentia populi, & miniftraretis ei? p 1o. Idcirco ad fe fecit accedere te, & omnes fratres tuos filios Levi, ut vobis etiam facerdotium vindicetis, if rr. Et omnis globus tuus ftet contra Dominum ? quis eft | Q0 enim Aaron, ut murmuretis contra eum? 14. Mifit ergo Moyfes, ut vocaret Dathan, & Abiron filios Elib. Quirefponderunt: Non venimus. (o 13. Numquid parum efttibi, quod eduxifti nos de terra.,v iec quze latte, & melle manabat, ut occideres in deferto, nifi & dominatus fueris noftri ? I4. Revera induxifti nos in terram, quase fluit rivis la&is, . j ii & mellis, & dedifti nobis poffeifiones agrorum, & vinearum, an & oculos noftros vis eruere? non venimus. Is. lratusque Moyfes valde , ait ad Dominum : Ne refpicias D. facrificia eorüm : tu fcis, quod nec«fellum quidem umq Tü þam acceperim ab eis , nec afflixerim quempiam eorum. 16. Dixitque ad Core: Tu; & omnis congregatio tua ftate " feorfum coram Domino, & Aaron die craftino feparatim. us 17.'l'ollite NX Id 7- Penitedefuper tbymiama coram Ds« etiam ad Hon ; nam Core folus erat 3)i20.) Coram SanüoSanGorum, in Di altari thymiamatis. prefens Moyfi. hir Noz 'venimm.) Nolumus venire. lpfe erit Sauilus.) Segtegatus , & 14. Revtra imduxifli nos, €6c.) Kft bl( €le&us a Deo ad facerdotium. farcasmus, quafi dicat : Heccine in Mzlium erigi;nini füi Lew.) llebr. lu deferto eít terra illa fertiliffima , in Yi mulium Vobis, fcilicet fumitis, & ar- quam te nos inducturum jactabas. rogatis. Valde fuperbitis. Oculos moféros vis eruere? Y Ut non 11« Ominrs, globus uus.) Congrega- videamus tuasinipofturas. "Wel etiam fitt t tio tua, gregales tui. fenfus eft: an paras in corpora noftra Quid eff enim .4aron ? ) Quid fecit fevire, fi tibi non pareamus, oculos hi Aaron: nec enim ipfe fe ingeffit fa- nobis eruendo ? Tu cerdotio, fed a Deo vocatus fuit. 15« Saerpffeias ) ThuriHc;ätiones : l Wt 12. Mifft ergo Moyfes. ) Nuntium "- non enim vi&imas, ad abfentes Dathan, o Abiron , & miama obtulerunt. fed tantum tl'fy- ^ CAPUT XVL 483 jl i7. Tollite finguli thuribula veftra; & ponite'füper ea in- cenfum , offerentes Domino ducenta quinquaginta thuribula : ) Aaron quoque teneat thuribulum fuum. )1*1 18. Quod cum feciffent, ftantibus Moyfe, & Aaron. 19. Et coacervatfent adverfum eos omnem multitudinem ad oflium tabernaculi, apparuit cun£tis gloria Domini. el 20. Locutusque Dominus ad Moyfen, & Aaron , ait: i 21. Separamini de medio congregationis hujus, ut eos re- 3 pente difperdam, 105 22. Qui ceciderunt proni in faciem , atque dixerunt: For- tiffime Deus fpirituum univerfae carnis) num uno peccante, con:ra omnes ira tua defzeviet ? 23. Et ait Dominus ad Moyfen : 05 24. Precipe univerfo populo, ut feparetur a tabernaculis Core, & Da.han, & Abiron. C i 25. Surrexit fequentibus eum fenioribus lírael, jue Moyfes, & abiit ad Dathan, & Abirog, & 25. Dixit ad turbam : Recedite a tabernaculis hominum im- piorum , & nolite tangere, quae ad eos pertinent,, ne involva- Ój n mini in peccatis eorum. 27. Cumque receffiffent a tentoriis eorum per circuitum ; iE Dathan, & Abiron egreffi ftabant in introitu papilionum fuo- li rum, cum uxoribus , & liberis, omnique frequentia, Ppp2 28. Et t 17. Ducenta quinquaginta tburibula.) Qui omnem animam humanam , que i Non fumpta de San&uario , fed qu& carnem animat, condidifti, vel , qui feditiofi fibi fecerant. intima carnis fcrutaris, mentem , pro- 18. Quod cum feciffnz. ) Mli 2go. penfiones, vota cognofcis. ! Dathan & Abiron, Core, & Hon ve- Nupge uno peccamte contra omnes zrafua nire noluerunt ex contumacia , vel fi- defxviet ? ) Pauci peccarunt, ad illos bia Deo timentes malum aliquod. peena pertinet. Populus non rebellis 19. Gleris Domin:.) Major folito fuit, aut contumax, ut illi,.fed le- jux, & fulgor in columna nubis, di- vius peccavit, novitate rerum ducus, vinam indicans prafentiam. & curiofitate? dignus ergo eft, cui 21. Separamini de medio congreg atio- parcas. nis bujus. ) Et facerdotium. ambien- 24. Core , &6 Datban , & "Abiron, ) tium, & populi, qui illis aderat, il- Intellige & Hon, quia hi quatuor erant lifque favebat. Bonorum fubdito- capita feditionis. $ rum eft fegregare fe a feditiofis; hinc 26. Ip peccatis.) NNe pong pecca- torum participes fitis. Moyfes pro populo preces fundit, mt fequitur. 27. Omnique frequentia,) F'amulos 22. Dens (pirituum nuiver[n cgrrzi:f) rum, ancillarum ; parvulorum. cm — 494 LIBRI NUMERI 28. Et ait'Moyfes: In hoc fcietis, quod Dominus miferit me, ut facerem univería, quae cernitis, & non ex proprio ea - corde protulerim: 29. Si confueta hominum morte interierint & vifitaverit eos plaga, qua & caeteri vifitari folent: non mifit me Dominus: 3o. Sin autem novam rem fecerit Dominus, ut aperiens terra os fuum deglutiat eos, & omnia , quze ad illos pertinent, de- ä fcenderintque viventes in infernum, fcietis, quod blasphema- verint Dominum. *Deut II.6 * * 31. * Confeftim igitur, ut ceffavit loqui, dirupta eft terra fub * Pfal alm , Pedibus eorum : Ios. 2. Et aperiens os fuum, devoravit illos cum tabernaculis 17.1g. fuis, & univerfa fubftantia eorum, 33. Defcenderuntque vivi in infernum operti humo, & pe- rierunt de medio multitudinis. E 34. At vero omnis Ifrael, qui ftabat per gyrum , fugit ad clamorem pereuntium, dicens : Ne forte; & nos terra deglutiat. 35. Sed & ignis egreffus a Domino, interfecit. ducentos quinquaginta viros, qui offerebant incenfum. Es 28. üt face;/*cm safvtrfa. ) Quæ fci- fentientes,: & illorum conatus pro- licet in veftri ex /Igypto educione, bantes , ideoque Dominus eadem poe- totoque meo ducatu, ac prafertim na eos involvit: Parvuli , qui per &ta- circa Aaronis, & filiorum ejus in ía- tem peeccare non poterànt, etiam ipfi cerdotes ele&ionem feci. abforpti funt, ut in iis parentes puni- ] c9. Plaga, qua && ceteri vifftari fo- rentur a Deo, qui vitz & mortis eft Jenr. ) Quaz. extraordinaria non. elt, Dominus. Si diutius vixiffent, fortaf- & non infrequenter mittitur a Deo fe parentes fuiffent imitati , & alioqui cujufmodi efl. fames, peflis, bellum. qui corporibus non pepercit, animis 30: Aperzens terra. 05 fuum. ) Wada videtur peperciffe: nam perremedium voragine. legis natur& ab originali expiatos fuif- Y Blafphemevtrint Dominum. ) Opus fe credibile eft. « Circumvifio enim enim Dei, fcilicet facerdotium Aa- in deferto non fuit ufurpata. ronis caluminiati funt, illudque non 33« la Infernum.) Proprie diäum, Deo, fed Moyfi, ejufque favori ini- quo illos viventes adhuc perveniífe quo, & injufto tribuerunt:hoc autem eft probabile eft, licet oppofitum fit pro- "blafphemare.Blafphemia enim eft,cum babilius. Itaqueillud , Zefcezdersnz vi- opus Dei tribuitur Dzmoni, velho- ", de a&u inchoato accipiendum mini, ut patet Matth. 12. 31. Erat eft, non de perfe&to. etiam- ingens in Deum injuria & Operti bumo.) "lerra , que difceffe- contumelia. rat, hiatum fuum concludente. . 32. Er wniver[a fubflantim eorum.) 3$. Egreffus « Domimo. ).Ex altari ^ Uxores, filii, reliquique familiares pec- holocauftorum , ex quo ignem pete- cati p articipes fuerant rebellibus con- bant ad adolendum thymiama. CAPUT XVL 495 "t 36. Locutusque eft Dominus ad Moyfen, dicéns : ea 37. Preecipe Eleazaro filio Aaron facerdoti ut tollat thuri- bula, quze jacent in incendio, & ignem huc, illucque difper- rit gat: quoniam fan&tificata funt. N 48. In mortibus peccatorum : producatque ea in laminas; [à & affigat altari, eo quod oblatum fit in eis incenfum Domino, Q- & (an&tifiggta fint, ut cernant ca pro figno, & monumento filii la 1frael. 59. Tulit ergo Eleazar facerdos thuribula eenea, in quibus jj obtulerant hi, quos incendium devoravit, & produxit ea in la- minas , affigens altari: ]s 40. Ut haberent po ftea filii Ifrael, cjuibus commonerentur, ne quis accedat alienigena, & qui non eft de femine Aaron, X ad offerendum incenfum Domino, ne patiatur, ficut paffus eft Core, & omnis congregatio ejus, loquente Domino ad Moyfen. 2 41. Murmuravit autem omnis multitudo filiorum Ifrael fe- j quenti die contra Moyfen , & Aaron, dicens: Vos interfeciftis 0s populum Domini. 42. Cumque' oriretur feditio , & tumultus increfceret, 43. Moyfes, & Aaron fugerunt ad tabernaculum foederis. Quod, poítquam ingreffi funt, operuit nubes, & appar ui. glo- . ria Domini. : d- 44. Dixitque Dominus ad Moyfen : f 45. Recedite de medio hujus multitudinis, etiam nunc de- f lebo eos. Cumque jacerent in terra, di 46. Dixit Moyíes ad Aaron: 'Tolle thuribulum, & haufto ii igne-de altari, mitte incenfum defu;er, pergens cito ad po- " J pulum, ut roges pro eis: *jam enim egrefía eft ira a Domino, ' Sap. 19.2I- & plaga defzevit. 47. Quod cum feciffet Aaron, & cucurriffet ad mediam mul- ma: itudinem , quam jam vaftabat incendium , obtulit thymia Ppp3 48. Et n fe culo, & in eo affervari ad perpetuam Qui offtrebant. imcenfum. ) Qui fe rei memoriam. J comparabant ad offerendum. m 37. Sanilifeata fuünr.) Per conta- 38. I imortibus peccatorum, ) Per &umignis facri , & thymiamatis. Vel, mortem , ut dixi, vel tempore, quo fan&ificata funt, dum Deus inimpios peccatores extin&i funt. vindi&am exercuit; hoc enim vide- 39- "figens altari.) Holocauftorum, AT Comquejacerent in terra ) Moyfes, n tur fignificare, quod additur, zz mr- zibus peccatorum , Nel tandem fandi- & 'Aaron fupplicantes pro populo. ficata funt, quia ju(Ta offerri taberna- 47. Obtulit tbymiama.) Licebat tan- (2€N 496 LIBRI NUMERI 48. Et ftatis inter mortuos, ac viventes, pro populo depre- catus eft, & plaga ceffavit. if iC 49. Fuerunt autem , qui percuffi funt, quatuordecim millia hominum, & feptingenti, absque his, qui perierant in feditione Core. & $0. Reverfusque eft Aaron ad Moyfen ad oftium taberna- v culi foederis poftquam quievit interitug. * t CAPUT XVIH. f & Suimptis virgis a duodecim tribuum principibus, fola Aaronis oirga Jloruit ac fru&um produxit , fervataque ef! in. tabernaculo tefHimonii. locutus eft Dominus ad Moyfen, dicens: 1.ET N 2. Loquere ad filios Ifrael, & accipe ab eis virgas fin- gulas per cognationes fuas, a cuntis principibus tribuum, vir- gas duodecim 7&' uniuscujusque nomen fuperfcribes virgae fuzc. 3. Nomen autem Aaron erit in tribu Levi, & una virga cunCtas. eorum familias continebit. 4. Ponesque eas in tabernaculo foederis coram teftimohio, ubi loquar ad te. 5. Quem ex his elegero, germinabit virga ejus: & cohibebo a me querimonias filiorum Ifrael, quibus contra vos murmu- rant. t 6. Locutüsque eft Moyfes ad filios Ifrael, & dederunt ei omnes principes virgas per fingulas tribus: fueruntque virgae duodecim absque virga Aaron. 7. Quas cum pofuiífet Moyfes coram Domino in tabernacu- lo teftimonii: K 8.Se- li tum offerre in tabernaculo in altari 1t 4- Coram teffizonio. ) Coram arca. 4i thymiamatis, fed extra illud obtulit, $- Cob:bebo 4 zme :). Quiefcere fa- Moyfe ita ex divina infpiratione illi ciam. Q mandante. l 6. Futruntaue virga. duodecim aLfque i Er cognationes.) 'Tribus, virga Aaron. ) "Tribus, finumeres Le- "p Vi, erant tredecim ; nam tribus Jo- P Hninfcujifque, ) Principis in feph erat-duplex, fivebipartita, Ejph- quaque tribu. raim fcilicet, & Manaffe. Pro tribu 3. In tribu. Lewi, ) Àj virga Lewi, Levi pofita eft vir ut efT in Hebr. decimatertia. £a Aaron, qua fuit P d CAPU T XVIL. & XVII. 497 ) 8. Sequenti die regreffus invenit germinaffe virgam Aaron in domo Levi : & turgentibus gemmis eruperant flores, qui, ld foliis dilatatis, in amygdalas deformati funt. E 9. Protulit ergo Moyfes omnes virgas de confpe&u Domini ad cunétos filios lfrael: videruntque & receperunt finguli - virgas fuas. 10. Dixitque Dominus ad Moyfen: Refer virgam Aaron in *Heb. tabernaculum teftimonii , ut fervetur tibi in fignum rebellium 9. 4- filiorum Iírael, & quiefcant querelæfeorum a me, ne morian- fuür. Jj ir. Fecitque Moyfes ficut przeceperat Dominus. 12. Dixerunt autem filiilfrael ad Moyfen : Ecce confumpti fumus, omnes peribimus. 13. Quicumque accedit ad tabernaculum Domini, moritur. Num usque ad internecionem cun&ti delendi fumus ? CAPUT.XVII. De ouere facàrdotum & excubiis Levitarum; primitie C» ollatio- tes ac Jacrificia Jacerdotibus, decime autem Levitis affgnautur, qui earum decimarum rurum dabant ZAaron. xitque Dominus ad Aaron : Tu, & filii tüi, & domüs r DI patris tui tecum , portabitis iniquitatem Sané&tuarii: & tu, & filii tui fimul fuftinebitis peccata facerdotii veftri. 2. Sed & fratres tuos de tribu Levi, & fceptrum patris tui fume 8. Virgam Aoaron. ) Qui erat primo- ne rurfus in eos Dominus alia aliqua laga defeviret. Optantergo malum,; genitus in domo , id eft, tribu Levi. Er turgentibus gemumis, 66.) He- fi quod impendeat, precibus Moyfis brea habent: Zz ecce virga protzlit averti. germen ,. E5 floruit. florem, & reddidit amygdelas , triplex fuit miraculum , Ortalitis iniquitattm Santiuarit.) x[,) Dabitis peenas, fi quid pecca- quod fcilicet arida virga gernmas pro- tulerit, quod hz converfz ftatim fint bitur in ceremoniis, aut fi quis ex- in flores, & hi in fru&us. ternus veflra remiffione, & negligen- i2. Ecce com[mmpti -fumus. ) Miulti tia fefe facris immifcuerit ; nam vos confirmavit in facerdotio, & miracu- abfumpti funt fuperioribus cladibus. 13. Quieummque.) Noninitiatus, & lis veftram auctoritatem apud popu- Deonon vocante. ]um fancivi. Veftrum ergo eft facer- Num ufque ad intermecionem , &c.) dotii jura fortiter tueri. ^ - INovi iflius figni occafione timuerunt, . Sceptrum. ) Nidefupra cp.1 3.12: x 498 LIBRI NUMERI fume tecum, przeftoque fint, & miniftrent tibi : tu autem , & filii tui miniftrabitis 1n tabernaculo teftimonii. tit 4. Excubabuntque Levitae ad przecepta tua, & ad cun&ta W opera tabernaculi: ita dumtaxat, ut ad vafa San&tuarii, & ad altare non accedant, ne & illi moriantur, & vos pereatis fimul. of 4. Sint autem técum, & excubent in cuftodiis tabernaculi, & in omnibus caeeremoniisejus. Alienigena non mifcebitur vobis. de s. Excubate in cuftodia SanCtuarii , & in minifterio altaris : V ne otiatur indignatio fuper filios Ifrael. Ó 6. Eco dedi vobis fratres vef tros ii5 Levitas de medio filiorum Iírael, & tradidi donum Domino, ut ferviant in minifteriis ta- oÍ bernaculi ejus. tü 7. Tu autem; & filii tui cuftodite facerdotium veftrum : & Es oinnia, quse ad cultum altaris pertinent, & intra velum funt, f per facerdotes adminiftrabuntur E fi quis externus accefferit, occidetur. 8. Locutusque eft Dominus ad Aaron: Ecce dedi tibi cu- M ftodiam primitiarum mearum. Omnia, qua fanctificantur a ng filiis 1írael, tradidi tibi, & filiis tuis pro officio facerdotali M legitima fempiterna. ^ . . p 9. Heec ergo accip! es de his, que fan&iücantuAr , & oblata funt Domino. Omnis oblatio, & facrificium, & quidquid pro peccato, atque deli&to redditur mihi, & cedit in San&g fancto- qui rum , tuum erit, & filiorum tuorum. m f ox IO. Ín Sanctuario comedes illud : mares tantum eden - ov pt.Pri- fin eo ; quia confecratum eft tibi : fun 3. Excubabuntque Levite. ) Prompti, 8. Cuffcdiam. ) Cum n plgno jure diy ilacrefque ut famuli , qui heri juffa utendi, & confumendi. expedant, parati effe&a dare. ,Primilid'rum.) Oblationum. Ten d. cuntla opera tabernaenli. ) Ut cu- Qua fanfificantur.) Quas mihi fe- Xim d ftodiant, portent, cum moventur ca- gregantur, & offeruntur. fa, Ccc. Legitima fempiterna.) loexperpetua, tén Ne &6 illi moriantur , 6 vos. ) Vl pro- dumi Hebrzorum hec durabit Res- pen pter temerarium tactum Sacrorum;v os publica. qje & quianon prohibuiftis. - 9. Omnis oblatio, 6c.) Mi&time qu&- 4. Caremonss.). Miniftrationibus re- libet , & facrificia ex legis prafcripto 3j ligiofis. oblata. d "iienigena. ) Quiþ de alia tribu eft. In 1 Ie Sanüla Santlorum.) Quod mihi i0n $. fndignario fuper frlios Ifraet.) Pu- Offerunt, & ideo eft San&iffimum. niente Domino populum propter pec- lo. de $amünar;.) ln.atrio taber- 24 cata facerdotum, corpus pro capitibus. naculi, juxta altare holocauftorum. p fen t datra velum.) IntraSanàum , & Mares tantum edent 'ex eo. ) Scilice ivtra Sanctum San&torum. Qm Sacrifiio pro peccato ,. & Qeli&o D) / CAPUT XVII. 459 rr. Primitias autem, quas voverint, & obtull»erii.qt filii Ifrael, tibi dedi, & filiis tuis, ac filiabus tuis, jüre perpetuo: qui- d mundus eft in domo tua, vefcetur eis. al ]l 12. Omnem medullam olei, & vini, ac frumenti, quidquid offerunt primitiarum Domino, tibi dedi.: 13. Univerfa frugum initia, quze gignit humus, & Domino . $i deportantur,cedent in ufus tuos: qui mundus eftin domo tua, vefcetur eis. 14. Omne, quod ex voto reddiderint filii Ifrael, tuum erit. fl Itl 15. Quidquid primum erumpit e vulva cunCtee carnis,quam offerunt Domino, five ex hominibus, five de pecoribus fuerit, tui juris erit: ità dumtaxat, ut pro hominis primogenito pre- tiu H * m*accipias, & omne aniiml, quod immundum eft, redimi facias, | 16. Cujus redemptio erit poft unum menfem : ficlis argenti quinque, j Nam ex hoítia pacifica etiam femi- tiarum ?ero quantitas, qua dabatur, !d nge comedebant, ut patet L'evit. 10. erat-pars fru&ctuum media. inter 4o. & P I.(Jl 14- Deut. r;. 18. X cap. 16; 11. 60. intra quam Jlatitudinem quifque Qrzia conleeratum eff t2i. ) 'Yibi fe- dabat, quod volebat, qui minimum, au gregata-erit, & ad te pertinebit. dabat fexagefimam partem ; qui plu- 11. Primiias.) QOblationes. rimum , quadragefimam. 0 12. Medellam olez, 6$c.) Quod pin- I3. Pragum iaHa, ) Primitias. guifümum , & optimum cít in fru- Qui mundus'efd ... vefcetur. ) $i mento, vino , oleo. videlicet aliquid ex hifce primitiis pX Prz';i/z'tiaï/um Domiso. ) Primitiz di- fuerit Deo immolatum, & facrifica- o r fünguntur a decimis: primitie enim tum: nam alias fi. foli facerdoti fuif- funt primi fructus, decimz funt de- fentoblate, poteranta quibusvis etiam &ma pars fru&uum: primitie imme- immundis abíumi. jut diateofferunturDeo in gratiarum actio- 14. Omne, quod ex voto reddiderint ) Si nem pro frugibus terrz; decimz pro- fcilicet voverint illud non ad iramo- xime fücerdotibus dantur in flipen- lationem, fed tantum ad oblationem. [: dium minifterii eorum, util!is fulten- 1$. Quudquid primum ermmpit , & c.) téntur. , Porro quadruplices primitiás Primogenita animalium. * l, pendebant Elebrel, primo fpicarum 5 dpomundum eff.) INonfecundum fpe- die fecunda azymorum. Lev. 23. 10. ciem, ut equus, aut mulus, fed per & r1. Il. panum in Pentecofte. Lev. accidens nt ovis clauda,; aut ceca. ue 23. 17. Íli. panum, quos hebdoma* 16. Cz;)'m redemvltq.) Hominis fci- 1pt0 datim: pinfebant. INum. 15. 21. IV. licet, non reliquorum animantium. in menfe feptimo in fefto tabernacu- Pof umum menfum.), Poterat ergo mill lorum colle&is omnibus frupibus tam ihfans primogenitus redimi ante ma- ex raeffe, quam ex uviseorum omnium tris purificationem , qua 4o. die fie- hat primitias dabant, & hz quarti hujus bat, communiter tamen matres expe- generis intelliguntur in Scriptura , jot Gabant fuüam purificationem , quod €um fit mentio primitiarum, Primi- B.Virgo fecit confuetudinem fecuta. ( Bibl. eum. Com. Mehoch, Tops, I, TT i x NUMERI 499 LIBRI *Exo. quinque, pondere Sanétuarii. *Siclus viginti obolos habet. ^O.I. H 17. Primogenitum autem bovis, & ovis, & capree non facies LW redimi , quia fan&ificata funt Domino, fangumem tantum eo- i hn 2*rum fundes fuper altare, & adipes adolebis in. fuaviffimum ^ ». odorem Domino. fi ]L?e:ch Di 18. Carnes vero in ufum tuum cedent, ücut pe&ufculum 45.12- confecratum., & armus dexter, tua erunt. r LOb Omnes primitias San&tuarii, quas offerunt filii Ifrael Domino, tibi dedi, & filiis: ac filiabus tuis, jure perpetuo. j Patctum fahs eft fempiternum coram Domino, tibi, ac tiliis tuis. 20. Dixitque Dominus ad Aaron: In terra eorum nihil pof- fidebitis, nec habebitis partem inter eos : ego pars, & haeredi- fe tas tua in. medio filiorum Ifrael. -41. Filiis autem Levi dedi omnes decimas Ifraelis in pofï'ef- u eu fionem, pro minifterio, quo ferviunt mihi in tabernaculo fce- deris. fa 25. Ut non accedant ultra filii Ifrael ad tabernaculum , nec It committant peccatum mortiferum , 23. Solis filiis Levi mihi in tabernaculo. fervientibus, & fe Deut portantibus peccata populi : legitimum fempiternum erit in generationibus veftris. * Nihil ahud poffidebunt , 1 18.1. ect- * * 24-- X 17 Sanüfcata [umt.) BMpta ad fa— offeruntur, funt tuahæredltas, tuec tibi erificium , ac proinde immoflanda. abundé fufiïucf 19. Szrut peciufculum. confecratum. ) 2t. Filiszatem Levi , 6$c ) Levitis L Sicut pe&ufculum; & armus dexter tantum, non facerdotibus decim fol- ex hoftia pacifica ita tuus elt, ut qui- vebantur Levite, vero rurfus ex 1is vis mundus ex tua familia ex iis ede- dabant decimas facerdotibus Vide re poffit, ita erunt tuz h& carnes pri- Nehem. cap. 1o. 537. & 3g. mogemtorum mihi lmmoiatorum ut 22. Nec committant peccatum mortife- Jj a quovis tu& familiz comedi pofi'mt ruz.) Quod fit illis caufa mortis tam * prafentis , quam eternz. di 19. Palbwp f(2lis. ) Pa&um fempi- ternum , fumpta-metaphora ab incor- 23. Portantilus peccata populi.) Wt fo ruptlbmtatc ; idem loci hujus fenfus; quem fupra quam fal rebus com- num. 1. in fimili habuimus; ut fi quid Q municat , quibus afpergitur, ab aliquo de populo committatur te- [ cO. In zerra eorum. ) klebreorum n fratrum veftrorum. mere fefe in Levitatum munia inge- rente, vel vafa facra tangente vel in Partem.) Hereditatis, fcilicet agros, atrium San&um ing redie nte ; id non u vineas, prata, &c. toti populo, fed Le evitis a Deo ad t Ego pars 6 bareditas tua4, €9c.) l ponam imputetur, quibus ex officio eft, ut explicatur Jofue. 15. 14. facn- incumbit ad hzc advigilare, & cete. ficia, vi&ima , oblationes, qua mihi ros arcere. / CAPUT XVIIL. & XIX. 49I 24. Decimarum oblatione contenti » quas in ufus eorum, & I) neceffaria feparavi. . 0 25. Locutusque eft Domi nus ad Moyfen, dicens : !t 26. Pigecipe Levitis, atque denuntia.:. Cum acceperitis a filiis Ifrael decimas, quas dedi vobis, primitias earum offerte [n Domino, id eft) decimam partem decimze. 27. Ut reputetur vobis in oblationem primitivorum, tam de el areis, quam de torcularibus : 0, 28. Et univerfis, quorum accipitis primitias, offerte Domi- I no, & date Aaron facerdorti. j 29. Omnia, C i :uce offeretis ex decimis, & in donaria Domini 5 ]i feparabitis, optima, & ele&ta erunt cun&a. 3o. Dicesque ad eos: Si preeclara, & meliora quaeeque ob- l tuleritis ex decimis, reputabitur vobis quafi de area, & tor- Q^ culari ded eviti vVviiti s primitias: 31. Et comedetis eas in omnibus locis veftris tam vos, quam d familiae veftrae: quia pretium eft pro minifterio, quo fervitis in tabernaculo tetitimonli: 32. Et non peccabitis fuper hoc, egregia vobis, & pinguia If refervantes, ne polluatis oblationes filiorum Ifrael , & moria- mini. CAPU T T xX [* Ex cinere sacce rufa fiebat aqua expiationis, qua varice immun- ditie abluebantur ; de moriente in tabernaculo , & «afe non bt babente operculum, ac tangente cadaver bominis. fit jl I.[ Ocutus eft Dominus ad Moyfen, & Aaron, dicens: 2. líta eft religio vi&timae, quam conftituit Dominus., jl lt Qqq2 Praecipe tis. l. 06. Primitias earum. ) Decimas ea- Hoc dicitur, quiaquadam , qua yum, ha cedebant facerdotibus , ut facerdotibus proveniebantin atrio San- dixi num. 2I. &o , erant ab illis abfumenda, ut di- ^m &um eft hoc capite num. 10. M -* Ut vepstetar volis.) Hoc paco folvetis etiam vos decimas eo modo, Pretium efh pro mintfler1o. ) Stipen- n quo poteritis, eritque perinde ac fi dium fuftentationis. j de areis, &c. offerretis, fi eas habe- 32.. Ne polluatis oblationes fLiovzup - retis. racl. ) Cyuod faceretis, fi dantibusil. o8. Quorum acespirzs primitias.) De- lis optima , vos daretis deterrima. Il gimas. Et moriamint.) iram meam provo- fl Date Aarom facerdoti.) Utilleeain- cantes. d ter facerdotes diflribuat. i 2. [Sta eff relizio.) Lex caremonialis. 31. Comedetis eas m ommibus locrs ve- Vitizzs.) Expiatricis , -ex cujus 7! ffiis.) Ubicunque locorum habitabi- cjneribus fiat aqua luftrationis. I2 . — * 402 LIBRI NUMERI Preecipe filiis Ifrael ; ut adducant ad te vaccam rufam zetatis f integr&e?, in qua nulla fit macuia, nec portaverit jugüm. fi *Heb. 3. Tradetisque eam Eleazaro facerdoti,* qui eductam extra j 13.11. caftra immolabit in confpectu omnium. 4. Et tingens digitum in fanguine ejus , afperget contra fo- di res tabernaculi feptem vicibus. 5. Comburetque eam cunttis videntibus , tam pelle,x& car- Ti nibus ejus, quam fanguine, & fimo flammze traditis. p 6. Lignum quoque ce drinum, & hyffopum, coccumque bis tintctum, facerdos mittet in flammam , quae vaccam vorat. i 7. Et tunc demum, lotis veftibus, & corpore fuo, ingredie- tur in caftra 2 commzculatusque erit usque ad vefperum. a 8. Sed & ille; qui combulfferit eam, lavabit veftintenta fua : & corpus, & immundus erit usque ad vefperum. q 9. Colliget autem vir mundus cineres vaccze, & effundet f €os extra caftra in loco puriffimo, ut fint multitudini filiorum Ifrael in cuftodiam, l vacca combufta eft. & in aquam afperfionis : quia pyo peccato ) To. Cumque laverit, qui vaccae pdrtave;*at dneres,Vefri- : menta Rufam.) Cur vacca hzc rufa potius pariter immundi erant ufque ad ve- efTe debuerit, quam alterius coloris, Íperam. ne Salomoni quidem patuiffe, dicunt 4. Contra fores tabernaceli. ) Obver- Hebrai. fus ad eas , quamvis e longinquo, ZErtaris intagne. ) Perfecte. quippe qui erat extra caflra. T Nulla fíz zaczula.) Non coloris, fed s. Comburctque ea7.) INon per fe, deformitatis, non fit clauda ; non fed per alium, ut patet num. $. ccca , non fcabiofa, &c. vide Levit. 6.' Lignum quoque cedriuum, & 5yffa- 22. 22. pem, €c.) Vide di&a Levitici cap, Nec portaverit jugum.) Neque enim 14. Ó6. decet ferviffe homini vi&imam hanc, 7. Commaculatus que.) Immundusle- 1 qua ferviet Deo ad hominum expia- : caliter. tionem. diantur cineres a filiis [frac!. 9- Ia cuflodiam.) Dilïgenter f:uno- 3- Tradetifaue eam Eleazaro.) C)uia &€c vidima non erat folemnis & fe- lo aquam a[perfonis.) Qua afperfi ; Itiva, ut illam Aaron immolaret , fed 2 legaliimmunditia expientur. Aqua lugubris, & luftralis, eam immolare jubetur Eleazarus facerdos. cineri mixta oftendit homini , ex qui- bus rebus conílet, & optima ad pur- Extra caffra zmmolabit.) Quia erat gationem praparatio fui ipfius cogni- immolanda pro peccatis totius populi, tio eft. quare ipfa ( ut qua totius populi in fe Pro peccato vacca combuféa efl. ) Ut fufciperet peccata ) yaide immunda fit vidima expiatrix peccati. cenfebatur, &facerdos, quiillam im- l0. Sazüum jure perpergo.) Firmum; molabat, & is., qui eam cremabat , & inviolabilg. r5 df 6APUT XIX. 493 ls menta fuaþ, immundus erit usque ad vefperum. Habebunt hoc [a E filii Ifrael; & advenzse qui habitant inter eos fan&um jure per- : petuo. 1I. Qui tetigerit cadaver ho Á minis, & ,pro;pter hoc feptemö )- diebus fuerit immundus: I2. Afpergetur ex hac aqua die tertio, & feptimo, & fic mundabitur. Si die tertio a fperfus non .fqerit, feptiïno- non r poterit emundari. IN I3. Omnis, qui tetigerit humanae animae morticinum , & » afperfus hac commiftione non fuerit, polluet tabernaculum Domini, & peribit ex Ifrael: quia aqua expiationis non eft afperífus, immundus erit, & manebit fpurcitia ejus fuper eum. 5 14. lfta eft lex hominis,qui moritur in tabernaculo : Omnes, qui ingrediuntür tentorium illius, & univerfa vafa, quee ibi t funt, pollu'a erunt feptem diebus. . I5. Vas, quod non habuerit opercu lum, nec ligaturam de- fuper immundum erit. - 16. Si quis in agro teti gerit cadaver occifi hominis$ aut per fe mortui, five os illius,vel fepulchrum, immundus erit feptem À R2 diebus. 17. Tollentque de cineribus combuftionis, atque peccati , & mittent aquas vivas fuper eos in vas. 18. In quibus cum homo mundus tinxerit hyffopum , afper- get ex eo omne tentorium, & cuncttam fupelle&ilem, & homi- pollutos : nes hujufcemodi contàgione 19. Atque Qqq 3 ) lI. Qxui tet;gerit cadaver. bommis.) Y4. lo talernaculo.) Domi , ut ver- Aliqui putant aquam hanc luftralem tunt LXX. inftitutam fuiffe tantum ad expiandam Et unrverfa vafd quasbi funt.) 'To- immunditiam contractam ex contra- ta fupellex domeftica. Qu mortui: alii cenfent fuiffe com- 1$. V'as quod zon babuerit operculum.) munem omnium legalium immundi- INon eft hzc lex generalis, fed tan- i tiarum expiationem. tum fermo ell de funeribus. Vaía 12. Si die zertio, €fc.) Si non fue- ergo, quz funt in tabernaculo de- rit afperfus tertio die, poterit afper- fundi, fi operculo ; aut ligatura mu- i quarto, vel quinto, d& feptimo nita nonfint , prafentia cadaveris con- ab illo die emundari. taminantur. 13. Mortictuum. ) Cadaver. 16. Si quis zn agro, €c. ) Ubi He- Hac commifliaue. ) Elac aqua , que& brai fua habebant fepulchra. commifla eft cineribus vitula&. 17. 4quas vivas, ) Fluviales, vel Polluez. tabernaculum.) " Miolabit lo- fontanas. cum Sancum. LIBRI NUMERI 494 I9. Atque hoc modo mundus luftrabit immundum tertio, & feptimo die : expiatusque die feptimo, lavabit & fe, & vefu— M menta fua, & immundus erit usque ad. vefperum. 20. Si quis hoc ritu non fuerit expiatus, peribit anima 1111113 te "de medio ecclefize, quia fan&tuarium Domini pollm & non eft aqua luftrationis aíperfus. 21. Erit hoc preeceptum legitimum fempiternum. Ipfe quo- que, qii afpergit aqiias , lavabit veftimenta fua. Omnis, qui lo tetigerit aquas expiationis, immundus erit usque ad vefperum. L 22. Quidquid tetigerit immundus, immundum faciet: & ani- ]i ma, quee horum quippiam tetïgcrlt, immunda erit usque ad vefperum. CAPUT XX Ti Maria moritur d murmuranti j)()þulo e petra coniradi&lionis aqua fiuit: neganteque. tranfitum dom, difcedunt. ad moutem. Hor , à T ubi confecrato in fun m facerdotem. Eleazaro, - toritur /M; on pater. ibfius. Eneruntque filii Tfrael , & omnis multitudo in defertum t Mor- Sin. menfe primo: & manfit populus in Cades. B tüaque eft ibi Maria, & iepulta in eodem loco. Cum- $o. Peribit amima illius. ) . judici- manfio, in hoc trigefima tertia, il- bus punietur, fi res conftet , alioqui a lud fcribitur per famech, hoc vero Deo peccatorum vindice. per tzade. 21. Qd» tr*'täe;:: 40745 exp;a!tonzs ) Men[e primo.) Anni 40. ab egreffu Mundabitur ab immunditia priori, Hebreorum ex /Egypto ; non Moy- v. g. cadaveris, fed ex aquz hujuscon- fes tantum commemorat gefta anni taüu aliam contrahet , qua durabit primi, fecundi, & quadragefimi : qua- tantum ufque ad vefperam. : re ab hoc capite ufque ad finem Pen- 22. Quidquid tetigeris immundus. ) tateuchi defcribuntur gefta. anni qua- Immunditia illa majori feptem dierum dragef mi, qui fuit ultimus peregri- nationis Hebraorum in deferto. €x conta&u cadaveris , fepulchri , &c. 18 conta&tu fuo alios contaminabit. Im Cades.) Diverfa eft hec Cades Er anima, que borum quidpsam te- ab illa, que dicitur Cadesbarne , jux- £46714.) Non folum immundus eft, ta quam fuit decima quinta manfio ; qu1 tangutur ab immundo, fed etlam nam Cadesbarne fuit in confinio au- is, qui autimmundum tanglt autrem flrali terre Chanaan, At Cades hec ollutam , immunditiam contrahit uf- in extremi sHmbusIdumææad auftrum longe ab illa aberat; erat enim pofita : ue ad vefperam duraturam. i. IN delerzum $. ) Hoc defertum vergentibus, ut patet JNum. 2o. 16. 4 aliud eftab illo Zin , in quo plue- non valde procul a mari Rubro, Vide. Cornel re cepit manna , Exod. 16. 1. & 15. hic, & Bonfrerium INam inillo o&ava fuit Hebraorum Num. 13.274 CAPUT XX 495 5. Cumque ihdigeret aqua populus, c onvenerunt adverfum l s Moyfen, & Aaron 3. Et verfi in feditionem, dixerunt: Utinam periiffemus in- s ter fratres noftros coram Domino. » n 4.* Cur eduxiftis ecclefiam Domini in folitudinem,ut & nos, *Exo. & noftra jumenta moriamur ? 173- ' $. Quare nos feciftis afcendere de /Egypto, & adduxiftis in ül 1 locum iftum peffimum, qui feri non poteft, qui nec ficum gi- gnit, nec vineas, nec malogranata, infuper, & aquam non l habet ad bibendum ? ; d 6. Ingreffusque Moyfes, & Aaron, dimiffa multitadine , in tabernacülum foederis, corruerunt proniin terram, clamave- runtque ad Dominum, atque dixerunt: Domine Deus , audi d clamorem hujus populi, & aperi eis thefaurum tuum in fontem aquae vivae : utfatiati, ceflet murmuratio eorum. Et appa- ruit gloria Domini fuper eos: ^. Locutusque eft Dominus ad Moyfen, dicens : 9. Tolle virfam, & congrega fopulum tu, & Aaron frater tuus, & loquimini ad petram coram eis, & illa dabit aquas. Cumque eduxeris aquam de petra, bibet omnis multitudo, & jumenta ejus. *Exo. c- * Tulit igitur Moyfes virgam, qua erat in confpe&u Do- :- mini , ficut preeceperat ei , . 17 5.6 dine ante petram, dixitque eis: Au- 9aP- 1o. Congregata multitu dite rebelles, & increduli: *Num de petra hac vobis aquam,pgr [ poterimus ejicere ? TDYM i ir. Cumque elevaffet Moyfes manum , percutiens virga bis2o. filicem , egreffze funt aquee largiffimae, ita ut populus biberet,—;gt*f: & jumenta., 3 non'Deut 12. Dixitque Dominttg ad Moyfen, & Aargn:! * Qui credi- 1: 37* Mortuaque eff ibj Maria. ) Quatuor 9. Loguimini ad petram. ) lmperate menfibus ante fratrem fuum Aaron , petre , ut det'aquas , adhibita etiam cum effet annorum 1530. virg? percuffione. 6. Aperi eis the[aurum. ) Qu la- 9 J coz[petlu Domin:.) In taberna- tent, & necdum aperta fünt , dicun- culo. Virga hec eft Moyfis opera- tur effe in.thefauris Dei, fic Pfaàl. trix miraeculorum , non Aaronis, qua&à- floruerat. 134. 7. Qui producit "ventos de zhe[nn- " 12. Non credia?z)?is mibi. ) Dubitaf- vis [uis. Gloría Domini.) ln nube novos & fe videntur, num vere Deus aquam infolitos radios vibrantis. promififfet , an folum per ironiam, 496 LIBRI NUMERI f credidiftis ndihi, ut fan&ificaretis me coram filiis Ifrael, introducetis hos populos in terram, quam dabo eis. TIOn' J o I3. Heec eft aqua contradi&tionis,ubi H jurg O ( contra Dominum , & fanCtificatus eft in eis. ati funt/flïi.i Ifrael 14. Mifit interea nuntios Moyfes de Cades ad regem Edom, qui dicerent: Haec mandat frater tuus Ifrael : Notti omnem laborem , qui àpprehendit nos, . f 15. Quo modo defcenderint patres noftri in ZEgyp&m, & t habitáverimus ibi multo tempore , afflixerintque nos AE gyptiiy & patres noftros: 16. Et quomodo clamaverimus ad Dominum , & exaudierit l nos, miferitque Angelum, qui eduxerit nos de /Egypto. Ecce in urbe Cades , quae eft in extremis finibus tuiss pofiti, 17. Obfecramus, ut nobis tranfire liceat per terram tuam. Non ibimus per agros, nec per vineas, non bibemus aquas de l puteis tuis, fed gradiemur via publica, nec ad dexteram, nec ad finiftram declinantes, donec tranfeamus terminos tuos.: 18. Cui refpondit Edom * Non tranfíibis armatus occurram tibl. pef me, -alioquin & 19. Dixeruntquexiiïii Iírael: Per tritam gradiemur viam: fi aut fub ea conditione , fi ceffaffent Hebrzei a murmure. 13. 4fqua cobtraditlionis.) Ubicontra- ltaque cum vi- dixit, & murmuravit populus. derent populum incredulum , etiam 14- De Cades ad regem Edom.) . Ca- ipfos fubiit dubitatio : vel fortaffe des enim vicina erat lduma , per iDeus ad primam percuffionem aquas quam tranfeundum erat Hebrzis itu- non dedit, ad eorum tentandam fi- risin Chanaan. dem; inde illi turbati ; & humaniali- Hac mandat.) Dedit nobis in man- quid paffi, geüu, ac vultu; coram po- datis, ut hzec tibi diceremus. pulo perturbationem aliquam often- Frater us5 If7acl. ) Myaelite enim derunt, qu& populo anfam prebuit de a Jacob, idumzi ab £au Jacobt fra- tre defcendebant, divina.potentia , vel promiilorum fi- delitate dubitandi. Quidquid fuit 16. Miferitque Ange!'um.) Ducem no- peccati, certe gravi érimine liberandi rum 3 nos funt cum Auguftin. lib. 16. contra nubis. preeuntem in' columna Fauftum cap. 16. l1. urbe Cades . .. . poffri. ) Juxta Ut [anclsfrcaretis me , €$c. ) Ut San- Cades; nam urbem non videntur in- &um, fidelem, potentem olftenderetis. greffi. Ip terrams, quam dabo eis.) In Cha- 17. Non bibemus aquas deputeis ruis.) nanea trans Jordanem, nam alioqui Gratis fcilicet ; nam in defertis illis Moyfes intravit in terram promiffam, locis magna eft aqua penuria. que ceffit tribui Ruben, & Gad, & i. lfcä 7) Per meam ditionem. " simidi& tribui M.anail'e.. P m . C APU DCE XX. 497 —^ fi biberimus aquas tuas nos, & pecora noffra, dabimus, quod juftum eft : nulla erit in preüo difficultas , tantum velociter el tranfeamus. 20. At ille refpondit: Non tranfibis. Statimque egreffus » eft obvius cum infinita multitudine; & manu fo:tt, 21. Nec voluit acquieícere deprecantl, ut concederet tran- fitum per fines fuos, quam ob rem divertit ab eo Ifrael: J 22. Cumque caftra moviffent de Cades , Venerunt in mon- ^ tem Hor, qui eft in finibus terrae Edom: 25. Ubi locutus eft Dominus ad Moy fenz jl 24. Pergat, inquit, Aaron ad populos fuos: non enim » intra- bit terram , quam dedi filiis Ffrael, eo quod incredulus fuerit ori meo ad Aquas contradictionis. 25. * Tolle Aaron, & filium ejus cum eo; & duces eos in "Infr. montem Hor. 33-38- e'lt. 26. Cumque nudaveris patrem vefte fua, indues ea Eleaza-! Aaron colligzetur, & morietur ibi. 59. rum filium ejus 27. Fecit Moyfes, ut praeceperat Dominus: & afcenderunt in montem Hor coram omni multitudine. 28. Cumque Aaron fpoliaffet veftibus fuis, induit eis Elea- Zarum filium e)us W E-em V EM 29. Illo mortuo in montis fupercilio, defcendit cum Elea- Zaro. 3oc. Omnis autem multitudo videns occubuiffe Aaron, flevit r fuper eo triginta diebus per cunttas familias fuas. CAPUT *. / 20. Cum i 7?//72 Ia multitudine. Hy- a$. Im montem Hor.) Mide, qu& perbole etiam in vulgari fermone fre- dicuntur infra Deut. ro. 6. quenter ufitata. 26. Callxgctur.) Ad patres fuos , d Et manu forti. ). Magno robore mi- populum füum.- fitum. 21.D£Verzi/ 4b eo l/i-;zc—'/ DBexo eurfu 29- lllo mortue, ) JEtatis amnorum circuivit ldumaam ad latus orientale. 123. menfe quinto, ut dicitur INum. 33. 58- 24. Pergar emquit Marom ad populos fs. ) Dïorntur, congregetur ad po- 30. Flevir fuper eo. ). Jufta funeris pulum füum in limbum. perfolvit. Rzx Bibl. cum Com. Menoch, Tom. f. 498 LiIBRI NUMER!I CA PIT XXL . Finditur ab ]rael rex. Cbananeus : [erpentes in populum ob itine- ris tadiunn murmurantem immittuntur, quorum morfibus ere&us eu : Jerpens enaeus m edetur : Sebon &? Og reges QUACUBETUF. * [nfr. 1 qu Uod cum audiffet Chananzeus rex * Arad , qui habitabat 334o. ad meridiem, veniffe fcilicet Ifrael per exploratorum brd viam, pugnavit contra illum, & vi&or exiítens, du: i3 it ex eo Q praedam. de 2. At Ifrae] voto fe Domino obligans ait : Si tradideris po- n pulum iftum in manu mea, delebo urbes ejus: 3. Exaudivitque Dominus preces Iírael, & tradidit Chana- T naum , quem ille interfecit fubverfis urbibus ejus: & vocavit nomen loci illius Horma, id eft, anathema. À 4- Profe&i funt autem & de monte Hor, per viam, quae du- Cit ad mare rubrum, ut circumirent terram Edom. Et taedere j coepit populum itineris ; ac laboris: & 5. Locutusque contra Dominum,& Moyfen, ait : Cur eduxifti C nos de JEgypto, ut moreremur in folitudine? — Deeft panis, non funt aquae : anima noftra jam naufeat fuper cibo ifto le- n viffimo. Judith dj » 6.* Quamobrem mifit Dominus in populum ignitos ferpene Sa 25*te $, ad quorum plagas, & mortes plurimorum, - I6. 5 7. Venerunt ad Moyfen, atque dixerunt: Peccavimus, quia [ 1Cor. locuti fumus contra Dominum, & te: ora, ut tollat a nobis b I?. 9. ferpentes. Oravitque Movfes pro populo. $. Et p 1.111) meridiez.) "Verre Chanaan. manna. "Vocantleviffimum , hoc—gi:t:. Per exploratorum -viam. ) BPer exigua virtutis, & fubflantie. LXX. f quam anno fecundo ab eoreffu ex £. dixcrunt dorcy didaycy panem vacuum, i gypto exploratores in terram Cha- quafi qui hominem vacuum, & mini- naan penetiraverant. me faturum relinquat. Bono fenfu D FiGor exifleu:. ) Chamanzeus de If- h&c congrue IE:uchariftim conveniunt, riel, que clades occafionem prabuit qu& eft panis vacuus ipía fübftantia U Itraelitis voticoncipiendi. l folieet panis, folis remanentibus ac- 2. Delebo urbes ejus.) Tlebr. & fac- cidentibus. Vereautem plenus, quia cidem , 5 anathemectizalo eos, Irat in eo latet Chriftus. enim hoc votum CLerez; , de quo vi- 6. Ignitasrjcrpmz*e:. bt Qüod ab eis de di&a Levit. ult. num. 23. morfi uri viderentur. Fortatfe hi fer- 4: Et tadere capit , 66c.) Coperunt pentes fuerunt profferes , qui ab urendo ä animis cadere. fic didi (unt. . De preftere vide Plin; & Saper cíbo siffo leviffime.). Scilicet lib. 24. cap. 13. Y * df CAPUT XXL . 499 $. Et locutus eft Dominusad eum : fac ferpentem aeneum, ' & pone eum pro figno: qui percuffus afpexerit eum, vivet. li« 9. *Fecit ergo Moyfes SERPENTEM £NEUM, & pofuit *'Joan j eum pro figno: quem cum percuffi afpicerent, fanabantur. 3 14 1o. Profe&tique filii Ifrael caftrametati funt in Oboth. 11. Unde egreffi fixere tentoria in Jeabarim, in folitudine, « quae refpicit Moab contra orientalem plagam. P 12. Et inde moventes, venerunt ad torrentem Zared.. i 13. Quem * relinquentes caftrametati funt contra Arnon,*De&i €0 quae eft in deferto, & prominet in finibus Amorrhaei: * fi qui- 2- 9. o dem Arnon terminus eit Moab, dividens Moabitas, & Amor- rhaeos. i [LT $ 14. Unde dicitur in libro bellorum Domini: Sicut feci t in mari rubro, fic faciet in torrentibus Arnon. ]t 15. Scopuli torrentium inclinati funt, ut requiefcerent in Arnon, & recumberent in finibus Moabitiarum: ] 16. Ex eoloco apparuit putéus , fuper quo locutus eft Do- 1 minus ad Moyfen: Congrega populum, & dabo ei aquam. 17. Tunc cecinit lírael carmen iftud : Aícendat puteus. li Concinebant: 18. Puteus, quem foderunt principes, & paraverunt duces Q multitudinis in datore legis, & in baculis fuis. (1) De folitu- Rrr2 dine, Mathana. 19. De l* (1) De folitudine. Iz ediz. Sixt. addizur: Profe&ique funt de folitudine. $. Pene eum pro frgzo. ) in füblime In eaput hoflium Hebreorum devo- d erecum , omnibus confpicuum, tra- luti eos oppreflerunt, ut fluctus maris l$ be, vel columna fubjeda. AE 2yptios. 9. Qucm eum percu/fr afpicerent, fa- U requiefcerent i. r ) A füblirmi zabantaer.) Fuit hic fcrpens Chrifti loco delati fuper Ar urbe Moabi- figura, ut ipfemet Chrirtus afferit Toan. tarum. reffis. 3. 14. Sanabantur autem divino mi- 16. Ex eo loto, ) Di / 5 raculo , non naturali virtute ferpentis. "pparzit putens, ) V enerunt ad pu- 14. ls liéro belorum Domini. ) Wuit teum, vel eo loco datus eft ei puteus, E hic Hber vetus ante Pentateuchum ut populo fiti laboranti fuccurreretur. " Ó conferiptus, fed intercidit , ficut & 17. 4fcemdar putens. ) Aqaa putei r libri Henoch, Gad, NNathan, Abdo, ebulliat, & afcendat aqua ex imo pu- teo, ut omnes bibere poffimus. ptura. & aliorum, quorum meminit Scri- dicitur. Concinebant. ) kloc per. parenthefin Sicet fecit in masi Ruiro, €£c.) Si- [ cut debellavit, & male perdidit /£- 18. Ip dotere legis.) Deo legis da- gyptios in mari Rubro, ita perdet Se- tore opem populo ferente. hon regem Amorrhxorum cum fuis Et n bacu'is fuis.) Miatoriiss ipfis in torrentibus Aaron. baculis; terram modice fodientibus ; 13. écopuls zorrentinaa inclenatifunt.) cetera Deo liberaliter praftante. E. / QOO v LIBRINUMERI 19. De Mathana in Nahaliel : de Nahaliel in Bamoth. 1 20. De Bamoth, vallis eft in regione Moab, in vertice Phas- per ga ,quod refpicit contra defertum. *Dew — 2r.* Mifit autem Ifrael nuntios.ad Sehon regem Amorthaeo- d Tul 2. 26. rum, dicens: udic. 22. Obfecro, ut tranfire mihi liceat per terram tuam * non 119?: declinabimus in agros, & vineas, non bibemus aquas ex puteis, Qu vià regia gradiemur, donec tranfeamus terminos tuos. Ed 23. Qui concedere noluit,ut tranfiret H(rael per fines fuos: ma quin. potius exercitu congregato, egreffus.eft obviam in de- fertum, & venit in Tafa4 pugnavitque contra :eum. j * Pfat. 24. * A quo percuffus eft in ore gladii, & poffeffa eft terra j 1341 ejus ab Arnon usque Jeboc,& filios Ammon: quia forti prze- Amosfidio tenebantur termini Ammonitarum. (] ü » Q. 25. Tulit ergo Ifrael omnes civitates ejus. & habitavit in 1el urbibus Amorrhaei, in Hefebon fcilicet, & viculis ejus. .:26. Urbs Hefebon fuit Sehon regis Amorrhai, qui pugnavit contra regem Moab : & tulit omnem terram. » qua :ditionis il- lius fuerat, usque Arnon. 27. Idcirco dicitur in Proverbio: Venite in Hefebon, xzedi- I . ficetur, & conftruatur civitas Sehon. 28. Ignis egreffus eft«de Hefebon,jflamma de oppido Sehon, & devoravit Ar Moabitarum, & habitatores excelforum Arnon. If *ju/-729.* Vse tibi Moab,perifli popule Chamos. Dedit filios ejus Ii:4. 3Reg. in fugam, & filiasin captivitatem regi Amorrhecorum Sehon. f :3o. Jugum iLv 24- In 07'6 gladii.) V. di&a:Exo.a 73- runtHlebrei, cum Amorrhzis tantum Poffeffa eff.) AbHraele. bellum intülerint, non Moabitis. C Terra éjus.)) Schon. 27. dn proverbio.) . Carmine prover- d biali , rhythmo , cantico. æia.þ'fbrtipræþ'div tenebamtur termin: Ammanitarum.) ideo 1fraelite ab illis ; Venite im He(bbom. j Verba Amor- abítinuerunt. rhaorum adhortantium fead reflauran- 25« Tulit ergo.) Abftulita Sehon. dam, & firmandam civitatem5. qu& Tl f Ef viculis -gjm.q) Hebr. & Jfeliabus , regia futura erat. 1 Hebraei enim vicos, & urbes a me- 28. dgnis egrc'];z.s ef , &c. ) Sehonis trópoli füua .dependere volebant , ut vi&oria quafi ignis late populata elt ,. ie a /matre. q & pervagati.regionem, Arcivitatem Á 26. Hrbs Hefebon, t$c-) Netti fue- Moabitarum corripuit , & pervenit rant Hebrei Deut. cap. 2. s. oppu- etiam ad eos, qui in rupibus Arnon enare Moabitas, de quorum ditione habitabant , & ibi Deorum fuorum fuerat THefebon, hanc primum inva- excelfa habebant. ferant Amorrhzi; itaque eam occu- 29. Va tibi Moab.) Clade magna pänäO affectus es ab Amorrhazo. contra praceptum non focc- CAPUT XXI & XXI, pe W 30. Jugum ipfotum difperiit ab Hefebon, usque Dibon, laHï Y ervenerunt inNophe, & usque Medaba. 31. Habitsvit itaque Ifrael in terra Amorrhzet. 32. Mifitque Moyfes, qui explorarent Jafer : cujus (.oepe- runt viculos, & poffederunt habitatores. i ::33. * Verteruntque fe, & aícenderunt per viam Bafan, & oc-: *Deub currlt eis Og rex Bafan cum omni populo fuo ,. pucrnaturus in 3 3 A. - Edrai. $ 34. Dixitque Dommus ad Moyfen: Ne timeas eum, qma in e manu tua tradidi illum, & omnem populum, ac te: ram ejus ? faciesque 1lli ficut fecüh Sehon regi Amorrhaeorum habltaton [ Hefebon. 35* Pércufferunt 1g1tur & hunc cum filiis fuis, univerfum- que populum .ejus usque ad internecionem , & poffederunt terram illius. li C APU D XXIE li Bis vocatur Palaam a vege Balac , ut ]fmelz!zs malediceret ; quein zdngelus afina loquem*e corripit. Rofe&ique caftrametati funt in campeftribus Moab, , ubi trans ]o danem Jericho fita eft, ? ^3. Videns autem Balác filius Sepho1 omnia, qus fecerat l Ifraeï "Amorrheeo, 5 ..Et quod pommmiï'ent eum Moabitze, & impetum ejus fel re non poflent, Rrr 5 4. Dixit ä Penþz popile Chamos. ) Popule qui 32. Poffederunt babitarores. ) Sube- Ajunt qui- - gerunt occidendo , ]uxta quod vove- Chamos pro Deo colis. . LXX. habent dam Chamos effe Bacchum , quem xant-hoc cap.. num. Gr'ï:cx XGJLOY dicunt. Menocb. Tom. I. " Dedit: ) Scilicet Chamos , id eft da- expuleruzt; multi enim fuga incolu- ri, capi, & occidi permifit filios Moabs mitatem quafierunt. fibi devotos, a Sehon rege Amor- * phaorum. : N mmpej?rzbm Moab.) Qus olim 3o- Tugum ip[orum. ). Moabitarum; fuerant Moab; iam autem erant Sehon;, &'eo occifo fiiorum Ifrael: quod;ipfi.impofüerant incolis- He- febon. vel quz conjun&a erant Moab , quod 4d- Occi- Di[pertit ab He]l*öan m/que Dibom.) innuunt LXX qui vertunt ; Ablatum eft, ceffavit, populi jugo dmtcm Móab. ;t; illo Moabitarum levati funt. ..Balac. ) Rex Moab, ut habetur num 4- Laff pervemerumt im . Nophe. ) Laffi e fuga. Moabita pervenerunt dn No- . Quod . perrmuiffent: euim. ) Ifrae- phe lcm fcilicet. » n LIBRI NUMER I " 4. Dixitad majores natu Madian: Ita delebit hic populus omnes, qui in noftris finibus commorantur, quomodo folet bos herbas usque ad radices carpere. Ipfe autem erat eo tem- .pore rex in Moab. L ^ Tof. s.* Mifit ergo nuncios ad Balaam filium Beor ariolum, qui 24.9. habitabat fuper flumen terree filiorum Ammon, ut vocar ent 1l eum; & dicerent : Eccee greffus eft populus ex /Egypto, qui operuit fuperficiem terrae , fedens contra me. fe 6. Veni igitur, & maledic populo huic quia fortior me eft: fi quo modo polfim percutere, & ejicere eum de terra meà : novienim, quod benediétus fit, cui benedixeris $& 1ngle— di£tus, in quem maledi&ta congefíferis. t 7. Perrexeruntque feniores Moab, & majores natu Madian, habentes divinationis pretium 1n manibus. Cumque veniffent ad Balaam , & narraffent ei omnia verba Bal aci 8. Ille refpondit: Manete hic no&e , & refpondebo quid- quid mihi dixerit Dominus. Manentib laam, venit Deus , & aitad eum: us autem illis apqd Ba- qï 9. Quid fibi volunt homines ifti apud te? t 1o. Refpondit : Balac filius Sephor, rex Moabitarum mifit a - u 11. Dicens : Ecce populus, qui egreffus eft de RJEgyptox, e€» operuit fuperficiem terrde: veni, & maledic ei, fi quo modo poífim pugnans abigere eum. t d:ie. 12. Dixit- . 4 majeres natum Madias. ) Ad Sedenzs contra g. ) Caftra. contra TMadianitas conterminos, & confo- me pofüit Ifrael b Seratos. imminens. , mihi , &regno meo $- Arielum.) INonDei prophetam, fed Damonis auxilio fe prophetam 6. Er maleditlus in quem maleditla con- venditantem. Patet ex voce, 4rjo- sefferis,) INocent enim magi , & fa- j« , que magum fignificat , & quia $& fuis incantationibus per demonem, per quem etiam, remotis rebus ne- 2uguria vana captavit cap. 24. 1. & maledicere conatus eflIfraeli , & Baal centibus, quas applicarant, fanitati aras extruxit cap. 22. num. ult. & 23. reflituunt. 1. iNon defunt tamen qui verum 7. Pretium. ) .Quod dax;'e'nt pro di- rophetam fuiffe putent, ut fuerunt vinatione. Sibille, fed hominem impium, ava- zum &c. 8. Manete bic notle.) N olebat enim Super fiumen.) Juxta flumen, Eu- hoc tem phratem fcilicet. . confülere.. pore de morqufuq da&monem Fuiorums Ammnon. ) N am Euphrates' Veuit Deus. ) Angelus Dei perfo- Ammenitas praterlabitur. Qam gerens.. z Lt 3 'CïA PUT. XXII. 50 (g( ü$ 12. Dixitque Deus ad Baalam: Noli ire cum .eis, neque et maledicas popu!o : quia benedi&tus eft. 13. Qui mane confurgens dixit ad principes : Tte in terram veítram, quia prohibuit me Dominus venire vobifcum. li 14. Reverfi princi t nire nobi(cum. pes dixerunt ad Balac : Noluit Ballaam) vQe i j 1$. Rurfum ille multo plures, & nobiliores quam ante mi- ferat, mifit. f 4 16. Qui cum veniffent ad Balaam, dixerunt: Sic dicit Balac filius Sephor: Ne cun&teris venire ad me: e 17. Paratus fum honorare te, & quidquid volueris, dabo tibi, veni, & maledic populo ifti, D t 18. Refpondit Balaam: *Si dederit mihi Balac plenam do- *Infr. mum argenti, & auri, non potero immutare verbum, Do- ?473- mini Dei mei : üt vel plus, vel minus loquar. 19. Obfecro,ut hic maneatis etiam hac notte, & fcire queam, quid mihi rurfum refpondeat Dominus. 2o. Venit ergo Deus ad Balaam no£te, & ait ei : Si vocare te venerint homines ifti, furge, & vade cum eis: ita dumtaxat, l ut quod tibi praecepero, facias. 21. Surrexit Balaam mane, & ítrata afina fua profectus eft cum eis. * 34.* Etiratus eft Deus. Stetit Angelus Domini in via con- 2.Pet. tra Balaam, qui infidebat afinae, & duos pueros habebat fecum.?-15- | 23. Cernens afina Angelum ftantem in via, evaginato gla- dio, avertit fe de itinere, & ibat per agrum. Quam cum ver- beraret Balaam, & vellet ad femitam reducere, 24. Stetit Angelus in anguftiis duarum maceriarum, quibus vinecd cingebantur : 2$. Quem videns afina, junxit fe parieti, & attrivit fedentis : edem. At ille iterum verberabat eam. 26. Et nihilominus Angelus ad locum anguftum tranfiens, ubi nec ad dexteram, nec ad finiftram poterat deviare, obvius ftetit. 2. Cumque —— 12. Populo.) lebreis. az. lratus of Dews. ) Quia |con- Beneditius eff. ) Ylli benedixi, & dein- tra quam ill prezceptum — fuerat ; geps benedicam , & benefaciam. ea mente ibat, ut Ifrael malediceret , quod num. 32. ex verbis Angeli con- 18. Non potero immutart "vtrbum Do- ftat, qui ei dixit: Ego vezi, & adver- mini.) limebat enim Dei iram, & feer tbl y quim perver[a eft via tna 4 z à vindictam, mibique contratia. 1564 LIBRI NUMERI 47. Cüm ue vidiffet afina ftanteim Angelum, concidit fub 4l pedibus fedentis : qui iratus, vehementius caedebat fufte 1a- ] E tera ejus. [9. 28. Aperuitq ue Dominus os afinze, & locuta eft : Qüid feci tibi? cur percutis me ecce jam tertio ? la 29. Refpondit Balaam : Quia commeruifti, & illufifti mihi : utinam haberem gladium, ut te percuterem. & 50. Dixit afina.: Nonne animal tuum fum, cui femper fede- re confuevifti usque in praefentem diem? dic , quid fimile un- quam fecerim tibi. . At ille ait: Numquam. 3 idit An- 3t. Protinus aperuit Dominus oculos Balaam, & v gelum ftantem in via € -Vaginaþo gladio, adoravitque eum pro- nus in terram , 23. Cui Angelus: Cur,inquit, teftio verberas afinam tuam? Ego veni, ut adverfarer tibi, quia pervería eft via tua, mihi- que contraria, . Et nifi afina declinaf Tet de via, dans locum ïeüüenti, te fi occidiffem; & illa viveret. 34. Dixit Balaam: Peccavi, nefciens quod tu ftares contra ü» me: & nunc fi difplicet tib1, ut vadam , revertar. ] 55. Ait Angelus: Vade cum iftis, & cave, ne aliud ; quam preecepero tibi, loquaris. Ivit igitur cum principibus. Qq 36. Quod cum audiffet Balac, egreffus eft in occurfüm ejus, Vi in oppido Moabitarum, quod fitum e& in extremis finibus Ar- non. V 37. Dixitque ad Balaam: Mifi nuntios, ut vocarem te, cur non ftatim veniili ad me? an quia mercedem adventui tuo reddere nequeo? - 38. Cui 27. Gezcidir. ) Confternata metu j na, qu& futura prafignificarent, ob- " & quia non videbat tranfitum , aut fervare folebat. LU tabat. effugiam , & Angelus gladium inten- 09. limam halerem. gladium, &c.) te In hoc colloquio Balaam cum afina 28. «perui/que Domimus os Affna.) furor ejus, & ccecitas eminent, qui Qj Angelus línguam afinz , ut loquere- nec bruto loquente expavit , nec cau- tur, ficut demon moverat os ferpen- fam miraculi , & fignificationem in- tis colloquentis eüm Éva in paradifo. veftigavit. n Ufus eft Deus voce afinz , tum quia 3a. Perver[a efl via tua.) Ob per- D) ceongrue bruti mens per brutum do- verfam inteufionem , .qua ad Balac i Q éetur : tüm , ut ait INvífenus lib. de proficifceris, vita Moyfis fub finém , 'ut erudiretur 33. Er illa "wiverez. ) INon. quod i vanitas auguris Balaam , qui ruditum mortua effet, fed quod ita male effet ü afine, & garritum avium; quafi omi- habita , ut vivgre non poffet. CAPUT XXIk & XXIIE üb 38. Cui ille refpondit: Ecce adfum: Numquid loqui potero ]a- aliud, nifi quod Deus pofuerit in ore meo? 39.. Perrexerunt ergo fimul, & venerunt in urbem, qua in ; 2 e extremis regni ejus finibus erat. fit 'e;d Ba- 4o. Cumque occidilfet Balac boves, & oves, mi m laam , & principes, qui cum eo erànt , munera. 41. Mane autem facto duxit eum ad excelfa Baal, & intuitus l& eft extremam partem populi. url C APU T XXHEK M. Balaam loco malediclionis benedicit femel ac iterum populo Ifrael., U "mulia de illo oaticinatus. * m xitque Balaam ad Balac: ZEdifica mihi hic feptem aras, hi I.DI & para totidem vitulos, ejusdemque numeri arietes. 2. Cumque feciffet juxta fermonem Balaam , impofuerunt [ fimul vitulum j & arietem fuper aram. 3. Dixitque Balaam ad Balac: Sta paulifper juxta holocau- ii ftum tuum , donec vadam, fi forte occurrat mihi Dominus, & quodcumque imperaverit , loquar tibi. Al 4. Cumque abiiffet velociter, occurrit illi Deus. Locutus- que ad eum Balaam: Sepiem, inquit aras erexi & impofui M vitulum, & arietem defuper. T $. Dominus autem pofuit verbum in ore ejus, & ait: Re- vertere ad Balac, & heec loqueris: €. Reverfus invenit ftantem Balac juxta holocauftum fuum, u il! & omnes principes Moabi:arum : 7. Allum- Ü 40. Cumque occidiffet Balac boves , 65 I. difca mubi bic fepeemm dras. ) eves , €6c. ) Inftituit Balac ob tetum ^ Ut Daal facri&icem. Qui " adventum Balaam, feíta, facrificia, verum prophetam fuiffe cenfent. vero & convivia , indeque munera, & par- Deo aras excitatas confequenter affe- ) tes mifit Dalaam , fuifque principibus, runt, cujus & occurfum ad futura 13 qui illum comitati fuerant. cognofcenda captarit. [ 3- Occurrat mihi Dominus. ) Scilicet u 41. A excelfa B4al,j Adloca edita , Baal, aut demon, per quem inftru- ln in quibus facellum , auttemplum erat &o facrificio divinationem quarebat. Baal dicatum, Fuit hie mons Aba- 4- Ocerrrit ,l Deus.) Angelus bo- ]. nus Deum referens, & forma vifibi- " rim , qui dividebat Moabitas a regno Sehon, & Og , juxta hunc. montem li apparens. in-campeftribus erant cafira Ifraelif $. Po[uit werbum 1-ore ejus. ) Sug- d tarum. geffit, & docuit, quid effet di&urus. t 955 läf'ä!«;:tm Ceze. Menoch, Tom. F. LIBRI NUMERI 7. Aflumptaque parabola fua , dixit :.De Aram adduxit me Dalac rex Moabitarum, de montibus Orientis: Veni, inquitj e & maledic Jacob : propera, & de:eftare Tírael. 8.-Quo modo maledicam, cui non maledixit Deus ? Qua ratione detefter , quem./-Dominus non deteftatur? 9. De fummis filicibus videbo eum, & de collibus confide- rabo illum. Populus folus habitabit, & inter gentes non re- j putabitur, 10. Quis dinumerare poffit pulverem Jacob & noffe nume- t rum ftirpis Ifrael ? Moriatur anima mea' morte juftorum, & fiant noviffima mea horum fimilia. h 11. Dixitque Balac ad Balaam : Quid eft hoc, quod agis? Ut maiediceres inimicis meis, vocavite, & tu e contrario be- nedicis eis. l I2. Cui 1lle re f jufferit Dominus ? - pondit : Nu1n aliud poffum loqui, nifi quod I 13. Dixit ergo Baiac: Veni mecum in alterum locum,unde Ti partem Ifrael videas ,& totum videre non poífis, inde male- dicito ei, i4. Cumque duxiffet eum in locum fublimem, fuper verti- cem montis Phafga, cedificavit Balaam feptem aras, & impofitis fupra vitulis, atque arietibus, 15. Dixit 7. Afjumpteque parabola [Ma dixit.) merum quart& partus dMfiae.. Gracei Orfüs prophetare dixi£ &c. Prophe- magtiam aliquam multitudinem figni- tiam gravem , pulchram, & acutam ficare volentes utuntur metaphora pul- vocat parabolam ; hoc. eniin fignifi- veris, qui Jéupoc Grace dicitur,. Sie ( cat vox Hebraica 5j mafcal. k apud Eupolim legimusz 9d 9sadg li De 4ram:) De Metopotamia. xpappuaxoo ísc , ammerare [petlatores mul- Xl 9- Quomodó maledicamy 65c.) INon tos z prbvis. tantum lingua, fed etiam mens Bà- ü laam ad tempus immutata a $Jeo. Miriatur anima mts.) WMioriar ego. Morie juftorum, 6c.) Familiare eft 9. De fienmis felicibus. ) Ex edito impiis vite exitum juftis parem fibi hoc monte fpeculabor caftra 1frael. optare, quorum tamen mores non fe- Q Populus folus babitabir. X ) lfrael re- quuntur, motus erit, & ditione , & confortio 33- Torum videre mom poffis, €$c.) & religione ab omnibus aliis populis. Superftitiofe Balac'putat Balaam 1f- Inter gentes nom veputabitur.) inter Y raeli benedixiffe, quodtotum ambi- B 'entiles 30n annumerabitur, nec in- tum caftrorum habuiflet in confpe&u. ter illos cenfebitur. Similis flultitia Syrorum, qui vidiab [ Io. Pslvert Tac2b. ) Filios lfrael de quibus di&dum ell, Gen. 13. r4. lfrael, eam cladis caufam efle puta- bant, quod [fraelitarum Deus mon- quod multiplieabuntur ficut pulvis tium Deus ellet, ac propterea in ex- terra. plicata planitie confli LÓ Nitpnerum. firpis. Yfrael.) klebr. au- gere ftudent 3. ) Reg. 20; 23. CAPUT- XXII. [ 15. Dixit ad Balac: Sta hic juxta holocauftum tuum , donec h, ego obvius pergam. 16. Cui cum Dominus occurriffet, pofuiffetque verbum in i" ore ejus,ait: Kevertere ad Balac, & hac loque:is ei. 17. Reverfus invenit eum ftantem juxta holocauftum fuum; - z & princeps Moabitarum cum eo. .. Ad quem Balac : Quid, in- quit, locutus eft Dominus ? - 18. Atille affumpta parabola fua, ait: Sta Balac, & au(cul- ta, audi, fili Sephor: fi homo, ut 'i*nentiatur: nec ut filius 19. Non eft Deus qua hominis, ut mutetur. Dixit ergo; & non faciet : locutus.efc, & non implebit? 20. Ad benedicendum addu&tus fum , benedictionem pro- hibere non valeo. d 21. Non eít idolum in Jacob, nec videtur fimulacrum in 1írael : Dominus Deus ejus cum eo eft, & clangor victoria regis in illo. 22.* Deus eduxit illum de /Egypto, cujus fortitudo fimilis *Infr. eft rhinocerotis. 24- 9- 23. Non eft augurium in Jacob, nec divinatio in Iírael. 'Temporibus fuis dicetur Jacob; & Ifrae : lvi, quid operatus fit Deus. Sss 2 24. Ecce :-ul 1 DixP ero, $ monm facit? ) eorum , 6 mnj:;:/fa: regis jï:i-eþ' inber cos. Quifi dicat, Deus juffit, ut non ma- Et clangor "villorie regis £m ilo.) l- ledicerem lfraeli , meque ha&enus pro- ludit ad duas tubas argenteas juffu Do- mini faQs , quibus perfonantibus Libuit, omnino ergo faciet, quod di- xit, & porro prohibebit , ne male- Deus jufferat Hebraos bellum inire; dicam. feque tunc iis adfore, & vi&oriam 20. -4d benedicendum addutlus fu. ) daturum promiferat cap. 10. 9. Re&e dicit addu&us ; ipfe enim alio 2. Cujus f'ortitudo. fimilis eff rbino- eonfilio venerat , fed pravam ejus cerozis.) ELft commendatio divine for- mentem Deus convertit in bonum. titudinis expreffa fimilitudine rhino- Beneditlionem probibere mom "wvaleo. ) cerotis, five monocerotis, cujus ani- Adeo mens illuftrabatur , & voluntas malis fortitudinem videtur fcriptura incitabatur ad laudem , & benediio- ubique pradicare. nem ífraelis, ut vix poffet non bene- 23. Non eff augurium 12 Tacob , &c.) dicere. Sub his omnem incantationem , & ma- 21. Nom eff idelum im Tacob, Éfe.) leficium intelligit, velut genus fuüb Chaldzus, lzweer, quod mom Junt fer- fpecie vulgatiffima. vienies idolis iz domo Tacob, meque ope- Tezsporibus .. fuis. ) Sequentibus fe- rantes falfitatem , falfos Deos, & fal- culis. forum Deorum fimulaera, ;» Jffael, Dicetur Tac Verbum Domini Dei [mi eff ia adjutortum Ifraelitarum. v9b, & U;"'fl-) Pofleri as LIBRIANUMERI 24. Ecce'populus ut lesena cohfurgetj& quafi leo erigetur: non accubabit, donec l nem bibat : D devoret praedam ; & occiforum fangui- 25. Dixit Í nedicas. que Balgc ad Balaam : Nec maledicas ei, nec be- 26. Et iille ait: Nonne dixi tibi; quod. quidquid mihi Deus imperaret, hoc facerem ? 27. Etait Balac ad eum : Veni, & ducam te ad alium lo- fl cum : fi forte placeat Deo, ut inde maledicas eis. 1 28. Cuimque duxitfet eum fu per yerticem montis Phogor, qui refpicit folicudinem,,. 25. Dixit ei Balaam : /Edifica mihi hic feptem aras, & para totidem vitulos, ejusdemque numeri arietes. 3o. Fecit Balac, ut Balaam dixerat : impofuitque vitulos, & arietes per fingulas aras. d CAPUT XXIV. Í B&laam fertio bene dicit, & profpera vaticinatur de lfrael , & de CbrifTo.: item de 4malecitis , Cineis , & A«Romatis. Umque vidiffet &alaam, .quod placeret Domino, ut be- j nediceret IHfraeli; nequaquam abiit, ut ante perrexerat, ut augurium quzereret: fed dirigens contra defertum vultum fuum., .ïg 2. Et elevans oculos, vidit Tírael in tentoriis commorantem per tribus fuas: & irruente'in fe fpiritu Dei, 3. Affumpta parabola, ait: Dixit Balaam filius Beor : dixit omo , cuj us obturatus eft ocnlus : 4. Dixit 24. Ut leana. ) Qus cum catulos vinatio ex avium volatu, canfü, aut laQat, & fovet, pr& leone ferocit, paftu captata. Vox Hebraa fuperfti- & fevit. tionem fignificat, & malas artes. Noz acctibabir, 6c.) iNon quiefcet 2. Spmritu. De;, Ifrael,donec Chananaos hoftes fuos a Deo imrniíTo. ) Spiritu -prqphetiæ proterat. $. Ajþmpm parabola.) Nide cap.23. 27. Dnucam te ad Alium. loctm. ) Ni- num.7. $ de di&a num. 15. Homo , cmjus obruratus . eff. oculus. ) 1ed. YEnaue vidiffee Balaam.) Divina Qui in fomnis, quando clauduntur illuftratione cognoviffet. oculi , accepit a Deo propheticam Hrsospuritm quéreret.?) LXX. /zoc. vifionem , vel, 'qui raptusin ecftafim, enrfittty avibus : augurium enitm €lt di- & alienus a fenfibus., vidit vifiones C ASPUULE : XXIV. M r 4. Dixit audi*or fermonum Dei, qui vifionem omnipotentis u intuitus eít, qui cadit, & fic aperiuntur oculi ejus: $. Quam pulchra tabernacula tua, Jacob, & tentoria tua, be. Tírael ! z 6. Ut valles nemorofze , ut horti juxta fluvios irrigui, ut ta- u$ bernacula, quse fixit Dominus, quafi cedri prope aquas. 7. Fluet aqua de fitula ejus, & femen illius erit in aquas l« multas. 'Tolletur propter Agag, rex ejus, & auferetur regnum illius. , 8. Deus eduxit illum de J£zypto, *cujus fortitudo ..fimilis *Sup eft rhínocerotis. Devorabunt. gentes hoítes illius, offaque 23:22: lrl eorum confringent, & perforabunt fagittis. 9. Accubans dormivit ut leo, & quafi lezna, quam fufci- tare nullus audebit. Qui benedixerit tibi, erit & ipfe bene- dictus: qui maledixerit, in maledi&tione reputabitur. 1o. lratusque Bàlac contra Balaam, complofis manibus ait: Ad maledicendum inimicis meis vocati te quibus e contrario d tertio benedixifti : 9SSs. 1I.Rhever- Dei; vel, qui de aliis prophetat, ip- 7. Fluet aqua de fitulaejus.) Situlam Íe tamen permanet cccus , nec fume vocat profapiam, & pofteritatem lfrael 34 confulit faluti; vel cujus ante fpiritus quafi dicat, ficuti fitula plena copio- $ adventum obturatus eft oculus men- fam dat aquam, ita profapia 1fraelis tis, deinde apertus adveniente lumine erit fecunda multofque gipnet filios. Tlunc effe fenfum ex hemiftichio fe- grophetico. 4« Qui cadir.) Scilicet in fomnum, quente, quod de more prius expli- vel potius alienationem a fenfibus. cat, ait enim: & fünezm ilus erit :m Aquarum metaphora Es fíe aperiuntur oculi vjus. ) Scilicet aquas maltas. ll mentis per lumen propheticum. defignari copiofam prolem, & inte- 6. U: valles nemorofe.) Ut valles ne- gros populos, patet ex Prov. 3. 16. imorofe fpe&abiles funt arborum co- & Apocal. 17. 15. t pia, viriditate; opacitates ita caflra Rex ejus.) Saul, qui regno excidit t Hebreorum, qui plurima tabernacu- i* la intenderant , fub quorum umbra ï;r(.)pter Agag fervatum Vide z. Reg. latebant, quorum fpecies oculos pa- $. .Simi!is eft rbinocera(is. ) Videdi&. fcebat. Cap. 23. num. 22. Ur horti juxta fieios.) Qui femper Devorabunt.) ifraelitz. virent ; florent, & fru&us proferunt. Gentes bofles ilius.): Que Hebrzis lr tabernacula , quafexiz domimus.) inimice, & infella. Quz fcilicet nulla vis poflit convel- 9. ceubans dormrvit us leo. ) Secu- lere. re quiefcet lírael, hoftibus eum vo- -——— — TO Qsafí Cedri p;'ape aquas.) Qu irri- larenonaudentibus. Accidit hocpra- atione proceriores fiunt , d& pul- cipue tem chriores: nis. pore Davidis , & Salemo- ^ f £10 LIBRI NUMERI ir. Revertere ad locum tuum. Decreveram quidem ma- gnifice honorare te, fed Dominus privavit te honore difpofito. V 12. Kefpondit Balaam ad Balac: Nonne nuntiis tuis , quos mififi ad me, dixi: t * Sup. I53. *Si dederit mihi Balac plenam domum ärgenti, & auri, 22.18. non potero preterire. fermonem Domini Dei mei, ut vel b [9 boni T minus dixerit, hoc lóquar? ]uid,vel mali proferam ex corde meo: fed quidquid Do— 14. Verumtamen pergens ad. populum meum, dabo confi- iK lium , quid populus tuus populo huic faciat extremo tempore. I5. Sumpta 1gitur parabola, rurfum ait : Dixit Balaam filius V Beor; Dixit homo, cujus obturatus eft oculus: 16. Dixit aüditor fermonum Dei, qui novit do&trinam AI- lp tiffimi, & vifiones omnipotentis videt, qui cadens apertos ha- fe bet oculos. ? 17. Videbo eum, fed non modo: intuebor illum, fed non f $Matt. prope. *ORIETUR. STELLA ex Jacob, & confurget virga fe f &.2- de lírael: & percutiet duces Moab, vaftabitque omnes filios Seth. ql 18. Et erit Idumzea poffeffio ejus: haereditas Seir cedet ini- « micis fuis: Iírael vero fortiter aget. h 19. De p 14- Dabeconfilinum.) Ut per mulie- citur ftella. I. quia ipfe eft lux mun- resad cultum Beelphegor ifraelitas pel- di. II. ob claritatem, & gloriam vi- licias, & perdas; hoc enim fuifTe Ba- te coleftis, miraculorum , refurre- laam confilium patet ex cap. 31. 16. &ionis, & beatitudinis, qua de cau- & Apoc. 2. 14. fa vocatur fiella fplendida, & ma- | f Exrremo tempore. ) Sequentibus die- tutina Apoc. 2. 2g. 22. 16. lil. illius bus, poftquam difceffero. Vel fen- nativitas a ftella oftenfa eft Magis. fus eft, tandem, poft alia omnia re- Con[urget virga de Ifrael.) Chriftus media frufira tentata. nafcetur ex Ifrael, qui virga, vel, ut IS$. Swmpta igitur parabola. ) Wide eft in Hebrzo, fceptro regni fui , id füpra cap. »3. 7. eft poteftite regia percutiet, & atte- ret duces Moab. pra num. 3. Cujus obruratus eff 05;»/;4:.) Vide fu- Vaftabitque.) Chald. domzzabztur , fua 17. Videbo enim.) Chriftum non ocu- ïä ditione, & dominztu concludet , & fis corporis , fed vifione prophetica. quafi carcere coercebit, & habebit in Sed mom mode , 6$c. ) Quuafi dicat, poteftate , ut fignificare videntur g que modo predico, & vifione pro- Hebrza. phetica futura pravideo , evenient Filios Sezb. ) Omnes homines ; nam quidem certo , fed non tam cito; ad- omnes per Noe Sethi filii. fumus: huc enim longius abfunt a noftris tem- omnis enim Caini proles diluvio"in- poribus. teriit. 9rictur flella ex 7acob. ) Chriftus di- 1. Ereris (dmm pofeffo ejui.) Ut Y m s CAPUT XXIV. 3rf d- 19. De Jacob erit, qui dominetur, & perdat reliquias ci- vitatis. 08 20. Cumque vidiffet Amalec, affumens -parab,ol.amyvait: Prin- cipium gentium Amalec, cujus extrema perdentur. L 21. Vidit quoque Cinceum: & affumpta parabola, ait: Ro- o] buftum quidem eft habitaculum tuum : fed fi in petra poíue- ris nidum tuum, 22. Et fueris ele&us de ftirpe Cin, quamdiu poteris perma- f nere? Affur enim capiet te. J 23. Aífumptaque parabola iterum docutus eft; Heu, quis J 24. * VQ«4 viCturus eft , quando ifta faciet Deus? Jacob typus eft omnium Tfraelitarum 20. Gupmue vidilfet Af;mlezr!;.) De Ípiritu; hoc eft, proborum Chrifti monte Phafrga altiffimo, in quo con- fe&atorum , ita Efau reproborum. ftitutus eft. Affumens parabolam. ) Prophetiam, n Poffidebit ergo Chriftus non folum lfraelitas, qui fe illi fponte fubjiciunt, vide füpra cap. 23. 7. fed Idumzos etiam Eau pofteros , re- Prizcipimm genttum. dmalesb. ) Pri- fra&arios, acrebellas, improbos quof- ma, ac precipua gens , nobiliffima ea- * que aut infideles, aut Chriftianos. rum, quz circumjectas -'regiones habi- Hareditas $eir. ) Efau, qui dictus tabant: vel fenfus eftis, quem exhi- eft Séir , quia pilofus. Secundum hoc bet Chaldeus, qui vertit Pr;zcipiune ee [227] ]/5 hemiftichium idem fignificat , . quod vt JÍracli fuit Amalech , (quOd Ppa- primum, quod precetüt. tet Exodi 17.) Quare bene additur, Jfrael fortiter aget. ) Chriftus , & enjus ex/rema perdezttr, ut fit antithe- Chriftiani. fis, quafi dicat, cito & primi Amale- le '19. De facob.) De Chriftianis erit, citz infürrexerunt in líraelitas, fero qui dominetur, quod evenit in Con- autem extremis temporibus plexi funt, Ita fa&um fub Saul 1. Reg. 15. flantino, & Imperatoribus illum fub- s fecutis. ?. Cinsuz. ) Pofteros jethro , qvi jj Perdat reliquias crvitatis.") Romez, erant in caftris lfraelitarum. Ro'äujä!;m quidem.eft babitaculum zuum. ) Romanorum gentiifmum evertens, vel in fecundo adventu reliquias civi- Quia modo-inter duocdecim tribus de- tatis cujuslibet, hoc eft, omnes quot- gis, & in Chanaan in tribu Juda , que& quot in ipfum credere noluerint, vel fortiffima eft, habitabis. * Prophetia Sed ff im pemra pofueris nidum fuum-: ei rebelles permanferint. his tribus verfibus comprehenfa , de Etiamfi in fortiffimo ,. & munitiffi- Chrifto eft, ut explicavimus , fed cum mo loco fedem tuam confítituas. allufionead Davidem: itaque Davidis n^ P De flirpe Cin.) De ftirpe ]ethro. efte res his perftringuntur, & qua- Affur enim capier ie. ) Quod fatum, ä dam dicuntur, quz magis particula- cum Salmanafar transtulit decem tri- tim Davidi conveniunt, uti fünt: Per- bus IHfrael in terram Medorum 4. Reg. eutiet duces Moab, 65 , erzt Idumaa p^[- 17.23. tunc enim cum eis eodera trans- effio ejus , Tfrael vvero fortiter / aget. tulit Cinzos , id eft, progeniem Aber Alia vero magis proprie competunt Cinzi, qui recefferat ab aliis Cingis, & habitabat in forte Nephthali. , Chrifto, uti funt: Orzezer ffella ex Ta- ob , & , perdet reliquias civitatis, 23. Heu quis wiätufus ef ? ) Optabit LIBRI NUMERI 12 * Dan. 24. * Venient in trieribus de Italia, fuperabunt Affyrios, . 1 11.5o. vaftabuntque Hebraeos , & ad extremum etiam ipfi peribunt. 2$. Surrexitque Balaam, & reverífus eft in locum fuum: Pl Balac quoque via, qua venerat , tediit, - T CAPUT XXV. [ .Ob . fornicationem lfrael cum. Madianitis jubet Deus principes Jufpendi , ipfique Phinees dat perpetuum [acerdotium , eo quod divino zele Zambri &? Cogbi pugione | conf odi[jet: 1.X /Orabatur autem eo tempore Ifrael in Setim, & fornicatus eft populus cum filiabus Moab, 2. Quae vocaverunt eos ad facrificia fua. . At illi comede- runt, & adoraverunt deos earum. * Jof. 5.* Initiatusque eft Ifrael Beelphegor, & iratus Dominus, 29.17. *Deut 4. Ait ad Moyfen: * Tolle cunétos principes populi, & fu- Í fpende eos contra folem in patibulis; ut avertatur furor meus 4. 3- ab Ifrael. 5. Dixit- vivere , cum tal&æ ftrages Cinzorum, lg. Iniriatufzue eff ITael Beelgbz;or.^) E Ufurpavit facra idoli Beelpheeor, il- & Amalecitarum , vel potius Affyrio- rum, Hebrzorum , & Rormanorum, li fe addixit, conjunxit, & confecra- 4e quibus fequitur, edentur? vit. Beelphegor eft Priapus, quafi 24- la trieribus.) In triremibus. dicat, Dewus apertiogis; hoc enim vox Hebr&ea fïgnïli.;at, Deus nuditatis. Fa- Vaflsbuntque Hebraos. ) Vefpaüano " & 'Tito imperantibus. miliare autem eft Hebrais, ut nudi- Etiam ipf? geribunt.). Ruente Roma- tatis nomine obfenam partem intelli- norum imperio Gothis ; ahisque bar- gant. baris Romam occupantibus. 4. Tile eun&los principes populi , 69c.) Conerega principes, ut illi quafi judi- JN serim.) Qua eft. 42. & ultima ces jubeant fufpendi contra folem eos, I-Z manfio 1n deferto , hic gefta funt, qui fornicationis , & idololatrie Bee'- quzecunque fequuntur ufque ad finem phegor fünt »ei, vel, jube fufpendi Deuteronomit. ipfos principes, qui irppietati illi fa- Forsicatus eff gpopulus. ) Utraque viffent, aut, cum deberent pro offi- fornicatione corporali, & fpirituali , cio , non reftitiffent. nimirum idololatria. 1 Contra Solez.) Coram fole, publi- ï( Cum fliabus Moab, ) Et cum filiabus ce; quz palam fiunt phrafi Hebraica Moab, ut patet Num. 6. & 17. dicuntur fieri in fole, aut inoculis fo- 2. QDue woceverunt eos ad [nerzfieia lis, fic didum David. z. Reg. 12. 11. Jua.) juxtaconfilium Dalaam cap. 24. Dormiet cum wxoribus tui5 dn. oculis [o- nume. 14. lis szwa * m CAPUT XXv. 515 S $ Dixitq).lä Moyfes ad Tudices Ifrael : * Occidat unusquis- *Exo, que proximos fuos , qui initiati funt Beelphegor. 32.27. 6. Et ecce unus de filiis Éfrael intravit coram fratribus fuis ad ícortum Madianitidem , vidente Moyfe, & omni turba filio- * rum lírael, qui flebant ante fores tabernaculi. . "Quod cum vidiffet Phinees filius Eleazari filii Aaron» p d facerdotis, furrexit de medio multitudinis,& arrepto pugione, 105.30 8. Ingreffus eft poft virum Ifraelitem in lupanar, & perfo- 1Mac 2. 26. dit ambos fimul, virum fcilicet, & mulierem in locis genita- 1.Cor. libus. Ceffavitque plaga a filiis Tfrael : 9. Et occifi funt vigintiquatuor millia hominum. Io. g. Itj 0. Dixitque Dominus ad Moyfen : 1I. Phinees filius Eleazari filii Aaron facerdotis avertit iram meam a filiis Ifrael : quia zelo meo commotus eft contra eos, ut non ipfe delerem filios Hfrael in zelo meo. 12. Idcirco loquere ad eum: * Ecce do ei pacem foederis mei, g.ar, 13. Et erit tam ipfi, quam femini ejus pa&tum facerdotii 45.3o. ]5 fempiternum , quia zelatus eft pro Deo fuo, & expiavit fcelus1Mac. filiorum Ifrael. Q. 54« L] 14. Erat autem nomen-vir Ifraelitze, qui occifus eft cum Madianitide, Zambri filius Salu, dux de cognatione, & tribu Simeoni!s. -;- 1j. Porro mulier Madianitis, quae pariter interfe&ta eft, vo- cabatur Cozbi, filia Sur principis nobiliffimi Madianitarum. fi Y 16. Lo: Occidat.) Sufpendat. titudinem, & fecuritatem pa&i mei ! 6. Unus de fliis Hfrael- ) Quis hic firmiter decerno, & quafi pacifcor, l fuerit infra pum. 14. promittoque illi. 7. Pugtone.) 'Telo. Hebr. n zo- 13. Patbem [acerdotii [empitermum. macb, quam vocem nolter interpres Quod fcilicetipfe cum fuaftirpe, po modo pugionem, modo lanceam patrem Ejeazarum füccedet in Ponti- vertit. ficatum ; qui il!i ; & familia illius per- g. Cef[avitque plaga a ffliis lfracl.) petuo manebit ; quamvis enim a ] Xx quo apparet non fufpendio folum, Heli, ejufque pofteros Pontificatus fed etiam plaga a Deo immifIa , fuit- fuerit translatus , qui non erat de filiis fe plures. necatos, qua& fuerit plaga, Phinees , & EleaZari, fed 1thamar ; e non exprimitur in facro textu. O- tamen poflea rediit ad eofdem pofte- fephus peftem interpretatur. ros Phinees ad Chriftum. ; & in iis manfit ufque 9. Occiff funt.) Partim plaga divi- nitus immifla, partim fufpendio, vi- Expiaviz [celus, &c. ) Placato Deo ginti quatuor millia hominum. heroico illo fa&o , & zelo di'v;ni ho- 12. Do ei pacem. federzs mei.) Cer- noris. Dibi. ceum Com. Menoch. Tosz, 1. 'cYtt J 51 LIBRI NUMERI 16. Locutusque eft Dominus ad Moyfen, dicens: *Tnfr, 17.* Hoftes vos fentiant Madianitze, & percutite eos: 31.2. l 18.'Quia & ipfi hoftiliter egerunt contra vos, & decepere f infidiis per idolum Phogzor, & Cozbi filiam ducis Madian fo- rorem fuam, quae percuffa eft in die plagae pro facrilegio Pho- gor, Es CUAPOUUT AEVE ANumerantur. Jfraelite per. fingulas tribus , qui bello apii junt terram promi[fonis ingre[juri. T Oftquam noxiorum fanguis effufus eft, dixit Dominus Sup ad Moyfen, & Eleazarum filium Aaron facerdotem: I & 2. * Numerate omnem fummam filiorum Ifrael a viginti an- ^ nis, & fupra, per domos, & co gnationes fuas » cunctos, qui j poftunt ad bella procedere, z 3. Locuüque funt itaque Moyfes, & El eazar faberdos in campeítribus Moab fuper Jordanem. contra Jericho , ad eos, j qui erant 4. A viginti annis & fupra, ficut Dominus imperaverat, *Gen. quorum ifte eft numerus: $. Ruben primogenitus Ifrael : * hujus filius Henoch, a quo l 46. 9. familia Henoch itarum : & Phallu, a quo familia Phalluitarum: Exod. 6. Et Hefron, a quo famil la Hefronitar-um,-& Charmi, a quo ( r.Par, familia Charmitarum. 3. 7. Hze funt familize de ftirpe Ruben : quarum numerus in- ventus eft, quadraginta tria millia, & feptingenti triginta. g. Filiþ; Phallu, Eliab. Í o, Hujus 17. Hofles vvos fentiant Madianita , £€ Oxiorsm. ) Fornicantium cum £$c.) Qui precipue fuerant fcandalo ^ filiabus Madian, & Moab. LHebrzeis per fübmiffa fcorta. Moa- - Numerate.) Wuit hic tertius cen- bitis parcitur partim-in gratiam Lot, fus populi , habitus in limine terre Í eujus pofteri erant, ut dicitur Deut. promiffionis, ut illa inter tribus con- 2.'9. partim ob Ruth, ex qua David, grue pro numero ejufque' dividi , ac & Chriftus nafcituri. Poftea Moabi- diflribui poffet. t Davidi penas dederunt 2. Reg.8. 2. 4 viginti amnis, 65 füpra. ) ! Quia hi 18. Sorerem [uam. ) Gentilem füam. tantum apticenfentur ad armatra&an- da, & bella gerenda. INec minori- Pereuffa. eff.), & Phinees. bushacatate, nec mulieribus dati funt fundi, fervato tamen illis fecundum In die plaga.) Nam eadem diegraf- leges jure fuccedendi. fabatur plaga a Deo immiffa. 3. Super Jordanem.) Juxta Jordanem. CA P UT XXVI - o. Hujus filii; Namuel, & Dathan, & Abiron: ifti funt Dathan, & Abiron principes populi, * qui furrexerunt contra * Sup. e Moyfen ,& Aaron in feditione Core, quando adverfus Domi- 16. 1. num rebellaverunt, 2. )e j 10. Et aperiens terra os fuum devoravit Core, morientibus plurimis,quando combufflit ignis ducentos quinquaginta viros. Et fa&tum eft grande miracu'um, 1I. Ut, Core pereunte , filii illius non perirent. 12. Filii Simeon per cognationes fuas : Namuel, ab hocgfa- LI . 4nilia Namuelitarum : Jamin, ab hoc familia Jaminitarum Jachin, ab hoc familia Jachinitarum : J 13. Zare, ab hoc familia Zareitarum : Saul, ab hoc familia Saulitarum. L 14. Ha funt familice de flirpe Simeon, quarum omnis nu- ll merus fuit, viginti duo millia ducenti. 15. Filii Gad per cognationes fuas: Sephon, ab hoc familia Sephonitarum: Aggi, ab hoc familia Aggitarum : Suni, ab hoc 2) familia Sunitarum : 16. Ozni, ab hoc familia Oznitarum : Her, ab hoc familia ) Heritarum : 17. Arod, ab hoc familia Aroditarum: Ariel, ab hoc fami- lia Arielitarum. 19. Mtee fünt familiae Gad , quarum omnis numerus fuit, quadraginta millia quingenu. 19. * Filii Juda, Her, & Onan, qui ambo mortui funt in terra *Gen. 1- Chanaan. 38. 3* 20. Fueruntque filii Juda, per cognationes fuas : Sela, a quo familia Selaitarum : Phares, a quo familia Pharefitarum: Zare, a quo familia Zareitarum. 41. Porro filii Phares: Hefron, a quo familia Hefronitarum: & Hamul, a quo familia Hamulitarum. 22. Iítze funt familize Juda, quarum omnis numerus fuit, feptuaginta fex millia quingenti. 23. Filii Iffachar per cognationes fuas: Thola, a quo familia 'Tholeitarum , Fhua, a quo familia Phuaitarum : * i Ttt 2 od 11. Ut Core pereunte, fiíiy ejus mom peri- ;ero, & r. Paral. 4. 24. tantum quin- r672.) Qui fervati funt divino miracu!o, que.; omittitur enim Ahod fextus, quia patris peccato non confenferunt. quia mortuus eft fine liberis, unde 12. Filii Szzeon. ) Genef.46.10. Exod. non habuit familiam, nec fortem in terra Chanaan. 6.15. numerantur fex filii Simeonis : hic Zs LIBRI NUMERI 24. Jafub, a quo familia Jafubitarum: Semran, a quo familia Semranitarum. Y 25. Ha? funt cognationes IHfachar , quarum numerus fuit, fexaginta quatuor miliia trecenti. 26. Filii Zabulon per cogpationes fuas: Sared, a quo fami- lia Sareditarum : Elon, a quo familia Elonitarum : Jalel, a quo familia Jalelitarum. 27. Hze funt cognationes Zabulon, quarum numerus fuit, femaginta millia quingenti. 28. Filii Jofeph per cognationes fuas, Manaffe, & Ephraifh, 29. De Manaffe ortus eft Machir, a quo familia Machirita- *Jof. rum. * Machir genuit Galaad, a quo famiiia Galaaditarum. 17.1. 3o. Galaad habuit filios: Jezer, a quo fámilia Jezeritarum : & Helec, a quo familia Helecitarum. 31. Et Afriel, a quo familia Afrielitarum, & Sechem, a quo familia Sechemitarum : *Inf. . 32. Et Semida, a quo familia Semidaitarum: * & Hepher, a 27-1. quo familia Hepheritarum. S 33. Fuit autem Hepher pater Salphaad, qui filios non habe- *Ibid. bat, fed tantum filias, quarum ifta funt nomina : * Maala, & Noa, & Hegla, & Melcha, & 'Therfa. 34. He funt familie Manaffe, & numerus earum, quinqua- ginta duo millia feptingenti. 3;. Filii autem Ephraim per cognationes fuas, fuerunt hi : Suthala, a quo familia Suthalaitarum : Becher, a quo familia Becheritarum : "Theben, a quo familia Thebenitarum, 356. Porro filius Suthala fuit Heran, a quo familia Herani- tarum. 37. Hse funt cognationes filiorum Ephraim, quarum nume- rus fuit, triginta duo millia quingenti. 38. Ifti funt filii Jofeph per familias fuas; Filii Benjamih in cognationibus fuis: Bela, a quo familia Belaitarum : Asbel, a quo familia Asbelitarum : Ahiram, a quo familia Ahiramitarum: 39. Supham, a quo familia Suphamitarum : Hupham, a quo familia Huphamitarum. 40. Filii Bela: Hered, & Noeman. De Hered, familia He- reditarum : de Noeman, familia Noemanitarum. 41. Hi 39. Frlu Besjasnin.) Hictantumnu- nef. 46. 21. quinque ergo reliqui ejuc merantur quinquefilii Benjamin, cum — filii mortui funt fine liberis, aut in tamen decem reliquerit, ut patet Ge- pofleris eorum familia interiit. CAPUT XXVI. 5 IT iH - 41. Hi funt filii Benjamin per cognationes füas, quorum numerus fui:, quadraginta quinque millia fexcenti. l 45. Filii Dan per cognationes fuas: Suham, a quo familia Suhamitarum: hz furt cognationes Dan per familias fuas. l]* 43. Omnes fuere Suhamitze, quorum numerus erat, fexa- f ginta quatuor millia quadringenti. 44. Filii Afer per cognationes fuas: Jemna, a quo familia ? Jemnaitarum : Jetfui, a quo familia Jeffuitarum: Brie, a quo familia Brieitarum. D 45. Filii Brie: Heber, a quo familia Heberitarum: & Mel- d chiel, a quo familia Melchiehitarum. 46. Nomen autem filize Afer, fuit Sara.. z l; 47. Hae cognationes filiorum Afer, & numerus eorum, /quin- quaginta tria millia quadringenti. lu 48. Filii Nep:ali per cognationes füas : Jefiel, a quo familia * : Jetielitarum : Gani , a quo familia Gunitarum : 49. Jefer, a quo familia Jefcritarum : Sellem, a quo familia Sellemitarum. Qu 5o. Hse funt cognationes filiorum Nephtali per familias fuas: M quorum numerus, quadraginta quinque millia quadringenti. $1. Ifta eft fumma filiorum Iírael, qui recenfiti funt, fex- cen:a millia, & mille fep:ingenti triginta. 52. Locutusque eft Dominus ad Moyfen, dicens: v5. lílis dividetur terra juxta numerum vocabulorum in d pofteífiones fuas. H E $4. Pluribus maj orem partem dabis, & paucioribus mino- rem : fingulis, ficut nunc recenfiti funt; tradetur poffetlio: $5. Ita dumtaxat, ut fors terram tribubus dividat, & familiis. 56. Quidquid forte contigerit, hoc vel plures accipiant, vcl auciores. milias *Exo. $1.* Hic quoque eft numerus filiorum Levi per fa Ttt 3 fuas ; 6.16. $3. Juxta numerum wocabulorum. ) terius in fingulos fuz famiie fortem Id eft, familiarum , que vocabulis acceptam dividant. diftinguuntur. Vel fignificatur no- $3- Fa duntaxat , 65c.) Portiones mina familiarum in fchedis , & terra- regionis, qua cuique tribui dabuntur, rum nomina pariter in fchedis fuiffe forte illis obveniant. Polt hanc au- tem fortitionem addatur , vel detraha- deftripta, & forterem peractam , dua- bus fchedis fimul extra&is. N tur de illa portione pro numero bel- $4- Singuiis. P 'Tum hominibus , latorum cujusque tribus. tum tribubus , tum familiis, tum po- s7. Nume;us füormm Levi, 8c.) Quinque tantum przcipug famili& tius capitibus familiarum , ut ipfi ul- P 5I 8 LIBRI NUMERI fuas : Gerfon, a quo familia Gerfonitarum: Caath, a quo fa- milia Caathitarum: Merari, a quo familia Meraritarum. 58. Hee funt familize Levi: Familia Lobni,familia Hebroni, familia Moholi, familia Mufi , familia Core. At vero Caath ; genuit Amram. 59. Qui habuit uxorem Jochabed filiam Levi,"quæ/ nata eft ei in Zigypto: heec genuit Amram viro fuo filios, Aaron, & Moyfen, & Mariam fororem eorum. 6o. De Aaron orti funt Nadab, & Abiu, & Eleazar, & Itha- mar:; 1 'Lev. 61. *Quorum Nad-abj & Abiu mortui funt, cum obtuliffent 1O.T. 1 gnem alienum coram Domino. Supra 4 62. Fueruntque omnes, qui numerati funt, viginti tria mil- 1.Par. lia generis mafculini, ab uno menfe & fupra: qui non funt 24. 2. recenfiti inter filios Ifrael, nec eis cum ceeteris data pof i"emq € e 63. Hic eft numerus filiorum Ifrael, qui defcripti funt a Moyfe, & Eleazaro facerdote, in campeftribus Moab fupra * . Rn ETAUR — MM s IU ordanem contra TJericho. el 1.Cor. 64.* Inter quos, nullus fuit eorum , qui ant e numerati funt Io- 5 a Moyfe, & Aaron in deferto Sinai. * Sup. 65.* Praedixerat enim Dominus, quod omnes morerentur 14.25. 1n folitudine: Nul lusque remanfit ex eis, nifi Caleb filius Je- 24. phone, & Jofue filius Nun. - CAPUT Levi iuumerantur, cum omnes fuc- paucitatem Levitarum*multitudïnixprï- tint octo, ut patet Exod. 6. 17. 1g. mogpenitorum adzquandam, & fimul 19. & 1. Paral. 25. G. Hic enim fa- ad dignitatem Levitarum declaran- milie Levi ex profeífo non numeran- dam; hac de caufa jubet hic eos rur- turut ceterz, eo quod non effent ac- fum numerari ab uno menfe & fupra cepture fortém cum aliis tribubus, tanquam füos, utpote qui olim ea- ut dicitur nutn. 62. dem ztate fervierant redemptioni pri- mogenitorum. 62. Omnes.) Levit&. 65. Nwilefque remanfir ex eis , nf Hb uno menft. ) Exx eó quod jufferat Caleb , 6c, ) Excipe Levitas; nam ex ominus cap. 3. 4I. & 43. commu- eis fapererat Moyfes, Eleazar, ltha- tari primogenitos Hebreorum.in Le- mar, & fortzffe multi alii, quinume- vitas unius menfis , & fupra, idque ad rati fuerant in Sina. b u E 519 "- CAPUT XXVI. ll; th Filie Salpbaad patri fuccedunt in bereditatem *-dicitque Dominus Moyfen moriturum , ubi ex monte Zibarim Terram promifionis con[pexerit. - ä I. f Ccefferunt * autem filize Salphaád, filii Hepher, iïzl;i Ga- * Sup laad, filii Machir, filii Manaffe, qui fuit filius Jofeph : 25.53 Infra quaruüm funt nomina, Maala, & Noa, & Hegla, & Melcha, & 36.t. "Therfa, ofue D 2. Steteruntque coram Moyíe, & Eleazare facerdote, &i7.: cun&tis, principibus populi , ad oftium tabernaculi fcederis, at- que dixerunt. 4. Pater nofter mortuus eft in deferto , nec fuit in feditio- [ ne, quae * concitata eft contra Dominum fub. Core, fed in pec- *Sup. cato fuo mortuus eft : hic non habuit mares filios: Cur tollitur 16.1- nomen illius de familia fua, quia non habuit filium ? Date nobis poffeffionem inter cognatos patris noftri. 4. Retulitque Moyfes caufam earum ad judicium Domini. j $. Qui dixit ad eum: 6. Juftam rem poftulant filiae Salphaad : da eis poffeffionem — [ inter cognatos patris fui, & ei in haereditatem fuccedant. 1. . Ad filios autem Ifrael loqueris hzec: 9. Homo , cum mortuus fuerit absque filio, ad filiam ejus tranfibit heereditas. : 9. Si filiam non habuerit, habebit fucceffores fratres fuos. Io. Quod fi & fratres non fuerint : dabitiä haereditatem fra- tribus patris ejus. II. Sin ^ - . D oTium tabernaculi,) Quia jux- Cur tollitur momem ejus, €$c.) Cui: ta oftium tabernaculi eratten- extinguitur familia, & nomen ejus? torium Moyfis, atque ad illud, vel Date nobis pojfe ffronem. ) INam ex fi- certe ad vicinum atrium tabernaculi liis noflris aliquis nomen illius tuebi- conveniebant feniores populi, con- tur, & de familia Salphaad vocabitur, vocati a Moyfe ad concilium. atque ita per lineam femininam no- men illius propagabitur. ] 3.-Pater noffer mortuns eff im deferto.) 4. Retulaz: Moyfes. can[um earum . ad Scilicet ob peccatum murmuris tem- jedicium Domini.)Confuluit Dominum pore exploratorum, quod peccatum fuper hac re. .$uitcommune totius populi. Omnes 6. -Da eis pe[feffionem.?) ]ube eis da- enimavigefimo anno, & füupraob hoc ri, cum populus ingreffus fuerit Cha- naan. peccatum mortui funt in deferto, »4 420 LIBRI NU;VIERI 1I. Sin autem nec patruos habuerit, dabitur hzereditas his, qui ei proximi funt, eritque hoc filiis 1írael fan&tum lege per- A petua, ficut praecepit Dominus Moyfi. *Deut 12. Dixit quoque Dominus ad Moyfen : * Afcende in mon- 3249 tem iftum Abarim, & contemplare inde terram, quam daturus d fum filiis Iírael. '13. Cumque videris eam, ibis & tu ad popul um tuum; ficut ivit frater tuus Aaron, *bup. 14. *Quia offendiftis me in deferto Sin in contradi&tione 20J32. multitudinis, nec fanctificare me voluiftis coram ea fuper Deut. aquas; hae funt aquee contradi&ionis in Cades deferti Sin. 32.51. 1 15. Cui refpondit Moyfes: 16. Provideat Dominus Deus fpirituum omnis carnis, ho- * minem, qui fit fuper multitudinem hanc : 17. Et poffit exire, & intrare ante eos, & educere eos, vel introducere: ne fit populus Domini ficut oves absque paftore. *Deut 18. Dixitque Dominus ad eum: * Tolle Jofue filium Nun; 3. 21, Virum , in quo eft Spiritus, & pone manum tuam fuper eum. 19, Qui ftabit coram Eleazaro facerdote,& omni multitudine: 20. Et dabis ei praecepta cun&tis videntibus, & partem glo- li rie tuse, ut audiat eum omnis fynagoga Qliorum lírae 21. Pro 11. His qui ei proximi fwnt.) Mla- 16. Domsmius Dezs fpirilunm.) Qui fculi fcilicet. fpiritus; & corda hóminum novit, 12. de mentem ijz*um. ) Ut ex eo & fcit, ad que quis aptus fit, quis videas terram promiífam ; tum ut in tante gubernationis molem fübire, e€o moriaris. & fuftinere poffit. Abaris.) Mons hic Abarim faltem 17. Poffiz exire , &6 intrgre ante cos.) fecundum diverfas partes , & juga Effe dux, & du&or eorum in omni diverfa habebat nomina. am vo- opere tam bellico, quam civili. Eft catur Phafya ; Phogor , excelfa Baal, metaphora fumpta a paftoribns edu- Nebo: in NNebo enim dicitur mor- centibus gregem. Hi enim anteeum tuus effe Moyfes , Deut. ult. num. r. exeunt, & intrant, atque ita eum pa- Voluit enim Deus Moyfem mori in fcunt , & regunt. monte , non in caftris, ne Hebrai ad 18. de quo eff. fpirizus Dej. ) ld eft : idololatriam proni ejus corpus quaáfi prudentia , pietas; fortitudo, & cete- numen colerent. re virtutes principi neceffarie. Coptemplare inde terram. ) Utfaltem Pone manum ituam fuptr emm.) Ut hac cgremonia inftituatur fuccelfor aliqua voluptate fruaris in vifioneter- r& , quam tantopere ingredi optafli, tuus, & dux populi, & a me fpiritu, & petiifti. Vide Deut. 3. 24 8 & gratia ad munus illud opportuna 13. díis B fu ad populum fuum.) impleatur. Morieris in Moab, & ibis ad lim- 20. Dabis ei Bracepta.) De modo bum patrum. regend) populum , mazime ut eum in [ CAPU T XXVH. & XXVIII. 82t » 41. Pro hoc, fi quid agendum erit, Eleazar facerdos con- T fulet Dominum. | Ad verbum ejus egredietur, & ingredietur ipfe, & omnes filii Ifrael cum eo, & caetera multitudo. 22. Fecit Moyfes , ut preceperat Dominus. Cumque tu- ls liffet Jofue, ftatuit eum coram Eleazaro facerdote, & omni frequentia populi. H t * 25. Et impofitis capi ti ejus manibus, cun&ta replicavit, quae mandaverat Dominus. ll* ÜUATUT XXVIIL j Satrificia quotidiana & diei feptimi ac calendarum, €? de duabus folemnitatibus 4dzymorum, C? Hebdomadarum. quoque Dominus ad Moyfen : d 1. DIxit.' Precipe filiis Ifrael, & dices ad eos : Oblationem - meam, & panes, & incenfum odoris fuaviffimi offerte per b tempora fua. 3. Hzec funt facrificia, quae offerre debetis: *Agïïäs anni- 'Exo. en culos immaculatos duos quotidie in holocauftum fempiternum : ?9:39- 4. Unum offeretis mane , & alterum ad vefperum : s. Decimam partem ephi fimilae, quae confpería fit oleo puriffimo, & habeat quartam partem hifi. J 6. Holo- — vera unius Dei religione , aclege con- 2. Blationem meam , 6?47265, £5 ia- j fervet, & promoveat. cen[um , €&c. ) Elebr. obLarionem "j Et p:ï/temg/o;'iz :4s.) Da ]ofuæ par- meam , panem menm , ( qu& feilicet pa- tem 9glorie, id eft, honoris, & au- nis meus & cibus meusfunt) per 2gz4- &oritatis tuz apud populum, ut eum tiones meat , (quibus h& vicime per ii quafi futurum principem reverenter ignem Deo cremantur) z edorem fua- tompelles, eumque uttalem toti po- vitaris offerte.. Etergo generale pre- pulo proponas, & commendes, ut ceptum de non negligendis facrificiis. populus eum pro te acceptetut ducem, 3- "gnos anmiculos ,- 6$c. ) De hoe , eum revereatur , & audiat. Alii par- facrificio quotidiano vide Exod. 29, tem gloriz jinterpretantur infignia de Libamentis, feu acceíforiis facri- magtítiatus. ficiis. cap. 15. Num. Et audiat eum . omnis (ynagoga.) Yi "nniculos.) uiaáum non excefferint. Obediat. Lumacularos.) Non macula coloris; 21. Pro boc. ) Pro Jofue. fed deformitatis, ne fcilicet fint ca- r 44 vwerbum ejus.) Eeazari fcilicet ci, claudi, fcabiofi. Jofue aget quidquid agendum erit. - 5S. Decimam partesn epla , &c.) Qu& , l»f?. ) Jofue. gomor dicitur. 23. Replicavit.) Retulit , enarravit, Quartam partem big.^) Sunt tres fci- Hebr. eft pracepit. phi trédecim aut paulo plus uncia- Uuu Bibl, cuga Com. Menocb. Tom. F. -- ? LIBRI NUMERI' 522 6. Holocauftum juge eft, quod obtuliftis in monte Sinai in odorem fuaviffimum incenfi Domini. ( T. Et libabitis vini quartam partem hin per agnos fingulos in SanCtuario Dofnini. 8. Alterumque agnum fimiliter offeretis ad vefperam, juxta t omnem ritum facrificii matutini, tionem fuaviffimi odoris Domino. & libamentorum ejus, qbla— ANiatt, i2. 9. * Die autem fabbati offeretis duos agnos anniculos imma- 0 * culatos, & duas decimas fimilae oleo confperfz in facrificiog D & liba, f 1o. Quz rite funduntur per fingul a fabbata in holocauftum fempiternum. [ 11. In calendis autem offeretis holocauftum Domino, vitu- los de armento duos, arietem unum, agnos anniculos feptem 3 immaculatos. 12. Et tres decimas fimilee oleo confper(ze in facrificio per fingulos vitules: & duas decimas fimilee oleo conífperfsae per fingulos arietes: 15. Et decimam decimse fimilae ex oleo in facrificio per l agnos fingulos : holocauftum fuavitfimi odoris, atque incenfi eft Domino. ( I4. Libamenta auteth vini, quze per fingulas fundenda funt victimas, ifta erunt : media pars hin per fingulos vitulos, ter- tia per arietem ; quarta per agnum : hoc erit holocauítum per omnes menfes, qui fibi anno vertente fuccedunt. I5. Hircus rum aque, vel vini, fivi fextarii tres Ljha,) Làbamina fimilz,olei, & vini. " j Hebrei, uncim (cilicet 40. vini, vel 10. Qu« rire fumduntur.) Wite, id [ aque, id eft, libre tres, & 4. uncia. eft , juxta prafcriptum legis. Quod obruliflis.ip monte. Sinat.) Per fingula fabbata.) 1n fingulis die- Y Hebrai per annos 38.in deferto non bus hebdomade; Sabbatum enim in faerificarunt. In Sinai autem oblatum l Scriptura accipitur aliquando pro heb- eit juge facrificium, ut patet Lev. 9. 7. domada, & prima fíàbbati elt prima Incenff. ) Sacrificii igniti, & crema- dies hebdomada, five prima poftfab- [ ti Deo. batum. T [ 7. lz fanfnuario Domini. ) in atrio II. fecalendis.) Prima die menfis, ad altare holocauftorum. que & neomenia, five novilunium 9. Offeretis duos ag205s.) IMane Erge dicitur Sabbati tres apni immolabaptur, unus 13. Deehmam decima. ) ld cG, una pro jugi facrificio, duo pro Sabbato. decima; unum gomor dicitur decima In (acrificio, ) d .facriüicium., ac- decime, id eft, decima pars Ephi, &eflorium farreum: p quod Ephi cft decima pars Cori. « r d CATPUT XXVHE 52 5 lfl 1;. Hircus quoque offeretur Domino pro peccatis in holo- cauftum íempi.ernum cum libamentis fuis. 0$ 16.* Menfe autem primo, quartadecima die menfis, Phafe *Eo, Domini erit, I2.IB. Levit. ( 17. Et quintadecima die folemnitas: feptem diebus vefcen- d- tur azymis. 23. 5 18. Quartum dies prima venerabilis, & fan&ta erit: omne r opus fervile non facietis in ea. Q 19. Offeretisque incenfum holocauftum Domino, vitulos de armento duos, arietem unum, agnos anniculos immaculatos 1 feptem : 2o. Et facrificia fingulorum ex fïmirlra, quae confperfa fit oleo, tres decimas per fingulos vitulos, & duas decimas per Ti arietem , a1. Et decimam decimae per agnos fingulos: id eft, per fe- et p:em agnos. m 22. Et hircum pro peccato unum, ut expietur pro vobis, * 23. Preeter:holocauftum matutinum, quod femper offeretis. 2i .24. la facietis per fingulos dies : feptem dierum in fomitem if ignis, & in odorem fuaviffimum Domino, qui furget de holo- caufto, & de libationibus fingulorum. t 25. Dies quoque feptimus celeberrimus, & fan&tus erit vo- bis: omne opus fervile non facietis in eo. f* e 26. Dies etiam primitivorum,quando offeretis novas fruges Uuu 23 Domino, us IS: Pre pe:cd'fi..Pöpuli generatinr. in holocauftum. duos vitulos, arietens lde boleceuffum. ) Id eft, prater ju- unum,agnosfeptem cum fuislibamen- J ge holocaultum ; nam . in Febr. eft, tis, atque hircum unum pro peccato- jd Mirenm : pro: peceato offeretzs , wtra bolo- OI. Deccimam decima-) N . dicta B:IS. sau/um jege eum übamenrs fuis. I 92. Ut expzetur.) Ut fiat expiatio. vertunt Chald. [LXX.. & Vatablus. 23. Ho'ocanffun maruisaum. ) intel- i €wnm Lbameautis fuii. ) Libamgntis lige & vefpertinum , fed illud non ex- holocaufti ; nam AM/zeba4, id eft, fi- primitur; quia de eo erat caufa dubi- mila, vinum ,. & oleum non libaban- tandi, ut de matutino; hoc enim vi- d p tur in victima pro peccato, ut colli- deri peteratomitti poffe, cum eodem: gitur Nura. 15 3. nec thus adoleba- rmane tam» multa alia facrificia im- tur cum eis, ut patet Lev. 5. I5. molarentur. l 24 ff X6.Pbafz Domin£ erir.)Pafche feftum. * - DIe fomiiem igni$,.) Ad nïxtr.ien'v I7. Et quinta decima die folemnitas.) dum ignem. Comeftionis agni. Vid.di&ta Exo.12.6. Q6. Dies etiam primuiioorum, y Ya ] Ig. Leeezfum.) Vicimam,qu&igne [ x qua offerebantur primz fruges matu- eremetur , fiatque holocauftum. rg, id efl, panes ex primis frugibus; hoc patetin feftoPafcha oblatas fuifTe. id eft, feflum Pentecoiles. 524 LIBRI NUMERT —— l Domino , expletis hebdomadibus, venerabilis, & fan&ta erit : omne opus fervile non facietis i 1n ea. 2T: Ofïmptlsque holocauftum in odorem fuaviffimum Do- mino, vitulos de armento duos , arietem unum ; & agnos an- uülOS immaculatos feptem : ü 28. Atque ] in facrificiis eorum , fimilze oleo confperíze tres fe decimas per fingulos vitulos, per arietes duas, 29. Per agnos decimam dec1mæ, qui fimul funt agni feptem, hircum quoque; M 3o. Qui maélatur pro explatlone praeter holocauüum fem- piternum , & liba ejus. H 3t: Immaculata offeretis omnia cum hbatwmbu: fuis. 4 | CAPUT XXIX ]h Solemnitates menfis feptimi , C? quid-in eis offerendum fit : nempe folemnitas tubarum , expiationis , & tabernaculorum que o&o * diebus vvarias babent oblationes. e Enfis etlam feptimi prima dies venerabilis, & fan&ta erit f M vobis: omne opus fervile non facietis in ea, quia dies clangorls eft, & tubarum. . Offer et1sque holocauftum in odorem fuavüïïmum Domi- no, vitulum de armento unum, arietem unum , & agnos anni- culos immaculatos feptem : . Et in facrificiis eorum, fimilze oleo confperfze tres deci- mas per fingulos vitulos, duas decimas per ariggem, - 4. Unam decimam per agnum , qui fimul funt agni feptem : $. Et hircum pro peccato , qui offertur in expiationem po- puli, . 6. Praeter holocauftum caïenüarum cum facrificiis fuis, & holo- * 27. Oferettfc'lze äolacæzzt/fzem) Esz- primo menfis feptimi. Vide Lev.23.24. "» dem victimg jubentur offerri in feíto 2: Per ffngulos vitulos. ) Vitulum, ut Pentecoftes , qux juffze funt offerri in eft in Hebraeo ; unus enim tantum of- Pafchate num. rg. ferebatur, Hnguhs fcilicet annis fin- 39. Prater bolocauffum. ) QOblatio- guli v1tuh ; & hoc voluit nofler in- num enim in idem tempus concur- terpres. rentium nulla ob id omittitur. 6. Prater bai«cau*?um calendarun.?) Feftum enim n..barum incidebat in H calendas feptimi menfis, ut dicitur les clangoris , 68 tubarum.) Fe- num. I. ftumtubarum celelbrabatur die 4 CAPUT XXIX 525 holocauftum fempiternum cum.libationibus folitiss — Eisdem caremoniis offeretis in odorem fuaviíffimum incenfum Do- " Tmino. 7.* Decima quoque dies menfis hujus feptimi erit vobis fan- *Tp,ey. &a, atque venerabilis, & affligetis animas veftras: Omne opus 16.29. $ fervile non facietis in ea. f 29. 8. Offeretisque holocauftum Domino in odorem fuaviffi- 7 ! mum , vitulum de armento unum, arietem unum, agnos anni- culos immaculatos feptem : *i 9. Et in facrificiis eorum, fimilee oleo confperfee tres deci- mas per fingulos vitulos, duas decimas per arietem , 10. Decimam decimae per agnos fingulos, qui funt fimul agni feptem : 11. Et hircum pro peccato, absque his, quae offerri pro de- Y li&o folent in expiationem, & holocauftum fempiternum, cum facrificio, & libaminibus eorum. 12. Quintadeciaa vero die menfis feptimi, quae vobis fan&ta erit, atque venerabilis, omne opus fervile non facietis in ea; If fed celebrabitis folemnitatem Domino feptem diebus. "] ^ 13. Offeretisque holocauftum in odorem fuaviffimum Do- mino, vitulos de armento tredecim, arietes duos, agnos anni- | culos immaculatos quatuordecim : 14. Et in libamentis eorum fimilee oleo confperfze tres de- cimas per vitulos fingulos, qui funt fimul vituli tredecim : & duas decimas arieti uno , id eft, fimul arietibus duobus. .15. Et decimam decim:ze agnis fingulis, qui funt ümul agni quatuordecim : 16. Et hircum pro peccate , absque holocaufto fempiterno, & facrificio, & libamine ejus. ,l b 17.In Uuu *3) 7. Decima quoque dies , 65c.) Feftum Septezs diebu:. ) INon quod totis hifce feptem diebus vacandum effet expiationis, de quo Levit. 23. 27. J II. Offerri .. 2 expiationem. ) Ut ab opere fervili (nam defolo prirso prefcribitur Levit. 16. die id przceptum fuit ) :fed quod toti- Holecauftum. [empiternum.) Juge fa- dem diebus manendum effet in taber- l erificium. naculis, & quod peculiaria fingulis Curs facrificio.) Mincha , feu libami- diebus facrificia publico nomine offe- nibus, que erant facrificia accefforia. renda effent, qua hic figillatim recen- n) I9. Quinta decima wero dies menfés fentur, [eptimi, &c.) Feflum tabernaculo- I5. Decimam decima. ). Nide cap. rum, de quo vide Levit. 23. 34. pracedenti num. 13. 526 LIBRI NUMERI r7. In die altero offeretis vitulos de armento duodecim, arietes duos, agnos anniculos immaculatos quatuordccim. 19. Sacrificiaque, & libamina fmgulqrum per viulos, & arietes, & agnos rite celebrabitis : 19..Et hircum pro peccato , absque holocaufto fempiterno? facrificioque, & libamine ejus. 20. Die tertio offeretis vitulos undecim, arietes duos, agnos anniculos immaculatos quatuordecim : 41. Sacrificiaque, & libamina fingulorum per vitulos, & arietes, & agnos rite celebrabitis : 23. Et hircum pro peccato , absque holocaufto fempi.tern?, facrificioque, & libamine ejus. los decemy, arietes duos, agnös 25. Die quaito offeretis vitu anniculos immaculatos quatuordecim : na fingulorum per vitulos, & 24. Sacrificiaque, & libani arietes, & agnos rite celebrabitis. 2:. Ét hircum pro peccato , absque holocaufto fempiterno, ? facrificioque ejus, & libamine. 26. Die quinto offere!is vitulos novem, arietes duos, agnos anniculos immaculatos quatuordecim : 27. Sacrificiaque, & libamina fingulorum per vitulos, & arietes, & agnos rite celebrabitis. 28. Et hircum pro peccato, absque holocaufto fempiterno, facrificioque ejus, & libamine. z 29. Die fexto offeretis vitulos o&to, arietes du À g 05; agnos an- niculos immaculatos quatuordecim : 50. Sacrificiaque, & libamina fingulorum per vitulos, & arietes, & agnos ri:e celebrabitis, 31. Et hircum pro peccato , absque holocaufto fempiternoy facrificioque ejus, & libamine. 32. Die feptimo offeretis vitulos feptem, & arietes duos; agnos anniculos immaculatos quatuordecim : 33. Sacrificiaque, & libamina fingulorum per vitulos, & arietes, & agnos rite celebrabitis, ä 4. Et hircum pro peccato, absque holocaufto fempiterno, facrificioque ejus, & libamine. iérvilu 35. Die o&tavo, qui eft celeberrimus, omne opus zion facietis ,. -odoïeih fuaviffimum Domi- 36. Offerentes holocauftum in ;ä 0. CA P UT XXIX & XXX. 327 n0, vitulum unum , arietem unum, agnos anniculos immacu- latos feptem : * 37. Sacrificiaque, & libamina fingulorum per vitulos, & arietes, & agnos rite celebrabitis : 38. Et hircum pro peccato , absque holocaufto fempiterno, facrificioque ejus, & libamine. & 59. Hzec offeretis Domino in folemnitatibus veftris: praeter vota, & oblationes fpontaneas in holocaufto, in facrificio, in libamine , & in hÓftiis pacificis. ^ CAPUT. XXX. De vofo, ac juramento virorum C? quando puellarum, & uxoruum «ota , fem juramenta rata fint , *oel irrita. 1. NTA rravitque Moyfes filiis Ifrael omnia, quae ei Dominus imperaret: 2. Et locutus eft ad principest fibuum filiorum Ifra . eft fermo , quem preecepit Dominus. el: Iiïek .. 4. Siquis virorum votum Domino voverit, aut fe conftrin- xerit juramento: non faciet irritum verbum fuum , fed omne, t quod promifit, implebit. 4. Mulier fi quippiam voverit, & fe conftrinxerit juramento, quae eft in domo patris fui, & in aetate adhuc puellari : f1 co- gnoverit pater votum, quod pollicita eft, & juramentum , quo obligavit animam fuam , & tacuerit, voti rea erit: 3 uidquid pollicita eft, & juravit, opere complebit: 6. Sin autem, ftatim ut audierit, contradixerit pater: & vVota, 49. Prater vota , €$c.) Quafi dicat, 4« Inatatt adbuc p:;äl!ari. ) Subpuel- vi&imas jam di&as in fellis offerri ia intellipe etiam puerum in etate precipio, praeter ea, qu&ex voto, puerili; utriufque enim par elt ratio. vel fponte offeretis in holocauftum; $i cognovwerir pattr.) Subpatreetiam infacrificium , id eff in Mincha; in tutores intellige; hi enim'patre mor- fibamen , & hoftias pacificas. tuo, quafi in jus, & resgimen pater- num fuccedunt. 1. — Ur fe cenfiriuxerit jmramento.) Juramento obftringens fe Do- Er tacuer1£.)Quia fic confirmare vide - mino, ac proinde etiam votum Do- tur. "Taciturnitas. confenfura imita- mino faciens; qui enim jurat fe ali- tur, inquit Cicero lib. j. de [nven- tione, quid v. g. oblationem fa&urum, fi- mul Deo promittit ; promiffio aqtem 6. Seatim ut audrverit.) Intelligen- fada Deo eft votum. dum moraliter , verbi gratia; eodem Non f'aciet trritun, J N lNon violabit die; nam fequenti die contradicere juramentum, aut votum. non poterat, ut h;betur num, l5. » LIBRI NUMERI 526 & juramenta ejus irrita erunt, nec obnoxia tenebitur fponfio- . ni, eo quod contradixerit pater. . 7. Si maritum habuerit, & voverit aliquid , & femel de ore ejus verbum egrediens animam ejus obligaverit juramento, 8. Quo die audierit vir, & non contradixerit, voti rea erit, reddetque , quodcumque promiferat: 9. Sin autem audiens ftatim contradixerit, & irritas fecerit pollicitationes ejus, verba € " fuam: propitius erit ei Dominus: ]ue, quibus oätrinxerat animam 10. Vidua, & repudiata quidquid voverint, reddent. 11. Uxor in domo viri (1) cum fe voto conftrinxerit, & ju- ramento, 12. Si audierit vir, & tacuerit, nec contradixerit fponfioni, reddet, quodcumque promiterat. 13. Sin autem extemplo contradixerit, non tenebitur pro- miffionis rea : quia maritus contradixit, & Dominus ei propt- tius erit.- P 14. Si voverit, & juramento fe conftrinxerit, ut per jeju- nium,vel ceeterarum rerum abftinentiam affligat animam fuam; in arbitrio viri erit ; ut faciat, five non faciat , 15. Quod fi audiens vir tacuerit, & in alteram diem diftu- lerit fententiam : quidquid voverat, atque promiferat, reddet: quia ftatim ut audivit , tacuit. 16. Sin autem contradixerit, poftquam refcivi»t, portabit ipfe iniquitatem ejus. 17. litze funt leges, quas conftituit Dominus Moyfi, inter virum, & uxorem, inter patrem, & filiam, quee in puellari adhuc aetate eft vel quae manet in parentis domo. CA- (1) Fer£a feq. usque ad frnem verf. 3. im edit. Sixt. glane omiffe [snr. ". $: maritum babuerit.) Sermo eft tur de quacumque re promiffa , pe- de ea, que nupta habitat extra do- titur exemplum ab abflinentia , &je- mum patris in domo mariti: ad fpon- junio , quia frequentia funt votaiq hae materia. fam. etiam extendunt hanc legem Hebrai, & aliqui recentiores. 16. Sim aures comtradixerit, 65c.) Intellige poft diem, in qua reff:ivit, 9. Propitius evit ey Dominus.) Qui ut babent expreffe LXX. non indipnabitur uxori, fi non fer- Portabit ip[e imiquitatem. ) Uxora vet votum a marito irritatum. peccato excufabitur , quia impedita a II. Ef jwramento. ) Et pro At , viro non poteft preíflaze, quod pro- hic capitur: in Elebr. enim eft z. mifit , fed varitus peccabit contra 14. Per jejmnminm, &5c..) De quibus- legem hunc confenfum revocans. libet votis hic agitur, non autem de 17. Qu mauet im parentis demo.) votis abftinentie tantum , ut patet ex Quaz necdum cft emancipata , aut vi- ro tradita. num. 5. $. IQ. 12, ubi generatim agi- * z , 529 ***. " C A P. UCT XXXE Cafis, Madianitis virgines fole refervantur , [ubfTantia & equo dividitur pugnantibus C flebi, primitie Sacerdoti ac Levitis traduntur , grátie Deo cun donariis offeruntur. i * i cutusque eft Dominus ad Mó fen, dicens: 1. LO 2. Ulcifcere prius filios I(rael de Madianitis, & fic col- D ligeris ad populum tuum. 3. Statimque Moyfes : * Armate, inquit, ex vobis viros.;ad «Sup. pugnam, qui poffunt ultionem Domini expetere de Madianitis. 25.17. . Mille viri de fingulis tribubus eligantur ex lírael, qui b mittantur ad bellum. . gé j* s. Dederuntque milleno s de fingulis tribubus, id eft, duo- decim millia expeditorum ad pugnam: . 6. Quos müfit Moyfes cum Phinees filio Eleazari facerdotis, vafaque fanCta, & tubas ad clangendum tradidit ei. l" j 7. Cümque pugnaffent contra Mad v " á janitas, atque 'vic'ifï'ent.,« E omnes màres occiderunt, $, * Ét reges eorum, Evi, & Recem, & Sur, & Hur, & Rebä, * Tof. q uinque principes gentis: Balaam quoque filium Beor inter- 13.21. . fecerunt gladio. 9. Coeperuntque mulieres-eorum , & par vulos, omniaque pecora, & cun&tam fu pelle&i"lem,gquidquid habere potuerant j depopulati funt : é 1o. Tam urbes qu am vicülos, & caftella flamma confumpfit. j I1, Et tulerunt praedam, & ufiverfa, quae ceperant, tam I2.Et ex hominibus, quam ex ];umenti-s—, i. Leifcere fílios Ifrael de Madiani- rant experimärlïtum, cum fcortantes P uia jipfi provocaverunt occidit fupra cap. 25. 7. i1fraelitas , proftituendo eis filias fuas, Vafa quoque [2ntta. ) Arcam: cum ad fornicationem , & idololatriam tabulis legis, Cherubim, & propitia- Beelphegor. Vide füpra cap. 25. num. torio; hzc enim fecum ferebant Ju- 6, 17- * dai euntes ad bellum. * d Ultionezm Domini. ) Dicitur ultio E£ ttt'ba!.) De (fuibus Io. 2 Domini , quia Domino adjuvante fa- 7. Omnes, mares. eccideruur. ) ui &a, & quia eà vindicata eft. injuria non funt. erant in Madian, vel qui fuga elapfi fa&a populo Domini, & ipfi Do- mino.' 9: $47.) Pater Madianitidis, quam 6. Cum Phinees.) Cujus zeli Cept*;- occidit Phinees cap. 25. 15. Xxx * Ifiäl. € um Com.Menoc?. Togz, , 530 LIBRI..NUMERI 12. Et adduxerunt ad Moyfen, & Eleazarum facerdotem, & ad,omnem multitudinem filiorum Iífrael: reliqua autem utenfilia portaverunt ad caftra i . , danem contra Jericho.- n campeüriþus Moab juxta Jor- 13. Egreffi iunt autem Mdyfes, & Eleazar facerdos, & omnes principes fynagogae , in occurfum eorum extra caftra. *14- Iratusque Moyfes principibus exercitus,tribunis, & cen- turionibus, qui venerant de bello, 1$. Ait: cur foeminas refervaftis ? * Sup. 16. * Nonre iftze funt , quze deceperunt filios Ifrael ad —fug- 25.18- geftionem DBalaam, & pravaricari vos fecerunt in Dominum fuper pec&ato Phogor, unde & percuffus eft populus ? *Jud. 17. * Ergo cunétos interficit; quidquid eft generis mafcu- 21.12. ]ini, etiam in parvulis: & mulieres, qua noverunt viros in coitu , jugulate. 18:Puellas autem,& omnes foemin as virgines refervate vobis: I9. Et manete extra caítra feptem diebus : ui occiderit hominem , vel occifum tetigerit, luftrabitur die tertio, & feptimo. : 20. Et de omni praeda, five veftimentum fuerit, five V385 & aliquid in utenfilia p r&eparatum , de caprarum pellibus, & pilis, & ligno, expiabitur. 21. Eleazar quoque facerdos, ad vircs exescitus; qui pu- *Lev. gnaverant, fic locutus eft: Hoc eft * quod 6. 28. mandavit Dominus : præcgptum legis, x 22. At- 11.33.. 'Moyf' 15.12. I3. EgreffÜt [unt amtem Moyfes , 65 bendas,. 1;e1 aliis dividendas. Qua- Eleazar.) Ad gratulandum victoribus nam effent virgines in plerifque, non ex Madian redeuntibus. fuit difficile agnofcere ex atate vix dum nubili; neque ad id neceffe fuit 16. Super peccato Pbogor.) lnpecca- to adorationis Beelphegor. Hebrzis habere plufquam moralem 17. Cunüos interficite 65c.) Mulie- certitudinem. I9« Lufirabitur dietertio , 5 fepeimo.) res, & parvuli jufte in bello occidi Juxta legem de eo, qui tangit cada- non poffunt, cum non refiftant, pof- funt tamen Dei juffü, qui vite & ver, latam Num. 19. I4. & feq. moztis eft Dominus. Ita fa&um efthic. 20. Expialutsr.) Cenfebantur enim immunda per conta&um cadaverum Qua noUerumt Uiros im coin » jgula- in tanta firage. Expiatio fada per ?«.) Quia per'tales decepti fuerant Hebrazi , fornicando cum eis. ignem , fires expianda id ferret, vel per aquam luftralem , de qua cap. 1g. I8. Virgines: vefervate voii..) Con- QI. Hec eff praceptum degis , quod juges fcilicet , vel primarias, vel fe- mandavit Dominus Moyf.) Hoc pre- cundarias, vobis, vel filiis veftris fu- ceptum fortaffe vocetantum traditum turgs vel gcrte'ancillarum loco:ha- eft; nam in lege fcripta non extat. CAPUT/'X YVYTI 4&ZXxo * 53t 22. Aurum, &'z; l ftannum, ggentum, & €5,& fezrrum & plumbum, & 25. Et omne, quo d poteft tranfire per flammias, igne pur- gabitur, quidquid autem ignem. non poteft fuftinere ? aqgg t expiationis fanétificabitur : . 24. Et lavabitis veftimen ta veftra die feptimo , '& ppriücati * poitea caftra intrabitis. ,25. Dixit quoque Dominus ad Moyfen: Á 26. 'Tollite füummam eorum , quae capta funt, ab homine us- que ad pecus, tu & Eleazar facerdos, & principes vulgi : 27. Dividesque ex aequo praedam., inter eos, qui pugnave- runt, egreffique funt.ad bgllugïg & 'inter omnem reliquam multitudinem : 28.. Et feparabis partem Domino ab his, qui pugnaverunt, & fuérunt in bello) unam animam de quingentis, tam ex ho- - minibus, quam ex bobus, & afinis, & ovibus. 29. Et dabis eam Eleazaro faf:erdoti, quia primitiae Domigi funt : 40. Ex media quoque parte filiorum Ifrael accipies quinqua- gelimum caput hominum, & boum, & afinorum , & ovium, cun&orum animeantium , & dabis ea Levitis, qui excubant'in cuftodiis tabernaculi Domini. 31. Feceruntque Moy leàzar, ficut p.ræceperatg Do- minus. kæ&E 32. Fuit autem preeda, quam exe rcitus cepefat, ovium fex- centa feptuaginta quinque millia, 33. Boum feptuaginta duo millia, 34. Afinorum fexaginta millia, & mille: . 35. Anim:e hominum fexus foeminei, quze non cognove- rant viros, triginta duo millia. 3 6. Dataque eft media pars his, qui in przelio fuerant,ovium trecenta triginta feptem millia quingentge : 37. E quibus in partem Domini fupputatae funt oves fex- centa feptuaginta quinque. XXx2 38. Et 2'7. D.ividejïg::ä ex equo pr&dam , 6c.) plus przdz militibus obtigit, quam iis, Predain duàs partes &quales divila, qui in eam expeditionem non iverant. ? altera pars ceffit multitidini, qu& re- 29. Primiis.) klebr. obiario. manferat in cafhis , aitera iis, qui ao. Ex media quaque parice, 6c.) Sci- roceíferant ad be!'um, qui curi ef- licetab eis, qui remanferant in caftris, nec pugnaverant. - fenttantum duodecim millia , muitum " 532 LIBRI NUMERI. 38. Et de Bobus triginta fex millibus , boves feptuaginta, & uo: * 39. De afinis ffi0 unus. triginta milläbus quingäntis, afini fexaginta 40. De animabus hominum fedecim millibus cefferunt in partem Dofnini triginta duae animac. fi 41. Tfadiditque Moyfes numerum primiti ärum Domini * Eleazaro facerdoti, ficut fuerat ei imperatum, 42. Ex media parte filiorum Ifrael, quam feparaverat his, qui in przelio fuerant: » * iu 43. De media vero parte, quze contige rat reliquae mtlltitu- dini, id eft ; de ovibus trecentis triginta feptem millibus quin- I gentis, 44. Et de bobus triginta fex millibus, p 45. Et de afinis triginta millibus quingentis, * 46. Et de hominibus fedecim millibus: 3 le 47. 'Yulit Moyfes quinquagefimum caput, & dedit Levitis; qui excubabant in tabernaculo Domini , ficut praeceperat Do- I minus. l 48. Cumque acceffiffent 'principes exercitus ad Moyfen, & tribuni , centurionesque , dixerunt: 49. Nos fervi tui recenfuimus numerum pugnatorum : quos habuimus fub manu noftra: & ne dnus quidem defuit. $0. Ob hanc caufam efferimus in donariis Domini finguli, quod in praeda auri potuimus invenire; periícelides, &wrmil- las,annulos, & dextrali z a, ac murenulas, ut depreceris pro no- bis Dominum. $1. Sufceperuntque Mo H yfes, & Eleazar facerdos o-'rrine au- " rum in diverfis fpeciebus, $2. Pondo fedecim millia, feptingentos quinquaginta ficlos, a'tribunis, & centurionibus. $3. Unus- caufa oblationis auri: primaria enim namenta. so. PersfBelides.) C'rurum.. funt or- erat, ut oftenderent fe effe gratos Deo, 4rzmillas.) Brachiorum ornamenta. qui illis incruentam vi&oriam con- Dextralia. ) Nidetur armilla, & dex- cefferat. trale fic diftingui, quod armilla fini- 51. durum in drver[fs fpeciebts.) In firi brachii, dextrale dextri ornamen- diverfas vaforum fpecies conflatum. tum fit, quanquam armille nomen 52. Ponde fexdeciom mslia feptingen- utriufque brachii ornamentum vide- tos quinquaginta ffclos.). Ylebr. Chald. tur comprehendere. & LXX. verfione, non eft vox illa Mrerenulas.) Colli ornamenta, pondo. Senfus efI totum illud aurum Ur depreceris. ) Elec fecundaria erat fuiffo ponderis fexdecim millium fe- CAPUT XXXI. & XXXIL. 533 $3. Unusquisque enim, quod in praeda rapuerat, (uum erat. 1 *- $4. Et fuíceptum intulerunt in tabernacnlum teftiinonii; in monimentum üliorum— lírael coram Domino. &*CATPUZ.XXXIL l Fs Ruben, Gad , €&? ditmnidie tribui Mana[]e po;!ia datur trans fratres fuos ia Torram promi[fionis :?ordanem , "odo ) armati prtecedant. LE Ilii autem Ruben , & Gad habebant pecora mulfa, & erat illis in jumentis 'infinita fubftantia :, Cumque vidiffent Jazer, & Galaad aptas animalibus alendis terras, 2. Venerunt ad Moyfen , & ad Eleazarum. fautcerd-otem, & pri ncipes multitudinis, atque dixerunt: . "Ataroth, & Dibon, & Jaze r,& Nemra, Hgfebönj & Elea- le; & Saba, & Nebo, & Beon, E A4- Terra, quam percuffit Dominus i n conf pe&u' filiorum Iírael, regio uberrima eft ad paftum animalium : & nos fervi tui habemus jumenta plurima : . Precamurque fi invenimus gratiam coram te, ut des no- bis famulis tuis eam in poffe *Hïbnem, nec facias nos tranfire ordanem. à 6. Quibus refpondit Moyfes: Num quid fratres véftri ibunt ad pugnam , & vos hic fedebitis ? . Cur fubvertitis mentes filiorum Iírael, ne tranfire au- deànt in locum , quem eis daturus eft Dominus ? g. Nonne ita egerunt patres veftri, quando mifi de Cades- barne ad explorandam terram ? 9 . * Cumque veniffent usque ad vallem botri, luftràta omni *Sup. fubverterunt cor filiorum Ifrael, ut non intrarent !3:24- regione, 30." Qui flfles, quos eis) Dominus dedit. x .. 3 S4. Im monumentum fflioruma Mfrael ptingentorum quinquaginta ficlorum. ienim coram Domizo, Ut Deus eorum me- A rribunis, E centurtonibus.?) detulerunt ad Moyfem & Eleazarum, miniffet , ï& eis effet propitius. id quod ipfi , & quod milites obtu- lerant. bverterunt. ) Fregerunt, diffol- $3. Quod imprada rapuerat , fuum 9-5 verunt: hocenim fignificat vox Hebrza 3xoy . 72zin. erat.) Ex hoc intelligas, quod fupra Ut aonintrarent.) Particula, z non cum tota multitudine fucrat commu- nicatum , fuiffe tantum animantium ; fignificat intentiohem E , fed eventum & hominum pr&dam: * rel x * - ^ ^ LIBRINUMEREL * 3 3 4 *Sup. 10. * Qui iratus juravit , dicens: 14-29. II. S? videbunt homines ifti, qui afcenderunt ex IEgypto,. 1 a viginti annis, & fupra, terram , quam fub juramento polli- Y citus fum Abraham , 1íaac, & Jacob, & noluerunt fequi me, 12. Praeter.Caleb filium Jephone Cenezaetu, & Jofue filium Nun : ifti impleverunt voluntatem meam. 13. hratusque Dominus adverfum Ifrael, circumduxit eum per defertum quadraginta annis, donec confumeretur univerfa P generatio , quae fecerat malum in confpettu ejus. * 14. Et'ecce , inquit , vos furrexiftis pro patribus veftris, in- crementa, & alumni hominum peccatorum, ut aqgerezis fu- rorem Domini contra Iírdel. 15. Quod fi nolueritis fequi eum, in folitudine pöpulum derelinquet, & vos caufa eritis necis omnium. 16. At illi prope accedentes, dixerunt: Caulas ovium fabri- cavimus , & ftabula jumentorum, parvulis quoque noftris ur- y bes munitas: 17. Nos autem ipfi armati, & accinéti pergemus ad prae- lium ante filios Ifrael, donec introducamus eos ad loca fua. Parvuli noftri; & quidquid habere poffumus, erunt in urbibus - ihuratis, propter habitatorum *infidias., 18. Non rever:emur in domus nollras, usque dum poffi- deant filii Ifrael heereditatem fuam,. 19. Nec quidquam quaeremus trans Tordanem, quia jam ha- bemus noftram poffeffionem in orientali ejus plaga. *Jof 20. Quibus Moyfes ait: *Si facitis, quod promittiti$ , expe- 1. I4. diti pergite coram Domino ad pugnam : 21. Et omnis vir bellator armatus Jordanem tianfeat, donec fubvertat Dominus inimicos fuos, 22. Et 1I. $i videbgmt. ) NNon videbunt. 14. Ipcrementa , €$ aluwmni þom'i;mm Particula,7 , juramentis fervit, d& peecatorum. ). Peccatorum difcipuli; fenfus eft,' fi videbunt, pro Deonon qui non tantum eorum peccata imita- babear. mini, fed propagatis, & augetis. 4 vwigiuti annis.) Significat &tatem I7. Proprer . babitatorum | tuffdias.)) hominum, non tempus difceffus ex Erant enim Rubenite, & Gaditz vi- ZEgypto. $ cini Moabitis , Idum&is, Chananais , * 13. Circumduxit eum fer defirium.) aliifque hoftibus. Significanter LXX. crcemvolvit. eos 20. Coram Demino.) Coram arca, ut rbombum per. defertum quadraginta vel favente Domino. A021$. Eft autem rhombus machina, 21. Ovmis vir bellaror.) Qui com- quam agitando tramam glomerant mode poteft ; nam domi relidi quod in circulum. . ltalice Nafpo. eránt neceffaríi ad urbes; quas occu- i CAPUT XXXII. 4535 22. Et fubjiciatur ei omnis terra: tunc eritis inculpabiles " apud Dominum ;'& apud Ifrael , & obtinebitis regiones, quas * vultis, coram Domino. H CH 51 n autem, quod dicitis, non feceritis, nulli dubium ïaff, quin peccetis in Deum & fcitote, quon x jam peccatum veürum apprehendet vos. * ll 24.. K dificate:«ergo ur bes þarvulis'veüris : & caulas, & fta- d bula ovibus, ac jumentis: & quod poiliciti eftis . implete. 25. * Dixeruntque filii Gad, & Ruben ad Mo yfen: Sfrvi tui * Jof. fumus , faciemus , quod jubet dominus pofter. 4 I2« 26. Parvulos noftros, & mulieres " -cz pecora, ac jumenta relinquemus in-urbibus Galaad : * . 27. Nos autem famuli tui omnes expe diti pergemus ad bel- lum , ficut tu, Domine, loqueris. 28. Praecepit ergo Moyfes Eleazaro facerdoti, & Tofue filio Nun, & principibus familiarum per tribus Ifrael, & dixit ad eos : 29. * Si tranfierint fifii Gad, & filii Rubem vobifcum Jorda- *Deut 3.12- nem omnes armati ad bellum coram Domino, & vobis fuerit * Jof: terra fubjeCta : date eis Galaad in poffeffiónem. 3- 30. Sin autem noluerint tranfire armati vobifcum i 2 p n terram ä Chanaan, irter vos habitandi accipiant loca. 31. Refponderuntque filii Gad, & filii Ruben : Sicut locu- tus eft dominus fervis fuis, ita faciemus : * 32. Ipfi armati pergemus coram D'ominos nterrcm Chanean, : & p offeffionem jam fufcepiffe nos confitemur trans Jordancm. . * Dedit itaque Moyfes filiis Gad, & Ruben, & dimidise*Jot. tribui Manaffe .filii Jofeph, regnum Sehon regis Amorthzei, & 22- 4- regnum Og regis . Bafanj& .terram eorum cum urbibus fuis per circuitum. A goer, 34- 'Igjtur extru xerunt lii Gad, pibon, & Ataroth, & 4 35. Et Es paverunt defendendas; tranfierant ex 30- Inter vos babitandi , &c. ) Qua- eis Jordanem 40o. millia, ut patet Jo- fi dicat, fi fidem . datam fefellerint , noluerintque vobifcum ad pugnam fue 4. I3. cum tamen in cenfu nume- rata effent ex eis centum & decem progredi, compellite eos tranfire Jor- millia cap. 26. 19. cum. danem, pugnare, & habitare vobif- 23. Peccatum ve[lrum. ) Pcna peccati. o6. lnurbibus Galaad.) Non de fo- 31. Lecutus efd Dominus.") Deus fci- 1a Galaatitide hoc intelligendum , fed licet per Moyfem ; patet ex Hebrao. de tota forte Gaditarum, Rubenita.- 34. Exeruxerumt. ) Reftaurarunt 5 rum ,.& dimidiz tribus Manalíe. 7na«m Prius extiterant, ^ * LIBRI NUMERI 536 . 35. Et Athroth , & Sophan, & Jazar, & Jegbaa, 36. Et Bethnemra, & Betharan, urbes munitas, & caulas pe- x coribus fuis. j f 37. Filii vero Ruben szedificaverunt Hefebon , & Eleale; & Cariathaim , 38. Et Nabo, & Baa l*meon verfis nom*inibwj.is7 Sabama quo- ue.: imponentes vocabula urbibus , quàs extruxerant. ] *Gen. . * Porro filii Machir, filii Manaffe perrexerunt in Galaad, 50.22. & vaftaverunt eam interfetto Amorrhao habitatore ejus. 40* Dedit ergo Moyfes terram Galaad Machir filio Manaffe, * qui habitavit in e . 3. * air aütem 41- filiffs Manaffé abiit, & occu pavit vicos ejus), & quos appellavit Havoth Jair, id eft, Villas Tair. 42. Nobe quoque perrexit, & apprehendit Chanath cum vi- cu?is fuis: vocavitque eam ex nomine fuo Nobe. k CAPUT XXXII. Mmzjionibuf 42." fili orum Jfrael per. oria loca in deferto f'eCet- * — fitis , Cbananai a :Domino. jubentur interimi. 1. T TE fünt manfiones filiorum Ifrael, qui egreíTi funt de A À JEgypto.per turmas fuas in imanu Moyfi, & Aaron. 2. Quas defcripfit Moyfes juxta caftrorum loca, qus&e Do- mini juffione mutabant. 4. Profe&ti igitür de Rameffe menfe primo, quintadecima die menfis primi j (1) altera die Phafe, filii Ifrae] in manit ex- celfa, videntibus cun&tis ZEgyptiis, 4. Et fepelientibus primogenitos, quos percufferat Dominus. 4 (Nam & in diis eorum exercuerat ultionem.) : g.-Caftra- (1) Altera die. Ip edit. Sixt., legerur : Fecerunt altera: die .&c. 3 Verfis nominilus. ) Prafertim 2. Juxr« ca./?ïakruä leca, ) *Juxta nu- * quia quedam ab idolis, que in illis merum callrametationum. colebantur, nomen habebant, ,üt Ba- 9. 4ltera die.Phafe, ) Poftridie agni moth , Baal, & Baalmeon. immolati, hoc eít die I5. menfis 40. Machir.) Polteris Machir , feu primi. dimidiz tzibui Manaffis, prognatz ex Machir. In manu excel[a. ) In magna pote- rum. ftate, robore, ae terrore /Egyptio- 41. farr autem fflius Mana]fe.) Non proximus; fed remotus. ic. fepe 4. Indiis eorum exercuerat u.'tianem;) nepotes vocantur filii, ut Luc. 1. 16. Quia eadem nocte, qua egreffi funt Mlatth. 1. I. ex /Egypto, proflravit idola ZEgy- N "panu ngf;, ö'i.:;dran.) Du&u pti. Hier. ep. Moyfis , & Aaronis. 12* I2« -127. vide fupra Exod. 1 l & CAPTT XXXIIL 537 . Caftrametati funt in Socotb, E 6. Et de Socoth venerunt in Etham, quae eft in exft*emis finibus folitudinis. 7. * Inde egreffi venerunt contra Phihahiroth, quae refpicit *Exo Beelfephon, & caftrametaci funt ante Magdalum. 14.2. Q g. Profe&tique de Phihahiroth,tranfierunt per medium mare d in folitudinem: *& ambulantes tribus diebus per défertum ; , Etham caftrametati funt in Mara. 15.22 ; *Profe&ique de Mara venerunt in Elim, ubi erant duo- 23. l decim fontes aquarum , & palmse feptuaginta, ibique caftra- " *^xo 15.27 metati funt. $, 1o. Sed & inde egreffi, fixerunt tentoria fuper mare rubrum. j Profe&tique de mari rubro, II. Caftrametati funt in. deferto Sin. 12. Unde egreffi, venerunt in Daphca. 13. Profe&tique de Daphca, caftrametati funt in Alus. 14. Egreffique de Alus in Raphidim fixere tentoria , * ubi *Exo. li 17.1.2; populo defuit aqua ad bibendum: 15. Profectique de Raphidim , caftrametati funt in deferto je Sinal. 16. Sed & de folitudine * Sinai egreffi, venerunt ad fepulchra 'Exo I9. 2 concupiícentiae. 17. * Profe&tique de fepulchris concupifcentise, caftrametati * Sup funt in Haferoth. II.94 12 18. * Et de Haféroth venerunt in R ethma. *Sup 19. Profe&tique de Rethma, caftrametati funt in Remmom:- 5. 1. IN phares. 20 Unde ezreffi venerunt in Lebna. 2I. De Lebna , caftrametati funt in.Reffa. 22 Egreffique de Reffa venerunt in Celatha. 23. Unde profe&ti , caftrametati funt in monte Sepher. 24 Egreffi de monte Sepher, venerunt in Arada. ni Inde proficifcentes , caftrametati funt'in Maceloth. l 2$* 26. Profe&ique de Maceloth , venerunt in 'Thahath. 27 De Thahath , caftrametati funt in "Thare. 28 Unde eereffi, fixere tentoria in Methca. 29. Et de Methca, caftrametati funt in Hefmona. j 30. Pro- II. $iz.) Scribitur per famech-.;ïwiude dida Exod.16. 1. & cap. fequenti n. 5. Bidl. H Gopuz. Menoch. Tom. T. Yyy LIBRI NUMERT 20. Profe&ique de Hefmona, venerunt in Moferoth. 31. Et de Moferoth , caftrametati funt in Benejaacan. *Deut 32."Profectique de Benejaacan,venerun: in montem Gad io. '7 g'ddc 33. Unde profé&ti, caftrametati fun: in Jetebatha. 34. Et de Jetebátha venerunt in Hebrona : 3;. Egreffique de Hebrona, caftrametati fantin Afi ongaber, *Sup, eít Cades, 29. I. 36.*1nde profe&i, venerunt in defertum Sin,haec 37. Egreffique de Cades, caftrametati funt in monte Hor, in extremis finibus terrze Edom. * Sup. 38. * Afcendit que Aaron facerdos in montem Hor, jubente 29.25. Domino, eut. & ibi mortuus eft anno quadragefimo egretfionis fi- 82-50. liorum Yírael ex JEgypto, menfe quinto, prima die menfis, 39. Cum effet annorum centum viginti trium. 40. Audivitque Chananzeus rex Arad, qui habitabat ad me- ridiem, in terram Chanaan veniffe filios Irael. i & . 41. Et profe&ti de monte Hor, caí rametati funt in Salmona, 42. Unde egreffi venerunt in Phu non. 43. Profet&tique de Phunon, caítrametati funt in Oboth. 44. Et de Oboth venerunt in j ]eabarim, quae eft in finibus oabitarum : 45. Profe&ique de Jeabarim , fixere tentoria in Dibongad. 46. Unde egreffi , caftrametati funt in Helmondeblathaim. 47. Egreffique de Helmondeblathaim, venerunt ad montes - Abarim contra Nabo. 48. Profettique de montibus Abarim , tranfierunt ad cam- peftria Moab , fupra Jordanem contra Jericho. 49. Ibique caftrametati funt de Bethfimoth usque ad Abel- fatim in planioribus locis Moabitarum; 50. Ubi locutus eft Dominus ad Moyfen : $1. Praecipe filiis Ifrael, & dic ad eos: Quando tranfieritis e) Jordanem, intrantes terram.Chanaan, *Deut $2. Difperdite cun&tos habitatores terrce illius: *confringi- Z a te titulos, & ftattias ;omminuite, atque omnia excelf: vaftate, ]g'ucäic. $3. Muni 36. Zin.) Scribitur per tzade. ABeIf'atïm progrediendo , ubi fuit àlía 40. Veniff. ) Adventare , ponitur maniio. 52. Confriiz;gife tzrulos. )— Aras, vel aAtus perfe&us pro inchoato. ^ 49- De Betbffmoth ufque ad . Alel/a- columnas , vel delubra, alii pi&uras, £m.) Primum fiftendo in Bethfi- alii fimulachra. Chald. zemp/z, moth, ubi fuit una manfio , deinde ad Excelfa. ) Altaria & facella in locis excelfis idolis confecrata. CAP U T XXXIIL & XXXIV. 539 $3. Mundantes terram , & habitantes in ea, ego enim dedi vobis illam in pofieffionem , r 54. Quam dividetis vobis forte. Pluribus dabitis latiofem, & paucioribus anguftiorem. Singulis ut fors ceciderit, ita tri- buetur haeredites. Per tribus, & familias poffeffio dividetur: $5. Sin autem nolueritis interficere habitatores terrae : qui ' remanferint, erunt vobis quaft clavi in oculis, & lanceze in la- teribus, & adverfabuntur vobis in terra habitationis veftrae. 36. Ét quidquid illis cogitaveram facere , vobis faciam. AQUAOPUCE XX Terre promifFonis fitus , C limites juxta varias orbis plagas, eaque forte dividenda pracipitur , addiiis illorum nominibus, qui eam dividant. c usque eft Dominus ad Moyfen, dicens: lüt É LO 2. Preecipe filiis Ifrael, & dices ad eos; Cum ingreffi fueritis terram Chanaan, & in poffeffionem vobis forte cecide- rit, his finibus terminabitur: 3. * Pars meridiana incipiet a folitudine Sin , quae eft juxta * fof. Edom, & habebit terminos contra Orientem mare falfiffimum, 15. r. 4 Qui circuibunt auftralem plagam per aícenfum Scorpio- Y VV nis, S5. Clzvi m oculis , 65 lancea-im la- Contra orientem.) Verfus orientem, teribz;.) Erünt vobisinfeftiffimi, ar- hoc eft, ubi latus orientale concur- ma in vos diftringent, & perniciem rere debebit cum meridiano ; & angu- vobis afferent. lum communem efficere. ffnibus terminabisur. ) Apte Mare [alffffigmum.) Eft lacus Sodo- p- Hl;) oft impofitum przceptum de morum, five Afphaltites, ubi prius delendis habitatoribus , fines hic ter- fuit Pentapolis dicitur falfiffimum, r2 , quam occupaturi effent, ftatuun- quia omnia maria faltem Judaica fal- rur, ut fcirent, quarum regionum in- fedine multum fuperat. Caufa tantz colas effent deleturi, & quarum pof- falfedinis fulphur, bitumen , fal, que feffionem accepturi. in Pentapoleos incendio e colo de- ciderunt.' 3. 4 folitudine Zin.) Incipit hanc terminorum defcriptionem a latere 4. Per ajeenfum féorpionis.) WOXX. meridiano in angulo, ubi latus meri- meog d»&jlacu» " Axee[ii» per. afeenfum "crabiz. Loci eff nomen, & fecun- dianum jungitur.lateri orientali; ille enim angulus incipiebat a folitudine dum aliquos etiam -urbis, aut regio- Zin Hebr. yv ziz , per tzade, ne exi- nis, quam putant effe eam , quz 1. T. fümes elf: de(ertum illud Sin, cujus Miachab. cap. 5. num. 5. voeatur Acra- eft mentio. Eixod. 16: ubi in Hebrao bathena, cujus fententie au&tor vide- eít pya fm. tur S. Hieron. in cap. 1. Abdig, 9«« ^40 LIBRI NUMERT nis , ita. ut tranfeant in Senna, & perveniant a Meridie usque f ad Cadesbarne: unde egredientur confinia ad villam nomine Adar, & tendent usque ad Afemona. ( $. Ibitque per gyrum terminus ab Afemona us que gd tor- rentem JEgypti, & maris magni litore finietur. [ 6. Plaga autem occidentalis a mari magno incipiet, & ipío fine claudetur. 7. Porro ad feptentrionalem plagam a mari magno terinini m incipient, pervenientes usque ad montem alti iil mum, ïl '. 8. A quo venient in Emath usque ad terminos Sedada : 9. Ibuntque confinia usque ad Zephrona, & villam Enan : hi erunt termini in par:e Aquilonis. ;o. Inde metabuntur fines contra orientalem plagam de villa Enan usque Sephama, Ir. Et vergzt, inquit, vrt;l/l-arpianem, d ef, * fed tantum uíque ad eam ejus littoris ad urbem Acrabatbenam. partem, qu& Libano aut Hor monti I) segma.) D. klier. in locis He- a regione refpondet ; hinc enim ia- braicis ait effe petre nomen: & for- choatur latus feptentrionaleterr& prc- taffe éft petra illa, cujus fit mentio miff. Tudic. r. num. ult. que cum Afcenfu L * Perveniemtes,) Reda linea. Scorpionis flatuitur efle Amorrhzo- Ufque ad montem altifmum.) 1n He- rum terminus. brao habetur. 45 34 &i babar. Hlor A meridie. ) in Hebrao . eft ad me- montem. LXX. qui habent, vao4 ró ridiem , & ita enim habent LXX. «eóg 0006 ,- apud montems, montem videntur Ajfja, & idem fen(us eft noftri inter- in Hebrzo legiffe non $; fed 543 pretis, cui, 4 merid;e, idem elt ac Mons igitur ifle tIor, veleft pro- verfus meridiem. mon:torium aliquod Libani ita ditum, 5. Ufaue ad torrentem. JEgypti.) Hic vel fi legamus *r1p 3 mozs mozs , torrens rivulus eft, qui ex deferto ve- ita dicitur propter Libanum, & Au- niens juxta Rhinocoluram in mare tilibanum duo quafi ejufdem montis mediterraneum -delabitur, terramque juga & vertices. tribus [uda , & Simeona deferto, via- 8- 4 quo vensent in Emath. ) Urbs que /Ijgypti difterminat. Paffim in- fuit in parte Aquilonari terre pro- Scriptura hic torrens ponitur auflra- miíle juxta Libanum montem. Scri- lis terminus terre promiílx. bit S. Hier. in cap. 10. l(2iz, Eimath Magni maris.) Mlediterranei. Épiphaniam fuiffe a Syris etiam fuo 6. Etipfofmmeclaudetzmr.) Senfus eft; tempore appellatam. plaga occidentalis ficuti a mari ipfo Sedada. ) Urbs eft, vel vicus ad li- initium accepit, ita ipfo mari finem ha- mitem plaga feptentrionalis. jjus- bebit, nec erit aliud, quo concluda- dem mentio Ezech. 47. 15. tur ifte limes occidentalis, quam ip- IO. Sepbama.) Quis locus fit, non fius maris littus. Non tamen exifli- conftat. S. Ílier. nihil aliud habet, mes totum littus mediterranei occi- quam elfé terminum Jud& ad Solis dentem fpectane datum effe LHebrais, ortum. CAPUT XXXIV. 841 e 1ir. Et de Sephama defcendent termini in Reblatha contra fontem Daphnim: inde pervenient contra Orientem ad mare Cenereth, 12. Et tendent usque ad Jordanem, & ad ultimum falfiffimo claudentur mari. Hanc habebitis terram per fines fuos in cir- cuitu. 13. Pracepitque Moyfes filiis Ifrael dicens : Hec erit ter- ra,quam polTidebitis forte; & quam juffit Dominus dari novem tribubus, & dimidise tribui. 14. 'Tribus enim filiorum Ruben per familias faas, & tribus filiorum Gad juxta cognationum numerum,.media quoque tri- bus Manafíe. 15: Id eft, duae femis tribus, acceperunt partem fuam trans ordanem contra Jericho ad orientalem plagam. 16. Et ait Dominus ad Moyfen : 17.*Hsec funt nomina virorum , qui terram vobis divident, : i Eleazar facerdos, & Jofue filius Nun, & [^) ^ 18. Et finguli principes de tribubus fingulis, Ig. Quorum ii ia funt vocabula: De triþu Juda, Ca-leb fi- lius Jephone. »] D De tribu Simeon, Samuel filius Ammiud. I) . De tribu Ben'amin, Elidad filius Chafelon, . De tribu filiorum Dan, Bocci filius Jogli : t3 12 . Filiorum Jofeph de tribu Manaffe, Hanniel filiusEphod: — QO9 l3 "- O ] L . De tribu Ephraim , Camuel filius Sephthan. 25 . De tribu Zabulon, Elifaphan filius Pharnach. 25. De tribu Iffachar, dux Phaltiel filius Ozan. X y$.,3 27. Dä II. Contra fontem Dapbnim.)lnile- illud feuftagnum, quod mare Galilze, brzo. eft tantum cozzra fontem , illum aut itagnum Genefareth ; aut mare "Tiberiadis paffim appellatur in Evvan- fcilicet, qui contra Reblatha eft no- fortaffe ita dictus a elio. tus & celebris laurorum multitudine, ut etiam fub- IQ. U/que ad fordauem. ) ]ordanem urbanum celebre Antiochigm urbis ; fcilicet majorem. Ídem fluvius dici- tur Jordanis minor, donecad lacum & fortaffe noftra Daphne illa eft, cu- jus meminit Jofephus lib. 4. Belli Ju- Genefareth perveniat; major, poft- daici cap. I. quz ad lacum Semecho- quam ab eo lacu egreffusufquead ma- nitem fita eft. D. tamen EHier. Daph- re mortuum decurrit. I9. Simguli principes de zribulbus ffa- nem hane vult effe eam, qua vicina Antiochim eft. VideDonfrerium hic gulis.) INon principes totius tribus , late de hoc, & erudite difputantem. fed principes aliquarum familiarum in Ad mare Ceuereib.) Quod eft mare fua tribu. 542 LIBRI NUMERI 27. De tribu Afer, Ahiud filius Salomi. 28. De tribu Nephthali , Phedael filius Ammiud. 29. Hi funt, quibus x preece perat Dominus, ut dividerent fi- ! liis Ifrael terram Chanaan, b CAPUT XXXV. ": fgnari jubentur urbes & füburbana Levitis,, C? urbes refugii pro bomicidio non «oluntario : lex bomicidii oluntarii , € non voluntarii : unius teflimonio nemo puniendus Zc quoque locutus eft Dominus ad Moyfen in campe- "H ftribus Moab fupra Jordanem contra Tericho : t »]of. 2. *Praci 21- 2-fuis. pe filiis lírael, ut dent Levitis de poffeffionibus 3. Urbes ad habitandum, & fuburbana earum per circuitum: Í utipfi in oppidis maneant, & fuburbana fint pecoribus, ac jumentis : 4. Quae a muris civitatum forinfecus, per circuitum , mille paffuum fpatio tendentur. $. Contra Orientem duo millia erunt cubitij & contra Me- ridiem fimiliter erunt duo millia: ad mare quoque, quod re- f fpicit ad Occidentem, ea: E lem meníura erit, & feptentrionalis plaga sequali termino finietur, eruntque urbes in medio, & foris fuburbana. 6. * De ipfis autem oppidis, quce Levitis dabitis, fex erunt in fugitivorum auxilia fe rf»! Da rata, ut fugiat ad ea, qui fuderit fanguinem, & exceptis his, alia quadraginta duo oppida, 7. id ra fordanem. ) Juxta Jordanem. 1. ö*a pedis, & femis menfuram habuiffe. 4. Mille paffunm [pario fendez- Atque ita fibi nofter interpres cohz- ?47.) Hoc verfu dantur Levitis tan- ret, & confentit ; nam mille paffus , tum mille z5 id e , cübiti, fe- quehti vero dantur bis mille as & duo cubitorum millia idem funt. Rurfis docet paffüum. Geometricum, ( utrobique enim in textu Hebrzo eft feu compofitumRomanum fuiffe quin- eà vox, qua cubitum fignificat) id- que pedumi, cubitum vero facrum ex que ad quamlibet mundi plazam. Va- ri varia, quorum fententias late ex- Villalpando effe duorum pedum, & fe- mis Romanorum : Itaque bis mille cu- plicat Cornel. a Lapide hic, & Serar, biti facri mille paffus Geometricos Ro- in cap. 21. Jofue queft. g. Bonfrerius manos £quant, nec contraria fibi habet hic putat textum flebraicum corru- tum effe, & ex noflro emendandum. noftre editionis vulgatus interpres. 6. Qui fuderis [anguimem. ) Qui ali- 'einde docet paffüm Gra&corum fuif- quetm occiderit nolens , ac nefrius, fe pedum t;igm; cubitum yéró unius Wt dicitur num. 11. & Jofua 2o. 3 :: € A .U T- XXXV. 543 $. Td eft, (imul quadraginta o&to cum fuburbanis fuis. 8. Ipfæque urbes, quce dabuntur de poffeffionibus filiorum Yírael , ab his, qui plus habent, plures auferentur, & qui mi- nus pauc:ïores finguli juxta menfuram hzereditatis fuæ da- bunt oppida Levitis. Ait Dominus ad Moyfen : 1 Io. Loquere filiis Ifrael, & dices ad eos: *Qþando trars- *Deut ! I0. 2; greffi fueritis Jordanem in "terra Chanaan * ir. Decernite, quae urbes effe debeant in prsefidia fugiti-? ]ofuæ .2 vorum . qui nolentes fanguinem fuderint: e 12. In quibus cum fuerit profugus, cognatus occifi non po- terit eum occ1dere donec ftet in confpectu multitudinis, & I caufa illius Judu:etur. I5. * De ipfis autem urblbus., quae ad fugitivorum fubüdxa*geut ): feparantur, 4- 4I- C 14. Tres erunt trans Jordanem, & tres in terra Chanaan, ]0f20 15. Tam filiis I(rael, quam advems, atque peregrinis, ut confugiat ad eas, qui nolens fanguinem fuderit. 16. Si quis ferro percufferit, & mortuus fuerit, qui percuf- fus eít: reus erit homicidii, & ipfe morietur. 17. Silapidem jecerit, & i&tus occubuerit : fimiliter pumetur. 18. Siligno percuífus interierit: percufforis fanguine vin- l dlcabltur. 19. Propinquus occifi homicidam interficiet: ftatim ut ap- [ prehenderit eum , interficiet. 20. * Si per odium quis hominem impulerit, vel jecerit quip- *Deut piam in eum per infidias : 2I. Auti9-II- I2. Donec ffez.) Scilicet homicida $; Llapidem jeeerz , & us occu- Y Duerit , ferniliter punietur.) 91 videlicet Cogratug c;u: mon polerif egm. oc- i&us lapide ftatim expirarit ; fi enim eide;e.) 1n lege enim veteri ob popu- liillius duritiam permiffum erat. co- ab i&u furrexiffet, aut ambulaffet, non gnatis occidere percufforem propin- occidebatur percuffor fed tantum im- penfas curationis lzfo folvebat, ut pa- qui fui abfque alia Judicis condemna- tet Exod. 21. 19. tione quocumqueloco eum reperirent, ut patet num..J9. & 27. I9. Propizquus occife homicidam :m- terfíciet.) Videtur permiflio, non pra- Tres. £rans Tordanem. ). Bofor , ceptum. . Bonfrerius putat etiam ob- Ramoth, & Golan ligatum fuiffe occidere, fi vel in ju- 15. T2m flrz: l[rael, quam advenis, dicio homicida nocens fuiffet declara- «tque peregrinis.) Profelytis tamen , tus, vel evidentia fa&i id conftaret , & ad Judaifmum converfis , aliqui do- quod colligit ex modo loquendi Scri- eent etiam Gentiles in gentilifmo per- pture hoc verfu, ac 21. & Deut. 1g. manentes ]u: afyli habuiffe. num. I2. 13, LIBRI NUMERI 544 21. Aut cum effet inimicus, manu percufferit, & ille mor- tuus fuerit: percuffor homicidii reus erit. Cognatus occifi? ftatim ut invenerit eum, jugulabit. 22. Quod fi fortuito, & absque odio, 23. Et inimicitiis quidquam horum fecerit, 24. Et hoc audiente populo fuerit comprobatum , atque in- ter percufforem, & propinquum fanguinis quaeftio ventilata: 25. Liberabitur innocens de ultoris manu, & reducetur per fententiam in urbem , ad quam confugerat, manebitque ibi, donec facerdos magnus, qui oleo fancto un&tus eft, moriatur. 26. Siinterfe&tor extra iines urbium , quae exulibus depu- tatae funt, . 2T: Fuerit 1 nventus, & percuffus ab -eo, qui ultor eft fan- guinis: absque noxa erit, qui eum occiderit. 28. Debuerat enim profugus u:que ad mortem Pontificis in urbe refidere. Poftquam autem ille obierit, homicida rever- tetur in terram fuam, 29. Haec fempiterna erunt , & legi nibus veftris : tima in can€tis hgbitatio- -us tefimonium 30. Homicida fub teftibus punietur: ad 4uni nullus condemnabitur. 31. Non accipietis pretium ab eo, qui reus eft fanguinis, ítatim & ipfe morietur. 32. Exules, & profugi ante mortem Pontificis nu]lc? modo in urbes fuas reverti poterunt: 33. Ne polluatis terram habitationis veftrae, quae infontium cruore maculatur. Y (eca liter expiari poteft, nifi per ejus fan- guinem, qui alterius fanguinem fuderit. 34- Atque Ab[que z0x4.) Non folum Vabfque Q4. Et boc audiente populo fuerit com- probarum) Ad hanc rem comproban- pona, íed etiam abfque culpa. dam fufficiebat probari nullum odium, g0. $nb tef?ibus. ) Pluribus fcilicet, nullam antea intereos inimicitiam fuif- nonmnuno tantum. íe notatam : hec enim juris prefum- 39* Ne pollaatis terram, 6c.) 'ler- tio fufficiebat, Deut. 4. 42. &Deut. re maculam quamdam afpergit fan- 19. 6. & Jofue zo. 5. guis fufus, quamvis innocentis : ea macula cenfetur abftergi, cum Occi- Q&. Sacerdos mAgmus . meriatzr.) Id ita ftatutum , utfignificaretur Chri- ditur ipfe homicida. fti morte perfe&am libertatem atfe- Nee Aliter expiari poseft.) Nifi fum- rendam, qua ratio litteralis eff. mus Sacerdos forte moriatur ; hzec 27. Ulter famguinis.) Propinquus, enim fufficiens erat expiatio , ut fu- cui competit vingdica. pra num. 25; e 545 CAPU;T XXXV. W& XXXVI. f- 34. Atque ita emundabitur veftra poffeffio,me commorante , vobifcum: Ego enim fum Dominus, qui habito inter filios - lírael. CAMPUJPSXSXUL 1 —Tribus per conmubia non mifceantur , ne po[zffrones conf undantur. i 1. À Ccefferunt *autem & principes familiarum-Gralaad filii *Sup. 1! Machir , filii Manaffe, de fürpe filiorum Jofeph ; locu- 27.1. -- tique funt Moyfi coram principibus Ifrael, atque dixerunt: 2. Tibi Domino noftro przecepit Dominus, ut terram forte l divideres filiis Ifrael, & ut filiabus Salphaad fratris noftri dares poffeffionem debitam patri : 3. Quas fi alterius tribus homines uxores acceperint, fe- l quetur poffeffio fua, & translata ad aliam tribum, de noftra haereditate minuetur. , 4. Atque ita fiet, ut cum jubilzeus, id eft, quinquagefimus annus remiffionis advenerit, confundatur fortium diftributio, & aliorum poffeffio ad alios tranfeat. ii s. Refpondit Moyfes filiis Ifrael, & Domino pïæcipiente, ait : Re&te tribus filiorum Jofeph locuta eft. ? 6. Et hzec lex fuper filiabus Salphaad a Domino promulgata eft :* Nubant, quibus volunt,tantum ut fuz tribus hominibus: "Tob z. Ne commifceatur poffeffio filiorum Iírael de tribu in tri- 7-14 bum. Omnes enim viri ducent uxores de triþu,& cogna tione $s Et fug : $4- Emundabitur.) Mlunda confer- fdlicet, de qua fuiffet maritus filia- C vabitur. rum Salphaad ; nam filii ex eo matri- Me commorante volifcum.) Et ego monio nati de tribu fuiffent patris fui. apud vos ero, vobis favebo , &c. 7: Omnes. enim viri ducent uxores de I.[) Rincipes familiarum | Galaad. ) £ribs , 66 cognatione fua. ) Loquitur Non qui jam acceperant pof- in cafu Moyfi propofito, cum fcili- feffionem in terra Galaad , & eam jam cet agitur de marito dando mulieri, incolere coperant , fed qui trans Jor- qua fit paternorum bonorum hares; hac enim tantum intra tribuma fuam danem accepturi erant, nam &hiGa- laaditz erant, a progenitore Galaad, nubere poterat, ut patet ex Hebrzo, & inter hos filios Ssl!phaad haredita- in quo num. $. ita habetur: Omzis fi- tem accepiff: patet ex Jofue cap.17.3. lia bereditans. bereditatem , &$c. wuni de familia tribus patris fui erzt im uxorem, Q. Et ut filiabus Salphbaad , (4c.) Nide fupra cap. 27. ut accpiant bareditarem — fili dffael, 9. Transíata Ad. aliam tribum.) Eam unufqui[que bareditatem patrum fuorum. Bibi cum Com. Menoch. Tozo L Z2 LIBRIDEUTERONOMII 546 8. Et cun&tee foeminze de eadem tribu maritos accipient : ut haereditas permaneat in familiis, 9. Nec fibi mifceantur tribus, fed ita maneant, $ * liae Sai- 1o. Ut a Domino feparata funt. Feceruntque fi phaad, ut fuerat imperatum. 1rt, Et nupferunt, Maala, & Therfa, & Hegla, & Melcha, & Noa, filiis patrui fui. 12. De familia Manaffe, qui fuit filius Jofeph , & poffeffio, quze illis fuerat attributa, manfit in tribu; & familia patris ea- rum. 13. Heec funt mandata, atque judicia, quae mandavit Do- minus per manum Moyfi ad filios Iírael, in campeftribus Moab fupra Jordanem contra Jericho. -b DEUTERONOMII, HEBRAICE ELLE HADDEBARIM. CAPUT PRIMUM. drevis epilogus eorum, que J/raeli $n deferto contigerant, penaque ánfideli populo iuflicia. L JEc funt verba, qua locutus eft Moyfes ad omnem Iírael trans Jordanem in folitudine campeftri, contra H mare rubrum, inter Pharan, & 'Thophel, & Laban, & Haferoth, ubi auri eft plurimum. 2. Undecim diebus de Horeb per viam montis Seir usque ad Cadesbarne. 3. Qua- I. J & funt vería.) Qua, fcilicet de folitadine camnefivri.) LXX. for;- hoc Deuteronomii libro fe- Pudine ad occidemtem. folitudinem — hanc Aliqui putant quuntur, non, quod aliqui putant, que effe campeftria ha&enus fuperiori libro precefíferunt. Moab; aliiinteligunt de vafta illa Traus fordanem.)Nloyfes non trans- folitudine Arabige , in qua annis 40. ierat Jordanem , íed circa eum con- Hebrai egerunt. fiflebat : dicitur tamen trans Jorda- Contra marerubrum.) Ere nem hac locutus, quia refpe&u ter- ris rubri. giong Ma- r2 promiffe ( juxta quam Scriptura Ubi aurt efl plurimum. ) I.:XX-q ver- folet confignare plagas, & fitus loco- tunt aurifoZinas. rum ) regio hzc.trans Jordanem erat. Q. Uxdecim dsebus.) ïntellige, itur. - r CAPAT L 547 r 3. Quadragefimo anno, undecimo menfe primo die menfis, XT locutus eft Mo E y i f es ad filios Lírael omnia, quae praeceperat illi Dominus , at diceret eis : B 4. *Poíftquam perculfit Sehon regem Amorrlieorum , qui Num habitavit in Hefebon: & Og regem Bafan, qui manfit in Afta- 21.24 roth, & in. Edrai, s. Trans Jordanem in terra Moab.. Cospitque Moyfes ex- ) planare legem , & dicere: 6. Dominus Deus nofter locutus eft ad nos in Horeb, di- cens: Sufficit vobis, quod in hoc monte manfiflis : 7. Revertimini, & venite ad montem Amorrhaorum, & ad cotera, quae ei proxima funt campeítria, atque montana, & humiliora.loca contra meridiem, & juxta litus maris , terram Chananaeorum, & Libani,usque ad flumen magnum Euphraten. 8. En , inquit , tradidi vobis : ingredimini, & poffidete eam,, fuper qua juravit Dominus patribus veftris, Abraham, líaac, & Jacob, ut daret illam eis, & femini eorum po£t eos. - 9. Dixique vobis illo in tempore. Io. * Non potfum folus fuftinere vos: quia Dominus Deus *Exo. Íiodlde Zzz2 vefter ^ 3 Undecizio men(e, prima die menfes.) amiiora l»ca contra meridiem. )j klis Undecimus menfis ab Hebrzis dicitur verbis; & aliis que fequunturhoc ver- Sebet , & refpondet noftro Januario. ficulo mundi plage , finefque Auftra- Locuius eff.) lloc eft, rurfum ea- les, occidentales, & boreales terre dem repetit. promifIe defignantur. Cum ergo di- 4- Qui babizabart im Hefeben. ). lbi CIt - campeftria, montana, &f bumtiliora enim rex illeregiam fuam coliocaverat. Ioca eontra meriditan, Vatus defignat ter- 4e: Afearorb.) De Aftaroth-carnaim r$ promiffz, quod meridiem refpicit. vide di&a-Gen. I4. 5. .Erjuxta Lttus maris rerram Chama- 5. Traus jordamem im tevsa Moab. zeorum.) 'Yerminus elt occidentalis. Tac referenda funt ad verbum Zeeszzs Et Libani , t$c.) '"Verminus Borealis, ef, num. 3. vide füpra lib. Num. cap. 34. mum.7.. 6.. Sufficit "vobis, quod im bhec monte Ufque . 4d fltnem magnum Eupbra- manfiflis.) Floc eft, fatis diuhic com- em.) Nunquam Eebrzi regionem ,. morati eíftis: tempus eít ut hinc rece- qua hic defcribitur infederunt, licetea. datis, & promiffionis terram adeatis. aliquando , uttempore Davidis, & Sa-- g. Revertigini.) Ylebr.werzte vos, lomonis; eorum imperio ut tributa- ltaque praecipitur, ut convertant fe, ria fübdita fuerit. Promifía tamen & accingant ad iter, vel ut intermit- erat ut propria poffidenda, fiin fide fum iter refüumant. perftitiffent, & divina legi paruiffent. d montem Ama.rr/uaruin.) in Cades- Vide Deut. r9. & 8. & g. Barne ad terminos terre promiífe, 8. Tradidi vobis.) ''erram fcilicet, qui locus vel urbs eff ad montes, in qui- O. Saffimere voi. ) Veftrum regi- bus habitant Amorrhai. men, veftrique curam. Vide Exod: I9. & ibi diéta. Caompeffría , 41:11:: montana, G bn- 548 LIBRI DEUTERONOMII vefter multiplicavit vos , & eftis hodie ficut ftellae coeli , plu- V ) rimi. rr. (Dominus Deus patrum veftrorum addat ad hunc nu- merum multa millia, & benedicat vobis, ficut locutus eft.) 12. Non valeo folus ne gotia veftra fuftinere, & pondus, ac jurgia. I3. Date ex vobis viros fapientes, & gnaros, & quorum con- verfatio fit probata in tribubus veftris , ut poþaln eos vobis principes. 14. Tunc refpondiftis mihi: Bona res eft, quam vis facere. 15. Tulique de tribubus veftris viros fapientes, & nobiles, & conftitui eos principes, tribunos, & centuriones, & quin- quagenarios, ac.decanos, qui docerent vos fingula. *Joan I6. Preccepique eis, dicens: Audite illos, & * quod juftam 7- 24- eft» judicate : five civis fit ille; five peregrinus. *Lev. 17. * Nulla erit diftantia perfonarum , ita parvum audietis ut I9-15-magnum : nec accipietis cujusquam perfonam , quia Dei judi- nira 16.1 . cium eft. Quod fi difficile vobis vifum aliquid fuerit, referte Prov .ad me, & ego audiam : 24.23 I8. Preecepique omnia , quae facere deberetis. KEccli Ig. Profe&ti autem de Horeb, tranfivimus per eremum ter- z m ribilem, & maximam folitudinem ; quam.vidiftis per viani ] b montis Amorrhzei ficut praeceperat Dominus Deus nofter.no- C bts Cumque veniffemus in Cadesbarne, 20. Dixi vobis: Veniftis ad montem Amorrhzei , quem Dominug Deus nofter daturus eft nobis. 2r. Vide terram, quam Dominus Deus tuus dat tibi : aícen- de, & poffide eam, ficut locutus eft Dominus Deus nofter pa- INum, tribus tuis : noli timere, nec quidquam paveas. ttamus 13. 9 22. * Et acceffiítis ad me omnes, atque dixiftis : Mi 32. g. viros, I5. Tulique, E$c. nobiles.) I—If:br. £ulz Referte. ad me,) lYanquam ad fü- capita tribuum veffrarum. premum judicem. 17. Nulla ertz diftantia perfonarum.) oI. Vi4eterram. ) Quia Cades-Bar- In Hebrzo eft: Noz agnofcetis facies, ne eft juxta Chanaan , tantum enim intereft mons Idumzea. Unde ex id eft, ea , que in homine apparent, & ad caüfam non faciunt. Cades-Barne miffi fünt exploratores Nec accipietis cuju[quam þerj?mzm.) in Chanaan. Hebr. zez rimebitis a facie vir;. 22. Dixrffis , mittamnus viros. ) Hinc Quia Dei judicinm eff.) Quia cum patet ipfos Hebrzos petiiffe, ut mit- judicatis, Dei vices geritis , qui ju- terentur exploratores , qui, eis an- füifimus eft. nuente Deo, miffi funt. Num. I3. CA URUDUTGE 549 viros , qui confiderent terram, & renuntient, per quod iter débeaínus afcendere, & ad quas pergere civitates. 23. Cumque mihi fermo placuiffet, mifi ex vobis duodecim viros , fingulos de tribubus fuis. d 24. Qui cum perrexiffent, & afcendiffent in montana, ve- nerunt usque ad vallem botri, & confiderata terra, 42. Sumentes de fru&tibus ejus; ut oftenderent ubertatem, attalerunt ad nos, atque dixerunt ; Bona eft terra, quam Do- minus Deus notter daturus eft nobis. 26. Et noluiflis afcendere, fed increduli ad fermonem Do- mini Dei nofiri 27. Murmuraftis in tabernaculis veftris, atque dixiftis : Odit nos Dominus, & idcirco eduxit nos de terra /Egypti , ut tra- deret nos in manu Amorhzei, atque deleret. 28. Quo afcendemus ? nuncii terruerunt cor noftrum, di- centes: Maxima multitudo eft, & nobis ftatura procerior: ur- bes magnae, & ad coclum usque munitze, filios Enacim vidi- mus ibi. 29. Et dixi vobis: Nolite metuere , nec timeatis eos : -3o. Dominus Deus, qui du&or eft vefter: pro vobis ipfe pu gnabit, ficut fecit in /Égypto cun&tis videntibus. 31. Et in folitudine (ipfi vidiftis) portavit teDominus Deus tuus, ut folet homo geftare parvulum filium fuum, in omni via, per quam ambulaftis, donec veniretis ad locum iftum. 4. Et nec fic quidem credidiftis Domino Deo veftro, noa, * 323 Qui preeceifit vos in via, & metatus eft locum, in quo *Exo. tentoriafigere deberetis; no&te oftendens vobis iter per ignem, ä?nï & die per columnam nubis. 4 E A 34. Cumque audiffet Dominus vocem fermonum veftro- rum, iratus juravit, & ait: 45.* Non videbit quispiam de hominibus generationis hujus Num- peffimoe Terram bonam, quam fub juramento pollicitus fum 14 i.: p lm m " patribus veftris. 94-1I- 6 rceter Caleb filium Jephone. Tpfe enim videbit eam, & ipfi dabo terram, quam calcavit, & filiis ejus, quia fecutus - eft Donxinumf Z25 47. Nec p o9. d celum u[que munite.) Kly- 31. Portaviz-) Deduxit,direxit, fovit. erbole. 29 Meratus eft docum. ) Præccglens FKilies Emacim.) Vilios gigantum,; cafira in columna nubis. 96. Secmtus eft.) Caleb fcilicet. gigantes ex poüexis)Enac gigantis. " 530 LIBRI DEUTERONOMTII 37. Nec miranda indignatio in populum , cum mihi quoque iratus Dominus propter vos dixerit : Nec tu ingredicris illuc, 8. Sed Jofue filius Nun minitter tuus, ipfe intrabit pro te. Hunc exhortare, & robora, & ipfe forte terram dividet IHíraeli. . Parvuli veftri, de quibus dixifiis, quod captivi duceren- tur, & filii, qui hodie boni, ac mali ignorant diftantiam, ipfi ingredientur, & ipfis dabo terram, & poffidebunt eam. 40. Vos autem revertimini, & abite in folitadinem per viam E Maris rubri. TNum. 41. * Et refpondiftis mihi : Peccavimus Domino : afcende- 1440.mus , & pugnabimus; ficut preecepit Dominus Deus nofter. Cumque inftru&ti armis pergeretis in montem, Níum.. 42. Ait mihi Dominus : Dic ad eos: * Nolite afcendere, 1442. neque pugnetis, non enim fum vobifcum : ne cadatis coram jnimicis veftris. 43. Locutus fum , & non audiftis: fed adverfantes im perio Domini, & tumentes fuperbia, afcendiítis in montem. 44. Kaque egreffus Amorrhzeus, qui habitabat in montibus, & obviam veniens , perfecutus eft vos, ficut folent apes perfe- qui, & cecidit de Seir usque Horma. 45. Cumque reverfi ploraretis coram Domino; non audivit vos, nec voct veftrze voluit acquiefcere : 46. Sediilis ergo in Cadesbarne multo tempore. CAPU T. IL Beneficiorum populo exbibitorum repetitio, pugne contra zdmmon , C& Moab probibitio , regisque Sebon, C? terre ipfius expugnatio. 1. J)Rofe&tique inde venimus in folitudinem, quae ducit agi Mare rubruni, ficut mihi dixerat Dominus : & circui- 2. Dixit- vimus montem Seir Jongo tempore. Y Aude disa NU T Z 37« Propzer wos. d 4 p u folemz apes.) Cyue magno 20. 12. & infra cap. 3. 25. numero & furore in fe 1 'aceiläntes in- g0. Bon; «c mali diftantism. ) Par- voiant. vuli ; qui nondüm habent nfum ratio- 45- Néz audivit-vor.) N olentesin fis, ut bonum a malo difcernant. gredi in terram promiffam. ;49- Adverfanses . 4mipevdo ü-mizi;) 46. Sediflis.) Sedem habuiflis. Hebr. exacerbaftis 0s Domisi id eft, I« & eut dexerat mibi Dominui.) Sci- repugnafUs ejus verbis, & jufiis; ita- licet Num. 14. 25. que eum; €jufque os, & vultum irri- Cireutüimusmontem Seibr. Idumzam: taflis. * Idumaorum enim pater fuit Efau, 55i CAPUT IL $. Dixitque Dominus ad me: 3. Sufficit vobis circuire montem iftum: ité contra Aquilo- aem : 4. Et populo pr&ecipe dicens: Tram übitis per terminos fra- trum veftrorum filiorum Efau, qui, habitant in Seir, & time- bunt vos. *. Videte ergo diligenter, ne moveamini contra eos. N«- que enim dabo vobis de terra eorum , quantum poteft unius pedis calcare veftigium, quia in polleffionem Efau dedi mon- tem Seir. detis,.aquam emptam 6. Cibos emetis ab eis pecunia,& come haurietis, & bibetis. 7. Dominus Deus tuus benedixit tibi in omni pere manuum tuarum: novit iter tuum, quomodo tranfieris folitudinem hanc magnam, per quadraginta annos habitans tecum Dominus Deus tuus, & nihil tibi defuit. . 8. Cumque tranfiffemus fratres noftros filios E -fau, qui ha- bitant in Seir, per viam campeftrem de Elath, & de Afionge- ber, venimus ad iter, quod ducit in defertum Moab." 9. Dixitque Dominus ad me: Non pugnes contra ;Moabitas, nec ineas adverfus eos przelium, non enim dabo tibi quidquam ffionem. de terra eorum , quia filiis Lot trad?.di Arin poffe 1o. Emim eis vetitum erat alios cibos edere , fi- qui etiam di&tus eff Seir, id eft, pi- lofus. Idumza dicitur mons , quia 'cunde habere potuiffent. regio eft alta, & montofa. 4Aquam emplam baurictis.) LXX. 3. Ite contra Aquilonem.)) Ite verfus «quam men[ura accipietis argento. Vlebr., terram promiffam, qua venientibus Aquas fodzeris eis im argento 5 fodere de /Égypto eft verfus Aquilonem. - enim Hebrai ufurpant pro emere, & . Per rermimos fratrum wveffrerum acquirere ; quem idiotifmum etiam füoraem Efzu.) Làcet enim Num. 20. alibi nofler Interpres retinuit , ut 3 2I. ldumai initio negarint tranfi- Ofce 5. 2. tum Hebrzis, hinctamen, &exnum. 7. Novit iter. tuum. ) Direxit, pre- 6. & og. patet eos Hebreis tandem tranfitum faltem per extrema regionis fperum fecit, & in eo te variis bene- ficiis affecit; dicitur enim. Deus in conceffiffe; hoc enim fignificare vi- Scriptura noffe eos, quibus peculia- detur particula illa, per zerzzaos. riter bene vult, ac bene facit. B. Onantum poteft. unius pedis calca- NrL4 rb defuit ) LÓXX. retinen- re veffigium.) Neminimum quidem, tes Hebraicum idiotifmum , vertunt : Proverbialis loquendi formula. 6. Giios emetis ab eis pecunia, E$ co- eon tndigurfli verbo. medetis) ltaquelicet eis quotidie man- 9. Filii: Lor. ) Moabitis, ficut & in- fra num. 1g. filii Lot funt Ammoni- na.deplueret ,. nullo tamen p?æcepto. [ 552 LIBRI DECTERONOMII 1o. Emim primi fuerunt habitatores ejus , populus magnus, & validus, & tam excelfus ut de Enacim ftirpe, 11. Quafi gigantes crederentur, & effent fimiles filiorum "UC .f Enacim. Denique Moabitze appellant eos Emim. 12. In Seir autem priug habitaverünt Horrheei, quibus ex- — pulfis, atque deletis, habitaverunt filii Efau, ficut fecit Hfrael 1n terra poffeffionis fuze ; quam dedit illi Dominus. 13. Surgentes ergo ut tranfiremus torrentem Zared , veni- mus ad eum. 14. Tempus autem, quo ambulavimus de Cadesbarne usque ad tranfitam torrentis Zared triginta, & octo annorum fuit: donec confumeretur omnis generatio hominum bella:orum de càftris, ficut juraverat Dominus. 15. Cujus manus fuit adverf rum medio: um eos, ut interirent de caftro- 16. Poftquam autem univerfi ceciderunt pugnatores, 17. Locutus eft Dominus ad me, dicens : 18. Tu tranfibis hodie terminos Moab, urbem nomine Ar: 19. Et accedens in vicina filiorum Ammon, cave, ne pugnes contra eos, néc movearis ad praelium: non enim dabo tibi de terra filiorum Ammon, quia filiis Lot dedi eam in poffeffionem. ao. 'lTerra gigantum reputata eft, & in ipía olim habitave- runt gigantes, quos Ammonitze vocant Zomzommim , 21. Populus tz: Moab enim & Ammon duo Lot | filii ex duabus filiabus extitere. Scut fecit lfrael pm rerra polje fsonis fua. ) Scilicet in terra duorum regum -4f. ) Urbs regia Moabitarum. —Og, & Sehon: necdum cetcram ter- IO. Emme primi fuerunt babitatores ram promiffam inoerefii erant Hiaelita. ejns.) Ante Moabitas ealocatenuerunt. 13. Torrenrem Zk:ffd.) Eft torrens &ccommemorat Movfes,ut Hebrai defluens in mare mortuum. exemplo Emim a fuis-fedibus pulfis, i4q. Homirum bellaterum. ) lta vo- fiduciam concipiant occupandz Cha- cantur , qui vigefimum atatis annum nanza. z Imim autem dicuntur, qua- expieverunt. fi terribiles propter immanem proce- Szcut jurawerat Dominu.) Num. ritatem, & vires; myyw Ema,enim in Cap. I4. 2I fHlebrzeo eft terror. Alir deducunt ad I5. Cojus mauus fuit. adwerfum . eos. ) DN amaa , id eft, cubitus , quafi di- Domini vindica, ut plurimi more- cas, viri cubitorum, fcilicet multorum. rentur immatura morte. II. Sumifes frizorzsm Enacia.) Qui ha- Ig. Fi;sLoz.) Ammonitis, & Moa- biti fünt omnium proceriffimi givantes. itis. J I2. Prius babitawerunt Horrzi.)Quos. 20. I» ipía.) Ammonitide. Genef. 14. 6. percuffit Codorlahomor Zomzommim.) Nli funt, qui Gen. vaftans montana Seir. Mafius Jofue 12. I4. 5. vocantur ZwzZz : fignificat au- 4. putat , Horraos fuiffe T'roglodytas. tem vox Zomzommim. 1. flagitiofos * CAPUT IL 553 » 1. fopulus maghus , & procera longitudinis, ficut Enacim, quos delevit Dominus a facie eorum, & fecit illos habitare pro eis, 22. Sicut fecerat filiis Efau., qui habitant in Seir, del 6'[18 (- Horrhaeos, & terram eorum illis tradens, quam poffident us- j que in praefens. E .25. Hevseos quoque, qui habitabant in Haferim usque Ga- [* zan, Cappadoces expulerunt: qui ezreifi de Cappadocia, de- leverunt eos; & habitaverunt pro illis. - 244. Surgite, & tranfite torrentem Arnon : ecce tradidi in manu tua Sehon regem Hefebon Amorrhaeum, & terram ejus €«D »s-2 €D incipe poffidere, & committe adverfus eum praelium. 2$: Hodie incipiam miitere terrorem , atque formidinem z tuam in populos, qui habitant fub omni coelo : ut audito no- mine tuo paveant, & in morem parturientium contremifcant , & dolore tenean:ur. $9 Nutl'n. 26. *Mifi ergo nuntios de folitudine Cademoth ad Sehon regem Hefebon verbis pacificis, dicens : 2I.2I1. 27. 'Tranfibimus per terram tuam , publica gradiemur via: E non declinabim 1 Is is neque ad dexteram , neque ad finiftram. 28. Alimenta pretio vende nobis, ut vefcamur: aquam pe- cunia tribue, & fic bibemus. "l'antum eft, ut nobis concedas . tranfitum. 29. Sicut fecerunt filii Efau, qui habitant in Seir, & Moa- bit&e , qui morantur in Ar, donec veniamus ad Jordanem , & tranfeamus ad terram, quam Dominus urus eft Deus nofter dat nobis. 30. No- & fceleratos. Il. inufitate magnitudi- 26. Mifiz ergomuntios.) Vide Nufn. nis. IlI. famofos, & celebres. 2I. 2]TI. .91.. Er fecit. ) Dominus. De folitudine Cadezmot b. ) Quam ad Illos. ) - Ammonitas. orientale latus regionis. Moabitice Habitare pro i. ) Pro Zomzom- conftituit Adrichomius. mim. 28. Tastum eff.) 'Vantum requiri- mus. 23. Cappadoces expulerunt. ) In He- brao hi Cappadoces appellantur Caph- 29. Sicut fecerunt felip Efam,) Per thorim, nec funt illi; qui per Afiam extrema ditionis fuz, ut dixi num. 4. minorem ad Pontum Eiuxinum ex- Er Moabita, qui morantur in Ar.) kor- tenduntur, fed alii, qui Paleftinam go Moabitz tranfitum aliquem in li- incoluerunt. mitibus Ar dederunt Hebrais, fed QS. Sub emmi c«lo. ) Ad quos fama paulo poft fibi timentes mutato con- rerum a me pro te geftarum perveniet. filio negaverunt. .Aaaa Bibl. cum-Com. MenoAc/J. Tor.n. L DN LIBRI DEUTERTONOMTI 554 50. Noluitque Sehon rex Hefebon dare nobis tranfitum : quia induraverat Dominus Deus tuus fpiritum ejus, & obfirmave- rat cor illius, ut traderetur in manus tuas , ficut nunc vides. Amos 31. Dixitque Dominus ad me : * Ecce coepi tibi tradere .. 9. Sehon, & terram ejus, incipe poffidere eam. " . 32. Egreffusque eft Sehon obviam nobi scum omni po'p'ul;c') fuo ad praelium in Tafa. 33. Et tradidit eum Dominus Deus nofter nobis : percuffi- musque eum cum filiis fuis, & omni populo fuo. 34. Cuné&tasque urbes in tempore illo cepimus, interfectis habitatoribus earum , viris, aC mulieribus, & parvulis. iNon reliquimus ix eis quidquam. 35. Absque jumentis, quae in partem venere praedantium & fpoliis urbium , quas cepimus 46. Ab Aroer, qua eft fuper ripam torrentis Arnon, oppi- do quod in valle fitum efl usque Galaad. Non fuit vicus, & civi:as, quae noftras effugeret manus : omnes tradidit Dominus Deus nofter nobis, . 37. Absque terra filiorum Ammo n, ad quam non acceffi- mus : & cunctis, queze adjacent torrenti Jeboc, & urbibus mon- tanis, univerfisque locis, a quibus nos prohibuit Dominus Deus nofter. QG ATU -T À Pugna contra Og regem Dafan, & le&tus ejus, atque fors duarum Jemis citra. SFordanem : precatur Moyfes, ut. liceat ü'il)thz e ei terram promi[]am ingredi. Num. I. F'Taque converfi afcendimus per iter Bafan: * egreffusque 21 32* ^ eft Og rex Bafan in occurfum nobis cum populo fuo a , Infíia bellandum in Edrai. P À 3 i 2. Dixitque Dominus ad me: Ne timeas eum: quia in manu tua traditus eft cum omni populo, ac terra fua: faciesque ei NNum:* ficut fecifti Sehon regi Amorrhaeorum : qui habitavit 1n He- 21-24- febop, 5.* Tra- 20. Indsrzverat.) Non molliendo, 37. Terrenti 7eloc. ) Ubi Jacob lu- & infle&endo cum poffet, &atus eft cum Angelo Gen. 32. 22. 32 Egreffesque eff , Efc) Hiftoriam pertinetque ad Ammonitas. habes Num. 21. 23. & deinceps. I. LíGreffefgue , $c.) Hoc prelium 34- Fnterfettis babitatoribus 3. Gast) habes defcriptum INum. 21. 33. - usxta preceptum Domini, ut patet & deinceps , ubi eadem prope- infra cap. 20. 16. qua& hic reperies. E PL f CAPüT TIE. 355 d 3. * Tradidit ergo Dominus Deus nofter in manibus noftris Num. « etiam Og regem Bafan, & unwerfum populum ejus: percuffi- 2133 musque eos usque ad internecionem, 4. Vaftantes cunétas civitates illius uno tempore. Non fuit oppidüm , quod nos effugeret : fexaginta urbes, omnem re- gionem Argob regni Og in Bafan. . Cun&se urbes erant munitze muris altiffimis ,. portisque, & ve&tibus, absque oppidis innumeris, quae non habebant muros. 6. Et delevimus eos, ficut feceramus Sehon regi Hefebon, difperdentes omnem civitatem, virosque, ac mulieres, & par- vulos : 1. Jumenta autem , & fpolia urbium diripuimus. 8. 'TTulimusque illo in tempore terram de manu duorum re- gum Amorrhaeorum, qui erant trans Jordanem : a torrente Arnon usque ad montem Hermon, & Amorrhzei Sanir : 9. Quem Sidonii Sarion vocant, Io.* Omnes civitates, quae fitze funt in planitie . & univer- "Infr. fam terram Galaad, & Baían usque ad Selcha , & Edrai civita- 4: 48- tes regni Og in Bafan. 11. Solus quippe Og rex Bafan reftiterat de ftirpe gigantum. Monftratur le&us ejus ferreus, qui eft in Rabbath filiorum Ammon novem cubitos habens longitudinis, & quatuor lati- tudinis ad menfuram cubiti virilis manus. 12. Terramque poffedimus tempore illo ab Aroer, quse eft fuper ripam torrentis Arnon , usque ad mediam partem mon- Num. tis Galaad : & civitatestillius * dedi Ruben , & Gad. Aaqa3 13. R e- 5?-29- 4 4. Argeb. ) Edt eadem regio cum 9. Sidoni Sariez.) Mons ergo Her- Bafan , ex D. Hier. de locis Hebrai- mon vocatur Sarion, & Sanir, voca- cis, & Adrichomio. tur & Sion, vel Seon, ut patet cap. S. Munite muris, 6c.) Idem de his 4- 48- urbibus habetur 3.. Keg. 4. I3. He II. $o/gs .. . reffzterat de J/f';rpe gi- ganrum. ) Intellige in. regione illa: tamen urbes ita grandes, munite, & Obfcrate, fubinde vocantur vici, & nam alibi adhuc extitiffegigantes , pa- villz, ut fupra INum. 52. 41. & infra tet num. I 254 Jofue 15. 14. 1. Pa- hoc cap. I4. & Jofue r3. 3o- ral. 2o. 6. In Rabbatb, ) Hac poftea di&a eft 9. Híque ad montem Herzmon. ) Her- mon mons pars eft extrema montis Philadelphia , tefte S. Elier. de'locis Galaad trans Jordanem. 'lotusenim Hebraicis. mons Galaad dicitur , at in varlis 1o- Culiti viiilis m E : A. ) Hgbr, (cenm- eis vària habet nomina- du cnbilum Viri. - —— " 555 LIBRI DEUTERONOMII ig.- R eliquam autem partem Galaad, & omnem Bafan regni Og tradidi medize tribui Manaffe, omnem . re N ^ gionem Argob : cunctaque Bafan vocatur terra gigantum. 14. Jair filius Manaffe poffedit omnem regionäm Argob us- que ad terminos Geffuri, & Machati. Vocavitque ex nomine fuo Bafan, Havoih Jair, id eft, Villas Jair, usque in praefentem ) diem. 15. Machir quoque dedi Galaad. - I6. Et tribubus Ruben, & Gad dedi de terra Galaad usque ad torrentem Arnon medium torrentis, & confinium, usque ad torrentem Jeboc , qui eft terminus filiorum Ammon : . 17. Et planitiem folitudinis, atque Jordanem, & terminos Cenereth , usque ad mare defe:ti; quod eft falfiffimum, ad ra- dices montis Phafga contra Orientem. 18. Preecepique vobis in tempore illo, dicens : Dominus Deus vefter dat vobis terram hanc in haereditatem, expediti praecedite fratres veftros filios Ifrael omnes viri robufti : 19. Absque uxoribüs, & parvulis, atque jumentis. Novi enim, quod plura habeàatis pecora, & in urbibus remanere de- bebunt, quas tradidi vobis, 20. Donec requiem tribuat Dominus fratribus veftris, ficut vobis tribuit : & poffideant ipfi etiam terram, quam daturus eft eis trans Jordanem: tunc revertetur unusquisque in poffet- * Num. fionem fuam , quam dedi vobis. p Jofue quoque in tempore illo praecepi, dicens: Oculi L»] 718- tui vid erunt, qua3e fecit Dominus Deus vefler duobus his re- gibus: fic faciet omnibus regnis , ad'iuee tranfiturus es. 22. Ne 1.4. J«ir füus Manaffe. ) Nepos: laad; nam Rubenite etiam & Gadi- filios. Hebrai enim omnes pofteros vocant te ejus partem habebant. 17. Terminos Cenereth.) Mide di&a Ufaue in pra[entem diem-) Ylgc Abu- fupra num. 34. I1. lenfis putat addita ab Efdra, & non 'eífe Moyfis verba, quod longum ali- Ufgue ad mare deferti.) Mare mor- quod tempus antecedens denotare vi- tuum., fivelacum Afphaltitem. Num. Sed non eft neceffe : fatis 34« 23X I2. deantur. 18. Pracedite fratres v enim elt, fi tempus aliquod intercef- eff'ros. ) Ar- ferit, quo toto eademaliqua res con- mati in Chanaan. tinuata fuerit, ut dici polfit, z/gzei» 2o. Donec requiem , &c.) Donec de- gprafentem diem monfratur. bellatis Chananzis, terrz divifio fadta 3. Macbir.) Pofteris Machir. fit; quod bellum atque divifio annos Dedi Galaad,) ld eft, partem Ga— quatuordecim tenuit ex Abulenfi. A € APUJ!T HL&IV, 552 ll ! 22. Ne timeas eos : Dominus enim Deus vefter pugnabit pro H vobis. 23. Precatusque fum Dominum in tempore illo, dicens : . 24. Domine Deus, tu coepifti oftendere fervo tuo magni- tudinem tuam, manumque fortiffimam. Neque enim eft alius Deus, velin coelo, vel in terra; qui poffit facere opera tua, & comparari fortitudini tuse. 25. 'Tranfibo igitur, & videbo terram hanc optimam trans Tordanem , & montem iftum egregium , & Libanum. 26. Iratusque eft Dominus mihi propter vos, nec exaudivit me, fed dixit mihi : Sufficit tibi: nequaquam ultra loquaris de , um hac re ad me. 23. Afcende cacumen Phafga, & oculos tuos circum fer ad Occidentem, & ad Aquilonem, Auftrumque, & Orientem , & *Infr. afpice. * Nec enim tranfibis Jordanem iftum. 51. 2. 48. Precipe Jofue, & corrobora eum, atque conforta: quia & 34- ipfe preecedct populum iftum ; & dividet eis terram, quam 4 vifurus es: 29. Manfimusque in valle contra fanum Phogor. 2 CAPUT IV. Exbortatur Moyfes ad [ervoanda Dei pracepta, comminando trans- gre[[foribus , probibet omnem imaginem, que ad idololatriam in- duceret , fuam pradicit mortem, tresque urbes refugii feparat. t.T?T nunc Ifrael audi praecepta, & judicia, quze ego doceo 'j te: ut faciens ea, vivas, & ingrediens poffideas terram, quam Dominus Deus patrum veftrorum daturus eft vobis. 2. Non addetis ad verbum, quod vobis loquor, nec auferetis ex Aaaa3 tum murmuris, unde mihi orta occafio 25. Tranfrbo igitur , &c.) Quuafi di- cat, quefo tranfeam, & videam terram, incredulitatis, cum virga petram per- Vide pro qua quadraginta annis laboravi. cuterem ad eliciendas aquas. Montem iflum egregnum. ) Mlontem dida Num. 20. I2. &g. Cezrra fanum Phogor. ) Hebr. Moria, inquo Abraham obtulit Ifaac, contra domum, id elt templum Phogor. in quo edificanda ell Sion, & templum. I. Alii putant fermonem effe de monti- T faciens ea , vivas. ) Vitaprg- bus Bethel , qui & altiores , quam fenti diuturna, & profpera. mons Moria, & Jordani viciniores, 2. Non Aaddetis . zec anuferetis. ) nec multum a Jericho remoti funt. TNe addatis aliquid ei repugnans; neve auferatis eam vitiando, & mutilando. 26. Propttr "vos. ) yefh'um pecca- .x 558 LIBRI DEUTERONOMII ex eo : cuftodite ma .ndata Domini Dei veftri, quae ego prze- Cipio vóbis. - um 3- * Oculi veftri viderunt omnia ; qua& fecit Dominus contra ?5* 4* Beelpheg dio veftri. or; quomodo contriverit omnes cultores ejus de me- 4 Vos autem , qui adharetis Domino Deo veftro, vivitis univerfi usque in preefentem diem. $- Scitis, quod docuerim vos praecepta, atque juftities, figut mandavit mihi Dominus Deus nieus: fic facietis ea in terra, quam poffeffuri ettis : 6. Et obfervabitis, & implebitis opere. Hsec eft enim ve- ftra fapientia, & intelle&us coram populis, ut audientes uni- verfa praecepta haec, dicant: En populus fapiens, & intelli- gens, gens magna. .7. Nec eft alia natio tam grandis, quz habeat deos appro- pinquantes fibi, ficut Deus nofter adeft cun&tis obfecrationi- bus noftris. 8. Qua eft enim alia gens fic inclyta, ut habeat ceeremo- nias, Juftaque judicia , & univerfam legem, quam ego propo- nam hodie ante oculos veftros ? 9. Cuftodi igitur temetipfum, & animam tuam folicite. Ne obliviícaris verborum, q 1326 viderunt oculi tui, & ne excidant de corde tuo cunétis die " s vitee tuae. . Docebis ea filios , ac nepotes tuos, IO A ni Y3 1n quo ftetift: coram Domino Deo tuo in Horeb, qu iu ! locutus eft mihi, dicens: Congrega ad me pop ut audiant fermones meos, & difcant timerc me ommni te ;ore, quo vivunt in terra, doceantque filios fuos. *Exo II. :ceffiftis ad radices montis, qui *ardebat usque àd 19-I8coelum : erantque in eo tenebrae , & nubes, & caligo. 12. Lo- 3- Quz fccz* Dominus cogtra. Beelpbe- 2 Apprap;zquzmtä: ff&. ) Faventes & intentos ad benefaciendum. gor , 6c. ) Occifis fcilicet viginti qua- ..... tvor milibus hominum, ut habetur Q. Coflod; sgipur tegueripfenma 6 api- um. 25. 9. mam tuam [olicire.) Ne aliquid facias, *6. . F. cj?ïa faþimt:',z, Ef zntelle&izs co- v«l animo, decernas facere , quod huic ram pepnls.) Quafi dicat; hec lex legi fit contrarium. eft, cujus obfervatione apud ceteras Verborum.) Rerum,& portentorum. nationes nomen habebitis ,. quod in II. Moeuiis , qui ardebar ufque ad cc- zebus agendis fitis fapientes, & intel- l«m.) MontisSina , Hebr. »/aue adéer ligéntes. «5l , ufquead medium colum, '. ,CAPUT Iv. 559 1. Locutüsque eft Dominus ad vos de medio ignis. Vocem verborum ejus audiftis, & formam penitus non vidiftis. 13. Et oftendit vobis pactum fuum, quod przecepit, ut face- retis, & decem verba, qua fcripfit in duabus tabulis lapideis. 14. Mihique mandayit in illo tempore, ut docerem vos cae- remonias, & judicia, qu&e facere deberetis in terra, quam poffeffuri eftis. Non vidiftis 15. Cuftodite igitur folicite animas veftras. aliquam fimilitudinem , in die, qua locutus eft vobis Dominus in Horeb de medio ignis: L 16. Ne forte decepti faciatis vobis fcu lptam ümiülitqudinem3 aut imaginem maículi, vel foeminze, 17. Similitudinem omnium jumentorum, quzx ,funt; fuper terram, vel avium fub coelo volantium, 18. Átque reptilium , quae moventur in terra, five pifcium, qui fub terra morantur in aquis : 19. Ne forte elevatis oculis a d coelüm, videas Solem, & Lunam,& omnia aftra coeli , & errore deceptus adores ea, & colas, quze creavit Dominus Deus tuus in minifterium cunctis gentibus, quse füb coelo funt. " . 20. Vos autem tulit Dominus, & eduxit de fornace fefrea F&gypti, ut haberet populum hareditarium, fïcut eft in prae- fenti die. , 21. * Iratusque eft Dominus contra me pro pter fermones * Sup, veltros, & juravit, ut non tranfirem Jordanem, nec ingrede- 1. 37- rer terram optimam , quam daturus eft vobis. 25. Ecce 13. Patum fuum.) Legem, que eft .16. Mafiuli ,. vel femine.) Mafcu- conditio pa&i inter Deum,& vos initi. li, ut Beli, five Baalis, feeminz, ut I5.. Cuffodite igitur [olicite, amimas we- A ftartis. i ffras.) llebrza cum Vatablo ita figni- 19. In mirzif;erizm, &c,) Cujufmo- ficantius vertunt: ezvere ergo accurate, di funt fol, luna, &c. quam vobis eft chbara anima 'vefira ; ne fcilicet lepem Dei violetis, fed eam QO. De fornáce ferrea. JEgypti.) De cuítodiatis: qui enim eam cuftodit, fervitute duriffima, qu&vos quafi for- cultoditanimam fuam. nax ferrea aduffit, & conclufit , ,ut Non "widiffss aliquam. fimilitudinem , nullum patereteffugium. Similis me- ££c. i2 Horzb.) In monteaudiftis Deum taphora eft Ifaie 49. 1o. Llegi te z loquentem, fed nullam ejus figuram camino paupertatis. Eit etiam allufio vidiftis; quare nec debetis conari fcul- ad fornaces lateritias, quibus addicti fuerant Hebrai ptili aliquo , aut alia fimili ratione . in Aïjgypto.. Vide imaginem ejus imitari. Exod. 5. 7. ** 460 LIBRI DEUTERONOMII 22. Ecce morior in hac humo, non tranfibo ]ordanem * VOS . tranfibitis, & poífidebitis terram egregiam. 23. Cave, ne quando oblivifcaris pacti Domini Dei tui, quod pepigit tecum, & facias tibi fculptam fimilitudinem eo- rum , qua fieri Dominus prohibuit : Hebr. 24. * Quia Dominus Deus 12-29- cemulator. tuus ignis confumens eit Dgus 5 25. Si genueritis filios, ac nepotes, & morati fueritis in ter- ra, deceptique feceritis vobis aliquam fimilitudinem, patrantes malum coram Doming De O veliïroD ut eum ad iracundiam pro- vocetis : - 46. 'Teftes invoco hodie coelum , & terram, cito perituros vos effe de terra, quam tranfito Tordane pofleíturi eftis : non habitabitis in ea longo tempore , fed delebit vos Dominus. 27. Atque difperget in omnes gentes, & remanebitis pauci in nationibus; ad quas vos du&turus eft Dominus, 28. Ibique fervietis diis, qui hominum manu fabricati funt, ligno, & lapidi, qui non vident z , nec audgint, nec cgmedunt, nec odorant. 29. Cumque quaefieris ibi Dominum Deum tuum, invenies eum: fi tamen toto corde quaefieris, & tota tribulatione ani- mee tuce. 3o. Poftquanf te invenerint omnia, quze praediéta funt, no- viffimo au'em tempore reverteris ad Dominum Deum tuum, & audies vocem ejus. A " 51. Quia . Q4. Dens tuus 1gnis coufumens. eft.) modum reipfa contigit Dan. 3. & futu. Deus injurie fibi illate vindex eft, rum rurfum predicitur Jerem. 5. rg. eamque acerrime punit inílar Oomnia vaflantis. —ig'nis 29. Ez tota tribulatione. ) ln vera contritione ; & converfione ; Deus Q6. Ttffes imvaco celum j E$ zerram.) enim peccatori peccatorum pceniten- Species eft juramenti per. creaturas, ti reconciliatur. in quibus fpecialiter relucet Deus. Sic 30. Te imvenerint. ) Comprehende- lfaias cap. 1. num. I. ceelum, terram- rint, eft Hebraifmus. que compellat, cum ait: 4Jg4zze c«lz, Reverteris ad Deminum, €5c.) Hac &$ auribus pereipe terra. omnia propheticedidtafunt, &reipfa Q7. Pauci.) Hebr. wiri sumeri, id ita contigit in ipfa captivitate Dabylo- eft ; pauci numero. nica , a qua Judaos poenitentia ductos 29. Ligno, 6 lapidr.) Idolis exligno, in fuam terram Deus reduxit, & five vellapide; dicuntur autem ifraclite ad litteram , five allegorice 1mplebi- hifce 1dolis fervituri, quia vel inviti tur in fine mundi, cum Judzorum re- ad id compellendi erant, quemad- liquie falva fient. C APA T IVM. 55t r. Quia Deus mifericors, Dominus Deus tuus eft: non dimittet te; nec omnino delebit, neque obli&fifc;tur pa&i , ig quo juravit patribus tuis. 32. Interroga de diebus antiquis, qui fuerunt ante te ex die, quo creavit Deus hominem fuper terram; a fummo coelo us- que ad fummum ejus, fi facta eft aliquando hujufcemodi res, aut umquam cognitum elt, 3. Ut audiret populus vocem Dei löquentis de medio ignis, V ficut tu audifti, & vixifti. (1) deretur, & tolleret fibi gentem 34. Si fecit Deus, ut ingre de me dio nationum, per tentationes, figna, atque portenta, per pugnam , & robuftam manum , extentumque brachium, & horribiles vifiones , juxta omnia, quae fecit pro vobis Domi- nus Deus vefter in /Egypto , videntibus oculis tuis: 35. Ut fcires, quoniam Dominus ipfe eft Deus; & non eft alius preeter eum. 36. De coelo te fecit audire vocem füam , ut doceret te, & in terra oftendit tibi ignem fuum maximum, & audiíti verba illius de medio ignis , 37. Quia dilexit patres tuos, & elegit .femen eorum poft eos. * Eduxitque te praecedens in virtute fua magna ex /Egypto, "Exo. 48. Ut deleret nationes maximas ; & fortiores te in introitu 13:21- tuo : & introduceret te, daretque tibi terram earum in poffef- fionem , ficut cernis in praefenti die. 39.Scito (1) Vixilli. I edit. Sixt. legstur : Vidifli. 51- Jp quo juravit.) Quod juravit. : Per fentetian&:.- k) Signa, & prodi- 42. Interroga de diebus amtiquis. ) "a. De faáis, que contigerunt in diebus Horribiles wifrone:.) In. tenebrarum triduo , de quibus Sap. I7. & 18. antiquis. 44 fummo celo ufgque ad (ummum ejus.) 36. Es im terra offendit, tibs. ignem Hebr. a4£/ ex£rezo celi ufque, Ad extre- maximum.) Quia ignis ex Sina pro- mum ejw: ab oriente ufque ad occi- dire videbatur: mox vero fupra eum dentem , quafi dicat : cognofce ea, ex cclo, id eft , ex aere formari, & que toto orbe nunquam apud homi- nesalicubi contigerunt. Similis phra- defcender$ videbatur. fis eft Matth. 24. 51. 37. Pracedens in virtute.) Per An- Gh- 3 Audifli , & vixifli.) Inftar mi- gelum in columna nubis. raculi fuit, quod tu vocem Dei tam terribilem ex Sinaaudires, & viveres 38- Siewt cernis im pra[enti díc.) Jama "*enim deletis Schon, & Og repibus de quo rurfum cap. 5. num. 24. cum íuis exercitibus , & populis id 34. Ut ingrederetur , & tollere;.) Ut procederet ad tollendum. impleri ceeperat, Bibl. cum Com. Menoch, Toz. D. Bbbb 562 LIBRIDEUTERONOMII 39. Scito ergo hodie, & cogitato in corde tuo, quod Domi- nus ipfe eft Deus in coelo fürfum, & 1n terra deorfum, & non fit alius. 40. Cuftodi praecepta ejus, atque mandata, quse ego prae- Cipio tibi: ut bene fit tibi, & filiis tuis poft te, & permaneas multo tempore fuper terram, quam Dominus Deus tuus datu- rus ett tibi. INum. 41.* Tunc feparavit Moyfes tres civitates trans Jordanem ad 3514 orientalem plagam; 42. Ut confugiat ad eas, qui occiderit nolens proximum fuum, nec fibi fuerit inimicus ante unum & alterum diem, & ad harum aliquam urbium poffit evadere : *Jof. 43. * Bofor in folitudine, qua fita eft in terra campeftri de 20. $. tribu Ruben: & Ramoth in Galaad, quze eft in tribu Gad: & Golan in Bafan, quz eft in tribu Manatfe 44. lfta eft lex , quam propofuit Moyfes coram filiis Ifrael, 45. Et haec teftimonia , & caeremonize , atque judicia, quae locutus eft ad filios Ifrael , quando egreffi funt de £gypto, 46. 'Trans Jordanem in valle contra fanum Phogor in terra Sehon regis Amorrhaei, qui habitavit in Hefebon, quem per- cuffit Moyfes. Filii quoque Ifrael egreffi ex /Egypto. 47. Poffederunt terram ejus, & terram Og , regis Bafan, duo- rum regum Amorrhaeorum, qui erant trans Jordanem ad folis ortum : 48. Ab Aroer , quze fita eft fuper ripam torrentis Arnon, usque ad montem Sion , qui eft & Hermon, 49. Omnem planitiem trans Jordanem ad orientalem plagam usque ad mare folitudinis, & usque ad radices monti; Phafgg. CAI?UT 4I. Separavit Moyfes tres cgvitates. ) hic enim Sion erat ab alia Jordanis Vide Num. cap. 55. parte, & Hebraice fcribitur per /;Z/z, 48. U(que ad'mentem Siom, qui e/?rff Sion vero templi fcribitur per zzade. Hermog.) Alius eft hic Sion mons, a 49. u 'ïfue 44d Mare folitudini;.) Mare Sion monte Hierofolymae, & templi ; mortuum, fivelacus Afphaltites. g *æ* X 565 - C ATUET V. Praceptorum decalogi repetitio €? explanatio, & de timore filio- rum Jfrael, cum Dei xoocem audiffent, & montem ardere vidillent. 1. V/ Ocavitque Moyfes omnem Ifraelem, & dixit ad eum : Audi Ifrael ceeremonias, atque judicia, quae ego lo- quor in auribu s veftris hodie : difcite ea, & opere complete. 5. Dominus Deus nofter pepigit nobifcum foedus in Horeb. 4. Non cum patrib us noftris iniit pa&tum, fed nobifcum , *Exo. 20.2. qui in pr cefentiarum fumus , & vivimus. Levit. 4 Facie ad faciem l ocutus eft nobisin monte de medio ignis. & medius fui inter Dominum, & vos in pgim $. Ego fequefter, tempore illo, ut annunciarem vobis verba eju s: timuiftis enim go.rr. ftis in montem , & ait: * Exo. ignem, & non afcendi 20. 3. 6.* Ego Dominus Deus tuus , qui eduxi te de terra JEgypti, Pfalm de domo fervitutis : $0.10. U .*'Non habebis deos alienos in confpettu meo. *Exo. 8. *Non facies tibi fculptile, nec fimilitudinem omnium , 2o. 4. qua in coelo funt defuper, & quse in terra deorfu 1']]; & quæ Levit. 20 I. verfantur in aquis fub terra. Pfalm Bbbb2 9' : Non 96-7- I. f ) Mzem I;/F;ze!?m;) Univerfum po- internuntio, & ita ut vocem audirent, loquentem autem non viderent. pulum : adfuerunt enim omnes, ec ut indicatur cap. 29. num IO. &. Ego fequefler, & medius fui. ") Ex- difficile fuit Deo vim Moyfis voci go Moyfes mediator fuit inter Deum addere, ut ab omnibus poffet exau- & populum , ut ait Apoftolus ad Ga- diri. lat. 3. I9. . Nom cum patribus noffris initt pa- us 6. De dome [ervirutis. ) Klebr. 4e üum, fed mabifiwz.) Non veterib domo firverum, de ergaflulo , de - ilis Patriarchis Abraham , Ifaac, & gvpto, ubi duriffimam ferviebas fer- Jacob, legem dedit , fed nobis.' Su- vitutem. pererant enim adhuc ex iis , qui vive- . Non babebis Deos alienos in cen[pe- bant tempore dat& legis in monteSi- Hs meo.) LXX. & Chald. Pzater mes na: & ut nulli fupereffent , adhuc di- unus enim eft Deus, cetera falfa funt ci poterat, iniit pa&um nobifcum , id numina errore hominum inducta. eft, cum populo noftro ; populus enim Q. Nenfacies tibi fculptile.)) Superio- durat, quamvis finguli cives morian- ri verficulo vetuit falforum Deorum tur. 4. Facie ad faciem. ) Non quafi cultum, nunc vetat eorum fimulacra, formam, autípeciem ejus videritis, ]taque imagines, quod vo'lunt ha- retici, non prohibentur, fed idola hoc enim negavit cap. 4. 12. fed fa- tantum falforum numinum. cie ad faciem , id eft, coram ; & fine [—.—-—-rï 564 LIBRI DEUTERONOMII *Exo. G.*Non adorabis ea, & non coles: Ego enim fum Dominus 3414- Deus tuus : Deus aemulator : reddens iniquitatem patrum fu- per filios in tertiam, & quartam generationem his, qui ode- runt me. 0. Et faciens mifericordiam in multa me, & cuftodientibus przecepta mea. Amilllïa diligentibus *Exo. II.* Non ufur 20 - pabis nomen Domini Dei tui fruftra: quia non 7- erit impunitus, L /1t. qui fuper re vana nomen ejus affampíerir. 12.. Obferva diem fabbati Matt. pit tibi Dominus Deus tuus. , ut fanCtifices eum, ficut p?æce- 5- 38 13. Sex diebus operaberis, & facies omnia opera tua. *Gen. I l] 4-^ Septimus dies fabbati eft, id eft, requies Domini Dei 2 3 tui. Non facies in eo quidquam operis tu, & filius tuus, & Exod. fj 20.Io. lia, fervus, & ancilla, & bos & afinus, & omne jumentum Hebr. tuum , & peregrinus, qui eft intra portas tuas : ut re qpiefcat 5 4-. fervus tuus, & ancilla tua, ficut & tu. r5. Memento, quod & ipfe fervieris in VEgypto, & eduxerit te inde Dominus Deus tuus in manu forti, & brachio extento. Idcirco praecepit tibi, ut obfervares diem fabbati. *Exo. 16."Honora patrem tuum , & matrem, ficut przecepit tibi 20.12. Dominus Deus tuus, ut longo vivas tempore, & bene fit tibi Eccli-jn terra, quam Dominus 2 9. Deus tuus datprus eit tibi. 17. Non 9. Noz adoerabis ea.) Inclinando te, IO. lz multa milliia.) In plurimas genu fle&endo, &c. generationes. Nom coles. ) Oblationibus ,. feftis, & facrificiis. II. Nomenm Domini Dei tuiin vanu;.) Vel pejerando , vel quocumque alio Dens emulator. ) iSive ut vertunt modo fancto Dei nomine abutendo LXX. zelstes , quifornicationes hafce; irreverenter. & adulteria cum idolis ulcifcor. ra- Ntn erit impunirus.) Liptote : Reddens 1miquitatem. ) -Panam ini- viter punietur. Sic eadem figura di- quitatis. citur I. Reg. I2. or. Nolite dccitmare Patrum [uper fílios. ) Crui vitia paren- tum imitantur, Vel etiam fermo eft pefé vama, qua mom proderunt , id eft 3 maxime oberunt. de filiis innocentibus , quos Deus pro- I2. Ut fantizfrces eum.) Macandoab pter parentum fcelera temporali , & opere fervili , ut otium tibi fit divi- corporali pcna punit ad exemplum nis rebus operem dandi. ceterorum. I4. Qaidquam operis.) Servilis. In tertzam, 65 qrz.&mw generationem.) Et peregrizu:.) Etiam incircumci- Quantum fcilicet fcelerum a parenti- fus, cum tecum eít, publicum feítum bus commifforum memoria perfeve- non violet. .at, vel numerus definitus ponitur I6. Honora patrem, Efc) Amando; proindefinito , & fenfus eft : In mul- reverentiam exhibendo, obediendo, tas generationes. juvando,.& fubveniendo. v —v—.-ï CAPUT V. 555 j Mate, 17. Non occides, 18. Neque moechaberis, Iq 4. Mairc 19. Furtumque non facies, z d 9. IO- [2 20. Nec loqueris contra proximum tuum falfum teítimo- Ephef -J nium. 6. 2, um 3 *v ' 'ïaft 2ar.*Non concupifces uxorem proximi tui : non dom non agrum , non fervum, non ancillam, non bovem , non ait- 5- 25- .O. num, & univería, quae illius funt. 25. Hzsec verba locutus eft Dominus ad omnem multi tudi- 7 ? nem veftram in monte de medio ignis, & nubis, & caliginis, voce magna, nihil addens amplius: & fcripfit ea in duabus tabul:s lapideis, quas tradidit mihi. de medio tenebra- 23. Vos autem poftquam audiftis vocem rum, & montem ardere vidiftis, & acceffiftis ad me omnes principes tribuum, & majores natu, atque dixiflis: 24. Ecce oftendit nobis Dominus Deus nofter majeftatem, & magnitudinem fuam, vocem enim ejus audivimus de medio ignis, & probavimus hodie, quod loquente Deo cum homine; yixerit homo. 43. Cur ergo moriemur, & devorabit nos ignis hic maxi- mus? Sienim audierimus ultra vocem Domini Dei noftri, moriemur. : 26. Quid eft omnis caro, ut audiat vocem Dei viventis , qui de medio ignis loquitur, ficut nos audivimus, & poffit vivere? Bbbb 3 27. Tu 20. Falfums teffiganiunm.) Sub prin- lit longo vivas zempore. ) Quuafi di- cat, fi honores parentes, long&vus cipaliori crimine falfi teftimonii ce- vives in terra Chanaan , lade, & mel- tera queque minora ei affinia intelli- íe manante. ge, v. g. detra&ionem, contumeliam; irrifionem , &c. 17. Nez occides.) Wetat injuftam hominis occifionem, item verbera, oI. Nom concupifces wxorem, Gc.) rixas, & iram &c. Peculiari: precepto vetatur concupi- I8. Nonm mechaberis. ) Vetat omnem Ícentiauxoris, & reialieng , quia duo- concubitu. extra matrimonium , O- bus pr&ceptis denon meechando, nec ionemque membrorum illorum abu- furando in eum errorem quis labipo- fum, qua generationi deftinata funt. Ex parte enim notiori, & famofiori, tuiffet, ut crederet adus tantum ex- * ternos prohiberi. id eft, mechia, fiveadulterio , totum fibidinis enus, omnefque ejus fpe- 06. Ut audiat vocem Domini , & pof- cies intelligi voluit, lta S.- Auguft. [i vivere.) Sic Daniel. cap. Jo. 16. ait ad Angelum: Domine in viffone tua q. 71* Ig. Furtemuue mon facies. ) N etatur diffolnza funt compages med , & ubilres omnis injuíta rei alienz ufurpatio. man[At m me virium. ^ — 566 LÍBRI DEUTERONOMII 27. 'Tu megis accede: & audi cun&ta, quaxe dixerit Dominus Deus nofter tibi: loquerisque ad nos, & nos audientes facie- l inus ea. 28. Quod cum audiffet Dominus , ait ad me: Audivi vocem verborum populi hujus, quae locuti funt tibi: bene omnia funt locuti. 29. Quis det talem eos habere mentem, ut timeant me, & cuftodiant univerfa mandata mea in omni tempore, ut bene fit eis, & filiis eorum in fempiternum ? 30. Vade, & dic eis: Revertimini in tentoria veftra. 41. Tu vero hic fta mecum , & loquar tibi omnia mandata mea, & ceeremonias , atque judicia : quae docebis eos , ut fa- ciant ea in terra, quam dabo illis in poffeffionem. 32. Cuftodi'e igitur, & facite, quce preecepit Dominus Deus vobis: non declinabitis neque ad dexteram,neque ad finiftram: 33. Sed per viam, quam praecepit Dominus Deus velter, ambulabitis, ut vivatis, & bene fit vobis, & protelentur dies in terra poífeffionis veftrae. CXATPRUT VI Dominus ex toto corde diligmdus, ejusque mandata . folicite Jervanda , & pofleris inculcanda. 1. Y T Ec funt proecepta, & cseremonise , atque judicia, quae mandavit Dominus Deus vefterj ut docerem vos, & faciatis ea in terra, ad quam transgredimini poffidendam : 2. Uttimeas Dominum Deum tuum, & cuftodias omnia man- data, & praecepta ejus, quae ego praecipio tibi, & filiis, ac ne- potibus tuis, cun&tis diebus vitae tuse, ut prolongentur dies tui. 3. Audi, Ifrael, & obferva, ut facias, quae preecepit tibi Dominus, & bene fit tibi, & multipliceris amplius, ficut pol- licitus eft Dominus Deus patrum tuorum tibi terram la&e, & melle.manantem. us unus eft. 4r Aurdi*, Ifrgel , Dominus Deus nofter, Dömin t j. * Diliges 31. Hie fla mecum. ) In monte. Meliss. ) Malde, ut habet Hebr, V 3. * Chald. & LXX. 52« Neqne.nd dexteram neque ad ff- 4. Deus nofter unus eff.) EToceft pri- nifiram. ) Kft, proverbialis locutio, mum principium, unde conclufio de- qua fignificatur nullo modo divinam ducitur , de eo folo adorando ; colen- legem tranfgrediendam efle. do , timendo ; diligendg. z CAPUT VI. a^ v * Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, & ex «Iafr. tota anima tua , & ex to:a fortitudine tua. IIi3. 6. Eruntque verba haec, qua ego przecipio tibi hodie, in Matt- corde tuo: E 22.37- - Marci T. Et narrabis ea filiis tuis, & meditaberis in eis fedens in I2.30- domo tua, & ambulans in itinere, dormiens, a:que confurgens. Luce .8. Et ligabis ea quafi fignum in manu tua, eruntque, & mo- 1927 vebuntur inter oculos tuos, 9. Scribesque ea in limine, & oftiis domus tuse. 1o. Cumque introduxerit te Dominus Deus tuus in terram, pro qua juravit patribus tuis, Abraham, Ifaac, & Jaeob : & dederit tibi civitates magnas, & optimas, quas non cedificafti, 1I. Domos plenas cunctarum opum , quas non extruxifti, Cifternas, quas non fodifti, vineta, & oliveta, quae non plantafti, 12. Et comederis, & faturatus fueris : 13. Cave diligenter, ne oblivifcaris Domini, qui eduxit te de terra /Egypti, de domo fervitutis. * Dominum Deum tuum * Infr. timebis, & illi foli fervies, ac per nomen illius jurabis. IO.20. ce Mlatt. 14. Non ibitis poft deos zlienos cunétarum gentium , qu 4-1O. in circuitu veftro funt: Luce 15. Quoniam Deus aemulator, Dominus Deus tygus in medio 4. 8: tui : nequando irafcatur furor Domini De i tui contra te, & auferat te de fuperficie terrae. 16.* Non tentabis Dominum Deum tuum, ficut tentafti in *Matt loco tentationis. ucae 7- 17. Cuftodi $ a&ionum per 'orationem, aut medi- 4- 12 S. Ex toto corde tuo , &0c.) Quod dicitur ex toto corde, anima, forti- tationem Deo offerunt. tudine, &c. videtur idem fignificare, B. Ligabis ea quaff fignum zm manm fed pluribus vocibus explicaturad rem *44.) Judai olim hac omnia ad litte- magis inculcandam. ram, ut fonant, acceperunt, ut patet Verum melius acci- 7. Narrabis. ) klebr. & acmwes , id Matth. 23. 5. eft, ut Vatablus , & alii, iterabis, re- piuntur metaphorice, ut hac formu- volves,repetes hzc mea pr&cepta h- la loquendi doceamur divinam legem Nis tuis. Vel acwes fignificat clare, pre oculis femper habere, nec illius diftin&e, aperte propones. unquam oblivifci. Meditaberis.) kiebr. loqueris, ficut Movebuntar.) in Graco eft ; dc4- Nevra , fmmobilia: unde fufpicari licet famulus cum hero loquitur familiari- ter, ut ejus mentem cognofcat , quam vulgatum interpretem fcripüffe, 208 opere exequatur. mo-ueäszur. Dormiens. ) Quando fcificet cubi- Ig. Per momen illius jurabis.) Siju- randum fit. tum concedis, aut dum cubas. A;que con[urgens. ) . Juxta piorum 16.. Noz zentalis Dominumy,ffe.) IN on * ufum; qui cum evigilarunt, primitias gxaccrbabis peccando murmurando,&c 5 368 LII;RI DEUTER—ONOMII 1* Cuftodi preecepta Domini Dei tui, ac teftimonia, & caeremonias, quas prsecepit tibi. 18. Et fac, quod placitum eft, & bonum in confpe&u Do- mini, ut bene fit tib : & ingre(fus poffideas terram optimam, de qua juravit Dominus patribus tuis, 19. Ut deleret omnes inimicos tuos coram te, ficut locutus eft. 20. Cumque interrogaverit te filius tuus cras, dicens: Quid fibi volunt teftimonia haec, & cseremonize, atque judicia, quae preecepit Dominus Deus nofter nobis ? 21. Dices ei: Servi eramus Pharaonis in Fgypto, & eduxit nos Dominus de /Egypto in mànu forti : 23. Fecitque figna, atque prodigia magna, & peífima in JAgypto contra Pharaonem, & omnem domum illius in con- fpettu noftro, 23. Et eduxit nos inde, ut introdu&tis daret terram, fuper qua juravit patribus noftris. 24. Preecepitque nobis Dominus, ut faciamus omnia legitima haec, & timeamus Dominum Deum noftrum, ut bene fit nobis cun&ts d'ebus vitee nofirze, ficut eft hodie. 25. Eritque noftri mifericors, fi cuftodierimus, & feceri- mus omnia Precepta ejus coram Domino Deo noílro, ficut mandegvic nobis. CAPU-T VIIL y ANülla cum Gentibus focietas contrabenda , fed earum are , luci , ac fünulacra delenda : memoratis. Dei beneficiis promittit in ompibus auxiium , C ubertatem , modo ejus « precepta. obfervoent. ( AUm introduxerit te Dominus Deus tuus in terram,quam "E -7 .poffef m iurus in grederis, & deleverit gentes multas coram äEXO. te 23.23- ; *Hethæurp ,& Gergezaeum, & Amorrheeum, C hananæunï, [trA &33.2 In loco tentationis.) Exod. p Et juffitza erit nobis, fed juftitia hic, 17. Teffimonia-) Leges, qu& teftan- & alibi capitur pro mifericordia. tur, quid velit Deus a nobis fieri E. Eptem gentes.) Genef. 15. I9. & 20. Gras. ) T'empore futuro. fequentibus numerantur decem 22. Peffima.) Graviffima ZEgyptiis, gentes Chananaorum, quas expule- nocentiflima. runtIHebrzi: tres ergo relique vel QA- Lepizrma. ) V.ege decreta. ante perierant, vel aliüs feptem per- mixta fuerunt. & 25. Erifque nofiri määricor:.) Hebr. CAPUT VII. 569 & Pherezaeum, & Hevzeum, & Jebufzeum, feptem gentes multo majoris numeri quam tu es, & robuftiores te: 2. Tradideritque eas Dominus Deus tuus tibi, percuties eas usque ad internecionem. * Non inibis cum eis foedus, nec *Exo, mifereberis earum , 3:32- 3. Nec* fociabis cum eisbonj-ugia. Filiam tuam non dabis x filio ejus , nec filiam illius accipies filio tuo. *IExo. 4. Quia feducet filium tuum, ne fequatur me, & ut magis 34-16. , ferviat diis alienis: irafceturque furor Domini, & delebit te cito. $- Quin potius hac facietis eis: * Aras eorum fübvertite, & *Exo. confringite ftatuas, lucosque fuccidite, & fculptilia comburite. 23.24. 6.* Quia populus fanctus es Domino Deo tuo. *Te elegit !nfra * [ Dominus Deus tuus, ut fis ei populus peculiaris de cun&tis I6.21. populis , qui funt fuper terram. *Infr. 7. Non quia cun£&tas gentes numero vincebatis,vobis jun&tus r4. 2. * ID eft Dominus, & elegit vos, cum omnibus fitis populis paucio- res: 26;[89 8. Sed quia dilexit vos Dominus, & cuftodivit juramentum, quod juravit patribus veftris: eduxitque vos in manu forti, & redemit de domo fervitutis, de manu Pharaonis regis ZEgypti. . Et fcies, quia Dominus Deus tuus,.ipfe eft Deus fortis, & fidelis, cuftodiens pattum, & mifericordiam diligentibus fe, & his, qui cuftodiunt pracepta ejus in mille generationes: 1o. Et reddens odientibus fe ftatim , ita ut difperdat eos, & ultra non differat, protinus eis reftituens, quod merentur. 11. Cuftodi ergo praecepta, & ceeremonias, atque judicia, quae ego mando tibi hgdie , ut facias. — I2. $i 2. 2;7072 inibis cum eis fedus. ) Ut te- 7. funfls eff Dominus.) Mobis ad- cum in eadem terra habitent , quod hefit, vos peculiari amore comple- male fervatum ab Flebrais, ut pátet xus eft, ut vox Hebr. fonat. Jofuz 13. r3. & Tudic. r. or. 9. Deus fortis.) In redimendo. , & 9- Neque . foedabis eum eis conjmgia.) falvando. Quamdiu manent idololatrz. Er fidelis. ) In fervandis promiffis; 6. Populos fantlus es Domino.) San- YO. Reddems adiestibus fe féatum.) &us id eft , feparatus ab aliis gentibus, Penam non differens, ut patuit in verique Dei religioni addictus. pena colentium vitulum aureum , Pepulus peculiaris. ) Elebr. eft , po- Exod. 32. 27. & concupifcentium car- pules v 53D fegzllz, que vox cimelium nes Num. 11. I. & pena Core, Da«- - ipnificat, five rem -cari thin, & Abiron Num. 16. 27 in pretiofiffimam. Qïmam 2X pona murmuris Marie N«m. I2. Io. Bibl. cum Com. Menoch, Tom, E. E cce 579 LIBRI DEUTERONOMII 12. Si poftquam audieris hezec judicia, cuftodieris ea, c fe- ceris, cuftodict & Dominus Deus tuus pattum tibi, & miferi- cordiam, quam juravit patribus tuis 15. Et diliget te, ac multipli bD1 ä: , benedicetque fru&ui ven- " 1950 tris tul, & fru ;( u tui terree tt 1Ce5 Ci; umento tuo, atque vindemise, oleo, & armentis, gregibus ovium tuarum fuper terram , pro qua juravit patribus tuis, ut daret eam tibi. *'Exo. 14. Benedi&tus eris inter omnes pqpüjos. -* Non erit apud te 25:26: fterilis utriusque fexus , tam in hominibus, quam in gregibus tuis. 13. Auferet Dominus a te omnem languorem , & infirmita- tes /Egypti peffimas, quas novifti; non inferet tibi, fed cunétis hoftibus tuis. 16. Devorabis omnes popul 0$, qüos Dominus Deus tuus daturus eft tibi. . Non parcet eis oculus tuus, nec fervies diis eorum , ne fint in ruinam tui. 17. Si dixeris in corde tuo ; plures funt : gentes iftze quam ego, quomodo potero delere eas? 18. Nol met ue Lv re, fed recordare, quae fecerit Dominus Deus tuus Pharaoni , & cun&tis /Egyptiis. y I9. Pla 5 as maximas, quas viderunt oculi tui, & figna, atque portenta, manumque robuftam & extentum brachium; ut edu- ceret te Dominus Deus tuus: fic faciet cun&tis popuïis? quos metu 1 Lie is *Éxo. 20. * Infuper & crabrones mittét Dominus Deus tuus in eos, 13.29- donec deleat omnes, atque difpe oiug rdat, qui te fugerint, & 1a-tere 24-12. potuerint. 21. Non timebis eos, quia Dominus-Deus tuus in medio tui eít, Deus magnus, & terribilis. 22. Ipfe confumet nationes has in confpe&tu tuo paulatim, atque per Päïte S. Non poteris eas delere pariter : ne forte terrae. 23. Da- multiplicegtur contra te beftiee I3. Benedicerque fru&si ventris tui.) 16. Deverabis emues populos,) Gla- Polleritatem tüam multiplicabit. dio eos confumendo , & opus . eorum diripiendo. 14. Nem erit apud te flerilis utvtufque QO. Crabromes. fesns.) Non elt hoc preceptum , fed ) Vide di&a Exod. eft benedi&io , qua' conjugatis proles 23. 29. p*omittitur. oI. lao medio tsi eff.) 'Yecum eft , I5. Languorem && efrmitates 4Eoy- te adjuvat. Similis phrafis eft. Exod. : peffizea..y Quijufmodi erant veficz 29- 45- Q2. Nom poteris e«s delere þaiit/ær. ) illz turgentes Vxod. o. o. & aliz pla- hi g8; qui uqs Vide di&a Exod. 25. 29. Deus-a?&iigit 4Egyptum. J C.A P.USE VH. & VHT, 571 25. Dabitque eos Dominus Deus tuus in confpe&u tuo: & interficlet illos, donec penitus deleantur. e " reges eorum in manus tuas, & difperdes 24. lradetqu nomina eorum fub coelo : nullus poterit refiflere tibi) donec conteras eos. 25.* Sculptilia eorum igne combures: non concupifces ar- *21 Mach gentum, & aurum, de quibus facta funt, neque affumes ex eis I 2*49: tibi quidquam, ne offendas, propterea quia abominatio eft Dómini Dei tui 26. Nec inferes quippiam ex idolo in domum tuam: ne fias anathema, ficut & 1llud eft. Quafi fpurcitiam deteftaberis, & velut inquinamentum ,ac fordes abominationi habebis, quia anathema eit. CAPUT VIIL. Conimemorantur beneficia & afffi&tiones que Dominus eis in de- - ferto immiferat, ne illerum & Dei fui fiant " imimemores. Y Mn& mandatum, quod ego preecipio tibi hodie, attende diligenter, ut facias, ut poffitis vivere, & multiplice- mini, ingreffique poffideatis terram, pro qua juravit Dominus patribus veftris. 2. Et recorda beris cunétli itineris, per 'quod' adduxit te Do- minus Deus tuus quadraginta annis per defertum, ut affiigeret te, atque tentaret, & nota fierent, quae in tuo animo verfa- a bantur, utrum cuftodires mandata illius, an non. 3. Affixit te penuria, & dedit tibi cibum Manna, quod ignorabas tu , & patres tui: ut oftenderet tibi, quod non *in *Matt folo pane vivat homo, fed in omni verbo,' quod egreditur4- 4- (occo de ore Dei.. 4. Ve- Luee 4- 4 94. Difperdes momima eorum.) lta ut erceret. 9. Ut 4ffligereï £e. ) Duris rebus ex- ne memoria quidem eorurn fuperfit. o5. De quibu: falla funt. ) Hebr. g. Afflixit te penuria.) INam in de- quod eff fuper ea.. uuo fünt indu&a, ferto Hebrai non invenerunt carnes, & operta. nec fegetes, irno frequenter nec ole- 26. Ne ffas Aatbera. ) ld eft, res ra; itaque murmurarunt , & Deus mi- excidio addi&a; qua fuccidenda, & ad fitilis manna, ut patet Exod. r6. 3. nihilum redigenda elt, ficut eft ipfum Sed im omni verbo. ) idolum. quocumque cibo. Qua.cur:zque re, 4ve.) ld eft, vide, cura eft Quod egreditur, de ore. Dei, ) Quodà Te) Catachrefis. Ueus voluerit, aut jufferit, H 72 L2 IBSRT DEUTERON'OMIIA 4. Veftimentum tuum, quo opericbaris, nequaquam vetu- ftate defecit, & pes tuus non eft fubtritus, en quadragefimus annus eft. $. Ut recogite s in corde tuo, quia- ficut erudit filium fuum homo, fic Dominus Deus tuus erudivit te, 6. Ut cuftodias mandata ] Domini Dei tui; & ambules in viis ejus, & timeas eum. 7. Dominus enim Deus tuusintroducet tein terram bonam, terram rivorum, aquarumque , & fontium : in cujus campls, & montibus erumpunt fluviorum abyffi. 8. Terram frumenti, hordei, ac vinearum, in qua ficus, & malogranata, & oliveta nafcuntur: terram olei,ac mellis. 9. Ubi absque ulla penuria comedes panem tuum, & rerum omhium abundantia perfrueris: cujus lapides ferrum funt, & de montibus ejus eeris metalla fodiuntur. 10. Ut cum comederis, & fatiatus fueris, benedicasDomino Deo tuo pro terra optima, quam dedit tibi. : 11. Obferva, & cave, ne quando oblivifcaris Domini Dei tui, & negligas mandata. ejus, atque judicia, & caeremonias, quas ego praecipio tibi hodie: er1 12. Ne poftquam comed is, & fatiatus fueris, domos pul- chras eed ih iii averis, & habitaveris in eis, 13. Habuerisque armenta boum , & ovium greges, argenti, & auri, cun&tarumque rerum copiam, 14. Elevetur cor tuüm, & non reminifcaris Domini Dei tui, qui eduxit te de terra Z£gypti, de domo fervitutis : bili, 15. Et du&tor tuus fuit in fo-litudine magna, atque terri *in 4 Nequaquam 'llfz'æp;'/;æ/f defecit ) Di- jus terra vifceribus , ac fodinis ferrum vina virtute miraculum hoc opcran- eruitur lapidis duritie. IC. Benedicas Domi;za.) Gratias agen- te; & mortuorum vefílimenta erant ufui fuperflitibus. INon tantum non do, & precationem aliquam premit- attrita Fuiffe, fed & cum flatura cre- tendo , antequam ad menfam accedas ; vifle veftimenta tradunt Hebrei. nam ut ait D. Paulus r, ad Timoth Pes tuus son efl fubmitus. ) Ylebr. A. 3. Cibus /zutlificatur emim per wtr- --m mtumuit. Àum Dei (5 oratiozem. iNec pedes intumue- I5. Serpens ffata adurenf.) Videtur zunt, neque lazfi, aut attriti funt. fignificari bafiliftus, quod afflatu fuo Sicut erudit felism . fuum bomo, &c.) venenum adfpiret , & adurat.. Paterno fcilicet more te caftigando Dipfzs.) Vide Num 21. 6. Dipfas ad emendationem morum , non ad exi- nomen ferpentis , cujus morfus ma- tium , ut inimici puniri folent. nàm fitim excitat in eo, qui i&us e(t: o^l« Gracis fitim fignificat, : 9. Cujus [apsdes -ferrum flmt) Ecu- b CAPUT,VHI.&IX.' 3573 *in qua erat ferpens flatu adurens, & fcorpio, ac dipfas, & *Nuc. nullé ommnino aqua: *'qui eduxit rivos de petra duriifima. 29. 9- 16. Et*cibavit te manna in folitudine, quod nefcierunt pa- o1. 6. *Exo tres tul. Et poftquam afflixit , aC probavit, ad extremum mi- 17. 6- fertus eft tui, i *Exo 17. Ne diceres in corde tuo: Fortitudo mea, & robur ma- 16.14 X nus mez haec mihi omnia praeftiterunt. 18. Sed recorderis Domini Dei tui, quod ipfe v ïräs tibi prabuerit, ut impleret paCtum fuum; fuper quo juravit patri- bus tuis , ficut praefens indicat dies. 19. Sin autem oblitus Domini Dei tui, fecutus fueris deos alienos, coluerisque illos , & adoraveris: ecce nunc preedico tibi, quod omnino difpereas. 20. Sicut gentes, quas delevit Dominus in introitu tuo, ita & vos peribitis, fi inobedientes fueritis voci Domini Dei veftri. " CAPUT IX Reprimitur elatio , ne futuras «vi&torias fibi fed [oli Domino ad[cri- bant, cum [emper Deo adver[ati fint. 1. A Udi, Ifrael: Tu transgredieris hodie Jordanem, ut poffi- deas nationes maximas, & fortiores te, civitates ingen- tes, & ad coelum usque muratas, 2. Populum magnum, atque fublimem, filios Enacim, quos ipfe vidifti; & audifti; quibus nullus poteft ex adverfo refiftere. 3. Scies ergo hodie, quod Dominus Deus tuus ipfe tranfibit ante te, ignis devorans, atque confumens; qui conterat eos, & deleat, atque difperdat ante faciem tuam velociter, ficut lo- cutus eft tibi. 4. Ne dicas in corde tuo, cum.deleverit eos Dominus Deus tuus in confpettu tuo : Propter juftitiam meam introduxit me Dominus, ut terram hanc poffiderem, cum propter impietates fuas iftze deletae fint nationes. Ccce 3 $. Ne- 16. Quod ue[cterunt patres tui.) Quod I. Odie.) Non multo poft, eft idiotifmus Hebraus. patres tui non viderant, neceo adci- bum unquam ufi fuerant. Ad eelum ufque muratas. ) klyper- Miferius efl tui.) Dando tibi ter- bole, altiffimis muris feptas. yam bonis omnibus affluentem. ; 9. Filios Enacum. ) Mide fupra cap. x 20. Gentes,quas delevir.) Tebr. quas ]. num. 28. delez , perdit. ÜUtrumque verum; par- . Tranfibit ante. 1e. ) Devorans, tim enim deleverat, partim delebat. ^-& delens, ut fequitur , hoftes tuos ; ^ H den 5 4 4 LIBRI DEU T.ERONOMII $. Neque enim propter juítitias tuas, & sequitatem cordis tui ingredieris, ut poífideas terras earum : fed quia illae ege- runt impie,ihtroeunte te deletae funt: & utcompleret verbum fuum Dominus, quod fub juramento pollicitus eft patribus tuis, Abraham , Ifaac, & Jacob. 6. Scito ergo, quod non propter juíiitias tuas Dominus Deus 2 tuus dederit tibi terram hanc optimam in poffeifion em, cum duriffimse cervicis fis populus. . Memento, & ne oblivifcaris, quomodo ad iracundiam provocaveris Dominum Deum tuum in folitudine. Ex eo die, quo egreffus es ex /Egypto usque ad locum iítum , femper ad- veifum Dominum contendifti. *Exo. $. *Nam & in Horeb provocafli eum, & iratus delere te 17- 6 voluit, 2 9 - m do afcendi in montem, ut acciperem tabulas lapi- ; Quan deas, tabulas pa&ti, quod pepigit vobifcum Dominus: & per- feveravi in/monte quadraginta diebus, ac no&tibus, panem non comedens, & aquam non bibens. *Exo. 1o.* Deditque mihi Dominus duas tabulas lapideas fcriptas .31-18. digito Dei, & continentes omnia verba, quae vobis locutus eft 53-15- in monte de medio ignis, quando concio populi congregata eft. ir. Cumque tranfiffent quadraginta dies, & totidem no€tes, dedit mihi Dominus duas tabulas lapideas, tabulas foederis, *Exo. 12. Dixitque mihi: * Surge, & deícende hinc cito: quia po- 32- 7. pulus tuus ; quem eduxifti de /Egyp:o, deferuerunt velociter viam, quam demonftrafti eis, feceruntque fibi conflatile. 3. Rurfumque ait Dominus ad me: Cerno, quod populus Afte durze cervicis fit : 14. Dimitte me, ut conteram eum, & deleam nomen ejus de fub coclo , & conftituam te fuper gentem, quae hac major, & fortior fit. 15. Cumque de monte ardente defcenderem, & duas tabu- las fcederis utraque tenerem manu , 16. Vidiffemque vos peccaffe Domino Deo veftro, & feciffe vobis vitulum conflatilem , ac deferuiffe velociter viam ejus, quam vobis oftenderat: 17. Pro- x tam eflicaciter, & velociter, quam 6. Dwiifffiga cervicis.) Maxime cer- vicofus , rebellis, & inobediens. ignis ligna, aut flipulam abfümit. - 5. JEquizatem. ) Elebr. reciitudizem. 9. I2 Hereb provocaffi.) Per vituli Cordi: iwi.) Mentis, & voluntatis adorationem. Exod. 52. E tux. IQ. Concio, ) 'Co:tus populi. X C A JESU T. 1X 575 7. Projeci tabulas de m ambus meis , Confregique eas in ^osl coni d& «tu LU. V eiuo., d]o 18. Et procidi ante Dominum ficut prius, quadraginta bus, & no&tibus panem non comedens, & aquam non bibens, Es propter omnia peccata veftra , quze geffiftis contra Dommum, & eum ad iracundiam provo caí k Llo : 19. Timui enim mdwmt*on!*m & iram illius, qua adver- fum vos concitatus, delere vos voluit. Et cwaudlvu me Do- minus etiam hac vice. Aar 5o. Adverfum LX«l on quoque v x.nementer iratus;voluit eum conterere , & pro illo fimiliter deprecatus fum. 21. Pcccatum autem veftrum, qucd feceratis, id eft vitulum, arripiens,igne combuffi, & in frufta comminuens, omninoque in pulverem redigens, projeci in torrentem,,qui de monte defcendit. 22.*In incendio quoqüe & in tentatione & in fépulchris Num. 1r. 1. C concupifcentise provocaftis Dominum : 16. 00 25. Et quando mifit vos de (Ldesbame7 dicens: A fcendite, ^^ c 21. & poffi dete terram, quam dedi vobis, & contempfiftis impe- .. rium Domini Dei VCitTl, & non credidiffis eij neque vocem ejus audire voluiftis: 24. Sed femper fuiftis rebelles a die , qua noffe vos coepi. 25. Et jacui coram Domino quadráginta. diebus, ac noctibus, quibus eum fuppliciter deprecabar ne deleret,vos, ut fuerat comminatus: 26. Et orans dixi : Domine Deus, ne difperdas populum tuum, & hareditatem tuam, quam redemiiíti in magnitudine tua,-quos eduxifti de /Eg ypto in manu forti. 27. RAe- afcendere Lg Prociditante Domiuum.) Non noluiftis nifi. premiffis ex- flatim a confra&ionetabularum legis : ploratoribus , quod Deo difplicuit, nam prius occidit Moyfes- 25. millia quamvis ut id. fieret , fit aü'enfus P*t.m I9:3: adorantium vitulum populum incre- puit, vitulum contrivit, &c. Vide ïf ui,€5c.) Redit ad id , quod Exod. 34. f"pw dixefat. Aliqui putarunt Moy- 22. lz incendio quoque.) Cum Deus fem ter fuiffe in monte per 4o. dies , immifit ienem in eos, qui ob labo- & 40O. no&es. rem itineris murmuraverunt. IN. II. I 25.. Demine Deus., ($c.) Similem peg In fentatione. Y Cum FHiebrai tenta- omnia fere habes Moy(is orationem verunt. Deum poítulantes aquam. ante defcenfüm .primum de monte Exod. r7. 6 cum primis tabulis lapideis, ; Exod. Sepulobris concupiféentia.) Nidenum 32. num. II. & feqq. 134 Ig magnitudine tua. ) Hoc eft, cum 23. Nen crtdidiflis , 6(;) Nam eo magnis , & admirandis prodigiis. : 576 LIBRI DEUTERONOMII 27. Recordare fervorum tuorum, Abraham, Haac , & Jacob: ne afpicias duritiam populi hujus, & impietatem, atque pec- catum : cant habitatores terrae, de qua eduxifti nos: 38. Ne forte di Non poterat Dominus introducere eos in terram, quam polii- citus eft eis, & oderat illos : idcir;o eduxit, ut interficeret eos in foli:udine. x 29. Qui funt populus tuus ; & hæreäitas, tua, quos eduxifti in fortitudine tua magna, & in bracliio tuo extento. $ CAPUT X Tabularum fecundarum inffauratio : Levitarum officia : timor & dile£io Dei ad feroauda. precepta movere debent ; preputium dum , peregrini amandi , & per Dei cozf.d-is circumciden somen jurandam. Ex N * tempore illo dixit Dominus ad me: Dola tibi duas ta- 34 (IJ zI bulas lapideas : ficut priores fuerunt, & aícende ad me in montem , faciesque arcam ligneam, 2. Et fcribam in tabulis verba, quae füerunt in his, quas ante confregiíti, ponesque eas in arca. 3. Feci igitur arcam de lignis Setim. Cumque dolaffem duas tabulas lapideas inftar prioruim, afcendi in montem, ha- bens eas in manibus. 4- Scripfitque in ta bulis, juxta id, quod prius fcripferat, verba decem, quae locutüs ett Dominus ad vos in monte de medio ignis, quando po pulus congregatuseft: & dedit eas mihi. pofui tabulas in ar- s. heverfusque de monte, defcendi, & cam, quam feceram, quae hucusque ibi funt , ficut mihi pree- cepit Dominus. N u 6.* Filii autem Ifr ael moverunt caftra ex Beroth filiorum [6] ;ä 3I Tacan in Mofera, ubi *Aaron mortuus, ac fepultus eft, pro qu facerdotio functus eft Eleazar filius ejus. T. Inde 20 & ig I. Ola tibi duas tabulas , €$c.) Vi- 6. Filii autem lf/rael maverunt caftra.) de Exod. 34. F. & deinceps. Quia inciderat mentio de tabulis le- Faciefque arcam ligneam , &c.) Arca gis, & arca, hic per parenthefim uf- ceonftru&a eft a Moyfe poft acceptas que ad numerum decimum quadam interferuntur de Levitis, & Eleazaro 3 Deo fecundas tabulas legis, ut patet fücceffore Aaronis in. Pontificatu : Exod. 34. 28. conferendo cum Exod. " 1. fed ante eas juffit Deus arcam opportune autem h&c narrantur, quia f.bricari Exod. 25. I0- hi cuflodes erant facrorum , & prafer- l3 —*l; CAPUT X 577 7. Ihde venerunt in Gadgad : de quo loco proïfe&i, Caftra- metati funt in Jetebatha , in terra aquarum , atque torrentium. 9. Eo tempore feparavit tribum Levi; ut portaret arcam fcederis Domini , & ftaret coram eo in minifterio, ac benedi- ceret in nomine illius usquezin praefentem diem. uam ob rem non habuit Levi partem , neque poffeffio- 9. nem cum fratribus füis: quia ipfe Dominus potfeffio ejus eft, ficut promifit ei Dominus Deus tuus. 1o. Ego tim arce , & tabularum , qua in San- dum mediate, tranfeundo fcilicet rur- &o San&orum, utpote res fancüffi- fus per Moferoth. Quod fi hoc itu &.reditu ad eumdem locum crefcat ma , affervabantur. Ex Berozb. . i2 Mofwa.) Atnum. numerus manfionum , dici fortaíffe poterit noncenferi diverfas manfiones 53: 3I- contra potius indicatur eosex eas, in quibus plufquam femel non Mioferoth calirametatos effe in Bene- iaacan. Cum longiffi na fuerit filio- multo temporis intervallo populus ca- rum lfrael peregrinatio per defertum ftra fixerit. In terra dquarum y atque torrentium.) totis 40. annis, videtur non impro- babile utrumque accidiffe, ut fcilicet In qua iulte aqu&; | & multi tor- femel ex Moferoth iveriht in Bene- rentes. 9. Ee tempore feparavit. ) Dominus iaacan, & rurfus femel hinc in Mo- fcilicet. fezoth. ita Bonfrerius. Al putant Particula ee£ezpore, defignat Mofera, & Moferoth non elIe idem, - id quod geftum eft Aarone Pontifi- ficut nez Beroth Beniaacan, & Bene ce Num. 2. 6. ficet hicobiter ifla nar- j* ratio interferatur. jaacan, uamvis nomina fint fimilia. lta Corneliüs a Lapide. Vide Bon- Ut portaret arcam.) Quod commu- frerium late de hoc difputantem. nium Levitarum erat, & f facerdoti- bus fieri poterat, fi libuiífet, & fortaffe Ubi Aarom mortuus, ac fepuleus eft.) Bonfrerius putat montem Hor , & fiebat , cum folemnier aliqua pompa Mofera, & Moferoth eumdemlocum duceretur. Vide dica Jofue 2. 3. Sraret coram eo in miniflerto. ) Quod fuiffe, ad quem fecundo redierunt liaelitz, ita tamem ut mons folus erat facerdotum, qui ftabant. coram Hor di&us fuerit, in quo Aaron obiit: Domino miniftrantes in. tabernaculo, adjacens vero locus, in quo cafira me- & facrificantes. tati, di&us fuerit Mofera, feu Mo- Benediceret um momine lias.) Si be, feroth. nedicere in nomine fit idem, quod 7. dade venerunt 22 Gadgad. ) Ut, benedicere nomen , hoc conveniebat uzhic dicuntur, cohareant cum iis, etiam Levitis , inter quos aliqui Can- qua habemus Num. 33. 30. ita vide- tores erant.concinendis divinis laudi- rentur difponende manhones ut de bus deflinari. Si benedicere fit bene Hefmona itum fit in Moferoth, inde precari populo , videtur tantum ad fa- in Benejaacan , inde rurfus in Mofe- cerdotes pertinuiffe. roth, de Mofereth vero in Gadgad , 9- Dominas polfefio eius. ) Cuia Dei ut habetur hic. Cum autem dicitur intuitu primitie, decime, & alia jura cap. illo . 53. de Bene-jaacan & non de ilis debentur, ad alimenta ; aliafque Moferoth itum in Gadgad,, intelligen- neceffitates. Ddd4 ld. enms Cem.Memcb. Tom. I. . 58 LIBRI DEOTERONOMII. .' ro. Ego autem fteti in monte, ficut prius, quadraginta die- bus, ac noCtibus: exaudivit que me Dominus etiam hac vice, & te perdere noluit. 11. Dixitque mihi : Vade, & prae cede populum, ut ingre- diatur , & poffideat terram, traderem eis. quam juravi patribus eorum , ut 12. Et nunc, Ifrael, quid Dominus Deus tuus petit a te, nifi ut timeas Dominum Deum tuum , & ambuüles in- viis ejus, & diligas eum, ac fervias Domino Deo tuo in toto cqrde tuo, & in tota anima tua: 13. Cuftodiasque mandata Domini, & ceeremonias ejus, quas ego hodcie pracipio tibi, ut bene fit tibi? 1I4. En Domini Dei tui coelum efi ; & coelum cæli, terra, *oPar. & omnia , qua&e in ea funt : I9. 7- Ij. Et tamen patribus tuis con glütinatus eft Dominus, & ,Aob amavit eos, elegitque fen aen eorum polft eos; id eft vos, de 2412 cun&tis gentibus, fi cut hodie comproba.ur. 16. Circumcidite igitur preeputium cordis veftri, & cervi- E.ccli; C8 m veftram ne indurctis amplius. 35-15- 17. Quia Dominus Deus vefte r, ipfe eft Deus deorum , & A or Dominus 10.34. X* dominantium, Deus:m agnus, & potens, & terribilis, om. qui perfonàm non àcc! pit nec munera. * p II IS8. Facit judicium pupillo, & viduse, amat peregrinum, & G alat. dat ei vi£tum , atque z veftitum. 6 : & a 19. Et vos ergo amate peregrinos, quia & ipfi fuiftis adve- "d : p .P* n&e in terra ZEgypti. o À $ Matt 20.* Dominum Denum tuum timebis ; & ei foli fervies : ipfe * 4.o. adhserebis, jurabisque in nomine il ltus. Luce 2I. Ipfe eft laus tua, & Deus tuus ; qui fecit tibi haec magna- 4 9. lia, & terribilia, & viderunt oculit ui. 22.*Ín iO. Égo autem féeti im moste ficut coelum cceeli , empyreum corlum. prius quadraginta diebus.) ÁAliqui pu- 15. Conclutinatus cff.) Quie meta- tant Moyfem ter per 40. dies fuiffe phora vehementis amoris effe&um in monteSina, & hanc tertiam effe fignificat. vicem: hzc non tertia, fed fecunda 16. Gircemesdite praputizy cordis ve- eft, atque. eadem cum illa, de qua fíri.) LXX. duriziam cerdis. Prapu- cap. precedenti num 18. Quare hic tium metaphorice cordi tribuitur, & eft hyfteron proteron. Hicenim ver- fignificat voluntatem pravitate, lü- Íus reco ordine ponendus effét ante xuria, vanitate, & cceeitate obtect initium capitis. & obduratam. am, I4- Cclum eff. & celum celi. ) Pér 2I. Jpfe eff laus tu4.) Obje&um ; & €clum, intellige coclos mobilés; per materia laudis tua, * . AC A PAUSD IX &lXI. 579 22. * In feptuaginta animabus defcenderunt patres tui in *Gen. fEgyptum: & ecce nunc multiplicavit te Dominus Deus tuus 46.2 Exod. ni ä. ficut aüra coeli. Es CAPUT'XD & Recenfentur oaria Dei beneficia , multaque bona promittuntur fer- vantibus ejus precepta, wala autem non fervantibus, boc ef? Lbenedictio , & maledi&io. i. A Ma itaque Dominum Deum tuum, & obferva praecepta ejus, & czeremonias, judicia, atque mandata, omni tem- pore. o Cognofcite hodie, qua ignorant filii veftri , qui non vi- derunt difciplinam Domini Dei veftri, magnalia ejus, & ro- buftam manum , extentumque brachium, * $3. Signa, & opera, qua fecit in medio 7Egypti Pharaoni regi , & univer(ze terrae ejus, 4. Omnique exercitui /Egyptiorum & equis, ac curribus, quomodo operuerint eos aquae maris rubri, cum vos perfe- querentur, & diem : deleverit eos Dominus uüsque in praefentem $. Vobisque quz fecerit in folitud äne, donec veniretis ad hunc locum : 6. Et* Dathan, atque Abiron filiis Eliab, qui fuit filius Ru- *Nu. ben: quos *aperto ore fuo terra abforbuit, cum domibus, &-16. 1. *. tabernaculis, & univerfa fubftantia eorum , quam habebant in 16.5 g medio Ifrael. 7. Oculi veftri viderunt omnia opera Domini magna ; quae fecit, g. Ut cuftodiatis univerfa mandata illius, quae ego hodie precipio vobis, & poffitis introire, & poffidere tgr;am , ad quam ingredimini ,- Dddda 9. Mul- 29. Ip feptuaginta /mimaäus.) Hoc ita ut nune nemo fuperftes fit, qui explicatum eft Genef. cap. 46. n. 27. vobis noceat. 6. Filigs Rubez.) Detribu Ruben. gno[cite.) Confiderate. Cum domibus.) Cum filiis, & familia. — M 2. VCO Difciplinam.) Caftigationem, (09. Ut cuflodiatis unrocrfa mandata qua vos Deus erudivit. ejé:. ) Eloc eft, qua res vobis ftimu- 4- Deleverit eos.), E gyptios. lo effe debet,ad Dei mandata cufto- dienda. H[aue im prafintem diem.) Omxvxino, 96 »c ?- 580 LIBRI DEUTÉRONOMII 9. Multoque in ea vivatis tempore : h quam fub juramento pollicitus eft Dominus & melle manantem. patribus vcftris, & femini eorum, la£te; Ic. Terra enim, ad quam ingredieris poffidendam, non eft ficut terra JEgypii, de qua exifli , ubi ja&o femine in horto- rum morem aqua ducuntur irrigus: 1I. Sed montuofa eft, & campettris, de coelo expe&tans pluvias. I2. Quam Dominus Deus tuus femper invifit, & oculi illius in ea fant a principio anni usque ad finem ejus. *Sup. 13. * Si ergo obedieritis mandatis meis ,qus& ego hodie pra- 19.12. cipio vobis , ut diligatis Dominum Deum veftrum, & ferviatis ei in toto corde veftro, & in tota ani ma veftra. 14. Dabit pluviam terrae veftrae temporaneam, & ferotinam, : ut colligatis frumentum , & vinum, & oleum, 15. Foenumque ex agris ad pafcen da jumerta, & ut ipfi co- medatis , ac faturemini. 16. Cav—cit*ej TO. 7atfo femine. ) Quod in 7Egy- Jpnt , quos vufiicus, quotres agros vilt ri- pto fit poft Nili inundationem, gare, feazdit, ac mox necef[.rio delabi- Ub; n dqua ducumtur. irrigua. ) Jur 5 necontinse cadat, proximum j ul- Hebr. quam rigabas pede ffest borteno, CrEH Uuirague mammu retinæf, gao totzm. labore pedum, dum aqua portatur ; corpus[zffentat. Interim p edes PA vel dum huc illuc pedibus difcurren- manusvero pedom funguntur officio ; in- dum elft, ut aqua areolas omnes hor- Kfl;t entm manibus, quarem . eff agere , torum infundat. Vidi in hortis oH- operctur pedibus » quorum eff flare. tores, dum per fulcos ad fua oleade- II. De celo expetlans plzwizzm.) Quæ rivant, pedis oppofitu, velaquam fi- ftentes, vel alio defle&entes. - Vitru- fi fuis adfittemporibus, utilior, & fa- vius lib. Io. cap. 10o. de-rotis molen- tis eft arboribus. Hebr. Ze plzvia. c«- li bibit aquam. dinorum verba faciens, ait illarum pennas fluminis impetu verfari, /fze IO. Deus tums [emper invifir.) Qua- operarum calcarura, ex quo colligitur fi intentus ad benefaciéndum illi tem- poribus opportunis. rotas aliquas fieri folitas, que pedum calcatura ad hauriendam aquam, aut Iq. Temporaneam, &5 firo. £1a52.) Plu- ad alios ufus, verfarentur , &hocfor- via temporanea eft que& mature ; taffe :eft quod hic dicitur , ;;5 pe- tempeflive menfe Oc&tobri, jactis in des , ffcst bortums ; tales enim machi- terram feminibus, in Judea depluit & n£ in hortis prafertim funt opportu- femina germinare facit. Serotina efl, ng, ad minuendum laborem olitorum, ut etiam tollenones, Philo r. de con- qua& fero menfe Aprili, aut Majo de- pluit, frugefque & fru&us ad matu. fufione linguarum rem ita defcribit, ritatem perducit. Significatergo hzc Qgalis ef aquaria machina, que helix phrafis omnem pluviam tempeílivam VOrdfur, n cujus medio gradus autdgm opportunam frugibus. e?* -&' CAPUT Xl 581 Ü 16. Cavete; ne forte decipiatur cor veftrum, & recedatis a Domino , ferviatisque diis alienis, & adoretis eos: " 17. Iratusque Dominus claudat ccelum , & pluviee non de- fcendant, nec terra det germen fuum, pereatisque velociter de terra optima, quam Dominus daturus eft vobis, 19. * Ponite hzec verba mea in cordibus, & in animis veftris, * Sup. & fufpendite ea pro figno in manibus, & inter oculos veftros $. 9. collocate. 19. Docete filios veftros, ut illa meditentur, quando fede- ris ín domo tua, & ambulaveris in via, & accubueris, atque furrexeris. 0. Scribes ea fuper poftes, & januas domus tuz : ;t. Ut multiplicentur dies tui, & fil.orum tuorum, in terra, quam juravit Dominus patribus tuis, ut daret eis, quamdiu ccelum imminet terrae. ^^ t É Si enim cuftodieris mandata , quae ego praecipio vobis, & feceritis ea, ut diligatis Dominum Deum veftrum , & am- buletis in omnibus viis ejus , adhserentes ei, 23. Difgende: Dominus omnes gentes iftas ante faciem ve- . ores, & fortiores vobis funt. itram , & poffidebitis eas, quae maj 24. " Omnis locus, quem calcaverit pes vefter, vefter erit.*Tof. A deferto, & a Libano, a flumine magno Euphrate usque ad - 3- mare occidentale erunt termini veftri. 4s. Nullus ftabit contra vos : terrorem veftrum, & formi- dinem dabit Dominus Deus vefter fuper omnem terram, quam calcaturi eftis, ficut locutus eft vobis. 26. Et propono in confpectu veftro hodie benedi&tionem, & maledictionem : 27. Benedi&tionem, fi obedieritis mandatis Domini Dei ve- & ri, quae ego hodie praecipio vobis. 28. Maledi&tionem, fi non obedieritis mandatis Domini Dei Dddd 3 veftriz 9. Sufpendite ea pro fégno. ) .Affi- 22. Vi;'s ejus.«) Mandatis ejus. 24. Omnis locus , quem. calcaverit pes due ea vobis proponite , vide dicta cap. 6. num. $ vefler, velter er;z. ) Intellige intra ter- 19. Quando fideris av domotua , &.) minos , illis a Deo affignatos ; neque Ubique, omni tempore, & loco. enim totam terram , vel quidquid ubi- OI. Qaamdis celum imminet rerra.) vis terrarum veftigio premerent , vo- luit Deus illorum pofleffioni adícribi; Proverbialis forma dicendi , fignificat ut fuo more Rabbini fomniant, m ateruum: in Hebr. eft, josra. dies eli füper terram. 06. Presono. ) Optionem do. *v 23 582 LIBRI b-EUTER"ONOBïII veftri, fed recefferitis de via y ; quam ego nunc oftendo vobis, & ambulaveritis poft deos alienos; quos ignoratis. 29. Cum vero introduxeritte Dominus De us tuus in terram, ü ad quam pergis habitandam , pones benedictionem fuper mon- d tem Garizim, malediétionem fuper montem Hebal : 3o. Qui funt trans Jordanem, poft viam, quze vergit ad folis occubitum, in terra Chananai, qui habitat in campettribus contra Galgalam, qus&e eft juxta vallem tendentem, & intran- tem procul. 31. Vos enim tranfibitis Jordanem, ut poffideatis terram , quam Dominus Deus vefter daturus eft vobi $, ut habeatis, & poffideatis illam. 32. Videte ergo, ut impleatis c&eremonias, atque judicia; quae ego hodie pro pónam in confpettu veftro. CAPUT XI.I.' Pm?iþit exterminari. idololatriam , decimas , ac primitias veddi Jacrificia certo loco exfoloi , &? comedi, Janguinemque vitari. -* 1. E T/£c funt præ&eptaïatqu'e judicia, QUæ fac ere debetis in terra, quam Dominus Deus patrum tuorum daturus eft tibi, ut poifideas eam cun&is diebus, quibus füper humum gradieris: 2. Subvertite omnia loca, in quibus colu evn vCiu nt gentes, quas poffeffuri eftis, deos fuos fuper montes excelfos, & colles, & fubter omne lignum frondofum. 9.* Diffi- 29. Pones beneditiionem füper montém qui erantin monte Garizim, cum ma- Gar;zim , maleditlionem [uper monten ledidio ad eos, qui er Hebz/.) Cum lfraelite perveniffent in bal. ant injugo He- Itaquepezes &eneditlionem &f za- montem Llebal, fex tribus in eo con- led-cionem idem eft , ac benedicentes, ftiterunt , aliz fexin primo jugo mon- aut maledicentes, ut explicatum eft. tis Garizim Ínterim facerdotes inter utrumque jugum confiftentes modo Vide infracap. .27. & fofue cap. g.a num. 3o. ufque ad finem. benedi&iones in obfervatores legis, 3o-' Zexta vallem tendentem ,. €$ in- modo maledidiones, & diras in eam frantez procel.) fuxta Aulon vallemr violantes jaciebant ; populus vero ad fingulas five malediciones, five be. in ingentem quamdam longitudinem nediQiones refpondebat, 4es&. Cum protenfam. Hmc vallis illa eft, qua s enef. 12. 6. vocatur Cozvzllis HIufhris, ergo benedi&io pronunciata fuerat, 2. Esies q445s.) Cuarum terramy & opes poffeffuri eftis. munüus re*fpondendiperginebat ad eos, e?9 207 & . CAPUT XI. 583 ) 3. * Diffipate aras eorum , & confringite üat:uaä, lucos igne * Sup. d ". ag combuiite, & idola comminuite : difperdite nomina eorum 2 A6. de locis 1llis. 6'406 4. Non facietis ita Domino D Eo veftro : s. Sed ad locum, quem elegerit Dominus Deus vefter de cun&is tribubus veftris, ut ponat nomen fuum ibi, & habitet in eo, venietis : 6. Et offerctis in loco 1ll o holocaufta, & viétimas veftras, decimas, & primitias manuum veftrarum , & vota, atquekdo- naria, primogenita boum , & ovium. 7. Et comedetis ibi in confpe&u Domini Dei veftri: ac lg- tabimini in cun&tis, ad quce miferitis manum vos, & domus veftrze, in quibus benedixerit vobis Dominus Deus vetter. 8. Non facietis ibi, quáe nos hic facimus hodie, finguli quod fibi re&tum videtur. 9. Neque enim usque in przefens tempus veniftis ad re- quiem, & poffeffionem , quam Dominus D 3 eus vefter daturus eft vobis. 10. 'Tranfibitis Jordanem, & habitabitis in terra, quam Do- minus Deus vefter daturus eft vobis, ut requiefcatis a cunétis hoftibus per circuitum , & absque ullo timqre habitetis : IIr.Ín Super ammne lignuns frondojum.) In mon- Comederis.) De hoftiis pacificis , tibus,collibus, tucis idololatrz fuos co- five de oblationibus , quibus .licitum lebant Deos , horum ritus imitati funt eft vefci laicis. INam hoftiis pro pec- cato votivis , & holocauflis vefci non judai, cum in idololatriam lapfi. . Nemina eorzm.) Ut ne memoria poterant laici, ut patet num. I9. 9. quidem idolorum relinquatur , fed pe- & 15. Vel etiam hic fermo eft de nitus aboleatur. Itraelitarum more, qui folebant iniis Non facictis ita Domino IDeoveffro.) folemnitatibus, quibus Jerofolymam, TNon imitabimini hos idololatras: le- vel ad locum tabernaculi convenie- bant , ter fcilicetin anno , agitarecon- gimus tamen fanctos viros nonnullos, ut Samuelem in excelfis immolaífz , vivia, & epulas in urbe, in qua erat hàud dubie peculiari Dei difpenfatione. templum, vel tabernaculum, & hoc S. Ut ponat aomen fium . frbi.) 'Ta- erat comedere, l&tari, aut epulari co- ram Domino. N bernaculi, vel templilocum intelligit. N 6. Primitias manuum velhrarum, ) In cuntlis, ad qua miferstis manum. 9 Primitias frugum, quas manibus, Quz fcilicet labore veftro vobis pa- labore veftro mefluiflis. raveritis, in his letabimini, epuland ex iis coram Domino. i Vota.) Oblationes ex voto. 1 Boum, 6 ovimg.) Sub ovibus, i t . Sueguli quod fibi rettum videtur.) alias frequenter, capras intellipe; vox Non enim fervabant llebrei ca&re- enim Hebrza ad utramque fpeciem monialia hec precepta in deferto. communis elt. ' 584 LIBRI DEUTERONOMII 11. In loco; quem elegerit Dominus Deus vefler, ut fit no- men ejus in eo : illuc omnia, quse praecipio, conferetis, ho- locaufta, & hoftias, ac decimas, & primitias manuum veftra- rum: & quidquid preecipuum eft in muneribus, quase vovi- ftis Domino. 12. Ibi epulabimini coram Domino Deo veftro, vos, & filii, ac filise veftrae, famuli, & famulae, atque Levites, qui in ur- bibus veftris commorantur : ne & poffeffionem inter vos. que enim habet aliam partem, 13. Cave, ne offeras holocaufta tua in omni loco, quem vi- deris. . 14. Sed in eo, quem elegerit Dominus, in una tribuum tua- rum offeres hoftias, & facies, quzecumque praecipio tibi : 15. Sin autem comedere volueris,. & te efus carnium de- le&averit, occide, & comede juxta benedi&tionem Domini Dei tui, quam dedit tibi in urbibus tuis: five immundum fuerit, oc eft, maculatum, & debile: five mundum, hoc eft, inte- grum, & fine macula, apream, & cervum, comedes, quod offerri hcet,; fieutc 16.:Absque XX. L leco, 6c.) Vel hec conjun- Neque enim alambabetpartem , & $) genda cum verficulo precedenti , hoc Quia feilicet agros, & vineas non miodo: Aabitabitis iv loco, E$c. & fen- funt fortiti in partitione terra. fuserit: habitabitis fecureinloco, ubi 13. Heleaufla tu4.) Sub holocau- erit tabernaculum , quando ter in an- flis intelligit etiam catera genera ho- no ad illud omnis Ífrael , juxta prz- fliarum. ceptum meum , confluet , non me- lz. omni loco ,. quem 'videris.) Übi- tuentes ne hoftes fines veftros: inva- cumque vifum fuerit, nuilo habito dant. Vel, zz loeco, €&$c. initium. eft loci dele&u, fitne is, in quo Deus periodi, & fenfüus erit , quem exhibet offerri facrificia vult, an non. textus Hebreus , Chald. & LXX. apud 15. Sà autem comcedere volueris ; quos hec fententia ita effertur: £ &c. ) Non immolando Deo, fed co- erit locus , quem elegerit Domiaus Deus meftione communi, & profana. veffer, ur babitare faciat nomen fumm Comede juxta bemeditlionem | Domini $62 , Huc afferetis omnia, Gfc. Dei tu;,) Comede de illis, que bene- Prinmiiias mauuum vefkrarum. Aqui- fice, & largiter dederit tibi Deus. 12 , Symmachus, "Theodotion, fpozza- Vel, juxta opes, & facultates tuas. Jeas oblationes , 3nterpretantur. Sive immundum feeist , boc eff , maca- 19. Coram Domizo.) Mel coram ta- latum. ) Maculatum , id eft , man. be:naculo : aut templo: vel in urbe, in cum; opponitur enim intecgro , verbi u2 erit tabernaculum, aut templum. gratia, fi fuerit ceecum, claudum, 4t4u€ Lcvitas. ) lnvitans ad epulas mutilum ; hg enim funt macule v? tuas Levitas , ut etiam pupillos, vi- Cimarum , ut patet L,evit. 22. 29. duas, advenas, ut dicitur infra cap. S/cut caprtage , $ cervum comzedes, ) A6. num. 1I. & 14 S$:nfus eft : comedes que Domino CAP UT L 585 ) 16. Absque efu dumtaxat fanguinis, quem fuper terram quafi aquam effundes. 17. Non poteris comedere in oppidis tuis decimam frumen- ï; ti, & vini, & olei tui, primogenita armentorum , & pecorum, & omnia, quae voveris, & fponte offerre volueris, & primitias manuum tuarum, 18. Sed coram Domino Deo tuo comedes ea, in.loco, quem elegerit Dominus Deus tuus, tu, & filius tuus, & filia tua, & fervus, & famula, atque Levites, qui manet in urbibus tuis: & laetaberis, & reficieris coram Domino Deo tuo, in cun&tis, ad quae extenderis manum tuam. 19. Cave, ne derelinquas Levitem in omni tempore, quo Y veríaris in terra. 20.* Quando dilataverit Dominus Deus tuus terminos tuos,*Gen, ficut 23.14. imraolari poflunt , v. g. oves & bo- ut colligi poteft cap. I4. infra num- ves , quamvis fint mance, qu& pro- 23. ex quo fiebat, ut etiam horum pter hunc defe&um .non funt apta fa- primogenitorum portio aliqua ad fa- crificio : ficut capream , & cervum po- cerdotes perveniret, tes comedere , que tamenanimalia fa- Er omnia qua voveris.) Ut v. g. fi crificare non licet. quis voviffet vitulum in harum epu- 16. Super terram quaff aquam effun- larum ufum ; nam fi abfolute Deo des. Quafi rem profanam , cujufmo- voviffet , facerdotibus cedebamt , ut die ! aqua, & nullo ritu facro. patet ex num. I8. Iq. & ibi notavi. I7. Nonm poteris comedere im oppidis Er primitias manuum tuarum.) For- 1uis decimam jrumsenti , Gc.) D. Hie- taffe accipi poteít de primitus frü- ron. in Ezech. cap. 45. cum verba fe- &uum, qui ex nova arbore, quarto ciffet de decimis, quz Levitis daban- a plantatione auno colligebantur , qua tur, & de decimarum decimis ; ' quas de re mentio fit Levit. I9. 24. quos urepoxTa; appellari dicit, de deci- frudus Deo fuiffe confevrandos , & mis, de quibus hic eft fermo, ita fcri- in his folemnibnus epulis confumen- bit. Erant quoque &5 lia decima , quas dos tradit Jofephus 1. 4. antiq. cap. g. unu[aui[que de popula Iael, im [gisbor- Dicuntur primitie manuum, id eft, reis jeparabat, t comederet. eas, eum primitie laboris manuum , qui labor aret ad temploam imourte Terufalem , €$ impenditur in ferendis arboribus, &c, p veflibulo templ: , Ef Sacerdotes , dc Le- v.tas imuitarent ad cogvivia. 19- In cuntiit ;ad qua extenderis ma- numn.) In omnibus bonis & facultati- P;imogenita armentorumm & pecorzm.) bus tuis. INon mafcula , qua integra facerdoti- bus cedebant, ut patet INum. I8. I7. 20. Dilatavertt , . termimos tuos, 68 ) fed generis foeminei, qua licet Deo Sermo eft de dilatatione Abrahz pro- peculiari confecratione non dedicaren- mifla Gen. i5. I8. ufque ad flumen tur, abfumebantur tamen more paci- Euphratem , qu& vitio Ifraclitarum ficorum , illa immolando, & in facris fa&a non eft, nifi imperfecte fub Da- illis epulis Jerofolymis confumendo, vide, & Salomone. Bibl. cum Com. Megoch, Toms I, €ee Er n «t II I) RT DEUTÉRONOMII Exod.ficut locutus eft tibi, & volueris vefci carnibus; quas defide- 3424 rat anima tua: iutra I9. 8. 21. Locus àutem, quem e'lecr ] [e] erit Dominus Deus tuus, ut fit nomen ejus ibi, fi procul fuerit, occides de armentis, & pe- Coribus, quce habueris, ficut pr eccepi tibi, & comedes in op- pidis tuis, ut tibi placet. 22. Sicut comeditur caprea, & Cervus, ita vefceris eis : & mundus, & immundus in commune vefcentur. 23. Hoc folum cave, ne fanguinem comedas: fanguis enim eorum pro anima eft, & idcirco non debes animam comedere cumrcarnibus: 24. Sed fuper terram fundes quafi aquam: 2:. Ut bene fit tibi, & filiis tuis poft te, cum feceris, quod placet in confpettu Domini. 26. Quze autem fan£tificaveris, & voveris Domino, tolles, & venies ad locum, quem clegerit Dominus. 27. Et offeres oblationes tuas carnem, & fanguinem fuper altare Domini Dei tui, fanguinem hoftiarum fundes in altari: carnibus autem ipfe vefceris. 28. Obfer: Ol. Leces aurtez , quem eleger;z Do- Mpondus , 65 imäzndz: i;; COUmmaume ve- minis , 6c.) INon quod ii, qui Jero- folymis v. g. habitabant, folerent, fceniur.) Intellige de immundo legali immunditia minore ; hzc enim con- ut aliqui putant, oves, boves, &ca- tagione non communicabatur , non pras, quas domi erant comefluri, ad autem de majore immunditia, cujut- facerdotes jugulandas adducere, etiam 'modi immundi erant , qui cadaver te- fi ad hoc nontenerentur , ideoqueab- tigiffent , feminiflui, men(truatz , 1e- fentibus indulgeatur , ut propter di- profi, puerperz ; quamvis enim hi flantiam locorum hoc non fervent. has carnes comedere poffent, non ta- Sed quod iu. publico feflo, & epulo men in communi, ne alios inficerent, ea animalia, qua vel profana macta- nifi omnes pari immunditia immundi tione poterant occidere, vel facra per effent , ut fiebat cum tota un1 familia facerdotes illa immolando frequenter erat ob cadaver hominis polluta. facra occiderent ; ideo moneét, ne ir- religionis condemnarent, qui longe a . Sangseis entm ilorum p;a Ana templo diffiti erant, eos, fi fecus face- eff ,2)3 Vide di&a Genef. 9. 4. rent, & communi , profanaque jugu- latione conficerent. 26. Qua autem fantliffeeveris E$. s. Q2. S;cut. comedztur , £$c. ) Poterat veris Domino. ) Quz femel Deo ex enim efTe major ratio dubitandi, an precepto, vel obligatione voti con- carnibus animalium , que Deo immo- fecraveris, ac fe pofueris in facras epu- lari poterant, licitum effet vefci, quam Jas confumend an caprea, & cervo. a, cujufmodi erant ea, de quibus didum clt num. r7.- a CAPU T« XII. & XIIL. 587- a8. Obferva, & audi omnia, quae ego przecipio tibi, ut be- ne fittibi, & filiis tuis poft te in fempiternum, cum feceris, quod bonum eft, & placitum in confpe&tu Domini Dci tui. 29.* Quando difperdiderit Dominus Deus tuus ante faciem *Infr. tuam gentes, ad quas ingredieris poffidendas, & poffederis lo. F. eas , atque habitaveris in terra earum : 30. Cave, ne imiteris eas, poftquam te fuerint introeunte fubverfa, & requiras caeremonias earum, dicens: Sicut co- luerunt gentes iftze deos fuos, ita & ego colam, 4r. Non facies fimiliter Domino Deo tuo. Omnes enim abominationes, quas ayerfatur Dominus, fecerunt diis fuis offerentes filios, & filias, & comburentes igni. 32. Quod praecipio tibi, hoc tantum facito Domino: nec addas quidquam, nec minuas. Q APU T XIL. Pfeudspropheta a. Deo avvertens occidi debet , quantumvis propin- quus fit , xoel amicus , imo & urbs vaflari funditus, Cujus babitatores id f'acere conati fuerint, 1. QI furrexerit in medio tui prophetes, aut qui fomnium vidiffe fe dicat, & preedixerit fignum, atque portentum, - 2. Et evenerit , quod locutus eft, & dixerit tibi: Eamus, & fequsmur deos alienos, quos ignoras , & ferviamus eis: 4. Non audies verba prophetae illius, aut fomniatoris: quia tent:t vos Dominus Deus vetter, ut palam fiat utrum diligatis eum an non, in toto corde, & iu tota anima veftra 4. Dominum Deum veftrum fequimini, & ipfum timete, & mandata illius cuftodite, & audite vocem ejus : ipfi fervietis, & ipfi adhaerebicis, s. Propheta autem ille aut fi&or fomniorum interficietur : quia locutus eft; ut vos averteret a Domino Deo veflro, qui Eeee 5 eduxit 3L. Ojä;-crztesflia:, & filias. ) Vide Q. Quos ignoras. j Quos ha&enus non coluifti, nec pro diis habuifti. Lev. cap. Ig. num. 2I. 50 Nec addas quidquam, nec IRIAS.) 9. Tentar. ) Tentari permittit, NVide di&a cap. 4. num. 2. U* palam fíar.) Ylebr. ad fezendum , quod verti poteft , zz (czzz , velzzfeia- I-P Rophetes.) Falfus propheta , qui ?4r,utíciat, quia Deus ad modum fe pro vero venditat. Vel pro- pheta verus, fi fubverfus 3pfe, alios tentantis, & explorantis feu fcire vo- fubvertere conaretur. jentis fe gerit. 888 LTIBR! DEUTERONOMII eduxit vos de terra /Egypti, & redemit vos de domo fervitu- tis: ut errare te faceret de via, quam tibi praecepit Dominus Deus tuus: & auferes malum de medio tul. 6. Si tibi voluerit perfuadere frater tuus filius matris tuze, 93D CT TEEST T r aut filius tuus, aut filia, five uxor, quze eft in finu tuo, aut amicus, quem diligis ut animam tuam, clam dicens: Eamus, & ferviamus diis alienis, quos ignoras tu, & patres tul, 7. Cun&tarum in circuitu gentium , funt, ab initio usque ad finem terrse, quee juxta, vel p?'OCll] - 8. Non acquieícas ei, nec audias, neque parcat ei oculus tuus, ut miferearis, & occultes eum, * Infr. 9. Sed ftatim interficies : * fit primum manus tua füper eum, 17. 7. & poftea omnis populus mi:tat manum. Io. Lapidibus obrutus necabitur : quia voluit te abftrahere 2 Domino Deo tuo, qui eduxit te de terra ZEgy ptij de domo fervitutis : II. Ut omnis Tfrael audiens timeat ; & nequaquam ultra fa- ciat quippiam hujus rei fimile. 12. Si audieris in una urbium tuarum, quas Dominus Deus tuus dabit tibi ad habitandum, dicentes aliquos : I3. Egreffi funt filii Belial de medio tui, & averterunt ha- bitatores urbis fuze, atque dixerunt: Eamus, & ferviamus diis alienis , quos ignoratis: I4. Quaere folicite, & diligenter rei veritate perfpe&ta fi inveneris certum effe, quod dicitur, & abominationem hanc operé perpetratam, ? á I$. Statim percuties habitatores urbis illius in ore gladii, & delebis eam, ac omnia, quae in illa funt, usque ad pecora. 16. Ouid- 5. Dé viz.) De ritu vivendi & fer- viendi Deo. I3. EJZ Bcd4l. ) Homines impii, facinorofi , diabolici, quafi viriabfque 6. Frater zuus frlius malristus. ) Ad- jugo a *53 &eZi, & 53y £o/, abfque ju- ditur hoc ad diflin&ionem cujuslibet go, vel, quod idem eft, ex/eges, pra- Judei, qui frattes vocabantur ; quia. waricatores , fümme impi. Sumitur €x eodem populo, & communi pa- nomen Belial aliquando in S-riptura triarcharum ftirpe oriundi. pro diabolo, Sic, 2. Rey. 21. 13. ver- Q« Sratin zntezficies. ) INon privata tit D. Hieron. ubi pro filii Behal, authoritate , fed crimen ad judices de- dixit £; djabolr. ferendo. I4- -dbominattonez banc.) Criminis idololatria. $;b primüm manus tua fuper emm. ) Lapidationem exordiens, ut przcipi- IS. Sharzm pereuties.) Senioribus fci- tur infra cap. 17. 7 licet , & in primis fupremo Pontifice D n CAPUT XHI. & XIV. 589 16. Quidquid etiam fupelle&ilis fuerit, congregabis in me- . dio platearum ejus, & cum ipfa civitate füccendes, ita ut uni- vería confumas D omino Deo tuo, & fit tumulus fempiternus: non aedificabitur amplius, illo anathemate quidquam in manü 7. Et non adhzerebit de tua, ut avertatur Dominus ab ira furoris fui, & mifereatur tui multiplicetq ue te, ficut juravit patribus tuis, 18. Quando audieris vocem Dom ini Dei tui, cuftodiens omnia praecepta ejus, quze ego prsecipio tibi hodie, ut facias, quod placitum eft in confpe&u Domini Dei tui. z CAPUT .XIV. Gentium ritus fuper mortuo fugiendus : animalium mundorum , €? immuudorum difiretio : & decimas fe Joloendas. v TMlii eftote Domini Dei veftri: non vos incidetis. nec fa- cietis calvitium fuper mortuo : 9) -^ fan&tus es Domino Deo tno: & t e*S$up .*Quoniam populus elegit, ut fis ei 1n populum Ini- pgculiarem de cun&tis gentibus, 6.18- quae funt fuper terram. 3.* Ne comedatis, quae immunda funt. *Lev. 4. Hoc eft animal, quod comedere debetis , bovem , & 1. 4. - ovem, & capram, s. Cervum, & capream, bubalum , trageïaphum,lpygargum, orygem , camelopardalum. 6. Omne Eeog fententiam |anathematis ferente : ad Calvitium faper mariuo.)) Vide di&a Levit. 19 17. hic in Hebrao eft:. Noz hanc enim pertinet precedens illa ve- ritatis inquifitio. ponttis. calvitinm inter oculos veffros ad 16.. Sit tumulas fempiteruas.) INun- mortuum , anterioremi feilicet. capitis quam ea civitas rezdificetur. partem pilis nudando, tondendo, aut radéndo. I7. Non adbarebit, Gc.) INihil tibi refervabis. &. Bsbale. ) klebrga 335rp jac- muir VXX. fa. Lib. 3. Reg.cap. IH; eflote Domim: Dei wefri.) ; 23. inter cibos regios Salomonis, "F idem his verbis fignificatur, & venatione apprehenfos bubali nu- quod alibi, cum dicitur, fzz& effote. merantur, quod non videtur conve- quia ego fan&bus fum. Liev. 11. 7 nire bubalis Ítalicis, quos vernacula alibi. 54. & lingua appellamus Bz/4/4 Plin. lib. 9. Nom "vos incidetss.). Nide di&a de cap. I3. docet bubalos gignere Afri- hoc Levit. 19. 28. eam, vituli cervice quadam fimilitu- D j 29 LIBRIDEUTERONOMII 6. Omne animal, quod in duas partes findit ungulam, & ruminat , comedetis. 7. De his autem, quae ruminant, & ungulam non findunt, comedere non debetis: ut camelum, leporem, choerogryllum : haec quia ruminant, & non dividunt ungulam,; immundà erunt vobis. g. Sus quoque , quoniam dividit ungulam , & non ruminat, immunda erit, carnibus eorum non veícemini, & cadavera nou tangetis. . Haec comedetis ex omnibus, quae morantur in a quis : Quae habent pinnulas & fquammas , comedite : IO. Qu& absque pinnulis, & fquammis funt, ne comedatis, quia immunda funt. 1I- Omnes aves mundas comedite, 12. Immundas ne comediátis - . aquilam fcilicet, & gryphem, & haliceetum, 3. Ixion, & vulturem, ac milvum juxta genus füuum : I4. Et omne coórvini generis, 15. Et ftruthionem, ac noétuam, & l arum, atque accipitrem juxta genus fuum : 16. Herodium, ac cygnum, & ibin, 17. Ac mergulum , porphyrionem, & ny&ticoracem, 18. Onocrotalum, & charadrium, fingula in genere fuo: upupam quoque, & vefpercilionem. D 19. Et dine: Ariüotelä.s bubalum cervo coti- Camelópardalum. ) Aniþmal eft ca- jungit, quorum fanguinem negat fpif- mielum, & pardalim referens: came- fari, & concrefcere. Huic confentit Ium capite, & oblongo aliquantütum Hefychius, cui 2&34Xog €ft Goexzdioy, collo: pardalimy, feu pántheram ma- p«rva caprta. eularum toto eorpore varietate. Vide Tragelaphum.) klircocervum, Ani- Plin. lib. g. cap. 18. mal corporis forma cervum, corni- 6. Omne animal, quod im duas 74)- bus & barba hircum referens; dequo 65 ffndit ungulam, 65 rumindt, comt- videri poteft Plin. lib. 9. cap. 33 det;s.) Cujufmodi fünt decem fpecies Pygargum.) Capreg genus, damis duobus verfibus praecedentibus corm- fimile, de quo Plinius lib.8.cap. 55. memorate ; fed non dubzum id etiam Orjygem.) Sic etiam L'XX. Aiii, pluribus aliis coiipetere, bovem fylvefirem , five «ram verterunt. Orygem in caprarum fylveftrium ge- - Camelum , leporem, charegryllum , nere reponit Plin. lib. 9. eap. $3. €66.) Vide Levit. cap. II. num.4. & T Ariftot. lib. 2. de hiftoria animalium deinceps. cap. I. & Plin. Hb. 11. cap. 46. biful- 13- Leom. ) E[ft avis ex vulturum €um, & unicorne hocanima] faciunt. gmere- * 1 CAPUT.XIV. 5or k 19. Et omre quod rertat, & -pennulas habet, immundum erit, & n6n comedetur. [T] 20. Omne, quod mundum eft, comedite. 21. Quidquid autem morticinum eft, ne vefcamini ex eo, 1 Peregrino, qui intra por.as tuas eft, da, ut comedat, aut vende . ei: quia tu populus fanttus Domini Dci tui es. *Non coques *Exo. hoedum in laCte matris fuze. 23!19. ü 34.25. 32. Decimam partem feparabis de cun&is fru&ibus tuis, z qui nafcuntur in terra per annos fingulos : 23. Et comedes in conípe&tu Domini Dei tui, in loco, quem elegerit, ut in eo nomen illius invocetur, decimam frumenti tui, & vini, & olei, & primogenita de armgntis, & ovibus tuis ; ut difcas timere Dominum Deum tuum]jomni tempore. 24. Cum autem longior fuerit via. & locus, quem elegerit ? Dominus Deus tuus, tibique benedixerit ; nec potueris ad eum h CL N ooo cunéta portare, z 25. Vendes omnia, & in pretium rediges, portabisque manu tua, & proficifceris ad locum, quem elegerit Dominus Deus n tuus. five 26. Et emes ex eadem pecunia quidquid tibi placuerit ex armentis, five ex ovibus, vinum quoque, & ficeram, & omne , quod defiderat anima tüa : & comedes coram Domino Deo tuo, & epulaberis tu, & domus tuai 27, Et OI. Quidauid aurem moa. ticinum eff, ) tülos pertinere videtur propter ratio- De mundis fcilicet animalibus nam nis paritatem. de immundis nihil erat opus pr£cipe- 22. Dectmam partem, 6c. ) Videdi- re Vide LevitIr. 39. feq. Por- &a füpra cap. I2. num. 17- ro füb morticinis intellige etiam ea , 24. Primogeuita.) Midedidaeodem quz cafualiquo, vel lapfu, vel fuffo- cap. 12. num. 17. catione in aquis, autaliter necaban- 24. Tiäiqwe /veizedixa;'it.) Annuis pro- tur. ventibus locupletaverit , ut proinde Peregrimo . da, mt comedar.) cumulus bonorum in fandam civita- Gentili in Gentilifmo manenti, qui tem deferendus excrefcat. egibus Judaicis de cibis mundis, aut Q6. Srve ex armentis.) Hoc eft; e immundis non tenetur. bobus ; ex his enim folis armenta Quis t goym us fantlus, &6c. ) Cuem confabantur eorum , qu& immolari, nihil indecens facere convenit hoc & edi poffent: & in Hebrao diferte autem ex legis prafcripto indecens, bos exprimitur. & illicitum eft. Séve ex evibnus. ) Sub quibus & ca- Nom coques bedum in lacle , E$c.) Vi- pras intellige. de de hoc Exod. 23. 19. Quod de Siceram. ) De ficera di&um eft Le- vit. IO. 9 hcedo dicitur ; ad agnos etiam & vi- ï( ; LIDRI DEUTERONOMII 592 27. Et Levi.es, qui intra portas tuas eft ; cave, ne derilin- quas eum , quia non habet aliam par:em in poffeiione tua. 28. Anno tertio feparabis aliam de-:imam ex omnibüs, qua nafcuntur tibi eo tempore, & repones intra januas tuas. 29. Venietque Levites, qui aliam non habet partem , nec poffeffionem tecum, & peregrinus, ac pupillus, & vidua, qui intra portas tuas funt, & comedent, & faturabuntur, ut bene- dicat tibi Dominus Deus tuus in cunétis operibus manuum tuarum , quae feceris. DAMTUL XV. Lex remi[fronis fcptimi anni in quos exerceatur : de fervo Hebreeo, qui oluerit manumitti : de primogenitis Domino Janclificaudis, €? comedendis. ptimo anno facies remitfionem, L SE 2. Quae hoc ordine celebrabitur. Cui debetur aliquid ab amico , vel proximo, ac fraire fuo : repetere non poterit, quia annus remiffionis eft Domint. 4. A peregrino, & advena exiges: civem, & propinquum * repetendi non habebis poteftatem.. 4. Et omnino indigens, & mendicus non erit inter vos: ut benedicat tibi Dominus Deus tuus, in terra, quam traditurus eft tibi in poffeffionem. 5. $1 97. Levites , qui sutra porkas £gas tantum Judai. Porro debitum intel- cf.) Qui in urbe tua habitat. lige ex mutuo, aut vendito, non au- 29. Mnuno tcrtio.) LXX. uera Téu tem ex commodato, quia hoc proprie i74, poft tres annos, ultimo anno e non eft debitum, fed alienum : five tribus. res ad. alium fpectans. ^ Alizm decim.m, 6$c.) Hc decima 43 4 peregrino , . advena exiges.)) ad templi locum deferenda non erat, Eiamfi profelytus fit, poteris exigere. fed in Levitas,& pauperes diftribuenda. Gvems, & prapiequam. ) Gente ]u— 9Q. Et comedent, €9 fartsurabuntur.) daeum. Hujus decimz nullo modo erat parti- 4. Mendicus mon erit smter -ua.f.-) iNon ceps is, qui eas e bonis fuis dabat, eft promiffio, autbenedi&io, fed pra- ficut erat particeps earum, quas de- ceptum , ne quem patiantur mendi- ferebantur ad epulas, quibus intererat cum , fed illi, aut liberaliter largien- etiam deferens. do, aut faltem mutuo dando, ferant 2. B micos "vel proxemo , vel fratre opem. Erant quidem aliqui paupe- f&^. ) Sermo eft de Judao , qui res, qui privatim degebant, ut patet genere frater eft, ideoque amicus, & ex hoc capite num. I T .fed mendici, qui proximus, profelyti enim anno fepti- füipem colligerent, nulli, ut etiamnum ino anon liberabantur fuis debitis, fed fit in bene ordinatis Rebus publicis. D I * COBET 4X V T 593 [|- . Si tamen audieris vocem Domini Dei tui5 & cuftodieris univerfa qus juffit, & quse ego hodie pracipio tibi, bene- dicet tibi, ut pollicitus eft. 6. Foenerabis gentibus multis, & ipfe a nullo accipies mu- : tuum. Dominaberis nationibus plurimis, & tui nemo domi- ii nabitur. d. 7. Siunus de fratribus tuis, qui morantur intra portas civi- n tatis tuej in terra quam Dominus Deus tuus daturus eft tibi, ad pcupertatem venerit : non obdurabis cor tuum, nec con- trahes manum , g. Sed aperies eam pauperi, * & dabis mutuum, quo eum *Matt 5.42. ^] indigere perfpexeris. Luce 9. Cave , ne forte fübrepat tibi impia cogitatio, & dicas in 6. 34. corde tuo: Appropinquat feptimus annus remiffionis, & aver- tas oculos tuos a paupere fratre tuo, nolens ei, quod poftulat, mutuum commodare: ne clamet contra te ad Dominum, & fiat tibi in peccatum, 1o. Sed dabis ei : nec ages quippiam callide in ejus neceffi- tatibus füblevandis: ut benedicat tibi Dominus Deus tuus in omni tempore , & in cun&tis, ad quae manum miferis. . Ir.* Non deerunt pauperes in terra habitationis tuae : idcir- *Matt co ego przecipio tibl, ut aperias manum fratri tuo egeno, & 26-11. páuperi, qui tecum verfatur in terra. 12.* Cum tiui vendi:us fuerit frater tuus Hebraeus , aut He- *Exo. broea, & fex annis fervierit übi;in feptimo anno dimittes eum 21.2. . UM i x liberum. erem 13. Et quem libertate donaveris, nequaquam vacuum abire Sdecun . patieris: 14. Sed dab is viat'cum de gregibus, & de area,r& torculari tuo, quibus Dominus Deus tuus benedixerit tibi. 15. Memento, quod & ipfe fervieris in terra ZEgypti, & liberaverit te Dominus Deus tuus, & idcirco ego nunc prz- ci»'o tibi. 16. Sirl 5. Ego hedie pracipio. tibi. ) De mü- Eiat tibi im peccaztm. ) lrafcatur ti- bi Dominus, & puniat te; peccatum tuo dando, & obligatione remitten- da anno feptimo. ponitur pro pona peccati. 6. Fenerabis.) Mgtuuxh dabis, qui IOo. Nen ages quidpiam callide.) Non abundabis. dando mutuum metu adventantis fe- ] 9. 4ppropimquat feptimus amus, ) ptimi anni. Cum remiffio debiti facienda eft. J49. Ia iepiimo anno dimittes eum li- Comodare.) Wiutuum dare. berum.) Vide di&a Exod. 21. 2. Bibl. cum Com. Menocb. Toyn, I. -^ €e VX 594 LIBRI DEUTERONOMII 16. Sin autem dixerit : Nolo egredi: eo quod diligat te, & domum tuam, & bene fibi apud te effe fentiat : 17. Affumes fubulam, & perforabis aurem ejus in janua do- mus tue, & ferviet tibi us fimiliter facies. que in aeternum : ancülæ quoque I8. Non avertas ab eis oculos tuos, quando dimiferis eos liberos: quoniam jüxta mercedem mercenarii per fex annos fervivit tibi: ut benedicat tibi Dominus Deus tuus in cun&is operibus, quae agis. Ig9. De primogenitis, quze nafcuntur in arientis; b bus tuis, quidquid eft fexus mafículini, f. a nétificabis Domino Deo tuo. Non operaberis in primogenito bovis, & non ton- debis primogenita ovium. 20. In confpe&tu Domini Dei tui comedes ca per annos (in- gulos, in loco, quem elegerit Dominus, tu, & domus tua.- *TLev 22.20 21, *Sin autem habuerit maculam, ve! claudum fuerit , vel Eccli coecum , aut in aliqua parte deforme, vel debile, non-immo- 35-14 labitur Domino Deo tuo, 9 7y A Á Sed intra portas urbis tuze comedes illud : tam mundus, quam immundus fimiliter vefcentur eis, anafi c aprea, & cervo. : 23. Hoc folum obfervabis, ut fanguinem eorum ron come- das , fed effurides in terram quafi aquam. 43 d - PUK HREKE EE CA: $ 16. Sim autem dixerit: Nolo egred; , cenarii f-*l á avettextus He—bfæ;ls, €c.) Vide di&ta eodem cap. 2r.n. 6. in quo 218 0. Onuiz duplex merces 17. Ancille quoque frzniliter. facies. ) "mercen 3 illi debetur. Refer hoc ad viaticum , non ad auris IOo NL;'// oper. eri$ in primogenito bo- perforationem ; quae in ancillis locum "ULf Sermo eft de primogenitis. foe- non habuit, vide Exxod. 2r. 7 Tmminel eneris ;; nam Joquitur de iis I8. Nem zvertas ab eis ocufos £H0s. ) primogenitis, de quibus laicus vefci INon ages dure , aut inhumaniter. Ononiam juxra merccdem morcemarii poterat, ut patet ex num. 20. fequen- ti, primogenita autem mafcula tota e n férvivit ti5;. ). Servivit tibi fex erant Dei, & facerdotum , adeo ut annos non minus, quam mercenarius, nihil rediret ad eum, qui offerebat; cujus operam fi conduxiffes , mer- quemadmodum aliquid redibat cum cedem numerare debuiffes. ZEquum fominei generis primogenita offere- ergo eft, ut mercedisloco anno fepti- bantur ritu vicimarum pacificarum. tico. mo eum mangumittas cum aliquo via- 22. S$ed zfra portas, 6/c.) Ma&ando Vel fenfus eft. Mercenarti illud alia ma&tatione corfuni, &prof.na. ad triennium operas fuas locare con- Tzp? mendus, quam aemundyus.) Quod fueverunt, ut colligitur ex cap. [6. locum non haberet, fi animal immo- líàie num. I4. £ ergo tibi grave latüm fuiflet ritu pacificorum ; ex hu- fit fervum anno feptimo liberum cum donis dimittere ; fervivit enim tibi jufmodi enim íacrificio foli mundi participate poterant. Levit .7T. 20. & duplo longiori tempore; quam mer- feq. & alibi. 2 - ^ * * VE dv z 595 C AAP U E XVE JdYes pracipu z J annt folemnitates , deymorum, H bdomäda;wn * C Tabernaculorum : de juflis judicibus conflituendis , & de e * carcendo ab occafionibus. idololatrie. $ r.K YVDferva menfem novarum frugum, & verni .primum tem- $ oris, ut facras Phafe Domino Deo tuo: quoniam in ifto menfe eduxit te Dominus Deus tuus de /Egypto no£te. 2. Iimmolabisque Phafe Domino Deo tuo de ovibus, & de bobus, in loco, quem elegerit Dominus Deus tuus, ut habitet nomen ejus ibi. J 3. Non comedes in eo panem fermentatum : Septem diebus comedes absque fermento, affli&tionis panem, quoniam in pa- vore egreílus es-de /Egypto: ut memineris diei egreffionis tu& de /Egypto, omnibus diebus vitee tuse. h 4- Non apparebi: fermentatum in omnibus terminis tuis fe- ptem diebus, & non remanebit de carnibus ejus, quod immo- latum eft vefpere in die primo usque mane. $. Non poteris immolare Phafe in qualibet urbium tuarum, quas Dominus Deus tuus daturus eft tibi. 6. Sed in loco, quem elegerit Dominus Deus tuus, ut habitet nomeu ejus ibi : immolabis Phafe vefpere ad folis occafüm, quando egreffus es de /Egypto. Efff 5 * bt 2fem novartmfrugum.) Nlen- Paxnem f&rmez*t:;tum.) 'Jotis enim LA Z jg fem Nifan five Martium, feptem diebus Pafchalibus commede- quo in terra promiffionis incipiunt fpi- bant panes azymos cum agno , & aliis ce hordeacee florefcere ; ille: enim Sacrificiis, & cibis etigdm commünibus. offerebantur in Pafchate, fcilicet fe- dfphiclionis pamem.) Wel,quia mo- cundo die azymorum, ut patet Lev.. numentum afili&ionis, quam paffi fue- 2. I4. & Lev. 2 IO. rant in ZEgypto, vel maxime quia is 9. Phafe .. .. de bobus. ) Phafe, id panis infüavis , infipidus, & ftomacho eft, vi&imas Pafchales, quz in fo- gravis eft. lemnitate Pafchali de. ovibus, & de In pevere. ) Febr. ei feffinatione , bobus offerri jubentur, Num. 28. 19. utrumque verum, & cum pavore, & Non enim poteft intelligi hoc loco cum feftinatione egreffi funt , adeo ut Phbafe de victima illa, qu& ad vefpe- panes fermentatos parandi tempus non rum diei decima quartz immolabatur, habuerint. quia hzc non aliud , quam agnus, aut 5« Domelare Phafe. ) Propriedi&um, hodus effe poterat, noti autem vitv. hoc eft, agnum Pafchalem. Hunc lus , aut bos. tantum in loco,ubi effet tabernaculum, Ut babitet momen ejus ibi.) Ut ilic aut templum, immolare poterant. colaturDeus, &invocetur nomine fuo. 6. Quando egreffus. «es. ) Particula 3. Nen comtdes in co;) Cum eo fci- quande non fignificat precife tempus Bicet Phafe. .vefpe;ræ,-vel occafus folis, fed totam 596 LiBRI DEUTERO.NO.MII 7..Et coques, & comedes in loco, quem elegerit Dominus Deus tuus, maneque confurgens vades in tabernacula tua. 8. Sex diebus comedes azyma : & in die feptima, quia col- le&£ta eft Domini Dei tui, non facies opus. 9. Septem hebdomadas numerabis tibi ab ca die; in fegetem miferis. qu'a faléem Io. Et celebrabis diem feftum hebdomadarum Domino Deo tuo, oblationem fpontaneam manus tuze, quam offeres juxta beneditctionem Domini Dei tui: 1 IT. Et epulaberis coram Domino Deo tuo tu, filiust Vi ms; & filia tua, fervustuus, & ancilla tua, & Levites ; qui eft intra portas tuas, advena, ac pupillus, & vidua, qui morantur vo- bifcum : in loco, quem eleger n it Dominus D.e-us tuus, ut habi- tet nomen ejus ibi. . I2. Et recordaberi s quoniam fervus fueris in JE gypto: cu- ftodiesque, ac facies, quse praecepta funt. . 13. Solemnitatem quoque tabernaculorum celebrabis per fe- ptem dies, quando collegeris de area, & torculari fruges tuas: I4. Et epulaberis in feftivitate tua, tu, filius tuus, & filia, fervus tuus, & ancilla, Levites quo que, & advena, pupillus, ac vidua, qui intra portas tuas funt. Ij. Septem noCem , ut fenfus fit; immolabis oc- quebatur, eratque decimus fextus men- cumbente fole ad no&is vefperam, fis Ni(àn. De hoc fefto vide Levit. quanoctede /E;eypto egreffuses. . Vel 22. To. Jubentur autem . numerari egreffus nomine intellize etiam appa- feptem hebdomada ad diem Penteco- ratum ad egreffum. ftes conítituendum. * Maneque cozfurgens. ) Manequod IO. Feffum hebdomadarum.) Pente- omnem Pafchalem folemnitatem ex- coften. acam confequitur; nam proximo die Oblationem [pontaneam. ) Supplenda a comeftione agni longum iter capef- VOX fecundum , vel ju&xra, fecundum fere non poterant, quia erat dies fe- fpontaneas oblationes , quas offerre Bs volueris. 8. Sex dielus .comedes azyma. ). Se- lI. Er epulaberzs coram Domino.) De ptem erant dies azymorum , excludi- tur autem hic feptimus dies, de quo hifce épulis , vide di&a cap. I2. n: 17. I2. Cuffodie[que ac factes, qua pra- ftatuerat mox aliquid ;peculiare fub- eepta [u:1. ) Senfíüs et ; Propterea cu- nectere. ftodies, ac facies, libenti fcilicet ani- Gollecta ef Domizi.) De fefto Col- mo, ex benefieiorum acceptorum me- le&dz, feu cetus, vide di&a Levit. moria, quibus excitamur ad divina- 23 36; rum legum cuftodiam. 9. -b ea die, qua falcem ,. $. ) Ig. Sefemuitatem quoque tabermacu- Dies oblationis manipuli defignatur, lerws.) De qua Levit. 23. a num. 34- qui in Pafchatis feftum immediatefe. & deinceps. 597 CAPUT XVL & XVII. iebus Domino Deo tuo fefta celebrabis, in lo- H 15. Septem d R co,quem e legerit 1 »! ominus benedicetque tibi Dominus Deus tuus in cun &is frugibus tuis ; & in 'ani opere manuum tu1- rum, erisque in laeitia. um apparebit omne mafculinum 16. 'Tribus vicibus per ann & tuum in confpe et ]. u Domini Dei tu1, in loco, quem elegerit: A^. emnitate hebdor Á nadarum , & in folemnitate azymorum , in fol folemnitate tabernaculorum. * Non appa rebit ante Dominum "Exo. 2315 vacuus. i 17. Sed offeret unusquisque fe * cundum quod habuerit juxta lbu 35. 6. benedictionem Domini Dei fui, quam dederit ei. 19. [udices, & magiítros conf titues in omnibus portis tuis, uas Dominus Deus tuus dederit tibi, per fingulas tribus tuas: ut judicent populum jufto judicio, t. * Non acciples perfo- "Exo. 19. Nec in alteram part em declinen cecant oculos fapientum; r2 nam,nec munera: quia munera exc & mutant verba juíftorum. I9.L5- uftum.eft perfe queris, ut vivas, & poffi- Supr. 20. Jufte, quod j L17. deas terram , quam Dominus Deus tuus dederit tibi. borem-juxta a ltare ECCH. 21. Non plantabis locum, & omnem ar IO.3I. Domini Dei tui. : 22. Nec facies tib!, neqt je ccn?cätlïï.äs fliatuam : quze odit quinus peus tuus. CUN PIUOES AVIE Huflia deligenda , idslolatria punienda , in. ggavi dificultate ad jummum Jacer dotem , ejusque concilium recurrendum,€? qua& regi eligendo fint obfervoanda. & bovem, in quö I. MTOn immolabis Domino Deo tuo ovem, bonáinatio eft Do- eft macula, aut quidpiam vitii: quia a mino Deo tuo. 3 2. Cam I8. Magiftros. ) Donfrerius in Exod. Ig. Noz 4c:z;pies þerfanam.) Eam- cap. 18. v. 25. putat fuiffe fuperiores dem íententiam habes Eixod. 23. 8. QI. Nom plamtabis laeum , &c.) Ne quofd am Judices toti uni tribui prz- videaris imitari ritus Gentilium , qui fe&tos, aut certe fuiffe judicum pare- in honore füorum deorum lucos fa- dros, & affeffores , quos judices con- fulerent , ut omnia juxta divinz legis crabant. lpfum vide la- Q2. Shatuam.) Qualem Gentites fuis prafcriptum fierent. Diis, vel idolis conftituunt. te de hoc difputantem. In ommibus pertis.) In omnibus ur- I L N quo eff macula.) Nide dicta Exod. bibus, & pratoriis , ubi jus dicitur. 12' L] 558 LIBRI DEUTE'RONOMII 2. Cum reperti fuerint apud te, intra unam portarum tuz- rum, quas Dominus Deus tuus dabit tib 1, vir, aut mulier, qui faciant malum in confpettu Domini De 1tui, & transgredian- J tur pactum 1illius, 3. Ut vadant, & ferviant diis alienis, & adorent eos & lunam, & omnem miitiam cteli , folem, ; qu& non praecepi: 4..Et hoc tibi fuerit nu ^ nciatum , audiensque inquifieris di- . ligenter) & verum eff e repereris,. & abominatio fa&ta eft in Tírael: $. Educes virum, ac mulierem, qui rem fcelerati ffimam perpetrarunt, ad portas civitatis tu&e , & lapidibus obr uentur. * Infr. 6. *In ore duorum , aut trium teftium peribit, qui interfi- To.15: ejetur. AVE . Nemo occidatur, uno contra fe dicente teftimonium. 18.16. 7. Man us teftium prima interficiet eum, 2Cor. popull extrema mittetur: ut auferas ma * & manus reliqui 1 lum de medio tui. 8 8. Si difficile, & ambieu LVL ur n apud te judicium ei *'Sup. ris inter fan e perfpexe- guinem, & fanguine m,caufam, & caufam, lepram, 139 & (r)lepram : & judicum intr & 7 7 a portas tuas videris verba variari: furge, c aícende ad locu in, quem elegerit Dominus Deus tuus. 9.* Ve- m ;epram & lepram. Iz edit * 02X Szx L 7 SS 'r. A 4 L. legitir : Lepram & non lepram. nam portarta. ) Ürbium. involuntarium excufantib Maís ) idololatriam , ut patet ex us, aliis ut fequ tous. Voluntïgium, & deftin atum punien- dum eíle propuntiantibus , vel ferffus TransgrediAntaumr patctum. ) 'i'ranï'— eft: fi co gredi padum dicuntur ii, quiar eli- ntroverfia difficilis, & am. [4) »] bigi exiftat inter cognationes . (quod ione deficiunt, Videadtiebr. ro.29. enim hic habemus inter fangu inem O20 Htzem celi. ) Aftra , que . fünt & fanguinem D. Hieron. quaf i milites Deo famulantes, & pro 2. Paral. 1g. IO. Vertit , inter cognatio nem, &co- €o, cum opus eft, depugnantes. gnationem) hoc eft int 5- d porzas ofuitatzs. ) ixtra civi- funt diverfarum co er eos, qui tatem. Morisenim erat Hebrzis ex- modi orii füb gnationum, cujuf- inde poterat vel circa tra urbem , vel extra caftra extremo poffeffiones, v fupplicio aífficiendum educere ,Ífic & niendum erit a el circa res alias, ve- Chriftus, & S. Stephanus extra ur- d facerdotes, &c. Canfam , & caufam. ) Làtem . fuper bem paffi fünt. quacunque re. 6: Ip ore dauem, €c.) Hamdem fententiam habes infrà ca bu Lepram € lepram. ) Aliis afferenti- Chaldaus vertit : P. I9. I5. $ lepram efle ejus generis, qua a Per ditlum duoruas , fa aunt trium (teflium veus comvidus occidatzr. cris arcet, aliis vero negantibus. 7- Manusteffzum , E. ) " Verba variari.) In Hebrzo eft, ^mi, eftes pri- verba conreniiomum » id eft, fieo ufque deinde reliquus populus in eum procedat judicum : mittent lapides. ut inter illos cor ninorum contentio, 9. Jorer f)znk;uinsm, e J/;z;zxguinc*m. lvenire non. poffit, tunc ad Sacerdote $; & Pontificem re- Si homicidii caufa ambigua fit, aliis ut currendum. ^ C APU XVIL. 599 d. 9.* Veniesque ad facerdotesLevitici geteris, & ad judicem, ».Par. i l- qui fuerit illo tempore, quaeresque ab eis, qui indicabunt tibitg. 8. judicii veritatem. Io. Et facies,quo dcumque dixerint, qui praefunt loco, querh ) elegerit Dominus, & docuerint te. 1. Juxta legem ejus : fequerisque fententiam eorum, nec declinabis ad dexteram , neque ad finiftram.- * ! I2. Qui autem fuperbierit, nolens obedire facerdotis impe- rio, qui eo tempore miniíitrat Domino Deo tuo, ex decreto judicis, morietur homo ille, & auferes malum de Iírael : 13. Cunctusque populus audiens timebit, ut nullus deinceps intumef(cat fuperbia. 14. Cum ingreffus fueris terram , quam Dominus Deus tuus dabit tibi, & potlederis eam, habitaverisque in illa, & dixeris: Conftituam fuper me re gem, ficut habent omnes per-circui- tum nationes: $. Eum coriftitues , quem Dominus Deus tuus elegerit de numero 4 locum, quem elegeri? Dommmas.) cap. 2. 7.. Labia enim facerdotis euffa- In ferufàlem , ubi eft templum , in dient [eientiam , &Y legem requirent ex quo habitat Dominus; vel ante tem- ore ejus : quia Angcelus Domini exerci- plum conftru&um , ad taberpaculum. um eff. 9. V.nieque d facerdotes Leviiici I2. Sactrdotis imperio.) Pontificis ; gemeidi, € a4d jud cem. ) Per Judicem Qzui eo tempo.e mizifrat Domino.) Qui eo tempore fungitur Pontificatu. hic vel inteilige Pontificem, ut vult Eu P ónti- Vatab!us, & alii, vel ejus vicarium. Et decreto jadicis. ) Hjufdem Sane caufze fpirituales , que ad religio- ficis, cujus eft ifta judicare, an fcili- nem, facras ceremonias , & fimilia cet juxta legem fiant , nec ne. fpe&tabant, ad Pontificem pertinebant, Morietzr homo i/le.) Mortepunietur. Relique vero civiles difceptabantur a nuferes aalum. ) Perniciofum ho- feculari judice, cujufmodi erant Re- minem. Ve- ges, & magiftratus inferiores. IA4. E£ dixeris couflitmam [sper emeve- rum, quia non fuis legibus, fed divi- gem , 67.) Non id vuit Deus, ut Rex nis Rempublicam gubernabant, fi quid ilis preficiatur ; fatis enim liquet id velin jure3 vel in fa&o obfcuritatis Deo magnopere difplicuiffe, cum pe- effet, qua alias exhauriri non poffet , tierunt fibi conftitui Regem, 1. Reg. ipfis judicibus laicis, atqueadeo & ip- 8. 5. & feqq. & cap. 10. 19. & cap. fi Regi recurrendum erat ad Pontiti- I2. 17. & feqq. fi tamen id pertinacius cem , ut difficultatis exorte folutio- petant, ac defiderent líraelite , indi- nem accipeaet. cat Deus fe permiffurum , uti. & po- Io. Docuerint te juxta legem ejus.) ftea permifit . Reg. 9. 22. certis ta- Qui confuluntfacerdotem, acquiefcere men conditionibus, quas omnino fi debent , & exiftimare fácerdotum & Regem velint, fervari vult,ac pr£cipit. Pontifïcisigdicium datum effe juxta le- I5. Quem Dominus Demstums elege- bem Domini : nam , ut ait Malach. rit.) ld fervatum in Saulis eledione, 6co LTPRI DEUT"ERONOMII ^ numero tratrüm tuorum. No n notavrie «l 44 pweÓviloO dli erius gentis hominem regem facere, qui non fit frater tuus. ecq- 4 t 16. Cumque fuerit conftitutus, non multiplicabit fibi equos, nec reducet populum in /Egyp:um, equitatus numero fuble- vatus: prafertim cum Dominus praeceperit quam amplius per eamdem viam revertamini. Vobis, üt nequa- C 17. Nqn Z?vebit uxores plurimas,quze alliciant animum ejus, neque argenti, & auri immenfa pondera. I8. Poftquam autem federit in folio regni fui, defcribet fibi Deuteronomium legis hujus in volumine, accipiens exemplar a facerdotibus Leviticee tribus, 19. Et habebit fecum, legetque illud omnibus diebus vitze fuee, ut diíca: timere Dominum Deum fuum, & cuftodire verba, & ceeremonias ejus, quae in lege praecepta funt. H 20. Nerc — item Davidis; deincepsfucceffione ad indicatur ; quia cum injectus eft- fer- regnum ventum efi: quamquam & mo ab Ifraehtis dereditu iu ZEgyptum, Salomon, e pluribus fratribus ad Re- graviter illis Dominus füccenfüit. gnum Dei tus eft. peculiari .ele&ionef voca- Per eazadem 'Uitzm,) Quæ:umque Via, quz ducat in ZEpyptum, &fit eadem, Qui non fft frater tuus.) Hebraus, ratione termini. de gente tua , ne, fi alienigena fit, SY7. Nom babebit- mxores pisrimas.) ad aliam religionem fubditos pertra- Aliquas uxores habere poterant, ut hat; utque fuos amet, & ab iilis vi- David, plurimas ut Salomon, (àlvo ciffim diligatur. ^* Intellige hoc de officio non poterant. Rege electo , non de eo, quem indu- Que alliczant animum ejus. ) Effe- xit neceffitas, cui parendum. minent , fleGant ad vitium , id etiam 16. Nom' multipliesbit ffbi equos.) INon vetantur equi, aut eorum ufus, vetitum , ne pravo exemplo Rex po- pulo noceret , neve illum nimiis im- fed nimia eorum copia: tum ne in penfis gravaret. bello illis nimium confidat, quia fa/- Neque argenti , 6f any; zmmen[a pou- lax equus ad [2lutem. P(al. 23^ 29 .T. tum derz..) INe Rex ex cupiditate auri, ne erigatur in fuperbiam , magnoque & opum fübditos fpoliet; & ne ex faflu, & pompa incedat. Al ratio opibus in faftum , & luxum difluat. ftatim fubditur. I8- Deftrzbit fbs Deuteronomium ? Nec reducet populum in /Eg)þhüh.) £.) Philo lib. de creatione princi - Quafi illud regnum fue ditioni adjun- pis ait, debuiffe Regem manu propria &urus , equitatui füo fidens. in. He- defcribere. Alii cenfent potuiffe uti br&o , Ne redire faciar populum in - aliena manu. Eyptum ad zaultos equas habendos , '& fen- Densteronomtium.) Quia. hic liber eft fus efle videtur, ne cupiat populus quoddam Mofaice legis compendium. equorum amore in /Egyptumrreverti. Gun Dominus preceperit volis) Nuf- Mecipiens exemplar a facerdoribus. ) Ut ex incorrupto exemplari defcribat. quam id preceptum difertis verbis in I9. Legeraque il/ud omnibus dielus vi« Scriptura reperitur, implicite tamen t« [4«.) Non quod continue, vel quo- CAPU T XVIIL & XVIII 601 20. Nec elevetur cor ejus in fuperbiam, fuper fratres fuos, neque declinet in partem dexteram, vel finiftram , ut longo lS, tempore regnet ipfe, & filii ejus fuper Iírael, Qe j DAPUT XVIM. Sgcerd()tiï.]u,s, & Levitis pro po[fefione cedunt. oblationes, ac facri- ficia : cavenda omnis JuperfTitio, de «ero propbeta fufcitando, )l & falfo propbeta interficiendo : quomode verus [ a falfo dilcernendus. 1. NTOn* habebunt facerdos;& Levitse,& omnes,qui de eAadem Num. tribu funt, partem, & haereditatem cum reliquo populo 18.20. * Ifrael, quia facrificia Domini, & oblationes ejus comedent, gl ?. E. RTR iliiii l aliud accipient de potfeffone fratrum fuorum: ?P Dominus enim ipfe eft h&reditas eorum, ficut locutus eft illis. ;,Cor. 3. Hoc erit judicium facerdotum a populo, & ab his, qui g.13. offerunt vi&timas : 1 x PA c bovem, five ovem immolaverint, da- bunt facerdoti armu n,ac ventriculum : 4. * Primitias frumenii, & vini, & olei, & lanarum partem Num " Ü onfione. ex ovium 5. Ipfüm 18-21. tidie illud legere teneatur ; fed Íte- . J0z hbabebunt Sacerdotes , €7c,) Vi. quenter legat , ut memor fit eorum, LA de fupra INum. IS. 20. ^ qua in libro illo feripta funt. 3 Hoc erit- judicinm Jacerdotzemo. ) U: difcat vimere Dominum. y 'Vimor Hoc.erit , quod de jure debetur facer- r 1l 1 Deu- dotibus. enim Dei maxime-incuk )d eft pe ar- teronomio , q: 2p^ v? vitimas.) Inteliige hocde deníque concio lYi OVIS, inc LO tan He- & Ci ficis. br&os ad cultum Dei, 1, C ;; bfer- Szve ovem.)- Cum qua intellige & vationem. capram ; vox enim Hebrea utramque 2O. Nec eleverur eiv ejeus 1 fuperbiam.) compleZitur. Ne infolefcat, nec tyrannicos mores Aamum , ae Venrriculum.) Armum, induat. & pectufculum , ut habetur Exod. cap. Super fratres [uos.) Gentem f ^T 29. num. 27. & Levitic. cap. 7. num, Nec ume decliges im partem de 75 ) vei f ; vam.) A eg €170€15 CC F. Tei iO T 4. Primitias) Graeci vocant a prafcripto quacumque ratione def && , qua vox oblationem , potiusid, Ut lozgo tempore veguet ip Je 5 & ; quod aufertur, & felipitur, fipnifica tte tU- ejus.) Exemplis enim ex fa [ tem debebat hoc effenon minusparte fexa- ris difcfmus, Reges eos, qui p gefima fru&uum. non coluerunt, aut re ono excidiffe, Er lamarum partem.^) Primitiarum titulo 5 naàm lanarum detonfio inter aut ad filios fuos, aut certead longam nepotum.feriem regnum mnon trans- annuos fru&us , & proventus cenfetur. mififfe. Biàl. « uso Com. Menoch. Tom. T. Gggg 602 LIPEITEOTERONOMTI 5. Ipfum enim elegit Dominus Deus tuus de cun&is tribu- ^ l bus tuis , ut ftet, & minií tret nomini Domini ipfe, & flii ejus in fempiternum. x 6. S1i exierit Lev ites ex una urbium tuarum ex om ni Tfrael, in qua habitat, & voluerit venire, defiderans locu m, quem elezerit Dominus. j 7. Miniftrabit in Nomine Domini Dei fui, ficat omnes f tres ejus Levitze, qui ftabunt eo tempore coram Domino. 8. Partem ciborum eamdem GN acoc ipiet, quam & czeteri : ex- cepto eo, quod in urbe fna ex psterna ei fucceffione debetur. 9. Quanio ingrefius fueris terram, quam Dominus Deus tuus dabit IU E ER i, cave, ne imitari velis abominationes illarum gentium. " *Lev. 1o. * Nec inveniatur in t&, qui luftret filium fuum, aut fi- 2027. ]iam , ducens per ignem: aut, qui auiolos fcifcitetury & obfer- vet fomnia , atque auguria, nec fit maleficus 2 1I. Nec incantator, ncc qui pythones c ereg. * aut qua:rat a mortuis veritatem. : onfulat, nec divinos, 29.7. 12. Ómnia S. Nemini Domini.) Ipfï Domino. 6. . 5j exierit Levires, &c.) Si Levita /Iuguri.ä.)Non folum ex avium garritu volatu, paftu, fed alio quocumque mo- devotione ductus, & cupiens extra vi- do omnia rerum futurarum auguria ces fuas reliquo vite tempore miniftra- captando. re Deo in tábernaculo, ut fecit Samuel. Malefcus.) LXX. Venefrcus , pradti- 7- Qui flabunt.) Per vices mini(tra- giator , ut indicant Hebrza. bunt. 8. Parrez ciäar&:m eanodem. accipiét.) II. Igcantator. ) Quui fufurris qui- Intellige vcl alimenta ex arario templi, busdam, & muflitationibus mira qua- dam facit. vel ex aliqua decimarum portione a Pontifice fepofita in Levitarum a&u Pythbones.) Pythones proprie dice- miniflrantium alimenta. banturii, qui demonem refponfa dan- Ex paterna [uecefFone-) Iabere enim tem haberent in ventre, velipfi da- mones e ventre loquentes. LXX. ap- poterant in urbibus füis domos, fubur- bana, armenta , &c. pellant ä(yrï'ag;»/yäüsg , Ventriloquos, IO. Dwcens per ignem.) R,xurens in Nec dzvinos. ) LX X. veparookimov, portentorum io[peHorem , alibi eamdem honorem Moloch, de quo Lev.r ;.21. "driolos fciscitetur. ) Abiis refponfa , vocem llebraicam vertunt x & divinationes quarens. guofen , cognitorem fcilicet rerum ar- canarum , qui profitetur fe talia nof- OLfervet fomnia. ) Superftitiofe exi- ftimans illis futura fignificari , autex- fe, earum caufas, & fignificationes. pe&dans a D&mone refponfum per Querat a mortuit veritarem. ) Quod fomnium , aut ex vifis nocurnis, quz necromanticorum eft , qualis mulier nullam habent cum rebus agendis con- illa'erat, que Sauli Samuelem fufci- ne:/xionem, confiltium capïenflo. tavit. 1. Reg. 2g. 11. CAT MT XVili. 6 v . 3 l- 12. Omnia enim hac abominatur Dominus, & propter iflius- modi fcelera delebit eos in iniroitu tyo. IN 13. Perfe&tus eris, & absque macula cum Domino Deo tuo, ) 14. Gentes iftae, quarum poffidebis terram , augures, & di- vinos audiunt: tu autcm a Domino Deo tuo aliter inftitutus es. 15. *PROPHETAM de gente tua, & de fratribus tuis ficut'Joan. me , fufcitabit tibi Dominus Deus tuus : ipfüm audies, &EL45 16. Ut petifti a Domino Deo tuo*in Horeb, quando concio ^* congregata eít, atque dixifti : Ultra non audiam vocem Domini*? Es,, Dei mei,&ignem hunc maximum amplius non videboyne moriar. ro. 1. 17. Et ait Dominus mihi : Bene omnia funt locu:i. IS i 18. * Prophetam fufcitabo eis de medio fratrum fuorum fimi-"*Joaa. lem tüi : & ponam verba mea in ore ejus, loqueturque ad eos I* 5 omnia, qu& pracepero illi. l- 19. Qui autem verba ejus, quae loquetur in nomine meo,- audire noluerit, ezo ultor exiftam. 20. Proplieta autem, qui arrogantia depravatus voluerit, lo- qui in nomine meo, qu& ego non pracepi illi, ut diceret, aut ex nomine alienorum deorum, interficietur. 3 21. Quod fi tacita cogiiatione refponderis : Quo modo pof- fum intelligere verbum , quod Dominus non eft locutus ? 22. Hoc habebis fignum: Quod in nomine Domini propheta ille praedixerit, & noh evenerit: hoc Dominus non eft locutus, fed per tumorem animi fui propheta confinxit: & idcirco non timebis eum. GgBg 2 CAPUTr I3. Perj eus eri$ , 63 afane 772.»:!]".(!--1 3 Moyfe loquecatur Deus ore ad osfa- &c. ) In divino cuitu, & re ione, miliriter; ita & cum Chrifto, idque quam nullis f per ( 617 füiuonibu:; z tiiuinn longe excelientius ; erat enim . Chri- haculabis , ut patet ex ver/u fequenti. ftus quoad naturam humanam Verbo I5. P.epheiam de genté tza, €fc. $n Dei, Deoque intime unitus. festasit tiéd. Dominus.) N e! fenfus ei 16. Ouando cemcio co Pominus fübinde prophe:am fefcita- mgrecata eff. ) Quo die totus popu! us ad accipien- bittibi, qui te dozeat , vel, dabit tibi dam 2 Dco legem ad mventis Sinai Meffiam Chrifium eximium prophe- radices convenit. Exod. 2o. o1. tam, do&orem, legislatorem , &c. I8. Pomam werba mea im o ejus. ) Praþl:et4m fecut me. ) Didtur , H i oc & prorhetis convenit, & etiam féettt ze , id eft, 1. quoad ducatum po- Chriíto, qui de fe ipfo dicebat Toan. puli, & legislationem. IL. quia libe- I4. QO. Veróz, qua ego Joquor Vobis., & rabit ex fervitute ^g ypti , diaboli fci- "e ip]ä 7207 /.:yuar. licet, & vitiorum. 11[. quia nos in QO. Ex Zs ze alienorum deorgin. ) terram beatorum deducet, ut Moyfes Revelatione aut refponfo a Damoni- populum in terram promiffionis. ÍV. bus accepto. quia multa patrabit miracula; ut Moy- QI: Refponderis.)) ObiBC?rïS. 22. Er nom eventrit.) Qua enim 1'esþ in ZEgypto. V. quia ficut cum ^ $ 604 LIBRI DEUTERONOMII CATUT XIX. Separande [ex urbes vefugii , & qui, ad eas tute confugient , &? - qui nn ; de eris , falfisque teflibus ,€? de terminis non Me rai 9j ereudis. H Um difperdiderit Do: ^^ iinu Lï) i s Deus tuus gentes, quarum tibi traditurus eft ram, & poffederis eam, habitave- risque in urbibus ejus, & in zedibus: iNum, 2. * Tres civitates feparabis tibi in medio terrze: quam Do- 25.11. minus Deus tuus dabit tibi in poffeffionem , ofue 20.2. 3. Sternens diligenter viam : & in tres eequaliter partes to- tam terrae tue provinciam divides ut habeat e vicino, qui propter homicidium profugus eft, quo poffit evadere. 4. Hsec erit lex homicidze fuzientis, cujus vita fervanda eft: Qui percufferit proximum fuum nefciens, & qui heri, & nu- diustertius nullum contra eum odium habuilfe comprobatur: $. Sed abiiffe cum eo fimpliciter in filvam ad ligna cceden: da, & in füccifione lignorum fecuris f u 190 erit manu, ferrumque lapfüum de manubrio amicum ejus percufferit, & occiderit: hic ad unam fupradi CU & arum urbium confugiet, & vivet : : 6. Ne forfitan proximus ejus, ct iu ij s effufus eft fanguis, do- lore ftimul . atus, perfequatur, & apprehendat eum, fi lo T !&Cl' via fuerit, & percutiat animam ejus, qui non eft.reusn 35 quia nullum contra eum, q n [o *ïaiiä e monftratur. 1 occifus eft 0dium prius ha 7. Idcirco præcipio- tibi, ut tres civitates zequalis inter fe fpatii dividas . 8.* Cum Deo infpirante þrædicuntur a prophe- pedita fit, -& fugam retardet ad afy- tis, ea femper eveniunt: neque enim lum confugientium. eus mentitur, aut mentiri potelt. 4. QUi percufferir mefciens.) So- Noz iimebis enim. ) Nec m nas, aut li enim involuntario homicidze 2 GC pradi&iones illius. LXX. sx z4/e- &tis 4b /eo: manus fcilicet uitrices, fed inculpato concedebant jus afyli. Vi- de num. 35. II. tas luat. ut par eft, curabitis, ut pcenas debi- 5. Simpiczrter.) Absque dolo, vel fraude. "Res civitates 2.7 eft feparabis.) Sermo 6. Proximus ejas.) Cognatus occifi. t de civitatibus refugii, qua Percutiat animam ejus.) Percutiat tranfito: Jordane conftituendze refta- eum , occidat. bant; tres enim jam Nullum. Moyfes ipfe -odium prius babuiffe mon- conftituerat. firatsr.) Ex quo ca g- Sternens diligenter viam. ) Neim- non dolo , fed caufa pitur conje&ura, occifum. * ' CAPUT XIX. 603 8. *Cum auten dilataverit Dominus Deus tuus terminos «(en 28.14 CU tuos, ficut juravit patribus tuis, & dederit tibi cun&tam ter- Exod ram, quam eis poliicitus eft, 9. (Si tamen cuftodieris mandata ejus, & feceris, quae ho- 24-24 Supra die preecipio tibi, ut diligas Dominum Deum tuum, & ambu- I2.20. *]x les in viis ejus omni tempore) addes tibi tres alias civitates, & fupradi&tarum trium urbium numerum duplicabis. IO. Ut non effundatur fanguis innoxius in medio Terrae, quam Dominus Deus t uus dabit þibi poffidendam; ne fis fan- guinis reus. 1r.*Si quis autem odio habens proximum fuum, tnfidiatus * Nu. fuerit vitse ejus, fürgensque percufferit illum, & mortuus fue- 35.20 rit; fugeritque ad unam de fupradi&tis urbibus : I2. Mittent feniores civitatis illius, & arripient eum de loco effugii tradentque in manu proximi, cujus fanguis effufus eft, & morietur. -I3. Non mifereberis ejus, & auferes innoxium fanguinem de lírael, ut bene fit tibi. 14. Non affumes, & transferes terminos proximi tui j quos fixerunt priores in poffeffione tua, quam Dominus Deus tuus dabit tibi in Terra, quam acceperis poffidendam. 1;. Non* ftabit teftis unus contra aliquem , quidquid illud *Sup. IT " eccati ,& facinoris fuerit: fed in ore duorum , aut trium te- J Matt füu m ftabit omne verbum. 19.16. 16. S1 GEEBE 2Cor. I3.1. 9. Dilataverit ; €e.) Vide di&a fu- IO. Ut non efundatur famguis, €$c. ) pra cap. I2. 20. Quod fa&u proclive effet ; fiafylalon- $zeut jurait parribus tuis ) Abrahe ge abeffent. facta eft ifta promiffio Genef. 15. 1g. Ne fíis fanguinis veus.) Ob hanc le- terminis etiam undequaque affignatis, gem neclectam. T eadem deinde confirmata Iaac Genef. IQ. Senmzores.ciartatis illi;zs.) Nonci- vitatis refugii, fed civitatis occifi. 26. 3. & Jacob. Genef. 38. 13. & 35. 12. I3. 4duferes iamoxium [anguimem. ) Innoxii fanguinis culpam &- reatum 9. Sizamen cuffodieris , E30. ) AEx quo tolles ab Ifrael , qui reatus tamdiu ad- patet promiffionem hanc non abfolute, hzret populo ífraelitico, quamdiu im- fed cum conditione , que hic expri- punita ea czdes relinquitur. mitur, factam. 14. Terimos proximi tui. ) "lermi- Addes | tibi tres. Alias ciä)it.«:e:, 6$c. ) nos agrorum, vicinum fubmovendo , Si dilatatio illa , de qua num. g. fu- & que illius funt , occupando. tura erat extra Chananaam , etiam ci- I5. Sfaóir omme vcr&um.) Confir- vitates hz tres addende , extra Cha- mabitur omnis accufatio , omne di- &um , omnis res. nanzam eligenda erant, e SN 606 LIBRI DEUTERONOMII 16. $i fteterit teftis mendax contra hominem, accufans eum praevaricationis. 17. Stabunt ambo, quorum caufa eft, ante Dominum in confpe&tu facerdotum, & judicum, qui fuerint in diebus illis: *Dan. 18.* Cumque diligentiffime perícrutantes, invenerint falfum 132 teftem dixitfe contra fratrem fuum mendacium ; 19. Reddent ei ficut fratri fuo facere cogitavit, & auferes malum de medio tui : 20. Ut audientes caeteri timorem habeant, & nequaquam talia audeant facere. * Exo 21. Non mifereberis ejus, * fed animam pro anima, oculum 21.23 2 " : pro oculo , dentem pro dente, manum pro manu, pedem pro * Levit .pede exiges. 24.20 CAPOUT.NX M 5 ?gï Qui tempore pugna fint. doimum remittendi : jura. belli quomodo fer- vanda, qu& arbores cedende ad macbinas inflituendas ; ^l qua relinquenda. I. Q exieris ad bellum contra hoftes tuos, & videris equita- tus, & currus, & majorem quam tu habeas adv rfarií exercitus multitudinem, non timebis eos: quia Dominus Deus tuus tecum eft, qui eduxit te de Terra Egypti. H 2. Appropinquante autem jam praelio ftabit facerdos ant 5 faciem, & fic loquetur ad populum: 3. Audi, Iíracl, vos hodie contra inimicos veftros pugnam committitis, non pertimefcat cor veftrum nolite cedere, nec formidetis eos. » nolite metuere , 4. Quia Dominus Deus vefter in medio veftri eft, & pro vobis contra adverfarios dimicabit, ut eruat vos de periculo. 5. Duces quoque per fingulas turmas , audiente exercitu; — pro- 16. Pravaricationss.) Culp& contra bus laicis jüxta przfcriptum hujus le- legem admiffz. gis remifla, I7. 4mbo, quorum catia eff. ) 'Tam I9. Reddent ei Jfcut . fratri fuo facere accufasor, quam reus, interquos cori- cegitavie,) Lege talionis. troverfia eft. Auferes malum, ) . Calumniatorem , 4ate Dominum. ) In loco, ubi erit vel calumniam. tabernaculum , aut templum. BI. 4pimam pro anima.) Mitam pro In con[petu [ucerdoumz, E8 judicum. vita, &c. Caufe cognitione ad facerdotes rei 5: /T non dedicuvit eaum. ) Et non- provocatione devoluta, vela Judici- dum egm inhabitavit; vox He- D hV ] CATIT XX 6 3 proclamabunt :* Quis eft homo, qui aedificavit domum novam: :Mac. & non dedicavit eam ? vadat, & revertatur in domum fuam,3 5o. ne forte moriatur in bello: & alius dedicet eam. . l 6. Quis eft homo, qui plantavit vineam, & necdum fecit eam effe communem, de qua vefci omnibus liceat? vadat, & rever- tàtur in domum fuam: ne forte moriatur in bello, & alius ho- mo ejus fungatur officio. 7. Quis eft homo, qui defpondit uxorem , & non accepit 1 eam ? vadat, & revertatur in domum fuam, ne forte moriatur in beilo, & alius homo accipiat eam. 8. His dictis addent reliqua, & loquentur ad populum:*Quis * fud. eft homo formidolofus, & corde pavido? vadat, & revertatur 7- 3 in domum fuam, ne pavere faciat corda fratrum füorum, ficut ipfe timore perterritus eft. 9. Cumque filuerint duces exercitus, & finem loquendi fe- cerint, unusquisque fuos ad bellandum cuneos praeparabit. 10. Si quando accefferis ad expugnandam civitatem, offeres ei primum pacem. II. Si receperit, & aperuerit tibi portas, cun&us populus, qui in ea eft, falvabitur, & ferviet tibi fub tributo. I2. Sin autem foedus inire nolue ;*it, & coeperit contra te bellum, oppugïïabis Vöam. L 15. Cum- brea fxgnificat dE(liC(trC, initi«re, eadem- lari, quod cum prius effet inta&um; que in templi, altarifque .dedicatione jam ufu & ta&u quodammodo profa- natur: 'falis vinea, de qua in fuos ufürpatur, & in genere quotiefcum- que cum folemnialiquo ritu, vel con- ufus dominus nondum fru&us decer- vivio rei cujufpiam ufus inchoatur. pfit ; eft enim impolluta , & ut ficlo- 6. Necdum fecit eam e[fe communem.) quar, quodam fenfü quaft virgo, - In Hebr. zecdum profanavit eam. Com- mune Hebrais idem fignificat, quod Er som accepit eam? ) Necdum jmmundum, aut pollutum. Porro nuptias celebravit aut domum non deduxit, aut eam adhuc habet virgi- vitis, & alia quevis arbor ante an- num quintum cenfebatur quodammo- nem, nec eam attigit. , do facra; neque enim tribus annis pri- IO. 44 expugzandam csvit atem.) Ser- mis licebat ejus fru&us attingere, do- mo eft de civitatibus extra terram nec anni. quarti fru&us Domino fuif- promiffam. fent confecrati, ut habetur Levit. Ig. 2. quo fa&o, anno tandem quinto Offeres ei primum pacem. ) Ilivitaþïs ad deditionem pacificam, & incruen- incipiebat fieri communis, & per com- tam. INimirum ut Terentius ait: munem ufum quodammodo a facró ad profanum üfum tranfire. Simplicius Omnia prius experiri, quam arma, fapienseza deces. dici potsü, hic eozzune ilud appel- e 08 LIERI DIEUTERONOMII 13. Cumque tradiderit Dominus Deus tuus illam in^manu tua, percuties omne, q E uod in ea generis maículini eft, ir; ore gladii, 14. A bsque mulieribus, & infantibus; jumentis, & cseteris, ua in civitate funt: Omnem praedam exercitui divides, & ^ comedes de fpoliis hoftium tuorum J quae Dominus Deus tuus dederit tibi 15. Sic facies cun&tis civitatibus, quae a te procul valde funt, & non funt de his urbibus, quas in políieffionem accepturus es. 16. De his autem civitatibus, quae dabuntur tibi, nullum omnino permittes vivere : . . 17. Sed interficies in ore gla dii, Hethseeum videlicet, & Amorrhzum, & Chanansgum, Pherezzaeum, & Hevoeum, & Jebufzeum , ficut praecepit tibi Dominus Deus tuus: 18. Ne forte doceant vos facere cun&las abominationes, quas ipfi operati funt diis fuis, & peccetis in Dominüm Deum ve- Ítrum. 19. Quando obfederis civiratem multo tempore, & muni- B de tionibus circumdederis, ut expugnes eam , non fucci VET S arbo- res, de quibus vcfci poteft; nec fecuribus per circuitum.debes vaftare regione m» quoniam lignum eft, & non homo, nec po- teft bellantium con:'ra te augere numerum. 20. Si qua autem ligna non funt pomifera, fed agreftia, & in ceeteros apta ufus, fuccide, & inftrue machinas, donec cà- pias civitatem , quae contra te dimicat. CAPUT 1 ! X3. Ip cre gladii.) V. di&ta Ekxo.17.13. Nu'Inm omnino permirtes vrvere.) De I4. 4bfque mrlicribus , 6c6) À mu- hominibus taritum hoc intellige, non lierum enim, & infantium cede in de animalibus, & jumentis.: bello temperandum eft , quamquam IQ. «drberes, de quibus we[er-peteff . ) aliqui funt cafus, in quibus etiam hi Arbores frugiferas. Pythagoras apud polfuntinterfici ; Sicfa&tum Num. 31- ]amblicum pracipiebat $usec» Quró» , 1 m / Puerum ttas excufat,feminam]exns x&) ixxaeno» purt NeUy , /xr;fr& ut ait Seneca l. 3. de ira cap. 24. Qüeiosiy. Szatrvam , O. frudlferam ar- gumenris , & eereris.) Cur enim ifta &orem nec ladere , zec perdere. vaftentur, quz nihil commerita fünt. - Quoniam bgnum efl , 6fc.). Quia tibà 16. ue dabustur fibg. ) Íntra terra& in bello nocere nón poteft. promiíIz terminos, * *X ag CREEU 609 QAPUT XXL €«D - w Cautio fuper bomicidio occulto : de muliere in bello;czzpm, de filio ) odioje primogenito , filio contumace , C? eo , qui fufpenfus ef? in ligno. I Uando inventum fuerit in terra, quam Dominus Deus tuus daturus eft tibi, hominis cadaver occifi, & igno- rabitur caedis reus, 2. Egredientur majores natu, & judices tui, & metientur a loco cadaveris fingularum per circuitum fpatia civitatum : 3. Et quam viciniorem cceteris effe perfpexerint, feniores civitatis illius tollent vitulam de armento, quse non traxit ju- gum, ncc terram fcidit vomere : 4. Et ducent eam ad vallem afperam , atque faxofam , quae numquam arata eít, nec fementem recepit, & caedent in ea cervices vitula : s. Accedentque facerdotes filii Levi, quos elegerit Domi- nus Deus tuus, ut miniftrent ei; & benedicant in nomine ejus, & ad verbum eorum, omne negotium, & vel immundum eit, judicetur. quidquid mundum, 6. Et Vuemscceguy 2. ..f Gredientur majores natu , & jedi- 4- d vallem 4 Peramy atque [axofam.) ces. ) Pramiffa tamen de au- Hebr. z4. valle 7: Etha", quod tamen &ore czedis inquifitione fedula. Ma- nomen proprium non eft, fed àppel- jores vero natu; &judices, de quibus lativum fignificans locum quemcum- hicfermo, erant magiftratus, vicino- que depreffüm , & ut additur ; inara- rum oppidorum agro, in quo cedes tum, & incultum. . Locus hic afper, fa&a erat. & confragofus, occifores animi du- | conítabat de loco- Merientur. ) Si ritiem refert; cavitas vallis, malitige rum diftantia, non erat neceffario ad- profunditatem defignare poteft. hibenda dimenfíio. Cadent 12 ea cervices virzule. ) Nuïla in hac cede cenfenda eíl fuiife ratio g: Et quam viciniorege ceteris effe facrificii. perfpexerint , &c.) In hanc enim cadis prefumptio cadebat ratione vicinitatis. |8. decedentque Sacerdores. j Non ut Qrua non traxit juzum. ) Vortaffe ad indicandum, occiforem virum fuiffe judicent, cum reus inventus nan fit, fed ut manus lavent fuper vitula fimul fine jugo legis, qualesScriptara vocat cum magiflrratu civitatis , ac fenio- filios Belial, vide di&a fupra cap. 13. ribus. x Vitula hec cedenda homicide Et benedicant in nomine eus.) Vide typum gerebat , in cujus locum, cum dica cap. Io. num. g. ille non reperiretur, mactabatur. Omze nesotim. ) Lis, controverfia, Hhhh Bibl. cnmm Con. Menoch, Tom: 1. 6ro LIBRI DEUTERONOMII 6. Et venient majores natu civitatis illius ad interfe&tum , lavabuntque manus fuas fuper vitulam, quze in valle percg(ïa eit, 7. Et dicent : Manus noftrae non effuderunt fanguinem hunc, nec oculi viderunt. $ 8. Propitius efto populo tuo Ifrael, quem redemifti , Do- mine, & ne reputes fanguinem innocentem in medio popull tui Ifrael : Et auferetur ab eis reatus fanguinis : 9. Tu autem alienus eris ab innocentis cruore, qui fufus eft , cum feceris, quod praecepit Dominus. 1o. Si egreffus fueris ad pugnam contra inimicos tuos, & tradiderit eos Dominus Deus tuus i à n manu tua, captivosqqe duxeris, II. Et vi deris in numero caþtivorum mulierem pulchram, & adamaveris eam, voluerisque habere uxorem, 12. Introduces$ eam in domum tuam : qua radet caefariem, & circumcidet ungues, I3. Et deponet veftem, in qua capta eft: fedensque in domo tua, flebit patrem , & matrem fuam.uno menfe : & poflea in- trabis ad gam, dormiesque cum illa, & erit uxor tua. I4- Si 6. Lavabuntque manus fmas fuper vi- deis vetitum erat cum gentilibus ma- fulam.) Witulainterfecta in valle, ca- trimonia jungere. daver hominis fortaífle jacere potuit I2. Radet cefariem, 67c.) Cur ifte in agro; vel ergo cadaver deportatum ufürparentur c&eremonise , varia di- ad vallem vitulz , vel vitula adlocum cuntur. Probabilius eas pertinere ad c&dis, nbi cadáver. lu&um , & funebrem habitum, quod 7. Nee oculi widerumt. ) Nefcimüs etiam fatis patet ex num. 15. ubi illi auctorem czdis, fi fciremus , non pa- indulgetur, ut per unum menfem pa- teremur inultum., trem ,.'ac matrem fuam fleat. 9. Redemifli.) Educens de]ifigy pto : L Radez . ce[ariem. Y Permittituxj hoc Er ne - repates fzz.;aguincm, rE Ne gentili captive , ut gentis fux more populo imputes innocentis c&dem , rafo capite mortuos fleat ; alioqui enim ab eoque poenas repetas, Hebrais id erat vetitum Deut. 14. T. Auftretur ab eis.) Senioribus populi. Circumcidet umgnues.) Fortaffe etiam Reatus famguinis. ) INon erunt rei hoc fervabatur a gentilibus in. mce- effufi fanguinis, non illi imputabitut roris argumentum, textus Flebr. ha- peccatum , nez illius poenam luent. bet faeiez ungues , quod videtur figni- 9. T& auzem . alienus eris.) Alloqui- ficarecrefcerefinet. AL[ XX.& Vulga- tur Moyfes populum , cui homici- tus & Philo,refectos ungues fignificant. dium , finon expietur ; imputabitur. I3. Depontt veflem.) In luXu veftis II. Volwerzfque habere uxorem.) Ser- mutabatur. 2. Reg. 14.2. dicitur: Lo- mo eít de ea; qua ad Judaicam reli- gere te ffmnla , 65 imduere veffe lugubrs. lino menfc.) 'l'amdiu enim mortuas gionf:m tranfire parata eft , alioqui Ju- * CAPUT XX. 61 14. Si autem poftea non federit animo tuo, dimittes eam li- ü beram, nec vendere poteris pecunia, nec opprimere per po- tentiam : quia humiliafti eam. 15. Si habuerit homo uxores duas, unam dile&tam, & alte- j ram odiofam, genueritque ex eo liberos, & fuerit filius odio- fze primogenitus, l 16. Volueritque fubftantiam inter filios fuos dividere: non poterit filium dilectze facere primogenitum , & praeferre filio s odiofze 5 17. * Sed filium odiofze agnofcet primogenitum, dabitque ei r1.Par. Y de his, quae habuerit cun&ta duplicia: ifte eft enim principium 51- liberorum ejus, & huic debentur primogenita. 18. Si genuerit homo filium contumacem, & protervum, qui non audierit patris, aut matris imperium, & coercitus obedire 7 contempferit : 19. Apprehendent eum j ,& ducem ad feniores civitatis il- lius, & ad portam judicii , 20. Dicentque ad eos: Filius nofler ifte protervus , & con- tumax eft, monita noftra audire contemnit, commeffationibus l- vacat, & luxuris , atque conviviis : 21. Lapidibus eum obruet populus civitatis, & morietur, ut auferatis malum de medio veftri, & univerfus Ifrael audiens pertimefeat. Hhhh 5 22. Quando lugere folebant, ut patet in funere Hoc enim jus duplicis in hareditate Aaronis Num. 20. 3o. & Moyfis portionis pre cateris fratribus affe- f Deut. ult. 9. rebat jus primogenitura&. I4. Nox féderit . amimo rfuo.) Non Principism liberorum.) Nidefimilem placuerit. dicendi formulam explicatam Genef, j Quia bumiliafli eam. ) Pudicitiam 49-.3- ejus deflorando. Eft hec qualis- I8. Ceercitus.) Parentum monitio- cumque explere libidinis peena , quod nibus, reprehenfionibus, cafligatio- dominus belli jure fa&us , feeminam nibus. cognitam nec vendere poterat , nec Filium contumacem. ) Quia lex fa- adferviles operas adigere, fed aut duce- tis dura, &, ut loqui folemus, odio- re eam debebat, autliberam dimittere. fa j ftriam accipit interpretationem, 16. Suiflantiam . .. drvidere.) Jus utícilicet non porrigatur ad filiam ; ergo pater habebat affignandi cuique nec ad puerilem. &tatem , quod ma- filiorum fuas portiones donando, fi- litie non adeo fit capax, nec ad fi- veteftando, qu& valebant ufque ad lios emancipatos. Jubilaum. Ecclefiaftici 33. 24. dici- Ig. 44 portam judicsi.) Olim enim tur: Ip die con[ummaticnzs dierum vita juxta portas civitatum pra&toria con- tue, €) in fempere exitus ?u2. difiribue ftituebantur, &'jjudicia exercebantur ; dareditatem tuam. cujus rei paffim exempla occurrunt in 17. Dabitque eà .. eunila duplicia.) Scripturis. — 612 LIBRI DEUTERONOMII 22. Quando peccaverit homo, quod morte ple&enduni eft, & adjudicatus morti appenfüs fuerit in patibulo, " 23. Non | hd rmanebit cadaver ejus in ligno,fed in eadem die * Gal. fepelietur : quia* maledi&tus a Deo eft, qui pendet in ligno: »1 nequaquam contaminabis terram tuam , quam Dominus Deus tuus dederit tibi in poffeffionem. CAPU TP.-XXIL Pietas in rem proximi exercenda : de ve[le alterius fexus , de in- vento tido, de circumdando te&fo domus , de non commi[cendis rebus divver fi generis : de fimbriis , de fignis virginitatis, de adulterio, de corrupta in urbe, *vel in agro, de uxore pairis non ducenda. *Exo. I. N[On * videbis bovem fratris tui, aut ovem errantem, & 23 4- preteribis : fed reduces fratri tuo, 2. Euamfi non eft propinquus frater tuus, nec nofti eum, duces in domum tuam , & erunt apud te quamd?u quaerat ea frater tuus, & recipiat. 3. Similiter facies de afino, & de veftimento, & de omni re fratris tui, quze perierit : fi inveneris eam , ne negligas quafi alienam. 4. Si videris afinum fratris tui, aut bovem cecidiffe in via, non defpicies, fed fublevabis cum eo. $. Non induetur mulier vefte virili, nec vir utetur vefte 9ec. foeminea : abominabilis eqim apud Deum eft, qui facit h 6.Si 22. Arpeafns fuerit im patiLulo. )Quod tanquam luce hac indignus, tam atro- ambiguum eít, an intelligendum fit ci, turpique fupplicio fuerit afficien- de affixione in.cruce, an de fufpen- fione per funem interclufo fpiritu ; ïf*SB Ovem fratris tui. ) Subbovein- ut modo paffim fieri folet. Late hic tellige equum, mulum, &alia Bonfrerius de hoc difputat. animalia; par enim omnium elt ratio. 23. Quia maleditius 4 Deo eff, qui videris. Et prateribis.) Negliges, quafinon pendet im ligno. ) llomo fufpenfus ob genus fupplicii infame Deo quo- Q. Eram[f non eff propinquas.) Imo dammodo eft execrabilis, & maledi- vero etiamfi fit inimicus ; ut diferte &us, quia Dei étiam ipfius judicio fum- habetur , Exod. 23. 4. ma infamia notatus. Et ipfa mors 5. Nez iuduetur multer veffe virili, per fufpendium, ,in dedecus quodam- mec "vir utetur vefle feminea. ) Ratio modo Dei, &ignominiam cedit, quod eft, quia dedecet, & contra dignita- homo ad Dei fimilitudinem fa&us tem eft virilis fexus, Íi veftem mu- * C-A-P. OT XXIL 613 : 6; Si anibulans per viam, in arbore, vel in terra nidum avis noe A inveneris, & m dii cill puliis, vel ovis defuper incubantem : non iE A tenebis eam cum filiis, 7. Sed abire patieris, captos tenens filios : ut bene fit tibi, & longo vivas tempore. 9. Cum aedificaveris d omum no&am, facies murum tecti per circuitum : ne effundatur fanguis in domo tua, & fis reus la- bente alio, & in preeceps ruente. 9. Non feres vineam tuam altero femine: ne & fementis i quam fevifti, & quse nafcuntur ex vinea pariter fan&tificentur. Io. Non arabis in bove fimul, & afino. II. Non indueris veftimento, quod ex lana, linoque con- » textum eft. I2. * Funiculos in fimbriis facies Num. per quatuor angulps pallii ( tui, quo operieris. I3. Si duxerit vir uxorem, & poftea odio habuerit eam, : I4. Queefieritque occafiones, quibus dimittat eam, objiciens ei nomen peffimum, & dixerit : Uxorem hanc accepi, & in- greffus ad eam non inveni virginem, ' 15. Tollent eam pater, & mater ejus, & ferent fecum figna virginitatis ejus ad feniores urbis, qui in porta funt : 16. Et dicet pater : Filiam meam dedi huic uxorem : quam Hhhh 3 quia odit, 17- Ix—*r: liebrem affumat. ïAddc, quod hzc [0] z Santt/frcentur.-) Eft antiphrafis , veílitus mutatio multis nequitiis viam polluantur , non tam legali contami- aperiret. natione, quam phyfica, corrumpendo, 6. Nidum avis imveneris ; €&c.) Ra- & perdendo utrumque, dum nimia tio hujus le gis fuit, ut per eam indu- denfitate fibi mutuo officiunt. d cerentur Jud &i ad pietatem , & mife- IO. lg bove femtzl, & afino.) Ratio ricordiam etiam in beftias exercen- eft, quia eorum vires funt inequales ; dam, quod facilius , ait 'Tertullianus itaque afinus affociatus bovi plus equo 1. 2. contra Marcion. 17. Zz pecudzbus, gravaretur ; & quia totum onus in € Lefliis prameditata bumanzitas im bo- eum recumberet aratri, propter hu- minum vefrigeria erud.vetur. militatem corporis ipfius. . Ut Lene fit tibi , . ) Provocans II. Vefüimento, quod ex lana . limo- in te viciffim divinam benignitatem , & . mifericordiam. ques €c.) Vide Levit. 19. Ig. .* Q. Facies zuurum felli per circuttum.) I2. Funicelos m fenbriis , €/c.) Nide di&a INum. I15. 38- Te&a domorum apud Judaos fiebant I plana, ut i nipfis ambulare, &verfa- Oljicieus e& nemen pe/Fmum. ) riliceret. ]ubet ergo, ut fepto, & Quod vitium fibi afferri fit paffa. eribolo claudatur ea area, quz in tecto Non inveni virginem.) Cum tamen eft, ne quis lapfu de te&o devolvatur. fe pro tali venditaffet. d 614 LIBRI DEUTERONOMII 17. Imponit ei nomen peífimum, ut dicat : Non inveni fi- 5^»a heoesap i. liam tuam virginem , & ec CC liC2 u fi ullt: fi gna virginitatis filize meza. Expandet veftimentum coram fenioribus civitatis: 18. Apprehendentque fenes urbis illius virum , & verbera- : bunt illum, j 19. Condemnante s infuper centum ficlis argenti, quos dabit patri puellae : quoniam diffamavit nomen peffimum fuper vir- ginem Ifrael: habebitque eam uxorem , & non poterit dimit- tere eam omnibus diebus vitae fuze. 20. uod fi verum eft, quod objicit & non eft in puella inventa virginitas : 21. Ejicient eam extra fores domus patris fui, & lapidibus obruent viri civitatis illius, & morietur: quoniam fecit nefas in Ifrael, ut fornicaretur in domo patris fui, & auferes malum de medio tui. ? *Lev. 22. * Si dormierit vir cum uxore alterius uterque morietur, 20.10. id eft, adulter, & adultera. Et auferes malum de Ifrael. 23. Si puellam virginem defponderit vir, & invenerit eam aliquis in civitate, & concubuerit cum ea, 24. Educes utrumque ad portam civitatis illias, & lapidi- bus obruentur puella, quia non clamavit, cum effet in civita- te: vir, quia humiliavit uxorem proximi fui. Et auferes ma- lum de medio tui, 25. Sin autem in agro repererit vir puellam, quze defponfata eft, & apprehendens concubuerit cum ea, ipfe morietur folus. 26. Puella nihil patietur, nec eft rea mortis : quoniam ficut latro confurgit contra fratrem fuum ,& gccidit animam ejus, ita & puella perpeffa eft : 27- Sola 23. Si puellam virginem de[ponderit I7. Sigma "virginitatis. ) Linteum fanguine tindum , quem ex primo vir.) De defponíata de futuro intel- congreffu cum virgine ab illa proflue- ligenda eft hec.lex , uta pracedentt re ajunt medici. fit diverfa; vel certe de prafenti , fed 19. Verberabunt ilum. ) De more necdum cognita. Judaorum , fcilicet infli&tis quadragin- Q4. Quia non clamavit ,6c.) Exillo ta, uno minus, flagellorum idibus, enim clamoris negle&du confenfiffe vide infra cap. 25. 3. prafümitur. I9. Et nom poterit dimirrere eam. ) $i Uxorem.) Mox futuram. ipfà in conjueio perfeverare voluerit, ut ait Philo. 26. Puella nibil pattetur , ffc) Ex Q2. S; dormierit vir cum uxore alte- loci enim circumfítantia praefümitur riui , &c.) Vide Levitic. 20. Io. non confenfiffe, fed vim pafTam effe. L3 615 CAPUT XXII & XXIII 27. Sola erat in agro : clamavit, & nullus affuit, qui libe- raret eam. 28. Si invenerit vir puellam virginem, quze non habet fpon- fum, & apprehendens concubuerit cum illa, & res ad judicium venerit : 29.* Dabit, qui dormivit cum ea, patri puellze quinquaginta*Exo. ficlos argenti, & habebit eam uxorem , quia humiliavit illam : 22-16. non poterit dimittere eam cunctis diebus vitae fuse. 30. Non accipiet homo uxorem patris fui, nec revelabit ope- rimentum ejus. C APU T X3HL De bis, qui äZ; ecclefia Dei arcendi funt, vel admittendi : Idumeus, & ZEgyptius non Juut. abjiciendi : de pollutione noCurnay C de loco ad nece[Jaria nature deputando : de [ervo fugitroo , de mercede proflibuli, fugienda ufura erga fratres, de vvoto, de vinea , & fegete proximi. ]. NTOn intrabit eunuchus, attritis, vel amputatis tefticulis, & abfciffo veretroj ecclefiam Domini. 4. Non ingredietur mamzer, hoc eft: de fcorto natus, in ecclefiam Domini, usque ad decimam generationem. 3.* Am- 2 Clamavit.) Prefumitur clamaf- I. O intrabit . .. Ecclefram Domi- 4i.) Intrare Ecclefiam idem fe, vel certe a clamore ceffaffe , quod nullum auxilium fperaret. eft, quod in civium numerum cenfe- 29. A;Prehmdcns.) Vim inferens ut ri, & de populo líraelitico reputari, habent LLXX. Eft cafus diverfus ab perinde ac fi ex duodecim Patriarchis oriundus effet, atque adeo uti & ce- illo, qui habetur Exxod.22. 16. ibi enim teros cives munerum, & dignitatum acitur de concubitu non vi extorto , fed fraude, blanditiis, promiffis ma- publicarum capacem fieri. Ilac igi- trimonii impetrato. tur lege fancitur, ne-quis Eunuchus in lfraeliticum populum admittatur , Res 4d judicium venerit.) Delata a parente, vel curatore, feu eo, cujus quantumvis Judaifmum comple&ere- interelt. tur. 09. Quinquagimta. ficlos. ) Ob inju- 2. Muszer, boc eff de fcorto n.gtus.) LXX. ex zeretrice, &« Tüg moer»ag. riam in ipfum violenta filie deflora- f'ortaffis fermo eft tantum de alieni- tiorie admiffam. Et babclhit eam nxorem. ) Philo lib. genis Mamzeribus; hos enim inter fuos de fpecialibus legibus addit , a con- viles, & contemptibiles propter pu- dendos natales, non vult admitti in itupratore dotem puellz conftituen- dam, quod ex alio cafü fimili Exod. Ecclefiam , etiamfi relirionem Judai- 22. 16. fit verifimile. cam fufcipiant, nifi poft decimam ge- nerationem. 30 Uxorem patris [zi-) Eamglcm le- lfque ad decimam generationen.) In- gem habes Lev. 20. 11- ic 616 LIBRI DEUTERONOMII *Efl. 4.*Ammonites, & Moabites etiam poft decimam generatio- 3. I nem non intrabunt ecclefiam Domini, in a&eternum :. *Efd. 4."Quia noluerunt vobis occurrere cum pane, & aqua in 13. 2. Via, quando egretfi eftis de /Egypto, & quia* conduxerunt con- *Nu tra te Balaam filium Beor de Mefopotamia Syrize, ut maledi- 22- 5 ceret tibi : z. Et noluit Dominus Deus tuus audire Balaam, vertitque maledi&tionem ejus in beneditctionem tuam, eo quod diligeret te. 6. Non facies cum eis pacem, nec quaeres eis bona cun&is diebus vitze tuze in fempiternum. 1. Non abominaberis Idumseum , quia frater tuus eft : nec KEgyptium , quia advena fuifti in terra ejus. 8 ui nati fuerint ex eis, tertia generatione intrabunt in ecclefiam Domini. 9. Quando egreffus fueris adverfus hoiftes tuos in pagnam, z cuftodies te ab omni re mala. 10. Si fuerit inter vos homo, qui no&turno pollutus fit fo- mnio, egredietur extra caftra, 1 1. Et non revertetur, priusquam ad vefperam lavetur aqua, & poft folis occafum regredietur in caftra. 12. Habebis locum extra caftra, ad quem egrediaris ad re- quifita naturae 13.Geren-s clufive. Undecimus ergo nepos ex 9 Coflodies ze 4b omni re md/d,.) Ab mamzere, diuturnitate temporis. ab- omni flagitio , & injuftitia, & pecca- r Yiud fte macula , ingredi poterat, to; militia enim magnam oecafionem, 2. Jumonites, 6 Moabites, €9c.) Hi & licentiam prave-agendi fuppeditat., nunquam in Ecclefiam admittebantur : Io. Egredietur extra caffra. ) Bon- intellige, nifi tam preclara effent viri frerius hoc intellipit de templo , aut alicujus Ammonite, vel Moabiugz me- atrio , ita ut qui facerdos v. g. pollu- rita, ut contrarationem videretur eum a Dei populo repellere. Sic admif- tus fuiffet, extra hac fepta egredi de- beret; qui vero intus non effet, pol- fus Achior, Judit. 14. 6. lutione prohibente ingredi non poíTet. 6. Nec quaras eis boga, €c. ) Cum eis non communicabis quoad convi- II. Levetur 4q44,) Non ea luítra- li, cujus compofitio defcribitur INum. &um, & commercia temporalia. g. Frater tuus eff. ) lisdem majori- vel fontana. I9. fed aqua vivente, fluviali fcilicet, bus natus, líaac fcilicet, & Abraham. -Advena fuiffà im terra ejus. ) Et ali- I2. Habebis locups extra c2ffra , &c. ) quo tempore ibi populus benigne ett. ld conflitutum partim ob naturalem g. Teriia generarione, ) A. iüfcepta honeftatem , partim ob (anitatem. lege Judaica. CAPRUT XXII 617 154. Gerens paxilrlum in balteo. Cumque federis, fodies per circuitum , & egefta humo operies , 14. Quo relevatus es ( Dominus eni m Deus tt.lus ambulat in medio caftrorum, ut eruat te, & tradat tibi inimicos tuos) & fint caftra tua fanéta , & nihil in eis appareat foeditatis, ne de- relinquat te. 15. Non trades fervum domino fuo, qui ad te confugerit. 16. Habitabit tecum in loco, qui ei placuerit, & in una ur- bium tuarum requiefcet: ne contriftes eum. 17. Non erit meretrix de filiabus.Ifrael, nec fcortator de filiis Iírael. 18. Non offeres mercedem proftibuli , nec pretium canis in domo Domini Dei tui, quidquid illud eft, quod voveris: quia abominazo eft utrumque apud Dominum Deum tuum. Ig. Non foenerabis fratri tuo ad ufuram pecuniam, nec frü- ges, nec quamlibet aliam rem, H 20. Sed alieno. Fratri aucem tuo a bsqug ufura, id, quo in- diget, commodabis : ut benedicat tibi Dominus Deus tuus in omni opere tuo in terta, ad quam in2redieris poffidendam. 21. Cum votum voveris Domino Deo tuo, non tardabis reddere: quia require: illud Dominus Deus tuus. Et fi mo- ratus fuenis, reputabitur tibi in peccstum. 22. Si nolueris po]liceri, absque peccato Fris. 25. Quod I5. Paxillum.) Breve aliquod in- Qui prolesexpetunt, Domino pretium firumentum ad effodiendam terram. dant: hoc pretium ut indecorum of- Cyimque federis. ) Cum alvum deje- ferri prohibetur , vel nomine canis ceris. publica meretrix intelligitur, qua ci- I4. Quo relevatus es.) Excrementa. nica, àc prorfus canina impudentia Dens enim tuus amiulat m medio ca- corpus' vuleat. firorum.) Scilicet propter arcam. Quidauid illud eff , quod "Voverzs, ) I5.Noz trades [ervuz Domino [uo,6c.) Q. d. non folum non offeres pecu- Si dominus mancipium fuum injufte niam illam , fed nec aliam quamlibet vexet, ne tradas, donec ira refederit. rem , quam"voveris , pretio illo com- I7. Noenm erit meretrix , t$c.) Prohi- parabis. bentuf meretrices, qu-» pretio vul- 20. Sed a4Leno. ) Deo concedente h gant corpora , & proftibula. qui omnium .Dominus eft, & illa, I8. Nez offeres mercedem prifizbuli , cui voluerit, dare potefl. &'c. Ut folebant Ethnici, apud quos -Cummodaiss.) Mlutuo dabis. mereétricius quaftus idolis confecrari 22. Non tardabi$ reddere) Nifi for- confueverat. ri fuerit. alli te voti executio certo cuidam tempo- Nec preriem canis.) Pariture canem o gàta; tunc enim il?ud dif- generofum v. 5 venaticum ex quo ferri poteft. Dibl, cum Com. Menoch. Tom. I, liii M 618 LIBRI DEUTERONOMII 23. Quod autem femel egreffum eít de labiis tuis, obferva- bis, & facies ficut promififi Domino Deo tuo luntate, & ore tuo locutus es. ,& propþria vO- 24. Ingreffus vineam proximi tui, comede uvas, quantum tibi placuerit : foras autem ne efferas tecum. 25. Si intraveris in fegetem amici tui, franges fpicas, & manu conteres : falce autem non metes. CAPUT XXIV. Libellus repudii permittitur : mifericordia in debitores pauperes : ton nganda merces : de judicio adveng , C? pupilli : reliquia - me[fis , ac 'cindemie pauperibus relinquenda. * Mlat. 1 *acceperit homo uxorem, & habuerit eam,'& non in- 5. 32. SI venerit gratiam ante oculos ejus propter aliquam foedi- ? P.äa rc. tatem : fcribet libellum repudii, & dabit in manu illius, & di- 1c, 4. Inittet eam de domo fua. 2. Cumque egreffa alterum maritum duxerit, lle ii 3. Et1 quoque oderit eam , dederitque ei libellum repu- dii,-& dimiferit de domo fua, vel certe mortuus fuerit: 4. Non poterit prior maritus recipere eam in uxorem : quia polluta eft, & abominabilis fa£ta eft coram Domino ?ne pecca- re facias terram tuam, quam Dominus Deus tuus tradiderit tibi potfidendam. s.Cum 2 Ipgreffis "wvineam, &/c.) Eadem 4. Quia pilluta eff , & abomimabilis ratio videtur de aliis aliarum arborum f«tla efh coram Domino.) Quia ex con- fru&ibus. juncione cum- fecundo marito inde- i centia quedam exiftit, fine qua non Abuerit. LXX cobabiraverit, P pofit ad priorem maritum redire Chaldzus concubuerit. videretur enim primus maritus non ex Propter aliquamfeditatem.)) Sivevi- animo in repudium confenfiffe , fed tium fit corporis, five animi, quz potius alteri eam , in temporariam foditas quedam moralis eft. feparationem confentiendo , concede- Seribez bellum repudii.) Quo citra re voluiffe, ut corpore uxoris fus peccatum , Deo ita difpenfante , fol- abuteretur. Itaque reditus hic ad pri- vebatur matrimonium. Erat autem mum virum damnatur, & abomina- hic liber charta, vel fchedula quepiam; bilis Domino- dicitur. Antequam quam maritus dabat uxori, ei pote- tamen cum fecundo confummatum ftatem faciebat abeundi, quo vellet, effet matrimonium , recipere illam & nubendi cui vellet. non erat vetitum. Qu lterun imaritum duxerit.) Quod Ne peccare facias terram tuam.) Ne foluto matrimonio priori licite face- fimili permiffione, & conniventiater- re poterat, ra veftra peccatis polluatur. P CAPU XXIV. 616 " .. Cum acceperit homo nuper uxorém, non procedet ad ) bellum, nec ei quippiam neceffitatis injungetur publicae, fed vacabit absque culpa domui fuae, ut uno anno letetur cum uxore fua. - 6. Non accipies loco pignoris inferiorem , & fuperiorem molam : quia animam fuam oppofuit tibi. . Si deprehenfus fuerit homo folicitans fratrem fuum de fihis Ifrael, & vendito eo acceperit pretium, interficietur, & auferes malum de. medio tui. .8. Obferva diligenter, ne incurras plagam leprse, fed facies qusecumque docuerint te Sacerdotes Levitici generis juxta id, quod preecepi eis, & imple folicite. 9. * Mementote, quz fecerit Dominus Deus vefter Marize Nluns in via, cum egrederemini de /Egypto. 12.IO. l« 10. Cum repetes a proximo tuo rem aliquam quam debet - - tibi, non ingredieris domum ejus, ut pignus auferas : ls 11.*Sed ftabis foris, & ille tibi proferet, quod habuerit. *Exo. I2. Sin autem pauper eft , non perno&tabit apud te pignus, 22.26. liii 5 13. Sed ]« um m eenrecmy 5. Vacabit dozzmi fu4.) Ut op- 9. Ne zneurras plag. 4m lepra:) Qua'm portunus, & tempeftivus conjugii ufus IYeus immittet , fi facerdotu m impe- eonjugibus concedatur, & amor inter riis proterve- inobediens fue "s; hoc eos magis firmari poffit, fimilis lex enim fupplicio folebat Deus rebellio. J habetur fupra cap. 20. 7. nem, & proterviam in facerdotes vin. 6. laferzorem , & fiperirem molam.) dicare: habes exemplum in Maria fo- Senfus eft, non eífe auferenda pigno- rore Moyfis Num. I2. 10. ris loco ea, fine quibus homo vive- Rege 2. Paral. 26. 19. & in Ozïa le re mon poteít ; cujufmodi funt tam » iO. Noz z'ngred!erk domnm, tfe, )Ra- inferior móla, quam füperior: alter- tio legis eft, ne creditor, quam rem 1 utra enim fublata frumentum com- velit, pro libito acci piat in pignus à fratremque contriftet , fed ele&io:pi- moli non pote&. Quia agummam [uem oppo[mit tibj. ) gnoris tota debitori permittatur, Hebr. LXX. quia animam [nam dat 12 12. Non pernodlab;t 4/9!!4! Z€ lþig;zuj-.) píguore, id elt, rem, fine qua vitam In Hebrzo, Ch ald.u IXX A der- tueri non poteft. anies 4m pignore ejus , Íeu ezug Pi £^zore; 9. Sellieztans fratrem [5 Ut vi- quod intellige, fi ejufmodi fr: t , ut il- delicet. frater , id efl, proximus fe ei lo ad dormiendum, ac . fefe n octe te- fübjiciat, eumque fequatur ad alieni- gendum pauper indigeat, ut fi firagu- genas quibus cum vendat, vel fo/icz- lum, aut veflimentum fit. Voluit zans, ld eft, vexanrs eum in fervitutem Dominus tam brevi conceffione pi- ïi rapiendo. in. Hebrzo , Chald&o ; gnoris, avertere creditores, ne illa a LXX. habeturj Crm rerertms fnerit vir debitoribus acciperent , qua licet quo- furans ansmam. tidie accepta, quotidie reddenda eítent. * V 620 LIBRI DEUTERONOMII 13. Sed ftatim reddes ei ante folis occafum, ut dormiens in veftimento fuo, benedicat tibi, & habeas juftitiam coram Do- mino Deo tuo. *Lev. 14. * Non negabis mercedem indigentis, & pauperis fratris ,119-1'3- tui, five advenae, qui tecum moratur in terra, & intra portas as eft : * 4.-1 5.. tu 1$. Sed eadem die reddes.ei pr&tium laboris fui ante folis occafum , quia pauper eft, & ex eo (uftentat animam fuam: ne clamet contra te ad Dominum, & reputetur tibi in peccatum. 4Reg. 16.* Non occidentur patres pro filiis, nec filii pro patribus, 2.r'ar. 14- 6-fed unusquisque pro peccato fuo morietur. 17. Non pervertes judicium advense, & pu pilli, nec aufe- 2.4. Ezech res pignoris loco viduce veftimentum. 18.20. 18. Memento , quod fervieris in /Egypto, & eruerit te Do- minus Deus tuus inde. Idcirco praecipio tibi, ut facias hanc rem 19'; Quando meffueris fegetem in agro tuo, & oblitus mani- pulum reliqueris, non reverteris , ut tollas illum : fed adve- nam, & pupillum, & viduam auferre patieris, ut benedicat tibi Dominus Deus tuus in omni opere manuum tuarum. 20. Si fruges collegeris olivarum , quidquid remanferit in arboribus, non reverteris , ut colligas: fed relinques advense, pupillo, ac viduze. 21. Si vindemiaveris vineam tuam, non colliges remanen- tes racemos, fed cedent in ufus advenze, pupilli, ac viduze. 22. Memento, quod & tu fervieris in JE circo gypto ; & id praecipio tibi, ut facias hanc rem. PUT I3. Ur babeas juflitiam.) Mifericor- —65 pup/Li.) Hli enim injuriz magis op- diam , quz& aliquando in Scriptutis ju- portuni effe folent, ftitia appellatur, quia juftorum eft cum e contrario vifcera I8. Memezto quod. fervierzs im. Egy- propria , £52 » €c.) Ut malis eruditus, aliis impiorum fint crudelia, ut dicitur Pro- compatiaris: &, ut memor beneficii verb. j2. [o. divini, quo ex /Egypto edu&us es, fac recordatione ad obediendum Do- L5. Er ex eo fuffentat animam [uam-) mino exciteris. * auperes enim operarii in dies vi- vunt ipfi, & ipforum familim. - I9. Quando me[[neris, €c. )]ubetur 16. Unefauisque pro peccato. [uo mo- hic & Levit. I9. 9. ut fpicilegium, rietar.) Dei tamen juffu , qui vitz, & racematio , ut etiam olive, que & mortis eft dominus, aliquando. fi- poft colle&dionem in arboribus reli- lii propter peccata parentum necati qua fuerint, relinquantur pauperibus, funt, ut filii Achan Jofue 7. 24. & &i- Jofephus 4. Antiq. 8. ait, etiam de- lii Saulis r. Reg. 29. dita opera aliquid pauperibus fuiffe di- mittendum. I7. No» perwertes judicium 44"1.;:;:4, äe*ä'.- :le*:& x*æ 621 Ti )- CAPUTSXXV. SFudices ju[Te judicent : quot plagis reus cedendus : bovi trituranti I os non alligandum : [emen fratri. fufcitandum : pena. mulieris $ verenda apprebendentis : non committenda. in pondere , l e» menfum i njuflitia : zimalecitee delendi. K D. I fuerit caufa inter eliquos , & interpellaverint judices: y "s quem juftum effe refpexerint, illi juftitiae palmam da- H bunt: quem i mpium , condemnabunt impletatis. H 2. $in autem eum, qui peccavit dignum viderint plagis : jrofternent, & coram fe facient verberari. Pro meníura pec- ) cati erit & plagarum modus: C 5. Ita du mtaxat,*ut quadragenarium numerum non exce- '2Cor dant: ne feede laceratus ante oculos tuos abea: frater tuus. II.24. l- 4-* Non ligabis os bovis terentis in area fruges tuas. *iCor que 9- 9- 5 * Ouando habitaverint fratres fimul, & unus ex eis abs im. Jl liberis mortuus fuerit, uxor dcfun&ti non nubet a lteri : fed ! i 8- "N accipiet eam frater ejus, & fufcitabit femen fratris fui: lat. 6. Et primogenitum ex ea filium nomine illius appell abit, 22.24- Maarc- ut non deleatur nomen ejus ex Iífrael. * Iiii3 7; Sin I2 !9- ucac . o/lleme;zt.) LXX. xatditis dvrOv : primaria tamen Dei intentio in my- 20.29. 2. ])R inclinabis eum fcilicet ad hu- fticum fenfum ferebatur, quem expit- cat S. Paulus loco citato. milem columnam. 3. Ur quadragenarium numeram mon Quando babiteverint fmrresþ'mul.) Id eft; quando ejufüem tribus, & fa- exc-eddm*.) Ita D. Paulus , quingt;ie:., milie fratres fuerint , qui in eodem NT T N al - inquit ," quadragenas na minus accepr, 2. Cor. II. 14. judai, ne quadrage- loco habitare folent , videlicet ubi fa- narium numerum excederent, etiam milimhaereditas; five hi utrumque pa- intra il'um fe continebant 39. plagis rentem eumdem haberent, five alte- rum dumtaxat, five aliter ejufdem fa- tantuüm infli&tis. 4. Non ligabis os bovis ferentis in area miliz fratres dici potuerint. ï friges.) Bobus olim utebantur ad tri- Sufcitabit fémen.) Prolem , quafra- tris defun&i nomen, & ftirpem pro- turam, ut patet ex illo Ofee 1o. II. Ephraim vitula dota. dilzgeie trituram. paget. - Vetat ergo ligari os bovi trituranti: 6. No»i ne illius.) Fratris defundi. quia par elt, ut animalia laborantia Hebr. elt. Pri;-nagenitm ffalit nomine^ comedant. Hoc loco utitur Paulus jfrateis fu. Nomine , id eft , loco fratris fui. Sic Booz filium ex Ruth 1. Cor. 9. g. ad probandum pr&dica- tores Evangelii ex fua pradicatione fufceptum non appellavit Mahalon, vivere poffe: quamvis enim ad litte- quo nomine prior Ruth mar:tus vo- cabatur , fed Obed. Ratio vero totius ram d? bobus hac lex intelligatur, "'Z'.y 622 LibRI DEU ZT ERONOMII 7. Sin autem noluerit accipere uxorem fratris fui, quse ei ln lege debetur, perget mulier ad portam civitatis, & interpella- f *Ruth bit majores natu, dicetque: * Non vult frater viri mei fuícita- 4. 5- re (r) nomen fratris fui in Ifrael: nec me in conjugem fumere. 9. Statimque accerfiri eum facient, & interrogabunt. Si refponderit : Nolo eam uxorem accipere: 9. Accedet mulier ad eum coram fenioribus, & tollet cal- ceamentum de pede ejus , fpuetque in faciem illius, & dicet: Sic fiet homini, qui non &dificat domum fratris fui. 10. Et vocabitur nomen illius in Ifrael, Domus difcalceati. 1I. Si habuerint inter fe jurgium viri duo, & unus contra alterum rixari coeperit, volensque uxor.alterius eruere virum fuum de manu fortioris ; miferitque manum , & apprehenderit verenda ejus: 12. Abícindes manum il 1iqs, nec fleCteris fuper eam ulla mifericordia. 13. Non habebis in facculo divería pondera; niajus, & minus: 14. Nec erit in domo tua modius major, & minor. 15. Pondus habebis juftum, & verum, & modius szequalis, & verus erit tibi: üt multo vivas tem pore fuper terram,.qu.am' Dominus Deus tuus dederit tibi. 16. Abominatur enim Dominus Deus tuus eum, qui facit haec, & averfatur omnem injuftitiam. *Exo. 17. * Memento, qu& fecerit tibi Amalec in via 17:8. ,qugndo egre- diebaris ex /Egypto. 1g. Quomodo occurrerit tibi, & extremos agminis tui, qui affi (1)» Nomen. lz edit. Sixt. legizur : Semen. hujus legis fuit, ne familiarum Ifrae- NT [ol z non adifícat domum.) Id eft, fa- liticatum nuferus minueretur ; nec miliam ; qui non fufcitat & familiarum prolem fra- hareditates tribuum, tri fuo. confunderentur, quod accidiffet , fi 19. Ab[oindes manumilliu:, &e.) Ra- vidue alienis viris nupfiffent ; bona tio hujus pena eft, tum quia puden- enim fua in exteras familias tranítu- dum, & ignominiofum eft hoc mu- liffent. liebre facinus tum quialefo hoc s £ d portam crvitatis.) Ubi judicia membro , generationis, & pofterita- exercebantur. tis fons omnis intercipitur. 9. Toiler ealceamenut um de pede ejus. ) 13. Diver[a pondera.) SicProverb. H&c ceremonia, ut etiam coníputa- 20. IO. dicitur : Pozdzs 6$ pondus , mea- tio, ad ignominiam inurendam per- fara € menjura, utrumque. abominalile tinebat. Aliqui cenfent, hanc calcei eff apud Deum. depofitionem juris fui fpoliationem, Ig. QuomoZo . occurrertt tibb, (€$c. aut ceffionem fignificare. Hiftoriam habes Exod. 17. nulla ta- - X C A'P U T XXV,. & XXVL- 62. ^ 3 & n laffi refidebant, ceciderit, quando tu eras fame, & labore con- fe&£us, & non timuerit Deum. À Q* Ig. Cum ergo Dominus Deus t U 1us dederit tibi requiem, & N fubjecerit cunctas per circuitum nationes, in Terra, quam tibi pollicitus eít: delebis nommen ejus fub coelo. Cave, ne obli- viícaris. l GAPU T XXVIA " ubi , € quibus exoloeénde, & füb qua l. Primz'z*z'æ? 4c decime verborum forma. H Umque intraveris Terram, quam Dominus Deus tuus " tibi daturus eft poffidendam, & obtinueris eam , atque it habitaveris in ea: a. 'Tolles de cun&tis frugibus tuis primitias, & pones in car- " tallo , pergesque ad locum, quem Dominus Deus tuus elege- U rit, utfbi invocetur nomen ejus: 3. Accedesque ad facerdotem , qui fuerit in diebus illis, & dices ad eum : profiteor hodie coram Domino Deo tuo, quod ingreífus fum in terram ; pro qua juravit patribus noftris, ut daret eam nobis. 4. Sufcipiensque facerdos cartallum de manu tua, ponet an- te altare Domini Dei tui : " z. Et loqueris in confpe&tu Domini Dei tui: Syrus perfe- quebatur patrem meum, qui defcendit in /Egyptum, & ibi peregrinatus eft in pauciffimo numero : crevitque in gentem magnam , ac robuftam, & infinitae multitudinis. €. Afti- men ibi mentio de cefo extremo ag- Pozes im carzallo.) Cartallus cophi- mine : quod ibi dictum non eft , hic nus eft feu corbis in anguftum defi- fuppletur a Moyfe. nens in ima fua parte. Ét mon timuerit Dewn.) Populum 4. Penct ante altare , &c. ) Qüadam Dei violando, & atergo, & ex in- oblationis fpecie. fidiis invadendo. 5. Syrus.) Laban focer Tacobi, qui I9. Delebis somez ejus f45 eelo,) Idem habitabat in Mefopotamia Syriz, Ge- Exod. r7. 14. precipitur, & fadum nef. 29. 5. poftea a Saule 1. Reg. I5. ui defcendit im &eyptum.) Non fta- ftim , fed aliquot poít annos. I-GB tinueris eam.) Quod fa&um eft feptimo anno ab ingreffu in Ip pauciffnpna mumero. ) Septuaginta Chanaan. hominum, filiorum fcilicet fuorum , 9. Primilias.) Annuas, que in fe- ac nep otum. fto "Tabernaculorum offerendz erant, Crevitque ip gentem magnam.) Nide ut patet INum. 19. I2. vide ibi dida. Exod. 1, 7. U 624 IJBRibEUTERONOMI[ /6. Affixeruntque nos JEgyptii, & perfecuti funt imponentes onera graviífima : . 7. Et clamavimus a d Dominum Deum patrum noftrorum, qui exaudivit nos, & refpexit humilitatem noftram, & labo- rem , atque anguftiam : g. Et eduxit nos de /Egypto in manu forti, & brachio exten- to, in ingenti pavore, in fignis, atque portentis : 9. Et introduxit ad locum iftum, & tradidit nobis terram la&te, & melle manantem. Io. Et idcirco nunc offero primitias frugum Terrae , quam Dominus dedit mihi. Et dimittes eas in confpectu Domini Dei tui, & adorato Domino Deo tuo 1r. Epulaberis in omnibus bonis, qua Dominus Deus tuus dederit tibi & domui tuze; tu, & Levites, & advena, qui tecum eft. 12. Quando compleveris decimam cun&tarum frugum tua- rum, anno decimarum tertio, dabis Levitce, & advense, & pu- pillo, & viduse, ut comedant intra portas tuas, & faturentur: 13. Loquerisque in confpe&u Domini Dei tui : Abftuli quod * Sup. fanétifica:um eit de domo mea, * & dedi illud Levitae, & ad- 14.29- venze , & pupillo, ac viduce, ficut juffifti mihi: non preeterivi mandata tua, nec fum oblitus imperii tui. . 14. Non comedi éx eis in luCtu meo; nec feparavi ea in qua- libet immunditia, nec expendi ex his quidquam in re funebri. Obedivi voci Domini Dei mei, & feci omnia, ficut praecepifti mihi. 15." Re- 7 Hamilitatem na/fram.) Humilia- tegras extüli, & huc attuli , nec quid- quam ex his domi remanfit. tionem , afflidionem. 9. In ingeuti pavore. ) LXX. zz vi- 14. Non comedi ex eis im. lutlu meo. ) ffonibus magnis. Non comedi ex eis immundus exi- IO. dorato Domizo Deo tuo. ) Hu- ftens, ex lu&u, & funere, quod illi- miliando fe coram altari, & orando, citum eft; neque enim, qua& in vidi- ut Deus eum dirigst in bono. mas pacificas oblata funt, eaimmun- 1I. Epulaberis, 6$c. ) De his epulis di guftare poffunt , ut patet Levit. didum fupra cap. I2. num. 7. z 2:20. I2. Quanda compíe veris decimam eua- Nec feparavi ea in quelsbet immundi- &arum fruguaz, 6c. ) De his decimis £i4.) Non folus ego immundus non vide Deut. 14. 29. fui, fed etiam , quod obtuli mundum extitit, a qualibet immunditia illud 13. Quod Íantiificatnm e£. ) Deci- mas, quas-fan&tificari , id eft , fepara- removi,fecrevique ne contaminaretur. ri, & tihgin pauperibus alendis offer- Nec expendi ex bis quidquam inve fu- 1i mandafti. zebri.) Wetitum enim erat ex his de- lfb"þflli .. de demo mea.) in- cimis Deo fandificatis detrahere , aut E ^ C APU T XXN/;I. & XXVII. 255 15.*Refpice de fan&uario tuo, & de excelfo coclorum habi- *Ifiis taculo, & benedic populo tuo Tírael, & terrae, quam dedifti 63.15. nobis , ficut jurafti patribus noftris, terr» la&te, & melle ma- ar.2. nánti. : 6 16. Hodie Dominus Deus tuus praecepit tibi, ut facias man- data haec, atque judicia, ut cuftodias, & im . Pleas ex toto corde tuo, & ex tota anima tua. ] 17. Dominum elegifti hodie, ut fit tibi Deus, & ambules in viis ejus , ut cuftodias ceeremonias ilius, & mandata, atque judicia, & obedias ejus imperio. 18. En* Dominus elegit te hodie, ut fis ei populus peculia- *Sup , ris, ficut locutus efttibi, & cuftodias omnia prsecepta illius. 7« 6. 19. Et faciat te excelfiorem cun£tis gentibus, quas creavit, inlaudem , & nomen , & gloriam fuam : ut fis populus fanétus Domini Dei tui, ficut locutus eit. C AJ.UJA XXVIL^" Tranfito Sordane, altare lapideum erigendum., lexque lapidibus inferibenda : beneditlionis piorum , &? maledi&lionis impiorum ritus , C& formule. 1. DRacepit qutem Moyfes, & feniores Ifrael populo dicen- tes: Cuftodite omne mandatum , quod pracipio vobis hodie. 2. Cumque tranfieritis Jordanem in terran, quam Dominus Deus tuus dabit tibi, eriges ingentes lapides, & calce lzeviga- : bis eos, 3. Ut poffis in eis fcribere omnia verba legis hujus, Jordane transmif T lo: ut introeas terram, quam Dominus Deus tvuus da- bittibi, terram la&te, & melle manantem , ficut juravit patri- bus tuis. 4. * Quando in ufum profanum , autin convivium, n 2. [Ngentes Lapides.) FortaíTe duode- pompamve funebrem, fepulchri ere- cim, pro numero duodecim tri- Qionem , &c. impendere. buum, nec fuerunt iidem hi lapides 16. Ex tcto corde , Uc.) Omni ani- cum lapidibus altaris. mi ftudio, & contentione. Levigabis eos. ) klebr. Zies, vel 17. Dominum erifü hodie ut tibi ff ineruffabis eos Ca!ce. lol Dezs:.) Kkenovando, & confirmando x Omnis verba fegis äujw.) Deute- fcedus antea cum. Deo factum. ronomiifcilicet [d propterea fa&um, IQ. Er memes.) Kt famam. ut hoc novo ritu fedus cum Deo in- Bzbl.eum Com. Menoch. Toz. 1. Kkkk M 696 LIBRI DEUTERONOMII * Exo. 20.25. .* Quando ergo tranfieritis Jordanem, erigite lapides, quos ego hodie przcipio vobis, in monte Hebal, & laevigabis eos Jofue calce : $- 31- $. Et cedificabis ibi altare Domino Deo tuo de lapidibus, quos ferrum non tetigit, 6. Et de faxis informibus & impolitis ; & oiï'eres fuper eos holocaufta Demino Deo tuo, 7. Et immolabis hoftias pacificas, comedesque ibi, & epu- laberis coram Domino Deo tuo. g. Et fcribes fuper lapides omnia verba legls hujus plane, & lucide. 9. Dixeruntque Moyfes, & facerdotes Levitici generis ad omnem lfraelem: Attende, & audi Ifrael : hodie faétus es po- pulus Domini Dei tui : Io. Audies vocem ejus, & facies mandata, atque Juihtlas, quas ego prcecipio tibi. 11. Praecepitque. Moyfes populo in die illo , dicens: 12. Hi ftabunt ad benedicendum populum fuper montem Garizim , fordane transmiffo: Simeon, Levi , Judas , Iffachar, Jofeph; & Benjamin. 15. Et e regione ifti ftabunt ad maledicendum in monte He- bal *Dan. Ruben, Gad, & Azer, & Zabulon, Dan, & Nephthali. pion: pronuntlabunt Levitae, dicentque ad omnes viros 9.12 Ifrael excelfa voce: 1$. Maledi&tus homo , qui facit fculptile, & conflatile , abo- minationem Domini; opus manuum artlücum, ponetque illud in abfcondlto Et refpondebit omnis populus, & dicet: Amen. 16. Male- R'xu:aretur in primo terrz promiffz & lfraelite his folemnibus 9. Hedie fattus es populus Domini Dej inoreffu : zuj. ) Explicatum hoc precedenti cap. benedicionum pollicitationibus , ac num. I7. maledi&ionum interminationibus ad I2. Hi flabume ad benedicendum paptt- accuratiorem legis divinz obfervatio- le..) Vide dicta cap. r1. 2 nem excitarentur. J«feph.) Ephraim, & Manaffe. S. De lapidibus, quos ferrum mon te- I4. Levwita. ) Sacerdotes. t;gi^.) Rationem hujus przcepti vide Excel[a. "voce. ) Ut exaudm pofrent fupra Éxod. 20. 24. - faltem a primis, qui refponderent, i Comede[que ibi, 69 epulaheris.) Amen , quos rehquus totus cotus vo- De pacificis fcilicet hofliis facro epu- ce confona comitaretur, lo mfhtuto I5. Sculprile.) Idolum e ligno, aut : Plage , & fucide.) Clare, & di- lapide, quod fit fculpendo , aut do- lando. ftm&e., Xj CAPUT XXVIL. 627 16. Maledi&us, qui non honorat patrem fuum , & matrem. Et dicet omnis populus: Amen. . 17. Malediétus , qui transfert terminos proximi fui. Et di- cet omnis populus: Amen. 18. Maledittus, qui errare facit coecum in itinere. Etdi- cet omnis populus: Amen. 19. Maledi&tus, qui pervertit judicium advenze, pupilli, & vidus. Et dicet omnis populus:; Amen. 20. Maledi&tus, qui dormit cum uxore patris fui, & revelat operimentum le&uli ejus. EKt dicet omnis populus: Amen. 21. Maledi&tus, qui dormit cum omni jumento. Et dicet omnis populus: Amen. 22. Maledi&us, qui dormit cum forore fua, filia patris fui, vel matris fuze. Et dicet omnis populus: Amen. 23. Malediétus, qui dormit cum focru fua. Et dicet omnis opulus: Amen. 24. Maledi&us ; qui clam percufferit proximum fuum. Et dicet omnis populus: Amen. 25. Maleditctuüs, qui accipit munera, ut percutiat animam fanguinis innocentis. Et dicet omnis populus: Amen. 26. Maledi&tas, qui non permanet in fermonibus legis hu- jus , nec €os opere perficit. Et dicet omnis populus : Amen. Kkkkiz CAPUT Conflatile. ) Idolum ex metallis , I7. Qui framsfevr terminos. proximi que conflantur, & in idoli figuram [z.) Ut qua illius funt, Occupet , conformantur. illo fubmoto. Ponetque illudén ab/eondito.) Ut clam colat. Hac ergo maledictio etiam i I8. Czcsm.) Sic Levitici 19. 14. Non maledi:es furdo , mec coram €«c0 po- peccantem occulte jacitur. nes offendiculum. Omzis popules.) Sex tribus deügnä- t& ad conclamandum benedi&ionibus I9. Perverzzs. ).Perverfe judicando cum benediceretur, & fex alie cum in gratiam potentioris. [ malediceretur. 2o. Revelat aperimentum L. Gulo, &c.) Res turpis pudenter, &honeftis ver- 16. Qui non bonorat. ) H'—:bræa VOX, & Graca. fignificantior eft: nam fi- bis exprimitur. gnificat eum, qui contemnit, defpi- 06. Ut pereutat. animam.) Utvitam cit, ignominia atficit, Zriuat e». auierat. $d 628 LIBRI DEUTERONOMII L CAPUT XXVII. Multiplex promittitu. r obfe ercantibus legem beieediöïib, 69"3 trans- gredieut bus malédittio. ]1 I. QT autem audieris vocem Domini Dcei tui, ut facias, atque cuftodias omnia mandata ejus, quae ezo preecipio tibi hodie, faciet te Dominus Deus tuus excelfiorem cun&lis gen- l tibus, quae verfantur in terra. 2. Venientque fuper te univerfee benedi&liones iftae) & ap- prehendent te : fi tamen praecepta ejus audieris. 3. Benedié&tus tu in civitate , & benedi&tus in agro. . 4. Benedi&tus fru&tus ventris tui, & fruCtus terrze tuse, fru- &tusque jumentorüm tuorum, greges armentorum tuorum, & caulae ovium tuarum. $. Benedi£&ta horrea tua, & benedi&tee reliquise tuse. 6. Benedi&us eris tu ingrediens, & egrediens. 7. Dabit Dominus inimicos tuos, qui confurgunt adverfum te, corruentes in confpectu tuo: per unam viam venient con- tra te, & per feptem fugient a facie tua. $. Emittet Dominus benedi&tionem fuper cellaria tua, & fuper omnia opera manuum tuarum. Benedicetque tibi in terra, quam acceperis. 9. Sufcitabit te Dominus fibi in populum fanttum, ficut ju- ravit tibi: frcuftodieris man ambula- . datg Domini Dei tui, & veris in viis ejus.: IO.Viqe- I auten .szudieris..) Convenit ma- fervanda in futurum repofueris; hoc "s teria hujus capitis cum cap. 25. enim fignificare videtur proprie vox "Levitici: in utroque enim, & bene- Hebraa , vel certe locum, in quoiffa di&ioneslegum obfervatoribus, & ma- reponuntur. ledi&iones violatoribus inferuntur. 6. In*rediens, & egredien:.) In o- Excelfferem euntiis gentibus, ) Felici- mnibus actionibus, & neeotiis tuis. tate, opibus, imperio. 7. Per füptem? fupient, 67c..) Hhs 3. Beneditlus tu n civitate , &f lene- verbis fignificatur pavor,. & pertur- batio, cum fcilicet fine confilio, & dicles i2 agro.) lloc eft, in omnibus ordine res geritur, & qu& cuique fe- bonis, feu quz habueris in civitate, feu quz in agro ; profperaberis. fe obtulerit ad fugam via, fine ulte- riori difcuffione arripitur. 4. Beneditius frutlus -ventris sui.) Fe- 9- Sufcitabit te Dominus fébi in popu- liciter liberos procreabis. Eximie lum [anium. ) Conflituet, ftare faciet, impletum eft hoc in B. Virgine Chri- five habebit te conflanter pro populo fü Matre. fuo, vel per $. Reliquie tue.) Qug ex bonis af- lo eie&o fuo. get haþere te pro popu- 7 X CA P UT . XXVIIL 626 1o. Videbuntque omnes terrarufn populi, quod nomen Do- mini invocatum fíit fuper te , & timebunt te. 11. Abundare te faciet Dominus omnibus bonis, fru&tu uteri tui, & frut£tu jumentorum tuorum, fru&tu terrae tuade, quam juravit Dominus patribus tuis, ut daret tibi. 12. Aperiet Dóminus thefaurum fuum optimum, coelum, ut tribuat pluviam terrze tuse ) in tempore fuo: benedicetque cunGtis opcribus manuum tuarum. B foeneraþis genibus multis, & ipfe a nullo foenus accipies. 13. Conftituet te Dominus in caput, & non in cäudam: & eris femper füpra, & non fübter: fi tamen audieris mandata Domini Dei tui, qu&e ego przcipio tibi hodie, & cuftodieris, & feceris, 14. Ac non declinaveris ab eis, nec ad dexteram, nec ad finiftrsm, nec fecutus fueris deos alienos, neque colueris eos. 15.* Quod fi audire nolueris vocem Domini Dej tui, ut cu- * Lev. ftodias, & facias omnia mandata ejus, & caeremonias, quas ego 2 d are. precipio tibi hodie , venient fuper te omnes maledi&tiones 2.17. 1t»e , & apprehendent te. Bauruc. 16. Maledié&tus eris in civi tate, maledi&us in agro. I.20. 17. Maledi&tum horreum tuum, & malediétze reliquiae tuae, Mala. 18. Maledictus fru&tus ventris tui, & fru&tus terree tuae, ?- 7 armen:a boum tuorum, & greges ovium tuarum. 19. Malediétus eris ingrediens, & maledictus egrediens. 20. Mit:et Dominus fuper te famem, & efuriem, & incre- pationem in omnia opera tua, quae tu facies : donec conterat Kkkk 3 te l0. Oxod szomem Domiuni imuwotitum 20. Ezmem.)V ocem Hebrzam 30 meerab, alibis. Hicronymus vertit ege- f f;'!perx;.e.) Quod populus Dei fis ; & voceris. ftatem, vel penuriam. LXX. alicubi I2. Thefaprum [uwm coptimum.) Sic verterunt xaraoay , zzaledidzonem. Alii vertunt corrojfonem , five snfortunium. & ]Ob. 38. 22. dicitur: Namquid in- Vocem Hebraeam np3n5n agreffas es thejauros mivis , aut tbejaoros Efu; iem. grandinis a fpexifli? mehuma , . Hier. aliis locis vertit zz- terfetl;onem, cadem y ini .Vitpfm, pavorems Fenerabis.) Mutuum pre opibus Leriorem , tWoulium , im[zatam, dare multis poteris. I3. Conffituez te Dominus im caput, Increpationem. ) LXX. eesfumptzo- &f noa in caudam. ) Hoc eft, quod di- nem ; vadix enim , ex quavox Hebrea deducitur , Zzcrepare , & perdcre , figni- xerat num. j. excel//orem cumtlis genti- &us , eft forma adagialis. ficat: bene nofter vertit i»ereparionent. 15. 4sdire.) Obedire. iNam increpatio Dei , qua in aliquem iratus infurgit 16. Maleditles eris i civitate , 6$c4) eft. 3 : coniqmptionis caufa Vide fupra num. 3. 650 LIBRI DECUTERONOMII te, & perdat velociter, propter adinventiones tuas peffimas, f in quibus reliquifti me. 21. Adjungat tibi Domi nus þeüi]entiam, donec confumat te de terra, ad quam ingredieris polfidendam. 22. Percutiat te Dominus egeftate, febri, & frigore, ardore, & eftu, & aere corrupto , ac rubigine, & perfequatur , donec L pereas. 23. Sit coelum, quod fupra te eft, ceneum, & tetra, quam -calcas, ferrea. . 24. Det Domi nus imbrem terrze tuce pulverem, & de coelo defcendat fuper te cinis, donec conteraris. H 25. Tradat te Dominus corruen:em ante hoftes ltuos, per unam viam egrediaris contra eos, & per feptem fugias, & di- fpergaris per omnia regna terrze. 26. Sitque cadaver tuum in efcam cunétis volatilibus coeli, & beítiis terr&e : & non fit , qui abigst. 27. Percutiat te Dominus ulcere /Egypti, & partem corpo- ris, per quam ftercora egeruntur, fcabie quoque, & prurigi- ne: ita ut curari nequeas. 28. Percutiat te Dominus amentia, & gæcitate, ac furore mentis, 29. Et palpes in meridie, ficut palpare folet coecus in tene- bris, 22. 4Ardere; ) LXX. £es9iopo» ha- 26. Si:34e cadaver, 6$c. ) Exxtremae bent, qu& vox fignificat /rrzzz;enem , cujusdam calamitatis apud Judaos ha- pravitum , roffone4, qu& in corpore bebatur, fepulchro caruiffe , & a be- ex ardore provenire folet. Ítiis devoratum fuiffe. JEffa.) Vox flebraa etiam ffcciza- 27. Ufcere 4£eypri.) De quo ulcere zez2 fignificat, & gladium. vid. Éixod. 9. 9. Rubi;ige.) Quimorbus eft fegetum, Bt partezs corporis , per quam ffercora qui-oritur vento orientali ingredien- egezumtur. ) Ylemorrhoidas intelligit, vel alium ani morbum. — Videtur ille te fpicas. LXX. «y?ó», vel exear, id eft, pallorem verterunt, alibi d»suo- effe, quem pafli leguntur Philifthei pSog;"av "veHE, five aeris corruprionem, I. Reg. 5. num. 6. 9. 12. quandoqui- 23. Sut celum . .. . ezeum. ) Utnon dem omnibus iis locis eadem vox He- d pluat imbrem, quo fata irrigentur , fed brga habetur, qu& hoc loco eft. durum fit inftar &ris. Q8. -4mentia, && cecitare, ) Coeciti- Terra . : ferrea.) Dura, arida, fte- te mentis. rilis, ac fi efTet ferrea, -Q9. Palpes im meridie,) Etiam hac 24. Imbrem terra 1ua pu^verem.) Ut de mentis tenebris accipienda (unt. cum aqua pluvia indigeas , qua mol- Non dirigas "ias tmas.) lnopiacon- lefcat folum, omnia contraria tibi con- filii res tuas male, & imprudenter tractes, tibique tingant , arido pulvere, loco imbris, mnia eveniant, proinde infgliciter o- delato. CAPUT XXVIII. 631 bris, & non dirigas vias tuas. Omnique tempore calumniam » fuftineas, & opprimaris violentia, nec habeas, qui liberet te. o. Uxorem accipias, & alius dormiat cutm ea. Domum sedifices, & non habites in ea. Plantes vineam, & non vin- demies eam. 31. Bos tuus immoletur coram te, & non comedas ex eo: Afinus tuus rapiatur in confpe&tu tuo, & non reddatur tibi. Oves tuse dentur inimicis tuis, & non fit, qui te ad;uvet. 32. Filii tui , & filize tuce tradantur alteri populo, videnti- bus.oculis tuis, & deficientibus ad confpectum eorum tota die, & non fit fortitudo in manu tua. 33. Fru&tus terrze tuse, & omnes labores tuos, comedat po- I |- pulus, quem ignoras: & fis femper calumniam fuftinens, & oppreffus cunctis diebus; 34. Et ftupens ad terrorem eorum, quae 'vïdebunt oculi tui. 33. Percutiat te Dominus ulcere peffimo in genibus, & in le tuum. furis , fanarique non poffis a planta päd[is usque ad verticem " 36. Ducet te Dominus, & regem tuum , quem conftitueris fuper te; in gentem, quam ignoras tu, & patres tui: & fervies ibi diis alienis, ligno , & lapidi. 31. Et eris perditus in proverbium , ac fabulam omnibus populis, ad quos te introduxerit Dominus. - 38. * Sementem multam jacies in terram, & modicum con- Mich. 6.1&. o i Al m o af al gregabis : quia locuftae devorabunt omnia, Aggei 5 39. Vineam plantabis, & fodies: & vinum non bibes, nec & colliges ex ea quippiam : quoniam vaftabitur vermibus. 4o Olivas habebis in omnibus terminis tuis, & non ungeris . oleo: quia defluent, & deperibunt. 41. Filios generabis, & filias, & non frueris eis : quoniam 42. Omnes ducentug in captivita:fem. 30. Er mom vindemies eam.) Hebr. 6 36. Dus ahenis, ligno, & lapidi.) mon prof ames eam,vide fupra cap.20. n.6. Sive exemplo indigenárum iprovoca- 31. Immoletur.) WMlaGetur, occida- tus , five regum illius regionis impe- tur, ne itaque intelligas hoc de facra rio, acterrore compulfus, quod Ifrae- aliqua immolatione. : litis contigilIe cognofcimus Dan.5. 32. Et deffeientibus ad. con[petlum eo- 37. Eris perdius. ) Ylebr. Chald. ?i E. binm , L & rum.) lta oculi tui tabefcant confpe- ris.4m dejolatiomem , prover &a dura filiorum fervitute. fabulam. Non [it fortitndo ia manutua.) Md 40- Defluent. ) Decident eos eripiendos. turitatem. ante hd NG x 633- LIBRI DEUTERONOMII 42. Omnes arbores tuas, & fruges terree tuze rubi fumet : : S O Con- 43. Advena, qui tecum verfatur in terra, afcendet fuper te, eritque fublimior: tu autem defcendes, & eris inferior. 44. Ipfe foenerabit tibi; & tu: non fcen — ere-zbis ei. Ipfe eritin caput, & tu eris in caudam. 45. Et venient fuper te omnes malediCtiones iftze, & perfe- quentes apprehendent te,.donec intereas : quia non audifli vocem Domini Dei tui, nec fervaiti mandata ejus, & caere- monias, quas praecepit tibi. 46. Ét erunt in te figna, atque prodigia; &in femine tuo £ usque in fempiternum : 47. Eo quod non fervi eris Domino Deo tuo in gaudio, cor- disque lzetitia, propter rerum omnium abundantiam : 48. Servies inimico tuo, quem immittet tibi Dominus, in fame, & fii, & nuditate, & omni penuria: & ponet jugum ferreum fuper cervicem tuam , donec te conterat. 49. Adducet Dominus füper te gentem de longinquo, & de extremis terrae finibus, in fimilitudinem aquilze volantis cum impetu : cujus linguam intelligere non poffis. so. Gentem procacitfimam , qu&e non deferat feni, nec mi- fereatur parvuli, st. Et devoret fru£tum jumentorum tuorum, ac fruges terree tuz, donec ihtereas, & non relinquat tibi triticum , vinum, & oleum , armenta boum, & greges ovium: donec te difperdat, ro V )rete Ét conterat in cunétis urbibus tuis, & deftruantur muri tui firmi, atque fublimes, in quibus habebas fiduciam in omni terra 43. AJ*(/enrt * afcendet [uper te.) 48. J«gum feiräum.) Graviffimum, Heb.Z4veza 4]?0,7;;21*/;;;;0- tefnr[um fur- durifimum. : H&c per Chaldxos eis fumyr autem deftendes deor[mm dearfum. contigifle; & quidem in penam ido- 44« dpfe feneratit zibi, lolatiie , oftendit Jeremias cap. 5. . n. &e. ) I-pfe erit dives, tu pauper. I5. & totis T'hrenis. Jpfe erit im caput, E$ tu eris m can- 49- lm funilitudimem aquila wolautis dam.) Vide fupra num. 15. euza fmpetz.) Qu ut aquila celerrime, & violentiflime advolat , ut te depre- 46. Szgna, atque prodigia. )Infïgnes, detur. atque portentofz calamitates. Innuitur hic dominatus Baby- 47. Propter verzm omnium abundan- loniorum , & Nabuchodonofor , qui bzam. Id eft, cum tamen Deus bo- Ezech.17.3. comparatur aquila. naomnia a f Huenter fuppeditaret , qua 5o. Gemrem procaciffiaum. ) Mebr. res merito abs te hoc in Deum obfe- gentem fortem facie, perfri&te frontis , quium depofcebat. barbaram , audacem , & inhumanam. 3 $ CAPUT XXVII. 635 l- terratua. * Obfideberis intra portas tuas in om ni terra tua, "The. quam dabit tibi Dominus Deus tuus : 4-IO. 2 $3. Et comedes frutctum u:eri tui & carnes filiorum tuo- Paruc- rum, & filiarum tuarum, quas dederit tibi Dominus Deus 2;. O& 3 tuus in anguíftia, & vaftitate, qua opprimet te hoftis tuus. 54. Homo delicatus in te, & luxuriofus valde invidebit fra- H tri fuo, & uxori, quae cubat in finu fuo, $5. Ne det eis de carnibus filiorum fuorum , quas comedet, eo quod nihil aliud habeat in obfi dione, & penuria, qua va: ftaverint te inimici tui intra omnes portas tuas. 0 $6. T'enera mulier, & delicata, quae fuper terram ingredi non valebat , nec pcdis veftigium figere, propter mollitiem , & teneritudinem nimiam, invidebit viro fuo, qui cubat in finu ejus, faper filii & filie carnibus, j 1 57. Et iilluvie fecundinarum, quae egrediuntur de medio fe- minum e;us , & fuper liberis, qui eadem hora nati fant: co- e medent enim eos clam propter rerum omnium penuriam in obfidione, & vaftitate portas tuas. , qua opprimet te inimicus tüus intra $8. Nifi cuftodieris, & feceris omnia verba legis hujus, quae fcripta funt in hoc volumine, & timueris nomen ejus glorio- fum , & terribile, hoc eft, Dominum Deum tuum: i $9. Augebit Dominus plagas tuas, & plagas feminis tui, piagas magnas , & períeve . petuas : rantes , infirmitates peffimas, & per- 1 60. Et convertet iri te omnes affictiones 7f M muifti, & adhaerebunt tibi : gypti , quas ti- 61. Infuper & univerfos languores, & plagas, quee non funt fcriptee in volumine legis hujus, inducet Dominus fupef te, OI.ïe.C. te conterat : [AMS EU 62. Et 83. Comedes frutium mrter? 15;.) ld narum , quibus fetus involvitur in fi&um eft in excidio Jerufalom fub matris utero. i "Kito. De medio fegatusn ejus. Y Partem cor- 1 54- Laxnriofn:.) Luxui, & deliciis &cleditus. poris fignificat , ex qua fetuserumpit, cum in ÍIucem prodit. Invidebit.) Ne det. Negabit, vel * Comedent euim cos. ) Vide 'Thren, l abfcondet rehquias filii prz fame de- 4: I0-.& 4. Reg. 6. og. & quz Jofe- vorati. tana. phus narzat in obfidione Hierofolymi- 57. lllwvie feeundarum. ) Miembra- Bsbl. csum2 Com., Memoch, Aom. J L111I 634 LIDBRI DEUTERONOMII 62. Et remanebitis pauci numero, qui prius eratis ficut aftta cceli prae mulitudine, quoniami non audiíti vocem Domini Dei tui. e 65. Et ficut ante lzetatus eft Dominus fuper vos, bene vobis faciens, vosque multiplicans : fic l&eabitur difperdens vos, atque fubvertens ris poffidendam. , ut auferamini de terra , ad quam ingredie- 64. Difperget te Dominus in omnes populos, a fummitate terree usque ad terminos ejus: & fervies ibi diis alienis, quos & tu ignoras, & patres tui , lignis, & lapidibus. 65. In gentibus quoque 1illis non quiefces, neque eri t.. re- quies veftigio pedis tui, Dabit enim tibi Dominus ibi cor pa- vidum, & deficientes oculos, & animam confumptam moerore : 66. Et erit vita tua quafi pendens ante te. "Timebis no&te, & die, & non credes vitze tuze. - 67. Mane dices: Quis mihi det vefperum? & vefpere : Quis mihi det mane ? propter cordis tui formidinem, qua terrebe- ris, & propter ea, quze tuis videbis óculis. .68. Reducet te Dominus claffibus in /Egyptum per viam, de qua dixittibi, üt eam amplins non videres. Ibi venderis inimicis tuis in fervos, & ancillas, & non erit, qui emat, e CAPUT XXIX. Fiedus , €? guramentum lfraelitarum cum Domino juxta Dei beneficia , & comminatio adoer[us fedifragos. 1. FECqunt verba foed eris, quod pradecepit Dominus Moyf, ut feriret cum filiis Ifrael in terra Moab : preeter illud foedus, quod cum eis pepigit in Horeb. 2.'V9 ca- ; 6:4. 4 fummitate zerre, ) Xb extre- ti eritis , & tam vilia capita vos effe mitate. exiftimabunt. Hegefippus lib. $. ex- 65. Deficientes 0::;/05.) "Tabefcen- cidii cap. 47. ita de Judzis fcribit poft tes prz triftitia. captam a "l'ito Hiercfolymam. Pir- 66. Vita tua quaft pendem*.) Eris m venales, fed pamcs emptores quia femper de vita tua dubius. Romani in [srvirutem "Tudaos dedigna- 69. Reducet te Dominus claffbus in bantur , nec Tudas fupereraut , qui ve- E 4Egyptum. ) Non jam terreftri itinere, dimerent fs. ut aliqua fpes fit elabendi, fed navi- I. J7Erba federis.) Innovati , inftau- rati , & juramento firmati, bus, ut effugere non poffis. de infra num. I2. -vi- Er mom erit , qui emat ) "Tam mul- - C. A PV UT XXIX.. 655 2. Vocavitque Moyfes omnem Ifrael, & dixit ad eos: * Vos *E,o. vidiftis univerfa, quae fecit Dominus coram vobis in terra 19. 4. JKgypti Pharaoni, & omnibus feïyis ejus, univerfzeque terrae illius, 3. 'entationes magnas, quas viderunt oculi tui, figna illa, 3 portentaque ingentia, 4. Et non dedit vobis Dominus cor intelligens, & oculos videntes, & aures, quae poffunt audire, usque in praefentem diem. x s. * Adduxit vos quadraginta annis per defertum : non flint * Sup attrita veftimenta velítra, nec calceamenta pedum veftrorum 9- 2- vetuftate confumpta funt. i À 6. Panem non comediftis, vinum, & ficeram non bibiftis : ut fciretis, quia (r) ego fum Dominus Deus vetter. 7. Et veniftis ad hunc locum : *egreffusque eft Sehon rex *Sup Hefebon, & Og rex Bafan, occurrentes nobis ad pugnam, & 3. 1. percuffimus eos, 8. Et tulimus terram eorum, ac tradidimus poffidendam * * Sup ^ 316 Ruben, & Gad & dimidize tribui Manaffe. 32 Num 9. Cultodite ergo verba pa&ti hujus, & implete ea: ut intel- 22 ligatis univerfa, quae facitis. Jofuz 10. Vos ftatis hodie cun&ti coram Domino Deo veftro, prin- I3. 7. cipes veftri) & tribus, ac majores natu ; atque do&tores, omnis V& populus Ifrael, : Llll 2274 II.-Liberi; (1) EgO fum. Ls edit. Sixr. legitur : ipfe eft. .9. Vocavitque Moyfes omnem Ijrael.) M do tamen edilfe panem, & vinum bi- Omnes rürfus adefiejaflit ; neque enim biffe credibile eft , fed non frequenter verifimile, omnia, que hoc libro ha- cum agsrent in deferto. bentur a Moyfe uno fpiritu, nullain- Ut feiretzs, quia ego fum Dominus Degs terpofica quiete effe dicta. veffer. ) Qu norim fervos meos alere 3. Tentationes magnas. ) Punitiones, & dia mirabili modo , etiam cum frugum , gella Agyptiorum. aut carnium copia deeft. . Noz dedit vobis Domimus cor £2- 9. A zntelligatis mzz'"uz—rfa » qu& fa- £ellgens , €/&.) Quia vos cor , auies, c/t15. ) Prudenter agatis. oculofque mentis claufiftis , unde vi- IO. Ves fGaris bodte cizélz. ) Oporte- tio veftro factum eft, ut noniutellige- batenim , ut omnes ad fufceptionem retis magnitadinem divinorum benefi- legis , & fcderis convenirent ; quia ciorum , & quen'm effent partes, of- quod omnes zittingitï ab omnibus pro- ficuumque veftrum erga Deum. bari debet. . Nom [nmt attrita vefibmenta. ) Principes veffrz.) Principes tribuum.; Vide di&a fupra capit. 9. num. 4. De&teres. ) Quos fuüpra cap.16. num. 6. Panem nmon comedz/^is, É3c. ) Guia I8. appellavit magillros, vide ibi rpanna fuit ilhs in cibum. Aliquan- l [ 636 LIBRI DEUTERONONMII 1r. Liberi, & uxores veftrae ,'& advense, qui tecum mora- tur in caf'ris ; exceptis lignorum ca&eforibus , & his, qui com- H portant aquas : L 12. Ut tranfeas in foe dere Domini Dei tui, & in) jurejuran- do, quod hodie Dominus Deus tuus percutit tecum : 13. Ut fufcitet te fibi in populum, & ipfe fit Deus tuus, ficut locutus eft tibi, & ficut juravit pa:ribus tuis, Abraham, lífaac, & Jacob. .4. Nec vobis folis e go hoc foedus ferio, & haec juramenta confirmo, I5. Sed cun&is prafentibus, & abfentibus. x P I6. Vos enim noftis, quomodo habitaverimus in terra ZEgy- pti; & quomodo tranfierimus per medium nationum , quas ; tranfeuntes, 17. Vidiftis abominationes, & fordes, id.eft, idola eorum, lignum, & lapidem, argentum, & aurum, quae colebant. 18. Ne forte fit inter vos vir, aut mulier, familia, aut tribus, cuius cor averfum eft hodie a Domino Deo noftro : ut vadat, & ferviat diis illarum gentium, & fit inter vos radix germinans fel, & amaritudinem. 1 19. Cumque aud ierit verba juramfänti hujus, benedicat fibi in II. Er 4dveza, £fc.). Multi ehim I Ut fufeitet te ffhi im populum. ) JEz yptii eos fequebantur. Aliqui etiam Vide di&a cap. g. 9. erant mancipia ipforum Hebrzorum. IS. Præþniiäu.f ; & abfentibus, ) Exceptis lignorum ca[oribus , &5 bis, Cum iis , qui nati funt & nafcentur. qui compertamt aquas.) Quuos neceffa- Fadus enimeft, ad gentemtot«m per- rium minifferium adeíle non patitur. tinens. Sic dicunt Reges fe dare ieu- In Hebreotamen, Chaldzo, & LXX. da huic , & pofteris ejus , qui non- dum nati funt. eft: 24 dgnorum cefore ufque ad compor- fantem aquam tuam, quafi nullus pla- 16. Per medium mationum.) Idumzos, ne abfuerit. D. Hieronymus videtur Madianitas, Ammonitas, Moabitas. Particulam D in r Pr-o Eréter , acce- I8. Sít izrer -wos radiv germimans piffe. fel, & amaritadinem.) Sit quispiam, IQ. U traníeas in fadere. ) Ut fc- qui fibi, & aliis fit cauft idololatrie ; dus ineas. Vox illa , zrazíezs , vide- uz fel , & amaritudo appellatur, vel tur indicare renovationem federis per quia Deo ingratiffima , vel quia ido- tranfitum inter partes divifis victima- lolatris fruCtus amaros procreat , vi- rum , uf factum in federe Dei cum delicet gravia fupplicia. Abraham Genef. 13. 10. videibi dicta, I9. Benedicat fí2/ 2n corde f:o. ) Fal- f: d 7 Et m ]'ure/'ur.mdo. LXX.; ÉEepreca- i fpe lactet fe, & fibi cuncta profpe- Poniba: , vide dicta eodem cap. 15. ra polliceatur Genef, num. Io. exiltimet. , fegue, impunitum fore CATIUT. XXIX. 637 in corde fuo,- dicens: Pax erit mihi, & ambulabo in pravitate le cordis mei: & abfumat ebria fitientem, 20. Et Dominus non ignofcat ei: fed tunc quam maxime u furor ejus fumet, & zelus contrà hominem illum, & fedeant fuper eum omnia maledicta, quze fcripta funt in hoc volumi- ne:- & deleat Dominus nomen ejus fub coelo, 21. Et confumat eum in perditionem ex omnibus tribubus Ifrael, juxta maledi&tiones, quae in libro legis hujus, ac foede- ris continentur. 232. Dicetque fequens generatio, & filii, qui nafcentur dein- ceps, & peregrini, qui de lorige venerint, videntes plagas Ter- r illius, & infirmitates, quibus eam afflixerit Dominus, 25. Sulphure, & falis ardore comburens, ita ut ultra non feratur, nec virens quippiam germinet, in exemplum* fubver- *Gen. fionis Sodomae , & Gomorrhae, Adamae, & Seboim, quas fub- 1924- vertit Dominus in ira, & furore fuo: 24. Et dicent omnes gentes: * Quare fic fecit Dominus Ter- 3R«g. 9- 8- rz huic? quze eft hzc ira furoris ejus immenfa ? Jerem 25. E refpondebunt : Quia dereliquerunt pa&um Domini, 22. $» quod pepigit cum patribus eorum, quando eduxit eos de Ter- i ra JEgypti : L1ll5 26. Et E; 4mbulabo, ) Licet ambulavero. quis quidpiam. defiderat, quod cum Ez abfumat ebria fitientem.) Prover- deinde illi conceditur , perniciem illi ä bium eft. In Hebrzo eft, w adZatur creat. Ad.rem noftram applicando adagium , fenfus erit: qui fibi impuni- ebria fetienti. LXX. habent: r non ff- Cor- mul perdat peccator ingocentem. titem. promittit , fibique indulgendo nelius particulam , Nzz , atextuLXX. fceleribus quodammodo , & idolola- tolli poffe pntat, cum non fit in He- tria, quam fitiebat , fefe. inebrist, & fenfus erit : Peccator fibi b.'æo P grande malum fibi accerfet, & fe pla- * xomittat impunitatem , & cum ipfe ne J&erdet. iceebrius iniquitate, integrum , & in- OO. Faroer ejus fumer.) Merti poteft, nocentem dbfumat; vel, ut lii legunt, Nafus ejus fumet: vox enim 2727 affumat in communionem fai criminis, iram, & nafum , qui fedes eft 'irz, eum follicitando , & trahendo ad ido- autin quo eminet, fizuificat : loqui- ] lolatriam. Ne .ebria trahat fecum tur de DDeo humano more. fobriun adfaltaadum. Bontrerius pu- t:t in hoc proverbio fubiatelligendam 23. Suiphure , & [alis ardore combn- vocem fubft:intivam , Teira Abf met rem:. ) Hc enim fterilem terram fa- ciunt. Sic judic. 9. 45. Abiimnelech terra. ebria [fiicntem ,. & fenfum effe: Sichimam deftru&am fale feminat, u£ 'T'erra pluviis inebriata perdat feipfam, fterilis efficiatur. 35 qus prius fitiens erat. Habetque lo- In exemplum. ) Ad fimilimdinexm cum proverbium hoc, quotiefcumque 638 LTIBRI DEUTERONOMII 26. Et fervierunt diis alienis, & adoraverunt eos , quos ne- fciebant, & quibus non fuerant attributi: 27. Idcirco iratus eft furor Domini contra Terram iftam, ut induceret fuper eam omnia malediCta, quae in hoc volumi- ne fcripta funt : 28. Et ejecit eos de terra fua in ira, & in furore, & in in- dignatione maxima, projecitque in terram alienam, ficut ho- die coinprobatur. vnifefca funt, 29. Abfcondita, Domino Deo noftro: qua ma nobis, & filiis noftris, usque in fempiternum, ut faciamus uni- verfa verba legis hujus.v CAPUT XXN. Lapfos. bortatur. Moy[es ad. ponitentiam , vera eniim. poenitentia Deum placat : preceptum nobis datum , non longe.a ttobis fepara- fur : in ejus impletione , «oel negletiu proponitur bonum , C malum ; u£ ultro bonum eligentes, oioamus, &? non pereamus , malo adberentes. Um ergo venerint fupcr te omnes fermones ifti, bene- ?G dic?o, five malediétio, quam propofui in confpe&tu tuo: & ductus pcenitudine cordis tui in univerfis gentibus, in quas difperferit te Dominus Deus tuus, 2. Et reverfus fueris ad eum, & obedieris ejus imperiis, ficut ego hodie praecipio tibij cum filiis tuis, in toto corde E tuo, & in tota anima tua : 5. Reducet te Dominus Deus tuu s de captivitate tua, ac mi- ferebitur tui, & rurfum congregabit te de cun&tis populis, in guos te ante difperfit. 5 p * 4. Si —2 —— 26. Quos mefciebanr. ) Quos antea futura, previfa , & decreta a Deo, non colebint, nec cognofcebant pro fint abfcondita Deo , ut fcilicetea non Diis. norit, utinfligat nobis , hxc inquam Quilbus uon fucmu) att;ibui.) Qui- ü:gelh, quz minitans intentavit , & bus non fuerant ipfi- tanquam pars, prenuntiavit nobis, & filüis noftris, poffeflio , hereditas ; vel proprium pe- ut eorum metu legem ejus-fervemus in culium attributi. fempiternum. Q0. Vifcondita Déümino Dco meffre, Eneditio ,. ffoe maleditlis, ) Be- "p qua mdfaäiffd Jent n2bisy & feliis noffiis nedictio , fi lepem fervaveris ; ajque ia [enpiteitam. ) Muc flagella maledi&tio, fi violaveris. CAYITOXX 539.. 4. Si ad cardines cceli fueris diffipatus, inde retrahet te Do- minus Deus tuus, *2: l s. Et*affumet, atque introducet in terram, quam poffede- l runt patres tui, & obtinebis eam : & benedicens tibi, majoris Mach I. 29 numeri te effe faciet, quam fuerunt patres tui. 6. Circumcidet Dominus Deus tuus cor tuum, & cor femi- nis tui : ut diligas Dominum Deum tuum in toto corde tuo, & in tota anima tua, ut poffis vivere. ] 7. Omnes au:em maledi&tiones has conver tet fuper inimi- Cos tuos, & eos, qui oderunt te, & perfequuntur. 9. Tu autem reverteris, & audies vocem Domini Dei tui: faciesque univerfa mandata, qnae ego praecipio tibi hodie : 9. Et abundare te faciet Dominus Deus tuus in cunétis ope- ribus manuum tuarum, in fobole uteri tui, & in fru&tu jumen- [ torum tuorum, in ubertate terrae tuze, & in rerum omnium Revertetur enim Dominus, ut gaudeat fuper te in largitate. omnibus bonis, ficut gavifus eft i patribus tuis. 1o. Si tamen audieris vocem,Domini Dei tui, & cuftodieris b praecepta ejus, & caeremonias, quze in hac lege confcripta fun & revertaris ad Dominum Deum tuum in toto corde tuo, & in tota anima tua. 1. Mandatum hoc, quod ego preecipio tibi hodie, non fu- pra te eft, neque procul pofitum, 12. Nec in cocelo fitum, ut poffis dicer e: *Quis noftrum Rom. & audia- 19- 6 ) valet ad coelum afcendere, ut deferat illud ad nos, mus , atque opere compleamus? . t cauferis, & dicas: Quis 13. Neque trans mare pofitum : u ex nobis poterit transfre.are mare, & illud ad nos usque de- i ferre : ut poffimus audire, & facere, quod preeceptum eft? 14. Sed juxta te eft fermo valde, in ore tuo, & in corde tuo, ut facias illum. 15.Con- 82 ad cardines cels fuerts diffrpatus-) antea per peccata averfus fuerat, eof- Coli cardines funt. poli Ar&ticus, & que deferuerat. Antar&icus, vel qualibet mundi ex- Ut gaudeat faper te in onanibus bonis.) acurn a Md Ut dele&tetur tibi beneficia przftando. trema plaga. 6. Circumcidet Dominus Deus. fuus II. Mandatum hoc. ) T'ota hec Deu- teronomil lex. eor tuuz.) Cordis mala , & defideria noxia auferet. Non fupra te eff , &c. ) Ut poflis te 9. Reverteris,) Meladterram tuam, excufare, quafi nequeas & noffe, que vel ad Deum. pre cip iuntur, & effe&a dare. g. Reverterat. enim Dam;nu'.-'.) Qui 14. Sed juxta te eft (ermo , &e.) Ha- 640 LIBRI DEUTERONOMII 15. Confidera, quod hodie propofuerim in confpe&u tuo vitam , & bonum, & e contrario mortem, & malum : 16. Ut diligas Dominum Deum tuum, & ambules in viis ejus, & cuftodias mandata illius, ac caexemonias, atque judi- cia, & vivas, atque multiplicet te, benedicatque tibi in Terra, ad quam ingredieris poffidendam. à 17. Si autem averfum fuerit cor tunm, & au dire no-lsuei'is $ atque errore deceptus adoraveris deos alienos, & fervieris eis: 18. Praedico tibi hodie, quod pereas, & parvo tempore mo- reris in Terra, ad quam, dendam. Jordane transmiffo, ingredieris poffi- 19g. Teftes invoco hodie coclum, & terram, quod propo fue- rim vobis vitam, & mortem, benediétionem, & maledi&tionem. Elige ergo vitam, ut & tu vivas, & femen tuum: 2o. Et diligas Dominum Déum tuum, atque obedias voci ejus, & illi adhaereas ( ipfe eft enim vita tua, & longitudo die- rum tuorum) ut habites in terra, pro qua juravit Dominus Patribus tuis; Abraham , Ifaae, & Jacob, ut daret eam iilis. CAPUT XXXI , Moyfes Sfofue fibi fufficit in ducem : Deuteronomium fcribit, jubäz'- que illud pogulo perleg ? [eptimo anno remilfionis, & in latere arce ad[ervari. 1 A Bit itaque Moyfes, & locutus eft omnia verba haec ad univerfum lIífrael , $ 2. Et dixit ad eos: Centum vigin ti annorum fum hodie, non poffum ultra egredi, & ingredi, praefertim cum & Dominu N " Ms 2) 4 7 . äixe?it mihi: * Non tranfibis Tordanem iiïum. Num. 3. Dominus 27-13' H D es legem Dei ad manum , ut in cor- exorditur, & paulo poft Moyfes cap. 'de, ac memoria habere difcendo , & 32 fuum canticum. ore pronuntiare poflis. 20, lp[e eff euim vita tua, € lourr- X5. Propofuerim im con[petm fuo wi- tudo dierums tuorum. ) Ipfe eft , qui ä tam,€6f bonums, & e contrartio , malum, hzc tibi largitur. Ef mortegz. ) Huc allufit Ecclefiafticus H BH* itaque Moyfes , &5 loentus eff.) 15.17. Aopofe: tiäi';zguam., & zgnem, — ]|d.eft, addidit ergo , vel ce- &5 «d quod.-wolweris porrige meanum pit lo m qufes verba , que feq»un- EnAUI. tur. H ebr&i enim per egred; , abire , 19. Teffes smooco , £. ) Sic & Ifaias fergere, fzpe iutelligunt zzespere, lh ? fmm prophetiam. a fimili invocatione 9. Egredi, & imgredi.) Ducem agere, CAPUT XXXIL 64g 3. Dominus ergo Deus tuus tranfibit ante te : ipfe dei:ebit l3 omnes gentes has in confpe&tu tuo, & poffi debis eas ; & Jofue ifte tranfibit ante te, ficut locutus eft Domi nus. 4. Facietque Dominus eis, * ficut fecit Sehon, & Og l'eg.ibus Num. , S. Amorrhseorum , & terrze éorum, delebitque eo 2124 5. Cum ergo & hos tradiderit vobis , ficut praecepi vobis. * fimiliter facietis eis, . Sup )u E 6. Viriliter agite, & confortamini : nolite timere, nec pa- lr veatis ad confpettum eorum: quia Dominus Deus tuus ipfe eft du&tor tuus, & non dimittet, nec derelinquet te. : 7. Vocavitque Moyfes Jofue, & dixit ei coram omni Ifrael: * Confortare, & efto robuftus: tu enim introduces populum * Jof: uam daturum íe itum in Terram, q 5 patribus eorum juravit 1- 6 Dominus, & tu eam forte divides. vl 8. .Kt Dominus, qui du&or ett vefter, ipfe erit tecum: non $ dimittet , nec derelinquet te: noli timere, nec paveas. 9. Scripfit itaque Moyfes legem hanc, & tradidit eam facer- dotibus filiis Levi, qui portabant arcam foederis Domini, & cuntts fenioribus ILírael. 1o. Preecepitque eis, dicens: Poft feptem annos, anno re- h miffionis ;.in folemnitate tabernaculorum, I'. Convenientibus cunctis ex Ifracl, ut appareant in con- fpe&tu Domini Dei tui, in loco, quem elegerit Dominus,leges verba legis huius coram omni Iífrael , audientibus eis, : 12. Ft in unum omni populo congregato, tam viris, quant mulieribus, parvulis, & advenis, qui funt intra portas tuas n ut audientes difcant, & timeant Dominum Deum veftrum , & J$ cuftodiant, impleantque omnes fermones legis hujus : I5. Filii $ Dowwzus ego Deus tuus. tramfibit Qui portabant arcam.) Qui portare amiere;y Axca lJei pr&cedet te ,. ficut poterant, fi volebant, & de faéto ali- & pofïea fattum fofüe 5. ino & Deus quando ftudio pietatis ,. & reli-ionis invifibiliter preibit, ut inimicos. tuos conteftande, & exercende caufa por- profternat.. tabant; cum alioqui hoc munus: Levi- J tarum. effet; jofue 1e tranfibiz ante te.) Przce- Additur hoc de arca, det, ducis munus:exercens.. quix liber hic,, ut infra habetur. num.. g. Legem banc-) Deuteronomium. 25. in latere irc&. poni debebat.. J E fradidit eam //'tcz*r""otl'äu.f.) Ho- j! Ie anno- Io. 4»nmo remiffonis.) Septimo quos yum enim: eratlegem fcire , àc popu- De anno remiffioais. vide; 3 lum docere ,. & in anno remiffionis po - É xod. 23 II. Pul'o pralegere., Bibl..cum Com.Mnoch. Tom. F. FWI m n m 64 n 5 LIBRI DEUTERO/NOMII 13. Filii quoque corum , qui nunc ignorant , ut audire pof- fint, & timeant Dominum Deum fuum cun&is diebus, quibus verfantur in terra ; ad quam vos, Jordane transmitfo, pergitis Oobtinendam. .14. Et ait Dominus ad Moyfen: Ecce prbpe funt dies mor- tis tude, voca Jofue, & ftate in tabernaculo teftimonii, ut prae- cipiam ei. Abierunt erg - O Moyfes, & Jofue, & fteterunt in tabernaculo tefitimonii. 15. Apparuitque Dominus ibi in columna nubis, qua ftetit in introitu tabernaculi. 16. Dixitque Dominus ad Moyfen : Ecce tu dormies cum patribus tuis, & populus ifte confurgens fornicabitur poft deos alienos in Terra, ad quam ingreditur, ut habitet in ea, ibi de- telinquet me, & irritum faciet foeedus, quod pepigi cum eo. 17. Et irafcetur furor meus contra eum in die illo: & dere- linquam eum, & abfcondam faciem meam ab eo, & erit in de- vorationem : invenient eum omnia mala, & affliétiones, ita ut dicat in illo die: Vere, quia non eft Deus mecum, invene- runt me haec mala. 18. Ego autem abfcondam, & celabo faciem meam in die ilo, propter omnia mala, quse fecit, quia fecutus eft deos alienos. 19. Nunc itaque fcribite vobis canticum iftud, & docete fi- lios Ifrael : ut memori:er teneant, & ore decantent, & fit mihi carmen iftud pro teftimonio inter filios Ifrael. 20. Introducam enim eum in terram, pro qua juravi patri- bus ejus, laCcte, & melle manantem. Cumque comederint, & faturati craffique fuerint, avertentur ad deos alienos, & fer- vient eis, detrahentque mihi, & irritum facient pattum meum. 21. Poi;t: 13. F quequeeorum , 6fc.) Parvu- 19.C4ät)mm if a4.)uod fequenti ca- li; qui nihil adhuc noverunt, ideoque pite defcribitur. Sit mibi carmen iflud pro tefftmonio.) pariter ignorant hanc Dei legem. I4. State i tabernaculo feffigonii.) Quod vel eorum improbitatem, & in- In atrio ante oftium tabernaculi, quia gratitudinem coarguat, velpunitionem tabernaculum ingredi foli poterantSa- infligendam conteftetur, ne fe velnon cerdotes. de flagitio admonitos , vel de fuppli- Ur pracipiam e;.) Ut rerum geren- ciis non przmonitos queri poffint. darum przcepta illi tradam. 20. Derrahentque mibi. ) Spernent I7. ZMbfcondam f'aciem meam ab eo. ) me, contumeliis afficient : in Hebr. Vultum benevolum , prote&ionem, Chald. & LXX. habetur , exafperabunt aliaque beneficia fubtraham. me. 3 CAPUT XXXI. "$9 64 3 21r. Poftquam invenerint eum mala multa, & affiiCtiones , refpondebit ei canticum iftud pro teftimonio, quod nulla de- lebit oblivio ex ore feminisfui. Scio enim cogitationes ejus, quze fa&turus fit hodie antequam introducam eum in terram, quam ei pollicitus fum. 22. Scripfit ergo Moyfes canticum, & docuit filios Ifrael. 23. Praecepitque Dominus Jofue filio Nun, & ait: Confor- tare, & efto robuftus : tu enim introduces filios Ifrael ip ter- ram , quam pollicitus fum, & ego ero tecum. 24. Poftquam ergo fcripfit Moyfes verba legis hujus in vo- lumine , atque complevit: 25. Praecepit Levitis, qui portabant arcam foederis Domini, dicens : 26. 'Tollite librum iftum , & ponite eum in latere arcze foe- deris Domini Dei veftri, ut fit ibi contra te in teítimonium. 27. Ego enim fcio contentionem tuam, & cervicem tuam duriffimam. Adhuc vivente me, & ingrediente vobifcum, femper contentiofe egiítis contra Dominum : quanto magis cum mortuus fuero ? 28. Congregate ad me omnes majores natu per tribus ve- firas, atque doétores, & loquar audientibus eis fermones iftos,, & invocabo contra eos coelum , & terram. 29. Novi enim, quod poft mortem meam inique agetis, & declinabitis cito de via, quam precepi vobis : & occurrent vobis mala in extremo tempore, quando feceritis malum in con- fpe&tu Domini, ut irritetis eum per opera manuum veftrarum. 3c. Locutus eft ergo Moyfes, audiente univerfo coetu Ifrae!. ) verba carminis hujus, & ad finem usque complevit. Mmmm 2 CAPUT 21. ) Refpondebit ej canticum iffud turo, ei populi przfecturam confirict. pro reffimonio.) Eos de improbitate 95. Im latere arce. ) Nontamenin- redarguet, & merito puniri oftendet. tra arcam. ^ Scio emima copitaticaes ejtüs. ) LXX Qw Comsentiomem tuam.) Rebeilio-w malignitatem : vox Mebrea animi fig- nem , contumaciam , cervicis duritiem, inentum, & imaginationem fignificat: 28. Imvocabo comtra eos celum , & . d. feio non deeffe, qui mala cogi- terram.) Veftesfuturos tantz impietatis, tent, non obítantibus tot maledictio- j nibus, conteftationibus. AGiones veftras. 29. Per zperam manuum veffraram.) Hedie.) Junge Sóíe. — Seio bedie. go. 4nudiente unrver[o cetu.) Domi- 23. Pracepitque Dominus Jofze-) Hoc no fenilem vocem adaugente, ut ad ioco primum incipit Dominus alloqui omnium aures deferri poffet. B aeri EEE r du Jofue, utei auctoritatem apud popu- Verba carmimis hWj ) Sequentis lum adjungat, & ut jam Moyfe. mori- cantici.. 644 LIBRI DEUTERONOMII CAPUT.XXXII Canticum Jlfoyþ., quo Dei refert benefc'ia, poþulïque ingratitudi- nem [apius a Domino cafligatam : jubetur. Moy[es montem "barimn a[cendere , ut promi[Jam terram contempletur. dite co-elil., quze loquor, audiat terra verba oris mei. 4I.AU 2. Concreícat ut pluvia do&trina mea, fluat ut ros elo- quium meum, quafi imber fuper herbam, & quafi ftillae fuper gramina. 3. Quia nomen Domini invocabo : date magnificentiam Deo noftro. 4. Dei perfe&ta funt opei*a,& omnes viae ejus judicia : Deus fidelis, & absque ulla iniquitate , juftus, & rectus. - $. Peccaverunt ei, & non filii ejus in fordibus : generatio prava, atque perverfa. 6. Haeccine reddis Domino, popule ftulte, & infipiens? numquid non ipfe eft pater tuus, qüi poffedit tej & fecit, & Creavit te ? * Job. 7.* Memento dierum antiquorum, cogita generationes fin- 8. 8 gul as : interroga patrem tuum ,& a.nnuntiabit tibi majores tuos, & dicent tibi: d 8. Quando 1. Udite celi.) 'leftes invocat res fententie fepius repetite , & can- fempermanfuros, & eos, per tatz corda Hebrzorum molliant , pe- netrent ; ac bene atficiant. quos Deus fua judicia erat executurus. Vide fupra cap. 5. 26. & cap. 29. I2. 3. Date magnificentiam. ) Magnifi- & 23. /ineas apud Virgilium lib.12. cate , magnitudinem ejus przdicate. 4- Omnes "wa ejus judicra: ) Omnia, Effo numc fol ttfiis , O bec mb qux agit, jufta funt. Lerra precants . Et non filz ejus.) Id. eft, fa&ti funt. Deinde Latinus. In fordibus.^) Propterfordes, pecca- Hac eadem fEneas, Ferrams mare , ta fcilicet, & idololatriam. 6. Qui poffedit te. ) Vanquam pro- fidera juro. priam hareditatem, & peculium. « Memento 2. Concrefcar. ) Defluat , defiillet ; dierum antiquorum. ) nam vox Hebrea proprie deftillare fi- Hebr. dzerzm facul;, Revoca in memo- e enificat, Porro D.Hier. vertit coz- riam dies, ex quo mundus efle ccepit, erefcat , 1ia ut e coelo ftillent pluviz, Cogita generationes ffagulas, ) Qu neceffe e t rius vapores concrefcere. fibi fucceflerunt , illas percurrendo , U: p/wvia. ) Quemadmodum enim & quid in illis acciderit reputando. pluvi: plorimis minutis guttis defluens Dicent. ti5i.) Beneficiafcilicet, que terram intundit; ita cantici hujus plu- in fequentibus commemorantur. CAPUT XXXII. 645 s..Quando dividebat Altiffimus gentes: quando: feparabat filios Adam ; conftituit terminos populorum juxta numerum | filiorum Ifrael. * 9. Pars autem Domini, populus ejus : Jacob Suniculus he- reditatis ejus. 10. Invenit eum in terra deferta, in loco horroris, & vaftee folitudinis, : circumduxit eum, & docuit : & cuftodivit quafi A pupillam oculi fui. II. Sicut aquila provocans ad volandum pullos fuos, & fu- T per eos volitans, expandit alas fuas, & aifumpfit eum, atque portavit in humeris fuis. 0 12. Dominus folus dux ejus fuit: & non erat cum eo Deus alienus. h 13. Conftituit eum fuper excelfam terram : ut comederet fru&tus agrorum, ut-fugeret mel de petra, oleumque de faxo Mmmm 3 14. Duty- Qurimmo. g. Qt;mda dioidebat. Altiffizus gen- Ouafi pupillam oculi.) Diligentiffima zes. ) 1in Babel , hominibus in varias cura. II. Syeur aquila provocans d wolau- terre plagas divifis. Quando [eparabar filios Adam.) Miis dam.) Docens,& inftituehis ad volutum. d alio dimiffis. Er fuper eos "volitans. ) Ut exemplo $ Conflituit terminos populorum. ) jam propofito volare condifcint. Sic He- tunc cogitavit de populo Ifraelitico , brei in /Egypto quafi nidulo conclafi, & decrevit illi attribuereterram popu- non audebant egredi , Deus vero il- lorum Chananzorum. los excitavit , ut *inde quodammodo evolarent. Juxta nmumerum — feiliorum. lfrael.) Qu regio numero filiorum Ifrael par Portavit sm bumeris fuis. ) Peculia- effec, illifque alendis fufficeret. re hoc eft aquilis ; alis enim aves, cum pullos fuos transferunt , ungui- 9. Pars autem Domini populus ejus.) Quafi dicat, nec hoc contentus , vo- bus apprehendunt. luit fibi populum hunc peculiaritereli- I2. Dominus folus dux ejus fz;i/.) Per columnam nubis , & ienis. gere, quem foveret, & ornaret. 13. Seper excelfam terram. ) Non Funiculus bareditatss.) Portio pecu- liaris Dei alluditur ad modum divi- fitus eminentia , fed fol fertilitate. Loquitur Moyfes derefuturatanquam dende , & menfurandz terre , dictis de pr&teritirefpiciens tempus, quo can- funiculis, ut olim fiebat. ticum hoc erat ab líraelitis decantan- IO. levenit emm im terva de[erta.) dum. Non fortuito , fed ex deftinato , ut Mel de Petra.) Apes enim in ciwis, eum fibi adjun & civernulis in topho excavatis fpon- vinciret. * geres & perpetuo de- te mellificant, &inPaleftina, & alibi. Circumduxit eum.) Per defertum. Oleumque . de. faxo. duriffimo. ) Oleis Et doeuir.) Dando legém , & vite etiám in confracofis locis feliciter pro- precepti , vel caftigationibus eru- venientibus , & magnam baccarum diendo. copiam fundentibus. LIBRI DEUTERONOMII 646 14. Butyrum de armento, & lac de ovibus cum adipe agno- rum,& arietum filiorum Bafan: & hircos cum medulla tritic i . & fanguinem uvae biberet meraciffimum. 14. Incraffatus eft dileCtus, & recalcitravit : incraffatus, im- pinguatus, dilatatus, dereliquit Deum fattorem fuum, & re- cefthit a Deo falutari fuo: .16. Provocaverunt eum in diis alienis, & in aboininationi- bus ad iracundiam concitaverunt. 17. Immolaverunt dàemoniis, & non Deo, diis, quos ign 0- rabant: novi, recen:esque venerunt, quos non coluerunt paires eorum. 18. Deum, qu ite genuit, dereliqvifti, &«o'blïitus es Domini creatoris tui. 19. Vidit Dominus, & ad iracundiam concitatus eft : quia provocaverunt eum filii fui, & filiae. 20. Etait : Abfcondam faciem meam ab eis, & confiderabo noviífima eorum: generatio enim pervería eft, & infideles filii. 21. E»fi me provocaverumt in eo , qui non erat Deus, & ir- *Jer. rixaverunt in vanitatibus fuis: & " ego provocabo eos in eo, 1514« qui non eft populus , & in gente ftulta irritabo illos. om. -9 22. Fgnis fuccenfus eft in furore meo, & ardebit usque ad "inferni noviffima, devorabitque terram cum germine füo, & montium fundamenta comburet. 25. Con- I4. Cum adipe agnorwz.) Agnis & 20. Ab fcondam facrem meam ab &5 ) optimis, & pinguifitmis. Mifereri , & benefacere definam. E£ arietum ffsorum - Bafan. ) Axie- E: eonfiderabo noviffema eorum.) Exi- tus :calamitofiffimos eis immittam , & inerrantium. tum pinguium inregionis Bafan pafcuis eorum interitu me pafcam. Cum medulla tritici-) 'Exitico ele&if- 2I. L» eo, qui non eraz Detis.) Ido- fimo, & pr«ftantiffimo. lum colendo , quod divinitate carebat. Sanguinem mua.) Minuin rubore fan- la vantatibus [ni5.) ldolis, quz va- guinem referens. nitates , & mendacia paffim in Scri- IS. Leraffatus eff dileclus. j Opi- ptura appellantur. bus, deliciis, luxu. In eo, qui non eff. populus. ) Provo- Salutari[no.) Mebr. falute fza. cabo eos ad invidiam , & Zelotypiam, 16. Ip dis alienis.) Eos colendo. ïeligens mihi Ecclefiam ex gentibus , 17. Dameniis, € uon Deo.) Dxmo- quas Hebrei ne populi quidem. nomi- niis, qui non funt Deus. ne dignantur. el qui nen eff popn- Izs, fcilicet Dei. Dij , quos igmorabant. ) QUi ante ignoti iftis erant. 22. lgnuis ficceufses eff in f'urore meo.) Novi, recentefque venerant.) Dii novi Ira mea fupra modum exarfit. humana adinventione introdu&ti funt. Er ardebit ufque ad inferni novifr- Ig. FH fui, 6X filra.) lfraelite, & ad 7a.) Nihil relinquet intatum , ipfas etiam extremas inferni regiones f!fmeli tides. 64* CAPUD..XXXI )- l in eis. 25. Congregabo füper eos —malg., & fagittas meas compleBa 24. Confumentur fame, & devorabunt eos aves mor fu ama- ] riffimo : dentes beftiarum immittam in eos, cum furore tra- hentium fuper terram, atque ferpentium. 25. Foris vaftabit eos gladius, & intus pavor, juvenem fimul, ac virginem la£tentem cum homine fene. faciam ex ho-m'ini;bus me- Je 26. Dixi: Ubinam funt? ceffare moriam eorum. H 27. Sed propter iram inimicorum diftuli : ne forte fuperbi- rent hoftes eorum, & dicerent ; Manus noítra excelía, & non ! X Dominus , fecit hzec omnia, ft, & fine Prudentia. 28. Gens absque confilio e " 29. * Utinam faperent, & 1 * Jer- Y nt:ellige?Ent, ac noyiffima provi- 9-12- derent. 3o. Quo modo perfequatur unus mille, & duo fugäBant de- cem millia? nonne ideo, quia Deus fuus vendidit eos, & Do- minus conc'luiït- illos ? 31. Non Ceffare faciam ex hominibes memo- perveniet. Sunt locutiones metapho- rice, & hyperbolicz. riam.) Delebo memoriam. Monztium fundameuta coraburet. ) Q7. Sed propter iram inimicorum di- Monritium profundiffimas radices com- féuli. ) Diftuli propter inimicos iratos, buret, eafque in fterilitatem vertet. & vindictz cupidos, quibus fi juftitiz 93. Sagittas meas.) Plagas, quibus mez miniftris in hac ultione ufus fuif- eos quafi fagittis confiram. fem, eam non mihi, ut fequitur ; fed Comp/ebo 17 eis. ) Hebr. con[umam , tam multas calamita- fibi arrogarent , quafi fuis viribus ef- vel exbazriam feciffent. tum fagittas immittam , ut pharetra 29. Gezs 45]&20 confilto eé. ) Qui mea quochmmodo exhauriatur. 94. Devorabunt eos «ves.) Sermo fibi vi&torias tribuunt, abfque confi- lio , & prudentia funt. eft de hominibus viventibus, qui ab Utinam [aperent , €/c. ) Divinam in avibus quantumvis rapacibus devorari hoc manum agnofcentes. non folent; quamquam carnivoras ali- Ac noviffima provideregt.^) Quid ip- do in homines involaffe incredibile non quas , ut aquilas, & vultures , aliquan- fis candem propter fuperbiam hame, aliaque fcelera eventurum fit. eft, & fi Deus immittat, fane proclive. Cam furore.) Pagninus vertit, ewm g0. Quomodo perfequatur unus milley veneno. &c.) Qui fieri poffit, nifi divina vir- tute, cui proinde vi&oria adfcriben- Tralentium faper terram.) 'Vrahen- da eft. tium fe, quod reptilia faciunt, ferpen- tes fcilicet. Vendidit eos.) Vendere inScriptura 26. Dixi: ubimem [unt ?) Mebr. ex- non infrequenter fignificat tradere. reeminabo eos, LXX.. ifpergam. eos, ut Conclufft illos? ) In manibus fcilicet inimicorum fuorum. fcilicet de eis queri poffit : ubinam funt? 648 LIBRI DEUTERONOMII 51. Non enim eft Deus hofter, ut dii eorum : & inimici noftri funt judices. 32. De vinea Sodomorum, vinea eorum, & de fuburbanis Gomorrhz: uva eorum, uva fellis, & botri amariffimi. 33. Fel draconum vinum eorum, & venenum afpidum in- fanabile. 44. Nonne hzc condita funt apud me, & fignata in thefau- ris meis ? *Ecdi : 35.*Mea eft ultio, & ego retribuam eis in tempore, ut laba- 28.1. tur pes eorum : juxta eft dies perditionis, & adeffe feftinant om. tempora. 12.19. Hebr. 36. Judicabit Dominus populum fuüum, & * in fervis fuis 10.2o. miferebitur : videbit, quod infirmata fit manus R ,& claufx quo- *2.que defecerunt, refiduique confumpti funt. Mach 47. Et dicet: * Ubi f unt dii eorum, in quibus h:ïubebant fi- iJa. duciam ? O. DA 38. De ; 31- Non eff enim Deuiuoffer, ut d moria illorum * & tandem . in vindi- eorzs ? ) Qui peccata diffinulet ,. & &am erumpet. non puniat, . 85- Mez eff ulzio , && ego retribuam Er igimici n pftri fum judices. ) Cu- zeotemport. ) (iVleum eft , qui juftus jus rei inimici noftri teftes. efle pof- fum, hzc ulcifi , quod faciam fuo L tempore. fünt funt, qui divinz ultionis vim experti i. Y 1, & quid peccantes. Ifraelite; Ut labatur pes eerum. ) Ut*corruanc; paffi fünt, non ignorant. - & pereant. O. De wvimta Sodemsrum "wima eo- ï niet« 36. J«dicabit.) Ulfcifcetur, & pu- vnumy, E de fuóurbamis Gomor; La, ) Po- ulus. hic: , qui: fuerat. mihi vinea ele- Et 1 fervis fuis miferebitur.) Puniet 3 , faftus:eft vinea Sodomorum , de- n0xios, puros a fcelere , & integros genexzans in. vitia , & peffimus eva- non eodem cum impiis excidio invol- dens.. vet. Vel, quos puaivit. peenitentia llva; eo um » wv fellis.) Fructus, tandem du&os , iterum fovebit ,. quip- l quos. producunt,, opera fcilicet eorum pe fervos, ac.filios fuos.. 1 fellea funt, amara, pefiima. Videbit, quod inffmata ft UIATIIS. ) ä 33. Ed draconum vimuss eorum , & Videbit. eos. omnem pline potentiam venenum afpidium imfanaie.) Nontan- defecille ad. refiftendum ,. fcilicet ini- micis.. [ tun füntmala eorum: opera ,. fed ve- nenati , & prefentiffimam: afferentia E claufr quoque defecerunt..). Mami- perniciem ,. «lios fcilicct inficiendo , & bus, & arcibus. inclufi. ad: impietates: trahendo:. tem. redacti. Refiduigue confumpii.). Ad. paucita- n Sà- Nowne bac condita [unt apud ue , &* fimata rm zhefauris meis? ) Non 37- Etdicet. ) Per prophetas füos. C propterea quod. ultionem: diftero ,. fce- UL fent dii eorum?. ) ldola. Genti- h le.um populi oblitus.fum. , heret me- lium, in quibus fperaftis ? C ACPADCT XXXiL. 649 1 38. De quorum viéctimis comedebant adipes, & bibebant vinum libaminum : furgant 3 & opitulentur vobis, & in necef- h fitate vos protegant. 39. * Videte, quod ego fim folus, & non fit alius Deus prae- rReg e l- 2..6. ter me : ego occido, & ego' vivere facio: percutiam, & ego fanabo, * & non eft, qui de manu mea poffit eruere. 'Tob. l 3 40- Levabo ad coelum manum meam : & dicam : Vivo ego in E a P eeternum. I6.13 " -41. Si acuero ut fulgur gladium meum, & arripuerit judi- *Jol?. lt cium manus mea: reddam ul tüonem hoftibus meis; & his , qui 19-7. oderunt me , retribuam. * .'.l-l) * I$ 16.15 42- Incbriabo fagittas meas fanguine, & gladius meus devo- (s rabit carnes, de cruore occiforum; & de captivitate, nudati inimicorum capitis. i 43. Lauda:e gentes populumi ejus;quia fanguinem fervorum , fuorum ulcifcetur, & vindittam retribuet in hoftes eorum; & Macn Je propitius erit terrae populi íui. 7. 6. 44- Venit ergo Moyfes, & locutus eft omnia verba cantici ]i hujus in auribus pgpuli,— ipfe ; & Jofue filius Nun. À 43. Cpm— ^ De uorum wiülimis comedelbant " De crucore ocr;far;;m y & de captrvita- 10 adises. ) Índultando: hoc dicit: nam in t6y nudati imimicorum capitis.) Puniam VerO , & ordinato Dei cultu ominis gerites- propter fufuni cruoreni occifo- adeps viftimarum a nemine comedi, rum lfraelitarum , & própter eosdem fed folt Deo adoleri-debebat , uc patet Vfraelitas in captivitatem abduftos, & J J.evitic. 5. £7. à propter nudata -capita raftone im: mio- Et winum libaminum. ) Quod foli rem mancipiorum , eorundem. lfraeli- « Deo libaxi, & effundi debebar. tarum centibus inimicorum. [* 0f 50. Ego occidam , & ego vivere fa- 43- Landate gente:po/giglüm' ejus, ) O ciam.) GCuos voluero. j gentes, dum hzc ifntelligitis ; laudate ( O. Lewabo ad c«lum manum meam.) populum Domini ; eo quod tam pro- ^ Id eft, jurabo. Hzc & fequentía uf- pitium , & juftum habeat Dominurm. que ad verfum 42. videntur dirigi ad Sanguinem [ervorum fuorum.) Siqui- hoftes popult Judaici. dem, & boni cum malisin communi Frvo ego s arermum.) Per.vitam pl aga affligebantur ; & cxdebantur. i 1?1 ineam, quz xterna eft, juro. V d p er fervos intelligir refpicientes , 4I. SPacuero Ut fu'aur gladism meum.) quos tamen inimici vexare pergebant. ! Cum paravero gladium ultionis mez , 44- Jpe, € Jofze. ) ita ut in ca- ut ficut £algurterreat , & citiffime pe- n1endo adjutorem haberet Moyfes Jo- netret. fuam, jam in imperio collegam , & Et arripuerit judicium manus mea.) fuccefforem , idque eo fine , ut. Jofue Capero exercere judicium , & ultio- condifceret officii fui efie populum ab nem. omni indolol:tria avertere. Di&M. « upa Com. Menoch, Tous. L. nnn 650 LIBRI DE'U'TE*RONOMI'I 4$. Complevitque omnes fermones iitos, loquens ad uni- verfum lírael. 46. Et dixit ad eos: Ponite corda veítra in omnia verba; qua& ego eftifticor voois hodie : ut mandetis ea filiis veftris cuftodi:e, & facere, & implereu Amverla, quse fcripta funt Vle- gis hujus: 47. Quia non incaffum praecepta funt vobis, fed ut finguli in eis viverent : qua facientes longo perfevere:is tempore in terra, ad quam, Jordane transmiffo, ingredimini potfidendam. 48. Locutusque eft Dominus ad Moyfen in eadem die , di- cens : 49. Afcende in montem iftum Abarim, id eft, tranfituum, in montem Nebo , qui eft in terra Moab contra Jericho : & vide terram Chanaan, quam ego tradam filiis Iírael obtinendam, & morere in monte. ? Nu. 20.26. 5o. Quem confcendens jungeris populis tuis,* ficut mortuus & 27. eft Aaron frater tuus in monte Hor, & appofitus populis fuis: ïn $1. * Quia praevaricati eftis contra me, in medio filiorum *» ; Nu. lfrael ad aquas contradiétionis in Cades deferti Sin: & non 20.13. fan€tificaftis me inter filios Ifrael. 27. 14. 52. E contra videbis terram, & non ingredieris in eam, quam ego dabo filiis Ifrael. CAPUT XXXIH. Benedicit Moyfes moriturus duodecim tribubus Jfrael., eisque " olim obventura pradicit, Ec eít benedi&io, qua benedixit Moyfes, homo Dei, 'H filius Ifrael ante mortem fuam. 2. Et ait: Dominus de Sinai venit, & de Seir ortus eft nobis: apparuit de monte Pharan millia. In ; & cum eo San&Ctorum dextera ejus ignea lex, . Dilexit 46. Perit eerda "vwtfíra. ) Animum adyertite. SO. J«ngeris populis tui:. ) Morie- ris, congregaberis ad populum tuum, Qve ego teffsffcor. ) | Serio prædidö ; u£ alibi loquitur Scriptura. adhibitis teftibus calo , & terra. 51. Bia pr E 47. Ut ffnguli in eis vrutrent. ) Per de num. 20. .z'vari.f;ati efi.f ) 6 6). Ni- eorum obfervationem feliciter viverent, 52. E contra, ) E regione. 40. diartm.) Id eft, "manfitunm.N ox, I. 020 De;.) Homo divinus, home totus ad Dei voluntatem factus. aranfituum a D. Hieron. addita eft, ut explicaret, quid fïgni(—icaret "Abarem. Q. Dominus de Sinaj wemit. ) un 4n montem Neío.) NNebo eratjugum, inde nobis legem dedit, & promulgavit, De Str orius eff nobis , apparutt. de w; cacumen montis Abarim, CAPUT XXXIH. 6sx 3. Dilexit populos, "omnes fan&ti in manu ilTius funt : & *Sap. qui appropinquant pedibus ejus, accipient de do&trina illius. 3. 1- E 4. Legem praecepit nobis Moyfes, haereditatem multitudi- S J nis Jacob. 3. Erit apud re£tiffimum rex, congregatis principibus populi cum tribubus Tfrael. i 6. . Vivat Ruben, & non tmoriatur, & fit parvus in numero. » Haec eft Judae benedi&tio: Audi, Domine,vocem Tudae, " & ad populum fuum introduc eum : manas ejus pugnabunt pro |a adverfarios ejus erit. €e0, & adjutor*ill-ius contra Nnnn 23 Gund. 8.Levi ftyotite Pharan.), Dicitur.de Seir oxtus, magiïhm-'um eft. Vide AG. cap. 22. & de Pharan apparuiffe ,, quod ab ea num. 3. & fequitur explicatio , J4cci- parte , in ua ad montem Sinai exi- pient de doclrina illius. ftentibus lebreis cernebantur juga Acc-ipimt de doftrima illius. Verti poteft, acceperusr de doGrina illius ,. H montis Seir, & Pharan, que in ea- a dem eremo confpicua erant , vifus fit fanctam fcilicet lepem ,, quaad omnem primo divinus fplendor apparere, & honeftatem vitam componerent. 4- Hareditatem muititudinis Tacob. ) paulatim. ad. montem Sinai accedeie, ubi tandem refedit, totumque momn- Hoceft, que quafi h&reditario jure tem nebula, fumo , igne complevit. fit ad. Jacobi pofterostranfitura, &im Santlorzm millia.)Angel"Orum fcilicet. eo populo permanfuxa.. ) Ignea lex.) Quix Deus eam ex igne, S. Erit apud retliffmum Rex. ) Verti feu monte ipneo , & ardente dedit poteft , fuiz apud diletlum Rex , & f-n- Ifraeli. Dicitur lex ifta in dextera fus erit, habuit dile&us populus Re- gem , hoc eft, ducem , gubernato- ejus effe, ad modum fcilicet dantis, vel eam dare volentis. rem , ac legislatorem Moyfen , qui 3. Dilexit populos. ) Nl pofitus eft ut Rex monarchico modo Ifrae] gu- umerus pluralis pro fingulari: velper bernavit. Velfenfus eft: habebit äe—- populus intellipit lfraeliticas tribus, ges populus dile&us, quod factum ef£ quarum unaqueque integri populi in- in Saule, & aliis deinceps.. ftar habebat. * tribus vocintur po- 6. Vivat Rulen , 6 nom mariatt;r;) T Allufum eft ad predictionem Jacob , puli,. & gentes Genef. 48- 19. Omnes (ani im manm illus fumt.) qui de Ruben dixerat: eff&fur es — ficut "Fotus populus Dei cultui dedicatus; aqua , non crefzas. Genel. 49. 4.. Con- firmat hoc Moyfes docens non fore illique fepofitus, & fanctificatus, funt H in manu, id eft, poteftate, & guber- uidem delendam tribum illam de po-- natione Dei. pulo Ifrael, fed numero: capituni nomn. admodum augendam. lk E; qui appropinquant.) Nerti poteft 7. dudi Domine vocem Tude. ) 'Iri- qtu 4PP r-a*:tnq/td "VerznH. Pedibus ejus.) Ad radices montis, bus Jude precantis: üt promiffa terra: ex quo a Deo lex dabatur. Veruüm potiri Jiceat. ! Er ad populum /imm zutrodnuc ett, ) J quia ex Hebreo etiam. verti poteft , loff jun 14 funt ad' pedem trum, fenfus Et ad terram , quam occupatura eft .9.— effe poteft, Ipff f&nz difeipuli 1£ ; imos introduceam. t. enim difcipulorum federe ad pedes Manus ejus puguabunr pro ee.) Populo n 652 LIBRI DEUTERONOMTII 8. Levi quoque ait : PerfeCtio tua, & do&rína tua viro fantto tuo, quem probafti in tentatione, & judicafti ad Aquas con- tradiétionis. * Exo. 9. *Qui dixit patri fuo, & matri fuze: Nefcio vos ; & fratri- 32-27- bus fuis: Tgnoro vos: & nefcierunt filios füos. Hi cuftodie- evit, $ 3 runt eloquium tuum , & pa&tum tuum fervaverunt. IO. 5. 1o. Judicia tua, o Jacob, & legem tuam;, o Ifrael: ponent d thymiama in furore tuo, & holocauftum fuper altare tuum. 1I. Benedic Domine, fortitudini ejus, & opera manuum il- C lus fuüfcipe. Percute dorfa inimicorum ejus: & qui oderunt eum, non confurgant. 12. Et Benjamin ait: Amantiffimus Domini hábitabit confi- denter in eo : quafi in thalamo tota die morabitur, & inter humeros illius requiefcet.- 13. ].orfe ph £ 4 j expe'llendo,-&'ineunda poffeffione terrx. -Hi euftodierumt elaquium . tumm , ql Er adjntor ilius.) l)eus fcilicet. paGium tumnfervavernut. ) Pa&tumcum fv 9. Perfetlio t42, &5 doclrina tua wi- Deo initum Exod. 24. 10 4 vo [ancto :40.) Supple, data eft, Vi- YO. Juduia tua . 0 jacob; 6 legem rum fan&um appellit Aarone f r j m, quia 4üam .0 lfrael.) Ne&enda hec cum ixdificatus per confecrationem & fuperioribus per appofitionem: q. d. Pontificem. — Huic datam perfe&io- hi cuflodierunt padum , & eloquia nem , & do-ztrinam , quz geftabat in tua, quz nihil aliud funt , quam ju- rationali , habemus Éxod. cap. 28. dicia, & lex tua. ä num. 3o. Laudet ergo Moyfes tri- Ponent zbymiama in farore. 250.) Ad bum Levi a Pontificatu illi conceffo. te placandum , quod & feciffe Aaro- Quem probaffi in 1entatione.) Deus nem legimus num. I6. 47. Aaron, & Moyfen , eorumque fidu- lI. Bezedic Domine fortitudini ejrs.) t ciam tentavit , & exploravit , cum Laudetur bellica fortitudo Lievitarum, populus in. Cades propter aque defe- qu& maxime enituit in Machabzis. &um murmuravit , dequo vide num. 20.' I2. & ibi dicta. T5 mantilfimes Domini. ) Quem- admodum Jacob Benjamin eximie di- Ez judicafhi ad.aquas contraditlio- lexit, ita Dominus ; quare ex hac 2:.) judicatus eft Aaron, quia ter- tribu primus Rex líraeli datus eft ra promiífionis propter illud pecca- Saul, & in finibus Benjsmin zdifica- tum exclufus eft, ut etiam Moyvfes. tum eft templum. ä; d aquas contraditlionis.) Ubicon- Habitabit comfidenter im es.) llebr. tradixit, & murmuravit populus. fiper esm , Dominum fcilicet, cum 9. Qui dixit patri fuo, € marrifue, ut dixi, intra fines fuos templum ha- me[ezo vos , &$c.) Quafi dicat , Levi- berent Benjamitz 228 Dominum in tein punitione idololatrarum , qui :€0 habitantem. vitulum adoraverant Exod. capit. 52. Quafi in tbalamo tota die moralbitur. ) num. 28. non funt mifertiamicorum, Dominus in templo. cognatorum , fratrum, ac filiorum , Er inter bwmeros dllms vequiefcet. ) matrum, aut patrum , fed eos zque Chaldzus vertit: E::» rzerra ejus ba- ac alios idololatras occiderunt. Uttabit majeflas Domini, Dicitur Deus 2 CAPUT XXXtl. 65 3 l1 113 ]pfeþh quoque ait: De benedi&tione Domini terra ejus, de pomis coeli, & rore, atque abyffo fübjacente. 14. De pomis fructuum folis, ac lunze, rs. De vertice antiquorum montium, de pomis collium z eternorum : 16. Et de frugibus terrze, & de plenitudine ejus. Bene- t dictio illius * qui apparuit in rubo, veniat fuper caput Jofeph, :E:io. 3: 2 & füper verticem Nazareei Inter fratres íuos. l 17. Quafi primogeniti tauri pulchritudo ejus, cornua rhino- cerotis cornua illius: in ipfis ventilabis gentes usque ad ter- minos terrae : hsee —funt multitudines Ephraim : & haec mivllia Manatfe. f 18. Et .Nnnn,g min requiefcere, funt i, qui in fupinis collibus, quam fuper humeros Benja quia futurum erat , ut templum Dei qui proveniunt in planitie , colles di- ä fuper edito tmonte Moria extru&um, cuntur aterni , & montes antiqui, ad eum . modum emineret, quo caput quia cum ipfa terraa Deo creati funt. ' q6. Er de. frugibus terra. ) Campe- eminet fuper humeros. 13. De Zeneditijane Deomini terra.ejus-) ftris, & plana. 'Terra ejus a Deo erit benedicta, mi- Er de plenitudine ejus.) Abundantia, d re fertilis, & amocena 5 convenit tota & copia. Et - [üper verticem Nazarsi.) Jofeph, h&c benedi&io utrique tribui Manaf- fis fcilicet ,. & Ephraim 2 qui cur di&us fit Nazareus, vide fu- : fed przci- pra cap. 49. Genef. 46. pue Ephraim. 17., Qnaff primogeniti tauri pulchri- De þami-s.cæli. N Optïmis 'fru'&ibus, 1udo jjus,) Mlis verbis regni lfraeliti- ob clementidm colli , & benignos in terram illam influxus. ci, quod in tribu Ephraim precipuam , bf rore , atque 44)Fop;5jaænte. » Fa- fedem habuit , gloria, & fortitudo defcribitur. "Taurus , qui in armen- cit enim ad fertilitatem ros decidens to dominatur , Regis fymbolum eft, z in fata, & fru&us, & aquarum pro- funda fluenta juxta arbores decurren- dicitur primogenitus , t alludatur ad tia, juxta illud Pfalmi 1. 3. & erit zaz- primogenitorum jus, quod ablatum a Ruben corifecutus eft fJofeph. quam lignum , quod plantatum . eft feeus Cormma rhimecerotis cormua illius.) decurfus aquarum, quod fruttum um dabit in tempore fuo. Cornua in Scriptura fzepe funt forti- tudinis fymbolum ; hinc Pfal. 74. ex- I4. Depomis frutuum [olis , ac luza-) tollere, & confringere cornua , eft Hac enim duo aílra ad bonitatem , potentiam extollere , & deprimere. & maturitatem fru&uum maxime oc- Nominatim vero rhinocerotis cornua 5 currunt : Luna de no&e humorem celebrantur, ut cum dicitur Num. 23. fubminifirando , fol diurno calore 22. Cujus fortirudo fémilis efl rbinoce- humorem excoquendo. *aris. 15. De wertice antiquorum monliums Ha funz muleitudrnes Ephraim , & bac & pomis collium eternorum. ). Laudat millia Manaffe.) Quibus h& benedi- &iones conveniunt. fru&usa. foli bonjtate: meliores enim LIBRI DEUTE'RONOMXII 654- 18. Et Zabulon ait: Laetare Zabulon in exitu tuo, & Iïi'achär in tabernaculis tuis. 19. Populos vocabunt ad montem: ibi immolabunt viCtimas juftitiae. ui inundationem maris quafi lac fugent, & thefau- tos abfconditos arenarum. Y 20. Et Gad ait: Benedi&tus in latitudine Gad: quafi leo re- quievit, cepitque brachium , & verticem. 21. Et vidit principatum fuum, quod in parte fua do&tor effet repofitus : qui fuit cum principibus populi, & fecit jufti- tias Domini, & judicium fuum cum Ifrael. 22. Dan quoque ait: Dan catulus leonis, £uet largiter de 4 Bafan. 25. Et I8. L?tare Zabuelon im exim tuo.) Cepitque brachita , 67 verticem.) For- Occifione. exportationis mercium ; tes adverfarios fuos, & reges eorum. nam Zabulon proximus mari merca- or. Vrdit priucipatum /kïmz ) Ex- ture addi&us fuit. » á cellentiam quamdam fuam pre aliis E: Iffachar in tabernaculis tuis.) '"Ten- tribubus agnovit, &.ea gaviíus eft. toriis ,. cafis,, mapalibus agricolarum; Quod'in parte [44.) Yn. finibus fuis.. ac paftorum vitam fecuram , & quie- Dotlor effet vepoffezs. ) M'oyfes fe- tam ducentium.. pultus effet, licet locus nefciretur. ä I9. Popnulos .vocabunt ad moutem.) Qui fuiz cum principibus populi.y Cuui Late, & alacres hz duz cribus ; quip- Moyfes im egreffu ex ZEgypto, & pe divitiis , & terre fru&ibus abun- vaga per defertum peregrinatione dux, dantes , afcendent flatis temporibus & comes ceterorum populi princi- ad templum , dó íua alacritate alias pum fuit. tribus ad idem.officium religionis pro- Et fecit juflitias Domini: 69 judicium vocabunt. feserm ctm Ify ael. ) ]uf.ïe rexit Vitlimas juffiti2. ) Quse immolantur,, juxta divinam legem. popuhlxm, ut legis prefcripto fatisfiat.. 22. Dau catulus leonis.) Nel ad to- Qui inundationem maris quafí lac [n- tam tribum , vel ad Samfon peculia- gent. ) Opibus, & deliciis externis., riter refertur. ï qui navibus invehuntur , affluent: Fluet targiter de Bafan. y 'EribusDan convenit hoc etiam. Iffachar, qua tri- terram füam fortita eft ad meridiem bus, dato Zàabuloni frumento ,. &c.. ]ude, aliqua tamen: pars. hujus tribus opes-illas marinas. viciffim accipiebat. reii&a poffeffione fibi attributa, aliam The/astos ab[conditos aremarum.) Mel fibi f.dem quafivit , & extrema ter- aurifodinas intelligit vel thefauros, r& promiffe ad: Aquilonem,. & Li- ac gemmas ab exteris allatas , qu& e banum , incoluit , ubi & urbs nomi- terra, vel arenis extrahi , & colligi ne Dan extitit. INon procul ab hac folent.. urbc duo:fontes Jor , & Dan oriun- QO.. Bezedztius im Leitudige Gad.) tur, qui Jordanem efficiunt, quia er- Vellatitudine terrz fpatiofe , quam. go fluvius hic terre fan&te precipuus trans:Jordanem accepit: vel per lati- eft , dicitur Dan fluere , hoc eft, aquas [ tudinem profperitatem intelligit. füppeditare ad faciendum flumen, & Quaft lea requicuiz. ) Hofles fuos terram rigandam. &0n timens.. De Bafan.) In regione Bafin, que CAPUT XXX!IH. 655 25. Et Nephtali dixit: Neph aii abundantia perfruetur, & ple- &us erit benedictionibus Domini ; mare,& n eridiem poff'debit. 24. Afer quoque ait : Benedi&tus in filiis Afer , fi. placens fratribus fuis, & tingat in oleo pedem fuum. 25. Ferrum, & ae, calceamentum ejus. Sicut dics jüven- tutis tuze , ita & feneCtus tua. 26. Non eft Deus alius, ut Deus re&tiffimi : afcenfor coeli auxiliator tuus. Magnificentia ejus difcurrunt nubes. 27. Habitaculum ejus furfum, & fubter brachia fempiterna: ejiciet a facie tua inimicum, dicetque: Conterere. 28. Habitabit Ifrael confidenter, & folus. Oculus facob in l terra frumenti, & vini, coelique calgabunt rore. je 29. Beatus es tu, Iírael: quis fimilis tui, popule, qui falva- ris in Domiro? fcutum auxilii tui, & gladius gloriee tuae : negabunt te inimici tui, & tu eorum colla calcabis. $ CAPUT & Batanza dicitur, lacus exiguus ell, 26. Retl/ffez;;.) Dile&ti populi Ifraelis. «qui PAzz/4 dicitur , ex quo aquae per A[cenfor eeli auxiliator tums. ) Qui fubterraneos meatus influunt in fon- celum inhabitat ; & illi quodammo- do inequitat. l tem Dan, ex Quo poftea Jordanis. 23. Nephtali nbundantia perfruetur.) Magnificemtia ejus.) Magna ejus fa« Fuit enim regio ejus amcniffima, pientia, & potentia. uberrima. Q7. Surfum.) Scilicet in ccelo. Mare , £ - meridiem poffrdebiz.)) Deli- E: fubter brachia fempiterna. ) Bra- Gi2$, & opes, que per mare adve- chia fua &terna extenfa ad opem fe- » huntur, quafi dicat: nihil deerit huic rendam nobis , qui inferiores fumus. tribui , folum habebit uberrimum, Centerere, ) E/ft imperativus paffivus,. non dicet tantum, fed faciet, conte- & iufüper aliunde deliciis abundabit , - a Sidoniis , Tyriis , ac Phonicibus retque; nam dicere Dei eft efficax. eonterminis fuis importatis, 99. Confidester,E$ folus.) Etiam folug 24. Bemedidlus im filiis Afer. ) Pro- abfque alio prelidio fecurus erit. Qculus Tacob m terra frumenti , & vi- pter copiofam, & decoram prolem. S;t. placens fratribus fuis.) Ejjus vir- zj.) Oculi líraelitarum contempla- gines ad connubia expetentur ab aliis buntur terram feracem vini, & fru- tribubus. menti, quam poffidebunt. Tingat im oleo pedem [uum. ) Tanta : Celique caligabunt vore, ) Ros per Olei copia abundabit, ut eo etiam pe- ftillas defluit, & fi quando copiofus des lavare poffit, ut Job. 29. 6. dice- fit, caligine, & nebula folem obte- bat: quazdo lavabam pedes meos butyro. git, donec rore fubfidente, folnobis Q5. Ferrum , £$ ascalceamentum ejus.) reddatur. Promittit ergo copiam rOris. Claviculis ferreis, & zreis in calceis 29. Salvatoris in Domino. ) PerDo- ad órnamentum infixis. minum. Szent dies javentutis tu& , ita & fä—- $cutuns auxii fut.) Scutum ad auxilium tibi ferendum. meffus ta2.) Senedus viridis, & vegeta, juventuti non abfimilis. Et gladius g!oriælmd..) iNeque enim 656 LIBRI DEUTERONOMITI CAPUT XXXIV. Contemplata Terra. moritur Moyfes , & occulte a Deo. fepultus fetur a populo, illique SYofue fubfHituitur : comnendatur propbeta ritate, & fatfis per ipfum May es a Dei familia 1gnis. »Sup. T. cendit * ergo Moyfes de campeftribus Moab fuper mon- 3. 27. A tem Nebo, in vcrticem Phaíza contra Jericho: oftendit- &.3?' que ei Dominus omnem terram Galaad usque Dan. 4. Et univerfum Nephtali, terramque Ephroim , & Manafie, 2Mac 2. 4. & omnem terram Juda usque ad mare noviffimum, 3. Et auftralem partem , & latitudinem campi Jericho civi- tatis palmarum usque Segor. *Gen. 4. Dixitque Dominus ad eum: * Hac eíft Terra, pro quo 12. 7. jJuravi Abraham, Ifaac, & Jacob dicens: Semini tuo dabo eam. & I5. Vidifti eam oculis tuis, & non tranfibis ad illam. i8. $. Mortuusque eft ibi Moyfes fervus Domini in terra Moab; jube'nte' Domino : — 6.)Et folum fcuto protegeris ab hoflibus, Idem intellnige' de alirwis' tribubus E- fed gladio etiam illos impetes. phraim, Manafíe, Juda, &c. Negabunt te. ) Rcmïcnt, contradi- mediterraneum ad occidentem. Uaue ad mare neviffmum-) Mare cent tibi, fubjici nolent. Eorum cclla calcabis^) Kofque coges 3- Er anféralem partem. ) Quamtri- tibi ignominiofa fubje&ione parere. bus fuda, & Siméon terminabant. Latitudiwem campi Jeriche. ) Wixc 1.DE campefe; ibus Mozé-) In quibug ha&enus líraelitarum caflra cum fua longiffimi campi planitie im trans Jordanem ftitionem habuerunt. tribu Benjamin extitit. Szuper montem Nebo, im "werticem Crvitatis palmarum.) Jericho , qu& fic alibi appellatur Jud. 1. 16. & 3. Pi«fza.) Nebo monsaltiffimus mon- Ita di&a a tium ÁAbarim. Phafga vertex fübli- & 9. Paral. 28. 15. * miffimus montis Nebo. Eo afcen- multitudine palmarum. dit, quia inde late patebat profpe&us Ufaue Segor.) Juxta Afphaltitemla- cum, in quem ífe recepit Loth Gce- promiffz terrz. nef. I9. 23. Terram Galaad.) Late capitur terra Galaad pro tota ea terra , quam Ru- 5. Mortun[que eff. ibi Mayfés. ) Ulti- benitm, Gadite, Manafüte poflede- mum hoc caput Deuteronomii, aut runt trans Jordanem. faltem mortem Moyfis, aliiab Efdra, alii, quod verifimilius , a Jofue fcri- Üfque Dan.) Ufque ad eam urbem, qu& pofimodum a Danitis poffeffa, ptam exiftimant. dica fuit Dan, cum antea Lefez, vel n zerra Moab. ) In terra , que olím Laj:s diceretur. Vide fuperiori cap.n.22. Moabitarum fuerat, fed poftea ab Q. Et enrverfum Nephbta!i.) Qua fci- Amorrhzis occupata vetus nomen ad- huc retinebat. licet INephtalitis attribuenda erat. CXA PUT XXXIV. 657 6. Et fepelivit eum in valle Terrze Moab contra Phogor : & non cognovit homo fepulchrum ejus usque in preefentem diem. : 7. Mo yfes centum & viginti annorum erat,quändo'mortuus eft , non caligavit oculus ejus, nec dentes illius moti funt. $. Fleveruntque eum filii Ifrael in campeftribus Moab tri- ginta diebus: & completi funt dies plan&tus lugentium Moy- fen. 9. Jofue vero filius Nun repletus eft Spiritu fapientiae, quia Et obedierunt ei filii Moytes pofuit fuper eum manus fuas. Ifrael, feceruntque ficut praecepit Domi nus Moyfi. 1o. Et non furrexit ultra propheta in Ifrael ficut Moyfes, quem noffet Dominus facie ad faciem, rir. In omnibus fignis, atque portentis, quae mifit per eum, ut faceret in Terra Egypti Pharaoni, & omnibus fervis ejus, univerfazeque terrae illius, 12. Et cun &am manum robuftám, magnaque mirabilia, quae * fecit Moyfes coram univerfo Iírael. 6. E fipelivit eum.) Dominus An- 9. Repletus eff. ) Repletus fuerat; elorum minillerio. fa&um enim hoc elt aliquanto ante Confra Phbogor.) E regione ejus lo- mortem Movfis. Pofuit füper eum manus.) Pofuerat. €&i, in quo Phogor idolum eolebatur. Et mom eogmovit bomo fapulehbrum. ejus IO. Sicu: Moyfes.) EHoc eft , fimilis s[gue. im prafentem diem.) ld propterea Moyfi, quoad ea, que fequuntur. fa&tum a Deo, neIfraelite ad idolola- Ozem no[fet Dominus facie ad faciem.) triam propenfi, eum pro Deo colerent. 9. Fleverunrque eum , . ) Jutta Cum quo Deus ita familiariter age- ldeoque ret, & colloqueretur. funebria illi perfolverunt. triginta diebus, quot dies etiam Aa- II. Que mifft per eumy, ut f'aceret in ronis, & Mariz lu&ui impenfos nar- zerra JEeyti.) Cui Deus conceffit tot rat Jofephus lib. 4. Antiq. capit. 4- figna, & prodigia facere, pro- Alioqui lu&us feptimo die finiebatur, pter qua facienda miferat Xxcclef. cap. 22. num. I3: e£um. $22 & 2 ex [/. M N sE N d j Bibl, cim Com. Metnoch. Tom. 1. Oooo T a^ pb . - 1 ( NU vt m 2* p Y - m / - r E n A * ; u A Y iA M 3 d —.— d ,, : N ;x 7 i d "d X Á 4 Y S F Y ." N Gs ; 6* . 204 o 6d h J* 29 - o .'«xx "-— a M d M -- — * ' EY / " A N sb Sie h a P* xXX - .A.'w .TU OR Rs T - G i m 7 C um n.- /r/ ]/ — J U—, f n M 3 i N] Y iesioucu r - N v li oetissd d i -— u- u ^ - - «... : N $* m ^W E J W e€— E 1 $ /, KKX * —— F^ a w&/ " NY : N — J N // * S M W | " M aE rA /A //. ,j Im€- J "n "1 ï .. * j j ,. : M S t | " E «* " Le * P. ) .:' - N -- J 41 h L À Mma, x *- B- 1 N * j SO -t XCS MA -— -- x EL g N l CC N s T NS / d d Bp. n : M " * P i $t x* ,. ü L ag BI 9 a - //!l c . - Y N u- R z4 g r , Pa X* -— — à " T N - od - M d B r 4 [ 3 d Em SS —— N Em V xxï E .,Aw/ T2 : ,.. 1 w t W m d- 2 — ) r .-. * d U* // UR : --- :. A. | [ --- ) vüx.. a a. ; 'l hÀ J N as E Ws —— um s x — um 35 T UE zM A& r E n uD anictR m E s Ls : Es A " E i U Es a aT "ts x d m r -- Á TEeR p GR Un s : ts - R Rn um * E i, us É iM ul WE o T ii ET o u P ais E d IOR ERE um ï«æ 3 EC "w NUA " r r N x : E a v AW- - D a, " u L g x 2 Y x zi U i degm E T Vr * " z 2 m Z : E d LA us u N i D. a 12 zb - ATA " " a pE z u r LUE U EE D s X EE A x P u 7^ * 2 2 v mET - u r E z zy u 2 Lt s VAODEED EC x i P s w O s DC EU 223 v aE H M d Bu FA - N E E : 2 Qu x x de. o m 2 a A z " z * L x A E as i z 9 P m u s E 2 * BY E J *s ts T j z m 2 2 e d M U d v d ts P s z E $ j E 2 E. zl , v " EE z d 7H 4 $ 3 x PO n s N u um a .H.,. IOT 5 H n us b m r w d AE Pb T p & d i. À P L o ( P E o N u Ed T s d M. N at o i o L u p d Z* 2 A 2 A d r * .M« h $s A . EL AR vt p : 4 i 4 : 5 AA A C W "4 r p Jb w PO TAE L p : ROE GA T$* h 7H s v? - . p at H p u P u d CA N £ gf m m L2 o sf J AC L. " u P ER E i E A d. s AL x o Q "i "h d E A 74 o A as e Pa DT * w H As x a 3 — a d pOm u ^ v » TOE É pE 2dec $ as A g v x r MOu d i A o x x s " u ;pnw p E. . g Y ERE 5$ i E m 25 M Ea P 2» i - 14 - xmmm L M i E K UE m f2 ia » W sR d as n AR 3 [ W, ij z * H $s - $: 35 s M o a w. us $ FE A " *l w UT "H P 23 1 d x E s 72 20 4 d Es »" a a us At m E E d MA x ós. At w. E x FO * 1 wmwf z Tv )6; 3 Ri ag 2 A *5 & » s m s 74 x . A UE b Em M »?HWN u i T& E g. cdq s P s KE : - Yi s T. W. C g g. D vt 42 Z ? : D LEc: i -- o as p UE s 39v 2 p iv 23 x * U . Yw- $ d DN - « g Rn £. TE 2v C A Z ^ s. x d i G 25 d 25 x z EM E x a - Y^. * 3 VE u w s * * o n 2 d $À d 2 2 * d -* x v i z Es C E 2 N B » x ? m N P ab s s E d d ET [X * 56 A s d E u E x A la X M N a : m p £ A Ab E i s E x PA g z * - x 2 & AL E a E E ov ? .U.h 0. £ É $x $. 36 ia & z $x 4 Mu d 9d p » * Es J U GR E g E LE E T H 3 g EY 3 w 2 pE um ts A * SuofS. * Ó U 2 $ A d VEU A d x m DT D i x A Yus AE k». Y UE " x E s x - E n w gy ho ss $- v d n us a GE i i A " s xmw D M. $des o d » v z M * k ipro m * L d dari Ua s A P 3 f 1 ? g i v m * W C g p $ 5 As A N d E. d * s £ P 9. Ts EU A D t p Veer - 33 s P PA E äa » * ^s : M as * 06 MA s $ g. A * 4 od 2 s. d s s C UM p 3e L E À t o H E a. * x " 5 * a E - t »- Y ls 23 z u "E z 9s w" E - E d E. E g *s u N as - M AE E E 1 t *s M 3 p 93 23 ia M d PC € » W m i " E * ^s : * UE d * u a or J 5 d r ». Rs m h * yu H » Pa d s m $ 25 QR $ a d us x J As x j s . d ; jWs " d d 3 » - p » E ia "r i d x 4 r M AME d hi "^ A MP M Vs Ls m u £ B p - TA ; ; R P JOANNIS STEPHANI ä ä E MENOCHI ....... E SOCIETATE JESV COMMENTARII TOTIVS SACRAE S CRIPTVRAE WWW.yxymaster.com ; ä T