12A11700-1_2-1
author: Menochio, Giovanni Stefano

v

z

Pa

d

m

^

s

D

i

v

e

Es

ii

Á

*

P

As

s

i.

$

Es

TA

v

z

ia

5

:

d

AE

i

s

R

n

»

xcr

TA

UP

i

£f

N

2

i

C

^i

af

x

QY

ts

E

T.

j

of

Y

M

3

n2

"

T4

j

r

n

D*

"f

2

-

db

23

ii

Ti

g

a

g

UL

uN

x

m

5

R

?

a

j

;:

:

2

H

AO

H

T

*

ss

RA

SES

v

;w«

"

B

m

Ya

13

í

ij

PA

-

E.

i

a

o

"d

M

E

U

B-

VE

*

X

2Y

C

ss

s

2

S

$

A

dv d

z

.

t

D

N

r

:Y

3

i

Y

a

DX

d

PRE

P

x

u

A

u

DA

i

$.

&

1

N

d

"

2

O

*

;

A

e

M

g

fs

3

5

*

.

Qu

n

d

s

2

d

3

d.

»

x

zi

20

s

zam

M

D

d

E.

6

*

*

*

um

5

i

E

dR

AR

s

d

À

T

*

A

A

i

*

Pa

m

w

24

&

TW

M.

3

s

x

*

E

d

$

E

a

A

EuE

"d

"

s

PT.

Ts

d

*

Y

3.

3

-

t

:

d

V

X

p

M

4

h

"d

k

x

4

CO

E

u

2

$

s

ing

jgX

EM

p

Z

L.

Bu

-

j

H

i

&

n

.

D

&

"

H

2

5

Ab

U

GD

A

u

i

D)

3l

5

3

p

2X

d

5

r

*

3

ä

m

$2

L

r

1

M

X

*

D

55

EE

M

3

u

;

d

..ä*:

x

)

Es

z

e

$s

Ü

$s

*

2

X

U

2

(ULASY

o

23

u

i

Pt

A

"

2

AE

d

n5

g

P

E

L

14

z

i

.

m

lgU

d

TA

AT

2«

UM

d

"]

La

:

RU

i

$.

2

5

u

E

Y9

2

"

2

E»

27

Va

a

"

d

n

P

A

j

$e

-

d

4

:

U

j

D

3

UE

3.

s

*

228

n

j

3

5

*

)

g

3

[2

,

i

pE

78

n

i.

i

us

»

m

2

2

GU

*

»y)

i

L

d

s

j

iib

s

E

RE

RU UA

i

s

A

d

s

"Ed

55

m

du

DO

um

x

$

m

3

2

Rs

:

R*

B

u

2

g*

2

ys

h

j

2

Vj

à:

i

n

.

*

P

p

s

$h

»

Dd

.

us

TA

Y2

M

u

33

".

i

M

D

ROR

s

,;»«l

M

$

FYET

a

B

t

"

H

vb

m

95

i

Y*

z

j

Eu

x

od

s

Y

C

i

v

As

s

"

4

P

L

o

d.

s

P

2

st

g

(*

n

-

*»

n

i

A

Qu

8

5

d

T

m

T

?

auioi d

—

21

n

D

i

-

E.

d

AE

z5

*

d

L

^

?

us

7

2

r

E

.

d

1

D

*

E

A

3

G

g

-

2

t

:

U?

æ»

Y

A

-

:

s

r

NY

2

Ed

35

s

iE

»

s

5

d Y

A

*

5

i

:

x

TE

*

s.

.

$

*

M

v

Y

3*

i

$d

u

;

i

«4

t

«

MM

o

«

3

-

d

b

ROA

3

E

3

5

Ms

AA

i

v

2

AA

T

N

R

UM

2j

3A

P

dU

m

27

d

»

N P d

RRM

A

3

x

EY

s

:

E

s

FE

A

3

As

Y

p

z

t

-

2

2*

525

d

2

P.

es

a

d

23

T

:

23

T

;

i

Es

n

E

:

2

x

5

»

CA

s

u

r

—

sB

3

n

E

3

AA

EX

-

-*;

G

S

d

j

E.

d

s

r

.

-;

^

H

x

*

x

3

-

s

T

H

i

)ä.

*

X

z

RE

ä(æ

Dg^

j

5;»5

1

Bs

n

N

3

N

Md

:;'-'

m

5

n

p

&

$.

n

3

44

XU od

g

»

Ed

Bu

A

;

$

o

ä

c-

I

3

NE

x

d

3

VAV

L

S

N

i

6

Fs

j

P

Ó

X

d-

:

y&ä

X

:

^g

Xos

as

"

?

;

1

i

V

k

N

p

d.

Y;

J

E

TOR

2

i

*

d

T

?

j

d

:;

T

m

x

"

u

.

Ms

X

3

o

sSbds

2

d

POR

^

9

sE

&

m

ä

EU

A

e

E

d

z

m

C

m

E

*

.

.

i

P

M

i

x

N

B

x

E

x

m

R

iï

A.

g

D

;—

d

u

TR

"

s

*

m

5

T

ml

ss

n

us

M

OR

x

ä-?

d

S

AR

x

»

N

je

j

N

3

Gu

3

Ms

9

Wt

"m

Es

£

[

ia

A

t

Ü

N

2

RE

E

j

E

us

dv

2

k

j

i

e

*

u

m

-

$*

$

-

im

s

ES

l

X

^

;25

E^

|

T

m

2]

T

ss

R

z

TAT

N

Y

xds

ais

5.

p

;

EES

i

3

&

23

$

A

Y

1

:

x

j*

^

U

^E

4d

b

A

O t

-

M

u

i!»

E

J

?

"

&

E

A

i

x 3!;.,

d

m

E

EE

z

p

3

d

22

A

i

*

o

Id

$d

av

—

x

2

3

3

5

f

w

MM

U

)

um

3

3

A

2

2

j

"

i

REX

as

ïg

ys

O

A

i

1

s

d

"

3

OSDAK

Y

*

ij

:«-

A

i

5

z

-

M

"

g

s

du

m

D

3

*

$

ET

À

x

$.

us

d

x

j

5

jf

:

h.

N

2

d

"

3

a

at

i

s

u

à

vl

a

i

»

i

v

U

.

g,

d

u

u

m

h

».

A.

"N

A

e

*

j

3

LA NES

E

P S

gesc

ii

REU

ss ii

m

DN NT NSENSNENI IU

..».

u

A

CU

TY

a

N

—

AROS

A

M

ä.x j

Ms

Xü&mä

I,

-

i

'

|

NS

t

N

:

-

$

N

N

*

LT

N

4

N

9

.

.

&

*

Oaï

v

/4

|

N

?5|

b

hm

Y

*

IUO

w !f

£:

LU

L

i

|

'/

ERN

',,. K/

à

-

"

*/I

4

h3

'0'./

LR WE

x

-

W

4,

Y

4/

LL

N

à,

*.

if

» --

d

M»

29

E

E

L E

.

yw

ER

N12«509474524 021

*e

DOA

UO

vt

*

X

UB Tübingen

ImNDEN-

3.

(

VET

N

9905

k..-

1

N

:

$* dr

s

a

4 f

":

N

N

E

lh...4'

3

/

*

£

w

R um

H

|

h,

N

A v

v*

»e

U

-

£

EL

-

H.

d-

?

-

74

UE

d

,

XN

«*

ia T

Ü

N

i

M P

v y

$Á

P

ho T «

i

3

H.

o

NDI

PMM

E g

:

) A

u WR

I

r

p

l——

m

T$ am

m

-

TART ET a aC

E

"L ol

—À

—

-

—— —

L—D d

—— À

EE -

— P ET

m

* N

XX

d*

COWV m U

p

—

—— , M

"

-

i RUR i,

TP

E od

" /

J

N

P

C».

-**—.'ïï*xx

|

$,

a

hr

——

4

H

E

"

//

é

«

—

V

r/

$

B

Lf

i

d2

4

;T

z*

À

,f

FK 4

f

7

4 l

:

aM

:

t

ä/

ïj:

Y

A

.

[ n

L5

&

i

:

n

B

*f

3

æü

M

^

)2

,

T a

N

$

5l

jN

Ro s

F.

"

"

",

V,

A

z.

!j

^j

D

S

H

v

w*

:

Ed

y,

2,

L dcud

»

V

,

d

,(/)

N

J

M

ew

z

's l

N

^

':l

3

B

p

ä

, d

€,

ï

NT

A

f

".

NY Mi

^AR

L

A

N

5

78

4/

96

:

7

j

/

/ m

H

l

LU

N

U od

.

f

)

))

ï

f,

-

21

*/ i

a -

od iE

E7

j

'e

.

--

z

Z

.-.

i

--

—

—

-R

-*

l

"

ton

/

D- -

;

I79-

"

Í .

".

u

E

?

)1)

m

m

E

;/

/-..a*'-;k—

h f

"- Va

mN

N

$

"-

—— (-€—7

AS

**

NN

R

L5

l

w

!

f*5

OU

j

XX:X o

z

(*

- E ]

'/';

^

RN

R

-:..

CO

N

ENCN

Vs

N

i

7

;

;S

M

"^

j

3X

i

0..

ï

:

W

u

d

^j

z

N

^

'ä:

i

r d

-

m od

P C o

o

Z

—A)

L d

i

N

t

o

LUA

—

r osdtissnii

ä?

a

PU d

LO

gT

t w

**

&

77

:

u

f

?

—

k

2

7

à

ä(xäx ?

u &vm x&ä 5«&&3 .

e

R P JOANNIS STEPHANI

MENOCHII

E SOCIETATE JESV

COMMENTARII

TOTIVS

SACRAE

S CRIPTVRAE

—— À

—— T — Ü — À — a uü€€ a

——

Ó

r

A

i

3

ID

P

i

U

Z^

d9

W

NS

i

N

N

//

:

/

[es

N

7

N-

N

G

þ——

&

4

ä

i

É

(

!

J/

Z

.

J

N

W

j

W

d

-

N

À

n

u

N X

il

j

[

Jl

]

Bl

j

;

NN

;x

Y

p-JOANNIS

l

1

Z

-

Y

s

N

3

pl

[

/

i

Iw

N

|

[2^"

Y

.

Wi

M

NV

SOCIETATE J£:

j

!

W.

d

-b

U

i

j

u

vb»

!

c

!

]

M

i

(3,

W

Jl

z

|

ïä

i

N

N

v

vaxes

|

7

7

N

ll

Z

77

l

"t

J

p5

ï

Qu

N

)

l

2

/

-

RI

.:

/

/

N

1

zi

/

,

À

/

Ü

|

jj

,j

—

J

,

"n

*

!!

i

|

|

;M

1

!

HI

/

X

d

S

|

)

!

A

nf

X

»

J

l':

g

E

j

D

;

'

ln

Z

y

]

li

Ez.

lii

i

M

M

N

N

/

B*

j

ATA

A

n

MA

00

A

W

"

AV

Y

i

N

D

z

T

j

j

^

M

N

j

)

A

d

"

ä

lE

;

,

j

N

»

Q

"

!

N

il

g

|

)

NY

"

!

]

A;

»

M

Y

W

M

L

xh

N

j

"

u

j!

J

I

N

!

/

N

N

|

Al

:

il

li

.5:

Vll

u

À

N

N

|

,

T

W

|

^

VXX

j

N

N

vl

J

M

ii

LU

ä

/,

IN

SN

3"

SS

Wt

//,

——

)

f

;—E

A

-

z

——

-

L

i

w

——

ä

N

ä

I

M

7717 l.

ITMM

y

/,

ï

/

z

^i

N

N

N

N

77

N

N

N

N

NS

x;

7

777

j

i

NN

:

NNS

NN

,:

7

jj

NSS

Xxxxx x

A

7

ib

——

T ———ÀÀÀ

*

-al

—

m

(CELSISSIMO

AC

*

REVERENDISSIMO

$. R. L. PRINCIPI

E

GU MIAIBSYS

DE TRAVI HSON

DEI, ET APOSTOLI C/E SEDIS GRATIA

ARCHIEPISCOPO VIENNENSI,

METROPOLITANJE ECCLESLE SALISBURGEN

SIS,

ET CATHEDRALIS EXEMPTJ£

PASSAVIENSIS

CANONICO CAPITVLARI

ABBATI IN SEXARD, PR/EPOSITO IN ARDAG

GER , SACRJUE C/UESAREJE REGLIEQVE MAJESTATIS

ACTVALI CONSILIARIO INTIMO;

STVDIORVM VNIVERSITATIS VIENNENSIS

PROTECTORI GENERALI,

1

;l

R.P.JOANNIS STEPHANI

M ENUOCILF

DOCTORIS THEOLOGI

E SOCIETATE ]ESV

COMMENTARII

TOTINVS

SACRAE

SCRIPTVRAE

EX OPTIMIS QVIBVSQVE AVCTORIBVS COLLECTI

EDITIO NOFISSIMA

DILIGENTER POST VLTIMAM PARISIENSEM RECOGNITA

OCTO TOMIS,COMPREHENSA

Qw

A X'l*/v

"'"WL/

?,

-

£

AE

M

!

U

u)

d

SS

»

///

XXXX

——

J

,

IN

SNS

2

]

Z

p

»

/

E

Y

$

Zm

/LNS;

--

—R

WW

N

l

N

NSSS

ö:-o

Y

/Ii (

M

7

SNS

7

o

N

SNACSS

A

'ü

Jl

M»

(EE,

v

N

M

VIENNAE

AVSTARIAE,

SvMrPTisvs JoawNis THoM E TRATTNER, CzsAn, REc. MAJzsT,

AuLiI TYrocna. ET BIBLIOPOL. MDCCLV.

A

*.

hu

p

3N. D7

(25

(e

l

MC *'INC

E

äï

"

|

]

x.m

k( "

A

zw

T

Ve

d.

9// df e

— »

—

N

DA

C

ERY

S

NY

//(

ff —^

Q

Gj

£

T Em

—

7

7/

A

DA

L

Zb —

.

x-y//

5

, (

[

Q

D

A

d

R

À

4

2277

xx-:-

Jf

/

S

B^

NS

—

^

*á

Q

CY

d

E

f

N

G

77

o

p UE—— L

U

N

NSSS

S

CX

P. »DD.N'-»

D

A

"Z

J

5

s

»xxx*?*):;æ

2$

','

*

d

«qG

2

|

72

j

ETE

NU

3)

Pa mtannser 7

£

N

ï

Z

e .

J

(l

;:'

E)

//

y

4

A

?)

z—

A .

ä

i:f;/

*

p,.l

E

ne,

MU

Z

(

-

«

U.

^i

N C

1

LL

E b

—'

m .

)

R

b

CELSISSIME PRINCEPS,

D TE velut ad aram rei Literarie toties jam a

feriptoribus concurfüm eft, & fàcrificia facta

operum eruditorum , id & officio & ufu; tum

ut colerent tam confpicuam

eruditionem

& radiantem in omni genere

; in fublimi dignitatis Metropolitane pofitam ;

tum ut ex tanto Nomine lucem & prefidium feeneraren-

tur. Sequor exempla; feg J;läure precipuo. Nihil enim

eque

sque *par-eft, dufpiciis müncupare CELSIT UDINIS

TU £, quam OpusSacrofanctum Divinorum Codicum, id

eft, bibliothecam fanctorum, Ecclefie thefaurum, ac

Prefidum cumprimis fidei commendatum depofitum: in

quoram fcientia, ut ipfe pro dictatura gradus pontifica-

lis, & tuapte affidua commentatione magifterium pofli-

des; ita hos offerendo, rem T 181 TUAM, TvvM fün-

dum, TiBI: maxime familiarem, proin unice carum & ac-

ceptum offerre me cenfui.

Quid? in his ipfis Codici-

bus, quod quidem leges Ordinis Sacerdotalis, quod boni

dotes Paftoris, ad,numeros Veteris & Novi Inftrumenti

compofitas attinet, "'Eipfum multimodis adumbratum ot-

fero T1B1, id eít, imaginem redivivam Patrui Tu$

ERNESTI TRAUTHSONII Principis, qui anno

1685. in hac eadem Cathedra per fuffragium Auguftum

Monarche pientiffimi, virtutumque aftimatoris fagaciffimi,

Leopoldi, Magni Cefàris collocatus, Antiftitem fe geffit,

qui iu diebus fuis placuit Deo, & inveutus of juftus,

ad literam & amuffim Sacrarum paginarum, quas & folici-

tudine paftorali, & morum fanctimonia, ad communem

urbis hujus numerofiffine famam expreflit: in cujus

adeo ftationem cum paria TE merita & virtutes extulerint,

tum ad laudatiffima ejus confectanda veftigia, TE quo-

que hodie fummo incenfum ftudio letiflimi fpe&ant*vomnes

& gratulantur.

n

"Talem plane jam inde ab occospto regimine TE pro-

, inte-

bare ftudui(ti, exemplo 1707207"217711 operum, iu doctrina

gïz'tq-

gritate, gravitdte: fed noviffime cerni cum omnium ap-

laufu potuit, quam impenfe in ipfo fole & pulvere TE

prebueris Paftorem & Formam gregis ex auimo. More

enim Majorum, Vifitationem TU dicecefis inftituens,

quanta edidifti e Schola divini Spiritus, & facrorum li-

brorum preceptionibus documenta! Vigilantia primum &

fedulitas Paftoris enituit, qua rebus & ftatu ovilis ante

cum cura exploratis, fi que labes, fi qui nevi, fi qui of-

ficii ceffationes detegerentur ufpiam , apparatis jam ad

Nec eo minus in exe-

omnia remediis, in opus exifti.

quendo navus: oculi cumprimis in eos intenti, quos &

gradu ad facem aliis preferendam, & officio ad procura-

fionem animarum TiBI füccenturiatos habes ; auditus

es, quam enixe eos ad muneris füi partes accurandas fis

exhortatus , hoc ita verbis executus, ut exemplo pluri-

mum commendares, laborum omnium particeps; ac quo

non füppeteres per Temetipfum;. per operas certe fübfi-

diarias nullo deeffes loco, neque citius ab his invocare-

ris, quam occurreres promtius.

— Et hec affidua. cum ageres fortiter, quanta tamen

cum fuavitate ! nihil in congreffu & admiffionibus omni-

um TE manfuetius; humilius nihil ; nec in tenore mo-

rum modeftius &popularius, e norma utique Paulina

Omnibus ommia; parvulos maxime ex ingenio Servato-

ris, paterno prorfus amore. complexus; quorum greges

integros TE jugiter affectantes, non pane folum doctri-

ne, fed & paftu corporum refecifti, larga infuper ftipe

2

mune.-

muneratus: nec de cetero quenquam TE convenire'pa'f-

fus, quin abs T £ fructum vel auxilii, vel confolationis

auferret ; verbo , iter id fuit profufie in omnes caritatis ;

ut T.E, quoquo advenires, quafi Angelum Domini, ty-

pumque vivum innocentie & beneficentie fpectarent ovi-

cule, & ambirent;. ac fi qua parte cenfüram res pofceret,

procul omni afperitate, 77 fpiritu lemitatis omnia confi-

cientem viderent.

Nec aberat inter hec, Gymnafium

frequens patientie in itineribus permoleftis, coeli injuriis,

contuberniis, aliisque, quos in talibus fors offert, incom-

modis, in quibus cunétis T E nunquam moleftiarum per-

tefüum, fed imo quafi humani fenfüs expertem admirati

funt expeditionis comites; eo etiam, ad durandum in ope-

re, tanto fortius erecti, quod TE nulla captum laborum

fatietate, una tantum brevitate prefixi temporis angi vi-

debant, id unum cogitantem fcilicet, id fentientem, quod

ile, qui non fibi fe vivere, fed iis, pro quibus Chriftus

mortuus eft, exiftimavit.

Inter hec folemne & quotidianum prodidif'ci TUUM,

quod ad Formam gregis pertinebat & ad.rationem exem-

pli, quo difertius ,

quam verbo, predicabas : ftata

T1BI jam orandi, jam divina tractandi, jam commentan-

di fpatia: in toto genere religiofiffimus & ad fanctorum

prefülum effigiem exactus in verbis & actionibus modus:

cura corporis in poftremis, unico per diem, eóque per-

parco viétus dimenfo, nullo ceterum commoditatum , ne-

dum genialium diverticulo, ut totus nimirum in ftudio

fapien-

fapientie, Tvique officii, atque univerfim in falutis pu-

blice procurationibus occupatus, cernereris. : Hoc infti-

tuto vite, his moribus, ut amat in negotio, & affiduis

multitudinis oculis confpectior apparere virtus, tanto

magis agnitus.es, divino munere qualis quantusve effes,

quantumque porroó, TE Paítore, de re animorum & Ec-

clefie fperandum. n prefens autem pré&ter, copiofiffi-

mum opere apoftolice & exempli fructum, incredibilem

infüper amorem omnium, encomia, predicationem, dul-

cemque in pofterum memoriam collegifti, uno omnium

voto, ut TE incolumi in annos quamplurimos, per-

fruantur..

Que quidem felicitas cum ad diccefanos Tv os in

commune pertineat ; tum illud preterea in urbe Metro-

politana fingulare, quod, quemadmodum oraculorum di-

vinorum fcieutiam labia Sacerdotis cuffodire par eff ; ita

eandem in aliis quoque , quibus auctoritate Protectoris

prefides, & quibus aliquando verbi divini explanandi cura

& labor incumbet, meliorem in modum procuras: cujus

providentie fructus eft hoc ipfum, quod excudendum e

TUO prefcripto füfcepi, facrorum Eloquiorum volumen ;

quod pro eo , ut inter difciplinas Academicas principa-

tum obtinet, ita ut exactior & fructuofior in eo navare-

tur opera, compofita inter fe Editioue Clementina & Sixti-

?/], una. cum planiffima & probatiffima V. C. P. Joan-

nis Stephani Menochii S. T. expofitione, typis mandavi ;

meo quidem conatu ad gratificandum omnibus, hujus

tam

N

tam neceffarie fcientie ftudiofis ; fed beneficio preprimis

TUO, quoda TE velut fonte, in religionis orthodoxe

profecum & firmamentum, plurimarumque, in quas fa-

-cri hi rivi fpargentur, animarum compendium dimanabit :

de quo Ecclefie univerfim, ac hujati prefertim Acade-

mie; tum peculiariter TIBI ad permanfuram in omne

evum beneficii memoriam gratulandum: quoddumpro-

nus ad aramgratie TU/E CELSISSIMJE facig ; fimul hoc

quidquid eft opere, dico confecroque

CELSITVDINIS TVJE

devotiffimus

JOANNES THOMAS TRATTNER.

9Bir 9aria. Sberefía pot Gottcé Guaben SRónt,

$apferin, àc. ac.

SSefennen Sïïentïid) mit biefem 35rief, unb tbun Éunb aIIermä:dgig;

lid/baflln8 unfer lieber getreuer, Sjobann &fomas Sraftner,.DofzsBudyz

bánbler uitb Univerfitáts/23ud)brudfer in Muferer allbiefigen Jatptzunb

Refidenz- Gfabt 2Bienn, allergeborfamft $u vernebmen. gegeben, mas

maffen &, nad)bene 9Bir in oorigen Syabren bie allbicfige Dof«edule

$u Gmporbebuag ber. Soiffenfcaften im eine

ftanbpafte gute Drbnung g

tíotet, mít beit oDn ln ernennter Dire&o

ribus De8 Studii 'Theoloeici

& Philofophici twegen 9Sepfdaffung n

SBerlegung Der Diersu benbtpigten

Authorum Clafficorum eitter mitirdidpe

tt Contract ange(toffet, audp bereita

bierauf napmbafte Summen vertetbet Dabe, linà alteruntertQania(t bittenb,

3bir gerubeten ibme, gumabfer er. vor anberim. Diefígen. SDudbfübrerm unb

SBudorudern burd) «Derfdreibung unb 9tadybrudung eben Diefer Büdber at

feinem 3oerfebleig nícbt weni

gverbenmet gu merben beforge, al8 regierenbe

tanbézSür(tin unp Sran auf obberüprte SSudyer Lafer Privilegium impret-

forium bergejtalten gnábigft gu ertpeiler, baf fotfane 93ücber opne feiner

3Setvilligung vor niemanpen nadbgebrudet, eitigefubret, obet gum bGentfio

coen*Berfauf gegebeit ioerben mbgen., 2Gann 9Gíir batitt Diefe De$ Supplican-

tens a(ferutertoanigtte 9Sitte anabiaft angefebert, um ber

nebenft ermogert,

1vaé für napnibafte J[u&fagen berfelbe mitteltt Diefer. feitter

twillfapriget 9356

$cignng , utb Dutcb eilfertige 9fuffegung fo sabiteidber 93üdber auf fíd) ge

fipmmem, eber annjít. aber LInferem allerpodi(ten Oien(t mit anánefmenben

Cifer beforbert Dabe ; 9I[8 Daben 9'Gir aué Diefer unb mefr anperi 1rfa

een ür (ofde allecuntertbanig(te Sitte su feitter. biftigen Codpablpabaltung

altermifoeft gemiliget, unD Dabero mit moflbebadoten 9Rtutb , gutem

Statp unb redten 36iffen, ípbme Syopaun QDontad Qrattner, auf beà

P. Viti Pichler Compendium Juris canonici, uti? ejusdem Theologiam

Polemicam, Pannbes P. Laymann Theologiam Moralem tunp De8 Du

Cygnet Eloquentiam, tíe nicot mítiber auf 0e8 P. Pohl Hiftoriam Eccle-

fiafticam, Perezii Inftitutiones Imperiales. P. Carl Affertiones 'Theo-

logicas, Datr Den Menochium cum & fine Textu Biblico, Radices

Linguse Sacre, wie aud) De8 P. Jofephi Pichleri hiftoriam Czefareo-

Germanicam, P. Scherffer Inftitutiones Phyficas, P. Redelhammer Lo.

gicam & Metaphyficam, P. Rois Ethicam tutib enblíden auf al[e jeme

23udet, fp Durd) nadbrofgenpe sepen Syapre ber allfiefíger Univerfitàt. ü

Der bbberen Gidulen. dociret woerbett, jebodb rur auf bie Formaten, betet

n fib i ben. Gdulen gebraudoet, unb gegemn peime,

Daf e8 bet) beni con-—

trahirt; oDer ino

d) weiters contrahirenben Pretio fei unabanberliyeà 3Bet

bicibea

bleibett f)aäeu fo(íe, auf er(t erxveö&te yeben Syafre eig Privilegium impreffo-

rium gnapigft ertpeilet. $bun bas aud, unb bemitüiigen ipm foIdbea aus & apf.

&bnígl. audp oergogl. unb Panpdsgurftt. Stadt/Sollfommenpeit biemít Df^

fentlid), unb i Sraft biefea 3Ortefé alfo unb Dergeftalten, bap er Syopatttt

S5pnia8 Srattner, nberbeffer Gtber pbet recenfirte, um in bem nad;(tent se

ben Sapren ben afffiefiger Univerfitat ír beg Dbberen Cxdulen. docireroe

S&udber alfeinig Druc'em unb verfaufrem, audb binnen Den nad(ten sepett

Cuabren nienrarD aubera, mer Der (mniet feyr niag, fofcbe 93udber írr jenent

Format, mie nam felbe Deraabfer in Denen Gebulen gebraudyet, obne feitiett

pbet feitier Grben 9Sewitliquig ber Lnferer podbften LIngnab,unp Gitrafe ge^

ben SRarf [btigen Giofoes, aud) -bittivegnebnrung u. Confifcirung aller Exem-

plarien i ünferm Gbf bnígreicb,nub anber nady)bruden,auffege, erfaufz

fenunb ver(dileiffen folle uto mbge. (Sebietpem Darauf alfer, uitb jebert 11nz

feren. Gieift unb 9Geltl, £Obtigfeiter, jegig unb funftíger uaferen Praefi-

denten, Repraefentationen, f'anomar(dallen, 3Dralaten, Girafen, Sreper

S5yerren, 9eittern, &uedytemn, Sauptleuten, 3Bogten, 3Dflegern, S3urgarafert,

fanb.9tibbterm, SSurgernieiftern, 9eidbtern, 9eatger, SBurgert, Gemeinbett,

aud) fonít atfen anberm linferm 1intertfanem unb Getreuem, ínfonbetz

beit aberallen. ub jeben SSefrepten pf^ unb Univerfitatezudbrudertt,

*5udfübrern, 33udpbinibern, unb berg(eicben atllpier ( Umnferer Refidenz-

'tabt 96ienn, unb (onft aller orten btemit ern(tz unb veftiglicb, Dag fie oor

ernannten unferm getreuen Syopanm Sponae Srattner, al8 Soerlegern bíefer

93üder, ie audb Deffen Grben, bie beiwilligte sepen Cyabre binburcb be vore

(tebenb 1inferem Privilegio imprefforio alfetbíng8 rupíg unb utgeftort bfei

ben faffen, Daran Durdbaua nidbt Dürbert, irrem, ober bejcbiveren, nodb Da jez

manb anberm gu tpun geftatterr, ítt feine 9Geí8 nod) 9ege, alàlíeb einem jee

pein fepe 1Infere (dbivere 1ngnab, unb eorerivebnute Gtrafe ber. sepen 9 tardt

Ibtpigen Gip[D8 su vermetDert, (D eítt jeDer, f0 Dft er frepentfid) Diermiber tfaz

te, 1n8 palb i Lafere anbeur(ttide Gamnier, utib Der anperm. balbern

Sfceil ben 9Seleibigten unnacblaglid) su begapler, verfalfen fepmn fotle. Da8

meinen 9Gir ern(tíid),mit 1rtunb Diefe8 9B riefa, befiegelt mít1Inferem onigL.

$apf. u. Grt^bersogl. anpangentet qrofferen Syunfiegel,fo gegeben iét ia 1mo

(erer Gtabt 9GientiDen fedb&sebenpen J'tonatezSag3cap nad Gbri(ti un(era

lieben £ Grrm unb Geligmadere gnabenteicben Geburt, im fíeben

5eben—bunæ

bert brey unp fünfatgfter, Lnferer 9teicbe im brepaebenben xyapr.

MARTA THERESTX

foaugmiB. Sjobann Giraf ». €boted

Stib. gBilbem Graf o.

Ad Mandatum Sac. Ceef, Regiae Maj. prpr.

Syopaun Gbri(topp Step^berr v. SSarten(teit.

gr. ?nt, (äblenrwn Spifttidy.

-

a/f/

EX

s

W M

y//

— Z

GE

R

Sa

—

W*

NS

CR 3

p

u À

(( A

RO

Vk*;

A

—

—

E

( M

"

4

4

äe*;i

A

L

us

Z

NNGUIGEC

t A

2 A

VR.

3

AKP

19:.)'

E«

P

QO

aN

cN. 9. 6.*»

X

N2

&

27

od

EX

D. -

i

AC

SS

jA

m

Qv

E

u

il

:

2

z 50

3

XXS.

S

(

N

l

E

y3,

S

Y

d

;.

« /

[

(

AA

i

2

i»

e

CA )

s

y

u

N

OE SSSSERSe

m

E55

EKO

A

M

AA

MUN

N

À

VA

ii

)

-

C

V

(*

La

E

[

N

tI—ES

Y

^

d)

:

i

ZA

TW

:'

z

à

Q,

PX OPFA TÍTO

AD LECIT- OR EM.

Giepuxccmoo s.

SYP?

o

z

D)

iN multis

:

, maenisque bencficiis, quae per

E^.

c:

íacram- Tridentinam Synodum Ecclefize

Z

A

2)

),

fuce Deus contulit, id in primis numeran-

Yr-—y

(,

dum videtur , quod inter tot Latinas edi-

)

tiones Divinarum Scripturarum folam ve-

NU

terem, ac vulgatam , quae longo tot fzecu-

(US-oND

2

lorum ufu in Ecclefia probata fuerat, gra-

viffimo Decreto authenticam declaravit.

Nam, ut illud omit-

tamus, quod ex recentibus editionibus non paucse ad haere-

fes huius temporis confirmandas licenter detortae videbantur:

ipfa certe tanta verfionum varietas, atque diverfitas magnam

in Ecclefia.Dei confufionem parere potuiffet. Jam enim hac Praf.

noftra cetate ijlud fere eveniffe conftat, quod fanttus Hierony- in Jo-

ues

mus tempore fuo accidiffe teftatus eft, tot (cilicet fuitfe exem-

plaria, quot codices; cum unusquisque pro arbitrio füo ad-

deret, vel detraheret. Hujus autem veteris, ac vulgatee Edi.

tionis tanta femper fuit auctoritas, tamque excellens praeftan-

tia, ut eam ceeteris omnibus Latinis editienibus longe antefe-

Bib. $ac. Tom. I.

a

A

rendam

iP

P RE IG X RIj

rendam eHe; apud aequos judices in dubium revocari non

poffet. Qui namque in ea libri continentur (ut a majoribus

noftris quafi per manus traditum nobis eft^ partim ex tí.n&i

S.Hie- Hieronymi translatione , vel emendatione, fuícepti funt; par-

Tron.

tim retenti ex antiquiifima quadam editione La ina, quam fan-

in cap. Crus Hieronymus communem , & Vulgatam , fan&tus Augufti-

ií; mus talam, fan&us Gregorius Veterem translationem appel-

S.Àu-

lat,

Ac de Veteris quidem hujus, five ltalae editionis fince-

guft.

ritate, atque praeftantia, praeclarum fan&ti Auguftini teftimo-

Lib.2

.nium extat in fecundo Libro de do&rina Chriftiana , ubi Lati-

Do&r

Chri-

"nis omnibus editionibus, quae tunc plurimee circumfereban-

ftiina

tur, Ítalam przeferendam cenfuit, quod eífet, ut ipfe loqui-

c.Iz. tür , verborum tenacior cum perípicuitate fententiae.

De

S.Gre- fan&to vero Hieronymo multa extant veterum Patrum egregia

2orii

teftimonia; eum enim fan&us Auguítinus hominum do&i fi-

ïïpi&.

Dedi-

mum , ac trium linguarum peritiifimum vocat, atque ejus

cat.ad trans

lationem ipforum quoque Hebrseorum teftimonio vera-

Lean. cem effe confirmat. Eumdem fan&tus Gregorius ita preedicat,

cap. 5- ut ejus translationem , quam novam appellat, ex Hebreo elo-

in

n«

S. ÀAu-

quio cunéta verius transfuditfe dicat: atque idcirco dignilfi-

uf. Imnam e

ffe , cui fides in omnibus habeatur.

San&tus autem Ifi-

Wbifua- dorus non uno in loco Hieronymianam verfionem caeteris

pra.

omnibus anteponit , eamque ab Eeclefiis Chriftianis commu-

Libro

niter recipi, ac probari affirmat, quod fit in verbis clarior,

18. de

Civit.

& veracior in fententiis , Sophronius quoque , vir eruditiffi-

Dei c. t1US ,

fan&i Hieronymi translationem non Latinis modo, fed

43-

etiam Graecis valde probari animadvertens, tanti eam fecit;

Libro gt Pfalterium , & Prophetas ex Hieronymi verfione in Grae-

20-

cum eleganti fermone transtulerit. Porro qui fecuti funt, vi-

IMMora.

ri do&iffimi, Remigius, Beda, Rabanus,; Haymo, Aníelmus,

Liv.6. Petrus Damiani , Richardus, Hugo , Bernardus , Rupertus ;

Etym. Petrus Lombardus , Alexander , Albertus , Thomas , Bona-

cap. 5.

ventura, caeterique omnes, qui his nongentis annis in Eccle-

Lib. 1.

de Di-

fia fioruerun: , fan&ti Hieronymi verfione ita funt ufi, ut cae-

vinis

ter2 , quae pene innumerabiles erant , quafi lapfae de ma-

Offi.. nibus 'Theologorum. penitus obfoleverint

Quare non imme-

12.

rito Catholica Ecclefia fan&um Hieronymum do&orem maxi-

mum, atque ad Scripturas íacras interpretandas divinitus ex-

citatum , ita celebrat, ut jam difficile non fit illorum omnium

damna-

]

!d

PRJEFAT,IO.

llY

damnare judicium , qui vel tam eximii Dottoris lucubratio-

nibus non acquiefcunt ,. vel etiam meliora , aut certe paria,

preftare fe poffe confidunt.

Ceterum, ne tam fidelis trans-

latio, tamque in omnes partes Ecclefize utilis, vel injuria tem-

porum , vel impretforum incuria, vel temere emendantium

audacia, ulla ex parte corrumperetur, eadem fíacrofantta Sy-

nodus Tridentina illud Decreto fuo fapienter adjecit, ut haec

ipfa vetus ac vulgata Editio emendatiffime, quoad fieri poffet ,

imprimeretur : neque ulli liceret eam fine facultate, & appro-

batione Superiorum excudere.

Quo Decreto fimul typogra-

phorum temeritati, ac licentiae modum impofuit & Pattorum*

Ecclefizge in tanto bono quam diligentiffime retinendo, & con-

fervando, vigilantiam, atque induftriam excitavit. Et quam-

vis infignium Academiarum Theologi in Editione vulgata pri-

Ítino fuo nitori reftituenda, magna cum laude laboraverint ;

quia tamen in tanta re nulla poteft effe nimia diligentia ) &

codices manuícripti complures, & vetuftiores Summi Ponti-

ficis juffu- conquifiti , atque in Urbem adve&ti erant , & de-

mum . quoniam executio generalium Conciliorum , & ipía

Scripturarum inteeritas , ac puritas, ad curam Apoftolicae

Sedis potiffimum pertinere cognofcitur: ideo Pius IV. Pon-

tifex Maximus, pro fua in omnes Ecclefi:e partes incredibili

vigilantia, le&iffimis aliquot fanttze Romanaze Ecclefice Cardi-

nalibus, aliisque tum Sacrarum litterarum, tum variarum lin-

guarum peritilfimis viris , eam provinciam demandavit , ut

vulgatam editionem Latinam , adhibitis antiquiffimis codicibus

manuícriptis , infpeCtis quoque Hebraicis Greecisque biblio-

rum fontibus , confultis denique veterum Patrum commen-

tariis, accuratiffime caftigarent.

Quod iidem infütutum S.

Pius V. profecutus eft. Verum Conventum illum, ob varias,

S

I

graviffimasque Sedis Apoftolicsee occupationes jamdudum in-

termiffum , Sixtus V. divina providentia ad fummum Sacer-

dotium evocatus, ardentiffimo ftudio revocavit, & opus tan-

dem confe&tum typis mandari juffit. Quod cum jam effet ex-

cuffum , & ut in lucem emitteretur , idem Pontifex operam

daret, animadvertens non pauca in facra Biblia preeli vitio

irrepfiffe, quze iterata diligentia indigere viderentur, totum

opus fub incudem revocandum cenfuit, atque decrevit. Id

vero cum morte praeventus praeftare non potuiflet , Grego-

a 2

ylus

1V

PRlEFAT'IC.).

rius XIV. qui poft Urbani VII. duodecim dierum Pontifica-

tum Sixto fuccefferat, e

jus animi intentionem executus., per-

ficere aggreffus eft: ampliffimis aliquot Cardinalibus aliisque

do&iffimis viris ad hoc iterum deputatis. Sed eo quoque, &

qui illi fucceffit, Innocentio TX. breviffimo tempore de hac

Iuce fuübtra&tis ; tandem fub initium Pontificatus Clementis VIII.

qui nunc Ecclefidé univerfze gubernacula tenet, opus , in

quod Sixtus V. intenderat, Deo bene juvante perfe&tum eft.

Accipe igitur , Chriftiane Le&tor , eodem Clemente fummo

L.I

Pontifice annuente, ex Vaticana Typographia, veterem , ac

vulgatam facrae Scripturee Editionem , quanta fieri potuit di-

ligentia caftigatam : quam quidem ficut ominibus numeris ab-

folutam pro humana imbecillitate affirmare difficile eft, ita ce-

teris omnibus, quae ad hanc usque diem prodierunt, emen-

datiorem, purioremque effe , minime dubitandum. Et vero

quamvis in hac Bibliorum recognitione , in codicibus manu-

Ícriptis, Hebraeis, Grzecisque fontibus , & ipfis veterum Pa-

Epift.

trum commentariis conférendis, non mediocre ftudium adhi-

ad $u-

bitum fuerit: in hac tamen pervulgata Le&tione, ficut non-

miam

nulla confuülto mutata, ita'etiam aliaj quce mutanda videban-

& Fre-

tellam

tur, confulto immutata reli&a funt : tum quod ita faciendum

Praf.

effe, -ad offenfionem populorum vitandam, fanCtus Hiero-

Evan-

nymus non femel admonuit: tum quod facile fieri pof-

gel.

fe credendum eft, ut majores no(tri, qui ex Hebrais, &

ad Da-

maá-

Graecis Latina fecerunt, copiam meliorum, & emendatiorum

librorum habuerint, quam ii, qui poft illorum zetatem ad nos

fum.

pervenerunt, qui fortaffe, tam longo tempore identidem de-

fcribendo, minus puri , atque integri evaferunt: tum deni-

que,

quia facree Congregationi Ampliffimorum Cardinalium,

aliisque eruditiffimis viris ad hoc opus a Sede A poftolica de-

le&tis, propofitum non fuit novam aliquam editionem cudere,

vel antiquum interpretem ulla ex parte corrigere, vel emen-

dare : fed ipfam veterem, ac vulgatam editionem Latinam , a

mendis veterum librariorum , nec non pravarum emendatio-

num erroribus repurgatam, fuze priftinze integritati, ac puri-

tati, quoad ejus fteri potuit, reftituere: eaque refüituta , ut

quam emendatiffime imprimeretur juxta Concilii Oecumenici

Decretum, pro viribus operam dare. Porro in hac Editione

nihil non canonicum, nihil adfcititium ; nihil extraneum ap-

ponere

P R E

A T

I O.

v

ponere vifum eft; atque ea caufa fuit, cur Liber TTT, & IV,

Ffdrze infcripti, quos inter Canonicos libros facra Tridentina

Synodus non annumeravit, ipfa etiam Manaffze regis Oratio,

qua nec Hebraice , neque Grece quidem extat , neque in

manufcriptis antiquioribus invenitur, neque pars eft ullius

Canonici libri, extra Canonicse fcripturee feriem pofita fint ;

& nullee ad marginem concordantize (quee pofthac inibi ap-

poni non prohibentur) nulle notee, nulle varize le&iones,

nulla denique prsefationes, nulla argumenta ad librorum ini-

tia confpiciantur.

Sed ficut Apoftolica Sedes induflriam eo-

rum non damnat, qui concordantias locorum , varias leCtio-

nes. prafationes SanCti Hieronymi , & alia id genus in sliis

editionibus inferuerunt : ita quoqve non prohibet, qvin alio

genere charatteris in hac ipía Vaticana editione ejmsmodi ad-

jumenta, pro ftudioforum commod'tate, atque utilitate in po-

fterum adjiciantur, ita temen, ut le&tiones varise ad marginem

ipfius Textus minime annotentur,

R IJONDCRONMOC Qæ&z&"&f&; SNOCNSNCCRIONS CA

CLEMENS PAPA VIIL

Ad perpetuam rei memoriam.

j

jUm facrorum Bibliorum vulgatee editionis Textus fummis

C

laboribus, ac vigiliis reftitutus , & quam accuratiffime

mendis expurgatus, benedicente Domino , ex noftra Ty-

pographia Vaticana in lucem prodeat ; Nós, ut pofterum idem

'Textus incorruptus, ut decet, confervetur, opportune pro-

videre volentes , au&toritate Apoftolica , tenore prsefentium

numerandos , tam circa , quam ultra montes , alibi quam in

noftra Vaticana Typographia a quoquam imprimatur. Elapío

autem praefato decennio , eam cautionem adhiberi preecipi.

mus, ut nemo hanc fan&arum Scripturarum editionem typis

mandare praefumat , nifi habito prius exemplari in Typogra-

phia Vaticana excufo : cujus exemplaris forma , ne mipnima

quidem particula de Textu mutata, addita, vel ab eo detraéta,

nifi aliquid occurrat, quod Typographic& incuriae manifefte

adícribendum fit, inviolabiliter obfervetur.

Si quis vero

Typographus in quibuscumque Regnis, Civiiatibus, Provin-

23

Ciis,

vt

P ROE A

rIi

I O.

ciis, & locis, tam noftrae S. R. E. ditioni in temporalibus fub-

je&is, quam non fubjectis, hanc eandem facrarum Scriptu-

rarum editionem intra decennium praedittum quoquo modo,

elapfo autem decennio* aliter quam juxta hujusmodi exem-

plar, ut preefertur , imprimere , vendere , venales habere,

aut alias edere, vel evulgare; aut fi quis Bibliopola a fe, vel

ab alüs quibusvis , poft datam prefentium , hujus editionis

impreflos libros, feu imprimendos a praefato refttuto, & cor-

re&to Textu in aliquo difcrepantes, feu ab alio) quam a Ty-

pographo Vaticano, intra decennium excufos pariter vendere,

venales proponere, vel evulgare praefumferit, ultra amif.

fionem omnium libroruni, & alias arbitrio noftro infligendas

poenas temporales, etiam majoris excommunicationis fenten-

tiam eo ipfo incurrat, a qua nifi a Romano Pontifice, preeter-

quam in mortis articulo conftitutus, abfolvi non poffit. Man-

damus itaque univerfis, & fingulis Patriarchis, Archiepifcopis,

Epiícopis caeterisque Ecclefiarum , & locorum etiam regula-

rium Pralatis, ut preefentes litteras in fuis quisque Ecclefiis

& jurisdictionibus ab omnibus inviolate perpetuo obfervari

curent, ac faciant.

Contradi&tores per Cenfuras Ecclefiaft-

cas, aliaque opportuna juris, & fatti remedia, appellatione

poftpofita, compefcendo , invocato etiam ad hoc , fi opus

fuerit, auxilio brachii fzecularis ; Non obftantibus confüitutio-

nibus, & ordinationibus Apoftolicis, ac in Generalibus, Pro-

vincialibus, vel Synodalibus Conciliis editis generalibus, vel

fpecialibus, ac quarumcumque Ecclefiarum , Ordinum , Con-

gregationum ,. Collegiorum , atque Univerfitatum, etiam ftu-

diorum generalium juramento, confirmatione Apoftolica, vel

quavis firmitate alia roboratis ; ftatutis, & confuetudinibus,

àc privilegiis , indultis, ac litteris Apoftolicis in contrarium

quomodocumque emanatis, & emanandis: quibus omnibus ad

hunc effectum latiffime derogamus ac.derogatum effe decerni-

mus. Volumus autem , ut preefentium transfumtis etiam in

^

ipfis volumit

jl

ibus impreffis eadem, in judicio, & extra, fides

ubique adhibeatur , quse ipíis p

'ræfentiþbus adhiberetur , fi

forent exhibitae, vel ofteníze.

Datum Roma? apud SanCtum Petrum füb Annulo Piícatoris

die 1x. Novembris M. D. XCII. Pontificatus Noftri Anno I.

M. Feflrius. Barbianus.

E

POR E

ER A $ FO

N tf

BE CANONILILICIS SCRIPTURIS

DECRETYUM.

Ex Concilio Tridentino , Seffione quarta.

Arrofantla Oecumenica , && generalis Tridentina Syn;idus, Ü

S

Spiritu Santío legitime congregata , prefidentibus tn ea eisdem

tribus Apoftolice Sedis Legatis, hoc fibi perpetuo ante oculos

proponens , ut fublatis erroribus, puritas ipfa Evangelit in Exclefia

Et infra:

confervetur.

Sacrorum vero librorum indicem huic Decreto adfcribendum cenfuit ,

ne cui dubitatio fuboriri poffit , quinam fint , qui ab ipfa $ynoo

fufcipiuntur.

Sunt vero injrafcripti : "Teflamenti veferis ,

uinque

AMoyfi , ideft , Genefis, Exodus, Leviticus , Numeri, Dutero-

nomium : Jofue, Judicum , Ruth: Quatuor Regum : Duo Para-

lipomenon ; Efdre primus, & fecundus, qui dicitur INehemias :

Tobias, Judith ,. Eflher, Job, Pfalterium Davidicum centum quin-

quaginta Pfalmorum, Parabolg, Ecclefiafles, ! Canticum' canticorum,

Sapientia . Ecclefiaflicus , Ifaias , Jeremias cum. Baruch ,. Exechiel ,

Daniel ; Duodecim Prophete minores, idefl , Ofee, Joel, A4mos;

Adias ,. Jonas, Michgas, Nahum ,. Habacuc , Sophonias , As2aus,

Zacharias , |Malachias:. Duo Machabaorum , primus && fecunaus.

Teflamenti novi ; Quatuor. Evangelia, fecundum AMatthaum, /Mar-

cum, Lucam, & Joannem :. A&ius. Apoflolorum-a Lura. Evange-

lijía co fcripti ; Quatuordecim. Fpiflole Pauli Apojloli ad Roma-

.

s

n0s, due ad C

*

OfIn

thuos, ad Galatas, ad. Ephefios, ad. Philippen-

Jfes, ad. Coloffenfzs , du& ad "Thefalonicenfes, dug ad. Timotheum ,

ad Titum, ad Philemonem, ad Hebraos ; Petri Apo[loli due : foan-

nis Zpojioli tres: ]Jacobt Apofloli una : Jude Apojloli una : &

Apocalypfis Joannis Apoffoli.

$i quis autem Libros ipfos inte-

gros cum oómnibus fuis partibus , prout in Ecclefía- Catholica. legi

confueverunt , & in. veteri Vulgata Latina editione habentur , pro

facris , G. canonicis non füfzeperit , & traditiones praditlas [ciens ,

& prudens contempferit , anathema fit.

HIERO-

Vurt

p R& EK EF-.A- T EO

PR-Od40€0 03

HIERONYMI

E

G AL E.AUT M $

Tginti , & duas litteras effe apud Hebrzeos, Syrofumrqtlo-

que lingua, & Chaldzeorum teftatur, quae Hebrseze ma-

V

gna ex parte confinis eft : nam, & ipfi viginti duo ele-

menta habent eodem fono,fed diverfis characteribus. Samarita-

ftii etiam Pentateuchum Moyfi totidem litteris fcriptitant, figuris

tantum , & apicibus difcrepantes.

Certumque eft, Efídram

fcribam , legisque doctorem , poft captam Jerofolymam , &

inftaurationem templi fub Zorobabel, alias litteras reperiffe,

quibus nunc utimur : cum ad illud usque tempus iidem Sama-

ritanorum, & Hebraeorum chara&teres fuerint.

In libro quo-

que Numerorum haec eadem fupputatio, fub Levitarum , ac

Sacerdotum cenfu, myftice oítenditur.

Et nomen Domini ter-

ragrammaton, in quibusdam Gr3ecis voluminibus, usque bo-

die antiquis expreffum litteris invenimus.

Sed & píalmi trige-

fimus fextus, & centefimus decimus , & centefimus undeci-

mus, & centefimus decimus o&tavus , & centefimus quadra-

gefimus quartus, quamquam diverfo fcribantur metro, tamen

ejusdem numeri texuntur alphabeto.

Ef Teremize lamentatio-

nes, & oratio eju$ ; Salomonis quoque in fine proverbia, ab

eo loco, in quo ait, Mulierem fortem quis inveniet ? iisdem

alphabetis, vel incifionibus fupputantur.

Porro quinque lit-

terze duplices apud Hebraos funt , Caph, Mem, Nun , Pe,

Sade: aliter enim fcribuntur per has principia , medietates.

que verborum, aliter fines.

Unde, & quinque a plerisque

libpri ) duplices aeftimantur, Samuel, Melachim, Dibre haja-

min, Efdras, Teremias cum Cinoth , id eit , lamentationibus

fuis: Quomodo igitur viginti duo elementa fünt, per quse fcri-

bimus Hcbraice omne quod loquimur , & eorum initiis vox

humana comprehenditur: ita viginti duo volumina fupputan-

tur, quibus quafi litteris, & exordiis, in Dei do&trina, tene-

ra, adhuc, & lactens.viri jufti eruditur infantia.

Primus apud eos liber, vocatur ;vw»»3 Berefith : quem nos

Genefim dicimus.

Secundus, mn2 n»x1 Veelle femoth ; qui Exodus appel-

latur.

Tertius,

—

poOpb E pOXCTIO

iX

"'Tertius, N»p" Vaiicra, id eft,; .Leviticus. -

Quartus, 5237* Vajedabber, quem Nümeros vocamus.

Quintus, n'?3351 nox Elle haddebarim, qui Deuteronomium

praenotatur.

x

Hi funt quinque Libri Moy

eft, Legem appellant.

fis, quos proprie 3531 Thora, id,

Secundum, prophetarum ordinem faciunt, & incipiunt ab Jefu

filio Nave; qui apud eos j j5 yvyo Jehofue ben Nun

dicitur.

Deinde fübtexunt pv Sophetim , id eft Judicum librum.

Et in eumdem compingunt Ruth : quia in diebus Judicum

fa&a ejus natratur hiftoria.

Tertius fequitur ómy» Samuel, quem nos Regum primum,

& fecundum dicimus.

Quartus, p55 Melachim id eft Regum, qui tertioj & quarto

Regum volumine continetur.

Meliusque multo eft »555 Melachim , id eft Regum , quam

m»5»po Mamlachot, id eft, Regnorum dicere. Non enim

multarum gentium defcribit regna , fed unius Ifraelitici

populi, qui tribubus duodecim continetur.

Quintus eft, myv» Ifaias.

Sextus, nv Jeremias.

Septimus, 5xpr» Ezechiel.

O&tavus, liber duodecim Pro

phetarums qui apud inä voca-

tur syZy ^»^» There Afar.

'Tertius ordo, Hagiographa poffidet.

Et primus liber incipit a 3v« Tob.

Secundus a *» David, quem quinque incifionibus , & uno

pfalmorum volumine comprehendunt.

Tertius eft j555:w Salomon tres libros habens: Proverbia, quae

J

illi ^"ow» Misle, id eft) Parabolas appellant.

Quartus Ecclefiaften, id eft, n5»np Coheleth.

Quintus, Canticum canticorum

; quem titulo p'y 7 vrï Sir

haffirim praenotant.

Sextus eft 5;^4 Daniel.

Septimus, p»»n ^55* Dibre hajamin , id eft, Verba dierum:

quod fignificantius , Chronicon totius divina hiftorize

poíffumus appellare, qui liber a

"

pud nos Paralipomenon pri-

mus, & fecundus inífcribitur.

b

Bibl, Sacr. Tom. b

O&tavus,

X

PORSUEESA D. I408

O&avus, w5wy Efdras: qui & ipfe fimiliter apud Greecos, &

:

Latinos in duos Libros divifus eft.

Nonus, »n2w Efther.

Atque ita fiunt pariter Veteris legis libri viginti duo : id

eft, Moyfis quinque, & Prophetarum o&o, Hagiographorum

novem.

Quamquam nonnulliü mp»nm» Ruth, & Cinoth,

inter Hagiographa fcriptitent, & hos libros in fuo putent nu-

mero fupputandos, ac per hoc effe prifcae legis libros viginti

quatuor: quos fub numero viginti quatuor feniorum Apoca-

lypfis Joannis inducit adorantes Agnum, & coronas fuas pro-

(tvatis vultibus offerentes : ftantibus coram quatuor animali-

bus, oculatis ante, & retro, id eftin preeteritum, & in fu-

turum refpicientibus, & indefeffa voce clamantibus, fan&tus,

fan&us , fan(tus Dominus Deus omnipotens, qui erat, &

qui eft, & qui venturus eft. Hic prologus , Scripturarum

quafi galeatum principi

um, omnibus libris, quos de Hebreeo

vertimus in Latinum , convenire poteft , ut füre valeamus,

quidquid extra hos eft, inter apocrypha effe ponendum. Tgi-

tur Sapientia, quze vulgo Salomonis infcribitur ; & Jefu filii

Syrach liber , & Judith, & 'Tobias, & Paftor , non funt in

cànone. Machabaáeorum primum librum , Hebraicum reper.

Secundus Graecus eft: quod ex ipía quoque phrafi probari

poteft. Quze cum ita fe habeant, obfecro te, Le&tor, ne la-

borem meum reprehenfionem exiftimes antiquorum. In tem-

plo Dei offert unusquisque

quod poteft, alii aurum , argen-

tum, & lapides pretiofos : ahi byffum, & purpuram & coc-

cum offerunt, & hyacinthum ; nobiscum bene agitur, fi ob-

tulerimus pelles; & caprarum pilos. Et tamen

Apoftolus con-

temtibiliora noftra magis necefíaria judicat : Unde, & tota

clefise

il'a tabernaculi pulchritudo, & per fingulas fpecies, Ec

praefentis ,

futuraeque diftin&tio, pellibus tegitur, & ciliciis,

ardoremque folis, & injuriam imbrium

ea, quae viliora funt,

prohibent.

Leges ergo primum Samuel, & Melachim meum ,

meum, inquam, meum. Quidquid eni

m.crebrius vertendo

& emendando folicitius , & didicimus, & tenemus , noftrum

eft. Et cum intellexeris ; quod antea'nefciebas , vel inter-

pretem me 2eftimato ,

fi gratus es, vel Paraphraf!en, fi in-

x

eratus: quamquam mihi omnino con

fícius non fum , mutafie

Certe fi incredulus es,

me quippigm de Hebraica véritate,

lege

P

R EF

A.

d

I-0.-

Xt

*

lege Graecos codices, & Latinos, & confer cum iis oþufcu.

lis, quàe nüper emendavimus; & ubicunque difcrepare inter

fe videris , interroga quemlibet Hebraeorum, cui magis acco-

modare debeas fidem: & fi noftra firmaverit, puto quod cum

non seítimes conje&torem, ut in eodem loco mecum fimiliter

divinarit.

Sed & vos famulos Chrifti rogo ( quae Domini di-

fcumbentis pretiofiffima fidei myrrha ungitis caput, quae ne-

quaquam Salvatorem quaeritis in fepulchro, quibus jam ad

Patrem Chriftus afcendit) wut contra latrantes canes, qui ad-

verfum me rabido ore defzeviunt, & circumeunt civitatem ,

atque in eo fe do&os arbitrantur, fi aliis detrahant, oratio-

Ego fciens humilitatem

num veftrarum clypeos opponatis.

meam, illius femper fententide recordabor: Dixi cuftodiam

Poful ori meo

Ffdl,

3

vias meas, ut non delinquam in lingua mea.

cuftodiam, cum confifteret peccator adverfum me.

Obmu-

tui, & humiliatus fum, & filui a b-onis.

HIERONYMU:S PAUL:INO.

Rrater Ambrofius tua mihi munufcula perferens, aetkllif

fimul, & fuaviilimas litteras, quae aprincipio amicitia-

F

rum, fidem probate jam fidei, & veteris amicitiae pre-

ferebant.

Vera enim illa neceffitudo eft, & Chrifti glutüno

copulata, quam non utilitas rei familiaris, non praefentia

tantum corporum, non fubdola, & palpans adulatio. Sed Dei

timor , & Divinarum fcripturarum fítudia conciliant.

Legi-

mus in veteribus hiftoriiss quosdam luftraffe provincias, no-

vos adiffe populos, maria tranfiffe: ut eos, quos ex libris

noverant, coram quoque viderent.

$ic Pythagoras Memphi-

ticos vates," fic Plato /Égyptum, & Architam Tarentinum ,

eamque oram Italiaej quae quondam magna Greecia dicebatur,

laboriofiifime peragravit: ut qui Athenis magifter erat, &

potens, cujusque do&trinam Academisae gymnafia perfonabant,

fieret peregrinus, atque difcipulus: malezrs aliena verecun-

de' difcere, quam fua impudenter ingerere.

Denique dum

a pira-

litteras quafi toto fugientes orbe perfequitur, captus

2

tis ,

Xrt

"PoBROBS EO AOTSOI $.

tis,, & venumdatus, etiam tyranno crudeliffimo paruit, capti-

vus, vinCctus, & fervus ; tamen quia philofophus, majore

mente fe fuit. Ad Titum Livium la&teo eloquentize fonte ma-

nantem, de ultimis Hifpanise, Galliarumque finibus quos-

dam veniffe nobiles legimus , & quos ad contemplationem fui

Habuit il-

Roma non traxerat, unius hominis fama perduxit.

la aetas inauditum omnibus fzeculis, celebrandumque miracu-

lum, ut urbem tantam ingreífi, aliud extra urbem quaere-

renpt.

Apollonius, five ille magus, ut vulgus loquitur, five

philofophus, ut Pythagorici tradunt, intravit Perías, pertran-

fivit Caucafum, Albanos, Scythas, Maffagetas, oppulentiffima

Indi2 regna penetravit, & ad extremum, latiffimo Phiíon o-

mne transmiffo, pervenit ad prachmanas , ut Hiarchan inthro-

no fedentem aureo, & de 'Tantali fonte potantem, inter pau-

cos difcipulos, de natura, de motibus fiderum, ac dierum

curfu audiret docentem.

Inde per JÉlamitas, Babylonios,

Chealdaeos, Medos, Atlyrios, Parthos, Syros, Phoenices,

Arabes, Paleeftinos, reverfus Alexandriam, perrexit /Ethio-

piam , ut Gymnofophiftas, & famofiffimam Solis menfam vi-

deret in fabulo.

Invenit ille vir ubique quod difceret, &

femper proficiens, femper íe melior fieret.

Scripfit fu-

I

per hoc pleniffime o&to voluminibus Philoftratus.

Quid

A&.9

loquar de íseculi hominibus ,

cum Apoftolus

Paulus ,

1. Cer.

vas electionis, & magifter Gentium, qui de conícientia tanti

IA

Ga!.oi.

in fe hofpitis loquebatur: An experimentum quaeritis 6jus ,

qui in me loquitur Chriftus? poft Damafcum, Arabiamque

luftratam, afcenderit Jerofolymam, ut videret Petrum, &

manferit apud eum diebus quindecim? Hoc enim myflerio heb-

domadis, & ogdoadis, futurus Gentium praedicator inftruen-

Gal. 2.

dus erat.

Rurfumque poft annos quatuordecim, affumto

Barnaba, & Tito expofuerit Apoftolis Evangelium, ne forte

in vacuum curreret, aut cucurriflet. Habet enim nefcio quid

latentis »segeia; Vivà vox , & in aures difcipuli, de au&torisore

transfufa, fortius fonat.

Unde, & íchines cum R hodi ex-

ularet, & legeretur illa Demofthenis oratio, quam adverfus

eum habuerat, mirantibus cun&tis, atque laudantibus fufpi-

rans ait: Quid fi ipfam audiffetis beftiam, fua verbarefonantem ?

Heec

P R

E D AL O

XIIT

Hzec non dico, quod fit in me aliquid tale, quod velpoffisa | j

me audire, vel velis difcere: fed quod ardor tuus, & difcen-

di ftudium etiam abíque nobis per fe probari debeat.

Inge-

nium docile; & fine do&ore laudabile eft. Non quid inve-

nias, fed quid quseras, confideramus.

Mollis ceray & ad

formandum facilis, etiam fi artificisy & plaftse ceffent manus:

tamen virtute totum eft, quid quid effe poteft. Paulus Apo- A&.22

ftolus ad pedes Gamalielis legem Moyfi, & Prophetas didi- 2:or

ciffe fe gloriatur, ut armatus fpiritualibus telis, poftea dice- ^'

ret confidenter: Arma noftre militiae non carnalia funt , fed

potentia Deo, ad deftru&tionem munitionum, confilia deftru-

entes, & omnem altitudinem extollentem fe adverfus fcientiam

Dei, & captivantes omnem intelleétum ad obediendum Chri-

fto, & parati fubjugare omnem inobedientiam.

Ad Timo-

theum ícribit ab infantia facris litteris eruditum , & hortatur r.T'in

ad ftudium le&tionis ne negligat gratiam , quae data fit ei 4

9. l'im

per impofitionem manus Presbyterit.

'Tito praecipit, ut in-

3-

ter caeteras virtutes epifcopi, quem brevi fermore depinxit ,

fcientiam quoque in eo eligat Scripturarum: Obtinentem, in-

quit, eum, qui fecundum do&trinam eft, fidelem fermonem:

Tit r.

ut potens fit exhortari in do&trina fana, & contradicentes

IV.,

revincere.

Sancta quippe rufticitas folum fibi prodeft: &

quantum sdificat ex vitee merito Ecclefiam Chrifti, tantum

nocet, fi deftruentibus non refiftat.

Malachias propheta, imo

per Agecaum Dominus, Interroga; ait, facerdotes legem: Agg.2:

in tan;:um fíacerdotis, officium eft interrogatum refpondere

de Leze,

Etin Deuteronomio legimus: Interroga patrem Deut.

tuum , & annuntiabit tibi; feniores tuos, & dicent tibi.

In 32.

Pfaimo quoque centefimo decimo o&tavo, Cantabiles mihi

Et in

erant juftificationes tuae in loco peregrinationis meae.

defcriptione juíti viri, cum eum David arbori vitee, qua pf

oc

eft in paradifo, .compararet, inter ceeteras virtutes &

intulit : in lege Domini voluntas ejus, & in lege eius medita-

bitur die, ac no&te

Danielin fine facratiffimse vifionis ait ,

Dan.

juftos fulgere ficut ftellas , & intelligentes, ideft do&tos , qua- 1.

fi firmamentum.

Vides quantum inter fe diftent, jufta rufti-

citas, & doGta jufütia? Alii ftellis; alii. coclo comparantur.

3

Quam-

N

xXIV'

P-R EE

A T-I-O

mque de eruditis

Quamquam juxta Hebraicam veritatem utru

poffit intelligi. Ita enim apud eos legimus.

Qui autem do&i

fuerint, fulgebunt quafi fplendor firmamenti:

& qui ad juft-

tiam erudiunt multos, quafi ftelle in perpetuas ceternitates.

AQ. 9

Cur dicitur Paulus Apoftolus vas electionis? Nemp

e quia le-

Pharifaei

gis, &

Scripturarum fanctarum erat armarium.

ftupent in do&trina Domini,

& mirantur in Petro, & Joanne,

Quid-

quomodo legem

fciant, cum litteras non didicerint.

quid enim aliis exercitatio, & quotidiana in leg

e meditatio ,

bat, & erant

Ia. 54.

tribuere folet, illis hoc Spiritus fan&tus fuggere

Joa. 6.

juxta quod fcriptum eft, 9«/2z«ro. Duodecim an

nos. Salvator

Luc.2.

impleverat, & in templo fenés de quseítionibus legis interro-

gans,

magis docet , dum prudenter interrogat. Nifi forte ru-

fticum Petrum,

rufticum dicimus Joannem: quorum uterque

dicere poterat: Etfi imperitus fermone , n

on tamen fcientia.

a vox, ob-

2. Cor.

Joannes rufticus, pifcator, indo&tus? & unde ill

II.

fecro, In principio erat Verbum, & verbum erat apu

d Deum,

Joa. 1

& Deus erat Verbum? Aéqo; enim Graece multa fignificat, nam

.

& verbum eft, & ratio, & fupputati

o, &caufa uniuscujus-

2 fubfitunt:

qua uni-

que rei, per quam funt fingula, qu

vería reCte intelligimus in Chrifto.

Hoc doctus Plato nefci-

Perdam, inquit j

vit,

hoc Demofthenes eloquens ignoravit.

Abdb.r.

fapientiam fapientium, & prudentiam

prudentium reprobabo.

1fa.29.

& quamquam ftult-

1 Cor.

Vera fapientia perdet falfam fapientiam,

tia praedicationis 1n

cruce fit, tamen Pau

lus Sapientiam loqui-

fapienriam autem non fzeculi hujus, nec

2

'COI".

tur inter perfectos:

I.

principium feeculi iftius, q

uxe deftruitur ; fed loquitur Dei fa-

itam, quam praedeftinavit Deusante

pientiam in myfterio abícond

í2ecula. Dei fapientia, Chriftus eft.. Chriftus enim,

Dei virtus,

Col. 2.

myíiterio abícondita eft: de

& Dei fapientia haec fapientia in

qua & noni Píalmi titulus praenotat

ur, pro occultis filii, in quo

funtomnes thefauri fapientize , & fcienti

z Deiabfcondiu. Et

qui in myfterio abícondi

tus erat, p

rzedeftinatus eftante (zecula,

& praefiguratus in lege, & Prophetis.

prodefünatus autem, .

Unde & Prophetze appellaba

ntur videntes: quia videbant eum,

Abraham vidit diem ejus, & l-

quem cseteri non videbant.

tatus

xv

PREFATIO.

tatus eft.. Aperiebantur coeli Ezechieli, qui populo peccato- Toa. g.

ti"g

n- izec.r

li

riclaufi erant. Revela, inquit David, oculos meos, & co

i

fiderabo mirabilia de lege tua.

Lex enim. fpiritualis eft,

& PÉIPB

Rom.7

5

revelatione opus eft, ut intelligatur, ac revcelata facie Dei

2. Cor.

o

oriam contemplemur. Liberin Apocalypfi feptem figillis fi-

3.

5*

2

enatus oftenditur: quem fi

dederis homini, fcienti litteras ut Àp. s.

Quan- if 29«

legat, refpondebittibi, Non potfum: fignatus eft enim.

Ap. 3-

ti hodie putant fe noffe litteras , tenent fignatum librum , nec,

aperire poffunt, nifi ille referaverit, qui habet clavem Da-

t

vid, quiaperit, & nemo claudit: claudit & nemo aperit. In

r

A&tibus Apoftolorum fan&us Eunuchus, imo vir ( fic enim

eum Scriptura cognominat) cum legeret Ifaiam prophetam ,

interrogatus a Philippo , Pütasne intelligis, quae legis? re-

fpondit: Quomodo poffum, nifi aliquis me docuerit?* Ego

l

(ut de me loquar interim ) nec fan&tior fum hoc Eunucho ,

nec ftudiofior, qui de thiopia, id eft de extremis mundi A&. s.

finibus, venit ad templum, reliquit aulam regiam: & tan-

l

tus amátor legis, divindeque fcientise fuit, ut etiam in. vehi-

Et tamen cum librum teneret ,

culo legeret Litteras facras.

& verba Domini cogitatione conciperet, lingua volveret ,

labiis perfonaret, ignorabat eum, quem in libro neíciens

venerabatur.

Venit Philippus, oftendit ei Jefum, qui clau-

fus latebat in littera.

O mira do&toris virtus! eadem hora

credit Eunuchus, baptizatur, & fidelis, & fan&tus fa&tus eft ;

ac magiiter de difripulo , plus in deferto fonte Ecclefia ,

Haec a me per-

quam in aurato fynagogse templo reperit.

ftri&a funt breviter ( neque enim epiftolaris anguftia evaga-

rilongius patiebatur ) ut intelligeres, te in Scripturis facris

fine praevio, & monfítrante femitam non poffe ingredi.

'Ta-

VI

ceo de grammaticis, rhetoribus, philofophis, geometris, dia-

le&icis, muficis, aftronomis, aítrologis, medicis, quorum

fcientia mortalibus, vel utliffima eft, & in tres partes fcin-

Ad minores artes ve-

ditur, r2 3»quaó ràs pi0o90», T. Sumeielen

niam, & qus nontam lingua, quam manu adminiftrantur.

Agricole , caementarii, fabri metallorum, lignorumque ca-

fores, lanarii quoque, & fullones, & caeteri, qui variam fu-

pelle&ilem , & viliaopufcula fabricantur, absque do&tore effe

non poffünt, quod cupiunt. Quod medicorum eft, promit-

m ars eft,

tgnt medici: tra&ant labrilia fabri: fola fcripturarut

- quam

xVt

POR RmR RE A rT-TU

quam fibi paffim omnes vindicant. Scribimus ihdo&i, do8i-

que poemata palfim. Hanc garrula anus, hanc delitus fenex,

hanc fophifta verbofus, hanc univerfi praefumunt, lacerant ,

docent antequam difcant.

Alii addu&to fupercilio, grandia

verba trutinantes, inter mulierculas de facris litteris philofo-

phantur. Aliidifcunt, proh pudor! a feminis . quod viros

doceant; & ne parum hoc fit, quadam facilitate verborum ;

'Ta-

imo audacia, edifferunt aliis, quod ipfi non intelligunt.

ceo de mei fimilibus, qui fi forte ad Scripturas fanttas poft

fzdeculares litteras venerint, & fermone compofito aures po-

puli mulferint) quidquid dixerint, hoc legem Dei putant ; nec

Ícire dignantur , quid Prophetee, quid Apolítoli fenferint,

fed ad fenfum fuum incongrua aptant teftimonia: quafi gran-

de fit, & non vitiofiffimum docendi genus, depravare fen-

tentias, & ad voluntatem fuam Scripturam trahere repugnan-

tem. Quafi non legerimus Homerocentonas, & Virgiliocen-

tonas: ac non fic etiam Maronem fine Chrifto poffimus dice-

re Criftianum, quia fcripferit : Jam redit & virgo, redeunt

Saturnia regna: Jam nova progenies ccelo demittitur alto.

Et Patrem loquentem ad Filium: Nate, mese vires, mea ma-

Et poft verba Salvatoris in cruce: Talia

gna potentia folus.

perítabat memorans , fixusque manebat.

Puerilia funt haec ,

& circulatorum ludo fimilia, docere, quod ignores: imo

—

um

ut cum ftomacho loquar, ne hoc quidem fcire, quod ne-

fcias.

VIL,

Videlicet manifeftiffima eft Genefis, in qua de creatura

Gen.

riundi, de exordio generis humani, de divifione terrs, de

confufione linguarum , & gentium, usque ad exitum Ícribi-

tur Hebreeorum.

Exod.

Patet Exodus cum decem plagis, cum

| d?calogo , cum

myftcis, divinisque preeceptis.

.

.

In Promtu eft Leviticus

liber, in qua ül]ä

ä facrificia ,

LEV-

imo fingulae? pene íyllabae , & veftes Aaron, & totus, ordo

Leviticus fpirant coeleftia facramenta.

Num

Numeri vero nonne totius arithmetics3e , & propheticse Ba-

laam, & quadraginta duarum per eremum manfionum mytte-

ria continent ?

Deut.

^ Deüteronomium quoque fecunda lex, & Evangelice le-

gis praefiguratio, nonne fic ea habet, qus& priora funt, ut

tamen

*

PomSJgESE AOTOI O.

XWILU:

tamenmnova.fint omnia de.veteribus ? Hücusque:Moy (es, huc-

usquc. pentateuclius :: quibus: quinque: verbis. loqui. fe velle

Apoftolus.in Ecclefia: gloriatur..

Job. exemplar. patientiae . quae^non: myfteria: fuo: fermone 1 Cor.

comple&itur? Profa.incipit,. verfu. labitur j, pedeftri: fermone 14.

finitur omnesque: leges. Dialetücae ,. propofitione ,. affumtio- Job.

ne;. confirmatione ,. conclufione: determinat..

Singula.in. eo

verba: plena: fünt: fenfibus..

Et: ( ut: de: ceteris. fileam ); re-

fürrectionem: corporum: fic: prophetat,. ut: nullus; de: ea,, vel

manifeftius . vel.cautius fcripferit.. Scio,. inquit;. quod.«Redem-

tor meus vivit ,. & in;novilfimo. die: de terra fürre&turus. fum:

& rurfum: circumdabor. pelle: mea,. &:in. carne. mea. videbo

Deum, quem.vifurus. fum ego ipfe,. & oculi mei confpecturi

funt., & non.alius. Repofita eft haec: fpes.mea.in finu.meo:.

Veniam.ad Jefum. Nave;. qui typum. Domini non. folum TJofua

geftis . verum etiam.nomine:- preefert :: tranfit: Jordànem ,. Ho-

five

efus:

ftium: regna fubvertit;. dividit: terram. vi&tori populo,, & per

Navea

fingulas.urbes,. viculos,. montes ,. flumina, torrentes ,. atque

confinia,. Ecclefize,. coeleflisque. Jerufalem. fpiritualia. regna.

defcribit..

Tn

Libr,

funt..

Judicum: libro,. quot principes: po-puli',.. tot figurae-

]udic.

Ruth

Kuth Moabitis Ifaize explet vaticinium ,. dicentis:: Emitte

Ifa.16,

agnum.,. Domine, Dominatorem terrze; de petra:deferti. ad mon-.

tem.filize Slon;

Samuel in. Heli mortuo,. & occifo. Saul,. veterem legem Reg.l.

abolitam monftrat.

Porro. in. Sadoc. atque. David,. novi fa- & 1

cerdotii, novique. imperii Sacramenta teftatur.

Melachim,. id eft, tertius & quartus Regum liber,; a p..,

Salomone usque ad Jechoniam , & a Jeroboam filio Nabat III. &

usque ad Ofeam, qui du&us eft in Affyrios, regnum Juda & lV.

regnum defcribit Ifrael.. Si hiftoriam refpicias, verba fimpli-

Cia funt: fi in litteris fenfum latentem infpexeris, Ecclefize

paucitas', & haereticorum contra Ecclefiam bella narrantur.

Duodecim prophete in unius voluminis angufüa coarétati,

multo ahud, quam fonet in littera , preefigurant.

Oíea crebro nominat Ephraim, Samariam, Jofeph , Tezra-

Oféda.

hel, & uxorem fornicariam, & fornicationisfilios, & adulte-

ABabl. Sacr.

Tom. I,

[*

ram

XWIII

POREF AT.

ram cubiculo claufam mariti, multo tempore federe viduam ,

& füb veftelugubri vir, ad fe reditum praeftolari.

oel filius Phatuel defcribit terram duodecim tribuum,

OEÉG . ( r EU P

Jocl.

eruca, brucho, locufta, rubigine vaftante confumtam, &

poft everfionem prioris populi, effufum iri Spiritum fan&tum

fuper fervos Dei, &ancillas, id eft, fuper centum viginti

credentium nomina, & effufum iri in coenaculo Sion.

Qui

A.2

centum viginti, ab uno usque ad quindecim paulatim, & per

incrementa furgentes, quindecim graduum numerum effi-

ciunt, qui in pfalterio myfüce continentur.

Amos,

Amos paftor & ruíticus, & ruborum mora diftringens ,

paucis verbis explicari non poteft.

Quis enim digne expri-

mat tria aut quatuor fcelera Damafci, & Gazee, & Tyri, &

Idumas , & filiorum Ammon & Moab,

& in feptimo &

in o&tavo gradu Judae & Ifrael ? Hic loquitur ad vaccas pin-

gues, quae funt in Samariae monte, & ruituram majorem mi-

noremque teftatur.

Ipfe cernit fi&torem locuftee , & ftantem

Dominum fuper murum litum vel adamantinum , & uncinum

pomorum, attrahentem fupplicia peccatoribus , & famem in

terram , non famem panis, nec fitim aquae,' fed audiendi

verbum Dei.

Abd

Abdias, qui interpretatur fervus Dei, pertonat contra

Edom, fanguineum terrenumque hominem: Fratris quoque

Jacob femper semulum, hafta percutit fpirituali.

jonas.

Jonas, columba pulcherrima , naufragio fuo paffionem

Domini praefigurans, mundum ad poenitentiam revocat, &

fuüb nomine Ninive, Gentibus íalutem nuntiat.

Mlich.

Michaeas de Moratthi cohaeres Chriftij vaftationem an-

nunciat filiae latronis, & obfidionem ponit contra eam; quia

maxillam percufferit judicis Ifrael.

*Nah.

Nahum confolator orbis icrepat civitatem fanguinum, &

poft everfionem illius loquitur: Ecce fuper montes pedes

evangelizantis, & annunciantis pacem.

&Tabac

Habacuc lu&tator fortis & rigidus, ftat fuper cuftodiam

fuam, & figit gradum fuper munitionem, ut Chriftum in cru-

ce contempletur, & dicat: Operuit coelos gloria e'us, & lau-

dis ejius plena eft terra. Splendor ejus ut lux erit, cornua

in manibus ejus: ibi abfcondita eft fortitado ejus.

Soph.

Sophonias fpeculator & arcanorum Dei cognitor , audit

clamo-

POR EFA T I.O.

AIX

clamorem aPorta pifcium, & ejulatum a Secunda, & contri-

s

tionem a collibus.

Indicit quoque ululatum habitatoribus Pi-

la, quia conticuit omnis populus Chanaan, difperierunt uni.

i

verfi, qui involuti erant argento.

88

Aggsus feftivus & lsetus, qui feminavit in lachrymis, ut

ff

in gaudio meteret; deftructum templum seedificat, Deumque

nti

Patrem inducit loquentem: Adhuc unum modicum , & ego

d

)ui

commovebo coelum , & terram, & mare, & aridam, & mo-

T

vebo omnes gentes, & veniet defideratus cun&tis gentibus.

Zacharias memor Domini fui, mulüplex in prophetia ,

efüum vefübus fordidis indutum, & lapidem oculorum feptem,

candelabrumque aureum cum totidem lucernis quot oculis ,

duas quoque olivas a finifris lampadis cernit & dextris: ut

poftequos nigros, rufos, albos, & varios, & diffipatas qua-

drigas ex Ephraim , & equum de Jerufalem , pauperem regem

h

vaticinetur, & praedicet fedentem fuper pullum filium afi-

ns fubjugalis.

Malachias aperte, & in fine omnium prophetarum , de ab-

Mala-

;

chias.

je&ione Iífrael, & vocatione Gentium: non eft mihi, ait,

voluntas in vobis, dicit Dominus exercituum, & munusnon

fufcipiam de manu veftra. Ab ortu enim folis usque ad oc-

cafuüum, magnum eft nomen meum in Gentibus, & in omni

loco facrificatur, & offertur nomini meo oblatio munda.

líaiam, Jeremiam, Ezechielem , & Danielem quis poteftIfaias.

vel intelligere, vel exponere? Quoru

m primus non propheï

:

tiam mihi videtur texere, fed Evargelium.

Secundus virgam nuceam, & ollam fucceníam a facie Jerem.

*

aquilonis, . & pardum fpoliatum fuis coloribus, & quadru-

plex diver(is metris ne&tit alphabetum.

*

Tertius principia & finem tantis habet obfcuritatibus in- Ezcckh

voluta, ut apud Hebreeos iftze partes cum exordio Genefeos

ante annos triginta non legantur.

Quartus vero, qui & extremus inter quatuor pfophetas., Dan:

temporum conícius, & totius mundi o lapidem praci-

fum de monte fine manibus, & regna omnia fubvertentem ,

claro fermone pronunciat.

H

David Simonides nofter, Pindarus, & Alcseus, Flac-David

cus quoque, Catullus atque Serenus, Chriftum lyra perfo-

nat, & in decachordo pfalterio ab inferis excitat refurgentem.

€2

Salo-

XX

DCR E P X ÉB

z

Prov.,

- 'Salomon pacificus '& anmabilis Domini , :mores :córtigit.,

Eccle- naturam docet, .Ecclefiam jungit &.Chriftum, .fanttarumque

fi:ftes. nuptiarum dulce canit epithalamium:

C:ntic

Etth.

Efther in Ecclefize :typo , :populum liberat de'periculo';

/«& interfecto Aman.,:qui interpretatur iniquitas , ;partes:con-

wivii, &:diem:celebrem :mittit in ;pofteros.

Paral.

"PParalipomenon liber, ideft, "Teftamenti-veterls brrronsg.,

tantus.ac talis eft,:ut absque.illo .fi quis :fcientiam :Scriptu-

tarum fibi :voluerit arrogare, feipfum irrideat. ; Per fingula

quippe :nomina, :junGurasque verborum, :& praetermiffze in

«Regum libris tanguntur 'hiftorize, :& innumerabiles :explican-

tur Evangelii quseftiones.

Esdr.

"Esdras & Nehemias, :adjutor videlicet, «&:confolator:a

Nehe. Domino , in unum volumen coar&tantur, inftauranttemplum,

muros extruunt.civitatiss omnisque illa:turba :populi redeun-

tis in patriam, & defcriptio facerdotum, Levitarum , Iraelis,

profelytorum,ac per fingulas familias murorum :ac 'turrium

-opera diverfa, :aliud in cortice praeferunt, 'aliud retnent in

medulla, :Cernis me Scripturarum :amore'raptum , 'exceffiffe

Pt modum :epiftola., /& tamen :non impleffe, :quod volui,

1I8.

ANudivimus :tantum., :quid :noffe.,

«quid :cupere :debea-

mus,ut & nos-quoque poífimus dicere: .Concupivit.anima

Ceterum

mea defiderare juftificationes tuas in omni temporc.

illud Socraticum'impletur.in:nobis:

neício.

ïHoc;:tamum ifcio, «quod

"langam & novum breviter ?Teftamentum.

Miatt.

Mattheeus , "Marcus, '"Lucas, :& Joannes, :quadriga Domi-

Marc. nj, & verum *Cherubim, :quod interpretatur fcienti» multi-

l cas

J

*

tudo, per:totum.corpus oculatifunt, fcinullae emicant, dif.

Ezech, Cürrunt :

fulgura,'pedes habentrectos, & in fublime tenden-

I.

.Xtes,'terga .pennata & ubique volitantia, 'tenent fe mutuo ,

fibique perplexi funt, & quafi tota in rota volvuntur, &per-

Paulus

unt.quocumque 'eos flatus Spiritus fantti perduxerit.

'Paulus Apoftolus ad feotem fcribit Ecclefias: o&tava enim

Apo-

'Timotheum

ftolus

, ad Hebrzeos a plerisque extra numerum ponitur.

inftruit ac Titum, : & Philemonem pro fugitivo famulo depre-

Aftus CXLUT.

Super quo :melius-tacere puto, quam pauca (cribere,

Apoft.

A&Gus Apoftolorum nudam quidem fonare videntur hifto.

Col.

noverimus

riam, & naícentis Ecclefice inil'antiam texere? fedfi

A 4

fcripto-

PR EFAT

[ 0.

XX

i

feriptorem eorum'Lucam efle medicum, cujus laus eftin Evan-

[

gelio, animadvertemus pariter, omnia verba animse languen-

tis effe medicinam.

;

Tacobus, Petrus; Toannes, Judas , feptem Epiftolas edi- Jace-

derünt, tam myflicas, quam fuccin&tas , & breves pariter

üs.

Perrue

ac longas: :;breves in vcrbis, longas in fententiis: ut rarus

Joan-

fit qui non earum le&tione ccecutiat.

«

Judas.

Apocalypfis Joannis tot '^habet Sacramenta, quot verba.

"

"Parum dixi,.& pro.merito voluminis laus omnis inferior eft.

In verbis fingulis multiplices latent intelligentiae.

Oro te,

frater.chariffime, inter hzec vivere, ifta meditari, nihil aliud

nolfe, nihil quxerere. :Nonne tibi videtur jam hic in terris

regni cceleftis habitaculum. ; Nolo offendaris in Scripturis fan-

J

&is fimplicitate, & quafi vilitate verborum , :quse vel vitio in-

'terpretum., :'vel de.induftria fic prolata fünt, ut rufticam con-

:cionem facilius inftruerent, & in una eademque fententia ali-

:ter do&us, :aliter audiret indottus.

Non fum tam petulans

.& hebes,:ut hzec ye noffe pollicear, & eorum fru&us cape-

ä

"re ,:quorum radices in.ccelo fixee funt: fed velle fateor.

Se-

'denti me prazefero ,. -magiftrum renuens; «comitem fpondeo.

':Petenti datur, pulfantizaperitur, quaerens invenit. "Difcamus

"in terris , «quorum fcientia nobis perfeveret in 'coelo.

Obvils

te manibus excipiam, & (utinepte aliquid. :ac de Hermagoree

|

"tumiditate -effutiam ) :quidquid :quaefieris , :tecum fcire cona-

bor. Habes-hic amantiffimum tui fratrem Eufebium , «qui lit- Mae,

terarum tuarum :mihi :gratiam "duplicavit, -referens ;honefta- 7

4UCs

tem morum tuorum. :«contemtum facuh , fidem amicitiae,

v

amorem Chrifti. Nam prudentiam ,'& eloquii venuftatem etiam

absque illo ipfa epiftola praeferebat. -Feftina , iquaefo te, & vrrr.

hserentis in falo naviculae funem magis preecide, quam folve. Prov.

Nemo renunciaturus f2eculo bene poteft vendere, qus&e con- 7-

temfit, ut venderet. *Quidquid in fumtus de tuo tuleris ,

pro lucro computa.

Antiquum di&tum eft: Avaro tam deeft

quod habet, quam quod non habet. (Credenti totus mundus

divitiarum eft : infidelis autem etiam obolo indiget. Sic viva- 4 Cor,

mus, tamquam nihil habentes, & omnia. poffidentes. Vi&tus 6.

& veftitus divitiae Chriftanorum funt.

$1 habes in poteftate

rem tuam , vende: fi non habes, projice.

'Tollenti tunicam w

& pallium relinquendum eft. Scilicet nifi tu, femper recra- s.

[

s

ftinans,

Xxitf

PR EF

A T

E

fünans, & diem de dietrahens, caute & pedetentim tuas pof.

feffiunculas vendideris , non habet Chriftus , unde alat pau-

f

f

iMatt. peres fuos. '"Totum Deo dedit, qui feipfum obtulit.

Apo-

f

ftoli navem tantum , & retia reliquerunt.

Vidua duo zera mi-

f

fitin gazophylacium, & preefertur Croefi divitiis. . Facile con-

b

ÉG temnit omnia, qui fe femper cogitat effe moriturum.

XI.

i

P RAa

S-AN C-TI

H 1EXO N YSM 1

PRESBYTERI

IN PENTATEUCHUM MOYSIS

AD D E

S

|L D ER IU M

Dan.

$.

Eüderii mei defideratas accepi epiftolas, qui quodam

preefagio futurorum , cum Daniele fortitus eft nomen,

gï

D

obfecrantis , ut translatum in latinam linguam de He-

braeo fermone Pentateuchum , noftrorum auribus traderem.

Periculofum opus certe, & obtre&tatorum meorum latratibus

patens: qui me afferunt in Septuaginta interpretum fugillatio-

nem nova pro veteribus cudere , ita ingenium quafi vinum

probantes: cum ego fzepiffime teftatus fim , me pro virili por-

tione in tabernaculo Dei offerre, quae poífim , nec opes alte-

ä

Exod. rius aliorum paupertate foedari.

Quod ut auderem, Origenis

25

me ftudium provocavit, qui editioni antiquae translationem

'Theodotionis mifcuit , afterifco & obeio opus omne diftin-

guens: dum, aut elucefcere facit, quse minus ante fuerant,

aut fuperflua quaeque jugulat & confodit ) maxime , qu&

Evangeliftarum & Apoftolorum auttoritas promulgavit.

In

quibus multa de veteri teftamento legimus , quae in noftris

codicibus non habentur: ut eft illud, Ex Aigypto vocavi fi-

lum meum: &, Quoniam Nazarsus vocabitur: &, Videbunt

in quem compunxerunt: &, Flumina de ventre ejus fluent

aquae vivae: &, Quse nec oculos vidit, nec auris audivit, nec

in cor hominis aícenderunt, quse preeparavit Deus diligen-

tibus fe, & multa alia, qusae proprium eor«yu« defiderant.

Interrogemus ergo eos , ubi haec fcripta fint, & cum dicere

non

PE-E P K.T

I:0.

XXIUE

f

zon potuerint, de libris Hebraicis proferamus. Primum te-Ofee

ll

fiimonium eft in Ofea, fecundum in Ifaia, tertium in Zacha.qo;.

ria, quartum in Proverbiis, quintum seque in Ifaia. Quod .

multi ignorantes apocryphorum deliramenta feCtantur : & Hi- Zack.

beras naenias libris authenticis praeferunt. Caufas erroris non 12-

Prov.

eft meum exponere.

Judaei prudenris fa&tum dicunt effe con-

filio ; ne Ptolemseus unius Dei cultor, etiam apud Hebrzeos jüi,

duplicem divinitatem deprehenderet. Quod maxime idcirco 64.

faciebant, quia in Platonis dogma cadere videbatur.

Deni:

que ubicumque facratum aliquid Scriptura teftatur de Patre,

& Filio, & Spiritu fan&to , aut aliter interpretati funt, aut

omnino tacuerunt: ut & regi fatisfacerent, & arcanum fidei

non vulgarent. Et nefcio quis primus au&or feptuaginta cel-

luias Alexandrize mendacio fuo extruxerit : quibus divifi ea-

dem fcriptitarint: cum Ariftaeus ejusdem Ptolemsei ézeeaezigic,

i

& multo poft tempore Jofephus, nihil tale tulerint: fed in una

)

Bafilica congregatos , contuliffe fcribant, non prophetaffe.

Aliud eft enim vatem, aliud eft effe interpretem : ibi Spiritus

!

ventura prasedicit:-hic eruditio & verborum copia, ea, quse

5

intelligit, transfert. Nifi forte putandus eít Tullins, Oecu-

menicum- Xenophontis, & Platonis Prota

goram, & Demo-

fthenis pro Ctefiphonte orationem afflatus, rhetorico fpiritu

tranftuliffe. Autaliter de eisdem libris per Septuaginta inter-

pretes, aliter per Apoftolos Spiritus fant&tus teftimonia texuitz

$

ut quod illi tacuerunt , hi fcriptum effe mentiti finL Quid

igitur? damnamus veteres? Minime.

Sed poft priorum ftu.

dia, in domo Domini, quod poffumus, laboramus. li in-

terpretati funt dnte adventum Chrifti, & quod nefciebant ,

duois protulere fententiis: nos vero poít paffionem & re-

furre&tionem ejus, non tam prophetiam quam hiftoriam fcri-

bimus; aliter enim audita , aliter vifa narrantur; quod me-

ä

lius intelligimus, melius & proferimus.

Audiigitur, semule,

obtre&tator , aufculta : non damno non reprehendo Septua-

ginta: fed confidenter cunctis illis Apoftolos praefero. Per

iftorum os mihi Chriftus fonat, quos ante prophetas inter fpi-

ritalia charifmata pofitos lego : in quibus ultimum pene gra-

dum Interpretes tenent. Quid livore torqueris? quid impe-

ritorum animos contra me concitas? Sicubi in translatione tibi

bium ma-

videor errare , interroga Hebrseos , d;verfaru1n ur

giftros

e

XXi1V

POR E EM PI.O.

iftros confule.

Quod illi habent de Chriíto ,. tui codices nox

habent. Aliud eft, fi contra fe poftea ab Apoftolis ufurpata

tefimonia probaverunt, & emendatiora funt exemplaria La-

tina, quam Graeca, & Greca quam Hebraica. Verum haec

contrainvidos. Nunc te precor, Defideri chariffime, ut me,

quia tantum opus fubire fecifti,, & a Genefi exordium capere,

orationibus juves : quo poffim eodem fpiritu,

libri, in Latinum eos transferre fermonem..

quo fcripti funt

KEjusdem im ofuam prafatio.

^ Andem finito Pentateucho Moyfis, velut grandi foenore li-

"berati , ad Jefum filium Nave manum mittamus ; quem

Hebrai j j2 yus id eft Jofuam filium Nun, vocant: & ad

udicum librum , quem pv»vw appellant: ad Ruth quoque,

& Efther, quos eisdem nominibus efferunt. Monemusque le-

&orem , ut fylvam Hebraicorum nominum , & diftinttiones

er membra divifas, diligens fcriptor confervet : nc & nofter

labor, & illius ftudium pereat. Etin primis, quod fzepe te-

ftatus fum , fciat, me non in reprehenfionem veterum nova

cudere, ficut amici mei criminantur : fed pro virili parte of-

ferre linguce mesae hominibus (quos tamen noftra dele&tant )

ut pro Graecorum 'E£enM, quae & fumtu & labore maxi-

mo. indigent, editionem noftram habeant. Et ficubi in anti-

quorum voluminum le&ione dubitarint, hsec illis conferen-

tes, inveniant, quod requirunt : maxime cum apud Latinos

tot fint exemplaria , quot codices , & unusquisque pro arbi-

trio fuo vel addiderit, vel fubtraxerit, quod ei vifum eft, &

utique non poffit verum effe, quod diffonat. Unde ceflet

arcuato vulnere contra nos infurgere fcorpius , & fanttum

opus venenata carpere lingua, vel fufcipiens, fi placet, vel

contemnens , fi difplicet : memineritque illorum verfuum,

Os tuum abundavit malitia, & lingua tua: concinnabat dolos.

TPfal.

Sedens adverfus fratrem tuum loquebaris, & adveríus filium

49-

mátris tuae ponebas fcandalum : haec feciflüi, & tacui. Exfü-

maíti inique, quod ero tui fimilis: arguam te, & ftatuam con-

tra faciem tuam.

Quae enim audientis vel legentis utilitas

eft, no$ laborando füdare, &alios detrahendo labora e ? do-

anos

lere Judaeos, quqd »calumni"andi eis, & irridendi Chrifü

fit

&

POR GX

E*X

T

I O.

XXV

Ott

fit ablata occafio, & Ecclefisee homines id defpicere, imo la-

ita

43-

cerare, unde adverfarii torqueantur? Quod fi vetus eis tan-

tum interpretatio placet , quae & mihi non difplicet, & nihil

x

extra reciplendum putant; cur ea, quse fub afterifcis , &

16.,

Obelis vel addita, vel amputata, legunt, & negligunt ? Qua-

6

re Danielem juxta 'Theodotionis translationem Ecclefice fufce-

Int

perunt? Cur Origenem mirantur , & KEufcbium Pamphili,

cunctas editiones fimiliter differentes? Aut quze fuit ftultitia,

poftquam vera dixerint, proferre , quae falfa funt? Unde

autem in novo Teftamento probare poterunt aífumta 'T'efti-

monia, quae in libris veteribus non habentur ? Hsec dicimus,

]

ne omnino calumniantibus tacere videamur.

Caeterum poft

n

fan&tee Paulae dormitionem, cujus vita virtutis exemplum ett,

a

& hos libros quos Euftochio virgini Chrifti negare non potui,

6

decrevimus , dum fpiritus hos regit artus, prophetarum ex-

[

planationi incumbere , & omiflum jamdiu opus ,. quafi quo-

[

dam poftliminio, repetere: praefertim cum & admirabilis,

V

San&usque vir Pammachius, hoc idem litteris flagitet ; & nos

(s

ad patriam fefünantes , mortiferos Sirenarum cantus furda

Va

debeamus aure tranfire.

Y

Praefationem ejusdem fan&i Hieronymi in libros Regum fupra

)

X

reperies, ideo in principio pofitam , quod librorum ía-

ü

crorum ordinem contineat,

Inícribitur autem , Pro-

logus galeatus.

Ti

0$

D

Ejusdem . in lz'brumk Paralipomenon prafatio.

[j

Septuaginta interpretum , pura, & ut ab eis in Graecum

m

SI

verfa eft, editio permaneret, (uperflue me, Chromati

e

epifcoporum fanttiffime , atque do&tiffime , impelleres, ut

Hebraea tibi volumina Latino fermone transferrem.

Quod

»»

»

enim femel aures hominum occupaverat , &. nafcentis Eccle-

fiae roboraverat fidem, juftum erat etiam noftro filentio com-

probari.

Ü

Nunc vero cum pro varietate regionum divería fe-

rantur exemplaria, & germana illa, antiquaque translatio cor-

M

rupta fit, atque violata, noftri arbitrii putas, aut e pluribus

judicare, quid verum fit, aut novum opus in veteri opere cu-

0s

dere, illudentibusque Judaeis, cornicum, ut dicitur, oculos

Bibl. Sacr. Torn ,

con-

XXxVvl

P R

AF

A

q IT 9.

configere. 'Alexandria, & /Egyptus in Septuaginta fuis Hefy-

chium laudat auCtorem.

Conftantinopolis usque Antiochiam

Luciani martyris exemplaria probat

Medis inter has pro-

vincize Paleeftinos codices legunt ,. quos ab Origene elabora-

tos Eufebius, & Pamphilus vulgaverunt: totusque orbis hac

Et certe Origenes non

inter fe trifaria varietate compugnat.

PU E n RRE -

folum exemplaria compofuit quatuor editionum e regione fin-

gulà verba defcribens, ut unus diflentiens, ftatim ceeteris in-

ter fe confentientibus arguatur : fed, quod majoris audacise

eft, ineditione Septuaginta Theodotionis editionem mifcuit,

afterifcis defienans,.-quae minus fuerant, & virgulis qucee ex

fuperfluo videbantur appofita.

Si igitur aliis licuit non tene-

16, quod. femel fnfceperent: & poft Septuseinta cellulas ,

quae vulgo fine au&ore ja&tantur, finguls cellulas aneruere;

hocque in ecclefiis legitur; quod Septuaginta nefcierunt : cur

me.non fufcipiant Latini mei, qui inviolata editione veieri ita

novam condidi, ut laborem meum Hebreeis, & quod his ma-

jus.eft,. Apoftolis auctoribus comprobem ? Scripfi nuper li-

brum de optimo genere interpretandi, oftendens illa de Evan-

a-

Matt

gelio, Ex JEgypto vocavi filium meum: & Quoniam Naz

2.

rzeus vocabitur; & Videbunt, in quem compunxerunt : &

]oan

illud Apoftoli , 'Qnae oculus non vidit, nec auris audivit, nec

16

in cor hominis afcenderunt., quse prszeparavit Deus diligen-

1 Cor.

tibus illum : caeteraque his fimilia, in Hebrseorum libris in-

veniri. Certe Apoftoli, & Evangeliftae , Septuaginta inter-

pretes noverant: & unde eis hzec, quse in Septuaginta inter-

pretibus non habentur ? Chriftus Domi:us nofter utriusque

'Teftamenti conditor in Evangelio fecundum Toannem , Qui

Joan.

Lsl

/*

credit, inquit; in me, ficut dicit Scriptura, flumina de ven-

tre ejus fluent aquee vivae. Utique fcriptum eft , quod Sal-

vator fcriptum eífe teftatur.

Ubi fcriptum eft? Septuaginta

Ad Hebrzos igitur

non habent: apocrypha neícit Ecclefia.

revertendum eft, ünde & Dominus loquitur, & difcipuli ex-

empla,prcefomunt; Heec pace veterum loquor, & ootrecta.

toribusméis.tantum refpondeo ,. qui canino dente me rodunt,

in publico-detrahentes, & legentes in angulis, iidem & accu-

fatores, & defenfores, cum in aliis probent - quod in me re-

21

probant.:: quafi virtus , & vitium non in rebus fit , fed cum

auctore mutetur.

Caeterum. memini , editionem Septüaginta

trans-

—————

m

POR E o* A OT

I

O.

xXxYtt

trahsïaforum, olim de Graeco emeridatam tribuifie me noftris:

nec inimicum debere exiftimari eorum, quos in conventu fra-

trum femper ediffero.

Et quod nunc p »2m, ideft, Ver-

l-

ba dierum , interpretatus fum : idcirco feci, ut inextricabiles

moras, & fylvam nominum, quze fcriptorum confufa funt vi-

tio, fenfuumque barbariem, apertius & per verfuum cola di-

gererem , mihimetipfi , & meis juxta Ifmeniam, canens, fi au-

res furdae funt ceeterorum.

ä

4d Domniouem , & Rogatiamm , im eumdem

Vpræfatia

gusdem.

5

Uomodo Græcorumþhiüorias, maeis intelligunt, qui Athe-

(3

nas viderint ; & tertium Virgilii librum , qui a Troade

T

per Leucaten, & Acroceraunia ad Siciliam, & 1nde ad oftia

tl

Tiberis navigaverint ita fanCtam Scripturam lucidius intuebi.

d.

tur, qui Judzeam oculis contemplatus fitj & antiquarum ur-

l

bium memorias, locorumque, vel eadem vocabula, vel mu:

le

tata cognoverit.

Unde & nobis curz&e fuit, cum eruditiffimis

Hebraorum hunc laborem fubire; ut circumiremus provin-

Y

ciam, quam univerfze Chrifti Ecclefize fonant.

Fateor enim,

M

ml Domnion , & Ro

gatiane chariffimi, numquam me in divinis

voluminibus propris viribus credidiffe, nec habuiffe opinio-

Id

nem meam, fed ea etiam, de quibus fcire me arbitrabar, in-

terrogare me folitum, quanto magis de his, fuper quibus an-

[«

ceps eram? Denique cum a me nuper litteris flagitaffetis, ut

Id

vobis librum Paralipomenon Latino fermone transferrem, de

Jl

'Tiberiade quemdam legis Do&orem, qui apud Hebrzeos ad-

)*

mirationi habebatur, affumíi: & contuli cum eo a vertice,

ut ajunt, usque ad extremum unguem : & fic confirmatus ,

f

aufus fum facere, quod jubebatis.

Libere enim vobis loquor,

itain Greecis, & Latinis codicibus hic nominum liber vitiofus

I

eft, ut non tam Hebrzea, quam Barbara quaedam, & Sarma-

tica nomina Conje&a arbitrandum fit. Nec hoc Septuaginta in-

terpretibus, qui Spiritu fanéto pleni;

€a, quee vera fuerunt,

)

l-

tranftulerant, fed fcriptorum culpae adícribendum , dum de

emendatis inemendata fcriptitant: & fzepe tria nomina, fub-

D«

T

traétis e medio fyllabis, in unum vocabulum cogunt, vel e

(

regione unum nomen , propter latitudinem fuam, in duo, vel

2

tria

—

PREFATIO

XxXEXVil

f

tria vocabula dividunt.

Sed & ipfz appellationes., non ho.

?

mihes,

ut plerique exiftimant, fed urbes, & regiones,

& fal-

li

tus, & provincias fonent ,

& oblique fub interpretatione , &

dam narrantur

hiftoride : de quibus in Re-

figura eorum, qua&e

gum libro dicitur,

Nonne ecce hzec fcripta funt in libro ver-

borum dierum regum

Juda? Quse utique in noftris codicibus

non habentur. Hocpr

imum fciendum , quod apud Hebraeos,

liber Paralipomenon, unus fit, & apud illos vocatus »»»m p'p,

ä

id eft,

Verba dierum : qui propter magnitudinem apud nos

divifus eft, quod nonnulli etiam in Bruto,

Ciceronis dialogo,

fecent, cum u

nus a fuo aucto-

faciunt, ut eum in tres partes

re fit editus.

Deinde etiam il

ud attendendum, quod frequen-

fed rerum, ut dixi, fi-

ter nomina, non vocabula hominum ,

gnificantias fonant. .A

d extremum quo

;

d omnis eruditio Scri-

& hiftorize, quae vel praetermit-

ptu

rarum in hoc continetur ,

fze funt in fuis locis,

vel perftrictee leviter,

hic per quaedam

Orationum itaque veftra-

verborum compendia explicentur.

rum adjutus auxilio, mifi librum benev

olis placiturum, tamen

Optima enim quaeque,

invidis difpliciturum effe non ambigo.

ï

ut ait Plinius , malunt condemnere plerique

, quam diícere.

ne voluerit aliquid reprehendere ;

Si quis in hac interpretatio

interroget Hebraeos, fuam c

onícientiam recolat, vidcat ordi-

& tunc noftro labori, fi potuerit;

nem, textumque fermonis,

detrahat. Ubicumque ergo afte

rifcos, id eft, ftellas radiare

in hoc volumine videritis : ibi

íciatis de Hebrseo additum

quod in Latinis codicibus non ha

betur. Ubi vero obelus,trans-

, illic fignatur, quid Septua-

vería fcilicet virga praepofita eft

ginta interpretes addiderint,

vel ob

decoris gratian, vel ob

licet in Hebrads voluminibus

Spiritus fanéti au&toritatem ,

non legatur.

Ejusdem ad Domnionem , €? Rogatianum in Eldram, €&? Nebe-

miam prafatio.

'Trum difficilius fit, facere, quod pofcitis. an negare, nec-

dum ftatui, nam neque vobis aliquid imperantibus abnue-

re fententize eft, & magnitudo oneris impofiti ita cervic

es pre-

Acce-

mit, ut ante fub fafce ruendu

m fit, quam levandum.

quod fcribimus ,

Qunt ad hoc invidorum ftudia , qui omne ,

repre-

PoRUEAF OAT OO

XxXixX

reprehendendum putant : & interdum contra fe confcientia

]

repugnante, publice lacerant , quod occulte legunt, in tan-

tum, ut clamare compellar, & dicere: Domine, libera ani.

Pfal.

e.

mam meam alabiisiniquis , & a lingua dolofa.

'Terdüus an-

1Ig.

xl'.

nus eft, quod femper fcribitis, atque refcribitis , ut Eídrze li-

Is

brum, & Efther vobis de Hebraeo transferam : quafi non ha-

$.

beatis Grseeca & Latina volumina : aut quidquid illud eft,

D

quod a nobis xertitur ,

non ftatim ab omnibus confpuendum

08

fit. Fruftra autem , ut ait quidam , niti, neque aliud fati-

0

gando nifi odium quaerere, extremze dementice eft.

ltaque

obíccro vos, mi Domnion , & Rogatiane chariffimi , ut pri-

vata le&ione contenti, libros non efferatis in publicum, nec

[

faftidiofis cibos ingeratis, vitetisque eorum fupercilium , qui

judicare tantum de aliis, & ipfe facere nihil noverunt. Si qui

l

autem fratrum funt, quibus noftra non diífplicent, his tribua-

n

tis exemplar : admonentes ut Hebraea nomina, quorum gran-

d-

dis in hoc volumine copia eft, diftin&e. & per intervalla tran-

1

Ícribant. Nihil enim proderit emendaffe librum , nifi emen-

datio librariorum diligentia confervetur. Nec quemquam mo-

el

veat, quod unus a nobis liber editus eft: nec apocryphorum

tertii , & quarti fomniis dele&ctetur , quia & apud Hebrseos

j

Eídre , Nehemiszque fermones in unum volumen coar&tan-

b

tur, & quae non habentur apud illos, nec de viginti quatuor

fenibus funt, procul abjicienda. Si quis autem Septuaginta

vobis oppofuerit interpretes, quorum exemplaria varietas ipfa

lacerata, & invería demonftrat ; nec poteft utique verum af-

feri quod diverfum eft ; mittite eum ad Evangelia : in quibus

multa ponuntur quafi de Veteri teflamento, quae apud Septua-

5

ginta interpretes non habentur, velutillud ; quoniam Naza-

r&eus vocabitur : &, Fx f£gypto vocavi filium meum : &, Vi-

debunt, in quem compunxerunt : multaque alia, quze latiori

operi refervamus: & qu&rite ab eo, ubi fcripta fint. Cumque

proferre non potuerit, vos legite de his exemplaribus, quae

nüper a nobis edita, maledicorum quotidie linguis confodiun-

tür.

Sed ut ad compendium veniam , certe quod illaturus

fum, sequiffimum eft. Edidi aliquid , quod non habetur in

Gr&eco, aut aliter habetur, quam a me verfum eft? Quid in-

terpretem laniant? interrogent Hebraeos, & ipfis auCtoribus ,

translationi meae vel arrogent ,

Porro

: vel derogent fidem.

3

aliud

xXXX

P K UESFE

AE I D.

aliud eft, fi claufis, quod dicitur, oculis mihi volunt male-

dicere & non imitantur Graecorum ftudium , ac benevolen-

tiam, qui poft Septuaginta translatores, jam Chrifti Evangelio

corufcante, [udeeos, & Hebionitas legis veteris interpretes ,

g

Aquilam videlicet , & Symmachum , & Theodotionem , &

curiofe legunt, & per Origenis laborem in hexaplis, Ecclefiis

dedicarunt.

Quanto magis Latini grati effe deberent , quod

exultantem cernerent Graeciam a fe aliquid mutuari? Primum

enim magnorum. fumtuum eft, & infinitee difficultatis, exem-

plaria poffe haberi omnia: deinde etiam qui habuerint, & He-

brsei fermonis ignari funt, magis errabunt , ignorantes, quis

e multis verius dixerit.

Quod etiam fapientiffimo cuidam nu-

ä

per apud Graecos accidit , ut interdum Scripturze fenfum re-

linquens, uniuscujusque interpretis fequeretur errorem. Nos

|

autem , qui Hebra linguae faltem parvam habemus fcien-

[

tiam, & Latinus nobis utcumque fermo non deeft, & de aliis

magis poffumus judicare, & ea; quae ipfi intelligimus, in no-

ftra lingua promere.

Itaque licet hydra fibilet, vi&torque Si

non incendia ja&et : nunquam meum, juvante Chrifto, filebit

eloquium : etiam pra&cifa lingua balbutiet.

Legant, qui vo-

]lunt: qui nolunt abjiciant.

Evenülent apices , litteras ca-

umnientur : magis veftra charitate provocabor ad ftudium,

quam illorum detra&tione, & odio deterrebor.

i, al t OPRRUCUHEIE E C u " H InEOA 2 R

Ejusdem ad Chromatium , & Eliodwum i Tobiam pra-

fütio.

Irari non defino exa&tionis veftrae inítantiam : exigitis e-

À

nim, ut librum Chaldeo fermone confcriptum, ad La-

tinum ftylum traham ; librum utique Tobiz , quem Hebreei

de catalogo divinarum fcripturarum íecantes , his, quse ha.

giographa meimorant, manciparunt. F'eci fatis defiderio ve-

ftro, non tamen meo ftudio.

Arguunt & nos Hebreorum

fudia: & imputant nobis contra füuum canonem Latinis au-

ribus ifta transferre.

Sed melius efle judicans Pharifzeorum

i d- o a LL AT EL U B E E. m

difplicere judicio ; & Epifcoporum juffionibus defervire, in-

füti ut potui.

Et quia vicina eft Chaldéeorum lingua fermoni

Heobraico; utriusque linguse peritiffimum loquacem reperiens,

unius diei laborem arripui: & quiquid illi mihi Hebraicis ver-

bis

PR]EFA.TI*'O.

XxxXt

le.

bis expreffit, hoc ego accito notario, fermonibus Latinis ex-

pofui., Orationibus veflris merced

lio

em hujus operis compen-

fabo, cum g:atum vobis didicero,

ls)

me, quod jubere eftis di-

gnatij compleffe.

jis

od

Ejusdem. prafatio in librum. 9uditb.

im

E Ed Mabrasós Mier Judith inter ha

giographa 1eg1"turx: cu-

je

jus au&toritas ad roboranoa illa "

qu& in contentionem

veniunt, minus idonea judicatur.

JIS

Chaldao tamen fermone

u

conícr ptus, inter hi

01125 computatur. Se

d quia hunc librum

fynodus Nicsena in numero fanftarum Sc

e

ripturarum legitur

05

computaffe, acquievi poftulationi veftrze

, imo exa&tioni ; &

fepofitis occupationibus , q

jl

uibus vehementer ar&tabar , huic

unam lucubratiunculam dedi , magis fenfüm e fenfu

J

ex verbo verbum transferens.

, quam

0

Multorum codicum varietatem

vitiofiilimam amputavi: íola e

3, qua intell

Si

igentia integra in

jit

v.ruis Chaldaeis invenire potui , Latinis ex

preffi.

Accipite

Judith viduam, caftitatis exemplum, & triu

-

mphali laude per-

petuis eam praeconiis declarate.

Hanc enim non folum foemi-

nis, fed & viris imitabilem dedit,

qui caftitatis ejus remune-

,

rator, virtutem ci talem tribuit, u

t invi&tum omnibus homi-

nibus vinceret, & intuperabilem fu

peraret,

DEjusdem in librum Eflber præfaz*io./

Ibrum Efther va:iis translatoribus conftat effe vitiatum ?

quem ego de archivis He

L2

breorum revelans , verbum e

verbo expretfius tranftuli.

Quem librum editio vulgata , la.

l

ciniofis hinc inde v

erborum finibus trahit j add

ens ea , quae

b

ex tempore dici poterant, & audiri,

ficut folitum eft fchola-

ribus difciplinis ,. fumto theimate , excogitare quibus verbis

fl

uti potuit, qui injuriam paffus eft,

Ü«

vel quiinjuriam fecit. Vos

autem , o Paula , & Euftochium, quoniam & bibliothecas He.

f

breeorum ftuduift;s intrare , & interpretum certamina com-

In

probaftis, tenente

s Etther Hebraicum librum, per fingula ver-

j

bà noftram transl

ationem afpicite; ut poffitis agnoícere me

nihil e

tiam augmentafle addendo,

r

fed fideli teftimonio fimpli-

citer ficut in Hebrao habetur, h

iftoriam Hebraicam Latinae

linguae

XXXIÍ

POR OnePaia EC d.

linguae' tradidiffe. — Nec affe&tamus laudes hominum , nec vi-

Ü

tuperationes expavefcimus. Deo enim placere curantes, mi-

fh

nas hominum penitus non timemus : quoniam Deus diffipat

[

offa eorum , qui hominibus placere defiderant, & fecundum

l

Pfalm. Apoftolum, Qui ejusmodi funt,fervi Chriftie(fe non poffunt.

l

b

52

Rurfum, in libro Efther alphabetum ex Minio usque ad Teth

j

Gal. T.

litteram fecimus diverfis in locis, volentes fcilicet Septuagin-

f

ta interpretum ordinem per hoc infinuare ftudiofo letori.

f

Nos enim juxta morem, Hebraicum ordinem profequi etiam

"

3

in Septuaginta editione maluimus.

q

3l

Eju[dem in librum Sfob Prafatio.

f

Ogor per fingulos fcripturze divinae libros adverfaribmm

]

s

refpondere malediCtis, qui interpretationem meam, re-

f

prehenfionem Septuaginta interpretum criminantur: quafi

non & apud Graecos Aquila, Simmachus, & Theodotion, vel

verbum e verbo, vel íenfum e fenfu , vel ex utroque com-

-mixtum, & medie temperatum genus translationis expretfe-

rint; & omnia Veteris inftrumenti volumina Origenes obe-

lis, afterifcifque diftinxerit, quos vel additos, vel de Theo-

dotione fumtos, translation! antiquse inferuit, probans de-

fuiffe; quod additum eft. Diícant igitur obtreCtatores mei

recipere im toto, quod in partibus fufceperunt , aut inter-

pretationem meam cum afterifcis fuis radere.

Neque enim

fieri poteft, ut quos plura intermififfe fufceperint ) non eof-

dem etiam in quibufdam erraffe fateantur, praecipue in Job:

cuifi ea, quee fub afteriícis addita funt, fubtraxeris, pars

maxima detruncabitur, & hoc dumtaxat apud Graecos.

C

ä

terum apud Latinos, ante eam translationem, quam fub afte-

rfcis, &obelis nuper edidimus, feptingenti ferme , aut o&tin-

genti verfus deífunt ; ut decurtatus, & laceratus, corrofuf-

;ue liber, foeditatem fui publice legentibus praebeat.

Haec

autem translatio nullum de veteribus fequitur interpretem:

fed ex ipfo Hebraico, Arabicoque fermorne, & interdum Sy-

ro, nunc verba, nunc fenfus, nunc fimul uirumque refona-

bit.

Obliquus enim etiam apud Hebraeos totus liber fertur,

1 " yog

& lubricgs ; & quod Graci rhetores vocant , éexgqueri,

uim

POR

AR AC ISO:;

XXXI IZ

Vl

[l

-dum qui aliudloquitur, aliud agit: ut fi velis anguillam,, vel

X

murenulam ftriétis tenere-manibus, quanto fortius prefferis,

Itf

tanto citius elabitur. Memini me ob intelligentiam hujus vo-

i

luminis , Lyddzeum quemdam praeceptorem, qui apud He-

breeos primus haberi putabatur , non parvis redemiffe num-

t

l

mis: cujus do£trina an aliquid profecerim, nefcio: hoc unum

fcio, non potuiffe me interpretari, nifi quod ante intellexe-

nl

nj

ram., A principio itaque voluminis ufque ad verba Job

» Job.

apud Hebraeos proía oratio eft. Porro a verbis Job

; in qui- 5. 2.

bus ait, Pereat dies, in qua natus fum, & nox, in qua di-

Ctum eít, conceptus eft homo: ufque ad eum locum , ubi

ante finem voluminis fcriptum eft: 1dcirco i

píe me reprehen-

do, & ago poenitentiam in favilla, & cinere: hexametri ver-

ff

fus funt , daétylo, fpondeoque currentes, & propter linguze

idioma, crebro recipientes & alios pedes , non earumdem

ff

fyllabarum, fed eorumdem temporum. Interdum quoque rhyth-

d

mus ipfe dulcis , & tinnulus fertur numeris pedum folutis:

quod metrici magis quam fimplex leCtor intelligunt. A fu-

pradiéto autem verfu ufque ad finem libri, parvum comma

quod remanet, profa oratione contexitur.

Quod fi cui vide-

ge

tur incredulum, metra fcilicet effe apud Hebraeos, & in mo-

rem noftri Flacci, Greecique Pindari, & Alczei, &Sapphus,

2

vel Pfalterium , vel Lamentationes Jeremi&e, vel omnia fer-

me fcripturarum cántica comprehendi: legat Philonem , Jo-

fephum , Origenem, Cafarienfem Eufebium ; & eorum te-

fümonio me verum dicere comprobabit.

Audiant quapro-

f

)

pter canes mei, idcirco me in hoc volumine laboraífe,non ut

I$

interpretationem antiquam reprehenderem , fed ut ea, quae

in ila aut obícura funt, aut omiffa , aut certe fcriptorum vi-

tio depravata , manifefliora nofilra interpretatione fierent:

ut qui Hebraeorum fermonem ex parte didicimus ,. & in

i

Latino paene ab ipfiscunabulis inter grammaticos & rhetores

& philofophos detriti fumus. Quod fi apud Graecos, poft

C

Septuaginta editionem, jam Chrifli Evangelio corufcante ,

Judaus Aquila , & Symmachus, ac 'Theodotio Judaizantes

ä

haeretici, funt recepti, qui multa myfteria Salvatoris fübdo-

la interpretatione celarunt ; & tamen in /£axicx; habentur apud

7

Ecclefias, & explanantur ab ecclefiafticis viris: quando ma-

gis ego Chrifianus, & de parentibus Chriflianis natus , &

e

vexil-

Bi&f. Sacr, Tom. 1.

L

XxxiV

DCR .E FCA T IO0

ful

"exillum crucis in mea fronte portans, cujus ftudium fuit

&

omiffa repetere, depravata ccrrigere, & facrimenta Eccle-

füf

fia puro & fideli aperire fermone ; vel a faftidiofis , vel a

1€

DX

malignis le&oribus non debeo reprobari? Habeant , qui vo-

TU

lunt, veteres libros, vel in membranis purpureis auro, ar-

gentoque defcriptos, vel uncialibus , ut vulgo ajunt, litteris

onera magis exarata, quam codices: dummodo mihi , meif-

J

que permittant pauperes habere fchedulas, & non tam pulch-

fos codices, quam emendatos.

Utraqueautem editio , &Se-

ptuaginta juxta Graecos , & mea juxta Hebreeos , in Latinum

meo labore translata eft. Eligat unusquifque , quod vult,

& ftudiofum me magis , quam malevolum probet.

[U!

d

T

4llia ejufdem. Prafatio.

Y

l

aut fifcellam junco texerem , aut palmarum folia eompli-

[

SI

carem, ut in füdore vultus mei comederem panem, &

d

ventris opus folicita mente pertratctarem ; nullus morderet ,

b

nemo reprehenderet.

Nunc autem quia juxtafententiam Sal-

f

vatoris, volo operari cibum , qui non.perit, & antiquam

(

divinorum voluminum viam fentibus virgultifque purgares

)

error mihi geminus infligitur: corre&tor vitiorum falfarius

dicor, & errores non auferre , fed ferere.

'Tanta eft enim

«

vetuftatis confuetudo, ut etiam confeffa plerifque vitia pla.

l

eeant: dum mágis pulchros habere volunt codices, quam

(

emendatos.

Quapropter, o fratres dile&tiffimi , unicum no-

bilitatis & humilitatis exemplar, pro flabello, calathis, fpor-

tellifque, munufculis monachorum , fpiritalia haec, & man:

füra dona fuícipite; ac beatum Job, qui adhuc apud Lati-

nos jacebat in ftercore , & vermibus fcatebat errorum , in-

tegrum immaculatumque gaudete.

uomodo enim poftpro-

|

bationem, atque victoriam, duplicia

1

unt ei univerfía reddi-

ta: ita ego in lingua noftra, ut audatter loquar, feci eum

habere, quse amiferat. Igitur & vos, & unumquemque le-

Gorem folita praefatione commoneo, &in principiis librorum

eadem femper anne&tens, rogo, ut ubicumque praecedentes

virgulas videritis, íciatis ea, quae fubje&ta funt, in Hebrai-

pree

€is volwinibus non haberi Porro ubj ftellae imago

u

".

-

PRJEFAT;().

EXXXW

(uit

fulferit, ex Hebraeo in fermone noftro addita fünt ; nec non

e

& illa, qua& haberi videbantur, & itacorrupta erant, utfen-

|a

fum legentibus tollerent, orantibus vobis, magno labore cor-

V0*

rexi: magis utile quid ex otio meo ecclefiis Chrifti ventu-

at«

rum ratus, quam ex aliorum negotio.

if1

jf

Ejufdem in Pfalterium ,. quod [ecundum . Septuaginta. editionem

de

correxit , Prafatio.

X

lii

alterium Romze dudum pofitus emendarafn : & juxta fäptua-

lt

PS

ginta interpretes, licet curfim, magna tamen ex parte

correxeram. Quod quia rurfum videtis, o Paula, & Eufto-

chi, fcriptorum vitio depravatum , plufque antiquum erro-

rem, quam novam emendationem valere : me cogitis, ut

veluti quodam novali, fciffum jam arvum exerceam , & ob-

liquis fulcis renafcentes fpinas eradicem: zequum effe dicen-

li

tes, ut quod crebro male pullulat, crebrius füuccidatur. Un-

&

de confueta praefatione commoneo tam vos , quibus forte la-

xt,

bor ifte defudat, quam eos, qui exemplaria iítiufmodi habe-

1

re voluerint, ut, qus diligenter emendavi, cum cura &

diligentia tranfcribantur. Notet fibi unufquifque vel jacen-

Z

tem lineam , vel radiantia figna , ideftobelos, vel afterifcos.

i

Et ubicumque viderit virgulam praecedentem, ab ea ufque

ad duo pun&a , quae impreffimus, fciat in Septuaginta trans-

latoribus plus haberi. 'Ubi autem perfpexerit ftellze fimilitu-

dinem, de Hebraeis voluminibus additumjnoverit, eeque uf-

que ad duo pun&ta, juxta Theodotionis dumtaxat editionem,

[^

qui fimplicitate fermonis a Septuaginta interpretibus non dif-

D

cordat. Haec ergo & vobis, & ftudiofo cuique feciffe me

l*

Íiciens, non ambigo multos fore, qui vel invidia, vel fuper-

cilio malint contemnere videri preeclara , quam difcere : &

"

de turbulento magis rivo, quam de puriffimo fopte potare.

Eju/dem Prafatio in libros Salomonis.

a

Unga

tepiftola, quos jungit facerdotium, imo cha'rtka'non

$

J

divi

d

at 4 quos Chrifli neCtit amor.

Commentarios in

J

Ofeam, Amos, Zachariam, Malachiam, quos pofcitis, fcripfif-

em,

627

XXXVI

PR.E'FATIö.

f

fem ; fi licuiffet prae valetudine. 'Mittitis folatia fumtuum:

C0

notariosnoftros, & librarios fuftentatis, ut vobis potifmum

K

noftrum defudet ingenium.

Et ecce exlatere frequens tur-

j

ba diverfa pofcentium: quafi aut aequum fit, me, vobis efu-

&

rientibus, aliis laborare: autin ratione dati & accepti, cui-

ul

quam prseter vos, obnoxius fim.

taque longa zegrotatione.

In

fractus, ne penitus hoc anno reticerem, & apud vos mutus

1is

e(fem , tridui opus nomini veftro coníecravi, interpre:atio-

nem videlicet trium Salomonis voluminum: »»57, quas He-

D

C

brxi Parabolas, vulgatà autem editio Proverbia vocat: n2mp

quem Graece Écclefiaften , Latine concionatorem poífumus

te

dicere: n2 vv quodin noftra lingua vertitur ; Canti-

cum canticorum; Fertur & Pansretos Jefu filii Sirachliber,

X

3

& alius pfeudepigraphus, qui Sapientia Salomonis infcribitur.

Quorum priorem, Hebraicum reperi : non Ecclefiafticum,

?

C

ut apud Latinos, fed Parabolas preenotatum , cui jun&ti erant

Ecclefiaftes, & Canticum canticorum: ut fimilitudinem Sa-

lomonis non folum librorum numero, fed etiam materiarum

genere cocquaret.

Secundus apud Hebraos nuífquam eft;

I

quin. & ipfe ftylus Graecam eloquentiam redolet: & nonnulli

fcriptorum veterum hunc effe TJudzei Philonis affirmant.

Sic-

D

ut ergo Judith, & 'Tobiz , & Machabaorum libros legit

quidem Ecclefia, fed eos inter canonicas fcripturas non re-

Cipit: fic & haec duo volumnia legat ad eedifica:ionem plebis,

non ad auctoritatem Ecclefiafticorum dogmatum confirman-

daàm. .Si cui fane Septuaginta interpretum magis editio pla-

€et, habet eam a nobis olim emandatam.. Neque enim nova

fic cudimus, ut vetera deftruamus.

Et tamen cum diligen-

tiffime legerit , fciat magis noftra fcripta intelligi , quae non

in tertium vas transfufa coaluerint, fed ftatim de praelo pu-

D LURU E ETE - RE E ve p r E

riffimze commendata teftz , fuqm faporem fervaverint.

44d Paulam, & Euflocbium in translationem l[aie ex Hebraica

veritate , eju/dem Prafatie.

Emo cum prophetas verfibus viderif effe defcriptos , me-

tro eos exiftimet apud Hebrzeos ligari, & aliquid fimile

habere de Píalmis, & operibus Salomonis: Sed quod in De-

mofthe-

pR x vAJgI15

Xxxvis

um:

mofthene, & Tüllío folet fieri, ut per cola fcribantur , &

D

commata, qui utique profa,. & non verfibus confcripferunt.

tur-

Nos quoque utilitati legentium providentes, interpretatio-

eftj»

nem novam, novo fcribendi generediftinximus. Acprimum

Cl

de líaia feiendum , quod in fermone fuo difertus fit: quippe

one

ut vir nobilis, & urbanze eloquentize, nec habens quidquam

(

in eloquio rufticitatis admiftum. — Unde accidit ut prae cae:ce-

10

ris lorem fermonis ejus , translatio non potuerit confervare.

'He-

Deinde etiam hoc adjiciendum, quod non tam Propheta di-

cendus fit , quam Evangelifta. Ita enim univerfa Chrifti,

!mp

TH!S

Ecclefizeque myfteria ad liquidum profecutus eft, utnon pu-

Dd

tes eum de futuro vaticinari, fed de praeteritis hiftoriam te-

xere.

.

Unde conj

icio, noluiffe tunc temporis Septuaginta

interpretes fidei füae. facramenta perfpicue Ethnicis prode-

U. :

Iup

re ; ne fanétum canibus, & margaritas porcis darent: qua,

ant

cum hanc editionem legeritis, ab illis animadvertetis abícon-

$

di:a. . Nec ignoro, quanti laboris fit, Prophetas intelligere :

um

nec facile quempiam poífe judicare de interpretatione , nifi

!

intellexerit) antequam legerit,-nos quoque patere morfibus

.'

plurimorum , qui ftimulante invidia, quod confequi non va-

glli

iC

lent, defpiciunt. Sciens ergo & prudens in flammam mitto

manum : & nihilominus hoc a faftidiofis le&£toribus precor, ut

ri

It

quomodo Grseci poit Septuaginta translatores Aquilam, &

Symmechum, & "Theodotionem legant, vel ob ftudium do-

)1'57

T

&rinse fuze, vel ut Septuaginta magis ex collatione eorum in-

telligant: fic & ifti faltem unum poft priores habere dignen-

H

và

tur interpretem. Legant prius, & poftea defpiciant : ne vi-

deantur , non ex judicio, fed ex odii preefumtione ignora-

)n.

n

ta damnare. Prophetavit autem lfaias in Jerufalem, & in Ju-

deea, nec dum decem tribubusin captivitatem du&is: ac de

j

utroque regno nunc commiítim, nunc feparatim texit ora-

culum. Et cum interdum ad pra&fentem refpiciat hiftoriam ,

& poft Babylonice captivitatem reditum populi fignificecin Ju-

"

dzeam : tamen omnis ejus cura de vocatione Gentium, & ad-

ventu Chrifti eft.. Quem quando plus amiatis, o Paula, &

Euftochi, tanto magis ab eo petite, ut pro obtrettatione

0.

preíenti, qua me indefinenter semulilaniant, ipfe mihi mer-

le

cedem reftituat in futuro : qui fcit me ob hoc in peregrinze

lin-

Q

e3

—

XXXVIII

l!

R EF

A CD-

O.

linguse eruditione fudaffe, ne Tudaei de falfitate Scripturarum

ecclefiis ejus diutius infultarent.

*

fe

Ejusdem in Sferemiam Prafatio.

[

j

Eremias Propheta, cui hic prologus fcribitur j fermone

NI

quidem apud Hebraos líaia, & Ofea, & quibufdam aliis

Prophetis videtur effe rufticior, fed fenfibuspar eft: quippe

Ui

qui eodem fpiritu prophetaverit.

Porro fimplicitas eloquii,

d

aloco, ei, in quo natuseft, accidit. . Fuit enim Anathothites,

qui eft ufque hodie viculus, tribus ab Terofolymis diftans

millibus, facerdos ex facerdotibus, & in matris utero fan-

!

Gificatus

.

.

fua

virginitate

evangelicum virum Chrifti

.

Ecclefiz;e dedicans . — Hic vaticinari exorfus eft puer

?

&

j

captivitatem urbis, atque Judaec non folum fpiritu ,. fed

& oculis carnis intuitus eft. ]Jam decem tribus Ifrael Af-

fyrii in Medos tranftulerant : jam terras earum coloniz

Gentium poffidebant.

Unde in Juda tantum & in Benjamin

prophetavit: & civitatis fuce ruinas quadruplici pl anxit alpha-

beto, quod nos menfurs metri, verfibusque reddidimus.

Praterea ordinem vifionum , qui apud Graecos & Latinos

omnino confufus eft, ad priftinam fidem correximus.

Li-

brum autem Baruch, notarii ejus, qui apud Hebraeos nec

legitur, nec habetur, preetermifimus: pro his omnibus male-

di&ta ab semulis preeftolantes , quibus me neceffe eft per

fingula opufcula refpondere.- Et hoc patior , quia vos me co-

gitis.

Caeterum ad. compendium mali, reCtius fuerat modum

furori eorum filentio meo ponere, quam quotidie novi ali-

quid fcriptitantem , invidorum infaniam provocare.

Ejusdem in Ezecbielem Prafatio.

ÉL - uutb s 1 d Dl n B C a O E E

Zechiel Propheta cum Joachin rege Juda captivus du&us eft

E

in Babylonem , ibique iis, qui cum eo captivi fuerant ,

prophetavit, poenitentibus quod ad Jeremise vaticinium fe ultro

adverfariis tradidiffent, & viderent adhuc urbem Jerofolymam

ftare,quam ille cafuram effe praedixerat. 'Trigefimo autem aetatis

fuse anno, & captivitatis quinto, exorfus eft ad concaptivoslo-

qui. Et eodem tempore, licet pofterior, hic inChaldaea, Jere-

in IlaS

f

POR-/ POA RI

ZXXXIX

mias in Judsea prophetaverunt. Sérmo ejus nec fatis di-

fertus, necadmodum rufticus eft: fed ex utroque medietem-

peratus. 'Sacerdos & ipfe fuit, ficut Jeremias, principia

voluminis, & finem magnis habens obfcuritatibus involuta.

ne

Sed & vulgata ejus editio non multum diftat ab Hebraico.

lii

Unde non fatis miror, quid caufze extiterit, ut fi eosdem in

)pe

univerfis libris habemus interpretes in aliis eadem, in aliis

ll,

diverfa tranftulerint. Legite igitur, & hunc juxta translatio-

nem noftram : quoniam per cola fcriptus & commata, ma-

i

nifeftiorem legentibus fenfum tribuit. Si autem amici mei,

[

& hunc fübfannaverint; dicite eis, quod nemo eos compel-

f

lat, ut fcribant.

Sed vereor, ne illud eis eveniat, quod Grae-

ce fignificantius dicitur, ut

Vocentuür gayovdweu, quod eft,

ed

manducantes fannas.

"

X

n

H

Kjusdem in. Danielem. Prafatio.

d

USI

Anielem Prophetam juxta Septuaginta in.terþretes, Domi«

08

ni Salvatoris Ecclefize non legunt, utentes Theodotionis

À

editione: & hoc cur ácciderit nefcio. Sive enim , quia fer-

mo Chaldaicuseft'j, & quibusdam proprietatibus a noftro elo-

2

quio difcrepat , noluerunt Septuaginta interpretes easdem

du

linguc lineas in translatione fervare: five fuüb nomine eorum

ab alio; nefcio quo , non fatis Chaldaeam linguam fciente ,

j

editus eít liber: five aliud quid caufze extiterit ignorans :

l-

hoc unum affirmare poffum , quod multum a veritate difcor-

det, & re&o judicio repudiatus fit.. Sciendum quippe eft ;

Danielem maxime, & Efdram , Hebraicis quidem litteris;

fed Chaldaeo fermone confcriptos, & unam Jeremize peri-

copen: Job'quoque cum Arabica lingua plurimam habere

focietatem. Denique, & ego adolefcentulus poft Quintiliani,

& 'Tullii le&ionem, ac flores rhetoricos , cum me in linguz

hujus piftrinum reclufiffem, & multo fudore multoque tem-

pore vix coepitfem anhelantia ftridentiaque verba refonare,

Iä

& quafi per cryptam ambulans rarum defuper lumen afpice-

rem, impegi noviffime in Danielem, & tanto tzedio affectus

.

Il

fum, ut defperatione fubita omnem laborem veterum volue-

&o,

rim contemnere. Verum adh.ortanþe me quodam Hebr

&

XL

P.BR E PA-T

I

O

at

& illud mihi crebrius in fua lingua ïngerente, Labor impro-

(]l

bus omnia vincit, & qui mihi videbar fciolus, inter Hebraeos

In

coepi rurfus effe difcipulus Chaldaicus. Et ut verum fatear,

fü

usque ad preefentem diem- magis poffum fermonem Chaldai-

Haec idcirco re-

u

cum legere & intelligere , quam fonare.

es

q!

fero , ut difficultatem vobis- Danielis of

:en

derem : qui apud

Ju

Hebraos nec 'Sufannse habet hiftoriam nec hymnum trium

£0

puerorum, nec Belis draconifque fabulas: quas nos, quia

d

in toto orbe difperfzae fünt, veru antepofito eaíque jugulante,

&

fubjecimus : ne videremur apud imperitos magnam partem

f

voluminis detruncaffe. Audivi ego quemdam de praeceptori-

D

bus Judaeorum, cum Sufannce derideret hiftoriam, & a Grae-

fc

co,nefcio quo, eam diceret effe confictam; illud opponere,

d

quod Origeniquoque Africanu

s oppofuit, etymologias has Z«2

H

de Graeco fermone defcendere.

T8 o hsoxiodi xal ànà v8 mpiio ngloun

dare: Ut ver-

li

Cujus rei nosintelligentiam noftris hanc poffumus

bi gratia, dicamus de arbore illice dixiffe eum; illico pereas : &

a lentifco, in lentem te comminuat Angelus, vel non len-

autlentus, id eft, flexibilis ducaris ad mortem :

te pereas:

five aliu

d quid ad arboris nomenconveniens. Deinde, tan-

tum fuiffe otii tribus pueris cavillabatur , ut in camino aeftu-

h

antis incendii metro luderent: & per ordinem ad laudem Dei

omnia elementa provocarent : aut quod miraculum, divina-

f

T

q

ae afpirationis indicium, vel draconem interfe&tum offa pi-

Cis, ve

] facerdotum Belis'machinas deprehenías: quee magis

fi

prudentia folertis v

iri, quam prophetali effent fpiritu perpe-

trata ? Cum vero ad Habacuc veniret, & de Judsea in Chal-

It

h

daeam raptum difcophorum leétitaret , queerebat exemplum,

ubi legiflemus in toto veteri teftamento , quemquam fanéto-

N

rum gravi volaffe corpore, & in pun&to horze tanta terrarum

Q

fpatiatranfiffe. Cui cum quidam e noftris fatis ad loquendum

T

Ezechielem adduxiffet in medium , & diceret

!

promtulus ,

eum de Chaldaea in Judzea

m fuiffe translatum : derifit homi-

nem, & ex ipfo volumine demonftravit, Ezechielem in fpiritu

fe vidiffe tranipofitum.

Denique & Apoftolum noftrum ,

videlicetut eruditum virum, & quilegem ab Hebrzeis didiciffet,

non fuiffe aufum affirmare fe raptum in corpore, fed dixiffe:

í

2Cor. Sive in corpore, five extra corpus, nefcio. Deus ícit. His

iI.

ae fabulas

& talibus argumentis apocryphas in libro Ecclefi

argue-

P.R XFA T-16.

XLY

Dto

arguebat, Super qua re leCtoris arbitrio judicium derelin-

q'0$

quens, illud admoneo, non haberi Danielem apud Hebrzeos

eat

inter Prophetas , fed inter eos, qui hagiographa conícripfe-

idai

runt. Intres fiquidem paites omnis ab eis Scriptura dividi-

Ie

tur: in legem, in prophetas, & in hagiographa, id eft, in

pud

quinque, & otto, & in undecim libros: de quo non eft hu-

ipuni

jus temporis differere.

Qua& autem ex hoc propheta, imo

juia

contra hunc librum , Porphyrius objiciat, teftes funt Metho-

dius, Euiebius, & Apolinarius, qui multis verfuum millibus

1te

tem

ejus vefaniee refpondentes, neício an curiofo le&ori fatis-

U

fecerint. Unde obíecro vos, o Paula, & Euftochi, funda.

Tf

tis pro me ad Dominum- preces : ut quamdiu in hoc corpu-

6

fculo fum , fcribam aliquid gratum vobis , utile Ecclefize,

N

dignum potteris.

Prsefíentium quippe judiciis oblatrantium

um

2

non fatis moveor, qui in utramque partem aut amore labun-

5l

tm?, aut odio.

e

3

Ejusdem in X11.. Propbetas Prafatio.

af

TOn eft idem ordo duodecim prophetarum apud Hebrceos ,

lu

N

ui eit apud nos.

Unde fecundum id, quod ibi legitur,

)d

hic quoque difpofiti funt.

Ofee commaticus eft, & quafi per

ld

fententias loquens.

Joe) planus in principiis, in fine obícu-

p

rior.

Et usque ad Malachiam, habent finguli proprietates

lgls

fuas : quem Eídram ícribam , iegisque dcCtorem Hebraei au-

p

tumant.

Et quia longum eft nunc de omnibus dicere : hoc

l

tantum vos, o Paula & Euftochi, admonitos volo, unum li-

lm)

brum etfe duodecim prophetarum, & O;eam iynchronon lfaiae:

fj

Malachiam vero Aggai, & Zacharige fuiie temporibus.

In

Iul

quibus autem tempus non preeferiurin tituo : íub illis eos

ifm

regibus prophetaffe , fub

titulos, prophetaverunt.

quibus & hi, qui ante eo$ habent

[(?t

ia

tu

Eju[dem in Ewngelz'/las ad Dama[um Prafatio.

2

n

Jt,

T Ovum opus me facere cogis ex veteri, ut poft exemplaria

N

Scripturarum toto orbe difpería, quafi quidam arbiter

0

fedeam : & quia inter fc variant , quae fint illa, quae cum

[I$

d$

Greeca confentiant veritate, decernam. Piuslabor,íed peri-

culo-

Bjbb. S$acr. T(W. /&

^

XLII

pGRCEFOACIUILOO

tl

culofa praefümtio , judicare de cateris ipfum ab omnibus ju-

hi

dicandum : fenis mutare linguam, & canefcentem jam mun-

(a

dum ad initia retrahere parvulorum. Quis enim doé&tus pari-

ter, vel indot£tus, cum in manus volumen affumferit , & à

j

h

faliva, quam femel imbibit, viderit difcrepare, quod le&i-

f

tat, non ftatim erumpat in vocem , me falfarium, me clami-

d

tans effe facrilegium , qui audeam aliquid in veteribus libris

adlere, mutare, corrigere? Adverfus quam invidiam duplex

[2

caufa me confolatur : quod & tu, qui fummus facerdos es,

u

fieri jJubes : & verum non effe, quod variat , etiam maledi-

ex

corum teftimonio comprobatur.

Si enim Latinis exemplari-

fin

bus fides eft adhibenda: refpondeant quibus : tot enim funt

iU

exemplaria poene quot codices.

Sin autem veritas eft quae-

qi

renda de pluribus: cur non ad Gra&cam originem reverten-

(

tes, ea, quize vel a vitiofis interpretibus male reddita, vela

10

praefumtoribus imperitis emendata perverfius , vela librariis

hh

dormitantibus aut addita funt, aut mutata, corrigimus? Ne-

li

que vero ego de Veteri difputo teftamento, quod a Septua-

a

ginta fenioribus in Graecam linguam verfum, tertio gradu

I

ad nos usque pervenit.

Non quaro , quid Aquila , quid

th

Symmachus fapiant, quare Theodotion inter novos, & vete-

p

res medius incedat.

Sit illa vera interpretatio, quam Apo-

N

ftoli probaverunt.

De Novo nunc loquor teftamento : quod

W

Graecum effe non dubium eft , excepto Apoftolo Matthaeo ,

qui primus in Judaea Evangelium CHRISTI Hebraicis litteris

n

brn

edidit.

Hoc certe cum in noftro fermone difco:dat, & in di-

verfos rivülorum tramites ducit, uno de fonte quaerendum.

p

Qu

eft. Prsetermitto eos codices, quos a Luciano, & Hefychio:

qu

nuncupatos , paucorum hominum afferit pervería contentio,

quibus utique nec in toto Veteri teftamento poft Septuaginta

là

Ínterpretes emendare quid licuit, nec in Novo profuit e-

mendaíffe : cam multarum gentium linguis Scriptura ante

d

lr

translata doceat , falfa effe ,

quae addita funt.

lgitur

Hs

haec praefens praefatiuncula pollicetur quatuor tantum Evan-

h

gelia, quorum ordo eft iíte , Mattheeus, Marcus, Lucas,

joannes : codicum Graecorum emendata collatione , fed

[

veterum , quae ne multám à le&tionis Latinz confuetudine

f

difcreparent, ita calamo temperavimus, ut his tantüm ; quae

fenfum videbantur mutare , correttis ; reliqua manere pate-

re-

POR JECE

A X LO

XLIIU

*

remur ut fuerant.

Canones quoque , quos Eufebius Czfa-

j

fhiün

rienfis Epifcopus Alexandrinus fecutus Ammonium in de-

cem numeros ordinavit

.

D

pari

ficut in Gr&co habentur , .ex-

preffimus. Quod fi quis de curiofis voluerit noffe , quae in

&i

ledi

Evangeliis, vel eadem , vel vicina, vel fola fint, eorum di-

lami-

fünCbione cognofcet.

Magnus fi quidem hic in noftris co-

libris

dicibus error inolevit, dum quod in eadem re alius Evargeli-

ftaplus dixit,in alio quia minus putaverint,addiderunt.Vel dum

Iplex

ol

eumdem fenfum alius aliter expreffit, ille, qui unum é qua-

led-

tuor primum legerat, ad ejus exemplum ceateros quoque

exiftimaverit emendandos.

Unde accidit ut apud nos mixta

Jari

fint omnia , & in Marco plura Luca , atque Matthaei : rur-

funt

d-

fum in Matthaeo plura Joannis , & Marci & in ceteris reli-

quorum , quae aliis propria funt, inveniantur.

Cüm itaque

ten-

canones legeris , qui fubje&ti funt , confufionis errore fubla-

vela

to: & fimilia omnium fcies , & fingulis fua quceque reflitues,

atiis

Ne-

In canone primo concordant quatuor , Matthaeus , Marcus :

Lucas, Joannes. Infecundo tres, Matthaeus, Marcus, Lu-

(ud-

adu

cas.' In tertio tres, Matthaeus , Lucas , Joannes. In quar-

to tres, Matthaeus , Marcus, Jjoannes. In quinto duo , Mat-

]md

thzeus ) Lucas.

In fexto duo , Matthaeus , Marcus.

In fe-

ete

ptimo duo , Mattheeus , Joannes. In oCtavo duo , Lucas ,

.po

od

Marcus. In nono duo, Lucas , Joannes. In decimo , pro-

pria cuique , quae non habentur in aliis , ediderunt.

Sin-

£0.

erts

gulis veró Evangeliis , ab uno incipiens ufque ad finem li-

brorum difpar numerus accreícit.

Hic nigro colore defcri-

di

ur

ptus , fub fe habet alium ex nimio difcolorem numerum ,

qui ad decem uíque procedens , indicat prior numerus , in

hio.

0

quo fit canone requirendus. Cüm ergo aperto codice, v.

gr. illud five illud capitulum fcire volueris ; cujuscanonis fit,

jit

&

itatim ex fubje£to numero doceberis , & recurrens ad prin-

cipia, in quibus canonum eft diftin&ta congeries, eodemque

nte

uf

ftatim canone ex titulo frontis invento ; illum , quem quz-

rebas, numerum , ejufdem Evangeliftee , qui & ipfe ex in-

t

fcriptione fignatur , invenies , atque é vicino caeterorum tra-

16

mitibus fufpe&tus , quos numerus é regione habeant , anno-

ed

ne

tabis, & cum fcies , recurres ad volumina fingulorum , &

fine mora repertis numeris , quos anté fignaveras reperies,

iE2

&loca , in quibus vel eadem, vel vicina dixerunt.

Scien-

te

f 2

um

XLIV

POR EFSA PPEGO

dum tamen , ne quisignarum ex fimilitudine numerorum

u

d

error involvat , quod ficubi in fubnotatione canonum di-

ftih&orum in canone quolioet tres Evangeliftze ) bis , ter ,

p

q

vel qua:er, aut etiam ampliüs eumdem numerum per ordi-

nem habuerunt annotatum , & quartus e contrario , difcre-

f

be

pantes, quod id tres illi in eo loco femel dixerint , quartus

toties/in corpore voluminis fui ponat , quoties diverfi nu-

f

j

meri in ejus canone potiti ftant contra praedi&torum numero-

rum continuatas fimilitudines. Item fiin uno quolibet eorum,

p

T

aut etiam duobus idem in canone numerus bis, ter, & qua-

ter , aut eo amplius reperiatur in ordine collocatus, & di-

p

Ípares inveniantur in caeteris , dubium non erit , quin id,

quod iliius , iliorumve canonis numerus bis , terque repeti-

Ü

tum ab his in volumine femel diCtum eife oftendit j alter al-

Ó

terius corum toties uno , atque eodem fenfu loquantur, quo-

l

qi

ties praetulerint in numerorum annotatione diftantiam. Et

hoc in omnium novem canonum collatione fervabitur.

Ca-

[

terüm in decimo ( quoniam propria fingulorum tantummodo

d

continentur) non poteft contra id comparatio effe ) quod fo-

Id

lum eft. Opto , ut in Chrifto valeas , & memineris mei j

Ti

le

Papa beatitfime.

D

W

KEju[dem ex Catalogo Scriptorum Ecbleþä/iicorima.

C

Aulus Apoftolus , qui anté Saulus, extra numerum duo-

p

P

decim Apoftolorum , de tribu Benjamin , & oppido Ju-

L

daeze Giíchalis fuit , quo à Romanis capto, cum parentibus

i

fuis Tarfum Ciliciae commizravit , à quibus ob ftudia legis

D

miffus Jerofolymam , à Gamaliel viro do&tiffimo , cujus ru-

càs meminit , eruditus eft. Cüm autem üinterfuiffet neci mar-

f

tyris Stephani , & acceptis à Pontifice templi epiftolis , ad

perfequendos eos , qui Chrifto crediderant , Damafcum per-

1

geret , revelatione compulius ad fidem, qu& in A&tibus A-

poftolorum fcribitur, in vas ele&tionis de perfecutore trans-

latus eft.

Cumque primüm ad pradicationem ejus Sergius

Paulus Proconful Cypri credidifiet , ab.eo, quód eum Chri-

fti fidei fübegerat , fortituseft nomen Paulus: & jun&to fibi

(Ig

Barnaba, multis urbibus peragratis , revertenfque Jerofo-

lymam , à Petro, Jacoboque , & Joanne , Gentium Apofto-

lus

LV

(PREFATIQ.

FUi

jus ordinatur. Et quia in À&tibus Apoftolorum pleniffimé

di

de ejus converfione :criptum eft , hoc tantüm dicam , quod

t ,

poft paffionem Domini vigefimo quinto anno , id eít , íe-

rdi

cundo Neronis, eo tempore, quo Feftus procurator Judaez

ee

fucceffit Felici, Romam vin&us mittitur , & biennium in li-

rtus

bera manens cuítodia , adveríüs Judzeos , de adventu Chri-

TU-

Íti quotidie difputavit.

Sciendum autem in prima fatisfactio-

2u

ne ( necdum Neronis imperio roborato , nec in tanta erum-

if

pente fícelera , quanta de eo narrant hiftori2e) Paulum à Ne-

jua

rone dimiffum , ut Evangelium Chrifti in Occidentis quoque

di

partibus praedicaret , ficut ipfe icribit in fecunda Epiftola ad

il

'l'imotheum ( eo tempore ; quo & paffus eft , de vinculis

ett

di&ctat Epiftolam.) In prima mea fatisfz&tione, nemo mibi af-

n

fuit , fed omnes me dereliquerunt: non eis imputetur , Do-

1u0-

minus autem mihi affuit , & confortavit me, ut per me prc-

dicàtio compleretur , & audirent omnes Gentes , & libera-

£j

tus fum de ore Leonis , manifeftiffime leonem propter cru-

d)

delitatem j Neronem fignificans.

Et in fequentibus , Libe-

fo

ra:us fum de ore Leonis.

Et ftatim , Liberavic: me Domi-

d

nus ab omni opere malo, & falvavit me in regnum fuüum coe-

lefte , quód fcilicet , praefens fibi fentiret imminere marty-

rium.

Nam & in eadem Epiítola praemiferat , ego enim jam

immolor , & tempus refolutionis meze inftat.

Hic ergo de-

cimoquarto Neronis anno , eodem die , quo Petrus Romee

It

pro Chrifto capite truncatus: fepultufque eft in via Oftienfi,

anno poft paffionem Domini trigefimofeptimo.

Scripfit au-

JUS

tem novem ad feptem Ecclefias Epiftolas:; ad Romanos unam,

]

ad Corinthios duas ,. ad Galatas unam , ad Ephefios unam ,ad

A

Philippenfes unazm , ad Coloffenfes unam , ad 'Theffalonicen-

fes duas.

Praeterea ad difcipulos fuos , "TThimotheo duas ,

af

il

'Tito unam , Philemoni unam , Epiftola autem , que fertur

er

ad Hebraeos , non ejus creditur , propter ftyli , (ermonis-

que diftantiam : fed vel Barnabae juxta Tertullianum : vel

19

Lucs Evangeliftee juxta quosdam , vel Clementis Romanae

j

poíteà Ecclefiae Epifcopi, quem ajunt fententia Pauli proprio

jj

ordinaffe & ornaffe fermone : vel certé quia Paulus fcribebatad

ïbi

Hebreaeos , & propter invidiam fui apud eos nominis , titu-

0-

lum in principio falutationis amputaverat , fcripferat ut He-

breeus Hebraeis Hebraice , id eft ; fuo eloquio differtiffime ,

3

ut

XLVY!

PUR £ E & T I^o

t ea , qua&e eloquenter fcripta fuerant in Hebraeo , eloquen-

fit

tiüs verterentur in Graecum , & hanc c2zufam eífe , quod à

nie

caeteris Pauli Epiftolis difcrepare videatur.

Legunt quidam;

de

& ad Laodicenfes , fed ab omnibus exploditur.

N

E

Eju[dem ex Catalogo. Scriptomm Ecclefiaflicor um.

g

Tn

Acobus , qui appellatur. frater Domini , cognomehto Ju-

D

ftus , ut nonnulli exiftimant , Jofeph , ex alia uxore : ut

Vi

autem mihi vid.tur , Marise fororis matris Domini , cujus

y

Joannes in libro füo meminit , filius , poft paffionem Domi-

[

ni , ftatim ab Apoftolis Jerofolymorum Epiícopus ordinatus,

unam tantüm fcripfit Epiftolam, quse de feptem Catholicis eft :

bi

n

quae & ipfa ab alio quodam fub nomine ejus edita afferitur ,

licet paulatim tempore procedente obtinuerit au&toritatem.

b

Egefippus vicinus Apoftolicorum temporum, in quinto com-

lj

mentariorum libro de Jacobo narrans , ait: Sufcepit Eccle-

fiam Jerofolymze , poit Apoftolos, Frater Domini Jacobus ,

E

cognomento Juftus , multi fiquidem Jacobi vocabantur. Hic

de utero matris fían&tus fuit , vinum , & ficeram non bibit,

yu

l

carnem nuliam comedit, numquam attonfus eft, nec un&tus

unguento , nec ufüs balneo : huic foli licitum erat ingredi

San&ta fanCtorum : fiquidem veftibus laneis non utebatur:

p

fed lineis: folufque ingrediebatur templum: & fixis genibus

pro populo deprecabatur , in tantum ut camelorum duri-

tiem traxiffe ejus genua crederentur. Dicit & alia multa ,

us enumerare longum eft. Sed & Jofephus in vicefimo

libro Antiquitatum refert , & Clemens in feptimo /z orvzo'otov

mortud/feito , qui Judzeam regebat , miffum à Nerone effe

l

C

fuccefforem ejus Albinum : qui cum necdum ad provinciam

perveniíffet , Ananus, inquit , pontifex adolefcens , Anani

d

filius, de genere Sacerdotali, accepta occafione zysoy/ug.

concilium congregavit , & compellens publicé Jacobum , ut

Chriftum Dei filium denegaret contradicentem lapidari juf-

f

fit, qui cum przcipitatus de pinnatempli , confra&is cru-

ribus adhuc femivivus tendens ad coelum manus , diceret ,

Q

Domine , ignoíce eis ; quod enim faciunt , nefciunt : fullo-

nis fufte , quo uda veftimenta extorqueri folent ; in cere-

eum

brq percuffus interiit. "T'radit i./tem Jofephus , tantae

an-

2

POR EFRAT I D.

x;,vn*

Yet

ii

fan&titatis fuiffe , & celebritatis in populo , ut propter ejus

dl

necem , creditum fit fubverfam effe Jerofolymam. Hic eft ,

de quo Paulus Apoftolus fcribit ad' Galatas ; Alium autem

Apoftolorum vidi neminem nifi Jacobum fratrem Domini.

Et Apoftolorum fuper hoc crebrius A&ta teftantur.

Evan-

gelium quoque , quod appellatur fecundüm Hebrzos , & à

j

me nuper in Graecum : Latinumque fermonem translatum

'

üt

eft , quo & Origenes fzepe utitur , poft refurrectionem Sal-

vàtoris refert: Dominus autem cum dediffet findonem fer-

J

[i-

B

vo . facerdotis , ivit ad Jacobum , & apparuit ei ,

Juraverat

U5

enim Jacobus ; fe non comefturum panem ab illa hora , qua

[:

biberat calicem Domini ; donec videret eum refürgentem à

If

mortuis. Rurfufque poft paululüm , afferte , ait Dominus,

In,

meníam ,

panem. Statimque additur, Tulit panem , &

J

benedi

, aC fregit ; & dedit Jacobo Jufto, & dixit ei:

le

Frater

)äf

i, comede panem tuum , quia refurrexit Filius ho-

5

minis à dormientibus. Triginta itaque annos Jerofolymis rexit

ic

Ecclefiam , id'eft , ufque ad feptimum Neronis annum , &

it;

juxta templum , ubi & preecipitatusfuerat, fepultuseit: Titu-

üs

lum ufque ad obfidionem Titi , & ultimam Hadrianni notiffi-

di

mum habuit. Quidam é noftris in monte Olivetieum conditum

[

pu:ant 5 fed falfa eorum opinio eft.

Is

l]

Ejufdem ex | Catalogo Scrz'ptorum -Eccleþal/licomm Á

)ü

Imon Petrus filius Tona & , provincis Galileee , vico

1

S

Bethíaida , frater Andreae Apoftoli , & princeps Apofto-

je

lorum , poft Epifcopatum Antiochenfis Ecclefiae , & praedi-

cationem difperfionis eorum , qui de circumcifione credi-

l

derant , in Ponto , Galatia , Cappadocià , Afia , & Bithy-

j

nia, fecundo Claudii anno ad expugnandum Simonem Mag-

t

um Romam pergit , ibique vigintiquinque annis Cathedram

facerdotalem tenuit ; ufque ad ultimum annum Neronis, id

eft , decimumquartum. A quo & affixus cruci , martyrio

coronatus eft , capite ad terram verfo , & in fublime pedi-

dibus elevatis , afferens feindignum , ut fic crucifigeretur ut

Dominus faus. Scripfit duas epiftolas, quae catholicee nomi-

nantur : quarum fecunda à plerifque ejus effe negatur , pro-

pter ftyli cum priore diffonantiam.

Sed & Evangelium juxta

Mar-

x'm(u;

POBOGESJEOAOTUIO

Marcum, qui auditor ejus, & interpres fuit , hujus dicitur.

Libri autem é quibus unus A&torum ejus infcribitur , alius

Evangelii ,

tertius praedicationis , quartus Apocalypfis ,

Se-

quintus judicii ,

inter apocryphas fcripturas reputantur.

p iltis Romse in Vaticano juxta viam tr

iumphalem, totius ur-

bis veneratione celebratur.

Ejufdem ex. Catalogo. Scriptorum Ecclefiaflicorum.

Udas frater JacObi

, parvam quidem , qu:xe de feptem ca-

Et quia de libro Enoch,

tholicis eft ; epiftolam :eliquit.

ui apocryphus eft, in e

a affumit teftimonium , à plerifque

i;

tamen auct

oritatem vetufítare jam & ufu

J

rejicitur :

meruit ;

& inter fan&as fcripturas

z

computatur.

W

!

2 Es

ZA

RS

d

N JJ

U

"i

ii

a

L

,

T

m - p EEE

A

d

MNS

ORDO

EIBER GENESIS

Ttuf,

illdg

HEBRAICE BERESITH.

fis ,

Se

Ut

C APUT.PRAM:UM.

De mundi creatione, rerum ereatarum diflinGione, &? ornatu , de-

que bominis formatione , cui [ubjecit Deus omnia , qua

creaoerat.,

Q

i?

pR

T.

2

*

; E

v

:tlue

N principio creavit Deus coelum, & terram.

Pfal.

2. Terra autem erat inanis, &vacua, &tenebrze erant fu- 32- 6-

perfaciemabyífi: & Spiritus (a) Dei ferebatur fuperaquas.

Ecc;li.

Et faéta eit lux.

4. Dixitque Deus: *-Fiat lux.

18. X

4. Et vidit Deus lucem , quod effet bona. Et divifit lucem A&or

a tenebris.

14. 17

*THeb,

$

p- II; 3.

(a). Dei. I» prima 6 rariffma Sixti V. editzone Rome MDXC. impreffa legitur Domini.

IN principio. ) ld eft, in primordio

fundo caret, vel ad cujus fundum pe-

feu initio , non zternitatis, necavi,

netrari non poteft. — Abyffum autem

fed temporis.

vocat totam illam molem terre, &

Crevit. ) Ex nihilo.

aquz.

Deus. ) Hebr.,. Elobz ;

que vox

Spiritus Dei.) Spiritus Sanctus,

pluralis numeri Trinitatem indicat,

- Ferebatur. fuper aquas, ) F'ovebat, in-

Celum,^) Empyreum, quod S. Paulus

cubabat aquis , vitali infufo calore pro-

vocattertium cclum, una cum An-

lificam vim aquis largiebatur,

Vox

gelis, .qui fimul cum mundo conditi

Hebrea nbmn merachephet ,. eft vo-

funt.

lucrum , dum fuper ova , & pullos qua-

Et terram. ) Globum terre, cum

fi pendule volitant, deinde iis incu-

aquarum mole terrz infufa , & fuüper-

bant, calorem afpirant, fovent, &

fufa, fefeque porrigenteufque ad ceelum

animant.

empyreum : ccli & terre nomine in.

3. Fist lux.) Lux hec videtur fuif-

telligitur univerfum hoc,quale nunceft.

fe corpus lucidum , quod in tenebris

2. Terra autem erat inanis , €$ "VACHA.)

illis fulgeret, l'ortafle nubes lucida,

Vacua hominibus , animantibus , plan-

ut Exod. 14. 2o. Deut. r. 55. Sunt,

tis; .

qui putent fuiffe Solem informem ad-

Tenehbre.) Noon lucis privatio; nam

huc, imperfe&um: ita multi.

lux poflea creata, fed luminis defe-

-

5

4. Lucem quod effet. bona, ) Nox He-

&us, obf.uritas, caligo.

brea 3*t £eb fignificat bonum, pul-

4bf.) A'Buseev Gracis éft, quod

chrum , jucundum , utile ; commodum.

À.

BiM, cum Com. Menech. T, £.

2o-

LIB RI GENESIS

f

s. Appellavitquelucem Diem, & tenebras NoGtem; Faétum-

Ü

que eft vefpere, & mane, dies unus.

6. Dixit quoque Deus : Fiat firmamen

tum in medio aqua-

U

rums; & dividat aquas ab aquis.

V

. Et fecit Deus firmamentum ,

divifitque aquas , quræ erant

* Pfai. fub firmamento ab his ,

* quae erant fuper firmamentum. . Et

$-5* faCtum eft ita,

D

erem

8. Vocavitque Deus firmamentum , Coelum : & fa&tum eft

1o.12. Vefpere , & mane, dies fecundus.

;

$I.15

9. Dixit vero Deus : Congregentur aquze, quae fuüb coelo

OD,

funt, inlocum unum: &appareatarida. Et fattum eft ita.

E

10. Et vocavit Deusaridam , * Terram , congregationefque

$

8. 4.

falm

aquarum appellavit. Maria.

Et vidit Deus , quod effetbonum.

u

32?. 7.

em

Hpe Eta : .Germinet terra herbam virentem, & facient

fe-

l

$8.12.

135.6.

[

Divifít lucem a tenebris.) 1. Divifitlo-

comple&itur etiam -aerem vicinum a

co; nam dum apud nos eft lux, apud

colo in terram expanfum, & fuo

. lo-

Antipodas eft.nox , & tenebrz.

2

co quafi firmatum,

t

tempore, quia fibifuccedunt. ,3.cau-

ln medio.) Non mathematice, fed

fa; nam caufa lucis eft corpus lucidum,

rudi minerva fumpto.

tenebrarum vero corpus opacum.

Dividit aquas ab aquis.) Aquas ve-

p

5« dppellavitque.) INec fic Deus lo-

ras, & naturales , qu& funt proxime

ü

€utus , fed fancivit, ut hzcrebus con-

füb cclo empyreo , ab iftis aquis in-

Y

venientia nomina Adam imponeret, &

ferioribus.

Íta Patres.

tis pofteri uterentur.

8, Vecavitque Deus firmamentum , ca-

I

Lucem diem.) Nam lux illa ita fere-

ium.) Coli nomen merito tributum

p

batur, ut nunc Sol , diflinguens dies,

firmamento , quia hujus firmamenti

n

ac noctes.

major, & melior pars funt coeli,

T

Vefpere. €$. mane. ) Cirea meridiem

g. Zrida.) 'lerra: dicitur autem

hzc lux creata: exinde fuo motu vefpe-

arida, quia que prius limofa , & aquis

f

ram fecit, & mane fequens.

cooperta, nunc fuit ad congruam fic-

Dies wnus, ) Dies primus, phrafi Scri-

citatem perduda.

h

pture ; fic z Sabbati apud. D. Joan-

l1o. Vocavit Deus. ) Vide fupra num.

nem 20. primam hebdomadz diem fi-

gnificat.

.-Terr;zm.) Hebraice v*w erez a ra-

6. Firmamentum. yopn raquiab , que

dice

v? rat/atz , id eft, calcare, ut

;

voxproprie, & ut plurimum fignificat

apud Latinos terraa terendo.

expan[ionem , Íeu extenfienem , eam ma-

Congregationesque aquarum. ) Mlultae

:

xime, qua extenfione ipfa corpus flui-

rum aquarum conceptacula vocantur

dum firmat, folidatque. LXX. :ep/uua,

maria ab LHébrais, ut etiam ftagna,

& lacus.

complecitur autem firmamentum ,

cclum ftellatum: omnesque orbes cce-

"tppellavit maria.) Vide fupra num,

leftes illi vicinos tam inferiores, quam

ï'

ä

fuperiores ufque ad Empyreum. Imo

['I., Germipet terre. ) Materiam fup.

CAPUT I

3

ün

femen , & lignum pomiferum faciens fru&um juxta genus fuum,

cujus femen in femetipfo fit fuper terram.

Et fa&tum eft ita.

]u

I2. Et protulit terra herbam virentem , & facientem femen

juxta genus füum, lignumque faciens fru&tum , & habens

fant

unumquodque fementem fecundum fpeciem fuam. Et vidit

Deus, quod effet bonum.

I3. Et fat&tum eft vefpere, & mane, dies tertius:

telt

14. Dixit autem Deus: Fiant luminaria in firmamento coeli,

& dividant diem , ac noctem

; &fint*infigna, & tempora,

* Pfal.

(elo

& dies, & annos:

1)57-

t

15. Ut luceant in firmamento coeli, & illuminent terram.

Et faCtum eft ita.

que

um

16. Fecitque Deus duo luminaria magna: luminare majus ,

tet

ut praeffet diei; & luminare minus, ut praeeffet noCti: & ftel-

las.

$

f

17. Et pofuit eas in firmamento coeli, ut luc

terram.

erent ,fuper

ima

) 10-

18. Et preeffent diei, ac no&i , & dividerent lucem ,. ac

tenebras: Et vidit Deus , quod effet bonum.

fel

A 2

16. Et

j V6

peditet germinationi, nam terra dum-

mo eit de artificiali die: & hzc rudi

ime

taxat paffive hac vice , Deus folus a&i-

minervaproponuntur, quafi Lunano*

du

ve, & efficienter germina produxit.

Gem adducat, ficutSol diem: cum Sol

Herbam "virentem.) Ex Hebreo fiy-

utriufque caufa fit,diei prfentia fua,no-

[

nificatur omne genus herbarum, &

&is abfentia fua a noftro hemifphario.

uf

plantarum : dicit vzreztez , non colo-

In figua.) lNon vana judiciariorum,

yenti

ris tantum fignificandi caufa, fed vigo-

fed naturalia prognoftica pluvie, fe-

ris etiam , & fücci.

renitatis, gelu , ventorum , &c. Se-

Itert

Lignum pomiferum.) ld eft, arborem

cundo, in figna ferendi, plantandi,

lquis

ftiiferam , ut. habent. Flebrga.

Po-

metendi , navigandi, &c. Tertio , in

li

mum ergo ponitur pro quovis arbo-

figna temporum, dierum fcilicet, men-

rum fructu. Ligzws dicunt Llebrei

[j

fium, annorum, qui folis curíu de-

u

pro arbore,

fcribuntur.

Cujus fémen. in femetipfo fit. ) Cuod fi-

16. Dwuo luminaria magna.) Luna mi-

| d

bi fimile gignendi vim habeat, per

noreft omnibus aftris excepto IMer»

ut

femen , quod habet in femetipfo, puta

cürio, vocatur tamen luminare ma-

in füo fru&u, vel folio, vel radice ,

gnum , quia nobis propter vicinitatem

jlfde

vel ramis.

major fideribus videtur : & quia ma-

12. Et protulit terra, ) 1llo iþfo , quo

ntüt

ftella.

jore vi, & efficacitate pollet , quam

;Ba ]

Deus juffit momento , terra omnes

plantarum fpecies , easque adultas , &

Precffet. ) Lucis principatu ; nihil So-

irfl»

cum frucu maturo produxit,

leinterdiu, nec no&teLuna, aftrifque

Ambrof. & alii.

; Bafil.

fplendidius,

i

m

14. Dividaut diem, ac no&em, ) Ser.

s.

LIBRI GENESIS

D

x

I9. Et fattum eft vefpere, & mane , dies quartus.

20. Dixit etiam Deus: Producant aquee reptile animae vi-

1rnàg

€05.

ventis , & volatile fuper terram fub firmamento coeli.

- e1. Creavitque Deus cete grandia, & omnem animam vi-

^j

Catm

ventem, atque motabilem, quam produxerant aqusa in fpe-

cies fuas, & omne volatile fecundum genus füuum, Et vidit

Ícib

Deus, quod effet bonum.

qua

22. Benedixitque eis ,

dicens: Crefcite, & multip—licamiäni,

y

Teni

' & replete aquas maris: avefque multiplicentur fuper terram.

23. Et fa&tum eft vefpere, & mane, dies quintus.

iní

24. Dixit quoque Deus: Producat terra animam viventem

in genere fuo, jumenta, & reptilia, & beftias terree fecun-

dum fpecies fuas. Fattumque eft ita,

25. Et fecit Deus beftias terrae juxta fpeciesfuas, &jumen-

()

Àm

ta, & omne reptile terreeingenerefuo. Etvidit Deus, quod

:

effet bonum.

tion

*Infra

$dl

26. Etait: Faciamus hominem ad * im

vaginem ? & fimilitudi-

ge]

Aguh

3:19- nem noftram , & preefit pifcibus maris, & volatilibus coeli, &

I:Cor

beftiis , univerfaeque terrae, omnique reptilii, quod move-

flg

22.

11.7. tür in terra.

H

39. E

«t

Tour

o0. Producant aqua reptile, « .. , 65

22.7 Benedixi;quc eis. ) Dei benedicere

volatil.) INam tam pifces, qui repti-

eft benefacere: benefecit autem D'eus

tus

lis nomine fignificantur , quam aves ex

pifcibus, & avibus, cum eis deditap-

t10n

aquis create ; vocantur autem pifces

petitum , & potentiam generandi fibi

l

reptilia, quia carent pedibus, & ven-

fimile.

20

tre incubant aquis , quafi repentes.

Crefeite. ) INumero fcilicet, non mo-

n

2I. Cete grandia. )

Vox Hebrzea

le corporis.

:

N

toy3n tfbasninim , fignificat draco-

Multiplicamini , & replete aquas maris )

lion

nes & omnia ingentia animalia tam ter-

Sane pifcium fumma elt copia.

atb

refiria, quam aquatica, cujufmodi funt

Super terram. ) CQuia volucres in ter-

dur

balenz , quz funt quafi dracones aqua-

ra nidificant, prolificant, & fomnum

u

tici,

capiunt.

n

Hl

Viventem , atque motabilem.)) Conjun-

24. Jumenta , E$. reptilia , & beflias

t

Qio; ztque , vim habet explicandi id,

terre. ) Jumenta funt animalia dome-

u

quod przceffit.

ftica, & man(ueta: reptilia dicuntur;

f

Significat Moyfes fe

quzcunque non funt greffilia , fed re-

vocaíle animam viventem quodvis ani-

f

mal, quod natura, feu ab intrinfeco

pentia , vel faltitantia;: beftie terrz

fi

preditum eft vi fe movendi.

omnia reliqua animantia, prafertim

hi

dp fpecies fuas.) luxta fpecies fuas.

qua fera funt 9»»ía.

d

ut

Secundum gents.) kloceft, fecundum

26. Faciamus.) B'Iynerium SS. Tri-

fpecies fuas.

nitatis indicatur, quia non alloquitur

Tu

CADPDT

L

$

27. Et creavit Deus hominem ad * im

aginem (b) fuam : ad * «c,

V

imaginem Dei creavit illum, * maículu

eosl

m &foeminam creavit ;. zc.

* Sap,

Vl-

28. Benedixitque illis Deus,,

& ait: * Crefcite, & multipli. *: *

Ccit.

fpe-

camini, & replete terram , & fub

jicite eam , & dominaminipi-

t

Ie

Ícibus Maris, & vo

latilibus coeli,

& univerfis animantibus ,

*Mat,

quae moventur fuper terram.

ii

29. Dixitque Deus. Ecce dedi vobis omnem herbam affe-

inft.g

lml

3-

rentem femen fuper terram, & univería ligna , quae habent

*Infr.

in femetipfis fementem generis fui, * ut fint vobis in efcam:

8- 17'

tem

j

370. Et cgn&is animantibu

s terrae , omnique volucri coeli,

9- I*

A 3

YX

(b) ad 'imagïnem) Ip edit. Sixt. ad imaginem & fimilitudinem fu.

vod

Angelos, quorum miniflerio in crea-

tione Deus nec eguit, nec ufus eft.

Incorpore vero hominis proprie noni

eft imago Dei, fed tamen in eo relu.

üdi«

Solettamen Scriptura de Deo ut Re-

cet quodammodo , quatenus corpus eit

ge loqui, Reges autem res magnas

imago mentis.

T

a

gunt de confilio Primorum: vide 3.

)Ve-

R

Preft.) In Hebrazo eft vox plura-

22. 26.

eg. 12. 6. 2. Paral. 10. 9. 3: Reg.

lis numeri, prefest , tam fcilicet Adam,

quam Eva.

Hominem.) tWN ddam, quodnon

27. Mafculum, £ Femimam creavit

IEt

eft proprium uni homini, fed com-

mune nomen toti fpeciei.

eos. ) INon fimul, fed fucceffive, non

ergo Adam hermaphroditus , quod

icet

44 imaginem , & fimilitudinem.) 'To-

quidam hareticus aufus eft dicere.

Deut

tus homo eft imago Dei, fed nonra-

28. Crüitc, & mult:'plicami(zi.) Vi-

ia«

tione corporis, verum ratione intel-

de fup. n. 22.

His verbis benedi&io

; f

le&us, & voluntatis.

Ideo hec ima-

continetur, non preceptum fingulis

go vere fpiritualis eft, eaque duplex ,

hominibus datum de proleprocreanda.

mo«

una naturalis , altera fuüpernaturalis.

Naturalis feu effentialis vocatur, qua

Subjicite eam.) Vlabitationis veftrz,

cite.

domitis, aut pulfis feris idoneam fa-

ri)

homo elt animal intelle&u, & libero

arbitrio pollens, qua dignitate gra-

29. Ecce dedi , €e.) Id eft, do, at-

lu

dum naturz fupremum , in quo fünt

tribuo. Homines ufque ad diluvium

mentes cclice, attingit.

Supernatu-

num

herbis, fru&tibufque contenti, carni-

ralis imago , feu accidentalis in gra-

bus, ac vino abílinuerunt, non pe-

g/h'/n

tia, & jultificatione confiftit, quz de-

culiari aliquo mandato prohibente, fed

m

mum in ploria plane folidabitur , per-

ficieturque.

Nihil autem' diverfum

nonnulla religione inde nata, quod

jtuly

Deus ufüm carnium , & vini nondum

(

fignificat imago a fimilitudine , quia

diferte conceffiffet, ut poftea carnis

facra Scriptura de hac re loquens pro-

conceffit. Genef. 9. 3.

d

mifcuehifce vocabulis utitur ; aliquan-

rtim

Ligna.) Arbores pomiferas.

do utrumque vocabulum conjungens,

30. In quibus eff anima vivens.) Qua-

Trt

ut hic, & Genef. s. 5. aliquando alte-

cumque aliquo fenfu funt predita,etiam

rum folum ponens, ut Genef. g. r.

folo ta&u, ut quxdam viliffima faxis

jj

adharentia.

& Genef. 9. &. & ad Coloff. 3. to.

-

LIBRI GENESIS

6

& univerfis, quae moventur in terra, & in quibus eft anima

j

oni

sEcd. Vivens * ut habeant ad vefcendum. Et fa&tum eft ita.

:2 T.

31. * Viditque Deus cun&ta, quse fecerat : & erant valde

pii

M

0pe

ardi bona. — Et fa&tum eft vefpere, & mane , dies fextus. (c)

6

7: 37

ücig

CAPU T -IL

5

Deus , completo fex. diebus opz'fcio , féptimo quiefcit , cui 659 'lzene—

hor

dixit: bominem in. Paradifum vvaris arboribus frucliferis , acfla-

l

minibus infignitum pofuit , cui. Évam ex ipfius cofla in

pri

adjutorium formavit.

pu—

3Exo. I.IGitur perfeci funt coeli , & terra , & omnis ornatuseorum.,

)

20.II-

2. Complevitque Deus die feptimo opus fuum , quod fece-

Bed;

facr

rot; & * requievit die feptimo ab ugiverfo opere, quod pa-

a

trarat.

temj

5. Et benedixit diei feptimo , & fan&tificavit illum: quiain

f

ipfo ceffaverat abomni opere fuo, quod creavit Deus, ut faceret.

$

4. Iítze funt generationes coeli, & terraej quando creatafunt,

fie v

quo

in die, quo fecit Dominus Deus coelum , & terram.

mne

, L IN

25; *Et

tem

dum

(c) Jn editione Sixtina alia eft verfuum difpofitio ; & primum caput Abfolvitur 29. wers,

de t

31. Velde bona. ) ld eft , optima,

fa&um Sabbato nomen , qui dies quie-

j

tis Hebrais.

carent enim LHebrai fuperlativo, &

ttli

pro eo utuntur nonnunquam addita-

3. Benedixit.) Liaudavit, approbavit.

at f

mento hujus vocis, va/de.

Sanüificavit.) Divino cultui fegre-

fitin

gavit, feu dedicavit, exemplo quietis

fug venerabile reddidit, & inviolabi-

fimi

1- f ) Mnis ornatus. )! Angeli, & Syde-

funi

ra: pro ornatus Hebraice eft

li precepto fervari ftatuit, non a&u,

Qui i

UCONDY 124bam, excrcitus, militia; An-

& reipfa, fed decreto , & deftinatione

rai

geli enim , & aftra Deo militant, juf-

fua; dies enim Sabbati pofteaa Moyfe

fa illius faciunt , & fuos ordines tuen-

inflitutus eft. Exod. 2o. 3. itaaliqui:

irtii

tur.

alii vero fentiunt , a&u tunc feftum

Dicuntur, erzatus , quia ccelum

M Ü

fummopere exornant.

inflituiffe, colique voluiffe ab Adamo,

hOmn

2. Die feptimo.) Exclufive. Itaque

ejufque pofteris facro otio,' & cultu

ad ye

Dominico die opus creationis. in-

Dei, maxime recolendo beneficium

50/71»1

choatum.

creationis fuz , totiufque mundi, il«

Ox|

lo diecompletz.

Opus fuum.) Creationis.

U.

Requicvit.) INon defatigatione , ut

Quod creevit Deus, ut feceret. ) ld eft,

hq

nos folemus , fed fola omiffione ope-

quod creavit faciendo , & creando Tc.

Sola

rationis.

Hoc etiam fignificat vox

cit, atque perfecit. Flebraifmus.

Hebrza n3w /«b«t, cellavit.

Hinc

4.. Generationes. ) Creationes.

Dem.

['18

CAPUTNH.

l. !

anima

5. Et omne virgultum agri, antequam oriretur in terra,

omnemque herbam regionis , priufquam germinaret: nonenim

valde

pluerat Dominus Deus fuper terram

: & homo non erat , qui

Operaretur terram:

6. Sed fons afcendebat e terra, irr

igans univerfam füper-

ciem terrae.

1. Formavit igitur Dominus Deus hominem

Jete-

delimo terrae,

z infpiravit in faciem ejus fpiraculum vitae,

& * fat£tus eft

r Cor.

f

homo in animam viventem.

1j-4f

j

li

1]7"-

8. Plantaveratautem Dominus Deus Paradifum voluptatis a

principio, in quo pofuit hominem, quem formaverat.

90 vP].'(,"

*Ol'llm.

Beda.

dp die.)

Toto íex dierum fpatio.

Hominem. ) lpfum corpus.

fece-

Dies aliquando in Scripturis

De limo terre. ) Quamvis corpus hu-

d pt-

facris tenipus fimpliciter fignificat, fic

t2v3 Bejem.. Num. 8. 17. dicitur de

manum aliis etiam conftet elementis,

tamen terrz tantum pradominantis

tempore no&urno.

Ex die quo pereuffr.

fit mentio. LXX. legunt : pulverem ac«

luiain

r

eipiens e terra.

Additus ergo liquor,

Ceret.

y. Et emnt "virgultum. ) Ex Hebrao

& lutum factum , formatuíque proto-

ifunt,

fic verti poffet in. die (primo muvdi )

plaftus 4e zerzz terrezus , ut eum appel-

quo fecit Deus ccelum & terram , o-

lat D. Paul. 1. Cor.15.47. 3593 4d4ma

mne virgultum agri nondum erat in

( exqua formatus , & di&us eft Adam)

, É

terrà, & omnis terra reoionis non-

fignificat terram rubram.

ytrh

de terra.

dum germinabat, fed fons afcendebat

-

Infpiravit.) Non igitur anima fuit

eduáa ex materia, fed ab extrinfeco

05 quie-

6. Se4 fons.) Cuidam vaporem in-

a Deo infufa.

tellipunt. Auguft. s. de Gen. c. ro.

»obaVifx

In faciem ejus. ) In Hebrgo eft 53

ait fortaffe fontem pro fontibus po-

&appa« , quod Aquila, & Symmachus

|figre

fitum. . Cornelius putat vocem «N eZ

vietls

fignificare inundationem, hoc eft abyf-

verterunt ec Luxzi;uc in nares. Inna-

violabi-

ribus enim viget refpiratio,

qua fignum

fum illam primigeniam aquarum, de

eft anima latentis.

Verum melius

n 2ól

qua dixit c. T. n. 2. ; hzc enim e ter-

vertit nofter z /aciem ; non enim in

utiont

ra videbatur emergere, & afcendere,

Moyf

irrigabatque , & tegebattotam terram.

folis naribus, fed in facie tota, &

aliqui:

confequenter in toto homine anima

7. Fermmvit igitur. ) Redit Moyfes

eft, & relucet.

feflum

ad opus fexte diei, ut formationem

,dm0,

hominis luculentiusexplicet. Hebrea

Spiraculum "vite.) Klebraice eft, vi-

1 Cu]tu

ad verbum fic habent, P/efmavit Deus

tarum , quia rationalisanima eadem eft

fenfitiva, & vegetativa, & ita largi-

eüciujn

bominem pulverem . -vel lutum. de terra.)

tur homini quafi triplicem vitam, plan-

á, il

Vox Flebrea Sx» Jatzar , & Gracum

PxAsco , proprie ad figulinam perti-

tarum , brutorum , & Angelorum.

K eü'

Fatlus efl in animam viventem. ) He-

net, idemque eft quod plafmavit.

braifmus, pro fa&us eft animal vivens.

of

Solet Scriptura Deum figulo , homi-

8. Paradifum.) Paradifus, five vox

nem argillz comparare.

Lege Jerem.

C€. 18. n,, 2.

: Gracafit, five Perfica ; ü/y'e qu?d aliis

LIBRI GENESIS

$

9. Produxitque Dominus Deus de humo omne lignum pul-

[

chrum vifuü, & ad vefcendum fuave: lignum etiam vitze in

medio paradifi, lignumque fcientizte boni, & mali.

10. Et fluvius egrediebatur de loco voluptatis ad irrigan-

Àf

dum paradifum, qui inde dividitur in quatuor capita.

*Eccl

1T. Nomen uni *Phifon: ipfeeft, qui circuit omnem terram

py

24.55 Hevilath , ubi nafcitur aurum:

$6.37

12. Et aurum terrze illius optimum eft: ibi invenitur bdel-

Ia. Et

Hum., & lapis onychinus.

qu

medentibus demon dolofe, & falfo

placet, Hebraica, hortum fignificat,

D)

aut viridarium confeptum , ac diligen-

pollicitus fit fcientiam boni , & ma-

ter confitum omnis generis plantis.

l. Aliqut putant hanc arborem fuif-

h

Voluptatis.) oXX. retinent vocem

fe ficum , quod flatim ab ejus efu fo-

nus

Hebraicam, & vertunt in EZezz , quod

lia ficus Adam confuerit ad tegendam

ci

Verum no-

nuditatem.

Alii malum fivepomum,

eft nomen propriumloci.

tid

dier interpres, & Symmachus EZez ac-

quod in Cant. 8: 5. dicatur: $aA arbo-

D

cipiunt ut appellativum, tuncque figni-

re malo fufcitarui te.

iNihil certo afferi

bin

ficat voluptatem.

poteft.

0. Flwvius egrediebatur. ) In Paradi-

44 principio. ) Scilicet dietertio mun-

Qu

di. LXX. vertunt 44 eriestem , unde

fo vere extitit luvius quatuor horum

Ya

patet refpe&u Judzz ( Judez enim re-

maximorum amnium origo , licet hi

H

N

Ípe&u Moyfes (cribit, & confignat pla-

nunc in longe diffitis regionibus , di-

i

verfifque cernanturlocisícaturire. Id

gas mundi) Paradifum fuilTe ad Orien-

[

tem, & plagam Orientalem primo ab

enim contigiffe potuit, quia poft mul-

Ini

hominibus incoli ceptam.

tos, & longos anborum , terrarum-

t

9. Ligeum pulcbrum vifu, &$ ad vefcen-

que tra&us, fe alicubi fub terram ab-

diderint, & poftea iis locis emerfe-

dum [uave , €$c. ) INon copulat, fed

h

disjungit five fruciferum , five infru-

rint, ubi nunc fontes habere credun-

H

&iferum, & ad oculos tantum pafcen-

tur.

Abforbuerit ergo tellus hanc eo-

po

dos idoneum.

rum originem ,. & poflea divifim ef-

fo

Lignum etiam vite.) Arbor vitalis

fuderit.

Qu

feu vivifica, cujus illa erat naturalis

11. PAifon.) Eft Ganges, ita didus

lo

facultas, ut ex ejus frudibus come-

ab aquarum multitudine , quia tefte

denti vita diutiffime, ac fine morbis

Plinio augetur smmnibus vigintiquin-

prorogaretur.

que : ?5 »:autem Hebrais eft crefce-

Q

M

In medio.)

Vel fitum defignat, vel

re, & multiplicari.

ad arboris excellentiam refertur. INam

Hevilatb. ) Multi volunt effeIndiam,

j

Hebrai in medio illud effe dicunt,

fed Hevila potius hic eft regio vicina

quod inter alia eft magis eximium.

Sufiane, Ba&riane, & Perfidi , jacens

ü

Gen. 23. t0.. Habitabat Ephron in medio

inter Affyriam, & Palaftinam, op-

g-

3

filiorum. Heth.

pofita Sur.

Sic enim accipitur

Y

Scientie boni, & mali.) Quod come-

vila 1. Keg. 15.7

Gen.25.18. & ita

denti de fru&u ejus tribuebat fcientiam

di&a eft ab Hevila filio Jedan de quo

difcernendi inter bonum, & malum.

Gen. 1o. 29.

Vel fic appellatur; quod ex illa co-

12. Büdellium. ) LXX. hic vertunt

CAPUT II.»

3

.

.

f þql-

.13. Et nomen fluvii fecundi Gehon

ipfe eft, qui circuit

ite in

omnem terram ZEthiopise.

14. Nomen vero fluminis tertii,

ATigris , ipfe vadit contra

p

Affyrios. Fluvius autem quartus, ipfe eft Euphrates.

15. Tulit ergo Dominus Deus hominem, & pofuit eum in

tetTam

paradifum voluptatis, utoperaretur, & cuftodiret illum.

16. Praecepitque ei dicens: Ex omni ligno paradifi comede:

- bdgl-

17. De ligno autem fcientiv boni, & mali ne comedas: in

n ER

Yis.

quocumque enim die comederisþ ex eo, morte morie

& filfo

I 8: DIXIE

& me

em fuif-

carbunculum ; at INum. I1. g. exyflallum.

NNuac ab indigenis dicitur Phrat: alii a

: dfi fo-

Bdellium ex Plinio lib. 12. cap. 9. ge-

Graco ivQeoiyecaa derivarunt, quod

nus eft gummi ,' five lacryma pellu-

eft Iztari.

vendam

cidz , quam ftillat arbor nigra magni-

yomurm,

15. Pefuit eum im Paradifo, ) Wwxtra

$u) at

tudine olez, folio roboris, fru&us ,

paradifum creaverat , ut colligitur

9 if

naturaque caprifici. — Vatabl. & Eugu-

etiam ex cap. 3. 23.

binus vertunt, zzienem.

Ut operaretur. ) INon ad vi&um com-

LapisOnychinus.)InHebr.z /cozm,

pandi-

parandum , fed ad honeflam exercita-

- horum

quod quid fit, vix fciri poteft : aliqui

tionem, voluptatem, & experientiam ;

vertunt , /maragdum , alii f/zrdonychbem ,

ita ut nec fatigaretur, nec otio la-

ficcthi

alii Lepidem prafmum, alii, ut Vulgatz

bafceret.

is, d

auctor, lepidem Onycbinum ; alii dicunt

if

Et cuffodiret illum.) "Vuma feris, que

fl

effe viridis coloris, alii candidi, alii

extra paradifum erant, tum ab ipfis

mixtum candori ruborem habere. Vi-

animalibus, quea erant in paradifo,

rrmme

de Pined. Tob. 28. 16.

4m d-

15. Geboz.) INilus, quem etiamnum

ne ejus decorem , & amoenitatem 1&-

derent.

emerfe-

Abyffini vocant Gzjo», videtur dici ab

lllun. ) Flortum , nam in Hebr. eft

cieduti

Hebraico 733 goz^, id eft, venter vel

affixum femininum.

vnceo-

potius pectus, quodfit qüafi venter

fim &

17. Ne comedas ) Pro , ze comeda-

fordidus; lutoque plenus , vel quod

ti5; enallagefingularis pro plurali: nam

quafi ventre, & pectore incubet /Egyp-

preceptum datum eft etiam £ve , ut

a didus

to , eamque fccundet.

colligitur ex c. 3. 3. Precepit nobis Deus,

j tell

yiquie

JEtbyopis.) Proprie didz , qu& vo-

ze comederemus , ait Ejva, quod etiam

catur occidentalis , ad diftindionem

ex poena colligitur, que& fuit utrique

i arelit-

Madianitidis , que Chananzz vicina.

communis : itaque L/XX. habent in

plurali, ze comedatis.

Eft autem Eva

[ndidrty

Cireuit.) Per maandros perlabitur,

vicna

id eft, non re&o prorfus curfu.

condita antehoc preceptum , licet ejus

14. Tjgris. ) Ita dictus a velocitate

formatio poflea narretur, ut docet S.

qcens

curfus; MMedi enim fagittam Tygri;

Greg. 35. moral. c. 10-

n 0p

i

He

appellant: vei ita dictus T'ygridis ferz

Morte moritris.) Homo in ftatu in-

&n

velocitate. . Jam corrupte dicitur Tjge/.

nocentig, naturg lege mortalis erat ,

Ewnphrates.) Aradice $32 parz, id

nunquam tamen moriturus fuiffet, fi

de qllO

eft, fru&ificavit ;

quia inflar iNili

non peccaffet: quia efu ligni vitz, eo

vertut

exundans terras rigat , & foecundat.

&

femel guílato , ut quidam volunt , vel

Bibl, cum Com. Menoch. T. I.

ut

19

LIBRI GENE,SIS

18. Dixit quoque Dominus Deus : Non eft bonum homi-

Ài

nem effe folum: faciamus ei adjutorium fimile fibi.

Dy

19. Formatis igitur, Dominus Deus, de humo cun&is ani-

$0(

mantibus terrge, & univerfis volatilibus coeli , adduxit ea ad

fut

Adam, ut videret, quid vocaret ea: omne enim, quod vo-

cavit Adam anims& viventis, ipfum eft nomen ejus.

&i*

20. Appellavitque Adam nominibus fuis cun&ta. animantia,

& univerfa volatilia coeli , & omnes beftias terrae: Adas vero

&t

non inveniebatur adjutor fimilis ejus.

e

21. Immifit ergo Dominus Deus foporem !

n Adam: cum-

que obdormiffet, tulit unam de coftis ejus, &replevitcarnem

pro ea.

N

23. Et

ut alii fzpius, & fubinde fümpto , vi-

que vox vol«tilibus conjungenda eft cum

tam propagare potuiffet, quod indi-

voce formatis , non autem cum voce

T

de bumo.

cat fatis clare c. 3. n. 22. Deus ipfe;

dicens : Ne fWmat etiam de ligmo vwita ,

Adduxit. ) N el infito illis occuito quo-

&f comedat , &5 vivat in eternum.

Mor-

dam motu , ut fponte accederent, &

tuus autem elt ftatim morte fpirituali

fubjectionem fuam quodammodo pro-

(

n

propter peccatum, & etiam corporis

nifterio.

fiterentur , vél adducta Angelorum mi-

lt

morte, cujus debitum incurrit.

Pra-

terea calor naturalis humidum , ut vo-

dpfum eff nomen güs) Naturg ani-

?

cant, radicale, quod efu-fru&us arbo-

faantis illius conveniens.

p

Pläc«

ris vite reparari potuiffet in paradifo ,

20. Cuntla animantia) Prater pifces,

f&

depafci cepit, & abfumere abfque re-

qui extra aquas fine miraculo adducl

terr

imedio, atqueita ad morter difponere.

non poterant.

oI. Jgsnifit ergo Domimus Deus fops-

(

18. Non eff bonum.) Noneftaptum,

&o

congruum , conveniens, ut genus hu-

rem in Adam. ) Hebraica vox gravem, &

[/

manum propagetur , & hocanimalfo-

profundum fomnum fignificat. LXX.

ciale vitam jucunde tranfigat.

profoporem, verterunt, ecfafmm; nec

In

tantum fomnus Ade immiffus , ne

c]pl(

— Adjutorium) d procreationem, &

ab

csteras vite neceffitates.

fentiret coftam fibi detrahi: ac proin-

H

Simile fibi ) Chaldeus, quod fft pene:

dene exhorrefceret, & doleret : fed cum

eun LoXX. fecundum eum.

Eft autem

fomno in ecftafim raptus eft , ut vide-

D

at

mulier viro fimilis , in natura, ftatu-

ret, qua gerebantur, & fpiritu pro-

raà , loquela, &c.

In Hebrzo eft,

phetico cognofceret myfterium figni-

&t

coram ipf2, quod fignificare poteft, w

catum, matrimonium fcilicet fuum

d

naturale cum Eva, & myfticum Chri-

m

miniftret ei , fic pomtur 1. Reg. 29. 8.

fti cum Ecclefia.

l

& 3. Reg. 1o. $. & fenfum ex

prefüF

li

D. Paul. 1. ad Cor. tt. 9.

Tulit unam de cofiis ejus. ) INon fu-

19. Formatis Dominus Deus Zgitur de

perfluam , vel fupernumerariam ah-

Ti

[5

bumo cuntis animantibus terre , &$ uni-

quam , fed unam de requilitis ad indi-

a

verfis volatilibus celi. ) V olatilia ex aquis

vidui inteeritatem.

Replevit carntm.) Coftam

x non fine

Ti

creata funt , ut pateþ exc. 1.n.20. lta-

Car-

q.

Xt

CAPUT II.)&IIL

of

22. Et tedificavit Dominus Deus coftam , quam tulerat de

Adam, in mulierem: & adduxit eam ad Adam.

àni-

?3. Dixitque Adam: * Hoc nunc os ex offibus meis, &ca-

*:Cor

ia

TO de carne mea : haec vocabit

Ur Virago , quoniam de viro r1.5.

vo-

fumpta eft,

24. Quamobrem relinquet homo patre

m fuumg & matrem,

& * adhzerebit uxorifuze: * & erunt du

O in carne una,

*Matt

1ti,

VeTO

25. Brat autem uterque nudus, Ad

f-

amícilicet , & uxor ejus ; !9 :

[

& non erubefcebant. (d)

10.7.

eUfti«

CAPUT H

*Eph.

fiem

$.31.

1.Cor

6. 16.

)

Serpentis. aflutia- primi parentes Dei praceptum iranforediuntur :

atque indicia fingulis pena , e paradifo pelluntur.

T

FMl

um

Yoc

Ed & ferpens erat call

idior cun&tis animantibus terrae,

IS

qua fecerat Dominus Deus: Qui dixit ad mulierem:

qu

B.5

E

Cur

1f, &

0910

(—ä) Ip Sixt. edit, cap. II. abfolvitur 20. vers,

carne abítulerat, nunc etiam carnem

"Adbarebit uxori. ) 12XX. conglutinalitur.

um

reponit, non fine cofta.

VoxHebraica 53* dabac, denotat ardif-

L

23. Hoc nuncos. ) Cuuafidicat: Apa-

fimam adhafionem.

gea me animantia prius adducta: non

Erunt duo in carne una. ) Primo per

placent, non congruunt mihi, quia

copulam carnalem. Secundo fynecdo-

ll[cesg

fpecie diffimilia, & prono vertice in

ddud

chice, id eft, erunt unushomo , erunt

terram vergentia, & rationis expertia.

una perfona civilis.

"Tertio, quia con-

&c mihi fimillima eft

jux eft dominus corporis fui comparis,

f

& oífis mei portio.

3 imq carnis ,

2

& fic unius caro eft alterius caro, r.

)m&

Vocabitur virago.) Cuuafi dicat fub-

A

Corinth.7.4. Quarto effe&ive, quia

net

fiantiam habet a me, nomen etiam ac-

unam carnem, fcilicet prolem generant,

nt

cipiat.

Viras olim latini mulieres vo-

25. Erat autem utérque ntidus , .. .. &&

cabant, ut tradit Feftus.

zon erubefcebant.) Cuuia in flatuinno-

roi.

jcuri

24. Relinquat bomo Patrem feum &&

centiz nulla erat libido , nulla concu-

vide

Matrem.) Nerba funt Dei: Deo enim

pifcentia; ex hoc enim oritur pudor;

ea tribuit Chriftus Matth. 19. s. Hac

& erubefcentia, fi membra, in quibus

pI'O

ergo conjugii lex eft , & focietatis con-

f

regnat libido , nudentur, & pateant.

fuum

ditio , ut, fi res exigat, conjux conju-

gis caufa patrem, & matrem deferere

I. & Erpezs erat callidror cuntlis animat-

Chtle

teneatur; quod intellige de cohabita-

tione, & viteconfortio. Namin pa-

tibus.) In ferpentem natura füua

1 fi-

callidum, & vafrum, vafer diabolus

, dii

ri cafü famis, vel alterius fimilis ne-

congrue ingreffus , in ejus ore, quafi

ceffitatis potius patri,

& matri quafi

in organo certa ratione moto , vocem

mdl

auctoribus vitz

; quam conjugi fubve-

niendum -

ut docet D.

humanam effinxit; &admirata quidem

fint

q- 26. art. rx. ad 1.

"Thom. 2. a.

eft Eva eum loquentem, & fufpicata

À

J

is

LISRI GENESIS

qui

Cur preecepit vobis Deus, ut non comederetis ex omni ligno

fri

paradifi?

2. Cuirefpondit mulier: De fru&u lignorum ,

quae funt

eiïz

in paradifo, vefcanur:

5. De fru&u vero ligni, quod eft in medio paradifi , prse-

t

cepit nobis Deus, ne comederemus , ,& ne tangeremus illud,

ne forte moriamur.

gu

."eCor 4. Dixit autem ferpens ad mulieïcm: * Nequaquam morte

.

11, 5. moriemini.

die comederitis ex

qu:

5. Scit enim Deus, quod in quocunque

eo , aperientur oculi veftri: & eritis ficut dii, fcientes bo-

tif

num, & malum.

fcen-

€or

6. Vidit igitur nmlier, quod bonum effet lignumadve

dum

(9

id, quod erat, altiori nimirum vi id

Aeqkaqmim morte enoriemini. ) ln

u

fieri,fed metus aberat, quia necdum

hoc Diabolifermone, quem cum E.va

Cup

habuit, aliquot mendacia continentur.

por

peccarát, & fciebat, fe Deo cura effe.

]. non moriemini.. Il. aperientür ocu-

)

Cur precepit? ) Quafi dicat, cum o-

mnes fuaviffimi fint & falutares.

liveftri. IlI. eritisficutDii. IV. fcie-

Vr

tis bonum; & malum.

cb

Ex omni.) Ambiguum eít, an dicat

&. Scit enim Deus , &$c. ) Senfus eft.

de ullo, an vero de aliquo tantum ne-

et; ficverbatemperans , ut poffet de-

Deus non ignorat hancarborem vobis

&tb

prehenfus dicere, fe de una tantum ar-

utiliffimam effe, utpote quze rerum

Con

omnium cognitionem poffit folo efu

[

i.

bore fenfiffe, non deomnibus : & hinc

afferre.

Cumque bonus fit, & veftri

récognofce, a quo didicerint hareti-

ci Sacram Scripturam citare , & cor-

curam gerat, non eft putandus voluif-

n

rumpere.

fe vos hoc bono privare.

Á

4n quocunque die. ) In quocunque mo-

3. De fruflu vero. ) De illo tamen

mento.

retiofiffimo non licet.

Hebraice ar-

Ya

bori articulus additur ; ut videas jam

"Aperientur oculi veftri.) Mdeo perfpi-

M

cacis intelligentiz efficiemini, ut me-

tur

nonnihil commotam.

rito fitis exifltimaturi, vosantea coecos

9y

Et ne tangeremus.) "Tedio, & odio

fuiffe.

pracepti , addens de fuo invidiofe exag.

fa

erat.

Deus enim nec afpectum , nec

Eritis freut. Dii. ) Similitudine qua-

[

dam fapientie, & omnis fcientia.

Di-

ta&um , fed efüm tantum prohibuerat.

1ta D. Ambr. lib. de paradif. cap. 12.

vinum eft quiddam fcire quamplurima:

te

vel Eva adhuc integra, & fan&a exre-

de Jove Homerus, zAeíova 596 J plure

fciebat.

li

ligione, & reverentia divini precepti

hocdixit, quafi netangendum quidem

Scientes bonum 66 malum.) E. Hebrait-

pomum , quo vefci non liceret.

mus ; fcietis omnia quzcumque vel

f

bona funt, vel mala: vera, vel falfa;

Ne forte moriamur. ) Deus abfolute

affirmarat ; Moriemizi, mulier dubitat,

neceffaria, vel contingentia , &c.

[U

Diabolus negat.

6. Vidit igitur mulier.) INon fimpti-

d

[9!

|

CAPU T' IlI.

13

ligno

dum, & pulchrum oculis, -afpeétuque delectabile: & tulit de

fru&tuillius , * & comedit:. deditque viro fuo, qui comedit.

*Eccli

fünt

7. Et aperti funt oculi amborum: cumque cognoviifent, fe 25.53.

effenudos, confueruntfoliaficus, &fecerunt fibi perizomata, ! * !«

fo-

$. Et cum audiffent vocem Domini Dei deambulantis inpa- ^ !*

illud,

radifo ad auram poft meridiem, abícondit fe Adam , & uxor

ejus a facie Domini Dei in medio ligni paradifi.

notte

9. Vocavitque Dominus Deus Adam, &dixit ei: Ubies?

10. Quiait: vocem tuam audivi in paradifo: & timui , eo

(js ex

uod nudus effem, & abícondi me.

s bo-

1I. Cuidixit(e) : Quis enim indicavit tibi ,

lquod nudus effes,

nifi quod ex ligno, de quo prseceperam tibi, ne comederes,

fcen-

comedifti?

dum

B

3

12. Dixit

(e) dixit. Jz Sixt. edir. dixit Dominus,

)h

ci ut ante afpedu ; fed concupifcens,

Fims./) Quia eft arbor latifolia , &

nE

cupida guftandi,' curiofe, & attente fortaffis erat in proximo.

Véntur

pomum confiderans.

Perizomata, ) Llaumbaria, feu ven-

Ir oCu-

Pulchrtm oculis.) Xlebr. defrderium ecn- — tralia , fubligacula.

; fdit-

8. Vocem Domini. ) Strepitum ex con-

borum. . Chald. famitas oculerum , hoc eft,

cibus, paftufque oculorum.

cuffione arborum a Deo excitatum ;

us efl

"Afpetluque. delettabile. ) Dignam effe

nam quafi ad veftigia Dei venientisa

vobis

arborem attenta pulchritudinis ejus

confideratione.

Chald. ztrber deletia-

cutiebantur.

longe, & per arbores gradientis con-

rerum.

Alii accipiunt pro voce

o dii

bils ad intuenaum im eam.

loquentis, & irati Dei dicentis ; 44am

velii

Comedit.) Primumfola, cum plabe-

ubi est

uf

ret pomum ; tulit aliud ad virum , vel

Ad awuram pofl meridiem. )x Puta in-

Adam fupervenit comedenti.

clinante die, quando afpirare folent

emo-

7. 4perti funt. oculi amborim.) Utad-

lenes Zephyri, & aura ab hominibus

verterent fuam nuditatem , motus con-

diurno aftu fatigatis captari.

Signi-

rf

cupifcentie rebelles rationi- experiren-

ficatur etiam motus. quidam infolitus

[me

tur, intelligerent, fe bonum jufhitiz ori-

index diving prafentig.

Vide 3. Reg.

B05

ginalis, amififfe per peccatum , cogno-

19. I2. & AG. 2. c-

fcerentque, Dei fententiam effe veram,

Abfiondit f& . .

in medio ligni. ) Id

u

demonem autem mendacem.

eftlienorum , inter arbores denfiffimas

Di-

Cumque cognovviffent fé. ) Niderantan-

paradifi, enallage numeri fingularis pro

imo

te , fed non adverterant.

plurali.

Nados.) Ami&u corporis ( hoc ocu-

9. Ubi es? ) Ambr, lib. de Parad.

pin

lis. corporis viderunt ) & ex motu

c. 14. Ubi eff , inquit , tua bene fibi confcia

af

membrorum oculis. mentis viderunt

corfidentia ? timor ifle culpam fatetur ;

fe ftola gratie nudatos,

latebra prevaricationem.

Lbi es ergo?

o YO

Cozfuerunt,) Ramufculos ten'eriores

non in quo loco quero, fed im quo flatu ,

flfi;

circum latera ple&entes , ut foliis pen-

quo te deduxerunt peccata tua y ut. fugids

dulis verenda occultarentur.

Deum tuum , qeum ante quarebas ?

mp?l

10, Jímui.) Erubui.

a

14

LIBRI GENESIS

*

.

12. Dixitque Adam

Mulier, quam dedifti mihi fociam,

of

dedit mihi de ligno, & comedi.

e

I3. Et dixit Dominus Deus ad mulierem : Quare hoc feci-

r

fti?

us refpondit: Serpens decepit me, & comedi.

Com

I4. Et ait Dominus Deus ad ferpentem : Quia fecifti hoc,

mal

maledi&tus es inter omnia animantia, & beftias terrse: fuper

Gs

pe&tus tuum gradieris, & terram comedes cun&is diebus Vi«

i

tee tuae.

ett

15. Inimicitias ponaminterte, & mulierem, & femen tuum,

I

& femen illius: ipfa conteret caput tuum , & tu infidiaberis

*

tert

calcaneo ejus.

VE

16. Mulieri quoque dixit: Multiplicabo serumnas tuas , &

^C

Áv

con-

junit

—

)

hominef-

accufator fui.

12. Mwlier.) Juftus in principio eft

fignum pa&i inter INoe ,

& inter Deum initi.

Porro

[ny

Nobis Adam prazit

que ,

quarere excufationes in peccatis : dein-

damon ferpens antiquus fuper pectus

de culpam in uxorem, quin & in ip-

graditur; quia jam non cceleftia , ut

fum Deum derivat.

Peccavi quidem,

olim, cum effet: Angelus, fed terre-

t

fed non peccaffem, nifi tu mihi talem

na, & humilia cogitat.

D7

vite fociam adjunxiffes; nec feciífes

Terram comedes. ) Pulverem , At alibi

adeo pellacem , & perfuadere aptam:

folet vertere Ifa. 65. 25. ferpenti pulvis

quin

Qntt

debebas przvidere.

penis ejus. Micha. 7. 17- Jimgent pulve-

Su

13. Dixit- Dominus Deus ad mulierem.)

rem ficut. ferpentes.

n

Adz excufationem ut frivo'am , & pc-

Ig. dpimicitins.) Apertas, &inno-

na, quam excufatione digniorem , fi-

cendi a&um erumpentes.

mulier au-

U

cut & mox Evz, praterit.

tem ad talia viro magis eft meticulofa.

(dt0

Serpens decepit me. ) Quuafi dicat : Ser-

Conteret. caput tuum ) Apfa ; & femen

pens, quem tu creaíli, & inter nos

ipfius conteret caput tuum , quod po-

i p

tiffimum petendum , cum ferpens ne-

ln

futie tribuifli.

hic depere permififli , cui tantum ver-

candus eft. Damoni etiam ifla con-

K

et

Ítaque etiam mulier

uMm

culpam in Deum derivare videtur.

veniunt, nam mulier per femen fuum,

'14. Maleditius es. intev omnia animans

fcilicet per Chriftum caput ferpentis

inferni contrivit.

u

*i4.) Conveniunt hzc & ferpenti, &

[« p :

dzmoni. Serpens eft maledi&us, quia

dofidiaberis. ) Nam ferpens humi

abominabilis, horridus , venematus,

reptans, & calcatus plantam petat ne-

LT

noxius animalibus, & przfertim ho-

'ceffe eft, fi fe ulcifci velit.

Caput féro

lls

mini.

In

Pariter Demon veneno pec-

pentis conterimus, (inquit S. Greg. lib.

Q

cati infe&us ,. & infeftus hominibus.

1. moral. c. 39. ) eum énitia tentationis

Super peEi us tuum gradieris.) Cuue prius

« corde extirbamus , €$ tunc ipfe infidiatur

Ti

erant ferpenti naturalia, jam ill in

calcaneo nn/?ra, quia finem bone atiionis

ii

li

(

Qu

ponam, & infamiam verfa; fic mors

callidius , $ potentius oppugnat.

bis

humano corpori ex elementis contra-

16. JErumnas tuas, & conceptus.

) Ideft

riis compofita eft naturalis , poft pec-

&rumnas conceptuum. INotum, quam

i

SicIris

multa fint mulierum incommoda, cum

Pioi

catum eft ctiam peena peccati.

?

ante naturalis , poft INoe copit elfe

uterum gerun.t.

pnil

9 «

CAPUT

T.

i

Ciam,

concäpfüs tuos : in dolore paries filios, & füb viri poteftate

eris, * & ipfe dominabitur tui.

*1Cor

: fec-

17. Ade vero dixit :

Quia audiíti vocem uxoris tü, &1454 —

comedifti de ligno, ex quo przeceperam tibi, ne comederes,

|hoc,

maledi&ta terra in o

füper

pere tuo: in laboribus comedes ex eacun-

&is diebus vitze tuze.

U$ Vie

18. Spinas, & tribulos germinabit tibi , & comedes herbas

;

terrae.

CUUf

9. Infudore vultustui vefceris pane, (£)donecrevertarisin

aberis

terram , dequafumptuses: quiapulvis es, &in pulverem re-

verteris.

; €

Cone

20. Et vocavit Adam nomen uxoris fuze, Heva : eo qüad

——

mater effet cunctorum viventium :

21. Fecit quoque Dominus Deus Adc, & uxori ejus tuni-

ymind

cas pelliceas ,. & induit eos,

Poro

- pecus

22. Et ait: Ecce Adam quafi unus ex nobis faétus eftfciens

a, Ut

R

Q tee.

(f) panz. J»p Sixt. edit, pane tuo. '

vt alb

In dolore paries,) Tunc dolorem alio-

cati mors.

Quia pulvis es, &c. ) En peena pec-

Deus erewvit bominem inex-

quin naturalem mulier in ftatu inno-

l pulvif

centiz Dei beneficio effueifTet;

ferminabilem .

Zmvidia autem diabo.

j p

Sub viri peteflate eris.))

P

arebis viro,

p

[

Hj mors introiutt. $n orbem terrarum, Sap

. 23' 24.

rinno

non ut prius, femper fponte, fed in-

g a

terdum ingratüs, & invita.

20. Heva.) Viva feu vwiven: , L(XX.

17. Maleditia Terra.) Privata bene-

vertunt, (55 vit4, fe & uxorem ad

xloft.

femen

in paradifo.

diáione fertilitatis fpontanez , qualis

mortem a Deo damnatos folaturAdam,

od po

quod per J£vam gignet pofteros viven-

ln opere tuo. ) Hebraice, propter te,

tes, in quibus ipfi quafi parentes in

ns Dée

id eft, propterpeccatum tuum. Theo-

filiis vi&uri fint perenniter.

la cote

dotion vertit, z2 tranfarefftone tua.

ofüum

21. Tumicas pelliceas. ) Vel Deus de

Ex ez,) Ex ejus proventu.

nihilo creavit, vel Adam animantibus

;[penfls

18. Spinas ES fribulos.) INon ut an-

maGatis pelles detraxit , vel Angelo-

tea paucas, &

paucis locis , fed copio-

rum miniflerio id Deus effe&um dedit.

; hllmi

fe, & paffim.

t ne

22. 4dam.) Homo, vir & femi-

Herbam terre.) llebrai herbam ter-

na

Deus more hominis irati periro-

, ffr'

T& , vel agri vocant viliores herbas,

niam fuperbam fpem protoplaftorum

op, fib.

qu& cum jumentis, & aliis befliis com-

putiunid

munes... NNomine tamen herbz etiam

increpat ad efficaciorem medicinam

jf

morbi ,' & ad futuri cautelam.

Sen-

triticum comprehenditur , Opponitur-

tentia eft: cernite, in quantas miferias

M;Mfl

que illis beatarum animarum fru&i-

venerit homo, ad fimilitudinem divi-

bus.

jie

19. 1p fudore vultus

nz fcientie aufus. afpirare , quafitis

.) Quia hinc co-

potitus eft , fcilicet.

J

quam

piofus fudor erumpi

.

Ne fürte mittat.) Nerifimileeft Ada-

E,C

Pantm.) Panis quemvis cibum fi-

gnificat.

mum adhuc non modo non guítaffe;fed

& ignoraffe ubi fita, & qua eilet ar-

eec

16

LIBRIGENESIS

1

bonum ,

& malum : nunc ergo ne forte immittat manum füam,

pil

& fumat etiam

de ligno vitzee, & comedat, & vivat in aeter-

num.

fruaf

Dominus Deus de paradifo voluptatis j ut

43. Emifit eum

4

operaretur terram , de qua

fumptus eft.

udi

& coll

ocavit ante paradifum volupta-

24. Ejecitque Adam :

qu

tis Cherubim , & flamm

eum gladium, atque verfatilem , ad

3

cuftodiendam viam ligni vitee. (g)

qu

CAPU.T IV.P

N

cid

[

Adam ex Ea gignit Cain, C 2dbel : impius Cain pium Abel

frat

vem occidit : & a Deo punitus , ac. profugus "vitam 4gens »

Henocb. genuit: od & dam Setb generavit , cui natus

eft - Euos.

tint

Tile

i. A Dam vero cognov

it uxorem fuam Hevam : . quaà& conce-

t

tem

À pit, & peperit C

ain , dicens : Poffedi þoxninem per

tom

Deum.

pf

2. Rur-

4l

ICtE

(g) 4 edit. Six

. 02p» lil. cogtinet 2O. wers.

vd j

bor vite , quo

d & diabolum latuerit.

j

icitatione immortalis vite, vecordes

& mife-

aliquos ad. fui obfequium , & idolo-

fiii

Qua ignorationebelle Deus,

latriam pellicerent.

Obnc

ricorditer Adamo. confuluit , ne qui

Flammemn gladium.)) &deo fplenden-

quif

mifer futurus, eternum mifer fieret.

7)

Vivat im etermum. ) Quam illi vim

tem , ut vibratus flammas vomere vi-

deatur. Alibi quoque tales Angelis

)

fru&us arboris largiri poterant. -

oladii tribuuntur. IN. 22. 23. & , Pa«

Yilio

PC emifit eun Dom

inus. ) ignomi-

o

ra

l. eo. 16. 27. Potelt accipi de vero

vnS

niofe, & violenter expulit. Proba-

Quari

bile id fa&um eodem, quo peccavit

gladio &

.

reo , vel chalibeo , veldeflam-

ma in 9

ladii figuram conformata.

68 (

die, fub folis occafum :

quamdiu Adam

Vi-

Verfatilem.) Aptum verti in ómnem

fuerit in paradifo , non conftat.

VWipà

detur opus fuiffe aliquot dierum n-

partem, quia anceps, & utrinque fecans.

d

tervallo , utbeatum illum ftatum non-

l.

Ognevit.) Virgo Hebrais dicitur

Wt

nihil experiretur.

qua vox abfcondi-

füte

De qua fumptus. ) Ygitur extra Para-

nosy dima;

Hinc

k

difum creatus, quià extra eum in ter-

tam , feu Zzcognitam , fignificat,

fadum, ut qui cum muliere congre-

h

ram mifífus.

Mi

24. Cherubis.) Eft numeri pluralis.

ditur, eam cognofcere dicatur.

lii

Caufà vero. collocandi Cherubinos ;

Cain.) Dicitur a p Kez« poffedit,

ut & homines, & demones ab ingref-

Poffedi bominem.)) Au&a fum. homi-

i

ne , acquifivi fobolem.

lii

fuarcerent, illos , ne de ligno vite

ivino munere; ac be-

fumerent: hos, ne ingreífi decerperent,

Per Deum.) D

& homini darent, & tali munere pol-

neficio.

CAPU T Iv.

17

füam,

2. Rurfumque peperit fratrem ejus Abel. Fuitautem Abel

:

1 tefe

paftor ovium, & Cain agricola.

3. Fattum eft autem poft multos dies, ut offerret Cain de

fructibus terrae munera Domino.

tis, t

4. * Abel quoque obtulit de

primogenitis gregis fui , & desppay

olupta

adipibus eorum: & refpexit D

ejus.

ominus ad Aþel, & ad munera rr.4,

m, a

$. AdCain autem , & ad muneraillius non refpexit: iratuf-

que eft Cain vehementer, & concidit vultus ejus.

6. Dixitque Dominus ad eum: Quareiratuses? & curcon-

cidit facies tua?

t Zbel

7. Nonne fi bene egeris, recipies: fin autem male. Statim

(gali

in

i

2. Rurfumque peperit.) Rabbini pu-

$- Concidit vultus. ejus. ) Qui bene

tant ex eodem conceptü Evam pepe-

fibi confcii , & fimpliciter ambulant,

riffe remellos, quia hic non repeti-

ambulant vultu ere&o , & confidenter ;

conce

tur ; cozcepzt , fed tantum, peperzt ; fed

qui vero livore contabefcunt, & ma.

em pet

temere ita fentiunt; Mofes enim hic

compendio utitur, & in verbo peperir

faciem obnubilant

lum machinantur, frontem caperant,

; & oculos in ter-

?

, Rut-

prafupponit, & fübaudit, cozcepzr.

ram demittunt.

«dbel. ) Proprie J4el, vel ut' Hebr.

7. Nonmne [i bene egeris , veczpies. ) Tutïi

dicitur, He/c, fignificat , Vanitatem ,

vel Eva nato füo celerem necem pre-

quietem , & gaudium conífcientiz,

vecordes

figit, vel omnium hominum morti

tum favorem meum , utque fimili

&t idolo-

figno, & igne nimirum deccelo mif-

obnoxiorum conditionem fignificavit,

fo , attefler te

quafi diceret: Unpiver[a wvahitas eff oxanis

placere.

, tuaque imynera mihi

fplendeq-

bomo -vivens

omerev

Ip foribus peccatum aderi!.) Id eft pee-

; Angtlis

viliores fru&us.

3. De frutlibus terre. ) Secundos, &

na peccati, qua quafi canis aut cerbe-

1200

-

Hi enim vocantur

rus cubans fores obfidet peccati vin-

in Scriptura fru&us terrz , contra

dex.

Canis hic eft vermis confcien-

)i de vero

quam Abel, qui primogenita, & adi-

elde fl«

pes obtulit.

tia , mentis turbatio , & indignatio,

mato»

ira Dei, omnefque arumnz prafen-

] omnem

4.. Refpexit. Dominus ad Abel, €$ ad

tes, & aterne, quibus Deus peccata

munéra ejus.) Primum fuit caufa fe-

punit.

qefeci

cundi. Placuerunt munera, quia pla-

€uit Abel. Sacrificia enim vetera non

Culpam. pena premit comes, Ait Ho-

; i

ratius.

placebant, Deo ex opere operato,, fed

abfgöndl'

&X opere-operantis.

Patres fentiunt

Sed füb. te erit appetitus ejus. ) In HHe-

X Hiü«:

1gne de ceclo miffo , qui abfumpferit

breo , & apud LXX. eft : 24 te cosver-

econge

/ffo ejus, fenfus eft: Peccatum ejufque

Abel facrificium, declaraffe Deum fi-

appetitus, & concupifcentia te folli-

bi illud. placuiffe.

Itaque '"Pheodo-

:;olfejifv

tion vertit ivezu eic sv Inflamtavit incen«

citabit ad confenfum , fed ita ut ad te

g m

converti , & ate confenfum petere, &

4it. Oblatio Cainintacta relida eft.

impetrare debeat, Id nofter interpres

! Bibl, cum Com. Menocb. T, I.

t 3ch.

ee

18

LIBEIOAGENESIS

fcq1

in foribus peccatum (h)

& tu dominaberis illius.

aderit? fed fub te erit appetitus ejus?

q'.ll

8. Dixitque Cain ad Abel fratrem fuum: Egrediamur foras.

qu

Cumque eífent in agro, confurrexit Cain adverfus fratrem

Du:

* Sap.fuum Abel, & * interfecit eum.

1943.

nii

Mlatt.

9. Etait Dominus ad Cain: Ubi eft Abel frater tuus ? Qui

refpondit: Nefcio: Numquid cuftos fratris mei fum ego?

23:35

.

ter!

I. jO.

1O. Dixitque ad eum: Quid fecifti? vox fanguinis fratris tui

3. 12. Clamat ad me de terra.

p

Jude

1r. Nunc igitur maledi&tus eris fuper terram, quse aperuit

[2

fI.

os fuum , & fufcepit fanguinem fratris tui de manu tua.

12. Cum operatus fueris eam , non dabit tibi fru&tus fuos:

R

vagus, & profugus eris fuper terram.

13. Dixitque Cain ad Dominum : Major eft iniquitas mea,

P

alte

uam ut veniam merear.

ua ab-

I4. Ecce ejicis me hodie-a facie terre : & a facie t

fcon-

odiu

(h) peccatum. | Szxt. edit. babet peccatum tuum.

g

ad fenfum clare vertit: /g te erit ap-

*

deterra.) Veletiam: maledi&us, quia

petitus . ejus

*

Dici etiam poteft cum

infelix, vagus, & profugus fuper

pual

D. Chryfoft. hom. 18. in Genefim,

terram.

Q

12. Vagus, & profugus , Sceleris poe-

Ü

) 6jus , referri ad Abelem , ut fit fen-

que

füs: fi bene egeris , Abelis voluntas

na, & carnificina confcientiz per in-

tenr

tuo imperio fübje&a erit, ut fratris

certas vagantem fedes. exagitabunt.

minoris; quodam enim naturze jure

LXX. habent: Gemens , €$ tremens , fi-

Iurg«

natu majores au&oritatem quandam

gnificantes Cain animo confternatum,

Ü

& corpore tremulum.

Tg

in minores obtinent.

uj

9. Interfecit eum.) Nefcitur, quomo-

13. Major eff iniquitas mea , quam ut

do verfu z. terra dicitur bibiffe fangui-

veniam merear.) Quam ut ulla poeni-

l:

nem Abel; patet non prafocatum ,

tentia veniam poffim impetrare. Ile-

Ti

braeus contextus habet: Majer ef imi-

ü,

fed quopiam lapide, aut alio telo ne-

term

catum.

1

quitas mea , quam ut. ferre cam , fcilicet

(

9. Cuflos. ) Cum indignatione lo-

po

fit Deus, non ut Rabbini; quam

quitur, & quafi fübfanans Deum: An

ego ferre poffim; fumunt enim iniqui-

Ym

tatem pro iniquitatis ipfius poena.

Yolc

ego fratris mei fum padagogus?

Ttor

1o. Quid fecifíi? ) Unico vocabulo

14. Ejicis me.) Quafi dicat , meri-

I

oftendit fe confcium perpetratz rei.

to defpero , nam video te mei curam

Vox fanguinis

elamat. ) Cedes

abjicere, & privare folita providentia

f

tua , quem nullibi tuto pateris confi-

Tür

injufta celerem , & atrocem in con-

Tl

fpe&u Dei vindi&am poftulat.

ftere , vel ullam capere quietem.

T

11. Maleditius eris füper terram. ) 'T'er-

4 fatie terre.) Ablegas me a facie

ra erittibi maledidta, & maligne , par-

terre, ubi natus ; & educatus : vel ter-

ceque tibi eam colenti dabit fructus

ra fumitur pro hominibus metonymi-

Tno

fuos.

Hebrea habent: Mekdidws rw

ce; & fenfus eft : facis me hominuqx

.e

-

CAP U T. IV.

19

qus,

fcondar, & ero vagus, & profugus in terra: omnis igiturj,

qui invenerit me , occidet me.

fotas,

15. Dixitque ei Dominus: Nequaquam ita fiet : fed omnis,

ttem

nus in Cain fi

quiocciderit Cain, feptuplum punietur. Pofuitque. Domi-

gnum, ut noninterficeret eum omnis, qui inve-

niffet eum.

Qui

?

16. Egreffufque Cain a facie Domini

, habitavit prïofugkus in

terra ad orientalem plagam Eden.

rfs tui

17. Cognovit autem Cain uxorem fuam , quae concepit , &

peperit Henoch: & sedificavit civitatem

veruit

vocavitque nomen ejus

ex nomine fiiii füi, Henoch.

fu0s:

18. Porro Henoch genuit Irad, & Irad gänuit Maviael

,&

Maviael genuit Mathufael, & Mathufael genuit Lamech.

m

19. Qui accepit duas uxores, nomen uni Ada, & nomen

alteri Sella,

"EE

C2

20. Ge-—

sl

Ícot-

odium, adeo ut nec illi me vifu di-

i 6. Habitavit profitgu: zn term.i) Hebr.

gnentur, nec eos ego aufim afpicere.

eft: Zabitavit in terra Nod.

L

44 f'acie tua. abfcondar. )

uafi reus

I7. lxorem fuam.) Fil.am Adam fo-

5 quia

prafentiam Dei Judicis fugiam ; vel

rorem fuam.

Initio enim mundi ne-

fupef

cura, favore, & tutela tua deftituar.

ceffe fuit forores fratribus. nubere.

ris pt«

Omnis igitur qui imvenerit me.) Ne-

Sane feu Azaa appellatam tradit D.

queo effugere, qüin ab aliquo moxin-

Epiphanius, at D. Chryfoftomus Ri-

p

terimar; omnis creaütura in me in-

ham.

tobunt,

m j n'

furget.

4Edificavit.) INon jam , fed multis

natuttiy

Occidet.) INec iram Dei, nec ani-

poft annis, cum Cain plures genuif-

mz mortem timet, fíed folam vita

fetfilios, & filias, nepotes , & neptes,

hujus;, & corporis ja&uram veretur.

L ff!

qui Henochiam replerepoflent. Adi-

l pæm-

I$. Septuplum. punietur. ) Numerus

ficavit autem ex rudi materia, & fe-

. Hle

finitus pro infinito.

Gravsus

ie-

rarum metu.

tur, quam tu , quia tuo exemzlo de-

d fti-

territus non fuit, quominus te de me-

Henocb.) INona fe Cain nominavit,

fcilicet

quia nomen ipfius omnibus invifum.

.quam

dio tolleret , quem in delii fui po--

I9. Dues Wxores. ) Primus Polyga-

nam, & admonitionem fupereffe fic

mus Lamech legem monogamiz la-

jniqu-

volebam, ut vitam pro füpplicio, &

tam Genef. 2.24. violavit. Poft di-

M.

mortem pro- folatio haberet.

mar

levium cum vita hominum effet bre-

Pofuitque Doriinus in Cain fignum. ) Cu-

vior, & folus INoe cum fuis fuperef-

euram

jufmodi fignum fuerit, ignoratur. Com-

fet , ne nimis lente propagarentur ho-

Vqentia

munior Patrum do&trina eft de corpo-

mines , indulfit Deus, ut plures liceret

coni

ris tremore . cum quadam vultus &

"

mentis conílernatione.

habere uxores, quod Abraham etiam,

& Jacob viri fancüffimi fecerunt. Rur-

1 facie

Ut non interfeceret eum 0mki:.) Ut ne-

fus Chriftus Matth. 19.

6. polygamiam

vdttt^

mo eum interficeret. Hebraifmus.

fuftulit.

P.

onytm

minum

20

LIBRI GVENES'IS

20. Genuitque Ada Jabel, qui fuit pater habitantium in

)

tentoriis, atque paftorum.

Cj

21. Et nomen fratris ejus Jubal: ipfe fuit pater canentium

cithara, & organo.

22. Sella quoque genuit 'Tubalcain, qui fuit malleator , &

In

faber incunéta opera aeris, & ferrir. Soror vero "TTubalcain,

Noema.

23. Dixitque Lamech uxoribus fuis Adee, & Sellae: Audi-

te vocem meam üxores Lamech, auícultate fermonem meum;

]

quoniam occidi virum in vulnus meum, & adolefcentulum in

livorem meum.

2

24. Septuplum ultio dabitur de Cain: de Lamech vero fe-

&v

ptuagies fepties.

H

25.. Cognovit quoque a

dhuc Adam uxorem fuam: & pepe-

ad i

rit filium, vocavitque nomen ejus Seth , dicens: Pofuit mihi

Sel

Deus femen aliud pro Abel, quem occidit Cain.

i

26. Sed

gen

20. Pater babitantium.) Hebrai Vö-

forem. Ex hoc poteflis colligere

gen

cabulo parrzs folent fignificare quem-

(uxores mez )

ravius adhuc ple&en-

dum , qui, quo

i

vos metuitis , me per

vis artium inventorem, velexcellen-

injuriam interimeret.

INam Cain fra-

"

tem magiltrum.

23. Queniam occidi virum.) 'Vradi-

trem fuum fponte occidit, nec peni-

ptei

tio Hebr&orum elt, quam Fierony-

tuit fadi, & ideo digniffimus, qui &

mus non refpuit, occidiffe Lamech

ipfe occideretur. Ego duos quidem

Cainum tritavum füum , quem ab ar-

occidi, fed avum invitus & ignarus,

j

migero adolefcente indicatum , feram

puerum illum nolens occidere , fed

feny

putaverat ; quo errore cognito dolo-

tantum cafligare , quod me in frau-

Yeg

dem induxiffet, & utriufque fadi me

rem cedis in adolefcentem effudit il-

Tiem

lo interempto.

Hoc.pofito fequen-

ponitet, quare nemo me jam reum;

Tem

tia facile expediuntur.

fed peenitentem fi occidat, punietur

Quoniam.) Non redditur ratio, fed

ipfe feptuagies fepties.

L

TaViUS ,

fis [

fimpliciter quid fa&um fit, narratur.

Septuagies fepties. ) Miulto

ff

Virum.) Cain.

ad hunclocum refpexit ChriftusMatth.

Ímm.

In vulpts meum, ) Aymigerum vena-

18. 22. xom dico fépttes , feéd féptuagies

tionis comitem.

Q

fäpties.

lr

In livorem meum. ) E x livore contu-

25. Setb. ) Quod proprie pofítiezem

fionis ei meo verbere illato, e quo

feu fundamentum. fignificat.

INomen

male curato mortuus.

hoc inftin&u Deiindidit, tum quia fu-

turus fundamentum civitatis Dei pro

]

24. Septuplum ultio dabitur de. Cain. )

EU

Quafi dicat, fcio. mihi cedem illam

Abel: tum quia figura Chrifti, qui

nonimpune ceffuram , quia Deus pre-

fundamentum Ecclefie vocatur, lía.

28. 16. & 1. Cor. 3. 11-

4li

dixit graviter puniendum Caini occi-

dui'

CA PSU'"E IV. &V

21I

m in

26. S"e—d & Seth natus eft filius

.

coepit invocare nomen Domini.

, quem s"ocavit Enos : iífte

ttom

GA PBUT:.YV

&

Cin,

Texitur Genealogia Ade , ac þo/lejromm pe

ibforum u[que ad INoe.

r Seb: annique vi?æ .

iudi-

eums

I. J TIc eft liber generationis Adam.

omin

In die, qua creavit

À Deus hominem, * ad fimilitudinem Dei fecit illum.

*Sup.

1. 27,

ofe-

2. Mafculum, & foeminam creavit eos , & benedixit illis,

Infra

& vocavit nomen eorum Adam in die, quo creati funt.

9.6.

3. Vixit autem Adam centum trigintaannis:

& genuit filium Sip.2.

epe-

ad imaginem

em füam, vocavitque nomen ejus 2;-

mihi

Seth.

,& fimilitudin

ccli.

17.I»

4. Et fa&i funt dies * Adam , poftquam genuit Seth o&in-

Sed

*rPar

genti anni, genui'que filios, & filias.

I: Ie

5. Etfattum eft omne tempus, quod vixit Adam, anni non-

ligere

genti triginta, & mortuus eft.

edene

6. Vixit quoque Sethcentum quinque annis , & genuit Enos.

neptt

infrt-

7. Vixitque Seth , poftquam genuit Enos, o&tingentis fe-

pæni-

ptem annis, genuitque filios, & filias.

qi &

C 3

g. Et

ydem

jrus,

26. Enes.) Significat hominem mi-

bi per omnia fimilem , in natura, cor-

: fed

ferum , afilitum , zrumnofum. No-

pore humano, anima rationali, &c.

fru-

verat Seth. hanc futuram füorum,

1j n

nempe juftorum in hac vita conditio-

eft ante Set

4. Genuitque fülios & filias..) Certum

nem.

faltem unam filiam ha-

eurn,

buiffe, Caini uxorem.

yjetur

Iffe cepit invocare nomen Domini.) Sen-

fus eft, tunc temporis au&ore, &

s. Mortuus eff.) Bene Ecclefiafticus

VU )

I4. I2.

Tofamentum. enim bujus mundi

fuafore E:nos, ccepiffe homines paf-

morte qmorzetur.

Fuit autem illo evo

fatti.

fim , & publice certis ceremoniis, &

tam diuturna hominum vita Dei vo-

u

conceptis precum formulis Deum co-

lere.

luntate,. & arcana cooperatione , ut

homines citius propagarentur : con-

TA

tulit etiam bona corporis conftitutio,

ymen

T« J dber generationis.) Emarratio con-

jfie

vi&us temperantia, vigor terre, cu-

ad Noe.

tinuat& profapie Adami ,

ufque

jus fru&us eo tempore fücculentiotes,

|pro

benignus fyderum afpedus , & ratio

. qii

2. Vocavit nomen corum Adam. ) Hic

tuende valetudinisAdamo fapientiffimo

li

«dam elt nomen fpeciei, non indivi-

perfpe&a, & aliis communicata, fci-

dui , itaque etiam Evv convenit.

vit enim herbarum , ac ftirpium vires,

metallorum. &c.

9 ,441 i;:mginem € [imilitudinem. ) Si-

e

22

LIBRI GENESIS

$. Et fa&i funt omnes dies Seth nongentorum duodecim an-

24

norum, & mortuus eft.

&

Y

9. Vixit vero Enos nonaginta annis, & genuit Cainan.

1o. Poft cujus ortum vixit o&tingentis quindecim annis, &

gant

DL

Ll

genuit filios , & filias.

s

1r. Fa&tique funt omnes dies Enos nongenti quinque an-

T0Y

P

ni, & mortuus eft.

B

I2. Vixitque Cai

nan feptuaginta annis, & genuit Malaleel.

ial

13. Et vixit Cainan po

íftquam genuit Malaleel, oCtingentis

]i

tür

quad

raginta annis, genuitque filios, & filias.

14

Et fa&i funt omnes dies Cainan nongenti decem anni,

T& (

& mortuus eft.

X

15. Vixit autem Malaleel fexaginta quinque annis, & genuit

T0f

3

Jared.

16. Et vixit Malaleel ,

poftquam genuit Jared , o&tingentis

gt

triginta annis, & genuit filios , & filias.

Tüm

17. Et fa&i funt omnes dies Malaleel ottingenti nonaginta

quinque anni, & mortuus eft.

& g&-

19. Vixitque Jared centum fexaginta duobus annis ,

:

H

nuit Henoch.

19. Et vixit Jared, poftquam genuit Henoch , o€tingentis

j

annis, & genuit filios, & filias.

»Ecd — 20. * Et fa&ti funt omnes dies Jared nongenti -fexagi*'nt

a

4416 duo anni, & mortuus eft.

Heb.

.

.

jl

91. Porro Henoch vixit

fexaginta quinque annis , &-gehuit

115* Mathufalem.

(DC

mj

22. (i) Etambulavit Henoch cum Deo: & vixit , poftquamge-

Qm,

nuit Methufalem , trecentis annis, & genuit filios, & filias.

Yede

]evi

23. Et fa&ti funt omnes dies Henoch trecenti fexaginta quin-

/;"'7» L

ue anni.

»

24. Ambulavitque cum Deo, & nonapparuit: quiatulit eum

E

Qet

Deus.

üc

25.1 Vixit

n

li |

& Q

() Et ambulavit Fienoch cum Deo. H.

Ed

c verba defunt im edit. Sixt,

Tu

22. Améulavit- Henocbcum Deo.) Ge-

Hebr. 11. 5. habet: & zez inveniebatur.

l

IIF

Quia tulit eum. Deus.) In alium lo-

q

nus hoc dicendi fignificat vitam per-

cum tranflulit. Hezoch, inquit D. Pau-

agn R

fedam, & inculpatam, divinz con-

lenj

fentientem voluntati. LXX. habent:

lus loco citato , trazslatus eff , ut non vi-

fini

Plecuit Deo.

deret ?20rtem.

Caufa translationis ha-

dily

24. Et non apparuit. ) LXX. &f non

betur Sap. 4o. quia dile&us Deo , &

inventus eff , quod fecutus D. Paulus ad

vivebat inter malos bonus, ne malis

$.5

E

lC b

CAPUT V. & VL

pE

m an-

25. Vixit quoque Mathuíala centum o&toginta feptem annis,

f

& genuit Lamech.

26. Et vixit Mathufala, poftquam genuit Lamech, feptin-

s; &

gentis o€toginta duobus annis, & genuit filios, & filias.

27. Et fa£ti funt omnes dies Mathufala nongenti fexaginta

lue atl

novem agni, & mortuus eft.

28.Vixit autem Lamech centum o€toginta duobus annis, &

glaledl.

genuit filium.

ygents

29. Vocavitque nomen ejus Noe, dicens : Iífte confolabi-

tur nos ab operibus, & laboribus manuum noftrarum in ter-

| antiy

ra, cui maledixit Dominus.

3o. Vixitque Lamech , poftquam genuit Noe, qüingentis

genuit

nonaginta quinque annis, & genuit filios , & filias.

31. Et facti funt omnes dies Lamech , feptingenti feptua-

Jgentis

ginta feptem anni,

& mortuus eft. Noevero cum quingentos

rum effet annorum, genuit Sem, Cham, & Japhet. (k)

ugintà

CAPUT VL

&ge

Hominis peccata fuere dilwoii caufa: INoe tamen juftlus. inventus

ypents

eff , cui arca fabricanda mandatur , in qua ipfe , € cunctorum

animantium genera ferventur.

(aginta

Umque coepiffent homines multiplicari fuper terram, &

-

1.. C

filias procreaffent.

2. Vi-

genuit

(K) Cap. V. in edit. Sixt. continet 30. vers.

moribus innocens contaminaretur.Lio-

lium fru&us daret. IV. quia inventor

ampe

cum, in quem translatus eft, indicat

vini fuit, quod corda latificat & con-

filies.

Ecclefiafticus c. 44. 16. Hezoc^ , inquit,

folatur.

V. quia mundi poft diluviuns

placuit Deo, $ translatus cff im paradi-

j qllin'

reparator, qui etiam mundo Deum,

ff , ut. det. gentibus peuitentiam.

ejufque beneficentiam conciliavit, ex

29. Iffe confolabitur nos. ) Nox INoe

quo etiam Meffias nafciturus , qui eft

jr um

quietem , & confolationem fignificat,

quies, & confolatio nollra.

INoe autem quiefcere fecit,

confo-

31. Cum quingentorum ejft. annorum. )

Vist

latus eft homines. T. quia omniaretro

Non eft credibile Noe ufque ad an-

a&a opera, fcilicet peccata, quieve-

num 5oo. abftinuiffe conjugio. Ergo

runt per INoe, qui ea obruit diluvio.

alios ante Sem, Cham, & Japhet ge-

o ii

Il. quia aratrum, & alia inflrumenta

nuit filios, qui mortui funt 'ante dilu-

agriculture , artemque faciliorem co-

fium 40*

vium. Poít annum ergo 5oo. INoe

p.poe

lendi agros invenit.

IHI. quia propter

enuit , id eft, generare cepit Sem,

u m [2

fanditatem ,' & facrificium Noe, poft

ham , & Japhet fuücceffive, nec enim

onis Ti

diluvium Deus benedixit terrz, cap.

eodem anno hi tres fimul geniti funt.

8. 21. & 9. 1. quo fa&um eft, ut terra

1

/mque ewpi[fent bomines multiplica-

9001

fic benedi&a, minore labore morta-

y i

ri.) Prius etiam ceperant mul-

*e-eo

£Á

LIBRI GENES'IS

"d

f

a. Videntes filii Dei filias hominum, quod effent pulchrae,

Qu

quas elegerant.

acceperunt fibi uxores ex omnibus,

. Dixitque Deus: Non permane

bit fpiritus meus in homine

ræä

in aeternum,quia caro eft : eruntque

dies illi(us centum viginti an-

ee

norum.

4. Gigantes autem erant fuper terram in diebus illis : poft-

quam enim ingreffi funt filii Dei ad filias hominum , illæqus

fed

genuerunt, ifti funt poten

tes a fzeculo viri famofi.

s. Videns autem Deus ,

.

.

quod multa malitia hominum effet

*Infr. in terra , & cun&ta* cogitati

o cordisintenta effet ad malum omni

£.8.21

*

qi

N att.

tempore,

Y

6. Poe-

13

19

s

Quia caro eff.) INonnatura, fedcul-

tiplicari, fed nunc loquitur de multi-

plicationein immenfam multitudinem,

a, & vit& inftituto , perinde vivunt;

i

cum qua pari paffu nequitia, & mo-

ac fi mens illis non utrectrix , fed pro

&0S

fale, ne putrefcant, data effet.

rum pravitas glifcebat.

Filias procreaffcnt.) Ante etiaranate

Eruntque dies illius. ) Non loquitur de

fic

filiz , fed nunc plures maículis, vel

termino vite in communi hominum

quod profufa libidine vis generatrix

poítea nafciturorum (quorum mul-

ellet debilitata, vel quod medicamen-

ti hunc terminum pratergreffi ) fed de

tis id curarent, ut finguli pluribus fc-

termino vitz perverfi illius feculi ho-

I

minis fruerentur , vel demum divino

minum peffimorum , quos diluvio de-

di

confilio ad celeriorem , & uberiorem

lere flatuerat,'Quibus tamen ad peni-

Tün

humanigeneris proventum. . INec deeft

tentiam tam laxum fpatium largieba-

&i

qui fufpicetur ironice etiam mafculos

tur centum, & viginti annorum. -

[

hic filias vocari, quod effeeminati ef-

4. Gigantes.) Vafti acproceri homi-

r

fent, & animis muliebribus.

nes, & virium fiducia in alios violen-

V;

a. Filüi Dei filias bominum. ) Pofte-

ti, itaque Aquila vertit &i /£raio) vie-

Ya

ris Seth nomen filiorum Dei adhafit

s

lenti.

propter illorum fanctitatem , religio-

Poflauam enim. ) Ratio cur Gigan.

Ti

nem, ac juítitiam, aliarumque virtu-

ptu

tum quafi fplendentem in eis Dei ima-

tes geniti. FiliiSeth , qui vocantur fi-

Cainite dicuntur filii homi-

lii Dei , integerrimis erant viribus, hi

ginem.

filias Cain duxerunt uxores, eifqueut

T

num, quia terrena tantum fapiebant.

D

pulcherrimis fummo amore ; & ardo-

Pulchre.) Hebr. &ona. Notat D. Aug.

re libidinis agglutinati funt ; fecitau-

l. 15. de Civ. c. 23. in facra Scriptu-

tem libido, ut natura omnem fuam vim

1l

ra bonos folere vocari eos, qui fpe-

& potentiz extremum exereret : hinc

T

7

In

ciofi corpore funt.

homines vafliffimi, & validiffimi pro-.

3. Spiritus meus,) Spiraculum vite,

nati funt,

fe

quod illis infpiravi.

Ifti funt potentes.) Niribus corporis,

s

Àn bomine.) ln hominibus ifüs, ut

fcelere etiam, & flagitiis nobiles.

habent LXX. fingulare pro plurali.

4 feculo.) Ab initio mundi.

hh

In aternum.) 'Yam longo tempore

$- Multamalitia.) Continua , varia;

qi

quam permifü majores illorum vivere.

vehementer , & late ditfufa.

CAPU T/VI.

2j

6. Pcenituit eum,

Q

ldira,

&us dolore cordis intrinfecus,

juod hominem fecitfet in tétra. — Et ta-

homine

1. * Delebo, inquit, hominem, quem creavi, a facie ter-

int at-

ra, ab homine uf:

C

1

ue ad animantia , a reptili ufque ad volu-

cres coeli : poenitet enim me feciífe eos.

: poft-

8. Noe vero invenit gratiam coram Domino.

lleque

9. Ha funt generationes Noe: * Noe vir juftus, atque per- « cct

fe&tus fuit in generationibus fuis) cum Deo ambulavit.

44- 17

m effet

10. Et genuit tres filios, Sem, Cham, & Japhet:

m omni

i1r. Corruü

pta eft autem terra coram Deo, & repleta eft ini-

quitate.

6. Pe

12. Cumque vidiffet

"Deus terram effe corruptam (omnirs

—

quippe caro corruperat viam fuam fuper terram.)

, fdai-

13. Dixit ad Noe: Finis univerfee carnis venit coram me:

levivünt;

repleta eft terra iniguitatfz afacie eorum, & ego difperdam

eos cum terra.

j fegi p

14.. Fac tibi arcam de lignis lzevigatis, manfiunculas in arca

quiturde

yominura

facies , & bitumine linies intrinfecus , & extrinfecus.

um ml

15. Et

ï'l)feddc

soyli ho-

Intenta e[fet ad malum.)) Yn Hebreo

a&ionibus fuis, he enim funt quaüþ li-

lurio d-

eftTantum intenta e[fet ad malumyquod ve-

beri, quos parit homo totius vitz füuee

ad pæm—

rum. eft de hominibus peffimis illius

fpatio, & decurfu.

argieba-

&vi: vel etiam eft hyperbole, ut cum

Cum Deo ambulevit. ) Ut Henoch,

,1

um

de peccatore, qui tamen aliquando bo-

de quo, C. 5. ^c.

qibotti-

na aliqua facit, aut cogitat, dicimus

i1. Corrupta eff autem terra.) Mleto-

lj ViO]en'

v. g. hic homo nihil cogitat nifi de

nymia, pro habitatores terrz.

-

Miül Vi

ventre.'

Coram Deo.) Nere.

6. Panituit eum. ) Sine peenitentia

Iniquitate.) Fraude, calumniis, vio-

: Gigil-

funt dona Dei, fed ita loquitur Scri-

lentia.

ptura per anthropopathiam.

12. Omnis quippe caro. ) Omnes ho-

cantur D

8. Imvenit gratzam.) INotus Hebrait-

Videbit

ribus, h

mines', fic dicitur I(a, 4o. 5.

efqei

mus, pro acceptior, & gratior fuit

omnis earo pariter.

& atdo-

€0, quam ceterl.

Viam fuam.) Suam vivendi rationem,

que du&um fequi debet rat

fecittl*

Jufius, . atque. perfettus. ) Perfe&ione

igflis,, &

m vim

non patri2, fed vie, qu& excludit o-

divinz legis imperium.

d tinc

mne peccatum , non veniale, fed mor-

13. Fimis umrvería carmis wenit coram

tale, queque inaffiduo ftudio; & pro-

me.). Inflat dies decreta a m& excidio

[ïmi Pw'

fe&u virtutum confiflit.

omnium, & animalium. -

Jn &enerationibus fuis.) Ynter homi-

14. 4rcam.) lpfo nomine Hebrao

orgori

nes'fui zvi , adeoque pre omnibus

na3ntéea fignificatur arce forma non

I)ilesn

hominibus, qui tunc vivebant. Ali-

navigii in morem, fed capfz fupra &

quiin generationibus, explicant , in

infra late , & infra quidem non con-

;;, virio

sz'l:l,v cum. Com. Me(racä. T

camerate, fed «qualis, & plàanz.

*«

a5

LIBRI QEN.ESIS

1'5'. Et ficfacieseam: Trecentorum cubitorum eritlon'gitudo-

I

arcee, quinquaginta cubitorum latitudo , & triginta cubitorum

e&

altitudo 1llius.

16. Feneftram in arca facies, & incubito confummabis fum-

Ten

bin:

mitatem ejus; oftium autem arcze pones ex latere : deorfum

coenacula, & triftega facies in ea.

4

17. Ecce ego adducam aquas d

iluvii fuper terram , ut in-

fun

CIDU

terficiam omnem carnem ; in qua fpiritus vitze eft fübter coe-

lum: &univería, qua in terra funt, confumentur.

y

18. Ponamque foedus meum tecum , & ingredieris arcam

ecum.

tu, & filii tui, uxor tua, & uxores fyiorum tuorum t

Ig9. Et

I

De lignis Levigatis.) Hebr. de lignis

16. Femeffram. ) Pr&cipuam unam,

*3334oper , quod LXX. verterunt, qua-

grandiorem , & pellucidam ex vitro,

dratis; nolter Levigatis , id eft dolatis,

cryftallo, vel lapide fpeculari, quodHe-

& politis ad aptiorem, firmioremque

braica voxindicat 71 £zoP2r ; & Gr-

compaginem. Alii vertunt de Zgzis

cum JizQawie, ut. vertit Symmachus.

Crdzr , nam Cedrus in Syria frequens,

Hac major feneftra nihil prohibet alias

:

]

& longiffimas dat tabulas, & incor-

etiam minores fuiffe.

ruptibiles, & ex Cedro factam arcam

Et im cubito eonfummabis fummitatem

N

docent aliqui Patres.

D. Hierony-

;.

ejus. ) Quafi dicat altitudinem ejus ,

mus vertit ex Jignis bituminatis , id elt,

puta feneftre , facies unius cubiti; vel

Tà

bituminofis, & refinofis, velbitumi-

fenfüseft: Menfuram cubiti femper ád

di

ne illitis, vel liniendis; pinus autem,

manum habe, & adhibe, donecarcam

& cedrus funt refiniferz.

confummaveris , & perfeceris , oómnia

Manftunculas. in-arca facies.) Ylebrai-

ad prefcriptum modulum,& menfuram

()«c

€e Nido: facies arcam. ) ficetiam LXX.

cubitorum prafcriptorum —exigendo.

tem

eo quod in arca ftabula parva, feu

Adii:

'Te&um arcz ab extremitatibus

b

1

manfiunculz inftar nidulorum: has ju-

medium verfus paulum admodum affur-

P

bet per totam arcam fabricari varie

gat, ita uttota declivitas a medio ad cre-

lute

juxta fingulorum animantium neceffi-

Qu

pidinem unius tantum fit cubiti.

tatem , non pro folis avibus ; ideo

Deovfam canacula , & triffega: facies in

ïLfen

non vertit, Nidulos.

e4.) Deorfum fignificat infimum ta-

)

Q

Bitumine. ) Quod picis vicem implet,

bulatum arce : conacula , tabulatum

Quf

Ío

& odoratum etiam ell ; ideoque op-

medium: triftega, id eft, juxta gra-

portune adhibitum ( ut etiam cedrinz

c& vocis vim, tertium tecum tabu-

d

tabulm & trabes) naminarcagraveo-

latum tertium. — Videtur habuife arca

y

lentia ex fimo animalium anguíte ha-

tres contignationes, & partem imam,

[

bitantium.

in qua fuerit faburra, & fentina : Su-

Vün

1$. Tércentorum cubitorum. ) Cubitus

per hanc in fecunda erantanimalia per

V ol

Arce

cellas diftributa: intertia eratannona :

Ut

continet pedem cum dimidio

i

longitudo decupla erat ad eius altitu-

in quarta aves,& homines.

q

dinem, & profunditatem , totaque ca-

18. Ponamque fedus meum tecum. )

$n

Nempe lIridem, vel potius , pacifcar

Ya

pacitas fuit cubitorum folidorum 45o.

milium.

tecum tuam, & tuorum incolumita-

atca

CAP UT NVE & VIF.

27

tdo

I9. Et ex cunCtis animantibus univerfz carnis bina indu-

TU

ces in arcam , ut vivant tecum : mafculinifexus, & fosminini.

20. De volucribus juxta genus fuum, & de jumentis in ge-

umf

fum

nere füo, & ex omni reptili terree fecundum genus fuum:;

bina de omnibus ingredientur tecum , ut poffint vivere.

21. Tolles igitur tecum ex omnibus efcis , quae mandi pof-

tin-

funt, & com

Q

cibum.

p?rtabis apudte, & erunt tam tibi, quam illis in

Cat

22. Fecit igitur Noe omnia, quze praeceperat illi Deus. (1)

t

CAPUT. VI.

L

lugreffo INoe eum [uis in arcam , flatim aqua omnium montium ca-

nat,

cumina :$0. diebus [uperavo , veliquaque animantia

jitro,

dHe-

Jubmer fit.

Grg-

ichus.

xitque Dominus ad eum : Ingredere tu, & c;mnis do-

talias

I. DI

mus tua 1n arcam : te enim * vidi juftum coram me in "Hes&

generatione hac.

11.7.

itat

Pet,

ejus ,

2. Ex omnibus animantibus mundis tolle feptena , & fepte- *

lj vdl

na, mafculum , & foeminam ; de animantibus vero immundis ^

:pcra'd

duq, & duo, mgfculum, &

foeminam.

aram

D23

jmnià

3 Sed

furam

(l) Cap. VE m edit. Sixt. babet. 1. vers,

tem. Hebr. /zrgere faciam , id elt , fta-

terra carere non poflunt, locus in ar-

;-endo.

atibus

biliam , opere complebo fedus, nem-

ca afiienatus.

mlïur-

pe quod tecum de tua, tuorumque fa-

20. Jugredientur tevu)n.)' Venient ad

Jute, quos diluvio eripiam

,jam pepigi,.

te fcilicet fponte fua.

Dei inftin&u ,

ia

Q uando fuit feedus hoc?

INon omnia

vel Angelorum impulfu.

rcferuntur.

INofter textus loquitur de

T

21. Ex ommibus efcis, que mandi pofc

m

paco,; quafi de re futura.

Hebraus

Jant.) Ylebr. ex ommi cibo, qui comedi

quafi de pacto jam fa&o , quo firmum

[9t; puta tam ab homine, quama

jaturt

fore pollicetur, & in opus conferen-

beftiis.

Itaque fere carnivora etiam

1 gfæ'

dum.

| tabt-

im arca carnes in cibum habuerunt.

f a

19. Ex cuntlis animantibus . .. Bina.)

Sermo eft de terre(tribus ,

quorum

z.

Eptena , 6 feptena. ) De fpeciebus

qmatty

etiam aliqua natura fera , tamen Noe

m

mundis feptem , non quatuorde-

a p

ut olim Adamo obedientia, & cum

cim: deimmundis duo , non quatuor :

ca&teris animalibüs focialiter vixerunt

frilicet de ilis quatuor mafculos , &

onà:

inarca, neminiinfefta. Quaexputri

tres fceminas; de his duntaxat mafcu-

gignuntur, aut quz ex fpecierum va-

t )

lum, & feminam. De mundis par

,acifcaï

riarum commixtione, norm fünt in

ubum inductum eft ad fpeciei confer-

arcam inducta.

Amphibiis, quz diu

vatiogem , alterum ad facrificium,

humitte

.

N

28

LIBRI G.ENESIS

Ij

4. Sed & de volatilibus coeli feptena, & feptem , mafculum,

& foeminam: ut falvetur femen fuper faciem univerfze terrae,

&]

qui t

/4. Adhuc enim, & poft dies feptem ego pluam fuper ter-

j

ram quadraginta diebus, & quadraginta no&tibus, & delebo

omnem fubftantiam, quam feci, de fuperficie terrze.

qiej

fam 1

5. Fecit ergo Noe omnia, quse mandaverat ei Dominus. -

6. Eratque fexcentorum annorum, quando diluvii aquae

Wnive

H.

inundaverunt fuper terram.

*Matt

7. Et * ingreffus eft Noe, &

filii ejus, uxor ejus, & uxores

Ctnc

16.

2457 filiorum ejus cum eo , in arcam propter aquas diluvii.

uc.

9. De animantibus quoque mündis , & immundis, & devo-

Catne

17.26.

Domi

1.Pet.

lucribus, & ex omni, quod movetur fuper terram.

3:20.

n

9. Duo & duo ingrefla fant ad Noe in arcam, masculus ; &

foemina , ficut preeceperat Dominus Noe.

tb

i2 t

1o. Cumque tranfiffent feptem dies , aquee diluvii inundave-

runt fuper terram.

Ij

II. Anno fexcentefimo vitze Noe, menfe fecundo, fepti-

Tunt ]

modecimo die Menfis, rupti funt omnes fontes abyffi magnee,

d.

AUM (

& catarattae coeli apertae funt:

I2. Et fa&ta eft pluvia fuper terram qua

draginta diebüs VX

20.

quadraginta no€tibus,

operu

13 In

P

tra

tertium ad efum poft diluvium: deni-

:9g. Duo & duo.) I

3

lum ,

que feptimus mas pro facrificio offe-

bina,

d eft per pa-rï,a, feu

-21

rendo ítatim a diluvio , c. 8. 20.

11. Memfe fécumdo.) Qui Hebraice

tu f

——

De animantibus vero Zimmundis.)

dicitur liar, & fere refpondet noftro

NNon exlege Mofis, que nondum la-

Majo , faltem quoad pofteriorem fui

(t) t

ta erat, fed de iis, que ad efüm, vel-ad

partem.

(

Rupti funt.) Ni aquarum difrupti ,

facrificia majorum traditione inepta ha-

plüts

bebantur.

vel aperti funt aquis ita exundantibus,

J

9. üt fzlvttur.). Ut cunctarum fpe-

utomniarepagula fra&a viderentur.

f']'m []

cierum feminarium füperfit.

.Omnes fontes. abyfft magne. ) Omnes

DT

4. Jdbuc enim E$ pofl. dies feptem. ) Hi

fcaturigines abyflorum multzrum ; nam

titisj

feptem dies, füpra prafcripti tempo-

fub terra funt multe abyffi, id eft ,

tenge

ris fpatium, additi, ut extrema faltem

voragines, & conceptacula aquarum.

UT

hac dierum hebdomada homines pceni-

Vocantur autem una abyífus ,. quia

de N

li

teret, & moverentur exemplo INoe,;

aqua ille interfe per venasfaltem ali-

Vide Senecam

4j

qui verba non audierant.

quas communicant.

&

Ego pluam.)) Videtur habere empha-

naturadium quaftionum lib. 3. c. j.

M

fim, quafi dicat, non fyderum vi ali-

$cic.«50;

AVes

Cataratle coli aptrte funt.) SacraScri-

qua , aut ex caufis naturalibus, fedab-

lu('l'es

foluta mea potgntia 1 & voluntate.

ptura dicit celum aperiri; quande

lve [

iperty

*

CAPUT

VI.

29

im,

Es;-In artkicuïo diei illius ingreffuseft Noe, &Sem , & Cham,

1

& Japhet, filii ejus; uxorillius, & (m)tresuxores filiorum ejus

(eT-

:

cum eis, In arcaim.

ebo

I4. Ipfi, & omne animal fecundum genus fuum ; univerfa-

que jumenta in genere fuo, &omne, quod movetur fuperter-

ram in genere fuo , cunctumque volatile fecundum genus fuum,

u

univeríze aves , omnefque volucres.

:15. Ingreff:e funt ad Noe in arcam

jmhas & bin; ex omni

J!e$

carne, in qua erat fpiritus vitae.

16. Et quae ingreffa funt, mafculus, & foemina ex omni

V0-

carne introierunt, ficut preeceperat ei Deus, & inclufit eum

Dominus deforis.

)&

17. Fa&tumque eft diluvium quadraginta diebus fuper ter-

ram, & multiplicatee füntaquse, & elevaveruntarcam in fubli-

W

ine a terra.

18. Vehementer enim innundaverunt , & omnia repleve-

pti-

runt in fuperficie terrae: porro arca ferebatur fuper aquas:

.

1

19. Et aquae praevaluerunt nimis fuper terram : operti

j

funt omnes montes excelfi fub univerfo coelo.

&

20. Quindecim cubitis altior fuit aqua fuper montes, quos

operuerat.

In

21 *. Con

fumtaque eft omnis caro, . quae movebatur fuPef*sa :

terram, volucrum, (n)animantium, beftiarum,omniumque repti- ro. 4.

Eccl.

lium, quae reptant fuper terram , (0) univerfi homines.

, fe

39.28

22. Et cun&ta, in quibus fpiracu

lum vitae eft in terra, mor-

1 Pet,

tua funt.

133

23. Et

VO

3.20.

ftro

1 fil

(m) tres. Iz edit. Sixt. bec vox deefl,. (n) animantium. Ie edir.Sixt, mon legitur.

(0) terram. I edit. Sixt. legitur , tetram , animantiumque omnium.

16. laclufit eum Dominus de foris.) x

]pti ;

pluit; claudi quando negat imbrem.

ibusy

uc ,a

In diebus Elie quando clau-

trinfecus oftium arce contra aquas,

Jm el. celum. Senfus ergo eft, a me-

quod Noe arca inclufus facere non

dia regione aeris, quam ccelum vocat,

poterat, unde Hebraa habent: Cwfit

pnes

natt

tanto impetu vis aquarum maxima in

Dominus pro eo.

terras effufa eft, ut aque, quafi fubdu-

19. Zque prevalueruat.) Ita ut domos,

C&y

€üs cataracis, in fluviorum morem

urbes, &c. obruerent , & folo fter-

rum

defcendere viderentur.

nerent.

quià

) al«

3. Ingreffus eff. ) Ultimate fcilicet ,

2o. Quindecim cubitis.) M.

Enfura ido-

& complete.

nea, ut nec gigantes, nec ullum ani-

m

mal in vertice montium fervari pof-

73

14. Unrverfa aves , omne[que volucres.)

Aves funt, que pennas habent; vo-

fet, utque vafta arce. moles inoffenía

lucres, que alas finepennis inftru&as ,

in aquis fluitaret.

Scri

five ex membranis formatas, ut ve»

)

fpertilio.

e

-

$6

LIBRI GENESIS

«

25. Et delevit omnem fubftantiam, quae erat fuper terram;

ab homine ufque ad pecus, tam reptilé, quam volucres coeli

ie

Ca

deleta funt de terra , remanfit autem folus Noe, & quicum

€o erant in arca.

24. Obtinueruntque aquse terram centum quinquaginta

ne

diebus. (p)

CAPUT

VHI.

tür

Jmminutis paulatim. aquis diluwvii, pof! corvi , ac columbe: emiffio-

nem , Noe cum univer[is, qui in arca. continebantur , egreditur ,

v2

& altari extru£to , offert Deo in gratiarum a&ionem. bolocaufla,

Tatr

quibus placatus Deus promittit , nunquam dez'ncep;

l

fore dilwvium.

tl

1. [ Ecordatus autem Deus Noe, cun&torumque animantium,

& omnium jumentorum, quae efant cum eo in arca, ad-

V&

Vil

cofl

duxit fpiritum fuper terram, & imminutze funt aquae.

2. Et claufi funt fontes ab

yfi, & cataraCtae coeli, & prohi-

bitee funt pluviae de coelo.

CCïI

3. Reverfaeque funt aqua de terra euntes , & re

deruntes 5

& coeperunt minui poit centum quinquaginta dies.

4. Requievitque arca menfe fe

ptimo, vigefimo die feptimg

menfis, fuper montes Armenis.

$. AE

ptod

(p) Cap. V. in ed. Six. continet. 19. vers.

Wpa

&

Vrl

1.

Dduxit fpiritum.) Ventum vehe-

huc illuc dilabentes, & ad'fubter-:

4

mentem , pollentem vi ad dis-

raneam abyílum fe recipientes.

fedit

jiciendum, exficcandumque , quem fa-

Ceperunt minui.) Ín fineceatum , &

cra Scriptura folet vocare urentem:

fi,q

quinquaginta dierum adco notanter

Gefe

Exod. 14 21.

Cumque extendiffet Moy-

imminute funt, ut intuentibus palam

ffés manum füper mare , abflulit. illud Do-

effet ilfas. decrefcere, & deficere.

aminus flante vento "vebementi , 65 urente

4. Requievitque arca.) Jam circa mon-

Ing

"Fribui-

?tUsg

fota notle, £5 vertit in (fccum.

tium capita deficiente aqua, immota

um

tur ifla poteftas Aquilonibus. Pr. 25.

arca confedit.

10n|

23.

Veutus Aquilo diffpat plwvias.

-Menfe féptimo.) INon ab initio dilu-

2. Claufí funt fontes.) Defierunt erum-

vii, fed anni, ut patet ex verfu 13. &

&te

t pr

pere, illi nimirum , qui ad vindidtam

feqq. hujus capitis.

hns,

fuerant reclufi: non autem quiadter-

Super montes Armenie.) Ylebraice eft,

r& irrigationem , & potum animalium

Montes Jrarat , quod Chaldaus vertit,

&H

defiderabantur.

Sed catara&e coli o-

montes Cordis , quos Jofephus, & Cur-

[]

f»?!

mnes claufe , ut fudum ccelum , & fe-

tius Cerdzeos vocant, & juxta quorum«

um

renum effet.

dam fententiam

3. Euntes , & redeuntcs. ) Fluctuantes,

'Tauri.

, fuht pars montivs

Íifle

Cum

;

CAPUT VII,

8t

fTàm,

5. At vero aquae ibant, & decrefcebant ufque ad decimum

Codli

1cum

menfem: decimo enim menfe, prima die menfis, apparuerunt

cacumina montium.

N

6. Cumque tranfiffent quadraginta dies , aperiens Noe fe-

ginta

neftram arcae, quam fecerat, dimifit corvum:

7. Qui egrediebatur, & non revertebatur, donec ficcaren-

tur aquz fuper terram.

8. Emifit quo

u

e columbam poft eum

nillto-

cefraffent aquee

i

per faciem terrze:

, ut videret , fijam

Áitr ,

9. Qua&e cum non inveniffet, ubi requiefceret pes ejus, re-

ijit,

vería eftad euminarcam: aqus enimerantfüper univerfamter-

ram: extenditquemanum füam, &apprehenfam intulitinarcam.

10. Expe£tatis autem ultra feptem diebus alis, rurfum di-

mifit columbam ex arca.

tium,

It. At illa venit ad eum ad vefperam, portans ramum oli-

v& virentibus foliis in ore fuo; intellexit er

j

cefi

Y.

2

go Noe, quod

flent aquae fuper terram.

;rohi-

12. Expe&avitque nihilominus feptem alios dies, & emifit

columbam , quze non eft revería ultra ad eum.

ima

intes,

13. Igitur fexcentefimo primo anno, primo kmenfe $!pr

-die

ptlmo

$. 4d decimum menfem

Non a cc-

L

pto diluvio, fed ab anno 6co. vite INoe,

porro ferhper recedendo pergebat. In

j

montibus quamvis humentibus cadave-

—

ut patet cap. przcedenti verf. 11. & hic

ra inveniebat , quibus pafcebatur.

verf. 13. & 14.

Denec. ficcarentur aqua.) Non figni-

fübter-

pparutrunt eacumina. ) Prius arca

ficatur ficcatisaquis corvum reverfum ;

fedit in montibus fuo pondere depret-

um;&

eft (cripture phrafis, fic Matth. 1. verf

fa, quam montium cacuminaaquis de-

ult. dicitur: Nez cogmofcebat eam , donec

otaater

crefcentibus exifterent.

peaperit,

: pahm

7- Egrediebatur , 6 mom vevertebatur.)

6

In Hebrao eft:- Corvus egrediebatur , &

huc limo erant obfita.

9. bi requiefteret.) C'uia ómniaad-

? moti

revertebatur , fenfus eft, corvum rever-

Super univerfzzm. teyram. ) Extabani:

ol

fum a cadaveribus ad arce culmen,

cacumina montium : campefílria, &

non autem ad INoe; velegrediebatur,

p dili«

planities obrute erant aquis.

& revertebatur adloca, in quibus dege-

11. 44 vefperam. ) "T'oto pafta diead

dj

re prius confüeverat, jam liber revo-

comparem in hofpitium notum redit,

lans; quo libuit.

Aliqui ad: verbum

no&urno frieori vitando.

2

jc f.*»

ex Hebraeo: Corvus egreffus eff- egredien-

vetit,

Ramum.) LXX.folium, rami fürcu-

do, £5 recedendo , denee [iccarentur aque

lum fupremum tenuiorem, quem fci-

& Cure

füper terram , & fententia eft egref-

licet columba roftro potuerit defrin-

yorume

fum, & magis femper magifquerecef-

gere.

fiffe; quod expreffit nofter interpres

monziþ

13. bominuté funt aqu2.) Ufque ad

cum dixit, & 565 revertebatur , hoc eft

terram ; it4 ut terra ficca appareret.

.

$2

LIBRI GENESIS

die menfis, imminutee funt aquae fuper terram 5. & aperiens

quq

Noe te£tum arcae, afpexit, viditque, quod exficcata effet fu-

enin,

lefcen

perficies terrae.

ventel

14. Menfe

f

ecundo, feptimo , & vigefimo die menfis arefa-

&a eft terra.

2

15. Locutus eft autem

Deus ad Noe , dicens:

la,

16. Egredere de arca tu, & uxor tua, filii

'tui, & uxores fi-

l

orüm tuorum tecum.

'ex omni carne ,

17. Cunéta animantia, quse funt apud te,

tamin volatilibus, quam in beftiis, & univerfis reptilibus; quse

Duir

reptant fuper terram , educ tecum , & ingredimini fuper ter-

£ jj

*Sup.

ram: * crefcite, & multiplicamini fuper eam.

I. 22.

dus i

18. Egreffus eft ergo Noe, & filii ejus, uxor jllius, & uxo-

linii

o9.

res filiorum ejus cum eo. '

)

Infra

9.1-7-

19. Sed &om

niaanimantia, jumenta , & reptilia, quce reptant

dum genus fuum , egreffa funt de arca.

fuper terram, fecun

2o. Kdificavit aut

em Noe altare Domino, & tollens de cun-

&is pecoribus, & volucribus mundis, obtulit holocaufta fuper

altare.

].BE

dorem fuavitatis, & ait: Ne-

PH

21. Odoratufque eft Dominus o

qua-

te, d

Véntu;

"Mperiens .. Noe telum. ) INon totum,

Joquitur more humano ; delecantur

t fün

enim homines nidoreaffarum carnium.

fed partem tot tabulis remotis, quot

Senfus eft, placuiffe Domino facrifs-

3

ad explorandum terra ftatum erant ne-

quaü |

ceffarig, non ex fenefltra, qu& ad la-

cium; itaque Chaldaus habet: Sefcepzt

tus , non poterat , ut ex tedo, omnia

Dominus cum. beneplaeito oblatzonem ejus.

Ait ad eum. ) klebraice efl, Jecutus

(q

late circumfpicere.

eff. ad cor fuum , id eft ad

Noe, quem

62

17. Crefeite , E& multzplicamini. ) Ef

n

benedi&io , & proprie ad bruta dirigi-

amabat quafi cor fuum... "T'heodction

ad al

tur; nam de hominibus fequenti ca-

etiam vertit.

Dixit Dominus ad cor

Ti vjj

fuum $us xópioe mpoe mv xepüíay turg,

pite-

H Eoihw

19. Secundum genus f'uum. ) Secundum

fic accipitur ab aliquibus illad Cant.5. 2.

4 j

fpeciem fuam ; hoc eft quilibet mafcu-

Ego dormie, &f cor meum vwigilat j vel

&üte(

lus cum femella fuz fpeciei.

verte, locutus efl ad cor ejus 5 hoc eft

^

(

co. JEdificavit autem Noe altare.) Pri-

confolatus eft INoe, hoc enim figni-

dl.u. —ge

l

mum hoc eft altare, quod legitur in

ficat-loqui ad cer in facris litteris , ut

&termy

Scriptura; tamen dubium non eft alia

alibi dicetur.

RUT

prius extitiffe, ut illud, in quo facri-

Maledicam. ) Malefaciam terre dilu-

Wnes.

ficavit Abel. cap. 4.

vio, ut jam feci.

um

Holocauféa.) Ex feptim

o ïllo mun-

Propter bomines,) Propter peccata

N ,

dorum animalium celibe, feu folita-

hominum.

7

mlmm

Senfus enimy, t$ cogitatio buma

ht' caräii. )

rio mafculo , de quo fupra cap. 7. 2-

c1. Oderatufque eft Dominus, ) De Deo

Hebraice fgmentum. bumani. cordis , feu,

Dj

1

CAPUT VII. & IX.

2

tiets

quaquam ültra maledicam terrze propter homines: * fenfus ,

et fu.

Mp

enim, & cogitatio humani cordis in malum prona funt ab ado- ,

$3

-lefcentia fua; non igitür ultra percutiam omnem animam vi- Matt.

efa-

ventem , ficut feci.

1j.19.

22. Cun&tis diebusterrae, fementis, & meffis, frigus, &aeftus

seftas, & hyems, nox & dies, non requiefcent. (q)

tes f

CAPUTX.IX

tne,

QUi

r

Deus Noe ac filüs ejus . bemedicit', cun&aque animantia una

eum pifcibus in cibum tribuit , probibito tamen illis fanguine : fe-

Uxo

dus inter Deum , & bomines , de non inducendis amplius aquis di-

. luvii, iride firmatur.

JNoe ebrium ridens fülius Cbatn, in Cba-

optatt

naan fiio maledicitur : Sem «ero C? S'apheib

ed,

benedicuntur.

e C

füper

Enedixitque Deus Noe, & filiis ejus

Et dixit ad eos:

E

* Crefcite, & multiplicamini, & replete terram.

*Supr

.Ne

2. Et terror vefter , ac tremor fit fuper cun&a animalia ter-

1 32.

| qua-

tee, & fuper omnes volucres coeli , cum univerfis, quae mo-

28. C,

$-17.

ventur fuper terram : omnes piíces maris manui veftrae tradi-

Supr,

oftantur

ti funt.

jrmiurm.

1. 23.

ficilt

4. Et omne, quod movetur, & vivit, erit vobis in cibum:

: S;gfc!pf!

. quafi olera virentia tradidi vobis omniaf

atj

4. Exce-

8977]

(q) Cap. VIII. i ed. Sixt. Abfakvitur 20 .vers,

? quem

& Fermatio bumami cordis, prona funt

i

Refezte, E$ multzplicaemini.) Eadem

odction

ad malum, id eft figulina cordishuma-

verba cap. 1. verf. 23. depifci-

4d r

ni valde prona eft ad malum, atque

bus, & g. 17. de brutis, non habent

7 05773",

ideo!'humanza infirmitatis miferebor.

vim pracepti, fed imperativum fumi»

jn65:2

-l5 Adolefeentia fus.) Ex illa enim

tur pro futuro, crefcetis; & multipli-

45 v

&tate (ait $. Ambrof.) crefcit malitia.

^^

camini.

hoc

T ?

Cuntis diebus terre.) INonquam-

2. Terror veffer. ) "Timent hominem

diu terra durabit ( h&c enim flat in

" [ïgnl-

ferm naturaliter: hic tamen aliquod,

jis, V

" &ternum ) fed quamdiu in terra erit

& quafi femiplenum in beflias domi-

generatio , & corruptio, eruntque ho-

nium , quod per peccatum homines

" dllü'

mines, & animalia, propter hectem-

amiferant

porum varietas inducta efl.

Deus.

, reflituit , & confirmat

Peccäfa

Non requieféent.) Non definent fibi

3. Omne , qued mowetur.) Ante di-

mutuo füccedere.

luvium religiofiores faltem , quales

Sethi filii, carnibusabftinuerant, fru-

,m'dlf )

Bibl,cum Com. Mepoch. T; E.

dls, fcu,

34

LIB»R]'. GENESIS

It.

*I/CV.

4. * Excepto, quod carnem cuim fanguine non comedetis.

inter

17.Í4-

$. Sanguinem enim animarum veftrarum requiram de ma-

luriu

nu cuncCtarum beftiarum, & de manu hominis, de manu viri,

D

& de manu fratris ejus requiram animam hominis.

*Mat 6. Quicumque * effuderit humanum fanguinem , fundetur

mejl

1

n o

A5v

l

26.52. fanguis illius: ad imaginem quippe Dei fa&tus eft homo.

* Apoc

?

* Vos autem creícite, & multiplicamini , & ingredimini

n

13.10.

fuper terram, & implete eam.

Supr.

Ij

I. 28.

g. Hzec quoque dixit Deus ad Noe, & ad filiosejuscum eo:

Cus m

8. 17.

9. Ecce ego ftatuam pa&tum meum vobifcum, & cum femi-

ne veítro poit vos:

fj

Qum (

1o. Et ad omnem animam viventem ,. quce eft vobifcum,

ultra.

tam in volucribus, quam in jumentis, & pecudibusterree cun-

16

€is, quae egreffa funt de arca, & un

iverfis beftiis terrae.

IR Sta-

Cotda

& om

tetrai

&übus , oleribufque contenti.

jam

lege Exodi 21. 28. ubi Deus juþetbn-

eun&is poteflatem facit Deus , ut

vem homicidam lapidari.

h

De manu bominis , de manu 'uirz', &

vefcantur carnibus , qua& plenius nu.

conft

triunt, cum prafertim terrg vis elu-

de manu fratris ejus.) 'Triainculcat ; Zo-

vione, & infufa maris falfedine facta

mimis, quem nomen, & natura huma-

i.

effet hebetior.

nitatis memorem elfle jubet: viri,

Chom

4. Carnem cum fanguine non comedetis. )

quem decet irz dominari, & robore,

1).

Animal ergo jugulandum , effunden-

ac potentia non abuti: fratris, cut

Qnu.

dus fanguis, atque ita demum coctis

frater amandus , non perdendus erat,

20.

carnibus vefcilicebat. Praceptum hoc

Dicitur frater ,

quia cognitionem

non juris naturalis eft, fed pofitivi.

quandam inter nos natura conítituit ,

Yitvi

ut habemus 4 st vim, ff. de -juffstia

]ta vero imperatum eft, ut homines

() erit

,

quam maxime abfílinerent ab effufio-

21 jure.

M,

ne fanguinis humani, quem aliquos

6. Fundetur famguis ilius.) Yd eft,

H»Ct d(

mortalium etiam potalfe fcimus ; ab-

equum eft, ut fundatur.

LT

flinere ergo voluit a fanguine beftia-

d imaginem.) Quafl dicat; fi non

lt

rum. Ll nead homines fanguinem fi-

movet te natura communis, imago

ll ]

tiendum gradus fieret.

lLl quia vo-

mea permoveat , ne ccleftis Regis vi-

tniy

luit Deus fan

uinem , qui eft quafi vi-

vum fimulacrum demoliaris.

ta animalis ,

[

bi foli au&ori vitz of-

g. Vos autem creféite, ) Quafi dicat:

ffm;»,,

15s)

ferri in facrificiis pro vita peccatoris,

Videtis me hac prohibitione velle con-

Pt

ut patet Lev. 17. 11. lILl. quia fan-

fulere generis humani propagationi ;

littes

quin ergo illi incumbitis :

guis brutorum eít gravis , terreflris &

) Mqitipli -

!Tli?;ls [

multarum &gritudinum eaufa.

Ingredimini fiper terram.

Go

à

"s. Sanguimem enim. animarum vefira-

camini, ut quam citiffime per univer-

[/77] Y

fam terram ingredi , eamque occupare,

»Mm.) Adeo volo humano fanguini

parci, ut etiam beftias; qua illum ef-

& replere poffitis.

If"ï?;lv.

fuderint , fim puniturus, ut patet ex

9- Statuam. ( Xlebraice eft , /fatuens;

Ilma)

L

ficeng

CAT UT

IX.

35

Lis.

11. * Statuam pactum meum vobifcum, & nequaquam ultra »164

e m

interficietur omnis caro aquis diluvii neque erit deinceps di- 54.9.

Liitiy

luvium diffipans terram.

12. Dixitque Deus: Hoc eft fignum foederis, quod do inter

detur

me, & vos, & adomnemanimam viventem ; quaeett vobifcum

in generationes fempiternas.

limini

13. Arcum meum ponam in nubibus

, & erit fignum foe;?e-

ris inter me, & inter terram./

ffeo;

14. * Cumque obduxero nubibus coelum ) & apparebit af- *Fecl

femi-

cus meus in nubibus:

43 12

15. Et recordabor foederis mei, quod pepigi vobifcum , &

fcum,

cum omnianima vivente, quae carnem vegetat, & non erunt

eCun-

ultra aquae diluvii ad, delendum univerfam carnem:

I6. Eritque arcus meus in nubibus , & videboillum, &re-

1 3-

cordabor focderis fempiterni, quod pa&tum eft inter Deum,

& omnem animam viventem univerfz carnis, quae eft fuper

ibetbo-

terram.

17. Dixitque Deusad Noe: Hoc (r) erit fignum foederis: quod

viri, É

Conítitui inter me, & omnem carnem fuper terram.

at ,

a humie

18. Erant ergo filii Noe, qui egreffi funt de arca, Sem,

? viri j

Cham, & Japhet: porro Cham ipfe eft pater Chanaan.

oborey

I9. Tres ifti filit funt Noe, & ab hisdiffeminatum eft omne

j,

genus hominum fuper univerfam terram.

lus erat)

20. Coepitque Noe viragricola exercere terram , & planta-

itionem

ylritult j

vit vineam

T55

21. Bi-

fj

4

n/?itix

(r) erit. Jp ed. Sixt *csgz'f;!r eft.

id eft , ftatuo feedus , promiffionem fci.

Eccl. 43. 12. 13.

Vide arcum, &$ be-

j dt;

licet de non inducendo amplius dilu-

nedic eum , qui fecit illum: vvalde fpeciofus

Gzravit celum in

vio ; cujus mox fignum liidem fta-

eff im fplendore fuo.

[j not

tuit.

eircuitu glorie f , hWUs cxcelh aperue-

li. Neque erit einceps dilwvium. ) Pu-

runt lu fuit lris ante diluvium fi-

m

lpis t

ta univerfale, unde fequitur, 4/ffpazs

gnum naturale nubium |rofcidarum ;

terram , fcilicet univerfam.

& confequenter pluviz , poft diluvium

j dict:

12. Ip gtmeratiomes fempitermas. ) Im

vero & pactum hoc Dei cum INoe

&ternum. In Hebrzo eft pro genera-

dilecon

inflituta eft in fignum füpernaturale

gatiom j

tiones , zz peregrznationes , quia vita ho-

hujus fcederis dc non futuro deinceps

minis eft. peregrinatio füper terram.

diluvio.

Genef. 47. Q. . Dies peregrinationis wméa

16. Recordalor federis.) Pav eft enim,

centum iriginta ammorum fünt.

quiver-

homines conípe&a lride diluvii re-

ccupïf ï,

13. dircam meum. ) Arcus hic eft

cordari, & caufie ejus meminiffe , pec-

Tris 5 vocat fuum, quia Iris pulcher-

catorum fcilicet.

/M;w»'*;

rima, & Dei rerum opificis magni-

20. Exerctre terrzg.) Adam etiam;

ficentiam reprafentat; quare diciturin

aliique mortalesante diluvium terram

e

i2

26

LIBRI GENESIS

21. Bibenfque vinum inebriatus eft , & nudatus jacebat in

Mv

tabernaculo fuo.

g

22. Quod cum vidiffet Cham pater Chanaan , verenda fcili-

cet patris fui nudata , nuntiavit duobus fratribus futs foras.

.23. Átvero Sem , & Japhet pallium impofuerunt humeris

6t

fuis, & incedentes retrorfum, operuerunt verenda patris fui,

faciefque eorum averíae erant, & patris virilia non viderunt:

24. Evigilans autem Noe ex vino, cum didiciflet , quae fe-

cerat ei filius fuus minor,;

I.Hl

25. Ait: Maledi&us Chanaan, fervus fervorum erit fratri-

j

bus fuis.

T

iba

26. Dixitque: Benedi&us Dominus Deus Sem, fit Chanaan

fervus ejus.

P

&F

27. Dilatet Deus Japhet, & habitet in tabernaculis Sem, fit-

dinim,

que Chanaan fervus ejus.

28. Vixit autem Noe poft diluvium trecentis quinquaginta

$À

annis.

/

yfqt

-

tionibu

29. Et

6 f

fiian.

coluerant : farculo fortaffe , acligone,

tatem , & patri Cham indicaffe; ita-

aut alio laboriofo inftrumento.

INoe

que in eum fertur maledidio, non

VE

vdi

I

primus aratra excogitaffe videtur , &

edio perfonz, fed fpiritu prophetico,

atat

facilius boum, acjumentorum auxilio

quid futurum eflet, prenuntiante. ITac

folum profcidiffe.

autem a Mofe dicuntur propter Cha-

Plantavit vineam.) WMites, qu& ante

nanzos a Judzis fuis fedibus expellen-

(5) g

dos.

erant, & ex quibus vinum non ex-

Punitur autem Cham, & Cha-

IH()

primebant, in ordines digeffit, vineta

naan in fuis pofteris, qui majorum fuo-

conílituit, fuccum expreflit.

rum impietatis fueruntimitatores, &

Quoy

AU

el. Juebriatus eft.) Citra peccatum,

haredes.

T

A,q

faltem lethale, qui? vini vis adhuc il-

Servus férvorum.) Id eft, fervus in-

Nminip

li ignota.

fimus, & viliffimus.

mtfhm

Nadatus .

. p tabernaculo fio. ) Ut

27. Dilatet. ) Japh

et fignificat dila

fl n

tatum: eft ergo in IHebrao allufio ad

folent dormientes, & ebrii, qui pr&

[(7

iæftu

tegumenta disjiciunt.

tymon Japheti.

Precatur Noe , ut

GOrm

1l

4. Operuerunt verenda patris fui.) Sic

pofteri Japhet late fpargantur , & cre-

lag

patrum fpiritualium & Ecclefiaftico-

fcant, & amplas regiones occupent.

Et babitet im tabermaculis Seg. ) Deus

gmæ, $

(

rum peccata tegenda docet 3.

Gregor.

lhbu.

35- moral. c. 22

fcilicet , a quo bona omnia profici-

M;

41

24. Cum didiciffet j que fecerat ei Elius

fcuntur ; vel fenfus eft , pofteri Ja-

V4f

futs minor. ) Nidit fe alieno pallio te-

phet imperium fuum extendant in po-

hi,

fteros: & filios Sem : quod faüum

&um, quid fa&um effet,quafivit, &

L Eump

ex filiis cognovit.

eft, cum gentiles [£uropzi , & pra-

Tum, f

a$. Malediflus puer Chanaan. ) Cha-

fertim Romani a Japheto genus du-

pmaan filius fuit Cham hoc cap. num.

centes, adjunxerunt ditioni fug Ju-

Oj

J

&$. luc primus fertur. vidiffe avi nudi-

daam , quam filii Sem incolebant.

Jfgg

COAPUT X..'

9T

Q n

29. Et imþieti funt omnes dies e

jus nongentorum quinqua-

fei-

ginta annorum, & mortuus eft. (s

)

foras.

CAPUT X

meris

Is fui,

Genealogia jiliomm ANoe, a quibus divifce Junt gentes poff

*

:

erunt:

diluo

L.

z fe-

E funt generationes filiorum Noe , Sem , Chahn ; & r Par.

fratti«

"H

Japhet: natique funt eis filii poft diluvium.

I,S

2 Filii Japhet: Gomer, & Ma

gog, & Madai, & Javan , &

anaati

Thubal, & Mofoch, & 'T'hiras.

3. Porro filii Gomer: Afcenez, & Riphath & Thogorma.

U) üt'

4. Filii àautem Javan: Elifa, & Tharfis, Cetthim , & Do-

danim.

agitta

5. Ab his divife funt infulee gentium in regionibus fuis,

unufqui

f

tionibus fuis.

que fecundum linguam füam, & familias fuas in na-

-

2

6. Filii antem Cham: Chus, & Mefraim & Phuth , & Cha-

naan.

(fes itt«

9, 100

7. Filiiautem Chus: Saba, & Hevila, & Sab

phetico,

a, & Dadan.

atha; & Regm-a, &

te, Dac

Sabatacha.. Fili Regma: Sab

« O

r EEE

E

8. Por-

(s) Caþ. IX. contznet zn edst . Sixt. Q4. vers.

ypellen.

& Ch-

'H

Oc cap. filiorum INoe genera-

maniam Hebraice vocant Askenez.

3. 4feenez.) Germani, HebraiGer-

um füo«

tiones defcribuntur, & qua ex

0rt$,

quibufque gentes ortz fint: Difficul-

Riphatb.) Paphlagones.

tas efl, quz nationes nuncrefpondeant

Thbogorma.) 'lurca.

rvus t«

nominibus ; que hoc capite habentur :

4. Elifa. ) ltali , vel Fortunatarum

Sedabimur probabiliora ab aliis tra-

Infularum incolze , nam Infule Elifiz

dita, nam certi nihil habemus.

di&a.

at dilte

Iufo at

?. Gemtr.) Abhoc nati perhibentur

Thar[is.) "Tharfenfes.

oe , v

Gomari , feu Cimbri, & Cimmerii.

Cettbim.) Citrii, Cretenfes , Cyprii.

Magog.) Ab hoc Gete , & Maffa-

Dodanim.) Quafi Rhodanim;Rhodii.

j ent,

: &de

gette , Scythice gentes , & Tartari,

$- Jnfüle gentium. ) klebra&i omnes

de quibus Ezech. 39. & 39.

regiones, ad quas ex judea navibus

) Dets

Madai.) Hinc Medi.

itur, vocant I»/4]s , five vere fint In-

(,roüüi'

Z^van.) Tones.

fieii J

fule, five non. Jerem. 25. 2z. So-

1I.

y inpo

Thsbal. ) klifpani , Tberi, tam qui

hron. 2

fiium

in Europa, quam qui ad Pontum Euxi-

6. Chus.) Athy-opgs.

num, five hi ex illis, fiveilli ex his

Mefraim.) AL

tii.

& p*

oriundi fint.

Phutb.) làbyes, & Mauritani.

us du

Mofocb. ) Mofcovita

Chanaan.) Chananzi.

f ]

gbante

Thiras. ) "Thraces.

7- Saba. ) Abyflini,five Arabes Sabai.

.

38

LIBRI GENESIS

"

terra.

8. Porro Chus genuit Nemrqd: ipfe coepit effe potens in

ii

6. Et erat robuftus venator coram Domino.

Ob hoc exi-

Is.

Heth:

vit proverbium: Quali Nemrod robuftus venator coram Do-

inino.

1

1o. Fuit autem principium regni ejus Babylon , & Arach,

n

Ij

& Achad, & Chalanne, in terra Sennaar.

11. De terra illa egreffus eft Affur ;

diffen

& æcïiücavit Niniven;

It

& plateas civitatis, & Chale.

12. Refen quoque inter Niniven, & Chale : hzsc eft civi-

Tatam

tas magna.

Than,

20.

13

. At vero Mefraim genuit Ludim , & Anamim, & Laa-

bim, & Nephthuim.

fener;

pR

14.' Et

Heber

Hevila.) Getuli in Africa, velgen-

Achad.) Nifibisin Mefopotamia.

2

Chalanue. ) Seleucia, five Ctefiphon

Àtm,

tes quedam juxta finum Perficum, &

juxta Amalecitas. 1. Reg. 15. 7.

regia Perfarum.

j

$. Nemrod. ) Vox Nemrod rebellem

"Sennaar.) Sic vocatur ager Babylo-

fignificat , & filio huic Chus apte con-

ni circumjectus.

M.

i.

venit; nam Dei contemptor fuit, &

rr. Zffur.) Ninus filius Nemrod;

hominum tyrannus.

qui vocatur Affur per anticipationem,

quod

Jpfe capit e[fe petens zm terra.) 1X X.

quia poftea fuit Rex Affyriorum.

]ehzn

vertunt , J/fe erat Gygas , mole corpo-

Ninivem.) Civitas Allyriorum, cu-

26,

ris, robore, audacia, fuperbia, cru-

jus frequens mentio in libris 'T'obie,

delitate. S.holiaGraca, ieos violen-

& lonaz.

Jae,

Plateas civitatis. ) ln Hebrao e&

1us.

9.

9. Robuffus venatar.) iNon tam fera-

yjy man Recbobot b civitatem , ut ver-

tit Pagninus, fed vox hec Hebraa

DN

rum, quam hominum , quia vi, &in-

fienificat etiam latitudines; itaque be-

fidiis homines captabat, opprimebat ,

M. P

mecabat. ltaque venator idem eíl ac

ne vulgatus plateas civitatis interpre-

n

C]Milu

Jatro.

e

tatus ell.

12. Hac eff civitas magna.) Non Cha-

]itzis

€oram Demino.) Re vera talis, &

Cplis

eximie talis fuit. lIta Joannes Bapti-

le, fed Niniveefl civitas magna. . Ita-

fta magnus coram Domino judicio

que efl vcsego» éorecov 5 & ita or-

la

dinanda funt verba. — Refeg queque intee

DI

Domini , qui falli non poteft.

TU p

10. Pripeipium regniejus.) Senfusef-

Chale, &$ Niniven bec efl croitas ma-

Wt n

fe poteft duplex: vel caput Regni ip-

ZA

1.3. Ludim.) Lydi, non illi, qui-

V. $

fius fuiffe Babylonem : vel ab ea ini-

d

n

tium regnandi captum ; inde ad alia

bus Crofus imperavit, fed alii juxta

W. d

occupanda gradum fa&tum fuiffe.IN em-

JEgyptum, de quibus It 46. Exech.

rod videtur Belus INini pater au&or

9. $

ïïïtlu

?

"N EZCw

idololatriz.

Laabim.) Lábyes in Africa.

V,

VA

tragb. Y Edeffa.

Nepbtubim.) |Namida.

DN

n

CARUT

X

39

ens m

i4 Et Phetrufim, & Chasluim: 'de quibus eg:effi funt Phi--

lifthiim, & Caphtorim.

C exe

15. Chanaan autem genuit Sidonem primogenitum fuum,

1 Do-

Hetheeum.

16. Et Jebufaeum , & Amorrhzeum, & Gergefzeum,

Mac,

17. Et Heveeum, & Araceeum, Sinzeum,

18. Et Aradium j Samarceum

; & Amatheeum : & per hos

lien,

diffeminati funt populi Chananzeorum.

Ig. Fa&tique funt termini Chanaan venientibus a Sidone Ge-

Ldy

raram ufque Gazam, donecingrediarisSodomam, & Gomor-

rham, & Adamam, &Seboim, ufque Laía.

L Lg-

^

20. Hi funt filii Cham in cognationibus, & linguis, &

generationibus, terrifque, & gentibus fuis.

21. * De Sem quoque nati funt , patre omnium filiorum "1Pac

— —ÀÀ

j E

I. GT.

Heber, fratre Japhetmajore.

22. Fil

Xamit.

ii Sem: Aelam , & Affur, &Arphaxad, & Lud ,&

refiphon

Aram.

23. Fili Aram : Us, & Hul, & Gether, & Mes.

Biylo-

24. At vero Arphaxad genuit Sale, de quo ortus eft Heber.

lemod,

2;. Natique funt Heber fili duo: nomen uni Phaleg, eo

itonemy

quod in diebus ejus divifa fit terra : & nomen fratris ejus

m

Je&an.

um, [

26. Qui Je&an genuit Elmod

ad , & Saleph , & Afarmoth, :

! Tobiæ,

Jare ,

breo &

utva"

27. xEt Aduram, & Uzal, & Decla,

Hebrza

;3qucb6'

14. Phetrufim.) Arabes Petrai.

qua in fcriptura eft duplex , fcilicet

qnterpe

Chasluim.) Philifüini ,. cum quibus

Emath major, que eft Antiochia, &

Jud&is perpetuum. bellum.

Emath minor; que eft Epiphania.

(oft Cht-

Capbtorim.) Cappadoces.

21. Fratre Japbet majore.) Sentus eft:

;m, lr

"148$. 16. Hetbeum, 6 JTebufeum.) INo-

deSem, qui fuit frater major Japheto.

jfa 0*

mina populorum , qui a filiis Cha-

Hi fedes habue:

Perfz.

22. ZElam. ) Unde ZElamitz , id eft

7 i

naan prognati funt.

jitas T

runt in terra promiffionis.

Affür. ) Affyrïi.

17. Simeum.) Incolz deferti, & mon-

Lud.) Ly dii.

tis Sina.

Arphaxad. ) & quo Chaldai.

y, qi

jutà

19. dradiwm.) llinc urbes Aradus,

Jl

]

4dram.) A quo Aramai, five Syri.

- Jueh

& Antradus juxta Sidonem, de qui-

24. Heber.) À quo Hebrai.

bus Ezech. 2^7. 8.

2$. Fhaleg, eo quod im diebus ejus di-

l

Samaraum. Incolg urbis , & regio-

vifa fit terrz. ) Phaleg enim Hebraice

nis Samarie , Samaritani.

idem eQ quod divife.

dpatbeun. ) lxuco?æ urbis Ezmath ,

49

LIBRI GENESIS

58. Et Ebal, & Abimael, Saba,

;

29. Et Ophir, & Hevila, & Jobab: omnesifti, filii Je&an.

rim,

o. Et fa&ta eft habitatio eorum de Meffa pergentibus ufque

( 4

Sephar montem orientalem.

bus: (

31. Ifti funt filii Sem, fecundum

'c'ognationes , & linguas,

fm;,

& regiones in gentibus fuis.

j

42. Hze familiae Noe juxta populos ; & nationes fuas. Ab

gum.

his divifze funt gentes in terra poft diluvium.

Ó !

tertas

Q AJP UE B.

)l

um

In mhi: Babel edificatione fuperborum faflus ,. ac lingua confun-

ditur.

Sem- genealogia ufque ad zAbram texitur.

mus f

I0

ER at autem terra labii unius, & fermonum eorundem.

nn,

'Sap. l.

II

IO. 5.

2. Cumque proficifcerentur de Oriente , invenerunt cam-

tis a

pum in terra Sennaar, & habitaverunt in eo.

n.

3. Dixitque alter ad proximum fuum: Venite, faciamus la-

teres, & coquamus eosigni, Habueruntque lateres pro faxis;

Sye,

& bitumen pro ccemento.

"

ttibus

4. Et dixerunt: Venite, faciamus nobis civitatem , & tur-

rim, cujus culmen pertingat ad coelum , & celebremusnomen

m

noftrum , antequam dividamur in univerfas terras,

)u

ttibu

$. Defcen-

—

29. Ophir , t$. Hevila.) Hinc Indi,

corum nota, qu& hic eft apud LXX

&I

& varie Indorum gentes.

sU vt.

lx v

'

31. Secundum. cognationes , & linguas.)

Lateres pro fzxis.) Pertinacia cum

Tij

Dicitur per anticipationem ; nam va-

inopia ludatur: defunt lapides , co-

m

J GX

rietas linguarum nondum indudta, fed

quuntur lateres: deeft cementum cal-

tune terra erat labii unius.

cis, fubflituitur bitumen. — Codiles

pm«pin

muri Babylonis dicuntur ab Ovidio:

Ri

l.

Qti.

Abii wnius.) Omnes eodem idio-

fragili circumdata te&o monia, a. Lu«

y

mate, ac fermone;utebantur.

cano: figulis munita urbs , a Juven.

3. De eriepte.) De Armenia, qu£

4. Pertingat ad celum. ) klyperbole.

Babyloni eft orientalis.

Inde profi-

Celebremus nomen noffrum. ) Conatus

Yeba

cifcebantur, vel quia jam illos terra

caufa fuit cupiditas nominis aternan-

Vtie

di.

bml

non capiebat, vel quia melius folum

ui infanam hànc molem excitare in-

Non poffünt a peccato excufari,

quarebant.

fi Y

3. 4lter ad proximum. ) Hebraice vir

1

ituerunt, non folum quia ftructura

Íoy

4 virum , id eft alter ad alterum.

hac ad inanis glorig cupiditatem fpe-

Qu

A

&at ; fed etiam quia INemrod illam

i

' Fenite.) Hiebrei utuntur Imperati-

vis pro notis adhortandi , qualis Gr&-

excitare voluiffe credibile eft , ut fuee

derg

Ài

tyrannidis , & impiefatis arx effes.

CAPU-E XL

4I

'eCun,

5. Defcendit autem Dominus, utvideretcivitatem, & tur-

rim, quam s&dificabant filii Adam,

uÍque

6. Etdixit: Ecce,unus eft populus, & unum eftlabium orhni-

bus: coeperuntque hoc facere, nec defiftent a cogitationibus

us

fuis, donec eas opere compleant.

7. Venito igitur, defcendamus ,; & confundamus ibi lin-

. Àb

guam eorum , ut non audiat unufquifque vocem proximi fui.

8. Atque ita divifit eos Dominus ex illo loco in univerfas

terras, & cefíaverunt azedificare civitatem.

MW

9. Et idcirco vocatum eft nomen ejus Babel, quia ibi con-

fufum eft labium univeríze terrze: & inde difi

nus fuper faciém cunctarum regionum.

perfxtkeos Domi-

10. Hze funt generationes Sem : * Sem erat centum anno-

*1Par

n

rum, quando genuit Arphaxad, biennio poft diluvium.

I. I7.

Caft-

11. Vixitque Sem, poítquam genuit Arphaxad , quingen-

tis annis, & genuit filios , & filias.

us h-

I2. Porro Arphaxad

Sale.

, vixit trig—int'a quinque annis, &genuit

faxis

13. Vixitque Arphaxad poftquam genuit Sale, trecentis

[ tt*

tribus annis, & genuit filios, & filias:

omen

14. Sale quoque vixit triginta annis, & genuit Heber.

15. Vixitque Sale, poftquam genuit Heber, quadringentis

fceti

tribus annis, & genuit filios, & filias.

16. Vi-

LX

LE Dq/&ndit autem. Dominus. ) Deus

nova operatione fua linguas confundat.

loco moveri nequit , qui implet o-

Ut non audiat.) Non intelligant in-

| cum

mnia: noftri refpe&u dicitur defcende-

vicem, non quidem finguli homines

re, quando per aliquem effectum no-

(fic enim nulla fuiffet hominum fo-

; d

bis experimur , feu fentimus quafi

ml«

cietas ) fed fingulz cognationes ; tot

jdiles

propinquiorem.

enim fuerunt lin

gua , quot familjæ fi-

7idio:

Ej ddam.) '"Verrigene , de limo

ve cognationes.

creati.

LXX. flii bominum.

i Lt

8. Atque ita Jivifit.) Yenoratio lin-

en

6. Donec cos opere. compleant. ) Ironia.

g

ug alterius cognationis eos diduxit ,

)016.

7- Defcendamus, $ confundamus.) Sunt

& varias regiones petere fuafit.

Tatus

verba Dei quafi confuültantis, & per-

9. Babel. ) Quie vox conf ufionem Hgni—

tinacem ftoliditatem deteflantis. Rab-

cat.

1nar

fari,

bini putant hezc a Deo dici. Angelis;

Labium.) Lingha » qu& fueratomni-

t t

fed ifta dicuntur ab una Trinitatis per-

bus communis, inuna Heber famie

Íona reliquis , ut poteftate paribus.

lia fervata eft, hinc Hebraa dicta.

yura

Quod hoc verficulo repetitur, De/cez-

fpe

II. Fjes, 6$ Filas.) Quorum no-

ilfarti

damus, itaintellige; verf. 5. defcen-

mina tacentur, quia funt extra lineam

derat, ut videret, nunc deícendit ut

Meffia.

; füt

Bib. cttm. Com, Menocb. T. I.

F

d

b

42

LIB RI'GENESIIS

fiii f

16. Vixit autem Heber triginta quatuor annis, & genuit

Chanaa

Phaleg.

17. Et vixit Heber poftquam genuit Phaleg , quadringentis

q i

& mot

triginta annis , & genuit filios , & filias.

18. Vixit quoque Phaleg triginta annis, & genuit Reu,

*1Par.

IQ. * Vixitque Phaleg , poftquam genuit Reu , ducentis

119. novem annis, & genuit filios, & filias.

r

3

20. Vixit autem Reutriginta duobusann

is;. & genüit Sarug.

21. Vixit quoque Reu, poftquam genuit Sarug , ducentis

litn,

NT

feptem annis, & genuit filios, & filias.

22. Vixit vero Sarug triginta annis, & genuit Nachor.

gu

25. Vixitque Sarug, poftquam genuit Nachor, ducentis an-

nis, & genuit filios, & filias.

24. Vixit autem Nachor

Aviginti novem annis, & genuit

'Thare.

l DI:

25. Vixitque Nachor, poftquam genuit Thare, centumde-

ven in

cem & novem annis, & genuit filios, & filias.

&T

* Tot.

26. Vixitque "Thare feptuaginta * annis, & genuit Abram,

- -.'—l

& mg

1 Par

& Nachor, & Aran.

27. Hae funt autem generationes "Thare :

Thare genuit

5

1. 26.

Porro Aran genuit Lot.

tibus t

Abram, Nachor, & Aran.

tiones.

28. Mortuufque eft Aran ante Thare patrem fuum in terra

pativitatis fuae in Ur Chaldaeorum.

29. Duxerunt autem Abram , & Nachor uxores : nomen

(;

uxoris Abram, Sarai; & nomen uxoris Nachor , Melcha filia

Vin Eg

titur,

Aran, patris Melchae , & patris Ieíchae.

Hlaay,

o. Eratautem Sarai fterilis, nec habebat liberos.

CU p

* Tof.

2r. *Tulit itaque Thare Abram filium fuum , & Lotfilium

Quod 3b

Aran, filium filii füi, & Sarai nurum fuam , uxorem Abram

telle Ba

M

filii

9.7.

—

1 Dlx

Judith

üorum

317

31. Sarai murum fuam.) Erat neptis

exilla urbe, vel ex igne tribulatio-

3l agtos

AÀ&,7. "Thareex filio Aran, &alío nomine Je-

num, & affhdionum, quz a Chaldais

Pittig |

2*

fcha vocabatur,ut patet ex hoc cap.n.29.

idololatris Abrahamo fideli intenta-

Tif cor

Eduxit eos de Ur Chaldeorum. ) Ur

bantur , vel exigne, & flammis ; nam

Mefo 0l

Chaldzorum urbs ab igne, qui forta(-

traditio Hebraorum eft Abrahamum

Preheng

fe in ea colebatur, nomen invenit ;

rogo addi&um a Chaldzis, & inignem

.Hcr,

quod hic dicitur Abram fcilicet edu-

injectum divino beneficio fervatum ef-

ili

&um ex Ur, five ex igne Chaldao-

fe ; quam narrationem Hieronymus

lt g

rum, habetur etiam 2. I£fd. 9. 7.. Dews

licet fabulofam rejicere videatur, ta-

Mu

qui elegifl Ahrabam ,. &5 eduxifli eum de

men poftea approbat. Poteft verti de U

* D

igne Coaldaorum, Senfuseft, eductum

Cbaldaorunjd eft,de doGrina;nam nofter

de[ere r

CAPUT XI & XII

43

venuit

filii füi, & eduxit eos de Ur Chaldzorum, ut irentin terram

Chanaan: veneruntque ufque Haran, & habitaverunt ibi.

pentis

32. Et fa&ti funt dies Thare ducentorum

quinque annorum,

& mortuus eft in Haran. (t)

QU,

|centis

QUVPUT XIL

Sarug.

Zibram Dei mandato parens , promiffaque accipiens ,. patria re-

|centls

liha , comitante Lot, peregrinatur in Cbanaan , €? Domino in

Sicbem ,. C? Betbel facrificat.

Inde propter famem ZEgyptum in-

i

greljus , uxorem fuam vocat fororem, quam in domum regis

Itsan

Pbaraonis [ublatam , poftea recipit inta&lam.

genuit

1. TAlxit autem Dominus ad Abram: *REgredere de terra

*AG

tua, & de cognatione tua, & de domo patris tui , &

"GE

um de-

veni in terram, quam monftravero tibi.

.2. Faciamque te in gentem magnam , & benedicam tibi,

bram,

& magnificabo nomen tuum, erifque benedi&tus.

...3. Benedicam benedicentibustibi, & maledicam maledicen-

genuit

*Infr.

tibus tibi; atque * IN T E benedicentur univerfe cogna-

tiones terrae,

18.1$

j terta

F25

22.18

Pelhas

4. Egret-

Gal.

(t). Cap. XI. ia edit. Sixt. continet 31. vers.

nomen

»rim Exod.28. 3o. doGtrinam interpre-

Quam monfrabo. ) Abraheé fidem

lHb

n fxlla

tatur.

Paulus commendat , quod patriam re-

I1, 8.

Haran.) Cara Romanis, quem 1lo-

liquerit ignarus, quo properaret Heb.

cum nunc etiam honorant Saraceni;

I1. $.

quod ab Abrahamo fuerit habitatus,

Ip gentem magnam.) E.quandam flel-

füum

tefte Benjamino in itinerario.

Abram

lis;celi, & areng maris, opibus, &

QUP

Ixit autem Domizus.) 1Haec Abram

dignitatem infignem, & ex qua Ser-

fiii

vocatio contigit in Ur Chal-

vator mundi nafciturus.

——

deorum; eft ergo hic prolepfis. D;-

Benedicam tibi.) Congeüis inte na»

xit autem, pro Dixerat autem. D.Ste-

ture , gratiz , externifque bonis.

balatio-

Jhaldeis

phanus A. 7. 2. afferit hanc vocatio-

Erifque benedzclus. ) Nec te

promif-

nem contigiffe in Mefopotamia, fed

fum meum fruflrabitur.

intenta-

Mefopotamiam late fumit, ut com-

Maguificabo nomentuum.) Ut cunctis

j;, nam

prehendit etiam proximam Chaldeam,

feculis, & orbe toto fit clarum , ac

hamur

nobile.

tali.

De terra t44. ) Chaldea, folo na-

nigem

3- Benedieam benedieentibus. ) Bene-

atum d-

De cognatione. ) ldololatris, qui te

faciam bene de te merentibus, male-

.onymus

eognatione attingunt.

facientes tibi mul&áabo malis.

U. r

lo te bemedicentur emaes. ) ld eftin

:ïti de lr

De Dowo tu4. ) Si malint manere,

defere etiam domeflicos tuos.

femine tuo , quod femen ( tefte Pau-

44

LIBRIÍ

GENESIS

4. Egreffus eft itaque Abram , ficut praeceperat ei Domi-

i F

nus, & ivit cum eo Lot: feptuaginta quinque annorum;j erat

Egpu

Abram, cum egrederetur de Haran.

terta,

i. C

z. Tulitque Sarai uxorem fuam , & Lot filium fratris fui,

univerfamque fubftantiam , quam poffederant, &animas, quas

Sari UX

n E

fecerant in Haran, & egreffi funt , utirentinterram Chanaan.

ipliüs e

Cumque veniffent in eam,

6. PertranfivitAbram terram ufque ad locumSichem,&ufque

1 d

ad convallem illuftrem: Chananaeus autem tunc erat in terra,

fi

ml

*Infr.

. Apparuit autem Dominus Abram , & dixit ei: * Semi-

n C

ypt

15: 5 sj tuo dabo terram hanc: Qui aedificavit ibi altare Domino,

Epti

Ij E

26.4. qui apparuerat ei.

Deut.

9. Et inde tranfgrediens ad montem, qui erat contraorien-

apud j

l

34. 4 tem Bethel , tetendit ibi tabernaculum fuum , ab occidente

16, À

habens Bethel, & aboriente Hai: scedificavit quoque ibialtare

0res, (

Cimeli,

Domino, & invocavit nomen ejus.

9. Perrexitque Abram vadens ,

& ultra progrädiens ad me-

.

ridiem.

|10. Fa-

( dom

ln

lo ad Gal. 3. 16.) eft Chriítus

per

z&i, Jebufe&i, &c. qui & ipfi latius

hoc enim fpirituale femen Abraham

fumpto vocabulo Chananzi dicuntur.

10, jj

fa&us eft pater omnium credentium.

7. Jpparuit autem. Dominus Abram. )

bitzret, f

$« Lot fiEum fv atris fui.)Filium Aran:

Per Angelum fcilicet in corpore af-

n Dunqu

erat ergo Í[.ot frater Sare uxoris

fumpto.

Drfetnd

Abraha.

Semini tuo.^) Carnali , quod ex1faac

Rxxt:l(*vl' H'lj

defcendet.

groficife

Subflantiam. ) Sic vocant Hebrai

Opes, qu& in pecoribus potiffimum

8. d montem. ) Aliqui putant effe

Yeoin

Garizim, & Lebal, de quo Deut.

h ägi

funt pofita.

ca

27.

fola fin

Animay. ) Perfonas , capita : pars

dignior pro

toto, ficut: Dz mibi ani-

Bethel. ) Per prolepfim ; nam .ita

*lef()pot

9:hAS$, C4fera

appellata eft poftea a jacob infra cap.

Q bro

tolle tibi, infra cap. 14.

28. 19. cum prius diceretur Luza:

Y

21. & Joan

12. o$. qui amat Animam

itcon

Juam , perdet

eam.

dicitur contra orientem , quia mons

erat orientalis ipfe Bethel.

i Tion Y

Quas fecerant.) Scidicet fuas , quas

Ab occidente babens Bethel, 9 Hebraice

i Piljy,

genuerant, educarant , aut etiam eme-

4 mari babens Bethel, mare enim me-

rant, aut permutarant: Filios, fer-

Rh qu

VOS , ancillas.

diterraneum refpedu Judez, & Bethel

Tlls jllo

eft ab occafu.

diVino t

6. 4d Comvallem. illfrem. ) LXX.

9. d meridiem.) Vlebr. 44 auffrum,

& f

gercum excelfam , vallem , ac planitiem

quod etiam folet explicari voce defer-

1. ]

robuflis, ac proceris quercubus fpe-

Cabilem.

ti, ut hic vertunt LXX. In Scriptura

Tofr $u

ergo meridies, Aufler , & defertum,

Bliti

Chananeos. ) Populus ille fic proprie

quod ad fitum attinet , idem figni-

lj

D

di&us, ad diftin&ionem LIevai, Phere-

ficant.

li hg

Pote[l

C APU T.XIL

45

Dohai-

1O. Fatta eít autem fames in terra: deícenditque Abram in

Iimj erat

JEgyptum, ut peregrinaretur ibi: pravaluerat enim famesin

terra.

1is füi,

II. Cumque prope effet , ut ingrederetur /Egptum , dixit

, Quas

Sarai uxori fuee: Novi, quod pulchra fis mulier:

hanaan.

12. Et quod cum viderint te JEgyptii, diéturi füunt: Uxor

ipfius eft; & interficient me, & te refervabunt.

Vufque

I3. * Dic ergo, obfecro te , quod foror mea fis, ut bene

*Infr;

D tetta,

fit mihi propter te , & vivat anima mea ob eratiam tui.

20,II

* Semi-

14. Cum itaque ingreffus effet Abram /Egyptum , viderunt

0mino,

IEgyptii mulierem, quod effet pulchra nimis.

14. Et nuntiaverunt Principes Pharaoni, & laudaverunt eam

1orlen-

apud illum, & fublata eft mulier in domum Pharaonis.

cidente

I6. Abram vero bene ufi funt propter illam, fueruntque ei

yaltare

oves, & boves, & afini, & fervi , & famulie, & afinee J &

cameli.

!

ad me-

17. Flagellavit autem Dominus Pharaonem plagis maximis,

1o. F*

domum ejus, propter Sarai uxorem Abram.

——

T54

I9. Vo-

Yi fntius

jcuntar.

Io. Uf peregrinaretur.) Non ut ha-

nem prodite pudicitie uxoris fuz.

Jiram. )

bitaret, fpem enim promiffz fibi ter-

Sibi confuluit, ne occideretur , nihil

r& nunquam abjecit.

mentitus , reliqua providentie Numi-

rpore at

Defeenditque.). Promiffionis terra eft

nis, cui fe curz elfe fciebat, permi-

fit.

LexTfanc

altior /Egypto; ideo ad hanc ex illa

Et fortaffe ita fecit, ac locutus

proficifcente defcendere: ex /Egypto

eft, Dei inftin&u, quod gráves au-

veroin Judeam afcendere dicuntur.

&ores affirmant.

Adde Abrahamum

tant effe

potuiffe multum confidere Sarz cafti-

p Dei

Ip AEgyptum.) Vortaffe in. Zgypto

fola fames non graffabatur : vel in

tati, cujus pudicitiam, & animi con-

Mefopotamiam redire non licebat,

ftantiam perfpe&am habebat, molefta

mm i

Deo prohibente.

fane peregrinanti farcina mulier for-

nfra cap.

mofa.

r L:

11. Nevi 6c.-) Novérat audaciam ;

& incontinentiam illius populi, qua-

l$. Nuntiwverunt Principes.) Utfo-

j mons

re non vana fufpicio.

lent aulici etiam lenocinio gratiam fibi

Pulehra.) Ut minimum erat fexa-

regum quarere.

debraie

m me

ginta quinque annorum, fed vel fe-

Pharaoni. ) Nomen Pharaonis

rius illo 2vo fene&tus fentiebatur, vel

ZEgypti Kegibus manfit ufque. ad

& Bol

divino beneficio vigor corporis, &

tempora Ezechielis ,. quem vide c.

decor fervabatur.

^

-

^

£

Jaifriy

Ip

(e deüil'.-

13. Dzc

- quod foror mea fis.) Quo

;lomum.) Non ad ftüprum , fed

fenfu Sarai Abrahami foror effet, ex-

ut effet uxor, faltem fecundaria.

yoiptrt

plicat ipfe Abrahamus Genef. 2o. num.

16. Bene ufi funt.) Pharao multa in

ferturn,

12.

illum tanquam in fororium beneficia

n lgt

Ut bene. fit mibi.) INe occidar. INon

contulit.

poteft Abraham vocari in fufpicio-

17. Flagehawit ... .. Pharaonem. )

LIBRI GENESIS

46

18. Vocavitque Pharao Abram, & dixit ei: Quidnam eft

41

hoc, quod fecifti mihi? quare non indicafti quod uxor

menT

tua effet?

A

DN

19. Quam ob caufam dixifti effe fororem tuam , ut tolle-

& am

rem eam mihiin uxorem? Nunc igitur, ecce conjux tua , ac-

cipe eam, & vade.

quiþpe

20. Praecepitque Pharao fuper Abram viris, & deduxerunt

d

mumt;

eum, & uxorem ilius,; & omnia, quae habebat.

7l

l

CAPUT XIH

bint 1

&I

"Abram , €? Lot ZEgypto egre[ü — pree nimia. opulentia feparane

me & i

zur, €? Lot Sfordanis fimes eligente ,. ZAbram babitat in terra

fomus,

Chanaan : ubi rurjum. Dei promilfiones. de multiplicando [e-

y E

mine, terraque po[Jfidenda accipit.

fiad fi

geris )-

Scendit ergo Abram de, /Egypto , ipfe , & uxor ejus, &

I0

Á

tem Ii

omnia, quae habebat, & Lot cum eo , ad Auih*alem

plagam.

teye;[

2. Erat autem dives v

alde in poffeffione auri, & argenti.

Ti

l,

. Reverfufque eft per iter; quo venerat, a meridie inBe-

thel, ufque ad locum, ubi prius fixerat tabernaculum inter

Bethel, & Hal.

4 m

4. In

film

db ipfor

(u) Cap. XIII. i5 edit. Stxt. babet "vers. 18.

TNon ut adulterum ; nam ignorabat

18. Quod wxor tua effet? ) Nel ipfe

ld tont

fufpicatus efl, & ipfa Sara interroga-

M

conjugatam : fed ut tyrannum , quia

iliones

invitam rapuiffet.

ta veritatem cognovit , vel Deus Pha-

«ir, 1

Plagis maximis.) Quenam fuerint

raoni plagarum caufam aperuit.

19. lttollerem.) Ut non dubitarem,

T6, k

he plagze, non dicitur in Scriptura.

eam mihi tollere in uxorem.

6 N

Aliqui putant fuiffe luxum feminis,

Dier ore

& impotentiam copul& in Pharaone.

Alii peftilentiam , aut tumu!tum , fe-

r D auffralem plagám. ) . Rediit

ditionefque populares.

Alii morbos,

Abram in Bethel, unde exie-

bet afe

rat.

Is locus Auftralis eft. refpectu

dolorefque graviffimos : alii fterilita-

lo Y

tem tam hominum , quam animalium.

Judez ; ad hanc enim femper plagas

liig |

Ex hoc patet, quam verum fit, quod

mundi accommodat Scriptura utpote

dicitur in Pfaà]mo 145.

Dominus cu-

Judais feripta.

c'lün,q

z. Dives.) Hebr. gravis ; nam di-

Ws t

— fladiit advenas pupillum,& viduam fufcipiet.

vites multa fecum trahunt onera, &

T ful

Et domum ejus. ) Aulicos , familiares,

Sifer

quorum indicio abdu&a Sara; hos

impedimenta.

enim ut participes fceleris, ita poena

"uri & argenti. ) Quibus a Pharao-

Urtim j

vacuos eÍTe non decuit.

ne locupletatus.

Tlon dea

& x

$

CUA PUT XHE

47

namveü

4. In loeo altaris

3

d uxor

* quod fecerat prius, & invocavit ibino- -;Sup.

men Domini.

12.7,

5. Sed & Lot

t tolle-

» qui erat cum Abram, fueruntgregesovium,

& armenta, & tabernacula,

Q , aC«

6. Nec poterat eos capere terra, ut habitarent fimul: * erat*Infc.

quippe fubftantia eorum multa, & nequibant habitare com-36-7-

JXetunt

muniter.

E

7. Unde & fatta eft rixa inter

paftores gregum Abram, &

Lot. Eo autem tempore Chanansus , & Pherezeus habita-

bant in terra illa.

8. Dixit ergo Abram ad Lot: Ne, quzsefo, fit jufgium inter

thtf

n r

me & te, & inter paftores meos, & paítores tuos : fratresenim

fumus.

1

. 9. Ecce univerfa terra coram te eft: recedeame, obfecro:

fi ad finiftram ieris, ego dexteram tenebo: fi tu dexteram ele-

Beris , ego ad finiftram pergam.

jus, &

Io. Elevatis itaque Lot oculis, vidit omnem circa regio-

,ih'alem

nem Iordanis , quae univerfa irrigabatur , antequam fubver-

teret Dominus Sodomam, & Gomorrham, ficüt paradifus Do-

;enti.

mini, & ficut ZEgyptus venientibus in Segor.

o ]nBe-

L. Ele-

1 iT

4- I loco altaris. ) Fortaffe poft di-

illos jurgium fuerat, fed vix poterat

, In

fcelfum ejus a Chaldais deftru&i, vel

evitari rixarum occafio nifi feparatione.

—

ab ipfomet Abram, ne idololatra il-

Fratres enim fimus.) ld eft propin-

lud contaminarent.

qui

Lot erat filius fratris Abram.

vd ipfe

$- Tabernacula.) 'Fentoria , feu pa-

9. Usverfa terra. ) Ifta Chanango-

yerrogae

piliones.

Cafalas , vocat S. Paulusad

rum , in qua fum juffus degere.

Jeus Pt

Hebr. 11. 6. Lot individuus Abrz co-

Coram te eff. ) llabitatores parati

lib

mes;, ideoque illi benedixit Deus.

jpitarem

funt quam voles plagam habitandam

Dat . Lot

6. Nec poterat eos capere terra. ) Pro-

vendere , vel locare.

pter gregum multitudinem.

optionem eligendi.

Vetus efl lex:

Major dividat, minor elipat.

- Retiit

g. Fatia eff rixa. ) Quia fibi quili-

bet pafcua uberiora , & meliores aqua-

l0. Sicut paradifus Domini. ) Xlebr.

ie ei

tiones vendicabat.

ficut. bortus Domini , quem fcilicet Deus

sepet

Adamo inílruxerat ó: adornaverat.

r phgas

Inter Paflores.) Non inter dominos.

Gen. 2

8

L upo

Chananeus, E5 Pherezaus.) Ut intel-

Sicut ZEgyptus venientibus im Segor.)

ligas tanto. periculofiorem diffenfio-

Senfus 'eft.

'"ota Peatapolis ante

nim dl:

nem fuiffe, quod cin&i effentimpiis,

fubverfiohem , maxime a loco, in

Y

&

& efferis hominibus , promptis ad in-

quo tune erat Àbram, eundo verfus

juriam inferendam , & coram quibus

Segor, irrigua erat, & fertiliffima ficut

! phmo-

non decebat fideles rixari.

Paradifus , & ficut /Egyptus, quam

INilus fcecundat.

8. Ne qu.ffo: ) Adhuc nullum inter

48

LIBRI Gi;*INESIS

:

11. Elegitque fibi Lot regionem circa Jordanem , & recef-

nef

l

fit ab Oriente: divifique funt alterutrum a fratre fuo.

|

12. Abram habitavit in terra Chanaan : Lot vero moratus

bi

eft in oppidis, quze erant circa Jordanem , & habitavit inSo-

n

ï

Qu

domis.

13. Homines autem Sodomitaee peffimi erant , & peccatores

coram Domino nimis.

14. Dixitque Dominus ad Abram, poftquam divifus eft ab

Doitti

"Sup. eo Lot: * Levaoculostuos,(x) & videa loco, in quo nunc es,

12.7. ad Aquilonem , & Meridiem, ad Orientem , & Occidentem.

(t dii

nir,

15. Omnem terram , quam confpicis, tibi dabo , & femini

oram

jn:

,6.4. tuo ufque in fempiternum.

Deut.

16. Faciamque femen tuum ficut pulverem terra : fi quis

34. 4: poteft hominum numerare pulverem terrae, femen quoque

tuum numerare poterit.

17. Sur-

l

(x) Ocuios tuos. Je edit. Sixt. legztur oculos tuos in directum.

Peccato-

Ttamun

t);f

11. Elegitquefibi.) V etus eft confue-

&um eft fupra c. 10. n. 9.

tudo , ut in hercifcunda familia major

rumhorum originem explicat Izzechiel

?. In

cap. 16. 49.

dividat, minor optet, quod laudat

t Ber

D. Ambr. lib. 1. de Abraham c. 3.

15. Omnem terram , quam. con[picis.))

& D. Auguít. de Civit. lib. 16. cap.

Probabile eft DDeum , vel Angelum

& cont

2o. Permifit tamen Deus Lot decipi,

vice. Dei totius ilhius terre, & par-

a eft

ut bono exemplo Loti Sodomite ad

tium iltius fpeciem objeciffe Abramo,

virtutem provocarentur, & promiffio

ficut oftendit eamMofi a montePhafga.

Íy)

MI

3ürg

Deut. 34. 1. & Chrifto tentato Matth.

Abra facta impleretur, & nos mone-

187

" Prr

remur amoniora non praferre falu-

üfove

qu

taribus.

Tzbi dabe , €$ fesnimi 1uo. ) Particula

f

Fæc t

Reeefft. &b Oriente. ) Xlyfteron prote-

&, habet vim explicandi , & fenfus

em;ml

ron: prius digreffi funt, quam Lot

eft, dabo tibi in femine tuo, daboin

Áio er

recederet ab oriente ; hoc tamen prius

tui gratiam.

0,[ IMI

narratur.

Receffit autem ab oriente ;

lp fampitermum. ) Quamdiu . durabit

Hebrazorum refpublica: vel promiffio

Il 3

nam perrexit Sodomam verfus, qu&

'nities

totius Pentapoleos maxime occidua

2

conditionem habet, fi officium fece-

l

CO'ïvï

fuit.

rint, honeftatem , juftitiamque cojue-

"l quer

rint; vel etiam ultra refpexit Deus ad

44 fratre fuo. ) Propingüus a propin-

"vt

quo Lot erat filius fratris Abram , ut

terram viventium , & fpirituale (emen

üton

dictum eft.

Abre. Vide Roman. 4. 16. & cap.

ln lie

9. g.

$j

12. Moratu[que eff.) Magnajufti Lot

16. Sicut pulverem terra. )

Ef Hy-

* Q9 c

laus eft manfiffe incontaminatum in-

m

perbole; plurimus tamen fuit populus

ter fceleftifimos, quo nomine lau-

ille: longe vero plures, qui fpirituale

RnE

datur 2. Petri ?. 7

femen Abrze funt.

Eadem dicendi

d.

13. Sodemite pe[fimi erant , É peccato-

formula dicunt Greci e«& xówe, &

fam f

res coram Domino. ) Quidfignificet for-

mula illa dicendi, cor«m Domizo; di-

Veupex2cia.

Bjj

"

CAPUT XlII & XIV.

49

Y reoet-

17. Surge, (y) & perambula terram in lo:

jgitudine, & latitudi-

:

nefua, quia tibi daturus fum eam.

*

Toratus

18. Movens igitur tabernaculum füuum Abram , venit, &ha-

t inSo-

bitavit juxta convallem Mambre , quae eft in Hebron; zdifi-

cavitque ibi altare Domino.

1

ccatores

CAPUT.-XIV.

; eft ab

nunces,

Devitlis quinque regiäus,, ac [boliatis Sodomis , Lot cum þleri/—ï

ntem,

que alüs captious ducitur a. quattor. regibus "vi&loribus : . quos

: (emini

dbram perjecutus , omnes captivos , [poliague reduxit , letufque

. pro victoria detimas dat Melcbifedecb ,. a quo benediclione

fi quis

quoque

accepta , cuntla Regi Sodomqmm reddidit.

—

]7. 9Ut-

A&tum eft autem in illo tempore, ut Amraphel rex Sehä

F

naar, & Arioch rex Ponti, & Chodorlahomor rex Ela-

Pecato-

mitarum, & Thadal rex Gentium,

tIzechidl

2. Inirent bellum contra Bara regem Sodomorum , & con-

tra Bería regem Gomorrha&e , & contraSennaab regem Adamze,

gon,/þl'r:ii. )

& contra Semeber r

j

egem Seboim , contraque regem Balae,

Angum

; & pi-

ipfa eft Segor.

: Abramo,

. Omnes

yePhafr?

(y) Surge, £» edit. Sixt. Surge ergo.

t Mattà

17. Perambula.) INon pracipit, fed

altaria, dicitque Domino : 4 te prin-

offert , quafi dicat: fi vis fcire, quanta

cipiums tzbi defraet.

puriculà

it hec terra, & qualis, perambula

& fenfs

eam , miraberis, & gaudebis.

Pof-

feffio etiam capitur terre inambulan-

1. JQEx Semmaar. ) Babylonis k, vide

Gen. c. 11. 2.

, üo n

do, /. poffiderz , $. 1. de acquir. po[fes.

Rex . Poutz.) Non illius Euxini , fed

, duabi

I8. Jwxia comvalhkm Mambre. j Fuit

alterius vicinioris.

Sunt, qui putent

yomifio

planities roboreis filvis confita , fimi-

efTe civitatem Celefyriz , que a Ste-

um fett

lis convalli illuftri

in hac fuit illex ,

geco-

phano de Urbibus dicitur Hellas, qua

feu quercus illa nobilis , di&a Quereus

mera eft conje&ura.

: Deusa

Mambre.. INomen accepit vel ab urbe

Rex Elamitarum. ) Rex Perfarum,

ale femet

Hebron, que & Mambre dicta c. 23-

qui Elamitz dicuntur in Scriptura.

, &UP

infine, vela viro quodam Principe,

de quo c. 14. n. 1

Rex Geptium. ) Wel Rex Gallilez,

quz Gentium di&a eft, ut cenfet Ma-

gt B

jam Ebron.

lp Hebron. ) In territorio Hebron ;

fius Jofue c. 12. 9.

Velhic gentes ac-

tpopils

cipiuntur pro erronibus , profugis ex

fpritult

"edificavitque ibi altave Domino) Ab

variis gentibus, quibus a

f

) qicenel

ylum in fgo

ram religiofus ubique Domino erigit

regno dederit hic "T'hadal.

yns

Bibl, cum Gom. Menocb. T. L.

G

$6

LIBRI GEI*»EQIS

3. Omnes hi convenerunt in Vallem Silveftrem , quae nunc

nis !

Tull ,

eft mare falis.

4. Duodecim enim annis fervierant Chodorlahomor, &ter-

monia

[

I

i

li

tiodecimo anno receflerunt ab éo.

Gomoi

3. Igitur quartodecimo anno venit Chodorlahomor , & re-

£es, quierantcumeo : percufferuntque Raphaim in Aftaroth &

TUf

D

Carnaim, & Zuzim cum eis, & EmiminSave Cariathaim.

6. Et Chorrhaoos in montibus Seir , ufque ad Campeftria

Abram

Pharan, quee eít in folitudine.

1

iha

1. Reverfiquefunt, & venerunt ufque ad fontem Mifphat, ipfa

eft Cades, & percufferunt omnem regionem Amalecitarum ,

&i

4

& Amorrhzeorum , qui habitabant in Afafonthamar.

^

tem f

9. Et egreffi füunt , rex Sodomorum , & rex Gomorrhz,

rexque Adamae, & rex Seboim , necnon & rex Balee , quse-

drem

eft Segor: & direxerunt aciem contra eos in. Valle Silveftri:

l-

9. Scilicet adverfus Chodorlahomot regem Elamitarum, &

, (

Dunaf

'Thadal regem. Gentium ,. & Amraphel regem Sennaar , &

Arioch regem Ponti: quatuor reges adverfus quinque.

:

io. Vallis autem Silveftris habebat puteos multos bitumi-

nis,

VU ufqu

Tum

il

"ii

L/

3. J Valem filveffrem. ) Amonam,

Edom in Gabalena regione ; poft.

modum habitatio Iifau.

T

&

& inflar nemoris pulchris arboribus

]ailo

ul

condenfam.

7. Fontem Mifphat.) Fontem judi-

Mare falis.) Qui locus ab Hebrzis

cii, ita didus quod ibi Jfudai contra

n pyt

vocatur etiam Vallis f/alinarum , aut mae

Mofen, & Aaaron murmuraverint,

(ride

3iloma

ve mortuum.

jurgati fint, & velut judicio expoftu-

iupt,

4. Recefferunt.) Rebellarunt.

larint ; ideo etiam dicitur, Aquacon-

$. Qui erant cum eo.) Quui illi erant

tradi&ionis

ibidem Deus Mofen &

&leor

Qs eaf

federati.

Aaron propter incredulitatem damna-

aV

Raphaim. )

Hac vox Gigantäs figni-

vit, ne terram promiffionis ingrede-

ficat.

Hi habitarunt in terra. Dafan,

rentur.

Poflea cum illic miraculo

ls N

Cptüm

que ideo di&ta zerra Gigantum. Deut.

edito Deus fuitfet fancificatus, locus

tüm, h

3: 454

dici ceptus eft Cades. Vide Num.

Aflarotb, Carsaim.) Dianz, vel Ju-

2O. L2.

Ti fy

Amalecitarum.) Qui poftea ab Efau

nonis bicornis, urbem: nam Carnaim

lunt,

bicornemfignificat. Sunt tamen, qui

nepote fic vocati Genef. 36. 16. fen-

a bicorni, ifeu bicipiti monte di&am

fus ergo eft: regionem, quam poltea

us v

Amalecite poffederunt.

Xd !

putent Aftaroth Carnaim, quod in

Lt

eo fita effet.

Afafon Thamar.) Urbem palmarum,

Save.) Aliqui vertunt Plapztzem. Vi-

qua fuit Amorrhzeorum, Urbem etiam

trüfie

detur fuiffe Ürbisin planitie ad mare

Encaddi vocatam.

&f

31 tny

mortuum.

1o. Puteos multos.) Hebr. puteos , 2u-

6. Mentibus Scir. ) Yli funt montes

teos, gemingtio vocis copiam puteo-

Ul

CAPU'T XIV'

$r

& nunc

nis. Itaque-rex Sodomorum: & rex Gomorrhae terga verte-

runt , cecideruntqu

3

&ter-

montem.

& ibi.: & qui remanferant ; fugerunt ad

1r. lTulerunt autem omnem fubftantiam Sodomorum, &

&re

Gomorrhe, & univerfa, quse ad cibum pertinent , & abie-

Toth &

runt.

m

I2. Necnon & Lot, & fíuübftantiam ejus , filium fratris

ipeltria

Abram, qui habitabat in Sodomis.

13. Et ecce unus, qui evaferat, nuntiavit Abram Hebraeo,

Wt ipfa

qui habitabat in convalle Mambre Amorrhzei fratris Efcol:

& fratris An

N e

av

tatUID ,

hienim pepigerantfoedus cum Abram.

14. Quod cum audiffet Abram , captum videlicet Lot fra-

Ortha,

trem fuum , numeravit expeditos vernaculos fuos trecentos

, que

decem , & octo, & perfecutus efteosufque Dan.

eftri:

15. Et divifis fociis , irruit fuper eos no&te: percuffitque

€os, & perfecutus eft eos u

, &

ifque Hoba(z), qua eft ad loevam

g,

Damafci,

Go*

16. Re-

i)itumi-

4

(2) utque Hoba. 1» edit. Sixr. utque Hloba & Phonicem.

Ti5

rum fignificat, ut illud Pfalm. 121. 4.

tia dici Hebrzos ab Heber,; a quo de-

—á£

illuc enim afcenderunt tribus , tribus Do-

fcendebant ;

& cujus idioma reti-

32/2i , 1d eft , omnes tribus.

nebant.

Quinque

j pOü-

Reges elegerunt hünc locum, quod

14, Nwmeravir.) Nonnumeravittan-

periculofus effet hoflibus ignaris ho-

tum, fed etiam felecit.

Hebrea fi-

m judi-

rum puteorum.

nificant, expedivit initiatos,, vel in-

j conttd

?

* Ceeideruntque. ibi. )

- Non ipfi Reges

ru&os fuos, quos fcvilicet jam fer-

arennt,

Sodome, & Gomorrhe ( hi enim fu-

rum, & arma tra&are docuerat, ut

expoit

gerunt, & evaferunt, ut patet n. 17.)

pere

[2]

ore habitator

quacon

Íed eorum milites , quorum pars capti,

ab injuria.

! fe tutum pr&ftaret

Jofen &

pars cafi ; pars in puteos bituminis de-

Tercentos decem &5 oíío, )

A

"Fot poftea

| dürmnte

Tapfi.

Patres in Concilio INiceno.

ingrele-

12. Neenon ( Lot.)

Vel inþ pralio

Vernaculos fues. ) Servos domi fuz

miriculo

captum , vel inermem in urbe inven-

natos.

g, [oc8

tum, haud dubie pceena ele&ionis pa-

Ufque Dan.)UrbsDantempore Abrz,

e Num

rum fapienter inflitutz ,. & morz in-

& IMofis vocabatur Lais, vel Lefem,

ter improbos, ut aliqui Patres fen-

& ita fcripfit Mofes: fed qui hac dia-

ab Ef

tiunt.

ria Mofis digeffit pro Lais fubflituit

i. f

3. Abram Hebrao.) LXX. v pv

Dan ; quo nomine poft Mofem voca-

n POHCS

id eft. zrazfítor;.

Sentiunt enim LHe-

ta eft, Jofue 19. 47. — Alii putantfpi-

breum dici a voce 33y Jzvar, qu&

ritu prophetico Mofem fcribere no-

imarufy

tranfire fignificat, & hanc etymolo-

men urbis, quod poftea erat acceptura,

ynetim

giam fecuti dicemus Abramum voca-

l$. Divifis foezis. ) Abram unam tute

xi tranfitorem, & Hebraum, quod

mam duxit : focios tres, puta, Aner,

yuis Pl

Euyhra;em tranfiflet, Aliaelt fenten-

Efcol, & Mambre in tres, ut vide-

j PUICO*'

$

^

-

LIBRI GENESIS.

16. Reduxitque omnem fübftantiam , & Lot fratrem füum

y Q

peun e

cum fuübftantia illius, mulieres quoque, & popülum.

17. Egreffus eft autem rex Sodomorum in occurfum ejus ,

2 'Q'-

£,

poftquam reverfus eft a caede Chodorlahomor, &regum , qui

accipiam

cum eo erant in. valle Save, quse eft vallis regis.

Abram:

*Heb.

18. * At vero Melchifedech rex Salem , proferens panem;

u B

7! x'

^

& vinum (erat enim Sacerdos Dei altiffimi , )

torum ,

Ig. Benedixit ei, & sit: Benediétus Abram Deo excelío;

il accip

qui creavit coelum , & terram :

20. Et beneditctus Deus excelfus; quo protegente, hoftes

in manibus tuis funt: Et dedit ei decimas ex omnibus.

21. Dixit autem rex Sodomorum ad Abram : Da mihi ani-

Dut Á

mas, caetera tolle tibi.

n j

22. Qui

41

tur, turmas divifit, ut omnes effugii

Rex , Salem. ) Rex ]erufaiem » qu&

vias hofti precluderet, utque a qua-

prius Salem , & Jebus dida.

tuor partibus eos adoriens percelleret,

Proferens panem , £5 "vizitm. ) Ad Sa-

Opinantes a magno exercitu fe undi-

crificium ,quia erat facerdos , partem

IHI

que cingi, atque infomno, veterno-

panis fuo ritu facrificavit v.

[2]

9. cre-

Qr tuo

que fepultos opprimeret.

mando, partem vini libavit , effun-

?. Di

17. lm occurfum ejus.)) Ut gratia,s age-

dens, Deo in gratiarum actionem pro

ret, &impetraret, fibi reddi cives fuos.

vi&oria; deinde reliquam panis , ac

vini partem in milites Abrz libandam,

Vallis Regis,) 1LXX. addunt Melchi-

id eft, participandam ,. & comeden-

() (5.]

fedech, vel quod ita di&a ob occur-

dam diftribuit; hic enim mos erat fa-

i le

fum hunc Regis Melchifedech , vel

crificii pacifici,

habitus,

quod ibi effent ejus deliciz , vel tan-

Sacerdos.

A TA

Y

9) 4

»j

ox Hebr.]43 cobez pro-

dem; quod ameenitate digna effet R ege.

prie Sacerdotem fignificat : abufive

minïmum

18. Melcbifedecb. ) Aliqui putarunt

vero, & raro Principem , quod fe-

þfb»'!g'n:inis

lt2 100

Melchifedech effe Sem filium. Noe,

quentia clare oftendunt; nam additur:

P

fed Sem genealogia texitur in Scriptu-

Dei altiffmi.

Mos olim fuit ,

ut

Quf

DN

ri; Melchifedech autem eft fine ge-

iidem Reges effent & Sacerdotes. Virg.

ib as

nealogia, ut ait D. Paulus ad Hebr.

3. ZEn, Rex 4mius , vex ipfé bominum

Wawe

7. Fuit ergo aliquis ex Regulis Cha-

Phbebique Saceraos.

CalCïus 1

nang&orum, qui inter impios pie vive-

Ubi Servius: $2»e majorum btc erat

lt g,

bat, & juíte, & beneilli nomen, quod

cogfutitüdo, wt Rex e[ft etiam Sacerdos,

x hiísin

ferebat, conveniret ; nam Melchife-

vel Pontfex.

To0d; s

dech fignificat regem Tuflitiz. Porro

19. Bezedixit ei,) Mijor minori;

füony

Melchifedech fuit Chrifti typus , quia

Melchifedech Abramo , formula ufus,

ll tale t

uterque.rex Juftitie, uterque rex Sa-

quz hic habetur,

nis Capi

lem, id eft pacis, uterque fine genea-

20. Dedit ei decimas« ) Abram Mel-

logia, nam Chriitus patrem non ha-

chifedecho , ut patet ad Hebr. 7, 4.

I.EG

buit in terris; uterque quafi eternus

Ex omnibus.) Spoliis.

:

inducitur in Scriptura ; tandem uter-

21. Da mibi animas. ) Cives, &íube

tl)PU' ün

que Sacerdos, & Pontifex,

ditos meos captivos.

f J

CAPUT. XIW&XxV."

$33

m füum

22. Qui refpondit ei : Levo manum meam ad Dominum

"

Deum excelfum poffefforem coeli, & terrze,

n es,

23. Quod a filo fübtegminis ufque ad corrigiam caligee non

, qui

accipiam ex omnibus, quaetua funt, ne dicas : Ego ditavi

Abram:

panetn,

24. Exceptis his, quae comederunt juvenes, & partibus vi«

rorum , qui venerunt mecum , Aner , Efcol, & Mambre:

xcelío:

ifti accipient partes fuas. (

| hoftes

CAPUT XV.

yïlihi af

Deus. Zábree de po/?erimæ defper.antà filium promittit , cui credens

ZIbram jufHificatur , & in fignum promi[ke terra , profcriptum

», Qui

& Domino effert facrificium , auditque jue

po/le(itaiis

f'uturam peregrinationem.

m qui

AdSe-

s itaque transa&tis , fa£tus eft fermo Domini ad Abram

T HI

; pmem

per vifionem dicens: Noli timere Abram , ego prote-

hp ae

G&or tuus fum, & merces tua magna nimis,

, efün-

nem pro

$ Dixitque Abram: Domin

e Deus , quid dabis mihi? ego

Go

. vadam

qnis , 4

ibandam,

"UEF $.

comedene

(1) Cap. XIV. im edit. Sixt. abfalvitur 16

ys entfte

22. Levo manum weam.) ]urantis

205; L/XX, habent ; Hyperafpifles tuwss

habitus.

id eft ego fcuto te protego.

23. .4 filo fubtegmisiis. ) d eft , ne

b r

Vox

Et merces tua.) Fortiter te, fapien-

: abultre

minimum quidem accipiam.

ter , ac pie geffifti ; mercedem feres;

uod fe

fabtegminis non eft in Hebraeo , fedad-

ego qui fum bonorum oceanuss prag-

dita a noftro interprete explicationis

1 addituï-

caufa. eSubtegmen eft filum

mium tuum ero , eterna habebis bona;

anb j u

fub ftamine texitur.

; quod

& externis etiam hifceabundabis. Hac

Ktes V n

mercede letabatur David , cujus illa

D7

ii

l

Llfqzte ad corr.

igium m-lz'gæ.') Caïiga eft

Vox : Dominus pars hertditatismes. Pfalm,

calceus.

Ne diceas: Ego ditzvi.) WNeja&es me

15.5. & mentitur iniquitas fibi, cum

; as

ex tuis incommodis mea quzfiffe com-

ait apud Malach. 4. r4., Vanuseff, qui

m

moda; aut ja&tes me amore munerum

férvit Deo, €$ quod emolumentum , quia

euftodrvimus pracepta ejus , 65 quia ambu-

tuorum tibi fuppetias iviffe, quia ni-

levimus trz'/fcs coram Domino exercituumt

m'mo!'l D

hil tale füberat in muneribus Pharao-

sulo uf

nis cap. precedenti, ea recepit.

c. Quid dabis mibi? ) Quafi dicat,

n Meï'

credo, te mihi multa bona daturum ,

i, EGap

rotetior tuus;) In Hebrao eft,

fed cujus illa tandem erunt, cum li-

j 7A h

tg 2

Jfem clypeus tuus , im morem

beris caream? Sciebat Abram fibi a

elype? ego te protegam , fic Pfalm. s. 14.

Deo , qui non fallit , promiffam pro-

* &ib

Jieut [cuto. bone volustatis tu&. coronafti

lem, fed timet , ne promiffio cglpa fua

$4

LIBRI GENESIS

1.(

vadam abfque liberis: & filius procuratoris domus mez ifte

Damafcus Eliezer.

utrdqu

dedifti femen : &

divit,

3. Addiditque Abram : Mihi autem non

!

ecce vernaculus meus: haeres meus erit.

nb

j

n Abr

4. Statimque fermo Domini fa&useft adeum, dicens: Non

erit hic haeres tuus: fed qui egredietur de utero tuo ; ipfum

n

& lorto

habebis haeredem.

»Rom

& ait ili: * Sufpice coelum , &

n.D

$. Eduxitque eum foras ,

4. 19- numera ftellas, fi potes.

Et dixit ei: Sic erit femen tuum.

térinu

*Rom

6. * Credidit Abram

Cient eo

Deo, & reputatum eft illiad juftitiam.

3.

7. Dixitque ad eum ; Ego Dominus, qui eduxi te de Ur

Il Y

g

4.3- Chaldzeorum , üt darem tibi terram iftam, & poffideres eam.

b &

9. At ille ait: Domine Deus,

gT

ï*;lc. 2.

undé fcire poffum ,. quo |

dU

233-

poffeffurus fim eam?

ebo

Sume , inquit, mihi vaccam

Vo,

& C

9. Et refpondens Dominus :

triennem, & capram trimam,

& arietem annorum tüum, tur-

enm co

fex tem

. turem quoque ; & columbam.

L

Io. Qui

LL

excidat; & amor,| ut affolet, timo-

numerus iniri non poffit, & decipi

Gul

rem auget.

Aftrologos quito22.effeautumant ftel-

l, Diy

lasfixas; nam fiftule dioptrice recens

Filius proturatoris. ) kiebr. pum 13

& lirando

ben mefech.

Varie vertitur, & exponi-

inventum multo plures deprehendit.

us ferien

tur, id eft //w; meféch , qu& eft ancil-

Sic erit femem tuum. ) lNon folum

tlm d

la mea oriunda Damafco, 1. fflus reli-

carnale, de quo modo follicitus es,

fed multo magis fpirituale.

Qitaros

&lionis domus mes 2. js, cvi curam O-

ts poflen

mnem rei familiaris mez reliqui, &

6. Credidit Abram Deo. ) Quamvis

3639 n

commifi. 3. flius excufationis, wel 4if-

ardua promittenti, prolem fcilicet ex

D] Wt

eurfonis domus mee , id eft Oeconomus,

uxore anu.

Reputatum efl ei. ad juffitiam. ) Vlebr-

f«z:':ris, q

qui per domum difcurfat , ut omnibus

LURT

profpiciat. 4. /ilius potum dantis domni

& rautavit illam , fcilicet fidlems Deus

Jots, «

mes, quod etiam procuratorum elt,.

illi ad juftitiam majorem , ut coram

Deo juílior appareret, & effet.

Ts

qui cibum , & potum familiz prebent.

7- Poffideres.) Per tuos pofteros.

iU med

Ife Damafius Eliezer. ) Servus hic

Téden

meus , cui nomen Damafcus filius

8. Unde feire poffum. ) INon. dubitat,

Eliezer, vel Damafcenus, quod ma-

qui ita crediderat, ut reputaretur ei

3 ï!anfeu;

4

ad juftitiam , fed vel rei modum fci-

U g

tre Damafcena natus:- Hebr. w3

f Hïïï'aant

dammafech , & videtur praefixa littera

re vult, velita promiffionem vult con-

fau

f

' daleth loco litterz he demonftrative,

firmari, ut nullis pofterorum demeri-

li $o

quod Syri folent , nihil aliud fignifi-

tis illam irritet; vel petitfignum non

LUE

1

tam fibi, quam poltteris.

n

€are, quam Jffe procurator.

i

. Faccam triennem , &5 capram tri-

Vittty v

3. Vernaculus mens.

J

Servus domi

candl Ya

mese natus.

xam.) Vult offerri animalia hec tri-

z. Nümera ffellas.) Exx hocloco ha-

ma , quia tertio &tatis anno funt per--

Pattim &

da f

W

bemus ftellas tot efíe, utnobisearum

fedta flaturas. & robore.

Q efi

V y

$$

e iffe

IO. Qüi tollens univerfa hzec, * divifit ea per medium; & .

er

utrafque patres contra fe altrinfecus pofuit: aves autem n

:

divifit, .

on 3 4a lwge

11. Defcenderuntque volucres fuper cadavera, & abigebat

$: Non

eas Abram.

, ipfom

- 12. Cumque fol occumberet, fopor irruit fuper Abram,

& horror magnus, & tenebrofus invafit eum.

um, &

]uf

13. Ditctumque eft ád eum : Scito preenofcens, quod * pe-

*A

&

regrinum futurum fit femen tuum in terra non( ua, & fubji-

7

6

Litam.

Cient eos fervituti, & affligent quadringentis annis.

: de Ur

I4. Verumtamen gentem , cui fervituri funt , ego judica-

€$ eatn,

bo, & pofthaec egredientur cum magna fubftantia.

, Quo

15. Tuautem ibis ad patres tuos in pace, fepultus in fene-

&ute bona.

vaccam

I6. Generatione autem quarta revertentur huc: necdum

m, u-

enim completz funt iniquitates Amorrhaeorum ufque ad prae-

ens tempus.

:

-

17. Cum

& decipi

Colembam.) Flebr. pullum columbinum.

eadem vox m5«49n tPardema, quam

at ld-

l0. Divift ea per medium. ) Fidit

LXX, vertunt ecfLafem,

In ecftafim er-

g reces

eafecando a capite ad caudam. Ri-

hendit.

tus feriendi fcederis.

Hac enim ani-

go raptus Abram, vidit pofterorum

fuorum in ZEgypto fervitutem , id-

n folum

malium diffedio erat pro diris in fc-

que videns an

qus ,

difragos , ut ita dividerentur. Reten-

ptus eft.

gf)re, & horrore corre-

1

d

uamViS

tus poftea hic mos, ut indicatur Jerem.

In terra mom . füz.) Partim in

24- 38- qui prevaricantur , inquit, fa-

JEgypto, partim in Chananaza.

vilicet ex

dus meum . && mom obfervaverunt "werba

Et fübjicient eos firwituti, €$ affipeni

füderis, quibus affenft funt im confpetlu

quadringentis annis.) li 400. anni par-

, Ea

qneo , -vitulum quem conciderunt im duas

tim referendi funt ad illud, zffgezt, par-

m/y Duis

partes , & tïszcrunt inter di*vz)'fancx ejus.

tim ad illud peregrzzum erzt femen tuum.

y coram

Partes contra fé.) Altrinfecus oppo-

Senfus ergo eft: F'Iuentanni 4co. qui-

fets

fuit* medietates quadrupédum invicem

bus-Ifaac, & pofteri tui partim pe-

[Ieros»

refpondentes, relito fpatio intermedio

regrini erunt hic in Chanaan , & in

qubitily

ad tranfeundum.

JEgypto, partimin /Eeypto fervient,

yetur &

4ves autem mom divifit.) Quia non

& affigentur. Porro in Zgypto ha-

dum J

faciebant ad fodus, fed tantum ad

facrificium.

bitarunt Hebrzi annis 215.

vilt -

14. Judicabo. ) Graviffime puniam

l demeü*

12. Soper ievruit füper ddbram.^) Sopor

plagis maximis Exod. 7. & feqq.

um )0n

hic partim fuit naturalis ex labore

Cum magna fubflantia.) Suis opibus,

diurno occidendi, dividendi, facrifi-

& /Egyptiorum, quos fpoliaburit.

W.vl

mf

candi vi&imas, & abigendi volucres,

15. I2 pace.) Morte placida, & quieta.

j üt

partim fuit a Deo immiffus, ficut

In fenetlute bona,) Annorum centum

funtPCI"'

Ade foporem immifit Genef..2. 21.

feptuaginta quinque.

& eft utroþique in textu. Hebrzo

£6.' Gewrratiene autem quarta. ) ld efæ

LIBRI GENESIS

$6

4 Di

17.-Cum ergo occubuiffet fol, fa&ta eft caligo 1:'e'3mbrofä5

& apparuit clibanus fumans , & lampas ignis tranfiens inter

TCrem :

divifiones illas.

füícipia

18. In illo die * pepigit Dominus foedus cum Abram , di-

vf

Sup.

12. 7

cens: Semini tuo dabo terram hanc a fluvio JEgypti ufque ad

quam h

r5.1$

fluvium magnum Euphratem.

füo uxo

Ínfr.

19. Cinaeos, & Cenezzos, Cedmonzos,

4 Q

26. 4

20. Et Hethaeos, & Pherezaos , Raphaim qüoque,

defpen

Deut

ir. Et Amorrhaeos, & Chanansos ,,& Gergeísos, &

;Di

CUR )

dedi an

Par.

Jebufzeos. (1)

9. 26

CAPUT-.XVI

cgerit

3 Reg

U

Algar a domina Sarai iraditur Abre uxor : que ubi concepi[fet,

4- 20*

telt,

&;

atque ob id dominam contemneret ,. ab illa afficla , fugam init ,

u

Reg.

421«

Jd. juffa. Zingeli eidem Jubmifa , parit

meU

J[maelem.

aque ir

GiturSarai,uxor Abram, non genuerat fibiliberos: fed ha-

& D

;

. bens ancillam f£gyptiam nomine Agar,

- 9. Dixit

vidis? |

$.

(1) Cap. XV. m edit. Sixt. contiuet Y7. wer

quarto feculo, five quarto centena-

eít lampas ifla, per divifiones tranfit

rio annorum , puta poíl 4oo. annos.

more federa pangentium. "Franfüt

p

Unc

Necdum enim. completa (ümt iniquita-

& Abram, ita fedus firmatum ,, o-

mnia hec in vifione fibi videre vifus

p

des morrbaeorum. ) INotanda Dei lon-

Ingr.fi:r

ganimitas in puniendo fcelera Amor-

eft Abram,

Hj c

rheorum, & Chanangorum (ut patet

18. 4 flevio JEgypti. ) Sic vocat flu-

picat,

Lev. 19.. & Deut. 6. & r2.) fuere

vium, feu rivum potius INili inter

Peluafium, & Rhinocoluram in mare

Et il

precipue tria.

Primo Idololatria ,

m

qua etiam proprios filios igne com-

defluentem , qui folet etiam vocari

burendos Diis immolabant.

Secun-

torrens deferti, & /IEgypti.

tiplora ]

CL Sic

Ufque, 6c.) Ponit duos fines ter-

do, injufte oppreffiones peregrino-

Teriiby

zum , & pauperum.

"Tertio, pro-

r& promiffionis , ab Aquilone Euphra-

Dp

znifcua matrimonia cum coníangui-

tem , ab Aultro hunc /Egyptifluvium :

at pol

neis, & cognatis, & nefanda libido

reliquos duos fines habes Num, 34

6. & Xo.

licin iio

cum maribus, & beftiis.

3. duj

17- Fatía efó caligo.

Hzc, omnia

Eupbratem.) Fortaffe tempore Da-

$ynti

vidit Abram in ecftafi, ut habent LX X.

vidis, & Salomonis ufque ad hunc

&

Zzum. I2.

fluvium lIfraeliticum regnum fe por-

Rn à p

rexit. WVel certe implenda fuit pro-

* Vhrr|

Clibanus f?mz;z:-zs.) Videtur fuiffe

imago /Epyptiace fervitutis , quam

miflio , nifi peccata impediviffent.

few

li

fervierunt in luto , &lateribus, quos

19. Cinsos , £)c, ) Undecim gentium

Itaque

hic terrà promittitur , quam tamen

n lii

in fornacibus igni durabant,

4 l

hec eorum fervitus vocatur fermax

non poffederunt péccatis eorum ob-

iGl'em b

ferrea pgyptz, Deut 4. 20.

ftantibus ; nam leges, & conditiones

Lampas ignis.) Deus, cujus imago

pa&icum Deo initi non fervavexuat.

d

e

CABUO I XXML

5

4

tebtofa,

2. Dixit marito fao: Ecce, conclufit me Dominus, ne pa-

i lnter

rerem : ingredere ad ancillam meam , fi forte faltem ex illa

fufcipiam filios. Cumque ille acquiefceret deprecanti ,

a, d-

3. Tulit Agar /Egyptiam ancillams«faam , poft annos decem,

fque d

quam habitare coeperant in terra Chanaan: & dedit eam viro

fuo uxorem.

'

-- 4. Qui ingreffus eft

ad cam. At illa concepiffe fe fidens,

defpexit dominam fuam.

5, &

5. Dixitque Sarai ad Abram : Inique agis contra me : ego

dedi ancillam meam in finum tuum, quze videns , quod con-

ceperit, defpe&tui me habet: judicet Dominus inter me, & te.

6. Cui refpondens Abram: Ecce, ait, ancilla tua in manu

mæpf]?f,

UP

tua eft, utere ea ut libet: Affgente igitur eam Sarai, fugam

iniit.

7. Cumque inveniffet eam Angelus Domini juxta fontem

;: fedhae

aquae in folitudine , quze eft in via Sur in deferto,

$. Dixitad illam: Agar ancilla Sarai, unde venis; & quo

vadis? quse refpondit: A facie Sarai dominae mese ego fugio.

nl

? Dmt

9 Dixit-

ys traft

- TTraofit

$. Im'qu& agis contra me. ) Hebr. Iz-

nclufit.) Sterilem fecit, conci-

atum r 0-

piendi vi privavit:

juria mea- füper te efl , id eft, tibi ? qui

dere vills

Ingredere. ) Nubat tibi: fic honefte

non prohibes , imputanda.

ln finum. tuum.) Ut effet uxor tua,

Hebrai congreffum cum muliere ex-

: voatfe

plicant.

Jdicet Dominus.) Num equum fit

Nili intet

Ex £a füfczpiam.) Hebr. ff quo me-

injuriam meam a te diffimulari.

INon

min mue

do «dificer ex ea,

ZRdiücationis me-

poftulat Sara a Deo vindidam, fed

im voar

taphora generationem filiorum figni-

ili caufam füam committit,

ficat. Sic Exod. i. 2r. dicitur de ob-

(6. Utere ea, Wt libet. ) INon permit-

ftetricibus , &dificarvit ezs dogos.

tit fzvire, fed jufto modo compefcere.

I'Hnes ta-

x Duptti-

Deprecantz.) Aigrecaítitatis amator

"Afligente.) Coercente.

ti Huvillm .

ad poly

5

vcamia

minducitur, qu&tamen

.. ddngelus Domini.^ Deus vel Agar

licita illo evo.

oratione permotus elt, vel potius id

Num. ;4'

3. Tulit Agar JEgyptiam.)

Genere

meritis Abram tribuendum ,

cujus

JExgyptiam , fed religione Hebream,

prolem Deus volebat confervatam.

npoïe Dl'

TM

Sarai à Pharaone donatam, ut putat

Ip via $ur. ) Defertum Sur fitum eft

i pO

D. Chryfoftomus.

inter Cades, & Barad, & extenditur

xerem, ) Legitimam quidem ,. fed

ufque ad. mare rubrum Zgypto con-

fuit pP?

fecundariam,

EHujuífmodi vocantur

teriminum,

vifftt

Fueiens Agar. petebat

gentiuum

in facris Litteris concubina.

patriam fuam ZEsgyptum.

4. Defpexit.) INon cujufvis eft me-

8. "ncilla. Sarai. ) Conditionis ads

"od

jnim 07

,

JHiorem bene ferre fortuna.rr;.

monet , ut agnofcat exrorem.

jon

onii

ibl. cuo, Comn Menosbs 3. ,

1

La

LIBRI

GENESIS

58

T

9. Dixitque ei Angelus Domini: Revertere ad dominam

&n

la

tuam, & humiliare fub manu illius.

*

t, multiplicabo femen.

jj I

10. & rurfum : Multiplicans , inqui

T.

tuum, & non numerabitur prae multitudine.

6 (

11. Ácdeinceps: Ecce, ait, concepifti,

& paries hlium ;

HC E

vocabif(que nomen ejus Ifmael, eo quod audierit Dominus aí-

fli£tionem tuam.

12. Hic erit ferus homo , manus ejus contra omnes, & ma-

nus omnium contta eum : & e regione univerforum fratrum

At 1

fuorum figet tabernacula.

du .

I3. Vocavit autem nomen Domini, qui

loquebatur

.

D

Profe&to hic

jrom

ad eam: Tu Deus, qui vidifti me: Dixit enim

vidi pofteriora videntis me.

14. Pro-

filiis, neque impedire valentibus ex-

1 POri

4 facie Sarai.) kebraifmus, facies

tendet fines fuos,

4

pro perfona.

omnipo

Q. Sub mass.) llius poteftati, &

Fratrum fuorum. ) laac, & filiorum

. K

corréQioni te fubde.

Abraham ex Cethura.

Figet tabernacula. ) Arabes plerique

te vehc

1o. Maltiplicans , inquit, multiplica-

;C

&o. ) Plurimum multiplicabo,

adhuc hodie degunt in papilionibus

1i. Eo quod anudierit.) iNNam Ifmad

feu tentoriis, ut & olim.

Hc funt

tD

idem quod exauditio Dei.

tabernacula Cedar ; Cantic. 1. 4.

* enfg

"Afflithionem tuam.) Sitim, laborem,

13. Vocevit.) Invocavit. Chaldzus,

laffitudinem ; formidines, qui comi-

orcvitt in nemine Dominr.

tatus gregnantis, & in folitudine fu-

Domini, qui loquebatur.) Dei, cujus

!)

perfonam loquens Aagclus reprefen-

bt

4

gientis,

tabat.

dintiam

12. Ferus bomo, ) Nox lebr. w35

ghere onagrum fignificat , ut hic vertit

Qui vidifii me. ) Müfertus es

mei ;

fiiebar

Chaldeus. INofter interpres eamdem

afpexifti afflitionem meam.

A ad ]

& ad fonum

Dixit enim.) Agar intra fe cogita-

Wnfacie

fententiam expreffit ,

Erit inftar

1 d

Hebraice vocis allufit.

vit; nam redditur ratio cur gratias

onagri ferus, intractabilis , folivagus,

egerit.

TWetnit

& incertis fedibus errans.

iNec de

- Profeflo bic.) Couafi dicat , minus

Àl pute

mirarer,fi Deum habuiffem propitium

ifmael tantum hec vera funt, fed

in domo Domini mei Abram : fed

!5 Pg]

etiam de pofteris ejus ; tales enim

Tfv

Agareni, & Saraceni.

obftupefco , quod etiam in hoc defer-

Ig"dm

Manus ejus contra omnes , EYc. ) Ipfe

to mihi prafto effe dignatus fuerit.

TWonty

Vidit pofleriora -videntis me. ) Ange-

Qs

omnes infeftabit, & ab omnibus 1n-

feftabitur.

*

lus non faciem fuam Agar oftendit,

Y 0f

E regione,) Kx adverfo

?

habitavit

fed ab illa averfus eam eít allocutus ;

DI h

enim lfmael in deferto Pharan directe

id ita fa&um , ut fignificaretur faciem

non tantum effentiz divinz, fedetiam

QUj

contra habitationem Ifaac, & reliquo-

EOS,D

i

rum filiorum Abram.

In Hebrzo eft,

glorie corporis a Deo affumpti non

[

Ym

coram omnibus fratribus fuis , quod figni-

poífe capiab oculo mortali. Veletiam

]CM)

quia Agar imperfe&e Deum cognofce-

ficare poteft : afpe&antibus Cethura

CAPUT VXVI. & XVII,

59

rmam

. 14- * Propterea appellavit puteum illum, Puteum viventis, «q5g.

& videntis me. Ipfe eít inter Cades, & Barad.

24.63

femen

1j. Peperitque Agar Abree filium: qui vocavit nomen ejus

límael.

16. OGoginta, & fex annorum erat Abram, quando pepe-

fium,

nus af-

rit ei Agar Ifmaelem. (1)

& m

CAPETI Xb

ratrua

ZAbra vepetuntur promiffones ,. ipfius ,. & Sarai uomina. immu-

Vebatür

tantur , circumtifto pracipitur in federis fignum ; filius ex Sara

£Lb hic

promittitur una. cum [ucceffa Ifmaelis , & zAbrabam circum-

cifronis preceptum exequitur.

,. Pro

—

Oftquam vero nonaginta, & novem annorum effe coepe-

«p

fibus ete

rat, apparuit ei Dominus: dixitque ad eum: Ego Deus

omnipotens: ambula coram me, & efto perfectus.

ffioram

2. Ponamque fcedus meum inter me, &te, & multiplicabo

:

te vehementer nimis.

plerique

jlionibus

3. Cecidit Abram pronus in faciem.

Hac fünt

4. Dixitque ei Deus: Ego fum

, & pactum meum tecum,.

cet

Ü

* erifque pater multarum gentium.

A

aidæue,

-

H-3

44-20

Rom

&, CUjUs

(1) Cap. XVI. m ed, Sixt. continet. 14. vers.

4: 17-

bat,

diligebat, utpote qua obe-

paruit eà Dominus. ) Ylec appa-

;epræfen-

dientiam here fug, Deumque ipfum

!-AP

ritio ideo inflituta, ne putaret

m

fupgiebat ; ideoque necdum revería,

aut ad illum converfa viciffim ei Deus

Abram promiffionem feminis cap. 15-

fa&tam per Ifmael completam.

non faciem, fed tergum fiüum oftendit.

Deus omnipotens. ) Quafx dicat . q.ui

, t

14. ^ppellevit.) V el ipfa Agar, vel

volo , & poffiüm.

i graïiai

indefinite quifquis hoc nomen impo-

"nbula coram me,) Stude in omnj-

mninus

füit puteo.

bus mihi placere. LXX. ivazérev , Pe-

15. Peperitque.) Pofiquam domum

neplacens effo.

yopitium

reverfa veniam a Dominis irapetravit.

Effo perfetfus. ) Emitere ad culmen

m: *

, Vecavit.) Credens Agar ipfi, af-

oc deftr-

virtutum cunctarum. LXX.

irrepre-

fuerit.

ditum.

firmanti hoc nomen ab Angelo in-

benfibzlis.

)jAne

2. Ponamque. ) Promiffionem ra«

16. Olloginta 65 fix annorum.) Elebr.

tam faciam.

Jiïendit j

fflius o&fognta & fix anaorum. Vrequens

dlocutus i

Vebementer nimis.) Klebraifmus , plu«

n fget

locutio pro , erat homo natus totan-

rimum, plurimyum.

(odetam

nos, nam folent vocem f»ss prepo-

3. Creidit.) Adorans , & gratiag

nére, quando atatis angos yolunt in-

agens,

n j 0f

gicare,

Vaetm

4« Ego fiiti« ) 'Ego* ile, qui folgs

opo

60

LIBRI GENESIS

^.*, Nec ultra vocabitur nomen tuum Abram , fed appella-

fculigmrr

beris Abraham: quia patrem multarum gentium conftitui te.

emyrmu

h

ve

Tà,

6. Faciamque te crefcere vehementiffime , & ponam te in

^

E

gentibus, regefíque ex te egredientur.

Ed

M

7. Et ftatuam paCtum meum inter me, & te, &interfemen

delebitu

poft tein generationibus fuis, foedere fempiterno: ut fim Deus

tum feci

tuus, & feminis tui poft te.

9. Daboque tibi, & femini tuo terram peregrin

ationis tuze,

5 D

(f,

vocibis

& omnem terram Chanaan in pof

Deus eorum.

leHïogeïn saternam , eroque

& E

diduru:

* AG.

9. Dixit iterum Deus ad Abraham: * Et tu ergo cuftodies

7, $.

tir exe

paétum meum, & femen tuum poft te in generationibus fuis,

10. Hoc eft pactum meum , quod obfervabitis inter me , &

usinecem

vos, & femen tuum poft te : Circumcidetur ex vobis omne

mafculinum:

huc tener

completa

*IJB-V.

i1. Et circumcidetis carnem prseputii veftri , utfit * infi-

fu. Si

12. 3.

gnum foederis inter me, & vos,

peicltare

Luce

ma-

pine fv

2.21.

12. Infans o&to di*erum cxircvumcidetur in vobis, omne

fcu

Rom.

gis natur:

teat ultr

4- 1l.

3t defert

Circumtidetur ex "vobis.)) Qui fidem

fum, qui ftabilis fum , &' immutabi-

ffie s.

lis in promiffis.

Abrahz profitebuntur :

Crcun

Pater mult arum gentium. )

]udæorum;

Omnue mafeulinum. ) Mnfculis tan-

Ihyideo ;

tum imperata circumcifio.

& Gentilium ; precipue vero refpi-

Eipd, 4,

cit ad femen.ccelefte Chriftum , & ex

U. Cornempr eputzz. ) Locus hic Cir-

lh tale

€o, ac per eum fideles Abrz filios.

cumcifionis, & non in alio membro

Qu T

$. Nec ultra "wocabitur nomen tuum

dele&us ; quia in hoc membro fe ef-

Jilzos &

Abram , fed appellaberis Abrabam.) Abram

fe&us peccati inobedientie primum

Tam yi

fxgnificat, Patrem excelfam s Ábraham

manifeftavit: & quiafuit fignum fidei,

Qrea [

Patrem multarum gentium.

qua credebat Abram Chriftum ex fe

LUR

Ü

"

6. Regefque. ) Eix Eifau Idumzorum,

nafciturum. Praputium eft pelíis glan-

W u

& Amalecitarum: ex jacob lfraelis,

dem tegens.

Aliqi p

& [uda,

4n fíapum faderis.) Datá circumcifio ;

ilos fj

7. Statuam, ) Confirmabo.

cum Deo initi. 2

1. ut effet fignum pa&i ab Abraham

erat circumcifio

DT

« dn generationibus fuis,) "l'ecmporibus

ü f'C, Y

eorum,.

figenum reprzfentativum fidei Abrahz,

Wil fef

Federe fempiterno.) Diuturno valde,

& juflitie per eum adepte , Roman.

Q a

quamdiu fervabunt padtum ; fi vero

4. 3. erat fignum diftindivum fide-

Elxalm d

fermo fit de fernine fpirituali plane

lium ab infdelibus , Judsorum fcili-

J Qv

in perpetuuni.

cet a gentilibus. 4. €ratfienum purga-

Li£ lg

9. Dixit iterum. ) Intermiffo non-

tivum peccati oríginalis. j. prafiguia-

Ogl

nihil fermone.

tivum baptifmi.

puy i

4o. Hoc eff patium. ) Ideft, fignum

12. Tefans odo dierum. ) Precife

142

o&avo die, quia ante hunc nimis ad-

padi mei.

li

CAPUT XVII.

6t

.appeila-

fculinum in generationibus veftris , tam vernaeulus , quam

Itur te,

emptitius circumcidetur, & quicum

que non fuerit vde fürpe

m te in

vefira,

13. Eritque paftum meumin carneveftra in foeduszeternum.

vfemen

14. Mafculus, cujus preeputii. caro, circumcifa non fuerit,

in Deus

delebitur anima illa de populo fuo : quia pattum meum irri-

tum fecit.

nis hg,

15. Dixit quoque Deus ad Abram: Sarai uxorem tuam non

vocabis Sarai, fed Saram.

i

eroque

I6. Et benedicam ei, & ex illa dabo tibi filium , cui, bene-

uftodies

di&turus fum, eritque in nationes, &regespopulorum orien-

ys fuis,

*

tur ex eo.

^"

me, &

H

2

I7. Ce-

|s omne

huc tener, nec ante feptimum diem

cumcifus non-fuerit, non modo ad

completum certitudo ulla eft vitalem

hunc populum meum non pertinebit,

* infi

fore.

$i ante octavum diem infans

fed etiam cum ad adultam «atatem

periclitaretur, poterat &que , ac fee-

pervenerit , morte punietur, quod

1ne- me

ininz falvari remediis , ac ritibus le-

circumcifionem neglexerit.

Tufta etiam de caufa po-

Quia patlum meum irritum fecit) In

fai

gis naturz.

——

terat ultra octavum diem differri , ut

adolefcentia, cum rationis compos fa»

in deferto dilata eft per 4o. annos,

&us negli

entiam parentum füpplere

ofue s. 6.

debuit.

V

U

eletiam irritum fecit pa-

iui fidom

Circumcidetur.

) Aliqui putant eultro

&um in infantia , quia pa&tum meum

euls t«

lapideo ; tali enim ufus eft Mofes,

vel cafu, vel parentum vitio in eo ir-

Vxod. 4. 25. & Jofue cap. 5. 2. Sed

ritum fuit, & violatum.

nihil tale hic precipitur, & Juftinus

1j. Nom vocabis Sarai , fid Saram.y

;hicCir

mmembro

contra "'ryphonem teftatur fua &tate

Sarai idem fignificat , quod Domiza

bro ft tl

judaos ferreo cultro ufos.

mea , Vel, princeps mea , Sara vero ab-

Tam wernactluas , quam emptztius , &fc.)

folute fignificat principem , ac Domi-

; primum

um fidiþ

Hebrza fic habent : Omzis fervus domi

nam, quafidicat, Sarai ha&tenus unius

um & *

matus, & emptitius, qui non eft de femi-

mariti, & familiz fuit domina, jam

ne

tu0 5

circumcideudo | ciremmcidetur.

vero erit Sara, íd eftabfolute Princeps,

ylis lt

Aliqui putant tam fervos, quam fa-

& Domina , quia erit mater gentium

cumcmo ]

mulos liberos juífos circumcidi. Alii

plurium , imo cunctarum-per lfaac;

nullum adultum fervum hic obligari

ex quo Chriftus, qui eft pater emnium

. Abr

ghzm

ad fe, vel fuas proles circumcidendas,

jrcurm

cuiio

gentium fidelium & Chriftianorum.

Í Atfühæ)

nifi ipfe fponte.in id conféntiat. - 'T'an-

16. Bezedicam ei.') Natureg. vitiis

Romd

dem ali exillimant. omnes fervos

fublatis fcecundam reddani.

etiam adultos , non autem famulos ju-

Cui beneditturus füm.) INon filio , fed

am fide

beri circumcidi.

Omnes iíte fenten-

Sarg. Nam lHebraice eft feemininum.

gt i

ti? habent fiios au&tores ,. & rationes.

* INofter tamen interpres refert ad

m pur?

Cornelius a Lapide tertiam veriorem

filium, ut patet exfequentibus. Orez-

PræSgu. j

putat. ^Secundaeft Pererii ; & Suarez.

iur ex eo.

Res eodem recidit, nam

I4. Delebitur anima illa de populo fuos )

benedi&tio ad Saram per filium perti-

) frgaie

ld eft quicunque etiam infans cir-

net.

nimi ^

$2

LIBRI

GENESIS

17. Cecidit Abraham in faciem fuam, & rifit, dicens in

q. E

corde fuo: Putaíne centenario nafcetur filius ? & Sara nona-

p &

genaria pariet?

18. Dixitque ad Deum.

Utinam Ifmael vivat coram te.

*Infr.

I9. Et ait Deus ad Abraham.

* Sara uxor tua pariet tibi

18.1o filium , vocabifque nomen ejusl1ífaac , & confütuam patctum

dhglia

1. 2. gjgeum 1lli in foedus fempiternum, & femini ejus poft eum.

20. Super Ifmael quoque exaudivi te: ecce, benedicam ei,

qui

& augebo, & multiplicabo eum valde: duodecim ducesgene-

rabit, & faciam illum in gentem magnam.

21. Pactum vero meuni ftatuam ad Ifaac, quem pariet tibi

i

Sara .empore ifto in anno altero.

22 Cumque finitus effet (ermo loquentis cum eo, afcendit

1 Cu

Deus ad Abraham.

prope eu

23. Tulit autem Abraham Ifmael filium fuum, & omnes

de oflio

vernaculos domus fuze: univerfofque , quos emerat . & cun-

LE

^

€tos mares ex omnibus viris domus fuzae : & circumcidit car-

tranfess.

nem preeputii eorum ítatim in ipía die j ficut preeceperat ei

4 Sed

Deus.

L Tqui

24. Abraham nonaginta , & novem erat annorum , quando

5 Por

circumcidit carnem prseepütii fui.

pole tr

25. Et Ifmael filius tuustredecim annos impleverat tempore

Qu diye

circumcifionis fu.

() . Q

hvent

26. Eadem diecircumcifus eft Abraham , & Ifmael filius ejus.

T ;

27. Et

teprj

.

ligtm )

17. Rift.) Non dubitavit, fedqua-

riter ridens , & gaudens defilio fibi

d li

fi ad rem, rovam obítupefcens , &

nato hoc nomen jam datum iterat ;

gratulans.

Chaldeus habet, g«vifus

& confirmat infra cap. 2r. 6.

SIGIO: b

Confiitmam patum meum z'll'i.) Quæ

Ofpitim

-

eff , hinc ex admiratione nata interro-

Ej

»

2. g

gatio , Putafre centenerio nafcetur filius

pa&o promifi , pertingent ad polte-

Convle fs

fi dubitalfet ; a. D'omino reprehenfus

rostuos per Tfaac, non per Ifmaelem.

fuiffzt. Divus tamen Hieronymus,

oI. A4d Hía4c. j Cum Ifaac.

Yero ; in l

& D. Chryfoftomus dubita(fe cenfent.

Juno altero. j Anno ptoxime fe-

? Trs Virj,

ae

T

r8. Ubplem Ifmael civat coragm te.))

quenti.

aü;us Pl

Novo modo fit fuperftes, fed hone-

23. Statig) m ipfa die.) Prompte

fe, & fandte vivat, lioc enim votum

obediens Deo.

ftery "ii

Abrahe, hoc fignificatillud , ceram te.

25. Tredecim.) Hinc (tefte Jofepho

i hi

O etn

Ig. J/zac. ) WMaac rifun fignificat,

Í. r. cap. rz. ) Saraceni defumpfere

fic autenr didus eft propter rifum

rtum circumcidend: fuos anno ztatis

€0s Ang'ih

Jébrahe , & nom propter rifumi Sare,

13. aperte 4 lege Dci Abrahe data

Vrryjt

$24 nondum riferat, Poliea Sara pa-

recedentes.

Alibuy ton

Ht

) Dyj

CAPUT XVI. & XVIIL.

dl

iceng in

* D0nd«

27. Et omnes viri domus illius, tam vernaculi , quam ent-

ptii, & alienigenze, pariter circumcifi funt. (

1 te,

CAPUT XVII.

tiet tibi

padum

eIngeli ab. zibrabam bofpitio ]izf&epti , filium ex Sara promittunt :

Cüm,

lcun ei,

que ob id ridens , corripitur. Sodomorum ever[ra pradicitur,

5 pene-

pro quibus Zibrabam [epius deprecatur.

riet tibi

Pparuit autem ei Dominusin convalle Mambre fedenti

I.A

in oftio tabernacvli fui in ipfo fervore diei.

afcendit

2. Cumque elevatfet oculos, apparuerunt ei tres viri ftantes

prope eum: quos cum vidiffet , cucurrit in occurfum eorum

; omnes

de oflio tabernaculi fui, & adoravit in terra.

& eu

3. Et dixit: Domine, fi igveni gratiam in oculis tuis , ne Hebe.

tranfeas fervum tuum.

idit cat

Ij 3

opent ei

4. Sed afferam pauxillum a

qua , &(2)lavate pedesveüros"7

& requiefcite fub arbore,

5. Ponamque buccellam panis, & (4) confortate corveftrum,

, quando

poltea tranfibitis: idcirco enim declinaftis ad fervum veftrum.

tempore

Qui dixerunt: Fac, utlocutus es.

6. Fe-

(1) Cap. XVII. i edit. Sixt. abfol'uitur az. vers.

(2) lavate. I» e4. Si.;'t. legitug

fsejs

laventur pedes vefiri. (3) confortate. /sed. Sixt. confortetur.

) Morefuo przftolanti pe-

noratior videbatur , hunc alíoquitur.

t k

—Á

i. Ea'egti.

regrinos, & veluti expandenti

4. Lavate. ) Non ipfi fibi peregri-

fagenam hofpitalitatis.

ni pedes lavabant, fed domellici eo

icffío foi

In ipfo fervere. diei.) 'Tempore me-

Thunere

defungebantur.

Quidam

w ii

ridiano ; tunc enim, qui iter faciunt, in

librihabent, Levesiwr. Divus Augu-

hofpitium fe recipiunt.

fünus /ermo 0. de tempore infinuat

.6

ili-) Qug

2. Cumque elevafft ocules. ) Ipfe in

ipfüm Abraham hoc munere fun.

5

t a

ip

olte

convalle feu querceto fedebat, via

&um.

Jfmaec

vero ,in qua Angeli, aitior erat.

5. Pawis ) In fcriptura panis nomi-

ic

Tres viri. ) 'Tres Angeli virili fpe-

ne omne ciborum genus comprehen-

me (0'

cie.

Fuiffe Angelos docet Divus

ditur.

toxt

Paulus ad Hebr. :5

a. 6 bofpitali-

Confortate cor.) Reficite vos cibo.

| PIDWPW

fatem; nolite oblivifói, per banc enim la-

* Jdeirco enim declinaflis.) Id eft divi-

fuerunt quidam dngelis bofpitio receptis.

na providentia fa&um eft , uthacho-

ofipto

Mofes etiam cap. feq. num. 1. vocat

ra tranfeuntes hac, hofpitalitatis mese

;üe]

qdümpe

eos Angeios.

participes fa&i, me honoraretis.

00 *

ps

Adoravit inttrra. ) Civili , &orien-

Qui dixerunt.

) Unus, fuo & gocio-

balf a

talibus confueto honore illos vene-

rum normine.

rátus,

Wt leesíus es.) Mlodice, & parce

3. Dominc.) Unus eorum trium ho-

appara.

64

LIBRI GENESIS

u M

'6.- Feftinavit Abraham in tabernaculum ad Saram, dixitque

feverat

San fl

ei: Accelera, tria fata fimilae commifce ; & fac fübcinericios

anes.

j M

7. Ipfe vero ad armentum cucurrit, & tulit inde vitulum

TOUS al

tenerrimüm , & opt

16 Q

coxit illum.

i

jmum, deditqge puero; qui feftinavit, &

it2 Sodo

g. Tulit quoque butyrum, & lac , & vitulum, quem coxe-

9.5

rat, & pofuit coram eis: ipfe vero ftabat juxta eos fub arbore.

gelurus

. Cumque commediffent, dixerunt ad eum : Ubi eft Sara

1. €

uxortua? 1lle refpondit: Ecce in tabernaculo eft.

&* BE

* Sup.

Io. Cui dixit: * Revertens veniam ad te tempore ifto, vi-

1. X

17.19

ta comite , & habebit filium Sara uxortua. Quo audito, Sa-

Infr.

fü pof

21.T-

ra rifit poft oftium tabernaculi.

& juttiti

Rom.

ii. Érantautem ambo fenes, proveCteequesetatis , & defi

F—:.-

que loo

rant Sarze fieri muliebria.

1. D

^

'.et

12.' Qu rifit occulte, dicens:; Poftquam confenui, * & do-

Theorun

3.6

minus meus vetulus eft, voluptati operam dabo?

*

*

Titis,

13. Dixit autem Dominus ad Abraham ;

Quare rifit Sara,

dicens: Nufm vere paritura fum anus?

m —

14. Num-

pus, hoc

tine fe

|

6. Tri« Sata.) Satum menfurz ge-

vds xaipoy vÉrOV €i Dpat. E tempo-

tll

nus, quo arida menfürabantur. LXX,

re boc i2 boras ; quafi dicat, ad ean-

dixerunt: Tres menfuras.

W. Just

dem horam.

iNifi forteillud eie 2»ae

s. Mp

Simile.) Simila , feu Similago efl

fignificare velit, quod dicimus Itali-

qud dfiq

ea farinz pars , ex qua craffiores fur-

A vind

fures excreti funt.

Hinc tamen ac-

ce,- i quefla flagiones nam hore Gr&-

cis funt quatuor precipuzanni partes,

€ipi videtur pro farina expurgatiffima.

E

Vita comité.) lLooquitue humano

[

eïnm, |

Subcinericies pans.)

i2

xtra clibanum

more.

16 Din

€ineribus, & prunis inje&is coctos.

Poft offium Tabernaculi. j Ubi.ipfa

Otim co

9. Stabat juxta eos.) Ut miniflrans, &

erat; Angelus vero tergum oflio ob-

V. N

adhortans, humanitatis, & officii caufa.

verterat, ut notat Chaldaus.

9. Comediffent.)) INon a&tiorie vitaH,

:1. Fieri muliebria. j Fluere men-

hh. I

fed cibo in corpus affüumptum tranf-

firua ad conceptionem necelfaria

Ro mater

miffo, & in aerem tenuiffimum re-

Dümitie

foluto.

l0. Querift occulte.) Elebr. & Chald.

Ub eff Sara? ) Sciunt , fed flernunt

intra fe, ut etiam LXX. quod verbis

Y (

non aufa, rifü refellit; nam. quidam

Prünif, &

interropatione viam dicendis.

'

i

Ecteh

IO. Cui.) Mhrabe.

rifus eff genus confutationis,

Dixit.) llle, qui inter tres Ange-

if

Dominus meus. ) "Wide - conjusgafen

dj

los precipuus.

reverentiat, Sara, obediebat Abrabe z

fla

t feme

Revertens vtniam. ) Hebr. revertenda

(inquit Divus Petrus Epiftol. 1, cap.

19 s'm

ycvertar , hoc eft , certifmerevertar.

2

^

n. 6.) Dominum eum -vocans.

Ton Q]et

Yempert iffo.) LXX EHlabent 7'-0470;

13. Deminus,) Angelus ille pragi-

0

^

CAPUT XVII

6;

D

14. Numquid Deo quidquam eft difficile? . juxta condi&tum.

dixitque

itericis

revertar ad te hoc eodem tempore, vita comite, & habebit

Sara filium.

vitulum

1;. Negavit Sara dicens: Non rifi: timore perterrita. Do-

minus autem: Non eft, inquit, ita, fed rififti.

vit, &

16. Cum ergo furrexiffent inde viri, direxerunt oculos con-

tra Sodomam: & Abraham fimnul gradiebatur , deducens eos.

Af COXC-

batbore.

17. Dixitque Dominus: Num celare potero Abraham , quae

gefturus fum,

elt $r

18. Cum futurus fit in gentem magnam , ac robuftiffimam ,

& * BENEDICEND £ fint in illo omnes nationes terraze?

*Supr

iüo ) Vi"

19. Scio enim , quod praecepturus fit filiis fuis, & domui 12 -

diio, $-

nir.

fuz poft fe, ut cuftodiant viam Domini, & faciant judicium,

22.18

& juítitiam : ut adducat Dominus propter Abraham omnia,

& defie-

qua locutus eft ad eum.

20. Dixititaque Dominus: Clamor Sodomorum, & Gomor-

,'&de

rheeorum multiplicatus eft, & peccatum eorum aggravatum eft

nimis.

Lüt Sara )

51. Defcen-

14, Nutt-

puus, hac occulti rifus Sarz reyela-

ac familiam bene inflituere ; 2equum

tione fe prodit plufquam hominem

ergo eft te non ignorare caufam ex-

; Jy tnpee

etfe.

cidi Sodomorum, ut hoc exemplo

X4. Juxta condiflum.) Ut promifit.

tuos abducas a fceleribus.

"E

u i ujti

15. Negavit Sara, ) INonell neceffe,

Uz cuflodiant "viam Domini.) Deum

quod aliqui faciunt , Saram a men-

vero rite colant, ejufque mandatis

ámis T^

dacio vindicare. f'ortaffetimore con-

pareant,

j hor& Grt«

qgni partes.

fternata , non fatis deliberate locuta

€it.

Faciant judicium. ) Judicium fignifi-,

g humano

eatur id, quod Dei , fapientumque jue

16. Direxerunt oculos.) Iter vexfus So-

dicio rectum eft, & juítum.

domam converterunt.

Ut adducat. j lioquitur defe Deus in

- Ub i

vy. Num celare potero. ) Hloc poft

u-

tertia perfona, quafi de alio fenfus eft

, oflio o

lat lex amicitie , ut fecreta communi-

ut impleam, quzecunque Abraha pro-

centur.

Dat etiam. Dominus Abra-

mit.

"ïugte mae

mo materiam exercenda charitatis pro

20. Clamer. ) Eft profopopoia,

veffaria

Sodomitis orando,

quafi peccata vocem tollant, & ad

bï- & Chflh:!'

18. Cum futurur ft.) Majora hec

Dei aures accedant, eumque ad vin-

od

verois

promifi Abrahamo , cur , quod minus

dicam provocent.

j qum

eft, fecretum hoc tegam?

Sodemorum , && Gomorrhaorum.) Flos

j

Robuflifmam.) Xlebr. Offeam.

tantum nominat, quia ut opibus, &

Benedicendae [fimt im ilo, ) Per Chri-

nobilitate , fic flagitiis ceteris antefta-

. nEUïM

flum femen ejus,

bant.

"P

i;'r';ïfl'f *

19. Scio emim. ) Altera ratio, cur

Multiplicatus. ) Sermo effe videtur

moï, h CEP ?

non celet eum. Novi te effe juítum,

non tantum de frequentia ngfarii il-

Bibl. quis Com. Menoch, T. T.

,ï:'e ;,;æcï-*

66

LIBRI GENESIS

o N

2rL Defcendam, & videbo, utrum clamorem , qui venit ad

Quifi

me., opere compleverint: an non eft itaj ut fciam,

fiinrene

22. Converteruntque fe inde , & abierunt Sodomam : Ab-

raham vero adhuc ftabat coram Domino.

j Q

23. Et appropinquans ait: Numquid perdes juftum cum

Qdti

pter vigi

impio ?

24. Si fuerint quinquaginta jufti in civitate, peribunt fimul?

y. 0

huc feme

& non parces loco illi propter quinquaginta juítos , fi fuerint

jn eo?

delebo p

5 At

25. Abfita te, ut rem hanc facias , & occidas juftum cum

impio, fiatque juftus ficut impius: non eft hoc tuum: qui ju-

ban: &

dicas omnem terram, nequaquam facies judicium hoc.

26. Dixitque Dominus ad eum. Si invenero Sodomisquin-

quaginta juftos in medio civitatis, dimittam omni loco propter

N

n

€os,

Lit, 4

27. Refpondenfque Abraham , ait: Quia femel coepi, lo-

u (

quar ad Dominum meum, cum fim pulvis , & cinis.

i tio m

28. Quid fi minus quinquaginta juftis quinque fuerint? de-

i

lebis (1) propter quadraginta quinque univerfam urbem? & ait:

Non delebo, fi invenero ibi quadraginta quinque.

29. Rurfümque locutus eft ad eum: Sin autem quadraginta

L

En«

ibiinventi fuerint, quid facies? Ait: Non percutiam propter

in

quadraginta.

Wy

t ol

3o. Ne

2 RE

1) propter. zz eZ. Sixt. legitur.quia.

vefri, (

Ims íceleris, fed de aliis etiam , qu&e

caput, & in qua degebat Lot, &

Ciftemin

memorat Ezech. 16. 49. otio, gula,

qua magis criminofa.

inhofpitalitate, crudelitate, &c,

D'ateama

og. Quijudicas omnem terram.) Qua-

21. Defcendam , 66 videbo.) Hiuma-

fi dicat: mitius teagere par eft, cum

no more loquitur , quafi dicat : acce-

fis judex omnium íuüpremus, a quo

l) C«p b

dam, ut certius cognofcam.

Aptum

non eft ad alium provocatio, & qui

35 Proy

judicibus monitum,netemere pronun-

es , & haberis jufti judicii norma cer-

Dl

tient, fediprius omnia bene confide-

tiffima.

D

id D]

xent , cognofcant, circumfpiciant.

€ etibtent

Utrum clamoresi. ) Ut pro modo fce-

Nequaquam f'aciesjudicium boc.) Hebr.

AL füens e

lerum gravius, aut mitius puniam.

fic habent, At t

nunquid judex

Yine

22. Comverteruntque, ) INon quicum

omnis terre. non faciet judicium ? quafi

lus

dicat: Abfit, ut tantam feveritatem in

Abrahamo loquebatur, íed alii duo

has civitates expromas, ne forte vi-

Angeli.

IDQM

hus flabat. ) Poft duorum dif-

dearis modum puhiendi, qui re&oju-

rah(

ceffum.

dicio regi debet', tranfiliiffe.

V,

26. In medio civitatis,

Stiny, i

24. Quinquaginta jufti.) DeSodoma

) Intra am-

g

fola loquitur, qu& aliarum civitatum

bitum civitatis.

captae

CAP UT XVII. & XIX.

Gy

Venit ad

3o. Ne quafo , inquit, indigneris, -Domine , fi loquarz

Quid fi 1bi inventi fuerint triginta? Refpondit: Non faciam,

: Àb

fi invenero ibi triginta.

3r.

uia femel, ait, coepi ,

loquar ad Dominum meum:

uf Cum

Quid fi ibi inventi fuerint viginti? ait : Non interficiam pro-

pter viginti.

t fimul?

32. Obfecro, inquit, ne irafcaris, Domine , fi loquar ad-

1 fuerint

huc femel: Quid fi inventi fuerint ibi decem ? Et dixit: Non

delebo propter decem.

um com

33. Abiitque Dominus, poftquam ceffavit loqui ad Abra-

^.

: qui jue

haxm: & ille reverfus eft in locum fuum. (1)

Vi

CAPUT XIX.

misquit-

) proptxer-

Lot, Zingelis bo[pitio Julceptis , a Sodomitis vim patitur , eunn

19pi; lo

uxore, C? utraque filia a. Sodomitico ereptus. incendio. , uxorem

in via amifit : tandemque inebriatus , cum utraque filia incefFum

jut? de-

ignorans commiftt , unde ortum babuerunt Moabita ,

? &al:

€? /"Admmonita.

ragiat?

Eneruntque duo Angeli Sodomam vefpere,' fedente Lot Hebr.

| pmpæf

LV

in foribus civitatis. Qui cum vidiflet eos , furrexit, !3« 2«

& ivit obviam eis; adoravitque pronus in terram ,

t M

2. Et dixit: obfecro, Domini, declinate in domum pueri

veftri, & manete ibi: lavate pedes veftros , & mane profi-

t ot, &

cifcemini in viam veftram. Qui dixerunt ; Minime , fed in

plateamanebimus.

,.) Qu

I5

30 COm-'

cum

l elï,

(1) Cap. XVI. im edit. Sixt. comtimet 37.

"UEFS.

j

qUO

32. Propter decem. ) Xlic fubflitit

In fsribus Civitatis.) Ut peregrinos

jo, &

Abraham , Dei clementiam admirans,

primus exciperet, & ne qua vis illi in-

sonma Cf

Nullàm

ferretur a civibus, aut nein commer-

& ultrà progredi veritus.

de eripiendo Lot mentionem intulit,

ciis, qug juxta portas exercebantur .

) B

fat fciens eum Deo cordi effe, & di-

circumvenirentur.

yii j

t

vinz illius providentia fidens,

"Adoravitque. ) Nalde honoris caufa:

n

feincurvavit.

um

] quall

yeriatet!

Uo- Angeli.Y [lli duo, quiab Ab-

a. Pueri veflri.) Servi veftri.

, fortt t

ï-D

rahamo recefferant.

Lavate.) Permittite lavari, ut füe

Vefgere.) Sub no&em.

pra cap. 18. 4-

uj 0

Minime.) Negant ad primam invis-

Sedente Lot. ) Ut hofpitalitatis, quam

]orri 0

ab. Abrahamo didicerat, occafionem

tationem honeftatis caufa, non nega--

captaret,

turi, fi amplius urgeantur,

68

LIBRI

GENESIS

3. Compulit illos oppido , ut diverterent ad eum : ingref-

ib

fifque domum illius fecit convivium, & coxit azyma , & co-

-

geterum

mederunt.

urbe hac

4. Prius autem quam irent cubitum , viri civitatis vallave-

n D

runt domum 3 puero ufque ad fenem, omnis populus fimul.

fhor eoT

$. Vocaveruntque Lot, & dixerunt ei : Ubi funt viri, qui

. E

introierunt ad te no&te? educ illos huc, ut cognofcamus eos.

aceptur

loco iflo

6. Egreífusadeos Lot, poft tengum occludens oftium, ait:

4. Nolite, quaeío, fratres mei, nolite malum hoc facere.

&i quaf

8. Habeo duas filias, quae necdum cognoverunt virum:

1 C

educam eas ad vos, & abutimini eis , ficut vobis placuerit,

Suge,

dummodo viris iftis nihil mali faciatis, quia ingreffi funt fub

( parite

umbra culminis mei.

i6 D

9. Atilli dixerunt: Recedeilluc. Et rurfus : ingreífus es,

fiüm uxi

inquiunt, ut advena, numquid ut judices? te ergoipfum ma-

tüings i

*ePetgis, quàm hos affligemus. * Vimque faciebant Lot vehemene

m

2.8. tiffime: jamque prope erat, ut effringerent fores.

ibiue |

IO. Et ecce miferunt manum viri, & introduxeruntad fe

1

! refpic

Lot, clauferuntque oftium,

It mont

* Sap,

II. Et eos, qui foris erant,

* percüfï'erünt coecitate a mi-

L

offent.

19: 16nimo ufque ad maximum, ita ut oftium inveþire nonp

12. Di-

N

3. Cempulit illos oppido.) V alde urfit,ro-

irato pugionem offert dicens; me po-

gando: fpeciem prafetulit eos cogentis.

tius occide, quam eum, cum quo ti-

Y g f

4zyma.) Subeinericios panes fer-

bi eft rixa, violes: certus amicum ira-

lt fotes

tum non proceffurum ad necem.

num. 6.

rento carentes , ut fuperiori cap. 18.

Mat,

9. Recede fluc.) Abi ab oflio, me

in hb. SH!

4. Omnispopulus fimul.) 1ta ut (quod

nos impedias.

ipientig

Hebraus textus indicat) ab extremis

Trgreffus es , &fe. ) Quaü dicat, ne

Qittum L

etiam oppidi finibus confluerent , ut

bic judicem agas, ut morum cenfo-

Sic Ci-

Wn figs

aliquo modo fceleris illius participes

rem , cum fis peregrinus.

Uirt n |

effent, quod oftendit in ea urbe de-

ceronem inimicl vocabant Romulwmn

V. Dj.

cem integros nonfuiffe: aderantetiam

drpinatem.

"Iprimit

pueri , quod intellige de doli capacibus.

Magis quam bos affigemus, ) 'Te ipfo

Hs j

abutemur.

abutamur.

&. Cognoftamus eos. ) "Turpiter — eis

ü bl fangu

Vimque f'aciebant.) Yrudentes , fori-

futiyg

7. Malum boc.) Quo & hofpitii jus,

bus vim inferentes , ut juvencs ad pro-

W 8y

& lex naturg violantur.

brum abziperent.

l Ionlll

8. 4dbutimini eis.) Vel perturbatus

10. Et Ecee.) Rem inopinatam vi-

) Tij

LLot non fatis intellexit, fe non poffe

de; hofpites fui fecuri fabito referunt

H "ant

ftupro exponere filias, que a Sodo-

oflium. Lotum introducunt, popu-

W Dj

mitis non expetebantur: vel ad eum

lum depellunt.

egit modum, quo quis alteri amico

iL Pereufferumt cmcitate. ) INon pla-

te, J

Pàtgg

CAPUT XIX.

69

: Ingtef-

s & 9-

12. Dixerunt autem ad Lot: Habes hic quempiam tuorum?

generum,

urbe hac.

aut filios, aut filias, omnes, quitui fant, educde

valfave-

13, Delebimus enim locum iiïum, eo quod increverit cla-

us fimul.

mor eorum coram Domino , qui mifit nos,

ut perdamus illos.

riri, qui

14. Egreffus itaque Lot,

locutus eft ad generos fuos , qui

IUS €0$,

accepturi erant filias ejus ,

&dixt: Surgite, & egrediminide

im, ait:

loco ifto: quia delebit Do

minus civitatem hanc.

Et vifus eft

facere,

eis quafi ludens loqui.

- virum:

15. Cumque effet mane , cogebant eum Angeli, dicentes:

lacuert,

funt (üb

Sutge, tolle uxorem tuam, & duas filias, quas habes: ne &

tu pariter pereas in fcelere civitatis.

£6. Diffimulante illo

, apprehenderunt manum ejus , & ma-

elfus es,

num uxoris,

pfümta-

minus illi.

ac duarum filiarum ejus, eo quod parceret Do-

'ehemtene

r7. * Eduxeruntque eum , & pofuerunt extra civitatem:

* Sap.

IO. 6.'

ibique locuti funt ad eum, dicentes: Salvaanimam tuam: no-

n ad fe

li refpicere poft tergum, nec ftesin omni c

irca regione : fed

in monte falvum te fac, ne &

tu fimul pereas.

jfe 2 Ifi-

18. Dixitque Lot ad eos: Quaefo, Domine mi,

poffent.

y. Dt

15

1g. Quia

d

5; m po

ym quo t

ne ceci fa&i funt, fed offufa caligo,

l17. Salva amimam. ) Vitam eripe

ymicurtitt-

ut fores domus lL,ot invenire non

incendio.

pollent, imo necíuas, ut habemus

necetnt.

in lib. Sap. c. ult. 16.

Vel in libro

Noli refprcere,) Id eft nolite ; nam

oftio, "*

id etiam uxori, & filiabus mandatum;

apienti2 tantum dicitur Sodomitas

jubet autem non refpicere ad exer-

diCät ) D

oftium Lot, ZEgyptios vero domo-

tum füarum portas pratenebris inve-

cendam Lot obedientiam , in detefta-

rum C0*

Gire non potuiffe.

tionem etiam eorum, qui fiammis

Sc V*

addicebantur, quibus neminem com-

"d

I2. Dixerumt. ) Dwuo illi viri, ut

pati volebat: vel etiam quia eum pro-

exprimitur in Hebrao.

pérare cupiebat , nec moras ne&ere ;

Habes bic quempiam tuorum? "- Omnes

j ) Tg ipfo

tibi fanguine, aut neceffitatibus aliis

nullumque ; quod inde egreffus effet,

dare fignum ponitentis.

TU í

Qr

jun&os parati fumus eriperetui gratia.

eges Ed Pro

14« nafi Indensloqui.) Joco non fe-

In monte,) Quiimminet urbi Segor.

rioloqui, delirare.

18. Domine.

$- Tolle uxorem tuam , &f tuas filias. )

fed unus Lot, & uxorem manu duce-

) Duo erant Angeli,

inatm w

He tantum Loto crédiderunt.

to r

enint

bat: hunc compellat hic Lot dicens,

unt; POP

16. Diffoewlante illo. Y Morasne&en-

Domine, alter eum fequens pone in-

te , fortaffe etiam orante Deum, ut

3

ter duas filias medius eas pariter due

parceret,

cebat.

) Non P

LIBRI GENESIS

79

nj. Quia invenit fervus tuus gratiam coram te & magnifi-

s*

cafli mifericordiam tuam , quam fecifti mecum , ut falvares ani-

filis

mam meam, ntec poffum in monte falvari, ne forte

^"

L/

! apprehen-

dat me malum, & moriar.

cum Do

.30.. Eft civitas hzec juxta , ad quam poffim fugere , perva,

s

& falvabor in ea; numquid non modica eft, & vivet anima

teramt

mea?

quaft f

21. Dixitque ad eum: Ecce etiamin hoc fufcepi preces tuas,

29 C

ut non fubvertam urbem, pro qua locutus es.

fecordat

?Sap. /.22. * Feftina, & falvare ibi, quia non potero facere quid-

quibus h

Íidcirco vocatum eit nomen

19. 6 quam, donec ingrediaris illuc.

$. À

urbis illius Segor.

quoque

23. Sol egreffus eft fuper terram , & Lot ingreffus eft Segor.

& manfit

"Deu — 41. * Igitur Dominus pluit fuper Sodomam, & Gomorrham

29.53

*t. Di

fulphur, & ignem a Domino de ccelo:

E

.

H

*

Qullys vi

*

1213

25. Et fubvertit civitates

has, &. omnem ci

rCà regïönem y

x

JUxtà mo

Tere. univerfos habitatores urbium, & c

unCta terrae virentia.

50.40

26. Re-

m

E

€C.

Propter fux

16.49

Ingrediaris illuc.)In territoriumUtrbis.

Ofce

I9. Magnijiczfi mifericordiam.) Yle-

lle eodem

X1

r

D

braifmmus, pro maxima erga me ufus

Segor.) Quz prius dicebatur Bala ,

T^ qu if

Amo

es mifericordia.

fupra cap. 14. 2.

Wectoctan

Nec polfum in monte falvari,) Pratex-

24. Pluit Dominus .. . . & Domino.)

4. 1T.

Piane a Domino fuitpluvia hacignis;

Ottitg, f

Lu

tus, non vera neceffitas, nam poftea

d n,

17.18

» ivit in montem.

& fulphuris, non autem a caufis na-

4l Pæ*laln

20. Nunquid zom madica eff.) Parvi

turalibus.

Ex repetitione colligunt

qdultorum i

jude

oppiduli falutem peto , ut mihi fit

interpretes myfterium Trinitatis, qua-

li &t

7

fi dicat: pluit Filiusapatre: idverum

refugio, & faluti: Pauciin eo inco-

lil

lg, quare & pauciora, & leviora

effe Concilium Sirmienfe cap. 14. ana-

(nds 1

crimina.

themate fancit.

1

Qtota

al. Su/tepi preces 1u45. ) klebr. Sufce-

Sulpbur , & ignem.) Incertum an vox

Ó

Hebraica * 53 gopher, fignificet fulphur

' Àj

pi faciem tuam. ) LOXX.. $9dvpaco. và

ho Lredens

modcomaov cs.

Admiratus füm faciem

picem an bitumen. Sulphur peccati

107,

Tellüa

fetorem ,

ignis libidinis ardorem

fsj

fuam., reveritus.

De hoc dici poffet

fignificant.

ilud Pauli Hebr. s. 7. Exauditus ef

De calo. ) De aere.

tun GTepm

pro f9a veverentia.

Toárim

Qu

Ut mon fubvertam. ) Deus flatuerat

25.- Omnem circaregiontm.) WNon fo-

£m qui

lum Sodomam , & Gomorrham, feá

oratione Lioti oppido parcere, quare

Adamam quoque, & Seboim.

fer Hrmge

in animum ejus immifit , ut pro eo

h /]üum

deprecaretur.

Univerfós babitateres.) INulli infon-

Qu UM

22. Nom potero f'acere quidquam.) jux-

tes: fi qui a fcelere purt propter &ta-

nnl

tem teneram, iis Deus hoc incendio

$

ls

d9 It

t2 divinum decrcetum , quo juffus fum

de

te prius périculo fubducere, & totam

confuluit , ne parentum mores , cum

þlum

pottea planitiem inflammare.

adoleviffent, fequerentur. Famine

lidita

leglz :

CAPUT XIX.

y

mnif

56. * Re

65 aj«

falis.

fpicienfque uxor ejus poft ,fg ; Verfa eft in flatuamsz,.

prehen- -

17.18.

27. Abraham autem confürgens mane

, Ubi fteterat * prius 'Sup.

cum Domino,

13.1.

, pv

i ania

28. Intuitus eft Sodomam , & Gomorrham, & univerfam

terram regionis illius: viditque afcendentem favillam de terra

quafi fornacis fumum.

ces tuns

29. Cum autem fübverteret Deus civitates

regionis illius,

recordatus Abrahae , liberavit Lot de fubverfi

one urbium, in

re quid-

quibus habitaverat.

: nomen

30. Aícendit

.

que Lot de Segor, & manfit in monte , due

quoque filize e

jus cum eo ( timuerat enim manere i

ftSegot.

n Segor)

& manfit in fpelunca ipfe, & due filize ejus cum eo

D

orrham

21. Dixitque ma

J

nullus

jorad minorem: Pater nofter fenex eft, &

virorum remanfit in terra

» qui poffit ingredi ad nos

gionen,

juxta morem univerfee terrze.

)

32. Verü

x Me

propter luxum, & füperbiam , preba-

Salis uxor Lot , ut effet perenne mo-

durmUrbit.

bile eodem cum viris feditatis eene-

r Dal ,

re, qua illis licebat, inquinatas fuiffe :

numentum diving vindicte, quo po-

nechoctantum i

fteri doceantur Dei mandatis parere,

j DMW-)

domite , fed ut habemus

gne conflagrarunt So-

& in bene ccptis pergere, nec retro-

apudS. Tu-

fpicere.

Videtur Dominus animae

jhacigtih

dam n. 7y. Fs

Jfimt. exemplum. ignis

uxoris Lot peperciffe, quod gravis

j Cauüs fj«

«terni penam fiflinentes , quam poenam

culpa non fuerit ad incendium illud

] colligunt

adultorüm neminem evafiffe credibi-

:

lius eft.

refpicere.

itats, Quf

28. Quaff fornacis f'umum.) NoxHe-

, giverm

Urbium.) Quuatuor , quas dixi.

brza fignificat fornacem ealcariam.

pI n

Cunüa terre virentia. ) 'lota vallis

29. Kecordatus Abrabe.

cremata,

titionis illius.

) Memorpe-

Numquid perdes. juflums

26. Refpicienfque. ) Nerbis Angeli

eum impio? fupra C. 18. 23. & oj.

cat lp

non credens , ut indicat liber Sap. c.

20. 4dfcenditque Lot de

Segor. ) Que

m peCCJtl

Io. 7. relitarum Sodoms rerum de-

poft e

reffum Lot evería non eít,

; a[dOïem

fiderio, & cognofcendi ftudio , unde-

ut conitat ex n. or.

nam flrepitus ille crepitancium flam-

incendii,

Timuerat enim.) Contemplatus vim

marum , qui exaudiebatur, quarum

In via tantum

fuerat pro-

Nóbo-

etiam quamvis averfz, fulgor aliquis

hibitus refpicere.

perftringebat oculos, refpexit.

31. Dixitquemajor.) Crediderat utra-

Jiti

rïham: f

In flatuam f2lis. ) E.ffigies muliebris,

quz etiamnum extare dicitur, ab iis,

que foror mortales omnes extin&os

uf nl

incendio, ut olim audiverant a pa-

roptet &

Sal hoc videtur fu

qui in iis regionibus

peregrinati fünt.

rente diluvio periiffe: itaque ftudium

iffe metallicum ,

reparandi humani generis illas incita-

incendio

quod pluviz refiftit

, & mdificiis fo-

vit ad facinus.

NNec tamen excufan-

orer

liditate fua eft utile

, de quo Plin. lib.

j

31. - 7« Eft autem verfainftatuam

dz , nam a congreffu a parente natu-

ralis reverentia illas poterat abíterre-

——

72

LIBRI GENESIS

», D

32.

Veni, inebriemus eum vino , dormiamufíque cum eo ,

ut fervare poífimus ex patre

noftro femen.

AI;J:W]G*

fuo bibere vinum no&te illa.

Et

4 Ver

33. Dederunt itaque patri

ingreffa eft major, dormivitque cum patre; a

t ille non fenfit;

at ili:

enim vin

nec quand

o accubuit filia, nec quando furrexit.

die dixit major ad minore

m: Ecce dor-

, Àb

44. Altera quoque

demus ei bibere vinum. etiam hac

mivi heri cum patre meo,

gentem !

noCte, & dormies cum eo;

.

ut falvemus femen de patre noftro.

; NoI

meys ef

35 Dederun

tetiam & 1

la no&e patri fuo bibere vinum,

dormivit cum eo :

& ne tuncquidem

Tnearum

ingreffaque minor filia,

& Db

fenfit, quando c

oncubuerit

, vel quando illa furrexerit.

ergo

duze filize Lot de patre fuo.

qde fecer

56. Conceperunt

B

men ejus Moab ;

37. Peperitque maj

or filium, & vocavit no

dimifi,

íque in praefe

ntem diem.

nN

ipfe eft pater Moabitarum u

vocavit nomen ejus

. 38. Minor quoque peperit filiu

ms, &

qua pr

. Ammon , ideft, filius populimei :

quod m

ipfe eft pater Ammomta-..

tum ufque hodie. (1)

9. Sta

fervos f

CAPUT XX.

num, t

( Vo

Zbrabe in Geraris. pe

regrinanti uxor a rege tollitur , qu& ad

Qd fe

&a redditur , &? . ZAbra-

Domini ju[Jum cum magnis donis inta

N Tme,

bom orante [alus domui regis ve[Hiuitur.

(ebofti

——

Rofettus inde Abraham in terram Auftralem habitavitin-

ï.P

ris.

h Drg

ter Cades, & Sur: & peregrinatus eft in Gera

?. Dixit-

4

forig

fbrend;

undita

(1) Cap. XIX. in ed. Sixt. babet 34. "vers.

Hebr. ny q2 o emmi , ici eft, fülius

lt pul

re, & ex Loto quarere poterant,

num aliqui homines flammas illas ef-

pepsi , velgeneris mei, id eft, non

nt t

fupifTent.

ex Sodomitis genitus eft, fed patrems

Ym fuiff

33. t ille mon fenfit.) Ebrietate vi-

habet ex gente mea,

lo C0n

&us uxorem fuam libi putavit accu-

flm pep

bare, immemor illam mortuam,

ï.mj)

Rofittus inde,) Mutat fedes Abra-

VOT üor

15. Dederunt etiam.) Secunda Loti

ham , quia advertebat virulen-

"i v

ebrietas minus a culpa excufare po-

tas maris mortui exhalationes vicina

Al

tell, quam prima. Sed quis adco af-

loca fterilia, & peitilentia reddituras.

lp terram aufiralem,) Wefpetdu con-

q

j'lbl J/i,

fli&us omnia poffit profpicere:

RURG

27. Meab.)Dicitur quafi 3* Meab,

vallis Mambre.

6. E[g

ex patre, quafi profiteatur

fe eum fi-

Geraris.) Gerara urbs metropolis

ii

lium ex patre genuiffe.

Pudentius

Palafine, & fedes Regia fuit in tri-

bu Simeon.

En;».m ii

p

altera qu& filium vocavit, Ammon

d

C APU T XX

z

r

3

Ut 6p

2. Dixitque de Sara uxore füa: Soror mea eft. Mifit ergo

Abimelech rex Gerarse, & tulit eam.

lu Ri

) enfit

3. Venit autem Deus ad Abimelech per fomnium nocte, &

ait illi; En morieris propter mulierem

enim virum.

, quam tulifti: habet

yce dot«

iam hac

4. Abinielechveronontetigerat eam , & ait: Domine, num

gentem ignorantem, & juitam interficies?

enoftto.

$. Nonne ipfe dixit mihi: Soror meaeft: & ipfa ait: Frater

vinum,

meus eft ? in fimplicitate cordis mei , & munditia manuum

quidem

mearum feci hoc.

D

1.

6. Dixitque ad eum Deus:

WEt ego fcio, quod 1ïmþ1ici c

Of-

de feceris: & ideo cuftodivi te , ne peccares in me, & non

s Modb :

dimifi, ut tangeres eam.

7. Nunc ergo redde viro fuo uxorem , & orabit pro te,

yen ejus

quia propheta eft, & vives: fi autem nolueris reddere , ícito,

imontta

quod morte morieris tuj & omnia, quse tua funt.

9. Statimque de no&te confurgens Abimelech , vocavit omnes

fervos fuos; & locutus eft univerfa verba

A

hæc in auribus eo-

rum, timueruntque omnes viri valde.

. Vocavit autem Abimelech etiam Abraham , & dixit ei:

u

Quid fecifti nobis? quid peccavimus in.te , quia induxifti fu-

Aitt-

per me, & fuper regnum meum peccatum grande ? quae non

debuifti facere, fecifti nobis,

Io. Rur-

j

[*IS.

0. De Sara sxore fu4. ) Sar& nona-

Ne peccares,). Peccato adulterii.

genarig pulchritudo divino muneri

, Dini

Nor dimifi.)INlorbo impedivi,naminfra

tribuenda ; cum enim Dominus ei

nu. 17.dicitur $zzzvit Deus "Abimelecb, &$c,

fecunditatem larpitus efl, etiam red-

7. Prepheta eff.) Wamiliariter cum

didit pulchritudinem juvente.

Alii

ilo verfari, & multa illi mylfteria re-

.e

defhiïï

dicunt tunc n(m:zge(ïmum annum pa-

rum futurarum revelare foleo.

,atrell

rem fuiffe noflro quadragefimo ; pra-

eip

terea continentiam , & quod nun.

$. Statimque de gofle. ) Extremano-

&is parte, cum jam albefceret cilum.

quam peperiffet , juviffe, ut corporis

in Hebrzo eft: Mazcavit diluculo , fic

decor non deflorefceret,

etiam LXX. .

sls Mb

Tuit ezm. ) Non aufo refiflere

, i

Abtraham.

9. Quid fzc

?

es Vll

(

tis, fed expoftulantis.

i/;i? Noneft interrogan-

ii

$« 4n fünplicitate,) Simplici, inno-

'centi, re&o, ac fincero animo.

Peccatum grande, ) Gravem peccati

þeön cote

6. Et ego. /cio, ) 'Te innoxium ab

ultionem , & pcenam.

metrOPOIi.s

adulterio, fed non ab injuria ; tuliili

Non debuifli facere, ) INec decuit,

4

enim invitam pro tuo imperio,

firnm

Bibl, eum Com. Menoch. T. £.

nec licgbat.

»LIBRI GENESIS

74

ro. Rurfuümque expoftulans, ait: Quid vidifti, ut hoc fa-

15 Co

meledh pr

Ceres?

1r. Refpondit Abraham : Cogitavi mecum , dicens : Forfi-

tan non eft timor Dei in loco ifto: & interficient me propter

uxorem meam:

Naliur .

*Sup.

12. Alias autem & * vere foror mea eft, filia patris mei, &

ttidirt

12-13 yon filia matris meze, & duxi eam in uxorem.

13. Poftquam autem eduxit me Deus de domo patris mei ,

*Infr. dixit ad eam; * Hanc mifericordiam facies mecum ; In omni

31:33-]oco, ad quem ingrediemur, dices, quod frater tuus fim.

L Iflt

Vr

I4. Tuht igitur Abimelech, oves, & boves, fervos & an-

cillas, & dedit Abraham: reddiditque illi Saram uxorem fuam.

2 Con

I5. Etait: Terra coram vobiseft, ubicumque tibi placuerit,

yote, q

habita.

? V«

16. Sarz autem dixit: Ecce mille argenteos dedi fratri tuo,

Sui, Tf

hoc erit tibi in velamen oculorum ad omnes, qui tecum funt,

) Et

& quocumque perrexeris: memento te deprehenfam.

Doss,

I7. Orante autem Abraham , fanavit Deus Abimelech &

$ Cur

uxorem, ancillafque ejus, & pepererunt:

tuseft T

18. Con-

& DN

audierit,

10-Quid vidifli?) Quæügnaiuüit'iæ,

H

"ID

Scriptura ponitur argenteus, vel au-

j lu

aut libidinis in nobis deprehendifti ?

reus , intelligitur Siclus, — Valetautem

3un h6

j

I2. Seror mea.) Confanguinea : nam

ficlus unus quatuor regales Hifpani-

Cos.

$. Cre

Hebrzi, & Scriptura confanguineos

fratres vocant, & forores.

Fratri tus, ) E/ft ironia: ei, quem

gnde

Filia patris mei, £5 nom füia matris

tu vocas fratrem.

zee.) 'Thare filii fuerant Abraham,

Velamen.) Quibus tibi velamen com-

() N

& Aran; Sara vero filia erat Aran,

parare poffis , quo oftendas te nuptam,

UA

ithque Thare, qui Abrahamo erat pa-

ne quis alius, ut ego, in erroremin-

Pitrpere

ter, Sare erat avus ; avi autem ufu

ducatur; quo etiam velamine oculos

nonnullarum gentium vocanturPatres,

1 Viris (

tuos veles pudore fuffufa, quod de-

Id m

rece ergo dicitur Filia patris mei:

prehenfa fis.

"Tandem quod fit tibi

C Mu

Ex eo autem quod dicitur, Et zoz f-

teftimonium pudicitie tue non im-

lia matris mee , colligunt aliqui Thare

minute, quod.a me tam honorifice

» Cttin ,

duas habuiífe uxores, ex quarum una

dimiffa fis.

Eflius putat datam pe-

natus fit Abraham, exaltera Aran , qui

cuniam illam , ut cultius ornaretur Sa-

1 ï(ï;u

!at

genuitSaram, & Lot. Alioquin Sara

ra, tanquam fcilicet potens, autprin-

dici potuiffet filia matris Abraham,

ceps feemina, ac proinde nullus ei in-

N u w

lMeelum

quz illi avia fuiffet, quemadmodum

juriam intentare auderet.

idy

4

"Thare, qui avus erat, pater illius di-

Memento te deprebenfam.) Ac proin-

citur.

de pudefa&am , ideoque in pofterum

À hm

16. Mille argenteos. ) Scilicet ficlos,

EE

ut vertit Chaldaeus; nam cum in

qua fis, fatere, quod L,XX. habent,

& in cuntlis efto veridica,

ls eü,p

f* n

CAPUT XX & XXl.

75

doc f-

18. Concluferat enim Dominus omnem vulvam domus Abi-

melech propter Saram uxorem Abrahae. (1)

1 Forf

C APU T XXE

propter

Nafcitur lfaac , circumciditur , & abla&atur : Ifmael vero cum

mei, &

iaire domo pellitur in defertis oi&turus.

ZAbimelecb cum

fis Ttei ,

"Abrabam fedus medio juramento percu[fit.

n omii

fim.

t Ifitavit autem Dominus Saram

, ficut * promiferat: & ,c

s

implevit, quae locutus eft.

17- 19

mfuam,

2. Concepitque, & * peperit filium in fene&tute fua, tem-

18. 10

pore, quo praedixerat ei Deus.

* Gal.

cuerit

3. Vocavit

Sara, lífaac:

que Abraham nomen filii fui, quem genuit ei 4.2831

atritüo,

m fünt,

4. Et circumcidit eum o&avo die, ficut *

praeceperat ei* ls'u;

Deus.

17.10.

]ech &

s. Cum centum effet annorum: hac quippe aetate patris na-

B&gtt.

tus eft Ifaac.

1.2

$. Co

l

1

6. Dixitque Sara : Rifum fecit mihi Deus : & quicumque

—

audierit, corridebit mihi.

-

r Vel Au-

(

Rurfumqueait: Quisauditurum crederetAbraham, quod

jletautem

Sara lattaret filium , quem peperit ei jam feni?

Hifpin

8. Crevit igitur puer , & abla&tatus eft, fecitque Abraham

j, qun

grande convivium in die abla&tationis ejus,

K 2

(1) Caþ. XX. n edit. Sixt. continet X6. vers.

9. Cum :

ret corti

? Duptam

18. Concleferst, ) Ut. nec. poffent

renda hec non ad, preceperat,

—fed ad,

rorem n

puerpere partum eniti, nec mulieres

ezrcumcidit ; circumcifus enim eft Ifaac,

j ocilos

a viris cognofci,

Quis fuerit Abi-

ut etiam nat

yod d

melech morbus, Scriptura non expli-

fimo.

us anno Abrahe cente-

cat.

i fi .tibi

Ajunt aliqui, eum ingenti cru-

6. Rifum fecit mihi Deus.) Dominus

non wm-

ciatu in verendis afflictum fuiffe,

me gaudio replevit, & quicunque in«

lonOUIHJe

tellexerit , arridebit , & congratulabi-

1:

dftavit autem Dominus Seram.)

tur mihi.

htam pe-

gt

Larga fuge gratie donatione ,

7- Quis auditurum, ) Quis credidif-

aut n*

vel ut vult Chryfoftom. hom. 45. per

fet venturum aliquando tempus , cum

jl &i

Angelum corporali fpecie.

Abrahamo nuntiaretur, natam ei feni

2. Ip fénetlute füa. ) n fene&nte

prolem ex Sara anu.

1j p!Oïn'

Abrahami, ut patet ex Hebrzo , ubi

Sen-

Lattaret.) Quod certiffimum eft fi-

oferum

efi articulus affixus mafculinus,

um partum ab ipfa- editum, nec

fapdtt ,

fus eft, peperit filium Abrahe feni.

effe fuppofititium.

y- Cum centum e[fet aunorum,) Refe-

$. Ablaiiatus ef/. ) Cum Ifaac. quin-

726

LLBRIGENESIS

15 t

9. Cumque vidiffet Sara filium Agar JEgyptiae ludentem cum

Tíaac filio fuo, dixit ad Abraham:

cus cert

Gat

1o. * Ejice ancillam hanc, & filium ejus : non enim erit

fedens CO

*h

eeres filius ancillae cum filio meo Ifaac.

p. EX

4 30

ir. Dure accepit hoc Abraham pro filio fuo.

gelus De

there; €x

I2. Cui dixit Deus: Nontibi videatur afperum fuper pue-

rO, & fuüper ancilla tua: omnia, quae dixerit tibi Sara , audi

1p. Su:

M

Ó

*Rom Vocem ejus: quia

in Ífaac vocabitur tibi femen.

gentem f

9-7.

13. Sed & filium ancillz faciam in gentem magnam , quia

1 À

ebr. femen tuum eft.

a, &

1I. 19

14. Surrexit itaque Abraham mane , & tollens panem , &

qo. Et

utrem aquae, impofuit fcapulae ejus, tradiditque puerum , &

fidufqu

dimifit eam.

Quae cum abiiffet, errabatin folitudine Ber(abee.

al H

Wxorem i

15. Cumque confumpta eífet aqua in utre , abjecit püerum

fubter unam arborem, qus ibi erat.

« EG

J-y6. Et

exercitu

Que al

tum ztatis annum ageret, ut fentit

nem induceret, fiveirrideret, aut ve-

'

15 T

D. Hieronymus.

Ut eo tempore

xaret, aut fibi primogenitorum jura

Lrpique

longior vita, ita infantia producior.

vendicaret ;; certum eft jocos illos

ficies m

Pofítea ccperunt ablaQare tertio an-

líaaco noxios perfecutionem fuiffe ,

no, ut habemus a. Machab 7. 27

I

utillam appellat Divus Paulus ad Ga-

'2.?.

Fecitque grandecomvzvium. ) Erat He-

lat. 4. ag.

Qs E

brais ufitatum, ut a conceptione fce-

10. Ejic

e ancillam, ) In matrem etiam

viab(to

.tus ufque ad ablactationem abílinerent

ab uxoribus. Clem. Strom.

]ta-

Sara excanduit , quod filii petulan-

—

tiam non compefceret.

Poftulavit

que quando infansabla&abatur, quafi

autem , ut ejiceretur divinitus mota,

inflaurato conjugio convivium inftrue-

ut collipitur num. 12.

lrto efl |

bant.

Hoc mater Samuelis facit ab-

lenunt,

12. Omnia, que dixerit.) Quoad hanc

frnificat

laGatum deferens in vitulis tribus r.

expulfionem.

Reg. 1. 24.

Vel propterea convi-

Ip lfaac-vocabitur tibi femen. ) Pofteri

lis vita(

$. B

vium inftruitur tempore abla&tationis

tui, qui defcendent ex te per Jfaac, non

potius quam nativitatis, quod tem-

qui per Ifmael, Abrahz filii vocabun-

tilum

pore ablactationis certius fit prolem

tur, & exillis, non ex Ifmaele be-

Id N

nedicum femen orietur.

Ium,& f

fore vitalem , quam tempore nativi-

tatis ; quodque tunc aptus effe inci-

13. dp gentem. magnam. ) Chaldaus

Wt enin

piat infans folito cibo capiendo.

W. 4

-9« Ludentem. cum Ifa46: ) Ludere in

habet , z gentem predatricem, . Utrum-

Vfï*eret v

que verum.

Scriptura. aliquando fignificat idola

Quia [emen tuum eff ) Yn tui grat?am.

tüats n

colere; aliquando pugnare, 2, Reg. 2.

I4. Tradiditque puerum. ) Qui jam

D;)]

14.; aliquando coire. Genef. 26. ex

3 E

17. &tatis annum agebat.

varia fignificatione nata occafio varie

Errabat. ) lgnara viarum.

Iuj j &

ludum Ifimaelis cum Ifaacinterpretan-

Berfabee. ) Qua fic poftea vocataab

Abnhæ

di, five idola colere, quafi joco doce-

urbe ejufdem nominis.

"Uny

zet; five rei alicujus turpis fermo-

15. Subter unam arborem. ) In. He-

Véne y,

hi fep

C;AP U T XXL

-

77

tm um

16. Et abiit, feditque e regione procul, quantum poteft ar-

cus Jacere , dixit enim : Non videbo morientem puerum : &

lm erit

fedens contra, levavit vocem fuam, & flevit.

17. Exaudivit autem Deus vocem,pueri; vocavitque An-

gelus Dei Agar de caelo, dicens: Quid agis, Agar? noli ti-

r pue-

mere: exaudivit enim Deus vocem pueri de loco, in quo eft:

2, àudi

18. Surge, tolle puerum , '& tene manum illius , quia in

gentem magnam faciam eum.

1 quia

19. Aperuitque oculos ejus Deus : quce videns puteum aquae,

abiit, & implevit utrem, deditque puero bibere.

em, &

20. Et fuit cum eo: qui crevit, & moratus eftin folitudine,

um, &

fattufque eft juvenis fagittarius.

r(abee,

21. Habitavitque in deferto Pharan, & accepit illi mater fua

Jüerum

uxorem de terra /£gypti.

22. Eodem tempore dixit Abi

inelech , & Phicol princeps

16. E

——

exercitus ejus , ad Abraham: Deus tecum eft in univerfis,

quae agis.

; aut Ye-

.25. Jura ergo per Deum, ne noceas mihi , &potteris meis,

um jura

füirpique mese : fed juxta mifericordiam , * quam feci tibi , *Sup.

os. illos

facies mihi, & terrae, in qua verfatus. es adveria,

j;fo. 14

-

) fuffe,

24. Dixitque Abraham: Ego jurabo.

ial G

25. Etincrepavit Abimelech propter puteum aquee, quem

metiam

vi aþ&ulerant fervi ejus.

petu]zn-

K 5

56. Re-

jlulavit

j mota,

breo eft plurale. LXX. aBetem .red-

2r. de Deferto Pharan. ) Quod eft

diderunt.

Vox Hebraica virgultum

trans Árabiam contra plapam Au-

v hanc

fignificat in genere. 4jecir.) De il-

ftralem.

pofter

lius vita defperans.

4Egypti.) Quia &ipfa Agar /Egyptia

16. Et 4biit.) Non fuflinens vide-

23. Ne moteas mibi.) Ylebraice eft,

4c, not

re illum animam agentem.

quod non mentieris mibi, id eft , quod

Jcapun«

17. Neli timere. ) Meum Adven-

dolo malo mecum nonages; necmi-

qe be

hi, aut meis eris inimicus; nam in-

tum, & fulgorem, aut pueri mortem ;

non enim morietur,

juria , &injuftitia mendacium nonnun-

yldeus

19. dperuitque oculos ejus. ) Ut ad-

quam dicitur in Scriptura.

Ztbene

Jerum-

verteret vicinum fontem , quem prius

etiam verfum eft , zocezs , quia de men-

turbata non viderat.

dacio noxio loquitur Hebraicus textus.

atim

?

Deus. ) Angelus Deum referens.

guxta mifiricordiem.) Xlebraifmus ,

j jm

20. Ef fait cum ev. ) Deus illi ad-

pro , ficut de te bene merui, fic tude

meis merearis.

fuit, & illi favit in gratiam patris

Abraha.

25. Putewm. ) Quem ante ejedám

atad

juveis fagittarius,) Significat a ju-

Agar fervi Abrahe foderant ; poftea

fuit a Paleftinis vi ereptus, illis utà

vene vacafle.venationi, & fagittatio-

He

gï ferarum,

pr(ïhiþitis "

78

LIBRI GENESIS

26. Refponditque Abimelech: Nefcivi , quis fecerit hanc

? At

rem: fed & tu non indicafti mihi, & ego-non audivi praeter

l, &

hodie.

lociftum

& boves, & dedit Abime-

27. 'Tulit itaque Abraham oves,

, Igitu

lech : percutferuntque ambo foedus.

dacens fec

28. Et ftatuit Abraham feptem agnas gregis feorfum.

concidife

29. Cui dixit Abimeiech: Quidfibivolunt feptem agnze iftae;

ceperat €

quas ftare fecifti feorfum?

, Die

3o. At ille: Septem, inquit, agnas accipies de manu mea:

; Dix

ut fint mihi in teftimonium , quoniam ego fodi puteum iftum.

tem &pu

41. Idcirco vocatus eft locus ille Berfabee: quia ibiuterque

tévertemi

juravit.

& Tuli

32. Et inierunt fcedus pro puteo juramenti.

53. Surrexit autem Abimelech, & Phicol princeps exercitus

HEcuscrcmm

ejus, reverfique funt in terram Paleftinorum.

Abraham ve-

h Toll.

ro plantavit nemus in Berfabee, & invocavitibi nomen Do-

thüc: T

mini Dei seterni.

Tyty. j qwm .,

34. Et fuit.colonus terrae Paleeftinorum diebug inultis. (1)

IX

lrirenitun

QAPUT. XXII.

tutrat. Ab

ipenitus

Fides, € obedientia Abrabe in filii fui precepta imnolatione pro-

Aqila

al ; fg

batur , fed ab ipfius immolatione probibetur ab Angelo , promilfo-

tniteri apu

ne[que ei denuo ob banc infignem obedientiam confirmantur z .

*s Sic $

vf diletit

€? filii Nachor fratris Abrabe numerantur.

Difz'gis. )

]

dicit, copi

u

Ua -þoüquam gefta funt, * täntavit Deus Abraham : &

Tf (

dith,

!.Q

dixit ad eum: Abraham, Abraham.. Atille refpondit:

Tierors,

Adfum.

I ters

ä*legt:r

2. Ait

(1) Cap. XXT. iu edit. Sixt. babet verf. 31-

Atcipatio

11:17

num optimis fru&ibus , folitumque

tdhumo

27. Tult. ) Opima de gregibus, &

14 Hebr

armentis fuis delegit, &

egi donum

peregrinos in hoc horto excipere, &

Villils

obtulit.

recreare, ac pro mercede pacifci, ut

41. Ber/abee. ) Vox Hebrza; vel

creatorém ccli, & terre timerent;

eminis T

potíus voces ; nam due fünt,

igni-

& colerent.

Ex eo autem quod fe-

OC eden

ficat, purewm juramenti, vel, puteum

quitur, £? zzvecevit ibi memem Dbmi-

!m:n &t

fiptem , fcilicet apnarum , quas Abra-

ni Dei etermi , patet ; Abrahamum il-

?hay

3.' i)fW

ham'pro puteo, & loco circumjacen-

Hic altare excitaffe.

WVW

te tribuerat num. 50.

34. Colonts.) Incola , & peregrinus.

Text D

tentat

Mu

33. Plantavit nemus.) Jonathas au-

di« Entavit. ) Ad bonum

é&or '"Thargum FHierofolymitani ait

Deus Abraham, ut, quanta in

t* vt

eo lateat virtus, appareat.

eur N

fuiffe hortum arþore denfum, & ple-

Tüs e[fr

CATPUT XXII.

79

ont hanc

] prater

2. Ait illi: Tolle filium tuum unigenitum , quem diligis,

lfaac, & vade in terram vifionis, atque ibi offeres eum inho-

. Abime-

locauftum fuper unum montium, quem monftravero tibi.

3. Igitur Abraham de no&te confurgens, ftravit afinum füum,

D

fl

ducens fecum duos Juvenes, & Ifaac filium fuum

H

Cumque

a i,

concidiffet ligna in holocauftum, abiit ad locum , quem prae-

x

ceperat ei Deus.

nü-mea;

4. Die autem tertio, elevatis oculis, vidit locum procul:

5. Dixitque ad pueros füos: Expe&tate hic cum afino : ego au-

3 ifhum.

tem & puer illucufque properantes

, poftquam ad—oraverimug.,,

Uterque

revertemur ad vos.

faac

6. Tulit quoque ligna holocaufti ; & impofuit fuper T

lum

xércilus

ham ve-

en Do-

2. Toll. ) Hebräa funt valde pa-

4. Die autem tertio.) In Geraris de-

thetica :

Tolle nunc fiium tuum , unicum

gebat, inde ad terram vifionis, five

»

tumm , quem dilexiffi lfaac , idem habent

ad montem Moria , in quo poftez

(1)

templum Hierofolymitanum ; eft iter

Unigemitum,) E.tiam Ifmaelem ge-

tridui.

Sic D. Hier. quod intellige

nuerat. Abraham , fed líaac dicitur

non de urbe Gerara, fed de regione;

nam conílat tunc habitaffe in Berfa-

unigenitus ex Sara uxore primaria,

Aquila

interpretatur oa,yx TQTÓV ,

bee, ut collipgitur ex cap. 2I. num.

iptpr-

dileium ; folent enim hi duo fignificatus

31. & poft immolationem reverfus

niie

eftin Berfabee hoc cap. num. 19. a

rifceri apud Hebreos, & apud Grz-

Ti :

cos. Sic Salomon Davidi unicus, id

Berfabee autem ad montem moria eft

eft dilediffimus dicitur z. Paral, 29. z.

iter unius diei.

Lente ergo proceffit,

quia rebus ad facrificium necellTariis

Diligis.) kleb. ell, 4uexifi , quafi

dicat, cogita, jam illum non efle, vixit.

impeditus.

am.'&

Jfzac.) Quitibi caufa rifus, & nunc

Vidit lecum, ) Signo aliquo illi a

mearoris.

þonditj

Deo dato cognovit collem , in quo

2 Ait

lp terram wifíonis.) Sic vocat per

Deus facrificium fieri volebat.

—7À

anticipationem j nam poftmodum ab

Abrahaimo nomen illi inditum . num.

. Revertemur. ) INon eft mentitus ;

fitomque

14. Hebraice dicitur Moris , id eft

vel enim de íe folo loquitur numero

plurali, more Hebraorum , vel cre-

putt;

vifibilis , & facile confpicua etiam

didit filium fuüfcitandum a Deo, qui

LCifCi j i

eminus, quia altaerat, & montuofa:

ymeret»

hoc eodem fenfu LXX. vertunt, i»

promiferat ei femen ex Iíaac , cujus

terram excel/zm.

verbum irritum effe non poterat. Ita«

quod fe

, D

que D. Paulus ad Hebr. 1r. 19. ait

3« De nofe. ) Primo dilnculo. Hebr.

Abrahamum contra fpem in fpem cre-

mum il"

manicavit Abrabam manpe , hoceft, fur-

rexit primo mane.

didiffe, arbitrando, qwia E$ 4 mertuis

el qjnus

dfzac.) Agentem ztatis annum 23$.

refufcitare potens eft Deus.

gntat

Sare nulla fit mentio, cui non vi-

6. lmpofuit fuper lf24c. ) Cernefigu-

u n

detur Abraham indicafíe, quid fa

ram Chrifti crucem fuam bajulantis.

rus eliet.

86

LIBRI GNENESIS

filium fuum : ipfe vero pörtabat in manibusignem , & gla-

1 Àp

dium.

Cumque duo pergerent fimul,

de üsque

». Dixit Ifaac Patri fuo: Pater mi. Atille refpondit: Quid

1. Voc

vis, fili? Ecce, inquit, ignis, & ligna: ubi eft viétima ho-

cteo, dic

locaufti?

16*k

9. Dixit autem Abraham : Deu

s providebit fibi vi&timam

hanc rem.

T. Ben

holocaufti, fili mi.

Pergebant ergo paritet;

9. Et venerunt ad locum , quem oftenderat ei Deus, in

las cli,.

femen tut

uo sedificavit altare, & defuper ligna compofuit : cumque

ac

, alligaffet I(aac filiumfuum, * pofuiteumin altare fuper ftruem

1. E

^

-5

21. lignorum.

i, qi

1o. Exten

1 R&

ditque manum, & arripuit gladium :ut immola-

ret filium fuum.

fabee fim

11. Et ecce Angelus Domini de coelo clamavit,

dicens:

30. His

Abraham, Abraham. - Qui refpondit: Adfum.

quoque g

12. Dixitque ei: Non extendas manum tuam fuper puerum,

tt, Hu

neque facias illi quidquam: nunccognovi , quod timeas (1)

/

item 3yr

Deum, & non peperciíti unigenito filio tuo propter me.

p

13. Levavit Abraham oculos fuos, viditque poft tergum arie-

23 À

tem inter vepres haerentem cornibus

2 quem affumens obtu-

Qu Melc

lit holocauftum pro filio,

—— —

14. Ap-

(1) Deum. 4z ed. Sixt. legitur Dominum.

.

Morem

h- UMW

7. Ubi eff witiima.) Ktiam hoc col-

doquidemi

ta Deo þlacitum.

tb vidili

loquium augebat patris dolorem.

veterem all

igandi viétimas notat Ser-

vius ad illud ZEneid. 2. & vizesla rupi.

um mont

8« Deus prowidebit fibi.) Q

u;mvis mo-

*

-

Trts, dicin

dum nefciret.

Vide Ovid. 3. de Ponto eleg.

üm e in

9. Venerunt adlocum, ) Jofephus vult

l1. dirabam, dbrabam-) V ocem ge-

Doniny;:

fuiffe locum , ubi poftea templum,

minat, ne animo incitato pater pra-

ltput, 2

, quafi Ifaac effet figura vidimarumtem-

veniret. Sic Chryfoft. & Ambrof.

Wophetio-

pli.

Probabilius eft, quod alii aile-

12. Nuwnzc cogizovz'.) Morehominum

( afim

runt, fuiffe Calvarie collem, inquo

poltea Chriftus crucifixus eft, Uter-

loquitur, qui, cujus rei periculum fe-

ha |

cerunt, id fe perfecte putant novilie.

mipm vidit

que autem locus tam is , in quo po-

Non. pepercifti. ) Quantum in tefuit.

[l refpor

«a fuit templum, quam in quo cru-

cifixus eft Chriftus, ad montem Mo-

I2. drietem inter vegres berentem cor-

Yel t j

ria pertinebat, qui in varios dillin-

nibus..) Meríus fuit aries. aliunde ab

- ttiüm for

L2 3)

&us erat colles, qui variis nominibus

Angelo adductus, quod dicitur, zzfer

Vr in E

appellabantur.

vepres in Hebrzo elt 3303 . 24ffebach ,

JEdificavit.) Obiter cefpite foffo &

quodalii aliter vertunt.

Proprie vi-

ïixüum Opt

detur fignificare perplexztafem , ut ver-

I! monte

faxis aliquot coacervatis.

tüsfüt A

Alligzfft.) Declarata illi prius vo-

tit Pagninus , fiveutalu, implexionems

luntate divina, nec illo mortem re-

harebat ergo aries cornibus in imple-

€m tife

suíante, fed libenter admittente, quan-

xis denforum virgultorum ramis.

Aill.gs

Y

"UCATPBUT XX

$

H

T

:

1

à-

14. Appellavitque nomen loci illius, Dominus videt. Un-

de usque hodie dicitur: In monte Dominus videbit.

dit: Quid

dima ho-

Is. Vocavit autem Angelus Domini Abraham fecundo de

Coclo, dicens:

vidimam

16. * Per memcetipfum juravi, dicit Dominus: quia fecifti

*Pfal

hanc rem, & non pepercitti filio tuo unigenito propter me.

Deus, n

17. Benedicam tibi, & multiplicabo femen tuum ficut ftel- pc.

las coeli, & velut arenam , quze eft in litore maris: poffidebit 44 22

Cüfmque

1Mac

t ílruem

femen tuum portas inimicorum fuorum.

18. Et * BENEDICENTUR in femine tuo omnes gentes

2-$2.

terree, quia obedifti voci mese.

*

Luce

immola-

I9. Reverfus eft Abraham ad pueros fuos , abieruntque Ber- ll-leï)ï'

fabee fimul, & habitavit ibi.

dicens:

6. 13.

20. Hisitaque geftis , nunciatum eft Abrahze, quod Melcha

17.D

**Sup.

quoque genuiffet filios Nachor fratri fuo ,

puerum,

21. Hus primogenitum

neas (1)

, & Buz fratrem ejus, & Camuel pa- iäsg

Infra.

trem Syrorum ,

22. Et Cafed, & Azau, Pheldas quoque, & Jedlaph ,

26. 4.

ïum atie-

1.

23. Ac Bathuel, de quo nata eft Rebecca

, o€to iilos ge- ffc

n obtü«

nuit Melcha Nachqr fratri Abrahae,

AG.3

——

24. Con- 5;.

U.

Morem

14.- Ufque bodie dicitur : im mente Do-

16. Per memetipfum juravi,) Cum

minus videbit,) Seníus eft, etiamnum

non poífet per majorem fe jurare , ju-

t 9t

cum montem illum fignificare volu-

ravit in femetipfo. Hebr. 4. 13. Sie

la rtpi

mus, dicimus, hoc fadum, aut di-

Jerem. 22. 5.. Jp suemetipfo juravi, di-

g

&um eft in monte illo , cui nomen,

eit Domzzus.

focempe

Dominus videt , aut videbit.

Aliqui

17. Peffebit fementuum pertas.) Ür-

üter p!æ"

legunt, Demizus "videbitur ,

quafi fit

bes Chananzorum fub Jofue; Pala-

rol.

prophetia de Chritlo, qui in monte

cruci affixus videndus erat.

Porro

ftinorum, Ammonitarum ; Syrorum,

yomoinum

&c. fub Davide , & Salomone; eft

lum 1

Abraham loco nomen impofüit, Ds-

Synecdoche ; nam

:

mixus vid;it, exeo quod ipfe num. g.

tellioit.

per porf:as urbesin-

ovile

filio refpondebat, Demisss providebit ;

ii teilt

Erat

1g. Benedzcentwrw i femine tue. ) In

ittin u«

vel ut alit vertunt , videbit.

Chrifto Domino; nam ideo non dicit,

etiam forma adagialis apud Hebraos:

in feminibus , ut notavit D. Paulus

iuþdï

.:h

Jo monte Dominus videbit , qua uteban-

ad Galat. 3. 16.

u

tur in anguíliis conflituti, & Dei au-

20. Quod Mteleba, ) Sequens genea-

xilium optantes , quafi dicerent; ficut

(HI]EH

logia texitur propter Rebeccam , ut

yt Va

in monte extremo in periculo mifer-

conftaret merito illam lfaaco uxorem

tus fuit Abrahz , ficetiam noflri tan-

quafitam.

I QfitI s

dem miferebitur.

u

lt

fl5

Bibl. eum, Com Menocb. T. £,

L

*

*

LIBRI GE'NESIS

Jl

24. Concubina vero illius, nomine Roma, peperit Taï;ce,

|

hibere p

tuum.

& Gaham, & Thahas, & Maacha. (1)

7 3utt

delicet H

CAPUT XXHL

g. Dix

mortuüm

Sara mortua plangitur , atäuä in [pelunca K(luplici; quam. Zbra-

bam ab Ephron cum agro prajenti emit pecunia , [epelitur.

filium Se

. Ut

l. » Ixit autem Sara centum viginti feptem annis.

parte agr

2. Et mortua eft in civitate Arbee, quae eft Hebron, inter-

poffeffion

1o, Hai

Ta Chanaan: venitque Abraham, ut plangeret , & fleret

e€am.

fponditqu

d1ebantu:

3. Cumque furrexiffet ab officio funeris, locutus eft ad fi-

lios Heth, dicens:

r Ne

4. Advena fum , & peregrinus apud vos: date mihi jus fe-

quod loq

pulchri vobifcum , ut fepeliam mortuum meum.

prafenti

V. M

$. Refpenderunt filii Heth, dicentes:

6. Audi nos, Domine, princeps Dei

es apud nos: in ele-

p R

pro-

vt audi

&is'fepulchris noftris fepeli mortuum tuum: nullusque té

ibe-

fepeliam

I4. M

Ts T

(1) Cap. XXIL. i ed. Sixt .contintt. 38. vwers.

fe

n'us eft, ve:nit ad locum, in quoja«

gentos f

cebat cadaver.

fed quam

2. [N Civitate drbte, ) Hebraice dici-

Ut plangeret. ) Plan&us in Scripturis

tur Cariat drbe , quam vocem im-

mutatam retinet nonnunquam Scriptuz

folemnia fignificat exequiarum, Actor.

ra in libro fofue, Judicum, & alibi.

g. 2. & alibi.

3. 44 filtos Hetb. ) Populum He-

Tj dii

Qué eff Hebron.) Sic poflea appella-

theorum.

10 fepul

ta.

Potius dicendum ípiritu prophe-

4. Aavena fum.) Ylebr. zmcola , diu

tico hezc Moyfem fcripfiffe, quam a

Te prohij

apud vos habitavi cum uxore , finite

Adet proy

quoquam poftealibris ejusinferta. Se-

inter vos .quiefcere mortuam , quam

lbor,

rarius ad cap. r4. Jofue quaft. 5. exi-

viventem non eflis dedipnati.

" Ádoy

Ítimat urbem hanc Heéren appelletam a

us fépulcbri. ) Ylebr. poffffonem fe-

focietate, quam iniit Abraham cuim

pulchri,

INon vult mifceri fepulchris

duv fe.

m

ejus loci viris. principibus; nam 33

idololatrarum , fed fibifeorfim locum

V g

&beber , focietatem fignificat.

poftulat.

HCCGþtum

Venitque Abram. )Putant alïquï Saa-

Mortuum meum. ) Cadaver Sarz , Fu-

ram mortuam eífe abfente Abrahamo;

$. Sid

nus meum LXX. rày vexoóv jex. mor-

Pl qun.

ac propterea. di&um , vemitque 4dbra-

tuum meum.

altery fo

bam; verum, vezire , apud Hebraos

6. Princeps Dei.)) I-ïcbx*äifmus, ideft,

alten t

fiepe fignificat ordiri aliquid , ac cin-

Princeps magnus ; fic montes excel-

r2 ts

gere fe ad aliquid faciendum; 'Vel

fi dicuntur, Montes Daj.

P.

Tet1o,

CAPUO T XXI—II.

55

tit Tübce,

hibere po

Y

terit, quin in monumentolejvus fepelias mortuum

tuum.

7. Surrexit Abraham, & adoravit populum terrze, filios vi-

delicet Heth:

8. Dixitque ad eos: Si placet anime veftre , ut fepeliam

a. Art-

mortuum meum , audite me, & intercedite pro me apud Ephron

vlilur,

filium Seor:

9. Ut det mihi fpeluncam duplicem, quam habet in extrema

parte agri fui: pecunia digna tradat eam mihi coram vobis in

P

)n, inter-

poffeffionem fepulchri.

& fleret

10. Habitabat autem Ephron in medio filiorum Heth. Re-

fponditque Ephron ad Abraham cun&tis audientibus , qui ingre-

eft ad f-

diebantur portam civitatis illius, dicens:

11. Nequaquam ita fiat, Domine mi, fed tu magis aufculta

quod loquor: Agrum trado tibi, & fpeluncam, qus in eo eft,

ii jus fe

praefentibus filiis populi mei , fepeli mortuum tuum.

12. Adoravit Abraham coram populo terra ,

: n ele

13. Et locutuseftad Ephron circumftante plebe (1) : Quaefo ,

utaudiasme: Dabo pecuniam pro agro: fufcipe eam, & fic

ye té pro

hibe

fepeliam mortuum meum in agro.

ts

14. Refponditque Ephron :

I$. Domine mi,audi me: T

erra , quam poftulas, quadrin-;

, inquoj

gentos ficlos argenti valet: iftud eft pretium inter me, &te:

fed quantum eit hpc? fepeli mor

t;UUln tuum.

iSeripturis

L25

16. Quod

im, AQor.

(1) plebe. p edit. Sixt. legitur plebe ejus.

um He-

Is elediis.) ]n optimo & honeftiffi-

:

H Part;qm.) Quia hoc a&um in

1mo fepulchrorum noftrorum.

porta, vbijudicia, & commercia exer-

T probibere poterit. ) Nemo futuru

cebantur.

yrij , dii

adeo protervus , qui te audeat pro-

i. Agrum trade tib;. ) Gratis lar-

It , finite

hibere.

INon fuit crimen Simoniz eme.

m, quam

E

P

gior.

f

Adoravit,) Civili honore gratia

re agrum ad fepulturam , aut jus fe-

tftontm /f'

a&urus fe incurvavit demiffe.

ulture: fecus effet , fi locus ille fa-

Populum terre,) Indigenas loci.

cer fuiffet E:cclefiaftica benediáione,

(epulchris

qu& eo tempore nondum erat.

jm locum

8. Si placet anime veffra. ) 9i vobis

acceptum eft.

12. Quafo , ut audias me. ) LX X. quo-

Ym

z

F

9. Spelumcam duplicem.) ln qua du-

niam apud me es, zudi me, vel potius,

plex concameratio , & duplex crypta,

quoniam 4des mihi ) hoc eft, quando-

r n

altera fortaíffe ad viros condendos ,

quidem adeo mihi faves.

Chaldaus ;

altera ad fceminas

, altera ipterior , al-

a

$i tu utique facis mecum mifericordiam.

u5 iile.'!'fy

tera exterior.

15. Quadringentos [iclos ) Di&um fu-

fes "

Pecunia digna. ) Digno , ac jufto

ra ficlum unum zquivalere quatuor

Pretio.

regalibus Hifpanicis.

84

LIBRI GENESIS

. Dist

16. Quod cum audiffet Abraham, appendit pecuniam,quam

Ephron poftulaverat audientibus filiis Heth, quadringentos fi-

Ormnibus,

meutt,

clos argenti probatze monetae publicae.

17. Confirmatusque eft ager quondam Ephronis, in quo

, Ut

non accip

erat fpelunca duplex refpiciens Mambre, tam ipfe , quam fpe-

lunca, & omnes arbores ejusin cunGtis terminis e

ter quos h

cuitum,

jus per cir-

4 Sed

19. Abrahe in poffeffionem, videntibus filiis Heth, & cun.

inde accir

€tis, qui intrabant portam civitatis illius.

s Refp

temam h

19. Atque ita fepelivit Abraham Saram uxorem fuamin fpe-

*I;]Hn 1u

nca agri duplici, quee refpiciebat Mambre. * Hzec eft He-

Cufi, det

*. 3?*bron in terra Chanaan.

& Dix

-j

20. Et confirmatus eft ager, & antrum, quod erat in eo ,

seum jl

?. Dot

Abrahe in poffeffionem monumenti a filiisHeth. (1) |

t

mo, &

CAPUT XXIV.

fivit mih

mutet An

Servus Zibrabe ab ipfo adjuratus , & in Mefopotamiam ad. que-

lio meo:

vendam uxorem — l/agc mi[jus , figno a domino petito , Rebec-

$. Sin.

tiento: £

cam inoenit , & babito parentum ac. fratris ipfiusque con[enfu ad-

ducit ad lfaac : quam ille ducit in uxorem , & ita fuper ma-

3. Bof

i& j

iris morte accipit. con[olationem.

La

r.[rRatautem Abraham fenex , dierumque mul*corurh & Do.

minus in cun&tis benedixerat ei.

-

* Srug

Tatürem do

3. Dixit-

Saäter t

L

intt la

Q2 Ca.XXHI. continet YS. verf. in edit. Sixt

A exiit

Sed quantum eff. boc ? ) Quafi dicat,

Á

is Apoftol. c.7. 16. S. Stephahus

T H

non decet te, vel me , qui & amici,

Abrahamum agrum a filiis Hemor

umeifione

& divites fumus , de tantula fumma

filiis. Sichem mercatum effe , non er-

folicitari.

o ab Ephron.

Mliulti multa.

Dici

m f

poteft Ephronem natu maximum ex

Cirmcifi

16. Probate monete publice, ) iebr.

Eu Cirifi

inter mercatores tranfeuntis, ltali dicunt,

filiis Hemor fuo, & fratrum nomi-

&e À

snontta corrente fra mercanti. Chaldazus,;

ne agrum vendidiffe. Ilemor autem

ts

que recipiebatur pro mercimouiis m umae

binomium fuiffe, & Seor etiam , ut

quaque provincia.

Oportuit ergo eífe

hic n. 9. fuiffe appellatum.

TOn, i5 [

fid $ s

probatiffimam.

7N eundiis.) Deus eum bonorum

tàm (j

17. Refpiciens Mambre. Y Oppofitum

5

pont.

oppido Mambre.

fpiritualium, & terrenorum af-

LT

zo. Confrmatus ef.) Per emptionem

fluentia cumularat.

3 4f

firmo , & ftabili jure translatus,. In

4 4l

z

CAPUT XXIV.

9f

lu quam

3. Dixitque ad fervum feniorem domus fuse, qui praeerat

igentos fi

omnibus, quae habebat: * Pone manum tuam fubter femur * Inf.

x

AT-29*

meum ,

» in quo

3. Utadjurem te per Dominum Deum coeli, & terrae, ut

quam ipe-

non accipias uxorem filio meo de filiabus Chanan

ecorum, in-

p GII-

ter quos habito:

E

4. Sed ad terram, & cognat

onem meam þroficifcaris, &

, & a.

inde accipias uxorem filio meo Iíaac.

$. Refpondit fervus: Si noluerit mulier venire mecum in

aminfpe-

terram hanc, numquid reducere debeo filium tuum ad lo-

C eft He-

cum, de quo tu egreffus es?

6. Dixitque Abraham: C

ave, ne quando reducss filium

àtine0,

meum illuc.

|

7. Dominus coeli, & terree, qui tulit me de domo patris

mei, & de terra nativitatis meze , qui locutus eft mihi, & ju-

ravit mihi, dicens: *Semini tuo dabo terram hanc, ipfe *Sup,

12. .

mittet Angelum fuum coram te; & accipies inde uxorem fi-

13. 1$

d (ut

lio meo:

Ij. 7.

$. Sin autem mulier noluerit fequi te, non teneberis jura-

Infr.

t, Nit-

mento: filium meum tantum ne reducas illuc.

26. 2«

jj at

9. Pofuit ergo fervus manum fub femore Abraham domini

u t

fui, & juravit illi fuper fermo

ne hoc.

L 3

10. Tulitä

1 &Do-

2. Servum . feniorem, ) KWiefer procu-

ra;:n ad domum Nachor fratris mei,

ratorem domus fua.

Cognatienem meam.) Familiam INa-

Subter femur meum,) Hodie quoque

chor, que Deum ccli colebat ; fed

—

j DiXif'

inter Judaos fervatur, utquijusjuran-

cum idolis,

dum exio

it, fedeat fuper manum ju-

&. C«ve nc.) Nam Deus non Me-

rantis. Hoc Jodai referunt ad cir-

fopotamiam , fed Chanan&am ejus fe-

Stephants

s Hemor

cumcifionem , ac fi dicat, qui jurat,

mini promiferat.

;, D0n -

tam firroum fore id pactum , quam

7. De domo patris. ) DeKlaran, ubi

j Dia

circumcifionis.

Hieronymus & alii

mortuus "T hare.

ad Chriftum referunt proditurum ex

De terra nativitatis, ) De Ur Chal«

ximum &

daeorum.

um nomt

femore Abrahe, per quem etiam eo

nor autem

temporetacitejurarent. Vide D. Hie-

Angelum fuum.) Etiam Hebrai cre-

etiarm ». "

ron. 1. contra Jovin. Epift. 140. Eima-

debant a Deo cuftodes Angelos dari

nuel $a putat fuiffe eo. ritu fignifica-

hominibus.

tam fubje&ionem ejus, quific manum

9. Sim zutem .

LI

zoluerit,) Certus

ponorünt

ponebat.

Itaque folitum fieri a. fer-

erat ipfe , fed dubitationi fervi refport-

jorum 9^

vis, & afiliis. Vide infra c. 47.

det.

3. 4djurem.) jurare te faciam , ut

9. Super férmone boc. ) Promifitfide-

eft in Hebraeo.

liter fe juffa completurum,

4- d terram . . . . maam, ) InHa-

86

LIBRI GENESIS

10. Tu]itque decem camelos de grege domini fui, & abiit,

r Qu

ex omnibus bonis ejus portans fecum, profeétusque perrexit.

fojt hydri

in Meíopotamiam ad urbem Nachor.

19. Cut

1r. Cumque camelos feciffet accumbere extra oppidum jux-

tiam aqua

20. E

ta puteum aquz vefpere, tempore, quo íolent mulieres

egredi ad haüriendam aquam , dixit:

vt haurit

12. Domine Deus dominimei Abraham , occurre, obfecro,

at. Tpf

mihi hodie, & fac mifericordiam cum domino meo Abraham.

utrum pri

n Pof

13. Ecce ego fto prope fontem aquae, & filiee habitatorum

hujus civitatis egredientur ad hauriendam aquam.

aQrets p

tum dece

I4. Igitur puella, cui ego dixero: Inclina hydriam tuam ,

ut b:bam: & illa refponderit, bibe, quin & camelis tuis dabo

2 Di

potum: ipía eft, quam preeparaíti fervo tuo 1faac: & perhoc

100 patris

intelligam , quod feceris mifericordiam cum domino meo

u. Qu

Abraham.

pepenit

1s. Necdum intra fe verba compleverat, &;/ecce Rebecca

ts Et.

egrediebatur, filia Bathuel, filii Melchee uxoris Nachor fra-

eft apud

tris Abraham, habens hydriam in fcapula fua.

Y6, Ti

16. Puella decora nimis, virgoque pulcherrima, & incogni--

*» Di

ta viro: defcenderat autem ad fontem , & impleverat hydriam,

3

ha, qu

ac revertebatur.

Oftino

17. Occurritque ei fervus, &ait: Pauxillum aquae mihi ad

Oi n

bibendum praebe de hydria tua.

2$ Cu

I8.40ge

Wt omn

29. Ha

10. Exomnibus benis.) Precipua quz-

vellet Ifaaco uxorem.

TNon tentat

dam ex fingulis bonorum generibus.

Deum, à quo motus fuerat, fignum

üïnus (

d Urbem Nacbor.) Haram , ubi INa-

petendo, & quidquid in figno incer-

chor habitabat, a Berfübee , ubi tunc

tum eft, totum diving providenti&

( Dom;

erat Abraham, feptem, vel o&o . die-

innititur, & promiffis Abrahe a Deo

*1. Cj

gum itinere diltantem.

factis.

INotandum etam cum D.

Chryfoft. & aliis fignum , quod fia-

'onitts p

11. Solegt mulieres, ) Munusid erat

fm, f&

virginum €o tempore.

Vide Exod.

tuithic fervus, congruum fuiffe ; erat .

Cüttiftem

2 16. Homer. Odyf. 1o,

Koulpy 32

enim fionum bonz uxoris , & indolis

Judighar

affabilis

E£uvOAg 0 mp6 diz 605 u(ä;:eu:u/o'y; Puel-

ftrenuz.

j hcfpita]i'st, provide , &

21 ]ray

lam obviam babuevumt ) qM& ante urbem

du g

aquam bauriebat,

s

Prope fontem.?) Scriptura fontis , &

midiotu:

utei nomine promifeue utitur.

X2. Occurre. )

Fac, ut fe mihi offe-

14. fp/a ef. ) Quesfo Domine fu-

"55 itgg

rat, quod peto. LiXX. profperum . fac

tura lfaac uxor hec faciat, & dicat.

Tün Unan

emibi occurfum.

b

1j. Needum iptra fe. ) INOta quam

, "hil

13. Ecce ego ffo.) INon dubitabat de

prompte hos Deus exoudiat.

|

promiilo, íed de feipfo, ne forte ut

16. dncognita 'viro.)/Cana, & in-

dixit 0s

|

indigno Deus non daret inftin&um ,

I'l"ümmP"

corrupta corpore, & mente.

& cog nitionem peculiarem ejus, quam

i)

L5)

CAPUT XXV

*

?

) & abl.t,

18.

us refpondit: Bibe, domine mi: celeriterque depo-

: perrexit

fuit hydriam füper ulnam fuam, & dedit ei potum.

1

-19. Cumque 1lle bibiffet, adjecit: Quin & camelis tuis hau-

dum u-

riam aquam, donec cun&ti bibant.

Thulieres

. 20. Effundensque hydriam in canalibus, recurrit ad puteum,

ut hauriret aquam: & hauftam omnibus camelis dedit.

obfecto,

21. Ipfe autem contemplabatur eam tacitus, fcire volens,

Abraham,

utrum profperum iter fuum feciffet Dominus(1), an non.

Ytatorum

22. Poftquam autem biberun: cameli, protulit vir inaures

aureas, appendentes ficlos duos, & armillastotidem pondo ficlo-

1 tuam ,

rum decem.

tuis dabo

23. Dixitque ad eam: Cujus es filia? indica mihi: eft in do-

t perhoc

mo patris tui locus ad manendum?

o meo

24.

uze refpondit: Filia fum Bathuelis,

filiiMelchae , quem

peperit »pfi Nachor;

Rebecci

25. Et addidit, dicens: Palearum quoque, & foeni plurimum

chor ftz-

eft apud nos, & locus fpaciofus ad manendum.

26. Inclinavit fe homo, & adoravit Dominum ,

27. Dicens: Benediétus. Dominus Deus

domini mei Abra-

incogni-

hydriam,

ham, qui non abítulit mifericordiam, & veritatem íuam a

omino meo, & re&o itinere me perduxit in domum fratris

mihi ad

domini mei.

28. Cucurrit itaque 'puelïa, & nunciavit in domum matris

fuze omnia, quae audierat.

29. Habebat autem Rebecca fratrem nomineLaban, qui fe-

Jon ten!at

ftinus egreffus cft ad hominem , .ubi erat fons.

t, fignum

i

3o. Cum-

20 1*

r coi

videnti

() Dominus. I» editioze Sixt. legitur Deus.

ei. Contemplabatur eam. tacitus.) At-

bum:

Decem aurcz'npanius earam : INo-

jhe a DeO

tonitus perpendebat non fpeciem tan-

j eum "^

fter Siclos addidit , quafi fupplens,

md f

tum, fed officiofitatem , fedulitatem,

quod deerat.

ji; t

charitatemque jam domino fuo dignam

27. Mifiricordiam , & weritatem.) So-

judicabat.

lent hzcduo Hebrai conjungere. Sen-

& inuolis

fus eft: mifericors, & verax fuit er-

yidz, *

22. Inaures aureas appendentes . ficlos

duos.) Siclos minores duos ; nam etiam

ga dominum meum : mifericors polli-

ContiS » &

dimidiatus ficlus vocatur fubinde fi-

cendo, verax preftando.

clus ; itaque inauris appendebat drach-

28. I» demum matris.) In eam do-

ili.

mam unam,

ut habent LXX. . He-

mus partem , ubi mater cum puellis

mine T*

& dici

breus ,. & Chaldaus textus.

degebat, more Hebraeorum , & Orien-

"ermillas pondere ficlorum decem.^) Idem

talium omnium , quibus virorum , &

iota quim

dixit Chaldeus. LiXX. autem Decem

fcminarum unain domo diftin&aha-

IHebreaad ver-

bitationes.

«nireorum pondus earum.

,FM' &ite

'

LIBRI GENESIS

$8

Y

30. Cumque vidiffet inaures, & armillas in manibus fororis

qi Vet

fuze , & audilfet cun&ta verba referentis: Haec locutus eft mi-

Deis dom

nunc amb

hi homo: venit ad virum, qui ftabat juxta camelos, & prope

fontem aquae:

- EcC

41. Dixitque a

d eum: Ingredere, benedi&e Domini: cur

ad hauriet

ad bibend

foris ftas? . preeparavi domum, & locum camelis tuis.

32. Et introduxit eum in hofpitium: ac deftravit camoelos ,

4 Et

deditque paleas, & foenum & aquam ad lavandos pedes ejus,

ipfa elt m

& virorum , qui venerant cum eo.

4j Du

Ca venien

'-33. Et appofitus eft in confpettu ejus panis. Qui ait: Non

comedam, donecloquar fermones meos. Refpondit ei: Lo-

que ad £

quere.

palulum

4. Atille; Servus, inquit, Abraham fum:

46. Qu

mihi: E

35. Et Dominus benedixit domino meo valde, magnifi-

catusque eft: & dedit ei oves & boves, argentum & aurum;

adiquvit

fervos, & ancillas, camelos, & afinos.

omini mei filium domino med in

. Int

46. Et peperit Sara uxor d

fondit :

fene&tute fua, deditque illi omnia, quae habuerat.

Melcha:

37. Etadjuravit me dominus meus, dicens: Non accipies

amllas ]

txorem filio meo de filiabus Chananzorum, in quorum terra

ET

49 Pr

N

habito :

Omini m

48. Sed ad domum p

atris mei perges, & de cognationä mea

Tem filia

accipies uxorem filio meo.

4 Qu

39. Ego vero refpondi domino meo: Quid fi noluerit yeni-

ORino ;

re mecum mulier?

z

dicite mj

40. Dominus, ait;. in cujusconfpe&tu ambulo , mittet Ange-

R

lum fuum tecum, & diriget viam tuam, accipiesque uxorem

ftsef f

filio meo de cognatione mea, & de domo patris mei.

ali

W l

41. Innocens eris a maledictione mea, cum veneris ad pro-

Y Er

& t

UXg

pinquos meos, & non dederint tibi.

|42. Vevni

mam: nifi expofuero , cujus rei gra-

3o. Cumque vidiftt,) Prius vidit in-

tia huc miffus fim.

47 S:;jï;g

aures in manu fororis, dcinde egref-

Dolle fifoc

fus eft ad fervum Abraham.

3$. Benedixit Demimo meo "valde. ) Su-

31. Bewedifle Domini.) Deo dile&e,

pra modum ditavit.

49' [/3 1

Magnificatufaue. )

LXX. uml!;:th eff.

Hf Y

& gratiofe, cui Deum favere cerno,

41. lunocens eris amaleditlione.) Pro.

[2 ] Hbi !

& ut porro faveat, opto.

Tam,

22. Defiravit. 3j Sarcinas

-detraxit,

mifcue vocat juramentum, & male-

o L

depofuit.

di&ionem ; quiain fine jurisjurandi ad-

33. Denec loquar fermones meos. ) INi-

debatur imprecatio , fi fidem fefellero,

abn us

bac fasiat mibi Dew , & bae addat.

Venitoe

fi prius expofuero legationis mez fum-

Bl

CAPUT XXIV.

35

ys fororis

42. Veni e/rgo hodie ad fontem aqus, & dixi: Domine

us eft mi

Deus domini mei Ab

; & prope

;"aïïamö fi direxifti viam meam, in qua

nunc ambulo,

-- 43. Ecce fto juxta fontem aquzse, & virgo, qu:e egredietur

n

mmi: Qu

ad hauriendam aquam, audierit a me: Damihi pauxillum aquae

ad bibendum de hydria tua:

cumdos,

44. Et dixerit mihi: Et tu bibe, & camelis tuis hauriam ,

edes ejus,

ipfa eft mulier, quam praeparavit Dominus filio domini mei.

ait: Non

45. Dumque hzec tacitus mecum volverem , apparuit Rebeoe

ca veniens cum hydria, quam portabat in fcapula: defcendit-

t eii Le

que ad fontem, &

haufit aquam.

Et ajo àd eam: Da mihi

paululum bibere.

46.

us feftinans depofuit hydriam

de humero, & dixit

magnifi

mihi: Et tu bibe, & camelis tuis tribuam potum.

Bibi, &

L auum,

adaquavit camelos.

47. Interrogavique eam, & dixi: Cujus es filia? Quoe re-

30 meo in

fpondi : Filia Bathuelis fum filii Nachor, quem peperit ei

Melcha: Sufpendi itaque inaures ad ornandam faciem ejus, &

? «cipies

armillas pofui in manibus ejus.

rmtem

48. Pronusque adoravi Domimum , benedicens Domino Deo

domini mei Abraham , qui perduxit me re&to itinere, ut fume-

tioneme

"

rem filiam fratris domini mei filio ejus.

49. Quamobrem fi facitis mifericordiam, & veritatem cum

erit veni-

Domino meo, indicate mihi: fin autem aliud placet, & hoc

dicite mihi, ut vadam ad dexteram, five ad finiftram.

tet Angee

$o. Refponderuntque Laban, & Bathuel: a Domino egref-

» yxorert

fus eft fermo: non poffumus extra placitum ejus quidquam

aliud loqui tecum.

j ad pO

$1. En Rebecca coram te eft, tolle eam, & proficifcere,

& Íit uxor filii domini tui, ficut locutus eft Dominus.

,, Veti

25. Quod ,

]]35 ra

g

- 47.. Sufpendi.) Dedi , utcum vellet,

ejus ratum habuit.

Nec mirum pre-

poífet fufpendere.

veniffe, quia fortaffe pater jam fenex

i " $u

4

Lt vadam «d dexteram ,. ffve ad

robufto filio curam totius familie

finiffram. ) Quafi dicat, ut hinc difce-

commiferat.

"

l

ram.

dens, ubi potero, aliam uxorem quz-

Dei hac eft.

44 demino cgreffus ff fermo.) V oluntas

im.)

& m

So. Labar , E$ Datbuel.) Proponitut

St. Ceram te ef.) In manibus tibi

sv i

Laban Patri , quia, utferventior, pre-

traditur abducenda,

venit promittendo, & pater di&um

) fefellef 0j

Bibl. cuga Com. Menoch, T. F.

M

; gddlh

90

LIBRi GENESIS

jm (die :

:$2. Quod cum audiffet puer Abraham, procidens adoravit

tes procul.

in terra Dominum.

fis argenteis, & aureiä, ac veftibus, de-

(4, Reb

$3. Prolatisque va

6s Et:

dit ea Rebeccee, pro munere, fratribusquoque ejus, & ma-

tri dona obtulit.

um in

meus Aí

4. Inito convivio, vefcentes pariter, & bibentes manfe-

66. Sen

rüntibi Surgens autem mane, locutus eft puer; Dimitte me,

ór. Qui

ut vadam ad dominum meum.

& acoepit

* $s. Refponderuntque fratres ejus &

mater: Maneat puella

qui ex mo

faltem decem dies apud nos, & poftea proficifcetur.

s6. Nolite, ait, me retinere, quia dominus direxit viam

meam: dimittite me, ut pergam ad dominum meum.

g7. Et dixerunt: Vocemus puellam & quaeramus ipfius vo«

luntatem.

, drium

is ire cum

qugu py

38. Cumque vocata veniífet, fcifcitati funt: V

homine ifto? Quze ait: Vadam.

r fua f

9. Dimiferunt ergo eam, & nutricem illius Deboram(1) , fer

vumque Abraham, & comites ejus.

BH

60. Imprecantes profpera forori

fuae, atque dicentes: Soror

Brahe

noftra es, creífcas in mille- millia, & poffideat fem

Wen tuum

»(

ortas inimicorum fuorum.

M'cldian) ]

61. Igitur Rebecca, & puellze illius afcenfis camelis, fecu-

? lecf

tze funtvirum, qui feftinusrevertebatur ad dominum fuum.

mit,

62. Eo autem tempore deambulabat líaac per viam , quae

——

Supr.

ducit ad puteum, cujus nomen eft* Viventis, & videntis: ha-

16.11

bitabat enim in terra Auftrali:

('2 Naw

2) a, Xj

r;at-a

qUi Qu an

63. Et egreffus fuerat ad mediftandum in agro, incli

jam

i, & vgl

(1) Deboram. 42 ed. Sixt. bec vox

non legitur.

64' Hom

Locutus efü Dominus.) Signo , quo

fuerant, qui ab Hebrais fratres appel-

voluntatem füam declaravit.

lari confueverunt,

Ás. Paf

3. Vafis.) Mundo muliebri , & alia

Grefeas. im milia millia.) Plurimam

pu Oris Cu

pofteritatem Deus tibi tribuat.

fO fug fe te

fuppelledile; fic enim Hebrai vocant

Tüt Yultum

vafa.mufica, vafa bellica, vafa mor-

61. Puelle illius.) Ancilla in dotem

is: ipfa quoque corpora , eorumque

date , ut tunc moris, ficut & poltea

l. Vorint

membra dicuntur vafa.

cap. 29. num. 24. & 29.

D que

$7- Queramus ipfius voluntatem.) Non

&Mefo

o

denuptiis cum 1faaco; in has enim

62. Per viam.) LXX. per defertum :

3 ltig.

Rebeccam jam confenfiffe colligitur

quafiverat folitarium locum 1faacido-

LU la

neum ad orandurm,

tet fem-[im

ex numer. 51. 53. 54. & $5. fed de dif-

€effu a parentibus, profectione.

63. 4d meditandum. ) N ox I*Iebraï-

B

60. Sereri. ) Confanguinee ; nam

ca fignificat fubmiffa, & intra labia

Circit "

compreffa voce muflare , quod folent»

ad ccïnvivium cognati multi vocati

CALPSUST X-XIV.&XXV.*

9t

adoravit

jam die: : cumque elevaffet oculos: vidit camelos venien-

D

tes procul.

ibus, de.

64. Rebeccaquoque, confp

eCto 1faac, defcendit de camelo ;

$,& m-

65. Et ait ad puerum: Quis eft ille homo , qui venit per

agrum in occurfum nobis? Dixitque ei: Ipfe eft dominus

meus.

At illa tollens cito pallium fuum , operuit fe.

es manfe-

ititfeme,

66. Servus autem cun&ta, qua gefferat, narravit ( 1) Ifaac.

67. Qui introduxit eam in tabernaculum Sarae matris fuze ;

eit puella

& accepit eam uxorem: & in tantumdilexit eam , ut dolorem,

qui ex —r-norte matris ejus acciderat, temperaret. (2)

exit viam

»

CAPUT.XXV

pfius vo«

"Abrabam : multis. ex. Cetura. füfceptis. filiis mortuus eft : Jmael

: fre o

quoque poflquam duodecim genuit duces , moritur.

l/aac pro uxe-

re [ua [lerili precatus , geminos genuit Efau C? Sfacob , quo-

n(l), fer

rum major voendidit minori primogenim].x

s* Soror

Braham vero aliam duxit uxorem nomine Ceturam:

en tuum

2. Quae peperit ei Zamram, & jecsan, & Madan, &

Madian, & Jesboc, & Sue.

3. lecían quoque genuit Saba, & Dadan. Filii Dadan fue-

] fect*.

& Loomim.

juft.

rpnt, Affurim , & Latufim,

M 5

4. At

ntis: M

(1) Narravit Ifaac. I» edit. Sixt. lgitur. rarravit Domino fuo Ifaac.

(2) Cap. XXIV, im ed. Sixt. continet $4.. veri.

inclinatie

qui cum animo fuo aliquid meditan-

iam duxit uxorcm.)Mortua Sara,

jm

tur, & volunt.

b AL

& Agar dimiffa, &forte ctiam

—

defun&a.

Caufà ducendi divinus in-

64- Honoris fponfo deferendi pratia.

p n

ftin&us, ut ex eofemen inter gentes

65. Pallium.) Ut eo honeftatis, &

quoque mültiplicaretur. Annum age-

pudoris caufa nova nupta coram fpon-

bat etatis 137.

plurimam

fo fuo fe tegeret , & obnuberet.

Ope-

Ceturz.) Videtut fuiffeancilla Abra-

ub

xuit vultum morematronarum. Vide

ha , ut etiam fuerat Agar; fi enim fuif-

1. Corinth. 11. &. & füpra cap. 2o.

jp dofem

bina num. 6

fet ingenua ,- non appellaretur concu-

t&po [7]

16, & quz D. Hieronym. de Arabiz,

^

& Mefopotamie feminis fcribit ad c.

&

Madian.) Ex quo Madianite,

,defcl'tslm ,

3. Tfaig.

Cuntla, que. po[federat. ) Yd factum pri-

65. In talernaculum Sare.) Hinc pa-

mo antequam Iíaac duceretR ebeccam ;

[faact u*

tet feorfim a viris habitaffe mulieres.

quare Eliezer dicebat cap. 24. num.

j Hïbmip

).

Ex morte matris ejus.) Cuue triennio

26. Dedit il ommia , que babuerat.

hbia

circiter ante defunda erat.

INunc donationé videtur confirmafle.

nttà

p

i ol

92

LIBRI GENESIS

4. At vero ex Madian ortus eft Epha, & Opher, & Henoch,

) Eche

& Abida, & Eldaa: omnes hi filii Ceturae.

tionbus füi

5. Deditque Abraham cuncta, quae poffederat, Ifaac:

du & À

)

/6. Filiis autem concubinarum largitus eft munera, & fepa-

1 Mafa

ravit eos ab Ifaac filio fuo, dum adhuc ipfe viveret j ad pla-

ag Hada

gam orientalem.

1. W f

7. Fuerunt autem dies vitae Abrahae, centum feptuaginta

ojpida eor

quinque anni.

y. Kf

-

1Cl

8. Et def

iensmortuus eft in fene&ute bona, prove&tzeque

Qicensq

1. Hab

s&:atis, & plenus dierum: congregatusque eft ad populum

uum

Byptum

n

9. Et fepelierunt eum Ifaac, & Ifmael filii fui in fpelunca

qut

duplici, quae fita eft in agro Ephron filii Seor Hethaei, e re-

1 Wi

gione Mambre,

lm genu.

10. Quam emerat a filiis Heth: ibi fepultus eft ipfe, &Sara

1. Qu

uxor eijus.

btccam f

11. Et poft obitum illius benedixit Deus Ifaac filio ejus, qui

w. De

habitabat juxta puteum nomine Viventis, & Videntis.

qud effa

12. Hze funt generationes Ifmael filii Abrahoe, quem pepe-

Ed

rit ei Agar /Egyptia, famula Saree.

t^. Sed

13. Et

tthi fütu

t confyl

—

6. Filiis autem concubinarum. ) Agar,

lp fenetiute bona.^) Cum effet 175.

1. du

& Ceturz. Concubine erantlegitime

annorum, mature & tempore fuo,

ibus, &

uxores, ut etiam aliquando vocantur

fivefpe&es atatem five merita.

Bo-

W crptur

na etiam, quia fine zgritudine.

W. Dima

in Scriptura. Sic Agar cap. 16. 3.

INon erant- autem

uxor appellatur.

Plenus dierum.) Nivendi fatur , ut

ol ve

uxores primariz , nec matres-familias,

habent Hebrza, & cupiens diffolvi.

E Tu'em.'

& fervilis conditionis, & ancille ma.-

Congregatu/que efl ad populum füum.?)

jtman a

nebant, etiam poft - nuptias , in tho-

Hoc non poteft intelligi de corpore,

À« Eii

ri tantum communionem admillz.

quod cum fuisin patria fepultum non

3. D

Mwnera.) Pecuniam , aurum , ar-

elt. Intellgendum ergo de anima,

mll]üu&

entum, vefles; &c.

que poít mortem fuperftes, & im-

At

Separavit.) INe cum Ifaac conten-

mortalis.

Vide tamen infra cap. 55.

*fiio de

derent, eumque in terre promilfe

num. 29.

l 4 ]

poffeffione turbarent.

Rurfum ne po-

Populum fuum.) jultos in limbo.

lI 7uxt4 puteum. nomine Vi"uenti:,

T p

fteri eorum fua idololatria , & vitiis

Ug

Ífaacidas inficerent.

& Videntis.) ln Berfabee , Puteus Vi

Mm [

"d plagam orientalem.) Hi vocantur

ventis, & Videntis eratintra ipfam fo-

Gl 0

in Scriptura, Filii orientis.

litudinem , per quam Agar erraverat ;

l" De

$. Defiiens.) INon violentia, aut

qu& eremus dicitur folitudo Berfabee.

EVR

vi morbi, fed humido naturali defi-

De hoc puteo agitur fupra cap. 16.

r

äente deceffit.

14. & 21. 19. & 24. 62.

COntui

CAPUT XXV.

53

Henoch,

13. Et heec nomina filiorum ejus in vocabulis, & gener:;x-

tionibus fuis. * Primogenitus Iímaelis Nabajoth, deinde Ce- »,pa;

aC:

dar, & Adbeel, & Mabfam,

1. 2g.

, & fepi-

I4. Maífma quoque, & Duma, & Maffa.

.1$. Hadar, & Thema, & Jethar, & Naphis, & Cedma.

16. lii funt filii Ifmaelis; & hac nomina per caftella, &

Qtapnta.

eppida eorum , duodecim principes tribuum fuarum.

17. Et fa&ti funt anni vitee Ifmaelis centum triginta feptem,

edeque

deficiensque mortuus eft, & appofitus ad populum fuum.

populum

I8. Habitavit autem ab Hevila usque Sur, quae refpicit

&gyptum introeuntibus Affyrios; coram cun&tis fratribus fuis

fpelunca

obiit.

£l Te-

19. Hciequoque funt

generationes Ifaac filii Abraham: Abra-

ham genuit Iíaac.

i5

20. Qui cum quadraginta effet annorum , duxit uxorem Re-

beccam filiam Bathuelis Syri de Mefopotamia, fororem Laban.

jus, qui

21. Deprecatusque eít Ifaac Dominum pro uxore fua, eo

quod effet fterilis, qui exaudivit eum, & dedit conceptum Re-

beccae.

!

xm Pepe. :

22. Sed collidebantur in utero ejus parvulis quae ait: Si fic

n Du

mihi futurum erat, quid neceffe fuit concipere? Perrexitque

ut confuleret Dominum. -

M 3

23. Qui

—

eft vf

13. €ddar.) Cedareni Arabes, de

Pro wuxere. ) Hebr. contra uxorem , id

JOre. füo;

quibus, & tentoriis eorum non femel

eft contra fílerilitatem uxoris.

Vel

ia Bo

in Scriptura.

fortaffe fenfus eft, fimul cum uxore,

line.

14. Du2.) Inde onusDume apudIfa.

cap.21. vel funt Idumz:i, vel illis vicini.

quafi e regioneuxoris , cum qua com-

fuar , w

municabat preces.

dilfoli.

iy. TÀema.) Á quo civitas , &regio

22 Collz'debzmtur.) LXX. exiliebant ,

n [t!l!ïï.

"Theman ad meridiem Idumaza , cujus

exultabant , vel ut alii vertunt geílie-

gorpores

Rex Eliphaz Jobi amicus.

17. Deficienfque. ) Sicut pater fenio

bant, iudebant, calcitrabant, collu-

ltum non

defunctus.

&abantur, dum fcilicet uterque

j

|

niti«

[] anim ;

tur prior in lucem exire.

; & m

-ppofitus.) Ylinc orta Hebreorum

Si fic mibi futurum erat.) Six)mihi

| cap-ii'

epinio de illius poenitentia, & falute.

Ig. -4ó Hevila, ) De qua di&um u-

abortiendum, & una cum parvulis

prà cap. ?. n. 11.

moriepdum: id timebat Rebecca.

mbo.

Coram cuntiis fratribus fais obiit.) Non

Perrexitque Rebecca , ut . confaleret. Do-

[/iwnfif;

fignificat eum corona fratrum fuorum

uteus V*

minum.) Aliqui fentiunt ad doinetli-

jpfam 10«

eindum obiiffe, fed iis fuperflitibus.

cum altare iviffe, rllic oraffe, & per

av

2I. Deprecatufque. ) Nox Hebrza

Angelum refponfum accepiffe.

Ali

fignificat eum multiplicaffe preces,

putant in montem Moria afcendiífe

Berfabee.

& D. Chryfoft. ait toto vicennio eas

ad Melchifedech facerdotem adhuc

ap I

continuaffe.

fuperflitem.

94

LIBRI GENESIS

*Rom

23. Qui refpondens, ait: * Duse gentes funt in utero tuo.

ml

9. 1c. & duo populi ex ventre tuo dividentur, populusque popu-

; li

lum fuperabit, & major ferviet minori.

etita ?

24. Jam tempus pariendi advenerat, & ecce gemini in ute-

9 .Ait ]

ro ejus reperti funt.

di primog

*Ofee

24. * Qui prior egreffus eft, rufus erat, & totus in morem

, Ethi

*I:Matt

12 3. pellis hifpidus: vocatumque eít nomen ejus Efau. *Protinus

dabiit par

alter egrediens, plantam fratris tenebat manu: & idcirco ap-

pellavit eum Jacob.

26. Sexagenarius erat Ifaac, quando nati funt ei parvuli.

27. Quibus adultis, factus eft Efau vir gnarus venandi, &

Jut ob fa

homo agricola: Jacob autem vir fimplex habitabat in taberna-

Cu1lS.

r pranifi

28. Ifaac amabat Efau, eo quod de venationibus illius ve-

d qu

ifrum

fceretur: & Rebecca diligebat Jacob.

29. Coxit autem Jacob

pulmentum, aq quem cum veniffet

Efau de agro laffus,

3o. Ait: Damihi de co&tionehac rufa, quia oppido laffusfum.

MA YVE

acc

Quam ob caufam vocatum eft nomen ejus Edom.

Tegem Po)

—PÓ

1. Cui

um

23. Due gentes.) Duofilii, qui. erunt

fiius, vox Hebraica perfe&um , jgi.

Loqendil n

patres, & capita duarum gentium,

ftumque fignificat.

hoc eft, Tudzorum, & Idumzorum

Habitabat in tabernaculis.) Raro fow-

Tenperantin

fibi adverfantium.

ras progrediens, nec venationi , ut

Chr codio.

Major ferviet minori,) ldumei fer-

Efau, intentus, fedrei domeftica cu-

i, vel a

vient Judzis.

3l Primo,

ramgerens. Chaldeusexponit, fuif-

Te yrivjleri

2$. Totus

.. . Difpidus,) INon ca-

fe minifirum domus doclrine , id eft au-

pite tantum , fed reliquo fere corpore,

ditorem fapientim. Loc fieft verum,

Quinta, 1. ;

inde etiam di&us eft Seir , id eft, pi.

habes fcholarum antiquitatem.

Duo-

itp, 4».

lofus; Efau vero id elt fa&ws perfecus,

in,fratres, i

quia, quiad perfe&am pervenerunt

rum horum fratrum ingenia conve-

gnimem .

niebant vite generi; Jacobus bonus,

&tatem, ii pilis obfiti funt.. Edom

ut paftor, Eíau fevus , ut venator.

!OCQ pattis

etiam appellatus eft, quafi /zsguineus,

28. l/a«e amabat Efz4. ) Utpote

Micrent i

a rubeo colore coctionis rufz , de

primogenitum.

Catttt eqm ]

qua paulo poft hoc cap.

Diligebat 7acob. )

apptht Q

Protinus.) lmmediate, quafi con-

Saniore afïc;.&u,

quod melius moratum videret , &

iEa6 divi

tendens de primogenitura.

amabilibus moribus, & propter pro-

VEU ts

Jacob. ) À verbo 3py £«cab , quod

mifficnes fibi a Deo factas,

Utef, Q ,

fupplantando , feu plantam tenendo

29. Pulmentum.) Lenticule ZEgyp-

Birenito b/

decipere fignificat.

ti&, ut docet S. Aupuftinus in Pfàlm.

n aliqu(

Q27. 4gricola. ) Agreftis ;; LXX.

30. Da mibi,) In Hebrao eít , 05-

Ot&s r

Uypoixoc,quod etiam ad mores refertur,

tege me , obrue mey imple me de rufo, rue

QUliang v

Simphx.) LXX. amÀese$ , minime

fe ife.

Vel Fec me worare derufo , &c.

Vehdifiye

f i

CAPUT xxv. & XXVI.

35

'ero tup.

j popu-

I.. Cui dixit Iacob: Vende mihi primogenita tua.

enita ?

32. Ille refpondit: En morior, quid mihi proderunt primo-

iin ute.

33. AitJacob: Juraergo mihi. Juravit ei Efau, & vendi-

| fliorem

dit primogenita.

.34. Et fic accepto pane, & lentis edulio, comedit, & bibit,

Protinus

-tCO qp-

&abiit parvipendens, quod primogenita vendidiffet.

QAPUT XXVI

iUl

adi, &

taberna-

Jfaac ob famem in Geraris peregrinatus eff, po[l acceptam Ter.

ra promifionem , €? feminis benediionem , reprebenditur ab bi-

]ius ve

selecb , quod Rebeccam dixerit fuam effe fororem: & pafloribus

ipforum pro puteis jurgantibus , zibimelech cum ljaac f edus

venifet

percu[fi.

ffusfom.

Rta autem fame füuper terram , poft eam fterilitatem, quze

x.O

acciderat in diebus Abrabam , abiit Ifaac ad Abimelech

jl Cui

regem Palaftinorum in Gerara.

——

9. Appa-

Sum ) Iu'

Loquendii modus aviditatem-, & in-

fortaffe etiam fimonia ; vendens jus

temperantiam petentis indicat.

Di-

Raro fo-

facerdotii. Jacob vero non peecavit,

doni j üt

citur co&io rz/z, vela nativo colore

quia intendit emere tantum ju

rima-

lentis, vel ab afcititio condimenti.

rium primogeniture, quod ef

tem-

elice tl«

31. Primogenitatua.) Primogenitu-

porale , & vendibile, ficuti poteft

yit, fuif-

r2 privilegia eo tempore fuerunt fe-

vendi ager, cui annexum jus patrona-

d ellat-

quentia. 1. in menfà locus digniorin-

tus.

[lverum,

^

-

INec peccavit injuftitia, quia vi-

l. DHO'

fra cap. 43. 33.

civilis principatus

li emit a volente, & fciente.

Adde

in fratres, & fücceffio in patriam di-

do&um a matre fciviffe hoc jus Dei

| convo-

gnitatem , qua primogenitus ceteris

difpofitione, & dono ad fe pertinere.

s Donus,

loco patris erat; adeo ut coram eo fe

32. En morior. ) Gula neceffitatem

venator.

inclinarent infra cap. 27. 29., & vo-

pratexit.

Urort

carent eum Dominum, ut Jacob Efau

33. Jwra ergo mibi.) Per te mihi

appellat Gen. 32. & 35. 3. in hare-

licitum fore primogenitorum przro«

afïe&u [

ditatis divifione duas partesaccipiebat

gativis pacifice frui.

fet ,

natu maximus, alii fingulas. 'Dlheo-

34. dbiit , parvi pendens.) Ventrem

ter pro»

doret. q. 77. 4. Pater moriturus pri-

virtuti , cibum honori ,

ulam bene-

mogenito benedicebat. Gen. 27. 55.

didioni preferens , & fortafle jam

Em

Juxta aliquos Primogeniti erant facer-

tum meditatus, quod jure amiferat ,

o Pfam.

dotesfamiliz, & ad hunc ufum pe.

vi, & ferro retinere.

et o

culiares vefles habebant. Porro in

I QUper terram. ) Chanaan , ubi de-

rtlj0, "

venditione primogenitorum peccavit

ebat.

lf(z'r (-(('

Efaugula , facrorum contemptu, &

Peft eami.) Qua fame füpra caþ. 12.

LIBRIGENESIS

!ï

96

|

a. Apparuitque ei Dominus , & ait: Ne defcendas in

1o Dmt

coire quispi

Agyptum , fed quiefce in terra, quam dixero tibi. ^

as grande

* Sup.

3. Et peregrinare in ea, eroque tecum , & benedicam tibi:

12, 7

tibi enim, & femini tuo dabo univerías regiones has, * com-

j Quii

15.18.

y. Serit

plens juramentum , quod fpopondi Abraham patri tüo.

4. Et multiplicabo femen tuum ficut ftellas coeli: daboque

centuplum.

*Supr.

. K ]

poíteris tuis univerfas regiones has: * & BENEDICENTUR

füccreícens

18. 18

.-

in femine tuo omnes gentes terrae.

7

1 Hab:

22.17.

5. Eo quod obedierit Abraham voci, mead , & cuftodierit

* Infr.

precepta, & mandata mea, & csrem

familige pli

298.14-

verit.:

'cï)nias, legesque ferva-

15 Orr

6. Manfit itaque Ifaac in Geraris.

,

ham, illo

16 Int&

Qui cum interrogaretur a viris loci illius fuper uxore fua,

relb

ondit: Soror mea eft: timuerat enim confiteri, quod fibi

n0bis,

) Ril

effet fociata conjugio, reputans ne forte interficerent eum pro-

pter illius pulchritudinem.

bitiretque

1. hur

8. Cumque pertranfiflent dies plurimi, & ibidem morare-

tur, profpiciens Abimelech rex Palaftinorum per feneftram,

foi Abroh:

lifhim:

vidit eum jocantem cum Rebecca uxore fua.

g. Et accerfitoeo,ait: Perfpicuum eft, quod uxor tua fit: cur

paier voc:

mentitus es, eam fororem tuam effe? Refpondit; timui, ne

p

19 F

to. Sed

tïlorerer propter eam.

10 Dr

FR

——

A?.lecb. ) Non ille, de quo cap. 3 Peregrindre inea.) Ad tea;-npus in

Thendcium

41. fed fortaffe ejus filius: credibile

ea tanquam pereprinus habita.

igtins Rex

regibus Gerare nomen

commune

$. Eo quod obedierit. ) XYebraica red-

!a dj

Abimelech fuiffe, ut etiam /Egypti

di etiam poflunt, merces , quod obedierit,

M)uli) Quoi

Oomnes dicti funt Pharaones.

Abime-

nam vox Hebraica 3py Aecheb calca-

Wuli, & d

lech fignificat pater weus. Rex ; Reges

neum fignificat, & etiam mercedem,

gu. L

enim

&

fhu,

v patrie & fubditorum patres

quod fit in opere ultimum.

effe debent.

Voci mee.) luffioni denecando filio.

Grgyd) p«

2. pparuitaue ei Dominus.) Cur pro-

Geremonias,) 'Tum propriam circum-

V mve

hibitus ire Ifaac, quo pater ipfius

cifionis, tum alias omnibus commu-

ll F&H

DAbraham perrexerat, in /Egyptum

nes, quas Deus in lege naturz infti-

'f't 'Uiïum bk

fcilicet? An quod /Egyptiis neceffa-

tuit, quibufque coli voluit ; habuit

] VOtem p

rius fuerat Abrahe adventus , ut ve-

enimlex nature, uti & Mofis, & Chri-

Vs &H

rz fidei & religionis do&rina imbue-

fti fuosritus , fua facra, & facramenta.

MW? * m

rentur; nunc vero id minus neceffà-

7- Seror.) Cognata : excufandus, ut

Ti yfle ;

rium? An quod voluerit Deus often-

patet fupra c. 2o.

h Sg'w't

dere, quod etiam in rerum inopia,

8. Jocantem.) Licentia maritali li-

"d

& íterili folo fuos alere poffit.

berius agentem , quam cum aliena

|

! D

Quam dixero.) INondum enim per-

viri graves foleant.

venerat in Gerara.

|

16, Mi

9. Muititus.) Opinione Abimelech

2il], tim,

CAPUT XXVI

97

?ndas in

1c. Dixitque Abimelech: Quare impofuiíli nobis? potuit

coire quispiam de populo cum uxore tua, & induxeras fuper

Cam tibj

nos grande peccatum. Praecepitque omni populo, dicens:

,* o

II. Qui tetigerit hominis hujus uxorem, morte morietur.

12. Sevit autem Ifaac interrailla, & invenit in i

pfp anno

äaquue

centuplum : Benedixitque ei Dominus.

ENTUR

13. Et locupletatus eft homo , & ibat proficiens, atque

fuccreícens, donec magnus vehementer effetus eft:

fodierit

14. Habuirque pofleffiones ovium , & armentorum, &

e feme

familiae plurimum. — Ob hoc invidentes ei Palcftini,

I$. Omnes puteos, quos foderant fervi patris illius Abra-

ham, illo tempore obítruxerunt, implentes humo :

Ore fia,

16. In tantum, ut ipfe Abimelech diceret ad Ifaac: Recede

uod fibi

a nobis, quoniam potentior nobis fa&tus es valde.

üm pro-

17. Et ille difcedens ,

ut veniret ad torrentem Gerarae , ha-

bitaretque ibi:

fnotate-

18. Rurfum fodit alios puteos, quos foderant fervi patris

eltram,

fui Abraham, & quos, illo mortuo, olim obftruxerant Phi-

lifhiim : appellavitque eos eisdem nominibus, quibus ante

ii cut

pater vocaverat.

.

19. Foderuntque in Torrente

', & repererunt aquam vivam.

mlll,/ ne

fto-

20. Sed & ibi jurgium fuit pa/fto-rum Gerarae adverfus pa

Tes

I0. .Di-

—À —

mendacium erat, quia cognätionis

Athedienfes Oflracifmo ablegabantur

empurit

ignarus Rex.

cives , quorum potentia fufpecta jam

1

lo. Quifpiam de populo.)

Hebr. LU

effet. Vide Arilt. 1. 3. Polit. c. 9.

räica tel-

aludirihy

pepu5 . quod aliqui vertunt, przmus

18. Quos foderant.) Mialuit veteres

j calcie

pob&li, & de ipfo Abimelech intelli-

eruderare , & expurgare, quam novos

gunt. LXX. habent. j4Hqwi ex gemere

fodere, 1. quia certus illic aqua ve-

rcedem

7neo.

nam eife. 2. quia facilius, & minus

ndb fifio

Grande peccatum.) Gravem culpam;

invidiofum. 3. quia jufte utebatur pa-

circut

vel gravem peenam.

terno labore, nec poterat ei novum

comml«

11. Quj tetigerit.) llebr. qui tetige-

opus denuntiari. 4. ut gratam patris

rit wirum bune , Ó uxoremejus , tangen-

memoriam renovaret ; quare iifdem

1] inni'

di vocem pro nocendi fümunt Chal-

nominibus appellari voluit.

: fabuit

d&us, & Hebrai.

& Chri

19. Jp torrente.) L'XX. invalle, quam

.amenm'

Morte morietur.) Eadem morïis pc-

fcilicet interfluebat torrens , velin ip-

na poftea in lege Mofis ftatuta.

fo ficco alveo torrentis per metony-

IldU57 if

12. Sevit.) In terra condudaa.

miam.

rïtïlïf Xi'

& Domznus.

Benedixit ej.) Pxo , Nam bencdixerat

3

20. Nofira eff.) Quia in noftro fo-

lo fodiftis; fed hoc injufte pratexe.

] alietá

16. Recede 4 mobis.) Sicolim apud

bant, quia confentientibus foderant.

Bibl. cum. €om. Menoch. T. 1.

pde

98

LIBRI GENESIS

res IMaac, dicentium : Noftra eft aqua: quam ob rem nomen

3. Locut

uen oditi

putei, ex eo quod acciderat, vocavit Calumniam.:

) Quin

21. Foderuntautem & alium : & pro illo quoque rixati funt,

idairo n05.-

appellavitque eum, Inimicitias.

feelis,

22. ProfeCtus inde fodit alium puteum

; pro quo non Acon-

tenderunt: itaque vocavit nomen ejus, Latitudo, dicens: Nunc

. Ut no

tuorom attig

dilatavit nos Dominus , & fecit crefcere fuper terram

23. Afcenditautem ( 1) 1faac ex illo loco in Beríabee.

€e dimifimu

24. Ubiapparuitei Dominus in ipfa noCte, dicens; Ego fum

. Fecit

Deus Abraham pa:iris tui, noli timere, quia ego tecum fum:

ji. Surg.

benedicam tibi, & multiplicabo femen tuum propter fervum

Tac pacif

meum Abraham.

h. Ecce

tines &i d

25. Itaque cedificavit ibi altare: & invocato nomine Domi-

This aquam

ni, extendit tabernaculum : preecepitque fervis fuis, ut fode-

rent puteum.

B

5 Und

26. Ad quem locum cum veni

ffent de Geraris Abimel,äch,

itpofitum

& Ochozath amicus illius, & Phicol dux militum,

. Efiu

t Beeri

27. Lo-

5.*Q

(1) Ifaac. Im ed. Sixt. vox ifaa: ^ decll.

Calumniam.) Nox Hebraica fïgnifï-

omnes alii ; ita

cat etiam oppreffionem, fraudem , in-

Deus Abraham.

que gaudeo appellari

juftitiam.

5b at

2$. Extendit tabermaculum. ) Ut ibi

21. Jmimicitigs.) Nam toties itera-

fedem , & domicilium figeret.

du f

ta vexatio fuit indicium odii inve-

Ut foderent. ) Quarerent, & eru-

terati.

derarent illum, quem olim Abraham

his locis effoderat.

T Enuit

22. Latitudoe. ) Hebr. latitudines ,

quafi dicat, hic puteus latam , libe-

26. Cum veniffent. ) INon tam utfo-

non ]

ram, & immunem a Geraritarum in-

cietatem inirent, quam ut fpecularen-

idt ei: ]

:vidia, abundantemque nobis, no-

tur, parati ad bellum , fi tenuem, &

(1) G. Xj

firifque pecoribus dabit adaquationem,

infrmum: ad fedus, fi validum &

Trnomen oj

ideoque vocetur , Zafitudo.

potentiorem invenirent.

Dilatavit nos Domigus.) Mletaphora

Ochozath.) Aliqui putant effe no-

T Abrihg

fumpta a redactis in ar&um , qui po-

GD p

men appellativum , unde vertunt; &

RE

Ítea evadunt : fic P(al. 4. 1. Jz tribula-

catus amicerum ejus.) Werum melius

tene dilatafli mibi.

LXX., & nofter interpres accipiunt

Yi ; lic :

22. Ex illo loco. ) Ubi ultimum pu-

Ochozath quafi nomen proprium.

Pa ais

teum foderat.

9. fum

PAzcol.) Videtur effe nomen officii

As oflen

In Berfabee.) Finita fame tandem

potius, (ut etiam Abimelech ) quam

rediiteo, unde propter famem exierat.

nomehproprium. KÉtymon, fivein-

3

"CT

24. Deus Abrabam. ) Sum verus ille

terpretatio illius eft, O»mzis facies,

füm « o

* fiflore

Deus, qui cum parente tuo hic pa-

vel, 05 omnium , quod fcilicetomnium

&um pepigi; vel etiam dicitur Deus

militum , quorum Dux erat, animi;

lo a

Abraham , quafi dicat , omnes quidem

& oculi in eum converfi.

Vel quod

Ju&um [

V]dlmm te

creature mez fünt,, fed tamen apud

ipfe pro omnibus loqueretur, populi

lt lm !

ime unus Abrah am plus valet , quam

apud regem Vinterpres. Conjicio fuif-

j 3

CAP.UT XXVI. & XXVII.

99

It Rofmen

27. Locutus eft eis Iíaac.

Quid veniftis ad me hominem

l

quem odiftis, & expuliftis a vobis ?

at fnt

28. Qui refponderunt: Vidimus tecum effe Dominum , &

idcirco nos diximus:

Sit juramentum inter nos, & ineamus

foedus,

100 Con.

719: Nunc

29. Ut non facias nobis quidquam mali, ficut & nos nihil

i

tuorum attigimus; nec fecimus , quod te lzederet: fed cum pa-

i

ce dimifimus auctum benedié£tione Domini.

Egofüm

3o. Fecit ergo eis convivium, & poft cibum, & potum ,

üm füm:

31. Surgentesmane, juraverunt fibimutuo; dimifitque eos

lfaac pacifice in locum fuum.

' fervum

32. Ecce autem venerunt in ipfo die fervi Ifaac, annun-

e Domni-

tiantes ei de puteo, quem foderant, atque dicentes: Inveni-

imus aquam.

üt fode-

33. Unde appellavit eum, " Abundantiam: . & nomen urbi

impofitum eft Berfabee, usque in praefentem diem.

meleh,

34. Efau vero quadragenarius duxit uxores duas, Judith fi-

liam Beeri Hethaei, & Bafcmath filiam Elon ejusdem loci:

an lo

35. * Quaeambze offenderant animumlfaac, & Rebeccae.(1)

*nfr,

CAPUT XXVII

appellm'

27:.46

gacob matris confilio benedittionem loco . Efau accepit, ad CUjus

)ücai

L

odium fugiendum monetur

a matre, ut in Haran ad Laban

concedat.

Y

, A& etll«

Ábralum

Enuit autem Ifaac , & caligaverunt oculi ejus, & videré

I.S

am ut fo-

non poterat: vocavitque Efau filium fuum majorem, &

eculaten.

dixit ei: Fili mi? Qui refpondit: Adfum.

N2

2. Cui

:

Xlem,

(1) Cap. XXVI. zm ed. Sixt. continet Q6. vers.

lidum &

fe nomen officii , quia etiam tempo-

publici, & folemnis reverentiam je-

re Abrahe rex Gerarz Abimelech, &

juni, & fobrii preflant juramentum.,

effe no-

ejus Deus Phicol appellabatür, fupra

33. 4dhundamtiiam. ) Nox LHebraea

tint; &

€. 21. 22. qui fi iidem fint, illeregna-

fanitatem fignificat; quafi dicat, ex hoc

l melius

verit , hic vero dux exercitus fuerit ,

puteo abundantes latices potemus , &

cipiunt

plus annis centum.

faturabimur.

27. Quem odifis.) Quem vos odiffe

jum.

fattüs oftendiflis.

24. Duxit uxores.) Invito patrejam

p offtit

centenario , ipfe quadragenarius. líaac

) qum

4

29. Necfecimus, quod te Lederet.) Fal-

tamen ne filium contriftaret, diíli-

[ivelt-

füm efl hoc , nam ipfis conniventi-

mulavit difplicentiam , ut ait Jofephus,

bus paftores injufle ab ufü puteorum

qui etiam addit foceros fuifle D yna-

f;:it; ;

fuorum arcuerant.

,mniugïl

ftas Hetheorum , quod elft credibile.-

anittiy

«utbum - beneditlone Demiui, ) Quia

35 Offenderant ") Malis moribusj& con-.

t

vidimus te au&um , &c. Vatabl. ver-

tumacia, & quia manebant idololatra.

opi

tit: Nam tu es Bezeditlus Domini.

3

1. Q Enszt attem l/226.) Annum enim

:io fmf'

f

1. Sftrgmt:: man. ) ln juramgnti

agcbat ceatefimum trigefimum

[2

LIBARTIOGENEStTS

2. Cui pater: Vides, inquit, quod fenuerim, & ignorem

diem mortis meae:

d.

3. Sume armatua, pharetram, & arcum , & egredere fo-

tas: cumque venatu aliquid apprehenderis,

4. Fac mihi inde pulmentum , ficut velle ine nofti, & affer,

ut comedam : & benedicat tibi anima meà, antequam moriar.

5. Quod cum audiiffet Rebecca, & ille abiiffet in agrum ,

ut juffionem patris impleret,

6. Dixit fiio fuo Jacob: Audivi patrem tuum loquentem

cum Efíau fratre tuo, & dicentem ei:

f

7. Affer mihi de venat'one tua, & fac cibos, ut comedam,

& benedicam tibi coram Domino, antequam moriar.

8. Nunc ergo, fili mi, acquiefce confiliis meis:

It

9. Et pergens ad gregem, affer mihi duos hoedos optimos,

ut faciam ex eis efcas patri tuo , quibus libenter vefcitur:

Io. Quas cum intuleris

; & comederit, benedicat tibi, plþius-

quam moriatur.

1I. Cuiille refpondit: Nofti , quod Efau frater meus ho-

mo pilofus fit, & ego lenis:

I2. Si attreCtaverit me pa' er meus, & fenferit, timeo, ne

n

putet, me fibi voluiffe illudere, & inducam fuper me ma-

ledi&ionem pro benedi&ione.

X

13. Ad quem mater: In me fit, ait, ifta maledi&tio, fili

li

mil: tantum audi vocem meam, pergens affer, quae dixi.

q

.14. Abiit, &attulit, deditque matri.

Paravit illa cibos , fi-

cut velle nov-erat patrem illius.

15. Et

nb

[

feptimum , quamquam adhuc vixit an-

7. Coram Domino. ) Annuente, fa-

vente Domino.

ter

nis 43. nam mortuus eft annorum 130.

fat

Caligaverunt. ) 'lTum &tate, tum

Yr. Ego lemis.) Glaber, non hifpi-

bh

crebris &gritudinibus.

Sic Auguft.

dus ut. Éfav.

hi

lib. 16. de civit. c. 3o.

Non erat

ccecus , fed cecutiebat.

12. llludere.) 14XX. defpicere , vili-

hi

perdere 5 imo infidiari fenectuti

3. 4rma tua.) Elebraice. Fz/z.

citati.

: &ccg-

Ia

4- Pulmentum.) Edulium guftui fua-

!

ve, & delicatum.

Pulmentum in

Maleditlionem. ) Sicutaccidit Cham,

qui patri fuo illufit.

fs

Scriptur» id omne fignificat, quod

[

pani additur.

13. dp me fít.) Quuafi dicat, nil pe-

Szcut "welle me noj?i.) Quibus fcis me

riculi eft, fruftra pavefcis, in me re-

Q

libenter vefci.

cipio bene cun&a ceílura.

Benedicat tibi amima mea.) Ego ti-

14. Zittulit.) Duos fcilicet hedos;

bi benedicam, vel ex animo tibi be-

ut fcilicet ex iis in pulmentum melio-

N

nedicam.

res, & teneriores partes deligerentur.

- «

CAPUT XXVIL.

Yor

15. Et veftibus Efau valde bonis, quas apud fe habebat do-

ml, induit eum:

Y

r6. Pelliculasque hoedorum circumdedit manibus, . & colli

nuda protexit.

.17. Deditque pulmentum: & panes, quos coxerat, tradi-

.

103

18. Quibus illatis, dixit: Pater mi: At ille refpondit: Au-

dio: Quis és tu, fili mi ?

19. Dixitque Jacob: Ego fum primogenitus tuus Efau: feci

ficut preecipifti mihi: furge , fede, & comede de venatione

ly

mea, ut benedicat mihi anima tua.

20. Rurfumque lfaac ad filium fuum: Quomodo, inquit,

tam cito invenire potuifti, fili mi? Qui refpondit: Voluntas

$

Dei fuit, ut cito occurreret mihi, quod volebam.

21. Dixitque Ifaac: Accede ad me, ut tangam te, fili mi,

lj

& probem: utrum tu fis filius meus Efau, an non.

22. Acceffit ille ad patrem, & palpato eo dixit Ifaac: Vox

p

quidem, vox Jacob eft: fed manus, manus funt Efau.

23. Et noncegnovit eum, quia pilofae manus fimilitudinem

ne

majoris expreíferant. Benedicens ergo illi,

d

24. Ait: Tu es filius meus Efau ? Refpondit, Ego fum.

25. Atille: Affer mihi, inquit, cibos de venationetua, fi-

1l

li mi, ut benedicat tibi anima mea.

Quos cum oblatos come-

diffet, obtulit ei etiam vinum , quo haufto,

f

N5

2'6- Di -

E

15. Valde bonis. ) Ylebr. Zefderabili-

jacob, aut Rebeccam a mendacio,

bus. LXX. pulchrii ; unde in arca in-

quod tamen officiofum fuit, & adhi-

£

ter odores fervabat eas Rebecca ; odo-

bitum ad vendicandum , quod fibi di-

ratas enim fuiffe patet , n.

^

Pa

7. MHe-

vina promiffione debebatur ; ideoque

brai putant has vefles (acerdotales

tantum veniale peccatum , & fortaffe

D

fuiffe , quibus primogeniti facrifica-

nullum, fi excufabantur ignorantia ,

bant. Hier. in tradit.

qua putarent aliquando mentiri offi-

jl

16. Circumdedit manibus.) ln mo-

ciofe peccatum non effe. D. Aug. lib.

(

rem chirothecarum , ut tantum exte-

contra mendacium , Jacobum a culpa

rior pars manuum, ó digitorum ef-

mendacii my?terio excufare nititur.

if

fet pilofa , interior vola glabra, &

Vide illum c. 1o.

depilis.

l

mox benedicere.

23. Benedicens ergm.) Certus animo

PC

Colli »yuda. ) Munit partes , quas cee-

j

cutiens attrectaturus videbatur.

24. Tà e5 fílius meus Efan? ) Ut fit

17. Pazes. ) Subcinericios.

10. Égo fum primogenitus tuus. Efau.)

omnino certus , de perfona iterum

0f

interrogat.

j0

INon eft neceíle laborare in excufando

r

o «

102

LIBRI GE'NESIS'

o6. Dixit ad eum: Accede ad me, & da mihi ofculum ,

fili mi.

L

471. Acceffit, & ofcula*us eft eum, — Stati

mque ut fenfit ve-

ftimentorum illius fragrantiam , benedicens illi, ait: Ecce

odor filii mei ficut odor agri pleni, cui benedixit Dominus.

28. Dettibi Deus de rore coeli, & de pinguedine terra ,

abundantiam frumenti, & vini.

29. Et ferviant tibi populi, & adorent te tribus: efto domi-

Rus fratrum tuorum, & incurventur ante te filii matris tuce:

ui maledixerit tibi, fit ille maledictus: & qui benedixerit

tibi, benedictionibus repleatur.

30. Vix Ifaac fermonem impleverat: & egreffo Jacob foras,

venit Efau.

31. Co&tosque de venatione c

ibos intulit patri dicens: Sur-

ge, pater mi, & comede de venatione filii tui: ut benedicat

mihi anima tua,

e

32. Dixitque illi Ifaac: Qüis enim es tu? Qui refpondit :

Ego fum filius tuus primogenitus Efau.

I

43. Expavit Ifaac ftupore vehementi: & ultra quam credi

aptam

poteft, admirans, ait: Quis igitur illeï ,e&, qui dudum c

vena-

H

26. Da mibi oftulum.) Ylebr. oftu-

ai)undantiam frumenti, & vini, hoc

lare mibi, in dativo , qua forma He-

eft omnium ad cibum, & potumne-

brzus fcholiaftes ait fignificari ofcu-

ceffariorum.

Praceden-

D

lum manui , aut humero impreffuin;

29. Serviant tibi populz.

nam ofculum oris cum accufativo ex-

tia ad opes pertinent, iftud ad impe-

T

primi debüit, ac dici, ofculare me.

rium, & dignitatem. Impleta eft hzc

benedi&io, cum Davidi, Salomoni,

li

27. Feflimentorum illius fragrantiam.)

& Af(monzis fubje&i fuerint Idu-

1h

Nec enim veftimentorum fragrantia

tanta erat, ut 4 fene remoto polfet

mai, Philifthiim , Moabite,

percipi.

"Adorent. te tribus.) Pofteri Efau, &

lt

Ifmaelis.

f

Agri pleni.) Fru&ibus, & floribus:

lg

fortaíle veftes florum & fructuum odo-

Effo Dominus frairum tuorum.) INon

rem referebant; nam in arcis mulie-

bello tantum , fed jure primopgenitura.

res ad gratiam odoris veftibus con-

Qui maledixerit , &c. ) Quafi dicat,

A

Deus tuas tuorumque partes ; & cau-

ciliandam , rofarum folia, & mala cy-

erg

donia, & hujusmodi res odoratasin-

fam aget, qui tui funt amici, velini-

&«ludunt.

miei , fuos cenfebit.

N

Qai benedixit Dominus.) '"Func Do-

33. Expavit I/24c.) LXX. verterunt,

lu

f&

minus agro benedicit ; cum vernat

d/zac raptum in ccoffafgm magnam vebe-

floribus, & exuberat fructibus.

menter , ut intelligamus in eaabaliena-

09. De rore celi, G9 de pinguedineter-

tione Deum illi revelaffe fraudem Ja-

ite

cob, & voluntatem fuam , ne refcin-

lo. ) Senfus eft: Deus tibi detdeco-

li rore; &tera fertili, ac pingui

dere cogitaret. Vide D. Aug. q. 8c.

1os,

C.A:BP.U.T.; XXVIIL

105

venationem attulit mihi, & comedi ex omnibus , priusquam

tu venires? benedixique ei, & erit benedittus.

[

*

34. Auditis ÉEfau fermonibus patris, irrugiit clamore magno

& coníternatus, ait: Benedic etiam & mih!, pater mi.

u

35«

i ait: Venit germanus tuus fraudulenter, & accepit

benedi

a

ionem tuam.

36. At ille fubjunxit: Jufte vocatum e& nomen ejus Jacob:

fupplantavit enim me en altera vice: primogenita mea ante *Sup-

6

tulit, & nunc fecundo furripuit benedictionem meam. Ruríum- 2534

It

u

e ad patrem: Numquid non refervafti, ait, & mihi benedi-

à

ionem ?

5

37. Refpondit Ifaac: Dominum tuum illum conftitui. Et

omnes fratres ejus fervituti illius fubjugavi: frumento, & vi-

no ftabilivi eum, & tibi poft haec, fili mi, ultra quid faciam?

at

38. Cui Efau: Num unam, inquit , tantum benedictionem

habes, pater? mihi quoque obfecro, ut be

ïnedicas. Cumque

r

ejulatu. magno fleret,

.

39. Motus Ifaac, dixi

t ad eum: *In pinguedine terre, & *HeE;.

II.20.

di

in rore coeli defuper

40. erit benedittio tua.

Vives in gladio, & fratri tuo fer-

8

vies: tempusque veniet, cum excutias, * &folvas jugum ejus *

£2

e cervicibus tuis.

41. Ode- Ü

[UM

s

34. Juditis Efam firmonibus.) Wlti-

39. Dixit ad ewm. ) D. Paulus ad

mis potifimum verbis confirmato-

i

Hebr. 15. 17. Efau, licet cum lacry-

2

riis fadi.

pe

Irrugiit.) Non faam tantum trifti-

mis benedictionem petierit, adeptum

11;0

negat: fed de primaria illa jure natu-

fl

tiam , fed ferociam etiam valido cla-

r& debita loquitur, quz primogeni-

du

more quafi rugitu oftendens. Philo,

to dari folita , & Tacobo cefferat.

& Eufeb. cenfent, clamorem huncab

lo pinguedine terre , & m vore coli de-

invidentia fraterni incrementi expref-

Jfaper erit beneditiio tud.) Hebr. ef*:, erzt

fum fuiffe, quod fcilicet eum prztu-

fiffo, velbabitatiotua , quafi dicat , ha-

lon

lerat, feque illi fubjecerat pater.

bitabis in terra pingui, « fertili,

Benedic etiam 65 mibi.) Quafi dicat:

quam Deus fecundabit immiffionero-

g

Ánnon & ego filius tuus fum , cur

ris, & pluvia.

i,

2u

ergo debeo benedi&ione carere?

40. Vives n gladio.) Wertilem ter-

ii

3$. Beneditlionem tuam. ) Qu tibi

ram, occupabis non agricolatione tua,

jure nature debita erat, nifi te illa

fed vi, raptu, preda. Tales Efau po-

indignum preflitiffes, vel quam ego

fteri.

gt

tecum tuam opinabar.

i

Servies.) Impletum fub David. ».

ena

36. Altera vic. ) Secundo , bis

Reg. 8. t4.

iterum.

Excutias , E$ folvas jugim. ) Idumzi

1]3

37- Omnes fratres.) Omnes cogna-

n

tos, & confanguineos.

regnante in Juda Joram rebellarunt.

p

4. Regum. g.

104

LIBRIGENESIS

41.

Oderat efgo femper Eíau Jacob pro benedictione, qua

bene

dixerat ei pater: dixitque:

in corde fuo:

Venient dies

lu&us patris mei, & occidam Jacob fratrem meum.

42. Nuntiata funt heec Rebeccsee, quae mittens, & vocans

C

Jacob filium fuum, dixitad eum: Ecce Efíau frater tuus mi-

natur, ut occidat te.

y

b

43. Nunc ergo, fili mi, audi vocem meam, & confurgens

fuge ad Laban fratrem meum in Haran:

.

dies paucos, donec requiefcat qu

44. Habitabisque cum eo

.

p

rOr fratris tul,

b

dignatio ejus, oblivifcaturque eorum , quae

45. Et ceffet in

fecilti in eum: poftea mittam, & adducamte inde huc; cur

orbabor filio in uno die?

«

utroque

.

46. Di

xitque Rebecca ad Ifaac; Taedet me vitee meze pro-

N

h; fi acceperit Jacob uxorem de ftirpe hujus

pter filias Het

tgrræ, nolo vivere. (1)

Ti

CAPU T XXVII

pr

yocobus atcepta a patre beneditlione in Mefoporamiam tranfiens ,

N

videt in fomnis fcalam , cui innitebatur. Dominus , C? accepta de

multiplicatione promi[fione , experrectus

terra, at jeminis

volum Deo vevet.

lin

Tit

lm

1,X 7Ocavit itaque Ifaac Jacob, & benedixit eum praecepitque

[n

cidicens: Noli accipere conjugem de genere Chanaan,

2. Sed vade , & proficifcere in Mefopetamiam Sy

riee, ad

hn

Yi

domuæ

Lipw

d

33. wers. abfolvitur.

[£:

) Cap. XXVIL. im edit- Szxt.

41. Oderat ergo.) Memoriam dolo-

rieulo, alterum . integrum praftat a

Thy

üis animo fovens, continuam odio

erimine.

materiam fug

c'erebat.

46. Nolo vivere. ) Hebr. 24 quid mi-

l

In corde fuo.

b) Perfe&o mentis con-

Bbicvita? quafidicat; fi Chananzam ,

lm

aut Hetheam ducat, triflis, & acer-

l

fenfu, & plena deliberatione fecreto

ba erit mihi vita, ut mori potius

fecum ipfe ftatuit.

p

Dies lufus patris mei. ) Hiunc nole-

qptf:m, quam vivere.

din.

bat contriftare, de matre nihil eft fol-

V

licitus.

1. FO Enedixit eun. ) Pracedentes be-

nedi&iones confirmans , & ob

Qu

44. Dies paucos. ) Breve pollicetur

fore tempus ab

(entiæ, ut facilius per-

patienter, & immerito toleratum fra-

ls

fuadeat.

trem adaugens , & illi fauftum a Do-

$

A$. Cur utroque orbaber filio. ) Utri-

mino iter precans.

ben

a. Vade , & proficifcere,, ) D. Augu-

Bl

que confuluit ; alterumimmunem a pe-

CAPUT XXVII,

105

domum Bathuel patris matris tuze, & accipe tibi inde uxorem

s

de filiabus Laban avunculi tui.

3. Deus autem omnipotens benedicat tibi, & crefcere te fa-

Is

Ciat, atque multiplicet; ut fis in turbas populorum.

lF

4.. Et det tibi benedictiones Abrahse, & femini tuo poft te;

ut poffideas terram peregrinationis tuze; quam pollicitus eft

ls

avo tuo.

$.* Cumque dimififfet eum 1faac, profe&tus venit in Mefo-

* Ofee

12.12*

l-

potamiam Syrie ad Laban filium Bathuel Syri, fratrem Re-

*

beccae matris fuae.

. 6. Videns autem Efau, quod benedixiffet pater fuüus Jacob ,

ür

& mififfet eum in Mefopotramiam Syrice, ut inde uxorem du-

ceret, &

C

E

juod poft benedi&tionem -praecepiffet ei, dicgns;

Non accipies uxorem de filiabus Chanaan;

us

3. Quodque obediens Jacob parentibus fuis iffet in Syriam ;

8. Probans quoque, quod non libenter afpiceret filias Cha-

naan pater fuus.

). Ivit ad límaelem, & duxit uxorem, absque iis, quas

prius habebat, Maheleth , filiam 1fmael filii Abra

l

am fororem

55

Nabajoth.

i

Haran.

1O. Igitur egretfus Jacob de Berfabee, pergebat

1r. Cum-

füinus cenfet jam 1faaco innotuiffe co-

Ur poffideas. ) ]urehæreditärio tu, &

natus Ef(au, innuunt LXX: qui ha-

non Efau.

bent, Surgens , fuge , fine mora difce-

lue

de: fübtrahe tefratrisinfidiis, & vio-

Terram peregrinationis. ) 'Terram Cha-

s

naan, ad quam redibis, & in qua ut

i

lentiz , itaque Sapiens ab hac fuga vo-

peregrinus habitabis.

cavit Jacobum profugum ira fratris.

uf

Sapient. 10. 10.

g. Vemit im Mefópotamiam. ) Dicun-

"d domum Batbuel.) Cui tunc patre

tur hec per prolepfim ; nam priufquam

eo perveniret , multa contigerunt ,.

j a

mortuo praerat ,Liaban.

hoc & fequenti capite narranda,

3. Grefcere te f'aczat , atque multiplicer.)

] i^

Deus det tibi fru&um ventris copio-

6. Benedixifft.) [am fecundo.

fum, hoceft multos liberos.

9. lvit.) Fortaffe culpam priorum

TE

conjugiorum initorum abolere volens,

ycer

In turbas populerum.) Yloc eft, po-

Sed in-

ytius

pulofas, tantam poflerorum multitu-

& patri rem gratam facere.

dinem , ut multas , & populofas gen-

confülte accipiens uxorem de ancilla-

tes exaquet.

&

ri fltirpe, que& cum Sara liberisin par-

4. Det tibi bentdifliones Abrabe.) Va-

tem hzreditatis venire non poterat.

l

kob

ciat te, tuofque dignos promiffioni-

Pejus fi fecit contumacia, & paren-

bus Abraha.

tum contemptu.

t

Semini tuo pofé te. ) Sit communis

"d Ifmaelem. ) Yfmaelitas , nam It-

po

benedidio tibi, & femini tuo.

mael ante 14. annos obierat.

Bzdi. cuwun Com. Menzoch, T. I,

y

|

196

LIBRI GEN'ESIS

]

ir. Cunmique veniffet ad quemdam locum , & vellet in eo

pofu

requiefcere poft folis occubitum, tulit de lapidibus, qui ja-

defü

cebant, & fupponens capiti fuo dormivit in eodem loco.

Ij

12. Viditque in fomnis fcalam ftantem fuper terrani, & ca-

Y0Ca

cumen illius tangens coelum ; Angelos quoque Dei aícenden-

j

20'

* Infr.

tes , & defícendentes per eam.

Cullo

I3. Et Dominum innixum fcale dicentem fibi: * Ego fum

35-12

hi pà

48- 4.

, Dominus Deus Abraham patris tui, & Deus Ifaac: Terram,

p

Deut. in qua dormis, tibi dabo, & femini tuo.

12.20.

frihi

14. Eritque femen tuum quafi pulvis terrae * dilataberis ad

at

I9

-9- Orientem & Occidentem, &Septentrionem , & Meridiem: &

5

Upr. .

Dei:

2

4

BENEDICENTUR IN TE, & in femine tuo cunétee tribus

tbl .

" terrae.

15. Et ero cuftos tuus, quocumque perrexel'is, & reducam

te in terram hanc

e

nifi

2

nec dimittam ,

complevero

j

univerífa , quae dixi.

(

16. Cumque evigi

laffet Jacob de fomno, ait: Vere Domi-

nus eft in loco ifto, & ego nefciebam.

Q

17. Pavensque: Quam terribilis eft, inquit, locus ifte! non

M

eft hic aliud nifi domus Dei, & porta coeli.

I8. Sur-

l1. 44 quemdam lecum. ) Fortuito,

tus: tangit ceelum , quia fecundus A-

& nonR cogitans in eo pernoctare.

dam eft de colo ccleftis, & quia ip-

dlos g

Íde q

12.Scalam fl antem, 66c. 64 Angelos afcen-

fe eft. nobis fcala, per quam ad ca-

dentes 6c.) Videtur inftituta vifio hecad

lum afcendimts.

Defcendunt Ange-

n

confolandum

acob, qui folitarius,

li, ut hoc myfterium hominibus an-

lum f

mafítus , & follicitus extra patriam do-

nuntient: afcendunt, ut ardentia Pa-

&int

Wenty,

mum peregrinabatur; angeli ergo de-

triarcharum defideria , & orationes ad

fcendentes felicem Jacobi abitum in

Deum ferant.

"'Tandem

'radus fcala

loo d

Haran, afcendentes vero felicem ejus

poffumus interpretari Chrilli virtutes,

ïerec)

per quas afceridit ad ccelum.

Hkmn

reditum in Chanaan fignificant. l[ta

aliqui.

Verius puto voluiffe Domi-

13. Tibi dabo , 65 fanini tuo, ) Parti-

VoQt;

num Jacobum confolari vifione fcalz,

cula, & , pofita efl pro , ; ef& , dabo

Funj

qu& elt fymbolum Incarnationis Ver-

tibi, hoc eft feminituo , quod poftea

Torem

l

b

et

bi ex Jacobi ftirpe.

Per fcalam ergo

impletum in hiftoria Jofue, & Regum.

fignificatur Chriftus defcenfurus, &

iy. Nf complevero. ) INifi prius per-

kïm(

nafciturus per varios gradus , & ge-

fecero.

Aiaria

nerationes, & genitores, quorum ul-

17. Quam terribilis , 6c.) Bene Chal-

€tum

timus eft Jofeph cum B. Virgine;

daus hujus locifententiam expreffit.

Stmm

fummus Adam , quiimmediatea Deo

Quam terribilis eff. locus. ifle?.mon eff la-

)l*'w

creatus eft. Duo fcalelaterafunt mi-

cus communis, fed locus , im que bemepla-

I

filt

fericordia, & veritas.

Scala tangit

eitum eff coram Deo , $ de regione bujus

E

Tioris,

terram, quia Chriftus in terris vifus

leci eff porta 'cali.

gf

eft, & cum hominibus eft convería-

Pert cali.) Quia viderat inde 'An-

x

CAPU T. XXVIIIL &. XXIX.

105

1 €0

18.Surgens ergo Jacob mane, tulitlapidem, quem fup-

1]

d

pofuerat capiti fuo , & erexit in titulum, * fundens oleum «qg..

defuper.

311j

Ct

I9. Appellavit

x

vocabatur.

que nomen urbis Bethfc;ïllä,j,cluæ prius Luza

den-

20. Vovit etiam votum , dicens: Si fuerit (ï]Deus mecum, &

d

i

cuítodierit me in via: per quam ego ambulo, & dederit mi-

hi panem ad vefcendum, & veftimentum ad induendum;

fam,

-- 21. Reverfusque fuero profpere ad domum patris mei; erit

mihi Dominus in Deum ,

ial

n

22. Et lapis ifte, quem erexi in titulum, vocabitur domus

Dei; cun&cborumque , quae dederis mihi, decimas offeram

U

tibà. (2)

UCatm

CXX PU T XXIX

Vero

Sfacob a Laban [ufceptus , feptem. annis pro. Racbel forvoioit ; cui

cum fuppofrta e[Jet Lia , feptem alios annos pro eadem implere coa-

Jomi

Gus ef?: Racbele autem flerili , Lia quatuor þeperiz:, Jilios,

- f0l

terram Orientalem,

JL—.R)R.ofe&us ergo Jacob venit in

O 3

Sut

3. Et

—

(1) Deus. JIn ed, Sixt. legitur Dominus.

( 2) Cap. XXVIII in ed.Sixt. coutznet I4. vers.

us A-

gelos prodeuntes , & eo intrantes poft

19. Bethel, que prius Luza vocabatur.)

i ip-

ícale afcenfum-

Prius Luz , vel Luza a nucum, vel

il ct

Àne

ig. Erexit im titulum. ) Rudem il-

amygdalarum copia (Luz enim He-

lum lapidem in modum cippi levavit,

braice nucem fignificat ) - dicebatur,

bus a«

& in terram ere&um defixit in moni-

a facobo di&a eft Bethel, id eft Do-

yia P

mentum vifionis, ut in reditu eodem

mus Dei, quod juxta illam dormiens

ona d

loco divini beneficii memoriam reco-

vidiffet Deum innitentem fcala.

a fale

leret, quod fecit cap. 35. n. 3. D.

20. Et dederit.) Ut in c. x. etiamfi

jrtutey

Hieronymus Ofez 3. lapidem hunc

nihil habeam pr&ter ea, que natur&

vocat altare.

funt neceffaria.

) pati-

Fundens oleum defaper. ) Ut Deo ho-

21. Erit mibi Dominus im Dewn.)Si-

A

norem exhiberet, & ei creaturam fuam

gnificat fe illum peculiari affeQu re-

jpollt

libaret, & lapidem diving gratiz in-

verentiaque culturum.

Regum-

.dicem quodammodo honoraret. Mos

22. Lapis ifle, quem erexi, 65c. ) ld

ius pe?

altaria, & titulos ungendi manavit

eff locus, in quo lapis hic, erit mihi

etiam ad Gentiles Clem. Alex. 7.

fan&us, & pro Dei domo , & füper

Y Chal-

Strom. zavra AíJey vüv Atydutvov ,

lapide hoc quafi fuper altari facrifi-

:xpfefüt'

cabo.

ATa 7rpwxuv£ws€, Omnem , ut dici

n d

folet , unüum lapidem aderantes : ejufdem

! þtt!P-T""

moris meminit Apulejus l. Florid.m.

1. JÀRofitus ergo. ) Solus domo egret-

m h

Arnob. lib. 1.

fus, quod collipitur ex verbis

ipfius Jacob infra, cap. 32. 1. z 4a-

J M

?Qg

LIBRI GENESIS

?. Et vidit puteum in agro, tres qquuä greges ovium ac-

n

becc

cubantes juxta eum: nam ex illo adaquabantur pecora, &

os ejus grandi lapide claudebatur.

cuT

3. Morisque erat,-ut cunétis ovibus congregatis devolve-

rent lapidem, & refe&tis gregibus rurfum fuper os putei pone-

xit It

)

H

rent.

res, unde eftis? Qui refpon-

impi

4. Dixitque ad paftores: Frat

derunt; de Haran.

Hj

Numquid ,/ ait, noftis Laban filium

dic,

$. Quos interrogans :

"

Nachor? Dixerunt: Novimus.

VR

6. Sanusne eft? inquit. Valet, inquiunt: & ecce Rachel

filia ejus venit cum grege fuo.

fto:

7. Dixitque Jacob: Adhuc multum diei fupereft, nec eft

tempus, ut reducantur ad caulas greges; date ante potum ovi-

l

lia

bus, & fic eas ad paftum reducite.

K

9. Qui refponderunt; Non poffumus, donec bmnia pecora

alte

congregentur, & amoveamus lapidem de ore putei, ut ada-

quemus greges.

2

ban

9. Adhuc loquebantur, & ecce Rachel veniebat cum ovi-

bus patris fui; nam gregem ipfa pafcebat.

tet

10. Quam cum vidiffet Jacob, & fciret confobrinam fuam,

ovesque Laban avunculi fui: amovit lapidem, quo puteus

claudebatur.

Qt

rr. Etadaquato grege, ofculatus eft eam, & elevata voce

12. Et

flevit,

vd

eule meo tmæg/ï"ui gordanem iflum , €9 nunc

Ecce Rachel. ) /.Evo illo »pudiCitïa

i

eum duabus Yurmis regredior.

cum fimplicitate vigebat.

Puella di-

lz terram erientalem. ) Mefopota-

ves, fpeciofa, nubilis fine periculo,

«

miam.

fufpicione inter paftores verfabatur.

h

2. Lapide claudebatur.) Cláudebatur

Qun grege fio.) Patris fui Laban.

puteus, ut poffent greges falubrius ,

7. Nec efl tempus. ) Oftendit fe pafto-

purius, & copiofius potari ; cum non

ritie difciplinz peritum , & fe frater-

fir

liceret cuiquam | admoto operculo

no affe&u curare res ipforum ; nam

id vefpere faciendum erat.

fir

aquam fordidare, vel crebrius haurire;

neque enim erant copiofi latices , at-

0. Sciret.) Nam ex paftoribus di-

que ideo cautio necellaria.

dicerat n. 6.

l

4 Fratres.) INomen . amoris, offi-

ZAmevit. lapidem. Quia intellexerat

lit

folam expe&ari, eft jam in futuram

fi

cii, & focietatis , ut paftor paltores.

d

s. Filium Nacher. ) laaban erat filius

conjugem officiofus.

Bathuelis , fed vocatur filius INachor,

1r. Ofénilatus.) Indicavit prius quis

!

qui illi erat avus ; eo quod celebrius

effet, & tunc iuxta provincie morem

fecit; propinqui enim propinquas ofcu-

[?

effet nomen Nachor, qui caput, &

W

princeps familiz.

labantur.

CXPUT XX'IX,' M:

yo9

T

12. Et indicavit ei, quod frater effet patris fui, & filius Re-

", &

becca: at illa feftinans nuntiavit patri fuo.

13.

u

i cum audiiffet veniffe Jacob filium fororis fuze, oc-

volye.

2

currit obviamei : Complexusqueeum, & in ofcula ruens, du-

pone.

xit in domum fuam.

Auditis autem caufis itineris ,

I4 Refpondit: Os meum es, & caro mea.

Et poftquam

fpon-

impleti funt dies menfis unius,

1;. Dixit ei: Num quia frater meus es, gratis feyviesdm.ihi?

ülium

dic, quid mercedis accipias.

16. Habebat vero duas filias, nomen majoris Lia: minor

achel

vero appellabatur R achel.

17. Sed Lia lippis erat oculis: Rachel decora facie, & venu-

x elt

fto afpettu.

"TOE

18. Quam diligens Jacob, ait: Serviam tibi pro Rachel fi-

lia tua minore feptem annis.

CCora

19. Refpondit Laban: Melius eft, ut tibi eam dem, quam

t ade-

alteri viro: mane apud me.

20. Servivit ergo Jacob pro Rachel feptem annis, & vide-

oU

bantur illi pauci dies prae amoris magnitudine.

21. Dixitque ad Laban: Da mihi uxorem meam; quia jam

uarmy

tempus impletum eft, ut ingrediar ad illam.

.

.

]Ceus

22. Qui vocati

s multis amicorum turbis ad convivium, fe-

cit nuptias.

O 3

239 Rt

voce

,E

Flevit,) Ex animi teneritudine, &

18. Servizm tibi.) Jacob inops ve-

vehementi latitia.

nerat; non illi erat ," unde donationi

2. Frater effet patris, ) INepos ma-

propter nuptias fatisfaceret , aut juxta

jicitia

Frater hic

&viillius morem , uxorem coemeret ;

J di-

truelis ex forore nepos.

jculo,

cognatum fignificat,

itaque pro pretio feptennium fervit.

Fefiinans.) Ut hofpitalis, & officio-

tur.

fa virpgo.

19. Manme apud me. ) Sufcepta gre-

at

gum meorum cuftodia.

allo

14. Os meum es, & caromea. ) Con-

cO. Pauci dies.) Tlebr. Uni dies.

ratet

fanguineus meus.

Impleti fant.) Poft integrum men-

Pre ameris magnitudine. ) lacobo

nim

fem, quo illi fervivit.

pretium pro . Rachele vile videbatur ,

alioquin amor impatiens eft morz.

j d

l7. Lippis erat oculis.) Lippitudo

Lie videtur fuiffe fola debilitas, mol-

21. Hxorem. ) Jam enim verbis de

lities, & teneritudo oculorum, qua

prafenti matrimonium contradum.

yerat

fit , ut non poffint diu in rem aliquam

Ingrediar.) Ut

*

um

fummem.

maltrimonium con-

defigi, fed volubiles fint , pronique

inlacrymas ita, ut pupillz fuis orbi-

22. Vocatis multis amicorum. ) Om-

qui

bus quafi innatare videantur ;; hoc

nibus viris loci illius. EXX. & Chal-

yrern

dzus.

jJor

raccot,

enim fignificat vox lebraica 1353

Fecst. nuptias, ) Convivium nuptiale.

i1o

"VLIBRI GENESIS

]

23. Et vefpere Liam filiam fuam introduxit ad eum,

21 |

24. Dans ancillam filie, Zelpham nomine. Ad quam cum

Nnhg

:

ex more Jacob fuiffet ingreffus, fatcto mane vidit Liam:

fenm

25. Et dixit ad focerum fuum: Quid eft, quod facere vo-

H

|

luifti? nonne pro Rachel fervivi tibi? quare impofuifti mihi?

fitebor

26. Refpondit Laban: Non eft in loco noftro confuetudinis,

que p

ut minores ante tradamus ad nuptias.

27. imple hebdomadam dierum hujuscopule: & hanc quo-

que dabo tibi pro opere, quo ferviturus es mihi feptem annis

aliis.

fudd

k

28. Acquievit placito) & hebdomada transa&ta, Rachel du-

t Qu

xit uxorem:

405 ,

29. Cui pater fervam Balam tradiderat.

3o. Tandemque potitus optatis nuptiis, amorem fequentis

jan

priori praetulit , ferviens apud eum feptem annis aliis.

31. Videns autem Dominus, quod defpiceret Liam, ape-

ruit vulvam ejus, forore fterili permanente.

LCI

32. Quse conceptum genuit filium , vocavitque nomen ejus

BNUUP

Ruber , dicens: vidit Dominus humilitatem meam , nunc ama-

bit me vir meus.

24

p

.33. Rurfüumque concepit, & peperit filium, & ait; Quo-

]

niam audivit me Dominus haberi contemptui ; deditetiam iftum

mihi, vocavitque nomen ejus Simeon,

lm

34. Con-

()c

23. Etwefpere.) Virgines enim , dum

daturus Rachelem, quam omnes fcie-

D

bant effe natu minorem :

!0;.'11 f

nubebant, verecundiz caufa in tene-

bris viri thalamum adibant.

27. Hebdomadam dic;—-üm.) Septem

d j

24. Dans ancillam. ) Omnino mo-

tantum diebus

differuntur

nuptiz

ipittr

dica dos, & quafi nulla pro. perfona-

Rachelis , dum ífcilicet nuptie Lie

iaj

)

rum conditione , data ancillula in

per integram hebdomadam celebran-

[

fpeciem, ne diceretur, indotatam de-

tur; ea tamen lege , ut poft adeptam

j/

diffe; quare poftea filie hanc dotem

Rachelem feptem annis aliis ferviat.

31. Defpiceret. Liam.) Minus ama-

le

pro nulla duxerunt, infra 21. 14.

A4d quam.) Liam, non Zelpham.

ret, quam Rachelem.

pa

Í

Vidit Liam.) Peccavit Lia obtempe-

Aperuit. vulvam. )- Focundam red-

?

po

L

rando parenti ; confenfit enim in ftu-

didit.

18 pi

Gravius La-

2. Ruben.

) Que vox fïgnifïcat,

W

prum , imoadulterium.

ban, qui eam ad facinus induxit.

Videte flium, fcilicet, quem mei mi-

hü) 1

26. Confuetudimis.) NMidetur Laban

fertus mihi largitus eft Deus.

l;

fi&o fe confuetudinis pratextu excufa-

Nunuc amabit me. ) Ob id Latimi

mul

re : nam fi obilaret confüetudo , quo-

liberos pignora vocant.

fem

modo publice nuptias celebrat quafi

323 Simcon.) ldeft, auditzo, obediens.

W y

Qem

^

-

e

Bv

C AGuUUE: XXIS X

XX.

ii

l,

iO CUf

24. Concepitque tertio, & genuit alium filium; dixitque :

Nunc quoque copulabitur mihi maritus meus, eo quod pepe-

ETG Yo-

rcrim ei tres filios, & idcirco appellavit nomen ejus, Levi.

35. Quarto concepit, & peperit filium: & ait: Modo con-

1 mih!

üdinis,

fitebor Domino: * & ob hoc vocavit eum, Judam: ceffavit- *Mat.

que parere. (1)

i

2

( quo-

CAPUT XXX

1 301j

Racbel flerilis , €? Lia parere ce[Jans ancillas [aas marito tradunt,

yel du

ex quibus [ingule binos fufcipiunt filios : preter quos Lia duos

alios , & filiam parit , Racbel vero Sfofepb: quibus natis , La-

ban de mercede pacifcitur cum . SFacob , qui boc modo pluri-

ventis

mum ditatus eff :

; e

Ernens autem Rachel quod infoecunda effet, invidit fo-

E

rori fuse, & ait marito fuo: Da mihi liberos, alioquin

nejus

moriar.

; at])a-

2. Cui iratusrefpondit Jacob: Num pro Deo ego fum, qui

Quo-

privavit te fru&u ventris tui?

3. Atilla: Habeo, inquit, famulam Balam: ingredere ad

itum

illam, ut pariat fuper genua mea, & habeam ex ill

a filios.

Cor-

ov

(1) C';zln. XXIX, iu edit. Sixt. babet. 31. "um'.'

—

s [at-

34. Levi.) Idem .eft quod copalz,

Alioqui): moriar.) Wel fenfus efl,

eob«to adjunitio, quafi dicat.

Addi-

fibi violentas manus illaturam , ut vi-

di jam pariendo. tres filios marito ;

fum eft fan&o Chryfoftomo.

Vei

eptem

igitur deinceps ipfe majore amore mi-

fententia eft. — Vitam fibi morteacer-

upti£

biorem fore.

] Llæ

hi adjungetur, & agglutinabitur.

ebran«

3$. 7"d«m. ) Juda idem eft, quod

2. lratus.) Merito ob incivile, in-

corfefto, fivey laus.

fipiens, & blafphemum di&um , quia

epmm

I.

petebat a viro, quod refervatum Dec

rat.

Nvidit.) Si tantum doluit , quod

ama

" infeecunda effet, nulla fuit cul-

eft, nempe feecunditatem.

pa: fi optavit fororem fterilem effe,

Num pre Deo ego fum? ) Quafi di-

red

potuit culpa effe lethalis, aut venia-

cat; a Deo, nona me proles poftu-

lis pro affe&us, & deliberationis mo-

landa eft.

B

HCRF,

do. INNon mirum in filia Idololaire

3. Famulam. ) Grgci IT EPT

p

hos affe&us infureere.

vocant. Miniflram fuiffeingenuam &

Da mibi liberos.) Zelo ardens, &

hanec, & Zelpham tradit [ofephus;

muliebri inconfiderantia, nec potens

& fic fumitur vox Hebrzea i2xod. 2. s.

lmni

ferre defiderii magnitudinem , erupit

Pariat füper gemua mea.) Ut filium,

771

in verba impatientie , qu& etiam fpe-

quem ipíaà peperit , ego bajulem., &

ciem habent blafphemia.

nafcentem pro meo accipiam. . Hion-

113

NN(-;.BLRI GENESIS

1. ll

4. D'editque illi Balam in conjugium: quas;

Yi mat.

s. Ingreflo ad fe viro, concepit, & peperit filium.

)

H

6. Dixitque Rachel: Judicavit mihi Dominus, & exaudivit

t

|

vocem meam, dans mihi filium, & idcirco appellavit nomen

j

N

16 À

ejus, Dan.

n occui

-

Rurfumque Bala concipiens peperit alterum.

cede co

g.

Pro quo ait Rachel: Comparavit me (1) Deus cum foro-

& nod

re mea, & invalui: vocavitque eum: Nephtali.

nE

9. Sentiens Lia quod parere defuffet , Zelpham ancillam

fliumq

fuam maritó tradidit.

E

Ij E

1o. Qua poft conceptum edente filium,

hm me

11. Dixit: Feliciter, &

idcirco vocavit nomen ejus, Gad,

1. I

12. Peperit quoque Zelpha alterum ,

m quip-

20 P

1. Dixitque Lia: Hoc pro beatitudine mea: Beata

Qu er

pe me dicent mulieres, propterea appellavit eum , Afer.

.

usautem Ruben tempore meffis triticeze in agrum;

Qitco aj

14. Egretf

AL P

reperit mandragoras; quas matri Lice detulit.

Dixique Ra-

* P

chel: Da mihi partem de mandragoris filiitui.

15. llla

L aper

5 (

(1) Deus . 4». edit, Sixt. legitur Dominus.

0pprob

x31. Feldieiter. ) Vox Hebraica, ut

A. ]

chala fcribit morem fuiffe, ut quz al-

terius prolem volebat adoptare puer-

nunc legitur fignifiat, fertumem, vel

Qmn

peram gremio infidentem inter parien-

fortunate , feliciter ita etiam habent

2

UP

j

LXX.

dum genibus fulciret , & recens na-

i

Hoc pro beatitudine.) Jametiam

W. g

tum infantulum -fuper genua fua fta-

£&ueret.

ex ancilla forori zquor ; & beata ab

6. Tudicavit mibi Daeminus.) Quafi

omnibus pradicabor.

Á

i4. Ruben.) Puerulus forte quin-

dicat, cum forore de fecunditate con-

s. D

tendi, ac quodammodo litigavi: jam

quennis lufurus cum equalibus.

mihi caufam adjudicavit Dominus.

Meffis tritice4. ) "l'empore meffis fe-

partiebat

rotinm ; ad differentiam meffis hor-

Deteret |

Dan5.) id eft judicium.

deaceg, nam far, & triticum feroti-

Y5 M

g. Comparvit me Deus eum forore mea.))

Sane eum

Ti tur

In Hebrao proprie elt : Co/lulatzoni-

na. Vide Exod. 9. 32.

bus D ei callide. collutlata fum4 & preva-

mandragore vere exeunte floreant,

v B

ju, Dicuntur colluétationes Dei phra-

Cant. 7. 13. fru&um ferunt. demum

Trintis

autumno.

tis.

fi Hebraica, collucationes magnae;

quafi dicat cum Lia pro fecunditate,

Mandragoras. ) Olim credebantur

g

& prolis gloria colluctata fum , jam-

vim philtri habere ; ut tradunt Dio-

oD

fcorides , & 'T'heophraflus , certe fce-

t

pt

que callide eam non amplius parien-

j

tem vici dum pro me flerili ingenio-

cunditatem juvant , ut medicidocent,

Docet

lil ;

fe, & aftute ancillam meam fubroga-

ideoque a Rachel expetite.

tem m

vi.. Inde filium vocavi Nephtali , hoc

etiam Plin.lib. 25. c. 15. femen man-

Züæ!(i:

V, v

ell collu&antem , conctrtantem , idque

dragorae potum uterum purgare ; inde

177 ti

aflute, & cailide;

fit, ut ad conceptum praparet.

CAPUT XXN

113

15. Illa refpondit: Parumne tibi videtur , quod praripue-

ris maritum mihi, nifi etiam mandragoras filii mei tuleris?

xatidivit

Ait Rachel:

Dormiat tecum hac no&te pro mandrago*ris filii

Totmen

tui.

16. Redeuntique ad vefperam Jacob de agro , egreffa eft

in occurfum ejus Lia, & ad me, inquit, intrabis, quia mer-

m foro-

cede conduxi te pro mandragoris filii mei. Dormivitque cum

ea noéte illa.

acillam

17. Et exaudivit Deus preces ejus; concepitqueg & peperit

filium quintum.

18. Etait: Dedit Deus mercedem mihi, quia dedi ancil-

(Gad,

am meam viro meo, appellavitque nomen ejus, lffachar.

19. Rurfum Lia eoncipiens, peperit fextum filium,

) qui-

20. Et ait: Dotavit me Deus dote bona; etiam hac vice me-

Ket.

cum erit maritus meus, eo quod genuerim eifex filios, & id-

agrum,

circo appellavit nomen ejus , Zabulon.

21. Poft quem peperit filiam nomine Dinam.

lue l

22. Recordatus quoque Dominus Rachelis exaudivit eam ,

&

& aperuit vulvam e us.

T

23. Quase concepit, & peperit filium, dicens: Abftulit Deus

opprobrium meum.

3ic3 j 'JS

24. Et vocavit nomen ejus, Jofeph, dicens: Addat mihi

um Ve

Dominus filium alterum.

; habent

25. Nato autem Jofeph, dixit Jacob focero fuo: Dimitte

am Cdam

me , ut revertar in patriam meam , & ad terram meam.

26. Da

pota db

[e quin-

15. Dormiat tecum.) ]acob no-&es

tot proles meas amabit me, & hila-

partiebatur uxoribus , & cum ifta com-

riter , firmiterque cohabitabit . mihi

,]:gfüs f-

peteret Racheli , jus fuum forori cedit.

maritus.

1

fj ho

j fgyoti-

16. Mercede conduxi te. ) Redemi ope-

23.. Opprobrium meum.) Sterilitatem,

ram tuam conjugalem.

qu& tunc magno dedecori.

jne um

17. Ejus.) Lie bono hec animo

24. -dddat mhi Demiümus.)

Optat

aoreant:

facientis, & Deum orare non ceílan-

Rachel addi fibi fecundum filium ; in-

demum

tis.

de ex hoc fuo voto, & defiderio vo-

19. Jfachar.) Yd eft merces.

cat filium Jofeph. Jofeph ergo idem

jebantur

2o. Dote bona.) Miatrimonio quafi

eft quod aZ4ees , vel, acerefcens , ut pa-

t DiO*

dirempto redintegrando, & reconci-

tet c. 49. 22

ute f

liando, Deus mihi novam fecundita-

2$. Nato autem Toftph.) Jam poftu-

docenb

tem, quafi dotem dedit.

lat Jacob fe dimitti, quia expleti fep-

Doct

Zabulon.) ldem eft, quod Zabitacu-

tem anni, quibus pro Rachel fer-

uml

lum, vel cobabitaus, quafi dicat, ob

vierat.

Bibl. cum Com, Menech, T. 1.

; n

J

114

L

I

BRI GENESIS

empus

- 26. Da mihi uxores , & liberos meos, pro quib—us fervivi ti-

& m

bi, ut abeam: tu vero nofti fervitutem, qua fervivi tibi.

1 ag

27. Ait illi Laban: Inveniam gratiam in confpectu tuo: ex-

j

perimento didici , quia benedixit mihi Deus propterte.

3. !

29. Conftitue mercedem tuam, quam dem tibi.

arietes

29. Atille refpondit: 'Tu nofti, quomodo fervierim tibi,

coloret

& quanta in manibus meis fuerit pofleffio tua.

rum fü

o. Modicum habuifti, antequam venirem ad te, & nunc

s.

dives effe&us es: benedixitque tibi Dominus (1) ad introitum

Tnierum

meum; Juitum eftigitur, utaliquando provideam etiam do-

j

inui meae.

d

]ina

r. Dixitque Laban: Quid tibi dabo? At ille ait: Nihil vo-

cortici

lo: fed fi feceris, quod poftulo, iterum pafcam, & cu(todiam

-

v&l0,

pecora tua.

á

hont

42. Gyra omnes greges tuos, & fepara cunctas oves varias,

»

& fparfo vellere, & quodcunque furvum, & maculofum , va-

Quf Y

riumque fuerit: tam in ovibus, quam in capris, erit merces

inea.

B5 |

,

33. Refpondebitque mihi cras juftitia mea; quando placiti

tüt Y

tem-

refpe

(1) Dominus. 4» ed. Sixt. legitar Deus.

o À

32. Gjra omnts , &6c. ) 'Coge in gy-

26. Nofli fervitutem.) Scis me dili-

[(71

gentiam , & fidem , quam debui, to-

rum oves, & capras tuas, ut fimul

Pl

to tibi tempore praltitiffe. De mer-

omnes luftremus, & feparemus uni-

cede verbum nullum, quia pro mer-

colores a diverficoloribus.

do ju

cede uxores dua erant.

inita

Separa cuntlas oves.) Primum pa&um

Tur

27. Inveniam gratiam.) Sine te a

Jacob cum Laban,; ut fcilicet unico-

fmén

me exorari.

lores fotus puta toti albi, auttoti ni-

Experimento didici, tfc.) Quuafi di-

gri cederent Labano ; fparfi vero, &

bear,

M

cat, Tu es fortunatus, & ego propter

varii Jacobo.

Ti

te, tu bonam fortunam tuam tecum

Furvum , 6 maculofum , "variumque. )

in domum meam induxifti.

Furvum eft fu(cum, five fubnigrum,

auter

Benedixerit mibi.) Me ditaverit.

in quo albedo riigrori mifta elt , ut

ipff

&or

28. Conflitue.

) Pete quod voles,

partim album, partim nigrum videa-

fcili

ego dabo.

tur. Maculofum eft, quod magnas

Mercedem tuam.) Non eft fermo de

habetmaculas, albas, velnigras. Va-

fton

rium, five fparfo vellere illud eft,

lo

Tnercede pro preterito tempore , fed

Y

agitur de mercede; qua velit in pofte-

quod parvulis maculis albis, vel ni-

rum fervire; nam retinere volebat ,

gris, quafi pun&is diftin&um, & pun-

E

& ad hanc mentem refpondet Jacob

&atum elt.

eit

ET

D. 31. dterum pafcam , &c.

33. Refpoudebitque mibi cras. ) Quam

Qu

30. 444 introitum meum.) Ylebr. 244

tibi jufte fideliterque fervierim, futu-

pedem meum , id eft Gimul acindomum

ra dies oflendet; fpero enim, ut vel

fpi

tuam pedem intuli.

contra nature ordinem me Deus di.tet.

l /

CAPUT XXX. N

IIj

VTv l-

tempus advenerit coram te: & omnia, quaenon fuerint varia,

ibi

& maculofa, & furva, tam xin ovibus quam in capris, furti

U0 : 6X«

me argues.

J

D

34. Dixitque Laban: Gratum hábeo, quod petis.

3s. Et feparavit in die illa, capras, & oves, & hircos, &

im tibi,

arietes varios, atque maculofos: cunCtum autem gregem uni-

colorem, ideft, albi, & nigri velleris, tradiditin manu filio-

& nunc

rum fuorum.

toitum

36. Et pofuit fpatium itineris trium dierum inter fe, & ge-

am do-

nerum, qui pafcebat reliquos greges ejus.

47. Tollens ergo Jacob virgas populeas virides, & amyg-

Ihil vo-

dalinas, ex platanis, ex parte decorticavit eas, detraCtisque

lodiam

corticibus, in his, quae fpoliatafuerant, candor apparuit, illa

vero, qua integra fuerant, viridia permanferunt: atque in

hunc modum color effeétus eft varius.

Vitias,

38. Pofuitque eas in canalibus, ubi effundebatur aqua: ut

ii ) Va'

1lerces

cum veniffent greges ad bibendum , ante oculos haberent vir-

ent.

gas, & in afpe&u earum conciper

39. FaCtumque eft, ut in ipfo calore coitus, oves intueren-

placiti

tur virgas, & parerent maculofa, & varia, & diverfo colore

tem-

—À9

refperfa.

P25

406. Di-

dngr

Cras. ) "'empore futuro.-

ftropha Jacobi, qua licite uti'potuit.

t fimul

Placiti tempss.) In anni fine , quan-

1. quia. rationem illam ab Angelis in

yis Ut«

do juxta placitum tuum,. & pacta

fomnis do&us eft, ut habetur cap. feq.

inita portiones utriufque dividentur.

n. 11. 2. titulo compenfationis ; quia

padum

Furti me. argues. ) Si unicolores apud

a Laban homineavaro opprimebatur,

unico-

me reperiantur, quafi furti reus ha-

& juftam laborum fuorum mercedem

totini-

bear.

:

q0, &

extorquere nequibát. 3. quia primus

3$- Üradidit in manu filiorum /imrum..)

Laban pa&um violavit, cum fepara-

otum gregem credidit Jacobo , huic

vit oves unicolores a diverficoloribus

um ]

autem additi filii Laban paftores, &

n. 35. nam ex unicoloribus fere non

jprum

erant nafciturz nifi unicolores.

Por-

ipfi futuri füb Jacobo, & quafi infpe-

, ut

&ores eorum, qu& gererentur, num

ro ars facobi naturalis fuit; in coitu

vide)-

fcilicet fideliter praftaret Jacob , quod

enim phantafie vis folet efle maxima,

13025

promiferat.

His tradidit greges uni-

mentifque reputatio feetui fimilitudi-

5 Y

colores ex pa&o.

nem cogitatam , aut vifam tunc maxi-

d efb

36. Trium dierum.) Quale fpatium

me imprimit.

Q] n

ambulando ereges conficiunt.

Pla-

38. In Canalibus.) Conchis, velaquse

C put-

cuit tanta loci intercapedo , neexuno

ductibus , quibus aqua infufa, detine-

ad alium gregem admiffarii tranfirent,

batur arte, ne deflueret , donec peco-

Quzm

aut ne oves, aut capr& maculofas in-

ra bibiflent.

Similede equis, & co-

futu

fpiciendo , fimiles$ parerent.

Jumbis habes apud Oppianum l. 1. de

ytvel

venat.

ditet.

37- Tellezs ergo. ) Aftus hic fgit, &

-

Itó

»KI'BRI GENESIS

4 Y

40. Divifitque gregem Jacob , & pofuit virgas in canalibus

ante oculos arietum : erant autem alba, & nigra queeque, La-

bat g

g

&D

ban: caetera vero , Jacob , feparatis inter fe gregibus.

41. Igitur quando primo tempore afcendebantur oves, po-

era m

fut m

nebat Jacob virgas in canalibus aquarum ante oculos arietum,

& ovium, ut in earum contemplatione conciperent.

6f

42. Quando vero ferotina admiffura erat , & conceptus ex-

veltro

tremus, non ponebat eas. FaCtaque funt ea, quase erant fero-

tina, Laban, & quse primi temporis, Jacob.

dem 1

43. Ditatusque eft homo ultra modum, & habuit greges

ut n

multos, ancillas, & fervos, camelos, & afinos. (1)

8 (

omna

CATUTCEXXL

quaj

7

Sracob , jubente Domino , 4d Patrem cum omnibus fuis tacitus. re-

Io

vertitur , quem Laban in[equitur ; Racbel autem patris idolis abla-

MU

foemii

tis , ipfum querentem at decipit , tandemque pofl varias que-

u

relas, & jurgia, & S'acob , & Laban inito federe ad

propria quisque . difcedit.

telpo

n2

afcen

Oftquam autem audivit verba filiorum Laban dicentium:

p

fs.

'Tulit Jacob omnia, quae fuerunt patris vefliri, & de illius

facultate ditatus, fa&tus eft inclytus:

B

vouit

2. Animadvertit quoq

ue faciem Laban, quod non effet erga

fe ficut heri, & nudiustertius.

Verte

M

3. Maxime dicente fibi Domino: Revertere in terram pa-

trum tuorum, & ad generationem tuam, eroque tecum.

4. Mi-

ponit

(1) Cep- XXX. $ d Sixt. vontimt-;.6. "vers.

Iine f

42. Serotina.) Ovium quedam ver-

fius odium vultu fe prodens. 3. &

In

pr&cipua Dei juffio.

t í

no, quedam autumnáli tempore con-

cipiebant, arietibus àd eas admiflis:

Tulit.) Falfo iniquitatis infimulant,

fed 1

ferotinam evgo admi[Juram v ocat autum-

dum furtum vocantjuftam mercedem

Ralem Septembris ; admiffuram ve-

opesque ipfi.a Deo datas.

vit

FO Primi temporis , eam, qu& in verefie-

2. Faciem Laban.) liecíoletvelin-

bat menfe Martio.

m

vita invidiam claris notis prodere, ut

docet S. Bafil. orat. de invidia.

Vete

Sicut beri, €$ nudius tertius. ) Sicut

ipfe

« p

Offquam autem. ) Difceffus Jaco-

prius, eft Hebraifrpus.

h

bitrescau(e ponuntur. r.mor-

daces calumniz filiorum Laban. 2.ip-

lum in fomnis.

3- Dicenti fibi Domino.) Per Ange-

ie,

p

EOTRT N EL

DAPUDT JxXXIRJ

XI7

falibus

4. Mifit, & vocavit Rachel,

& Liam in agrum, uþi pafce-

Ü6 L-

bat greges:

C

*

s. Dixique el

s: Video faciem -patfis veftri, quoci non fit

$, po-

erga me ficut heri, & nudiustertius ; Deus autem patris mei

rletum,

fuit mecum.

6. Etipíe noftis, quod totis viribus meis fervierim patri

U$ -

veltro.

t fero-

7. Sed & pater vefter circumvenit me, & mutavit merce-

dem meam decem vicibus; & tamen non dimifit eum Deus, .

ut noceret mihi.

m

8. Si quando dixit:

varis erunt mercedes tuz: pariebant

Alba

omnes oves varios foetus: quando vero e centrario ait:

quaeque accipies pro mercede: omnes greges alba pepererunt.

9. Tulitque Deus fubftantiam patris veftri, & dedit mihi.

4f ff«

Io. Poftquam enim conceptus ovium tempus advenerat , le-

* illi-

vavi oculos méos, & vidi in fomnis afcendentes mares fuper

foeminas, varios, & maculofos, & diverforum . colorum.

! (t-

ul

ir. Dixitque Angelus Dei ad mein fomnis Jacob? Et ego

refpondi: Adfum.

12. Qui ait: Leva ocu

los tuos, & vide univerfos mafculos

tium:

afcendentes fuper foeminas, varios, maculofos, atque refper-

fos. , Vidi enim omnia, qua fecit tibi Laban.

jlus

r3. Ego fum Deus Bethel, * ubi unxifti lapidem, & votum 'Sup:

vovifi mihi. Nuncergo furge, & egredere de terra hac, re- *8:78-

terga

vertens jn terram nativitatis tuae.

14. Refponderuntque Rachel, & Lia: Numquid habemus

m pe

P 3

ref;-»

, le

4. Rachd , 6 Liam.) Rachel pre-

1o. Btwidiins fomnis.) Probat Deum

ponitur, ut primaria, & voluntarie

Labano ab(ítulifle, & fibi dediffe;

fine fraude in uxorem accepta.

quia in fomnis illum Deus per Ange-

in agrum. ) Ut fine arbitris men-

Jum docuit. dolum bonum , quo ufus.

; &

tem fuam illis pandere queat.

13. Ego fam.) kloc addidit , nepu-

7. Circumvenit.) Pa&a me invito ,

tet illufionem phantafiz , vel demo-

nulant,

nis aftum effe.

fed non audente contradicere , muta-

edern

vit.

Deus Betbel.) Quui tibi apparuit in-

Decem vieibus. ) Multis vicibus. Nu-

nixus fcale in Bethel. cap. 23.

velitt

merus certus pro incerto.

Veletiam

Et wotum vovifii. ) Meminit voti,

[

"

vere decem vicibus mutavit, ut Jacob

ut fibi illud placuiffe oftendat, ut ad

yl

ipfe cum Labano expoftulat hoc cap.

illud perficiendum exoitet.

Stcit

n. 4t.

14. Numquid babemus? ) NNonnepa-

8. Omnes oves.) Plerzeque; adeo mul-

ter nos quafi exhzredes fecit? 1. dum

M*

tx, ut ceterarum vix habenda ratio

nos indotatas tibi uxores tradidit. o.

pra paucitate.

dum pretium noflrum , quo nos fcili-

1

s*ZI'BRI-GENEsxs

X18

refidui quidquam in facultatibus, & haereditate domus patris

ab

noftri ?

quidq

aj

15. Nonne quafi alienas reputavit nos, & vendidit come-

ditque pretium noftrum ?

H

e

que i

16. Sed Deus tulit opes patri

s noftri, & eas tradidit nobis ,

monte

ac filiis noftris: unde omnia, qus praecepit tibi Deus, fac.

Y

res f

17. Surrexit itaque Jacob, & impofitis liberis, ac conjugi-

bus fuis fuper camelos, abiit.

p

18. Tulitque omnem fubftantiam fuam , & greges, & quid-

profa

quid in Mefopotamia acquifierat, pergens ad Ifaac patrem fuum

ris? :

in terram Chanaan.

n

19. Eo tempore ierat Laban ad tondendas oves, & Rachel

te o

furata eit idola patris fui.

)

fiteri focero fuo, quod fugeret.

tule

20. Noluitque Jacob con

2r. Cumque abiiffet tam ipfe, quam omnia, quee juris fui

du

erant , & amne transmiffo pergeret contra montem Galaad.

»

22. Nuntiatum eft Laban die tertio, quod fugeret Jacob.

fs p

23. Qui , affumptis fratribus fuis, perfecutus eft eum die-

j

in monte Galaad.

f vi

bus feptem , &comprehendit eum

*

24- Vi"

)

tifis

cet tibi coemifli uxores, puta labo-, fa materia intentione dotis cognpen-

rem 14. annorum fervitutis tuz , to-

ande; quam injufte pater detraxe-

quq

tum fibi ufurpavit, ut non tam quafi

rat* fupra n. 5.

tUt

pater nos in matrimonio , attributa

Idola. ) MHebraice Therapbim. Sunt

j

dote , collocaffe , quam quafi ma

gno

ftatuz, figure, aut imagines huma-

dimis

vendidiffe videatur.

nam formam habentes,

ut patet

lh

17. Surrexit. ) Accinxit fe ad iter.

2. Reg. 19. 13. prefertim vero vox

H

h.

dmpofitis liberis. ) /E.as id poftulabat ;

"Theraphim ufu appropriata eft iis ftae

mam maximus natu Ruben, nondum

tuis, que opera demonum refponfa

ftc

quaduordecim annos

compleverat :

dabant, ut patet Jud. 19. 18. Zachar.

N

10. 2.

minimus Jofeph vix fexennis.

Que 1

lg. Pergen: 4d l/aac patrem fuum. )

20. Noeluitque J acob eonfiterz, ) Hebr.

lm

Hunc terminum itineri prefigebat.

Furatus eff "Jacob cor Laban , id eft in-

In via fere decennium pofuit, habitan-

Ício , & ignorante Laba3n, clancu-

do in Sichem, & in Bethel.

lum aufugit, quafi cor, id eft, fci-

j

19. Fwrata eff idola. ) Klujus furti alii

entiam ,

confcientiam Laban, fe-

alias rationes afferunt.

Abflulit; vel

cum abftuliffet.

Celavit eum; al-

QU c

ne parens illa afpiciendo ; vel per

Que f

du

ftulit ei fcientiam fugz fuz.

feln

illa augurando fugam Jacob cogno-

a1. 4mne tranfmiffo. ) Euphrate.

LA

Íceret , & perfequexctur : vel, ut pa-

renti idola colendi occafionem fub-

Mentem Galaad.) Qui poítea num.

hiby

triheret, vel, ut Deos penates fe-

48. di&us eft Galaad , eft. prolepfis.

€05(

23. Fratribus,) Valida manu cogna-

2j

cum affarret , ipfa etiam idololatriz

buï

addica; vel tandem quia ex pretio-

torum, & famulorum, & civium.

^

z

C.A PU XX'*(IN

:t9

U patris

Cave, ne

24. Viditque in fomnis dicentem fibi Deum

quidquam afpere loquaris contra Jacob.

t COme-

25. Jamque Jacob extenderat in monte tabernaculum : curm-

que ille confecutus fuiffet eum cum fratribus fuis, in eodem

t nobls,

monte Galaad fixit tentorium.

Is fat.

26. Et dixit ad Jacob: Quare ita egifti :

ut clam me ablge-

conjugi-

res filias meas quafi captivas gladio?

27. Cur ignorante me fugere voluifti, nec indicare mihi, ut

& quid

profeqüerer te cum gaudio, & canticis, & tympanis, &mtha-

m füum

ris ?

18. Non es pafï'us, ut ofcularer filios meos, & filias, ftul-

Tache

te operatus es, & nunc quidem

29. Valet manus mea reddere tibi malum: fed Deus patns

'eret

tui heri dixit mihi: Cave; ne loquaris contra Jacob quidquam

uris füi

durius.

jaad,

3o. Eíto , ad tuos ire cupiebas, & defiderio erat tibi do-

acob

mus patris tui, cur furatus es deos meos?

die

31. Refpondit Jacob: Quod início te profe&tus fum, timui,

ne violenter auferres filias tuas.

94 Vi

32

uod autem furti me arguis: apud quemcumque inve-

neris

eos tuos , necetur coram fratribus noftris: (crutare,

compen'

quidquidtuorum apud me inveneris, & aufer: haec dicensigno-

detraxe-

rabat, quod Rachel furata effet idola

. 33. Ingreffus itaque Laban tabernaculum Jacob, & Liz, &

, Sunt

g huma

utrzusciue famulee , non invenit.

Cumque lntraffet tentorium

t I)UCL

Rachelts,

reo V0S

34- Illa feftinans abfcondit idola fubter ftramenta cameli, &

/[Lits i

fedit defuper : fcrutantique omne tentorium, & nihil invenienti:

refpam

achar.

35. Ait: Ne irafcatur doiminus meus, quod coram te affur-

gere nequeo:

quia juxta confuetudinem foeminarrm nunc acci-

y Hebr.

dit mihi: fic delufa folicitudo quzrentis eft.

ao Tu-

|eftin

olanc

z6. Quare ia cpiffit) Culpat Ja-

fcia, & ad quid pater veniret, fufpi-

t fd:

cata

bfm? fC

cob, cum ipfe effet in culpa, fingit-

m; 4

que je amicum, cum . animo éffet in-

Subter fframenta.) Sub clitellis.

fefto.

—

27. t profiquerer.) Forte ita mos

Sedit defuper. ) IN& pater ibi quz-

hrate

habuit eo tempore profequendl ami-

rerct.

;j nuff

cos difcedentes.

3$. fuxta confuetudinem foeminarum. )

.l

28. Filios meos. ) IN

NVepotes ex filia-

Quafi dicat:

liboro fluxu menftruo-

j o

bus.

rum; ideo pre infirmitate aflurgere

yiurt

34. llla feftinani.) Male fibi con-

non pofium.

120

*äBRI GENESIS

36. Tumenfque Jacob, cum jurgio ait: Quam ob cu'pam

meam, & ob quod peccatum meum fic exarfifti poft me?

4l

37. Et ícrütatus es omnem fupelletctilem meam? Quid

invenifüi de cuntta fubítantia domus tuae? pone hic coram

NUl

fratribus meis, & fratribus tuis, & judicent inter me, & te.

47. Idcirco viginti annis fui tecum? oves tuse, & capree

fteriles non fuerunt , arietes gregis tui. non comedi :

dic

Tu

39. Neccaptum a beftia oftendi tibi, ego damnum omne

reddebam: quidquid furto peribat, a me exigebas :

40. Die no&tuque aeftu urebar, &

gehl9 fugiebatque fom-

€el

nus ab oculis meis.

41. Sicque per viginti annos in domo tua fervivitibi, qua-

füy

tuordecim pro filiabus, & fex pro gregibus tuis: immutafti

pr

quoque mercedem meam decem vicibus.

42. Nifi Deus patris mei Abraham , & timor Ifaac affuiffet

qu

mihi, forfitan modo nudum me dimififfes: affli&tionem meam,

& laborem manuum mearum refpexit Deus, & arguit te heri.

T0

43. Refpondit ei Laban: Filiae meze, & filii, & greges tui,

(

& omnia , qus cernis mea funt« quid poffum facere filiis, &

nepotibus meis?

Te

44. Veni ergo , & ineamus foedus: ut fit in teftimonium in-

foi

ter me, & te.

45.. Tus

-

[

& frigus adurit, hoc eft, exficcat, &

36.- Tumen[que Tacob cum jurgio. )

Pre ira falfam caufam defendens,

ut habent hic Hebrea, confumit, ac

fed ignarus.

jacob mitiffimus erat,

comedit.

fed fapius lefa patientia fit furor.

Fugiebatque fomnus.) Pre follicitu-

qum

37. Fratribus meis. ) Quos tecum

dine; boni enim patris familias eft

4(

adduxifti, mihi affines, tibi confan-

ultimum decumbere, & primum de

htuæ

guincos.

ftüato. furgere.

quí

38. Nonm comedi.) Ut folent mer-

42. Timer l/44c. ) Deus, quem ti-

cenarii, qui fe, nongregem pafcunt.

nuit, &.coluit Ifaac.

Non dicit,

Yi

39. Captum 4 befiig.) Laniatum a

ü

fexa.

Lex paftoritia permittebat, ut

Deus lf24c, quia vivebat adhuc l1faac.

)u

Non cognominatur autem Deus a

hu

fi fine pàftoris culpa pecus a feris

quoquam mortalem. adhuc agente

necaretur, oftenfa Domino parte

vitam.

n

aliqua refidua noxa paftor exime-

rétur.

43. Qui4 paþm? ) Deum, a quo

D

fuerat increpitus, timebat : fingitta-

tity

Quicquid furto peribat,) N oluifti me

tel

non culpam tantum ,. fed & cafum

men fe charitate fuorum parcere,

quafi dicat: non patitur natura me

przftare: quod injuftum fuit.

meis nocumentum inferre.

li

40. JEflu urebar , & gelu. ) Sudabam,

& alzebam, Urebat me fol per diem,

44. In tefiimonium.) Monumentum

Que

$t

& luna per noctem. Sicut calor, fic

foederis inter te, & me.

CAPUT Xxxö"'

12l

pun

45. Tulit itaque Tacob lapidem , & erexit illum ih titulum:

46. Dixitque fratribus fuis: Afferte lapides.

Qui congre-

yuid

gantes fecerunt tumulum, comederuntque fuper eum. :

at

47. Quem vocavit Laban Tumulum teftis, & Jacob, Acer-"

iE

vum teftimonii, uterque juxta proprietatem linguae fuze.

pra

48. Dixitque Laban: Tumulus ifte eritteftis inter me&teho-

die, & idcirco a

f

'Tumulus teftis.

ppellatum eft nomen ejus AGalaad, id eft,

49. Intueatur, & judicet Dominus inter nos

fot-

€ellerimus a nobis:

, qu ando re-

5o. Si afflixeris filias meas, & fi introduxeris alias uxores

que-

üper eas: nullus fermonis noítri teftis eft. abs

2

que Deo, qui

tat

preefens refpicit.

$t. Dixitque rurfus ad Jacob: En tumulus hic, & lapis ,

yffet

quem erexi inter me, & te,

ogth

52. Teitis erit: tumulus, inquam, ifte & lapis fint in tefti-

heri.

monium, fi aut ego tranfiero illum pergens ad te, aut tu prae-

: fU

terieris, malum mihi cogitans.

$,U

$3. Deus Abraham, & Deus Nachor, judicet inter nos ;

Deus patris eorum.

Juravit ergo Jacob per timorem patris

y if

fui Ifaac:

54. Immolatisque viétimis in monte , vocavit fratres fuos ,

E

ut ederent panem. Qui cum comediffent, manferunt ibi.

55- La'

d &

—

litf [

4S- Iu titulum. ) In fignum, & mo-

tra Mefopotaimiam Laban, inde con-

«umentum, vide fupra c. 2g. 1g.

tra Chànangam ]Jacob, finguli co-

licitu:

as d

46. Tumulum.) Aggerem largum,

lumellam fupra tumuli marginem ex-

i

Tatumque & planum, nam in eo

tremum erexerant, terminos, quos ad

quafi in menfa pranfi funt.

nocendum neutri malo tranferedi

C« Juxta proprietatem Hngue füe.)

animo liceret.

em t

dicil;

Ydem plane diverfarum linguarum vo-

$3. Deus Nachor.) Liaban Deo vero

cibus fignificant.

jJacob Hebraice

falfa numina adjungit, Deo Abra-

Taac.

locutus: Laban vero natus in Syria,

hz , idola Nachor: [acob

per folum

Jeus 4

& a ftirpe Heber degenerans, Syria-

Deum Abrahz, & lfaac jurat. -

ggel*-t*r

«um nomen indidit.

Per tigorem. ) Nide di&a fupra

*

48. Gala4d. ) Quid fignificet, fta-

f46.

( qu

tim fubjungitur; id eft, '"lumulus

S4. DImmolatifque vitlimis. ) Hoftiis

lgi[u'

teítis.

pro pace , ac focdere cum focero La-

T(217

ban.

$2- Nullu..) Etiamfl nulli morta-

m

liwum adfint; intereft tamen Deus,

Vocavit.) Invitavit, epulo excepit.

quem nihil latet.

'Trita locutio Job. 1. 4. MMatth.. 22.

$o. Lapis, quem. erexi. ) Hinc con-

3. Luc. 14. 9«

enu?

RNibl. eum Qom. Menoch, , I»

!2-

*äBRi GENESIS

$5. Laban vero de no&te confurgens, ofculatus eft filios ,

& filias fuas

, & benedixit ilis: reveríusque eit in lo/cum

, fuum. (1)

CAPUT XXXIL

ï

q

Sratob , vifis Zlngelis , nuntios , &? munera ad fratrem fuum Efau

&

f

lerritus mittit , interea cum. z4ngelo lu&ians , €? benedictio-

d

tiet , ac nominis mutationem , tactofemoris ner«vo , accepit.

N

*Infr. g,

A8.16-

Acob *(a)q

uoque abiitin itinere, quo coeperat: fueruntque

ei obviam Angeli Dei.

i

2. Quos cum vidiffet, ait:; Caftra Dei funt haec: & appel-

R

lavit nomen loci illius Mahanaim, id eft, Caftra.

3. Mifit autem & nuntios ante fe ad Eíau fratrem fuum in

q

terram Seir, in regionem Edom:

4. Prscepitque eis, dicens: Sic loquimini domino meo

Ef2au: Haec dicit frater taus Jacob: Apud Laban

tus fum , & fui ufque in praefentem diem.

peregrina-

y

s. Ha-

(1) Cap. XXXI. in ed. Sixt. abfolvitur 41. vers, (2) Quoque. d». edit. Sixt, le-

[

£itur autem.

$5. De »ede. ) Diluculo, fumm

2

fopotamia moracür, Efau, indigna-

h

inane.

tus parentum voluntatem in Jacob

In loenm fuum.) Yn Haraa.

propenfiorem, Chananzam relique-

X. ffiinert, quo ccperat.) À monte

rit, & imontana habitare delegerit,

Galaad in. Chananzam.

ut fic Jacobi pofteris libera cedereg

t

4fngéli Dei.) Comitatus illum fue-

Chananzz polleffio.

*

xat Angelus cuftosMefopotamiz cum

Nuntios ante. fé.^) E.xploraturus, qluo

Y

fuis ufque ad confinia: nunc in li-

animo erga fe effet Ejfau.

[

n

mite Chananze provincis hujus pre-

In terram Seir. ) Hoc nomen; &

fes ei obviam procedit cum fuis in-

fequens , Edom , per prolepfim pofita,

feriorum Angelorum cohortibus. Ap-

4. Domino meo.) NoOn cedit juri

l

paruit ergo illi utraque turma inftar

fuo primogeniture, &c. fed utitur

acierum ordinatarum hinc inde auxi-

minis ferociam.

blanda compellatione, ut leniat ho-

Iu

lio ejus parata. Diodorus Tharfen-

n

fis putat Angelum Chananegz fuiffe

Frater tuus.) Hebr. habetur, férvae

Q

$. Michaelem

principem — populi

tuus, ut etiam apud LXX.

lfrael.

Ufque im prefentem . diem. ) Quafi di-

5

Z. Caffra Dei.) Cali legiones ordi-

cat, non eft, cur difceflus meus, vel

fatz, quarum fummus lImperator

abfentia mea tibi fit fufpe&ta: duram

al

Deus Sabaoth, id eft exercituum.

tot annis fervitutem fervivi, quafi

3. Mifit autem, 6/c.) Dei providen-

exul, & mercenarius mifereri te par

*ià fadum; ut, dum Jacob in. Me-

eft, & fratrem doino non axcere,

p

CAP L;T NXXXIN :

125

$. Habeo boves, & afinos, & oves, & fervos, & ancillas :

UM

lum

mittoque nunc legationem ad dominum meum, ut inveniam

gratiam in confpe&tu tuo.

6. Reverfique funt nuntii ad Jacob, dicentes: venimus ad

Efau fratrem tuum, & ecce properat tibi in occurfum cum.

quadringentis viris.

Jni

1. 'Timuit Jacob valde, & perterritus divifit populum, qui

fecum erat, greges quoque & oves, & boves, & camelos in

duas turmas ,

8. Dicens: Si venerit Efau ad unam turmam, & percuffe-

rit eam, alia turma, quze reliqua eft, falvabitur.

que

9. Dixitque Jacob:

eus patris mei Abraham , & Deus pa-

tris mei If2ac: Domine, qui dixifti mihi: Revertere in ter-

pd.

ram tuam, & in locum nativitatis tuae, & benefaciam tibi:

10. Minor fum cunétis miferationibustuis, & veritate tua ,

DA

quam explevifti fervo tuo. In baculo meo tranfivi Jordanem

ifum, & nunc cum duabus turmis regredior.

100

1I1. Erue me de manu fratris mei Efau: quia valde eum ti-

YMà*

meo: ne forte veniens percutiat matrem cum filiis.

12. Tulocutus es, quod benefaceres mihi , & dilatares femen

Hs

meum ficut arenam maris, quae proe multitudine numerari non

m

poteft.

13. Cumque , dormiffet ibi no&te illa, feparavit de his, quze

tea

habebat, munera Efau fratri fuo.

14. Ca-

juco

Q.4

uque

verlty

$. Habto boves. ) Non jactat divi-

co, ideo fecundum turme agmen ex:

doret

tias, fed indicat fratri, fe nec gra-

tremum Rachel claudebat, & Jofeph.

vem futurum , nec dedecori propter

8. Salvabitur.) Effugio, vel cedis

, quo

egeftatem, nec reditu paternas opes

faturitate.

imminutürum.

6. Reverfque.) Nuntiarunt Efau

lo. Mimer fum cuntlis miférationibus.)

Nulla vcl minima gratia, wel mife-

xof'tä.

a obviam venire.

Jacatum, & amoris, honorisque cau-

ratione tua dignus.

)üï!

Feritate, | Fide in promiffis.

utitur

Cum quadringentis "viris.) N el ad

fuam oftentandam potentiam, vel ut

lz baculo meo.) Solus fcipioni, feu

ch

magis Jacob honoraret , vel ut fe fe-

pedo innixus.

curum redderet; nam multos timet

gordanem ifium. ) Quem ex edito

m»i

is , quem multi timent.

loco a longe confpicio, & té favente

f di

2- Timuit.) Quia Efau violentus,

cogito. tranfmittere,

& quia fciebat Efau exiftimare fe

11. Matrem. eum . filiis, ). Adagialis

$, Y

ab Jacob offenfum.

loquendi formula, id eft, nulli par-

jurar

cat.

ua

Àn duas turmas. ) Ita ut in fingulis

d Y

pretiofiora quaque ultimo eflent lo-

13. Jj ) In Mahanaim.

1]

124^

&BRï GENESIS

14. Capras ducentas , hircos viginti, oves ducentas, & arie-

tes viginti,

*

fü

15. Camelos foetas cum pullis fuis triginta, vaccas quadra-

ginta, & tauros viginti,afinas viginti, & pullos earum decem.

16. Et mifit per manus fervorum fuorum fingulos feorfum

a

greges, dixitque pueris fuis: Antecedite me, & fit fpatium

[

inter gregem, & gregem:

17. Et preecepit priori

dicens, Si obvium Habueris fratrem

l£

in

meum Efau, & interrogaverit te; Cujus es? aut, quo vadis?

aut, cujus funt ifta, quae fequeris?

18. Refpondebis: Servi tui Jacob, munera mifit domin$

i

"

meo Efau: ipfe quoque poft nos venit.

;

19. Similiter dedit mandata fecundo, & tertio, & cun&tis ,

Dh

qui fequebantur greges, dicens: lisdem verbis lo

quimini ad

Efau, cum inveneritis eum.

20. Et addetis: Ipfe quoque fervu

()

s tuus Jacob iter noftrum

infequitur: dixit enim: Placabo illum muneribus , quae prae-

T

cedunt, & poftea videbo illum, foríitan propitiabitur mihi.

l

21. Preecefferunt itaque munera ante eum, ipfe vero man-

f j

fit no&te illa in caftris.

À

22. Cumque mature furrexiffet, tulit duas uxores fuas, &

N

[G

totidem famulas cum undecim filiis, & tranfivit vadum Jaboc.

abu

23. Tradu&tisque omnibus, quae ad fe pertinebant,

h'ga*

24. Manfitfolus, & ecce vir luctabatur cum eo usque mane,

ü

tt

25. Qui cum videret, quod eum füperare non poffet , teti-

C0

git nervum femoris ejus, & ftatim emarcuit.

.26. Dl—

e

Gen

1 $. Camelos fetas, ) Qus recens pe-

Deum reprefentabar. — Videtur fuiffc

AQ

pererant, & pullos lactabant.

Angelus cuftos Jacob, & lucta ad

130. Forfian. ) Id eft utique ; habet

€um finem inftituza, ut fpem Jacob

1&-»1

enim particula illa vim continuandi,

Déer

conciperet, fe cum Efau . profpere

& atfirmandi Joan. g. 19. ff me firetis

a&urum, illo placato, & officiis fu«

ferfitan, & patrem rmeum fairetis,

perato, hoc enim eít , quod ait An-

?4e

2t1. Netle illa.) Cujüsdie praceden-

gelus n. 28. Quoniam ff contra Detm

leili

te munera miferat, poftridie fummo

fortis fUifii, qeanto "magis contra bomz-

Qui

mane uxores , liberos, familiam, gre-

nes pr&valebós ? Midetur autem hzc

[f

gefque traduxit per vadum Jaboc.

lu&a non inaginaria, fed corporea

t

22. Fadum Taboc. ) "Yorrentem feu

fluviolum: fluit duobus fere millia-

verat.

fuiffe ; quia Angelus fibi corpus apta-

;

*

]W

ribus ante Jordauem.

25. E£)ued cum /upemre non pofft. )

fe I,

24. Vir lultabatur cum se.) MHic vir

Deus concurfum fuum, & vires re-

Dli

fuit Angelus, ut patet Ofese 12. 3.

fiftendi fubtraxit Angclo, ut a Ja-

lt

hoc cap. n. 3o. vocatur Deus, quia

€obe teneretur, & vinceretur.

CAPUT XXXIL&H

I29i

C

46. Dixitque ad eum: Dimitte me, jam enim afcendit auro«

fa.

Refpondit: Non dimittam te, nifi benedixeris mihi.

UCH

27. Ait ergo.

Quod nomen ett tibi? Refpondit Jacob.

Cemi

28. At ille, Nequaquam, inquit, JTacob appellabitur nomen

t(om

tuum, fed' Ifrael: quoniam fi contra Deum fortis fuifti, quan-

um

to magis contra homines praevalebis?

29. Interrogavit eum Jacob: Dic mihi, quoappellaris nomi-

Lrem

ne? Refpondit: Cur

quaeris nomen meuin? Et benedixit ei

àdis?

in eodem loco.

E

20. Vocavitque Jacob n

bnien loei illius Phanuel, dicens:

Vidi Deum (1) facie ad faciem, & falva fa&ta eft anima mea.

mjnb

31. Ortusque eft ei ftatim fol, poftquam transgreffus eft

bat. pede.

Qs ,

Phanuel: ipfe vero claudica

]i à

Q 3

32.: Quäm

Arum

(1) Dggæ; ,In edit. Sz'xf. legitur Dominum.

p

Tet igit. ) -Percumt,' feu lafit, ut

* Benedixit ei. ) benedixerat ei fa&(;,

cum nomen ejus mutavit, nunc etiam

mihi

Tacob intelligeret, fe non fuis viribus,

füat

fed peculiari Dei auxilio przvaluitfe

verbo benedicit, fed qua formula,

Angeice creaturg.

fcriptura non expreflit. Fortaife pre-

Nervum femoris. ) Caput illud offis

catus eft illi benedi&ctiones Abrahg,

, &

femoris, quod in cotylen, feu ace-

& femini ejus promilfas.

aboC.

tabulum inferitur, & cum illa nervo

3o. Phasud. ) Id eft, facies Dei,

ligatur , percuffum «ft.

vel wifo Dei, aut videms Deum.

Emarcuit. ) INimia luxatione, &

Vidi.) Nontantum vidi Àngelum

nant,

extenfione inutilis fa&tus fuit, vel lo-

in facie corporea, fed cum eo etiam

| tetl«

co inotus eft.

manus conferui, & victor evafi.

N

26. 4ftendit aurora, ) Nolebat An-

Salvz f;,&,; c/? anima m:a.) Ixat

elus fpecie humana a quoquam vi-

enim vetus perfuafio, eos,

ui Àn-

:

H

h

éri, & mox adfuturi erant famuli

£C*

elos vidiffent, morituros.

v

el fen-

Jacob

f

] fuiiïc

us eft, liberat

us fum metu fratris,

Non dimittam 'te.) lta loquitur de-

unde Ofeas cap.. 12. habet, conforta-

&;( Jd

fiderio benedictionis, quam lacrymis.

tus fum, cextam. fpem concepi me a

j JL!CUb

petiiffe infinuat Ofeas 12. 4.

fratre non violandum.

jofpett

28- Iffad. ) Dicitur a 5y m Sa-

31. Ortufque eff ei fol.) Generale

ciis lu

ra el, id eft, Dominatus »eff Deo ; quod

hoc in nocturnis vifis, ut prima luce

æit Aü'

fcilicet przvaluiflet contra Angelum,

Sic Anchifee

4 Dum

appetente evanefcant.

qui Deum referebat.

apud Virg. lib. s. ZEn. dicebat:

, hum

Contra bomines. Contra Efau, & ce-

m hz

teros tib

infenfos.

gamque vale: torquet medtos nox bt«

cida curfüs,

j

29. Cwr queris momm mtwun? Y No-

Et me fevus equisOriens affavit ant-

ii

luit Àngelus indicare nomen fuum,

belzs.

ne pofteri Jacob illum adorarent ut

uf )

Deum ; fueruntenim Judzi in fuper-

Claudicabat

Abulenfis, & alii paf-

g r

ftitionem proclives.

B

fim docent ,

f

illico ab Angele

J

d

[

"

!

r26

shzlgkl"'GENESIS

1

32. Quam ob caufam non comedunt nervum filii Ifrael, quï

emarcuit in' femore Jacob, usque in praefentem diem: eo

—

quod tetigerit nervum femoris ejus , & obftupuerit. (1)

CATUT XXXIH.

JSfacob ab Efau occurrente benigne excipz;zur, egreque adigit , ut

munera accipiat , domumque revertatur , €? fic. Sfacob in. Salem

| profe&ius , agri .artem emit , fixisque tabernaculis altara

erexit,

Levans autem Jacob oculos fuos, vidit venientem Efau,

f

'E

& cum eo quadringentos viros: divifitque filios Lise , &

Rachel, ambarumque famularum:

2. Et pofuit utramque ancillam, & liberos earum, in prin-

cipio: Liam vero, & filios ejus, in fecundo loco: Rachel au-

tem, & Jofeph noviffimos.

3. Et ipfe progrediens adoravit pronus in terram fepties ,

donec appropinquaret frater ejus.

:4. Currens itaque Efau obviam fratri fuo, amplexatus. eft

eum: ftringensque collum ejus, & fculans flevit.

s. Levatisque oculis, vidit mulieres, & parvulos earum, &

ait: Quid fibi volunt ifti? & fi ad te pertinent? Refpondit:

Parvuli funt, quos donavit mihi Deus fervo tuo.

6. Et appropinquantes ancillee, & filii earum , incurvati

funt. -

7. Ac-

(1) Cap. XXXIL m edit. Sixt. continet 25- vers.

fanatum, antequam ad Efau perve-

niret.

ut quos maxime diligeret, longius a

periculo removcret.

32. Nop comedunt.) Jacob, & po-

^ 3. lpfe progrediens.) Primam turmam

fteri

on abftinuerunt fe omni ner-

precedens, ut decebat patrem fami-

vo, fed ifto tantum, — Vatablus per

lias pro chariflimis pignoribus, fe

nervum intelligit ipfum mufculum,

primum periculo offerre,

ui eft pro

"deravit. ) Genu in terram, & ca.-

R

iximus,

pinquus acetabulo, dequo

pite fubmiífo , civilem fratri, ut natu

majori, honorem exhibuit.

Pviftque.) Jacob divino quam-

Septzes.) Poteft acci

i pro , /apins,

z'D

vis fretus auxilio , & promif-

poteft etiam accipi de

;

nite.

fis alacer fratri occurreret ; ita ta-

$. Quid fibi volunt?) Qu caufa, us

tali ordine me excipiant? funtne tui?

(:

inen fuas uxores , Wios difpoiiuit,

CAPUT XXXII

129

Vi

2

. Acceffit q

uoque Lia cum pueris iïiis: & cum !ïmilitgr

adoraffent, extremi Jofeph, &t Rachel adoraverunt.

9. Dixitque Efau: Quaenam funt iftze turmae, quas obviam

habui? Refpondit: Ut invenirem gratiam coram domino meo.

9. At ille ait: Habeo plurima, frater mi, fint tua tibi.

""

ro. Dixitque Jacob: Noli ita, obfecro: fed fi inveni gra-

tiam in oculis tuis, accipe munufculum de manibus meis:

1]

fic enim vidi faciem tuam, quafi viderim vultum Dei: efto

mihi propitius,

1r. Et fufcipe benediétionem, quam attuli tibi, & quam

donavit mihi Deus tribuens omnia. Vix, fratre compellente,

l;

füícipiens,

12. Ait: Gradiamur fimul, eroque focius itineris tui.

13. Dixitque Jacob: Nofti, domine mi, quod parvulos ha-

[l*

beam teneros, & oves, & boves foetas mecum; quas fi plus

u-

in ambulando fecero laborare, morientur una die cun&i gre-

es ;

F

14. Preecedat dominus meus ante fervum fuum: & ego. fe-

quar paulatim veftigia ejus, ficut videro

donec veniam ad dominum meum in Seir.

parvulos meos Poiï'eg

1;. Re-

8. Quenam funt. ile turme ? ) Pri-

Quafi viderim ;ilultum Dei, ) Vifus eft

mz egregum dono mifforum.

Au-

mihi vultas tuus inclytus, auguftus,

i

dierat a Paftoribus, fed iterum ro-

veneratione dignus, & quedam ima-

gat, ut oceafionem habeat ex fratris

go Dei.

Non eft adulatio , fedhy-

refponfo non acceptandi munus..

erbole, qua fe mirifice recreatum

(«

h

Ut invenirem gratiam.) Obfervantie

gnificat.

mez conteftandz gratia mifi munuf-

Effo mibi propitius,) Cenfebo te mi-

culum, ut digneris mihi benevolus

hi bene velle, & propitium mihi ef-

effe, & preteritorum oblivionem ani-

fe, fi a tne oblata non repudies.

mo admittere.

11. Benedifhiesem. ) Mlunus de be-

9- Sint tua tibi,) Nec hisegeo, nec

nedictione, qua Deus mihi benedi-

epus tibi

ad veniam obtinendam;

xit: páarticulam bonorum, quibus me

nam placatus fum.

Dominus cumulavit.

10. Noli ;t4.) Abnuere queoffero.

12. Gradiamur fimul. ) In cezrram me-

|Si imveni gratiam im eculis tuis.) Si

am Seir.

bona fide mihi reconciliatus es, &

13. Noffi.) Caufam reddit veram,

€x animo condonas.

& idoneam, ne fimul gradiantur.

Munufeulum. ) Nox Hebrea. nnyo

sinchat, fignificat

Fatas.) Hoc eft lactantes.

roprie munus,

quod vel

eo, vel

j

omini fuperio-

Cuntli greges, ) Multi, plerique, eft

ri, ad conteftandam eorum excellen-

hyperbole.

i

tiam, & offerentis fubjectationem

14. 44 Dominum meum im Seir,)

i

offertur.

Ita nunc proponebat Jacob, fed pe-

128

óYiBpRI GENESIS

1$. Refpöndit Efau:'Oro te, ut de populo, qui mecum eft ,

faltem focii remaneant vide tuae.

Non eft, inquit, neceffe:

i

hoc uno tantum indig

tuo, domine mi.

eo; ut inveniam gratiam in confpectu

16. Reverfus eft itaque illo die Efau itinere, quo

venerat ,

in Seir:

H

17. Et Jacob venit in Socoth: ubi zedificata domo, & fi-

xis tentoriis , appellavit nomen loci illius Socoth, id eft , ta-

?

bernacula.

18. Tranfivitque in Salem urbem Sichimorum, quee eft in

terra Chanaan , poftquam reverfus eft de Mefopotamia Syriae:

i

& habitavit juxta oppidum:

19. Emitque partem agri, in qua fixerat tabernacula, a fi-

I

D

lis Hemor patris Sichem, centum agnis.

2o. Eteretto ibi altari, invocavitfuper illud fortiffimum

x

Deum Ifrael. (1)

CAPUT XXXIV.

Ob Dine raptum , ac []uprum ,. Sichimite prius circumcifi , a Si-

meone C? Levi Dine fratribus perimuntur , atque a reliquis Sfa-

cob filiis urbs eorum «oa[latur : quapropter Simeon C? Levi a

paire arguuntur. .

1. [7 Greffa eft autem Dina filia Lie, ut videret mulieres

regionis illius.

2. Quam

—

—

(1) Cap. XXXIV, zn edit. Sixt. babet 19. wvers.

p

ftea mentem mutavit, Efau yeritus

bus habitare , nifi

fideret.

quid proprit/xm po-vf-

ingenium.

I$. De populo, )

De comitibus , aut

4 filiis Hemor. ) Hemor fuit Prin-

militibus meis.

ceps Sichimorum, ejus fubditi- hie

|

17- Ip Socotb. ) Qu ita poftea di-

vocantur filii, quia Princeps patriz

&a eft a tentoriis Jacob.

pater effe debet.

L

JEdficata domo.) 'lugurio , feu ma-

Centum. agnis, ) Mel permutatione

gali.

centum agnorum, vel pretio agno-

])w

18. Salem.) Nomen urbis, que

rum dato, vel centum nummis, qui-

etiam Sichem, & Sichar eft dicta fo-

bus agni figura effet impreffa, nam

!

An. 4. 5

AG. 7- 16, dicitur emifle pretio ar-

Habitavit juxta oppidum.) Ante Sa-

genti.

iem tentoria fua defixit, & habita-

20. Fortiffmum Deum lfrael, ) M ide-

tionem caftrorum vallo circumdedit.

tur aliquibus infcriptio are addita in

19. Emitque. ) Nladum agri non ita

hzc verba concepta : JraDei fertislfrael.

magnum, eo quod Sichimitz non alia

z4. ) Filia Jacob ex Lia, tum

N

lege permittebant eum in fuis fini-

I.D

annorum forte quindcdm.

L]

.

ES

*

L]

CAPUT XXXiV.

l

"4

Y2

nüb)

2. Quam cum vidiffet Sichem filius Hemor Hev:ei, prin-

ffe:

ceps terrae illius, adamaviteam: & rapuit, & dormivit cum

AU

ila, vi opprimens virginem.

5. Et conglutinata eft anima

ejus cum ea, triftemque deli-

"

nivit blanditiis.

4. Et pergens ad Hemor patrem fuum: Accipe, inquit ,

f

mihi puellam hanc conjugem,

D

$. Quod cum audiffet Jacob, abfentibus filiis, & in paftu

pecorum occupatis, filuit, donec redirent.

't' n

6. Egreffo autemHemor patre Sichem ut loqueretur ad Jacob,

"1

7. Ecce filii ejus veniebant de agro: auditoque quod accide-

rat, irati funt valde, eo quod foedam rem operatus effet in

i

lírael, & violata filia Jacob, rem illicitam perpetraffet.

8. Locu:us eft itaque Hemor ad eos: Sichem filii mei ad-

um

haefit anima filize veftree: date eam illi uxorem:

9. Et jungamus viciffim connubia: filias veítras tradite no-

bis, &

lias noftras accipite.

1o. Et habitate nobifcum

terra in poteflate veftra eft,

N

exercete, negotiamini : & poffidete eam.

3

11, Sed & Sichem ad patrem, & ad fratres ejus ait: inve-

niam gratiam coram vobis, & quaecunque ftatueritis, dabo :

12. Augete dotem, & munera poftulate, & libenter tri-

"

buam »

ores

jam

Wt videret mulieres. ) Hebr. flias,

6. Hemor pktre Sicbem. ) Indulget

puta virgines xquales fuas.

filio ,-.quem debebat corripere.

Regionis.) 'Vunc feftum fuiffe ait

Jofephus, ad quod convenerant.

Ut logueretur. ad. Jacob.) De futuris

po

nuptiis:

2. Filius Hemor Hevei.) De B:irpe

7. 5» Hfracl. ) Contra Ifrael patreva

Prit-

Hevai, filii Chanaan, nepotis Cham,

inz.

j hiC

Gen. 10. 1

Princps terre. ) Filius Principis

veftram.

8. 4dhefit anima.) Deperiit filiam

utiie

&erre.

Io. Terra i poteftate veffva. ) Habi-

riont

3- Conglutinata eff. anima ejus, ) Ym-

tate eam, & colite arbitratu veftro.

potenter eam amavit.

(

Delinivit blanditiz.) Mebr. lecutus

YI. dezveniam gratiaym coram -wobii.)

quiv

eft ad cor puelle, loqui adcor, eftver-

Annuite precibus meis.

gam

ba grata , & confolatoria dicere.

Quecunque flatueritis, dabo. ) In come

p at

8. Qued cum audiffet. ) À comitibus

penfationem injuriz, & donationem

Dina , qui effugeranr.

propter nuptias.

Vide-

Siuit, ) Diffimulavit, quod corri-

12. Jugete dotem. ) Uxorem de mo-

i if

gfr,:n"-

mittens.

gere non poterat, Deo totum per-

re comparabo , fed vos, quod vultis,

tum

pretio ftatuite.

Bibl. cum. Com, Menochb. T. K.

j

——

(.

126

LIBRI GENESIS

22.

buam , quod petieritis: tantum date mihi puellam hanc uxo-

rem.

damü

25

13. Refponderunt filii Jacob Sichem, & patri ejus in dolo,

fzevientes ob ftuprum fororis:

dent,

tes fi

14. Non poffumus facere, quod petitis, nec dare fororem

noftram homini incircumcifo :

E

quod illicitum, &nefarium eft

apud nos.

D

15. Sed

lote

in hoc valebimus foederari, fi volueritis eífe fïmi«v

les noftri, & circumcidatur in vobis omnis maículini fe-

ng?,

XUus:

que

16. Tunc dabimus, & accipiemus mutuo filias veílras, ac

)f

noflras: & habitabimus vobiícum, erimusque unus populus.

de d

I7. Si autem circumcidi nolueritis, tollemus filiam noftram,

1

& recedemus.

Jaco

19. Placuit oblatio eorum Hemor , & Sichem filio ejus:

j

19. Nec diftulit adolefcens, quin ftatim quod . petebatur ,

t5

expleret: amabat enim puellam valde, & ipfe erat inclytus

Y

in omni domo patris fui.

X

20. Ingreffique portam urbis, locuti funt ad populum.

&]

2r. Viri ifti pacifici funt, & volunt habitare nobifcum :

m

negotientur in terra, & exerceant eam , quze fpatiofa, & lata

cultoribus indiget: filias eorum accipiemus uxores, & noftras

ü

H

illis dabiguus.

22. Unum

ton

]

li

Munera pofiulate.) Etiam. ampliffi-

18. Hemor, 6 Sichem. ) Hemor, qui

ma vobis dari, ut mos fponfe fra-

fpe lucri movebatur, & volebat filio

lii

tribus dare.

Va

complacere : Sichem

, cu? prze amore

13. I» dolo.) Fraudulenter, non

nihil difficile.

t

énim fic illos intendebat ad Dei cul-

Lü

tum allicere,fed vulneris dolore egros

noratiffimus.

19. l»chiws. ) 'Totius familig ho-

opprimere. Jacob doli fuit ignarus.,

20. Portam.) Ubi pretorium erat,

i

14. Nom po[[umus.) Jacob filiis per-

& judicia, conditionesque fiebant,

l

mifit, ut refponderent, quod ipfis

& forum venilitium.

videretur: illi capita contulerunt, &

tqï

N

dolum ineditati ,

crudelitati pieta-

21. Pacifei, 6c. ) lriplex ad per-

&em pretexunt.

fuadendumratio adhibetur. 1. necef-

t

fitas communis terre colende, &

li

1$. Im bec vvalebimus, 6$c. ) lfa de-

t

mum licebit mutuis jungi connubiis.

inhabitandz.

2

voluptas conjugio-

t

Similes neftri.) Kituin eumdem cir-

rum duétis mulieribus ex Mefopota-

cumcifionis ufurpantes.

mia ,

que Chanan&is pulchriores.

t

3

17. Tellemus. ) Difcedentes deho-

lucrum, quia participes futuri

j

neftatam abducemus: vos Deo pu-

opum Jacob.

ngiendos relinguencäs.

ä

CAPU T XXXIV.

131

C Uxo-

'92. Unum eft , quo differtur tantum bonum, Si circumci-

damus maículos noftros, ritum gentis imitantes:

dolo,

23. Etfubftantia eorum, & pecora , & cun&ta, qua& poffi-

dent, noftra erunt : tantum in hoc acquiefcamus, & habitan-

T'Ofem

tes fimul, unum efficiamus populum.

m eft

24. Affenfique funt omnes, circumcifts cun&tis maribus.

25. Et ecce die tertio, quando graviffimus vulnerum do-

fimi-

lor eft: arreptis : duo filii Jacob, Simeon, & Levi fratres Di-

* Infr

ni fe.

nsae, gladiis, ingreffi funt urbem confidenter: * interfe&tis-

« $.

que omnibus mafculis,

à5, 4

26. Hemor, & Sichem pariter necaverunt, tollentes Dinam

pulus

de domo Sichem fororem fuam.

Lramy

27. Quibus egreffis, irruerunt fuper occifos cseteri filii

Jacob : & depopulati funt urbem in ultionem ftupri.

d8;

28. Oves eorum, & armenta, & afinos, cunétaque vaftan-

if ,

tes , quae in domibus, & in agris erant:

|ytus

29. Parvulos quoque eorum , & uxores duxerunt captivas.

30. Quibus perpetratis audaCter, Jacob dixit ad Simeon ,

l,

& Levi: turbaítis me, & odiofum feciftis me Chananaeis, &

R 2

Phe-

um :

k lata

jftras

e4. Noffra erunt. ) Non proprieta-

am in magnüm difcrimen adduxerint

te, fed commercio, & communica-

P

irritatis Chaldeorum populise. Quod

Jnum

tione civili.

fi in libro Judith cap. 9. 2. laudari

pE

2$. Quando gravifimus vulnerum . do-

videtur hoc factum, juftitia. tan-

l. ) Quod. verum effe confirmat

tum Dei laudatur, qua Sichimita-

Vide

rum impuritas, & violentia vindica-

7) qui

Hippocrates lib. de fracturis.

; flio

Valefium facre Philofophig cap: 12.

ta eft,

eusque dicitur gladium 5i-

amore

Duo filii. ) Non fine fuorum comi-

meoni dediffe, ad eum modum, quo

tatu. 'lunc Simeon viginti unius,

datus eft poftea Chananzis, & Af-

g ho

Levi viginti annorunt erat.

fyriis, ut divinz juftitie adminiftri

Confidenter.) Utin oppreffos dolore,

effent ad punienda peccata; fceleris

& nihil tale fufpicantes.

ipfi interim non immunes.

at

26. Tollentes Dinam de domo Sichem.)

ebant

Interfetlisque omnibus maféulis. ) Mlul-

tiplex in hoc facinore peccatum:

Ubi a die ftupri manfit.

lendacium, perfidia, erga paren-

27. Depopulati. ) Diripuerunt, qu&

| pt

tem inobedientia, quemifta nonpro-

placebant, cetera vero perdiderunt.

jecel"

baturum fatis intelligebant; injufti-

"

29. Captivas. ) Cum cxdes, & de-

0

tia belli, cum penes illos fumma po-

redatio fuerint injufte, credendus

g

teftas non effec, fed penes - paren-

j

[acob, ubi refcivit, & potuit, capti-

potae

tem lfrael, facrilegium, quod cir-

vos omnes liberos dimififfe, & quz

fupererant bona reftituiffe.

jort

cumcifionis facra ceremonia ad inju-

futurt

ftam cedem abufi; crudelitas, quod

3o. Twrbafis. ) Metu, & angore.

ultra modum favierint: temeritas,

Odsofum feeiflis

quod Jacob, & totam illam farili-

eiftis,

») Hebr. m:fætcrffc-

[j

?32

LIBRIGENESIS

Pherezaeis habitatoribus terrae hujus: nos pauci fumus, illi .

congregati percutient me, & delebor ego, & domus mea.

at

6

31. Refponderunt: Num

quid ut fcorto abuti debuere foro-

re noftra? (1)

t

CAPUT XXXV.

Dor

item

Ubi 'acob idola fuorum juxta Sichem defodiffet , jubente Domi-

f |

no ecendit in Bethel, ubi Debora moritur : na[citur Benjamin

QUi

cum merte matris Racbel: Ruben cum Bala dormit : nume-

fiort

rantur fl jfacob , cujus pater l/aac moritur.

eü d

I

* Sup

Nterea locutus eft Deus ad Jacob: Surge & afcende Bethel,

!.I

& habita ibi, facque altare Deo * qui apparuit tibi, quan«

Tion

28. 13

do fugiebas Efau fratrem tuum.

i

2. Jacob vero convocata omni domo fua , ait: Abjicite deos

titie

lum

alienos, qui in medio veftri funt, & mundamini, ac mutate

veftimenta veftta.

n

3. Surgite, & afcendamus in Bethel, ut faciamus ibi altare

fem

Deo: qui exaudivit me in die tribulationis meae

itineris mel.

,& fociu/s fuit

eum

4. Dederunt ergo ei omnes deos alienos, quos habebant, &

hod

inaures, quae erant in auribus eorum: at illeinfodit ea fub-

lts

ter terebinthum, quae eft poft urbem Sichem.

Sr

L

5. Cum-

tey

Mif

h'«mc

i I) Cap. XXXIV. im cdit.-Sixr. abfol'uitur 2 . "vers.

Mor

QChbananeis, 69 Pherez4is.) Qui funt

ali;;uibus de preda Sichimorum, idó-

aram

Hevzis vicini.

lum fcilicet aliquod aureum, vel,ar-

il

31. Nwmquid wt fcorte,) lratorum

genteum.

dent

frivola excufatio.

Mutate vefimenta, ) Exuite fordida,

zterez, ) Dum jacob: accolarum

induite munda, ut hoc cultu exter-

l.l

incurfum

pavet, Deus illius me-

le'(:r

&

no munditiam animi profiteamini.

Ün;

sum difcutit ,

confolatur,

3. Secius fuit.) Itu in Mefopota-

Ühilia

Facque altare, ) Ut promififti, cum

miam, & reditu in. Chanaan.

lapidem erigeres,

4« dmasres. ) Quz idolorum auri-

I* 4

Deo , qui apparuit tibi. ) Mihi, qui

bus appendi folebant: vel in quibus

?Q t

ll

apparui, loquitur de alio in tertia

Wi

idololatre deorum fuorum imagines

N

perfona. Sic Numer.. 12. 6. dicitur,

fculpebant.

UCcCæ

Propheta Domini, hoc eft, meus,

Ipfodit,) Prius confracta, ac lique-

2

Deos. alienos. ) (QQuia forte tunc

facta.

Sicut fecere Mofes, & Wze-

atay

audiverat, Rachelem furatam idola

chias, Exod. 32. 2o. & 4. Reg. 1g.

Trai

Laban, aut &tiam aliquid adhaferat

4. Potuiffet materiam in ufuim fa-

tbec

Ityoc

CAPUT KXXXV.

153

5, illi

. Cumque profe&i effent, terror Deiinvafit omnes percir-

od

euitum ciyitates, & non funt aufi perfequi recedentes.

foto-

6. Venit igitur Jacob Luzam, quae eft in terra Chanaan,

cognomento Bethel: ipfe & omnis populus cum eo.

1. K£dificavitque ibi altare, & appellavit nomen loci illius,

Domus Dei: ibi enim * apparuit e Deus , cum fugeret fra- *Sup.

trem fuum.

29.1$

Dun-

8. Eodem tempore mortua eft Debora nutrix Rebeccee, &

Jj

fepulta eft ad radices Bethel fubter quercum: vocatumque eft

I

nomen loci illius , Quercus fletus.

9. Apparuit autem iterum Deus

Jacob, poftquam reverfus

eft de Mefopotamia Syrize , benedixitque ei,

ethel,

1c. Dicens: * Non vocaberis ultra ]acob, fed Iírael erit *sup.

Quaf

nomen tuum. Etappellavit eum Ifrael,

3128

.ir. Dixitque ei: Ego Deus omnipotens, crefce, & mul-

e deos

tiplicare, gentes, & populi nationum ex te erunt, reges de

1utate

lumbis tuis egredientur.

I2. Terramque,quam dedi Abraham, & Ifaac, dabo tibi, &

altare

femini tuo poft te.

R 3

T3. Et

js fuit

erum convertere ; fed nolui&, ne

cum Jacobo redit, mortuam effe , uc

a, &

quod veftigium fupereffet profani

hic dicitur.

€ultus.

44 radices Betbel. ) Ad imum mon-

a fb

Subter. terebintbum. ) Mox MHebrmga

tis, in quo Bethel.

serebinthum , & quercum fignificat,

Quercus fletus. ) Sic vocata propter

Cotte

afius, Jofue ultimo n. 26. putat

plan&tum,quem ibi fecit familiaJacob.

—

hanc eífe terebinthum, feuquercum

9. Jfpparuit autem, 6c. ) Proxime

Mlore, juxta quam Abraham primo

apparuerat , quando juffit eum in Be-

aram Deo erexit. Gen. 12. 7.

thel afcendere: nunc rurfus apparet,

j il

$. Terror. Dei,) Ingens; & a Deo

poftquam eo. pervenerat.

miilfus, ne auderent infequi difce-

Benedixitque.) Cum nominis novi

Vel, a

dentem.

confirmatione , gratiz donis; & vir-

tutibus animum adauxit.

ordidà

6. Que eff im terra Chanzan. Y Ad

j extet*

differentiam alterius Jud. 1. 26.

10. Nom vocaberis ultra. ) INon am-

Qmnis populus, ). Numerofa ejus fa-

plius folo nomine Jacob, fed etiam

niils

snilia.

novo lIfrael appellaberis.

[opott*

7. 4ppellzvit.) Prius inditam ap-

11. Osmipetens. ) Ut fcias preftw

, u

pellationem fupra c. 28. 19. confir-

re me pofle, que promifi.

ibus

mayit.

Grefée , && multiplicare. ) Crefces , &

$. Deborz. ) Fuit hec nutrix Re-

multiplicaberis.

Jgginö

Haran venitin Chananeam ad Hfaac.

becce matris Jacob, que cum ea ex

Gentes , 66 populi nationum. ) "Vribus

.Iique

Ifrael, numero gentibus, & nationi-

'Yradunt Hebrei hanc Deboram a

bus pares.

d

Rebecca remiffam in Haran, utinde

12. Tibi, 6 femini tuo dabe. ) 'Yibi

g h

ievocaret facob, ac in itinere, dum

yn W

|

àabo, quia femini tuo dabo.

L]

154

LIBRI GENESIS

I3. Et receffit ab eo.

4

u

o Iöcuïus

14. llle vero erexit titulum lapideum in loco,

*

fuerat eiDeus: libansfuper eum libamina, & effun

ensoleum:

j

Y )

ficol

15. Vocansque nomen lociillius, Bethel,

16. Egreffus autem inde, venit verno tempore ad terram ,

1]

Atb

quae ducit Ephratam: in qua cum parturiret Rachel,

17. Ob difficultatem partus periclitari coepit. Dixitque ei

&if

2

obftetrix: Noli timere , quia & hunc habebis filium.

I8. Egrediente autem anima prae dolore,-& imminente jam

3j

pulo

morte, vocavit nomen filii fui benoni, ideft , filius doloris

mei: pater vero appellavit eum Benjamin, id eft, filius dex-

a

terae.

19. Mortua eft ergo Rachel , & fepulta eft in via, quae du-

cit Ephratam, haec eft Bethlehem.

hm

*Infr.

-20. Erexitque Jacob titulum fuper fepulchrum ejus: * Hic

48. 7-

eft titulus monumenti Rachel, ufque in praefentem diem.

(i

21. Egreffus inde, fixit tabernaculum trans turrem gregis.

22. Cumque habitaret in illaregione, abiit Ruben, &dor-

mivit cum Bala concubina patrisfui: quodillum minime latuit.

1

Erant autem filii Jacob duodecim,

la

23. Flii Lize: primo

XMachar: & Zabulon.

genitus Ruben, & Sirneon', &Levi, &

24-0 Fi-

Mv

h D

14 Titulem. ) Qui filfml effet. ti-

fum ferre, nomen aufpicatius indi-

polr

tulus, id. eft monumentum hujus ap-

dit, & filium dextre nominavit, quia

oubi

paritionis, & promiffionis divinz,

robur pracipuum in dextra.

Moca-

&

& fimul effet altare , unde fuper eum

tus etiam eft filius dextrz ;- quia fuit

Jacob facrificat, & libat, id eft, ef-

patri chariffimus , ut pote natu mini-

b

fundit in honorem Dei libamina, vi-

mus, & in fene&tute genitus.

J

num fcilicet.

19. Via, qu& ducit.) inter .exufa-

lem , & Bethlehem.

Arbe

16. Vermo tempore, ) Mlebrsa eft

325 cbiirst, quod. deducitur a ra-

20. VTztulum. )

Columellam, py-

P

dice 5133 /zre, que cibare fignificat,

ramidem. perelegantem tuiífe ait Bor-

27

addito caph fervili, quod fccuzdwz, vel

chardus.

* Ca]

jexta, fignificat, quafi dicat, juxta

2 t. Trans turrem gregis. ) 'Furris Edcr;

mldo

I

tempus, quo terra cibum, & fege-

id eft. ex

egis, mille tantum patfibus

m

tem effert, quod 8. Hieronymus ali-

diftat a

[

ethlehem juxta hanc tur-

Ts

quando vertit Zempus "viridationis.

rem inulti dócent Angelum apparuif-

E

198. Bezjamin.) Rachel moriens vo-

fe paftoribus nocte nativitatis Chrifti.

l)m')

cavit filium, Bezozi , id eft, filium

22. Dormivit cum Bala.) Hinc. Ja-

$.

doloris ; fed pater illum appellat, Bez-

cob fpoliavit Ruben fua primogeni-

lviff:

jemin, id eft, flum dextre; ut enim

tura, eique moriens maledixit, Ge-

mort

oftcndexet ; Íe forti animo -hunc ca-

niis

nef. 49. 4.7Ba14m autem deinceps Ja-

L

COA P.U T XXXXV. & XXXVI..

I55

24. Filii Rachel: Jofeph, & Benjamin:

cutus

25. Filii Balae, ancillae Rachelis: Dan, & Nepthali.

Qui

26. Filii Zelphee ancille Lise: Gad: & Afer: hi funt filii

Jacob, qui nati funt ei in Mefopotamia Syriae.

fàfl j

27. Venitetiam ad Iíaac patrem fuum in Mambre, civitatem

Arbee, hac eft Hebron: in qua peregrinatus eft Abraham ,

ue el

& líaac.

28. Et completi funt dies Tfaac centum o€tcaginta annorum.

ejm

29. Confumptusque aetate mortuus eit: & appofitus eft po-

oloris

pulo fuo fenex, & plenus dierum : & fepelierunt eum Efau ,

& Jacob filii fui. (1)

xdex-

e Qu-

C A PUT XXXVL

t Hic

Efau cum uxoribus, €? filiis a fratre. S'acob ob nimiam utrius-

que opulentiam feparatur : filiorum. .Efau. genealogia

)

;um

regis

babitatione defcribitur.

: dot-

funtautem generationes Efau, ipfe eft Edom.

lil

25

2. Efau accepit uxores de filiabus Chanaan: Ada fi-

liam Elon Hethaei& Oolibamafiliam Anze filiae Sebeon Hevzei:

Vi) (

3. Ba"

(1) Cap. XXXV. in edit. Sixt. continet 23. vers.

,T

d

eob non attigit , utpote hoc inceftu

appofitos, vel cohgregatos ad popu-

lum fuum.

; inli-

pollutam , ficuti David abftinuit con-

Plenus dierum. ) Satur vit&.

cubinis, quas Abfalom inceftayerat.

j quià

2. Reg. i6. 22.

Sepelierunt. ) Apud Rebeccam, qux

Vocr

26. Nati funt ei im Mefopotumia. )

prius obierat.

j fuit

Fere omnes, nam Benjamin natus

Cum Efau, $ Tacob. ) Filiorum mu-

iil*

juxta - Bethlehem.

nus eft parentum jufíta curare.

e7. Cruitatem rbee,) In Cariath

ezerationes. ) Enumerantur Efau

'Jerufa-

A:be, five Hebron.

"G

enerationes, ut oftendatur

Peregrinatus. ) Sine fixo domicilio.

non irrita fuiffe benedictio patris, &

, W

i Bor

29. Confumptusque «tate.) Deficien-

quia Idumxos cum jJudais in unam

te calore naturali, & exarefcente hu-

entem coalituros, Deus ab illis pro

mido. radicali, quod calorem natu-

fratribus haberi vult Deut. 23. 7.

j B

ralem pafcit, & confervat,

ficut

dpfe efe Edom.) Efau, qui alio no-

yfibus

H

ii

flamma lucerng pafcitur oleo.

mine E£dom : appellatur.

"dppofitus eff populo fio. ) Patribus in

0. Ada filiam Elom Hethei.) Hexc

m

limbo, Vide di&ta fupra cap. 25. n.

Gen. 26. 34. vocatur [udith filia

n

8.

Vel fimpliciter fignificatur trans-

Beeri , nam olim tam viri, quam mu-

j

iviffe a (tatu viventium ad ftatum

lieres non uno tantum nomine voca-

bantur.

nogcm

mortuorum; cum non minus de im-

Sic Jacob dicitur etiam Ifxa-

2

piis, quam de piis dicat Scriptura

gl J

€l, Efau, Edom, Saraf Jefca.

L

136

LIBRI GENESIS

4. Bafemath quöque filiam Ifmael fororem Nabajoth.

r

*1Pa-

4. Peperit autem Ada, Eliphaz: Bafemath genuit Rahuel :

mül

5. * Oolibama genuit Jehus, & Jhelon, & Core, hi filii Efau,

]7'

ral. 1

35

" qui nati funt ei in terra Chanaan.

fà, (

6. Tulitautem Efau uxores fuas, & filios, & filias, & omnem

Ydo

animam domus fusze, & fubftantiam, & pecora, & cun&ta ,

15

quae habere poterat in terra Chanaan , &abiit in alteram regio-

Thele

nem, receffitque a fratre fuo Jacob.

ETA

19

upr

7.* Divites enim erant valde, & fimul habitare non poterant:

pI

13-6- nec fuftinebat eos terra peregrinationis eorum prae multitudi-

&5

* Jof.

p

.8. * Habitavitque Efau in monte Seir, ipfe eft Edom.

Ser

4-4

9. Hzc autem funt generationes Efau patris Edom in monte

. Seir.

tení

*,Pa. 10. Et heec nomina filiorum ejus: * Eliphaz filius Ada uxo-

fa. 3. ris Efau: Rahuel quoque filius Bafemath uxoris ejus.

ph,

35-

11. Fueruntque Eliphaz filii: Theman, Omar, Sepho, &

ï.

Gatham, & Cenez.

V6nt

I2. Eratautem Thamna, concubina Eliphaz filii Efau : quae

pat

&il

peperit ei Amalech: hi funt filii Ada uxoris Efau.

4

13. Filii autem Rahuel: Nahath, & Zara, Samma, & Meza:

D)

hi filii Bafemath uxoris Efau.

Chqï

14. Ifti quoque erant filii Oolibama filize An»e filize Sebeon,

H

uxoris Efau , quos genuit ei; Jehus , & Ihelon, & Core.

15. Hi duces filiorum Efau: Filii Eliphaz primogeniti Efan:

d

0

dux Theman? dux Omar, dux Sepho, qu Cenez,

16. Dux

X

Tutm

4. Eliphaz.) Sunt qui

.

utent hunc

de caufa feparatus eft a Lot nepote

Eliphaz amicum illum ef

j

e Job, qui

uO.

31

cum duobus aliis fociis eum folatus

9. Jpfé eff Edom.)

Qua;

eft. Alii exiftimant hunc,

cujus

fed Efau.

Ipfe; non mons,

9. Patris Edom.) ldumzorum.

amentio hoc capiy:e, alterius illius ma-

Re"eg

gnum patruum fuiffe.

io. Filiorum eus.) NNomine filio-

iifto

6. Abit im alteram regionem. ) In

rum nepotes quoque comprehendit,

m

Idumzam , quo jam ante abierat pro-

ficue Matth. 1. 2. Chriftus dicitur

pter parentum offenfam, ut patet

filius David, fili Adbrabam.

lre Y

cap. 32. 3. fed mortuo patre cum

15. Hi duces filiorum. Efan.) Hic re-

I l

j

beus

5

afcua .tam multis gregibus non fuf-

cenfentur Duces, n. vero 31. Reges,

*

cerent, eodem rediit, ^ Factum eft

rurfum n. 4o. Duces in Idumza re-

AQua

hoc nutu divino, ut terra Chanaan

nantes, quia Idumzi primo amplexi

9t

Jacobo cederet, cui promiffa fuerat.

f

u

nt ariftocratiam, in qua duces ex

7. Dévites. ) Imitatus eft Efau con-

optimatum fententia rempublicam gu-

mulc

filium proavi fui Abrahz , qui eadein

€r |

bernabant; deinde Monar;:hiam, &,

hi

LL N

CAPUT XXXVI

157

16. Dux Cofe, dux Gathan

huel:

, duxAmalech. hi filii Eliphaz

in terra Edom, & hi filii Ada.

s

Ef

17. Hi quoque filii Rahuelfilii Efau: dux Nahath, dux Za

ra, dux Samma, dux Meza. hi autem duces Rahuel in terra

mnem

XEdom: ifti filii Bafemath uxoris Efau.

Xb s

18. Hi autem filii Oolibama uxoris Efau: Dux Jehus, dux

Iegio-

Ihelon, dux Core. hi duces Oolibama filiae Anz uxoris Efau:

19. Ifti funt Filii Efau , & hi duces eorum: ipfe eft Edom.

erant:

tyPpa-

20. * Ifti funt filii Seir Horrasei,

habitatores terrae: Lotan,

ral. r.

ttudi

& Sobal, & Sebeon, & Ana,

2t. Et Difon , & Efer; & Difan. hi duces Horrzei, filii

38

Seir, in terra Edom.

ilonte

22. Facti funt autem filii Lotan: Hori, & Heman, erat au-

tem foror Lotan, Thamna.

2 Uxo-

23. Etifti filii Sobal :

pho, & Onam.

Aluan & Manahat &. Ebal, & Se-

o, &

24. Et hi filii Sebeon: Aja, & Ana. Iíte eft Ana, qui in-

venit aquas calidas in folitudine, dum pafceret afinas Sebeon

patris fui :

quæ

25. Habuitque filium Difon , & filiam Oolibama.

Meza:

26. Et ifti lii Difon: Hamdan, & Efeban, & Jethram , &

Charan.

j

beor»

27. Hi quoque filii Efer: Balaan , & Zavan, & Acan.

28. Habuit autem filios Difan: Hus, & Aram.

'ieþ,',fau:

29. Hi duces Horraeorum: dux/Lotan, dux Sobal, duxSe-

beon, dux Ana,

3o. Dux Difon, dux Efer, dux Difan: ifti duces Horrzeo-

rum, qui Iimperaverunt in terra Seir.

: nepote

31. Reges autem, qui regnaverunt in terra Edom, ante-

j mons

quam haberent regem filii Ifrael, fuerunt hi:

32. Be-

Reges habuerunt:

tandem iterum

i

Ariftocratiam.

Porro tam Duces,

dem pun&is legit, fed 95 jammim,

1

- ii

dicinales.

id eft aquas, calidas nimirum, & me-

diexit

D

uam Reges eleCtione, hnon fuccef-

dicitut

ione venicbant ad. principatum, qua-

31. ptequam baberent Regem. ) Hc

re non defun&orum filii, fed alii ha-

Mofes , ut & multa aliadicit prophe-

Hic re

benas imperii capeffunt.

tico fpiritu.

Alii putant addita poft

,R

24. Qui invenit 4quas calidas.) Pro

Mofem ab eo; qui diaria Mofis di-

aquas calidas in Hebr. eft t—» jem-

geffit.

Tempore enim Mofis nulli

maa r

»n»,quod vocabulum Htbraizantes

adhuc Reges in Ifrael.

aunple**i

[1

mulos fignificare atfirmant; fed no-

)

33. 7obab. ) Hlic eft ob , fpeculum

iclm gll'

fter bene vertit; non enim cum iis-

patientiag.

j y &

Bibl. cum Com, Menoch, T. I,

yw-

9

L]

138

LIBRI GENESIS

?. Bela filius Beor, nomenque urbis ejus Denaba.

af

. Mortuus eft autem Bela, & regnavit pro eo Jobab fi-

[

lius Zarcze de Bofra.

que

34. Cumque mortuus effet Jobab, regnavit pro eo Hufam

de terra Themanorum.

.

45. Hoc quoque mortuo, regnavi

t pro eo Adad filius Ba-

quo

tn,

dad, qui percuffit Madian in regione Moab: & nomen urbis

eis Avith.

füä

36. Cumque mortuus effet Adad, regnavit pro eo Semla

de Mafreca.

Cifi

j

37. Hoc quoque mortuo regnavit pro eo Saul de fluvio

Rohoboth.

qui

38. Cumque & hic obiiffet, fucceffit in regnum Balanan

filius Achobor.

regnavit pro eo Adar, nomenque

&

39. Ifto quoque mortuo,

QU

urbis ejus Phau: & appel

labatur uxor ejus Mectabel, iiliaf

Matred filiae Mezaab.

!

fubji

4o. Haec ergo nomina ducum Efau, in cognationibus ; &

fem

locis, & vocabulis füis: dux Thamna, dux Alva, dux J etheth,

41. Dux Oolibama, dux Ela, dux Phinon ,

42. Dux Cenez, dux Theman, dux Mabíar,

43. Dux Magdiel, dux Hiram: hi duces Edom habitantes

in terra imperii fui, ipfe eft Efau pater Idumaeorum. (1)

parte

Quati

COATPUT

XXXVII.

of

€reb

70/2pb fratres apud patrem de crimine ! acculans , oifaque fomnia

erri,

narrans, fratrum odium in fe concitat , quare primum «volentes

Prim;

illum occidere , confilio Ruben primo in ciflernam detruditur, dein-

liore ,

de «venditur Ifmaelitis infcio Ruben: a patre autem exiffimante

Frm

elpha

eum a fera occifum lugetur , interea SFofepb in Zzgypto Puti-

n

Vi

phari venditur.

Abitavit autem Jacob in terra Chanaan, in qua pater

Vdly

"H

ceb;m

fuus peregrinatus eft.

T. EE

3

(1) Cap. XXXVI. abfolvitur im edit. Sixt. 31. vers.

5"05

gunt;

1. IN qua. ) Habitavit in Hebron.

feptimum inchoaverat; nam Hebr. &

Pturg

2. Hejfüunt generationes.) Hefunt L XX. decimum feptimum egifï'e do-

Utp()t

res gefte , & eventa facob in genera- cent.

Dàren

tionibus, feu filiis ejus.

Adbuc paer. ) Moribus, & innocentia.

&tval

Cum fexdeczm e[fet. annorum. ) Exple-

Cum filiis Bale , €$. Zelphbe.) Fortaffe

Tma

verat decimum fextum ; & decimum

Jacob gregur curam diviferat, ita ut

Adde

* Q^

*

CAPUT XXXVIL

139

». Et ha funt generationes ejus: Jofeph cum fedecim effet

bf

annorum, pafcebat gregem cum fratribus fuis adhuc puer: &

erat cum filiis Balae, & Zelphseuxorum patris fui : accufavit-

am

que fratres fuos apud patrem crimine peffimo.

. Ifrael autem diligebat Jofeph fuper omnes filios fuos, eo

h

quod in fene£tute genuiffet eum: fecitque ei tunicam polymi-

tam.

yrbis

4. Videntes autem fratres ejus, quod a patre plus cun&tis

emla

filiis amaretur; oder

ant eum ; nec poterant ei quidquam pa-

cifice loqui.

*

uD

$. Acci

dit quoque, utvifum fomnium referret fratribus fuis:

quze caufa majoris odii feminarium fuit.

anat

6. Dixitque ad eos: Audite fomnium meum, quod vidi:

J. Putabam nosligare manipulos in agro, & quafi confur-

geré manipulum meum, & ftare, veftrosque manipulos cir-

nque

cumftantes adorare manipulum meum.

filia

$. Refponderunt fratres ejus: Numquid rexnofter eris? aut

fubjiciemur ditioni tuze? Hzec ergo caufa fomniorum , atque

5 t

hethy

fe?monum , invidize, & odii fomitem miniftravit.

S 5

9. Aliud

Ante

partem curarent fex filii Lie ; alteram

caufam, vite fcilicet, ac morum in-

quatuor filii ancillarum , cum quibus

nocentiam.

i

ofephum junxit:; quia non tam zgre

Tunicam polymitam.) Hebr. eft p5

erebant ifti minorem natu fibi pra-

pa[f;m , qu& vox videtur fignificare ve-

[mtit

ferri.

Priores illi tumebant uxore

ftem ex fegmentis alterius- materiz

primaria, & fuperftite adhuc , & fe-

vermiculato opere variegatam. LXX-

jantts

tantum dixerunt woi/AZ» varigm va.

niore, & ingenua nati.

: n

Fratres.) Maxime filios Dalz , &

Yicgal A9

INofter Interpres vocabulo

Zelphze, cum quibus verfabatur.

Graco ufus polymitam dixit: eft autem

imfmte

7

Crimine peffógme.) Contra naturam ,

T4AVUiroy , quod varii coloris liciis

vel Sodomitieo , ut vult Rupertus:

confiat, & ltalice veftes hujufmodi

:

vel beílialitatis cum ovibus , quas pa-

appellantur ,. 47 coler caxgiante.

fcebant, ut vult S. 'Thomas, &alii.

4- Oderant eum.) Cauía odii prima

) pätef

3- In fénetlute genuifft eum.) Parentes

filios in fene&ute

amor hic patris 2.delatio criminis 3.

i

enitos magis dili-

tunica polymita. 4. fomnia.

gunt ; vel quia po

d

hos alios fe fufce-

7. Ligare maniptlos. ) Segetum. Apte

pturos non fperant: vel quia per hos,

hoc fymbolo portendebatur fratrum

jor. *

utpote diutius vituros, diutius etiam

in ZEgyptum profedtio ad frumenta-

;iffe p

parentum nomen, & memoria con-

tionem tempore famis.

Rurfus quod

fervatur; vel quia funt indices bonz,

manipuli fratrum adorent manipulum

firme, & viridis feneGz parentum.

lofeph, fignificabat fratres adoraturos

Forta

Adde aliam in Jofepho fuifle amoris

Jofeph in ZEgypto.

I,imu

£^

*

LIBRI/GENESIS

140

tetet

9. Aliu—d.quïoque vidit fomnium,quodnarrans fratribus, ait: vidi

per fomnium, quafi folem & lunas & ftellas undecim adorare me.

pad

I

10. Quod cum patri füo, & fratribus retuliffet) increpavit

eum pater fuus, & dixit: Quid fibi vult hoc fomnium, quod

dem

vidifti? num ego , & mater tua , & fratres tui adorabimus te

)

fuper terram?

fed |

Than

1r. Invidebant ei igitur fratres fui: pater vero rem tacitus

confiderabat.

lens

12. Cumque fratres illius in pafcendis greg*ïbuä patris m o-

r

9

rarentur in Sichem,

Tunt

13. Dixit ad eum Ifrael: Fratres tui pafcunt oves in Sichi-

À

É

mis: veni, mittam te ad eos.

Quo refpondente,

hi

La

I4. Proeíto fum, ait ei: Vade, & vide, fi cunéta profpera

s.

fint erga fratres tuos, & pecora: & renuntia mihi, quid aga-

Vl

10

tur

Miffus de valle Hebron , venit in Sichem:

IOT

IS. Invenitque eum vir errantem in agro , & interrogavit,

f

quid quzereret.

octi

16. At ille refpondit: Fratres meos quaero, indica mihi ,

ipits

j

:

übi pafcant greges.

^

17. Dixitque ei vir: Recefferunt de loco ifto: audivi autem

non |

eos dicentes: Eamus in Dothain. PerrexititaqueJofeph poft

Turt

fratres fuos, & invenit eos in Dothain.

19. Qui cum vidiffent eum procul, antequam accederet ad

eos, cogitaverunt illum occidere:

19. Et mutuo loquebantur: Ecce fomniator venit:

wl

am ve-

1n qu

20. Veþite . pccidamus eum, & mittamus in ciftern

terems

te0,

tur.

firnif

"Wwá

.9 liud quoque.) Similiter a Deo

II. Rem tacitus.) Sufpicans a Deo

immiffum fomnium , quod eodem ten-

immiffa , eventum exfpectabat.

*l

debat, & geminatione fua preceden-

1j

Veni, mittam t«.) Jofephum do-

Dam

tis certitudinem adftruebat. .

mi retinuerat pater, ut tempus, &

& fl

abfentia invidentiz morbo mederetur ;

Incef

0. Imcrepavit ewr.) Nec infenfus,

nec dicta vilipendens; fed hoc pa&o

poft aliquod tempus jam ratus odia

Üiled

livorem fratrum prudenter leniturus.

evanuiffe, mittit ad eos.

22

Num ego , 66 mater tta , 6c.) Quafi

IS. Errawtem in agro.) lgnarum,

ubi fratres inveniret, & palantem.

mla, ]

dicat, quis credat me, & matremtuam

3

te adoraturos aliquando ?

Per Ma-

19. Semmistor.) Ylebr. eft, Domznus

Vüig ^

trem non intelligit Rachelem, que

fomniorum , id eit habens , poffidens

V(]c*.n

jam erat mortua;, fed Balam uxorem

fomnia, vel peritus fingete fomnia,

vel Dominus ,

termr

fuam, a qua Jofeph nutritus fuerat,,

fomnio.

'& Princeps , fed in

Uttig

& Rachele extin&a in matris locum

t'em;

fucceiierat.

20. Ín cifernam.) Ón Hebreo eft

2

* Q

CAPUT XXXVII

141

vidi

terem : dicemusque : fera peffima devoravit eum , & tunc ap-

. fl£.

pareblt quid illi profint fomnia fua,

i

ZI.

* Audiens autem hoc Ruben, nitebatur liberare eum *Infr.

juod

de manibus eorum , & dicebat:

42.22

uste

25. Nonmterücmm animam ejus , nec effundatis fanguinem:

fed projicite eum in cifternam hanc, qua eft in folitudine,

Citus

manusque veftras fervate innoxias: hoc autem dicebat, vo-

lens eripere eum de manibus eorum , & reddere patri fuo.

f0

23. Confeftim igitur ut pervenit ad fratres fuos, nudave-

runt eum tunica talari, & polymita,

iCl«

24. Miferuntque eum in cifternam veterem; qu&e non habe-

bat aquam.

fpera

25. Et fedentes ut comederent panem, viderunt lfmaelitas

| af«

viatores venire de Galaad, & camelos eorum portantes aroma-

ta, & refinam, & fta&en, in ZVÉgyptum.

ao

26. Dixit ergo Judas fratribus fuis:

uid nobis prodeft, fi

3

occiderimus fratrem noftrum , & celaverimus . fangumem

mill P

ipfius?

27. Melius eft, ut venumdetur Ifmaelitis , & manus noftrze

yutenm

non polluantur: "frater enim, & caro noftra eft.. Acquieve-

j poü

runt fratres fermonibus illius.

*Sap

28. *Et preetereuntibus Madianitis negotiatoribus , extra-

et d

$3

hentes

10-13

32 r , que vox cifternam fignificat,

Ruben fuiffe fune demiffum.

in qua aque non fcaturiunt , ut in pu-

25. De Galaad.) Quua venientibus ex

m ve

teo, five fonte; fed aliunde colligun-

erents

Arabia per Dothain in /hgyptum erat

tur.

Scholiaftes Hebrzus ait N2 )cer,

tranfeundum.

—

fignificare puteum effoffum tantum ,

4romata.) In Hebreo eft 853 ve-

est, quam vocem alii interpretantur

132v , adje&o zdificio, & parietibus.

1 Dro

eI. Nitebatur.) Conje&um in cifter-

ceram, alii opobalamum , alii. aro-

nam cogitabat clanculum extrahere,

mata , ahl res defiderabiles.

um d

& falvum patri reftituere, ut amiffam

Refnnm ) Refina dicitur humor te-

nax ex arbore defluens , illique adhz-

pus

inceftu gratxam hac in fratrem tam

deret i

dile&um patri pietate, recuperaret.

rens.

Aliqui vocem v Zférz , balfa-

" odid

2

nterficiatis auimam.) Mletony-

mum, vel theriacam interpretantur.

mia, ne interficiatis eum

Statien.) Eft myrrhae lacryma, que

yparü

23. Talari , &$ Polymita. ) Duplici

ab arbore illa flillat , & defluit &T

nte.

29 ca(tw,

Dunii

vefte fpoliatus eft , interiore , quam

Omdens

vocat talarem , & polymita, qu& ex-

a. Acquieverunt. fratres.) O&o, qui

terior.

Credibile poflea rurfum in-

aderant tempore venditionis.

Nam

"

fonm

dutum talari; nam polymitamad pa-

Ruben aberat, ut patet ex num. 29.

fed ii

trem miferant.

29. M;za";zmtzs.) Madianite fimul

24. Miferuntque,) Jofephus fcribit a

cum Ifmaelitis in eodem comitatu pro-

hrgo d

Ls

142

LIBRI GENESIS

hentes eum de cifterna , vendiderunt eum Ifmaelitis , viginti

argenteis : qui duxerunt eum in /Egyptum.

29. Reverfusque Ruben ad cifternam, non invenit puerum:

gt

30. Et fciffis veftibus pergens ad fratres fuos, ait: Puer

r

non comparet, & ego quo ibo?

.

jn

31. Tulerunt autem tuni

cam ejus, & in fanguinem hoedi ,

quem occiderant, tinxerunt:

32. Mittentes qui ferrent ad patrem, & dicerent: Hanc in-

l.

venimus: vide utrum tunica filii tui fit, an non.

33. Quam cum agnoviffet pater, ait: Tunica filii mel eft ,

^

fera peífima comedit eum , beftia devoravit Jofeph.

& aQ

34. Sciffisque veftibus, indutus eft cilicio, lugens filium

sls

fuum multo tempore.

3

Her

35. Congregatis autem cun&tis liberis ejus, ut lenirent do-

lorem patris , noluit confolationem accipere, fed ait: defcen-

4)

5./

dam ad filium meum lugens in infernum.

Et illo perfeveran-

te in fletu ,

tO,F

36. Madianitee ven

diderunt Jofeph in JEgypto Putiphari

neT

eunucho Pharaonis, magiftro militum. (1)

C A-

L

fpeti

(I? Cap. XXXVIL. i edit. Sixt. continet 29. "uers.

— —

ficiftebantur: hifimul emerunt Jofeph,

Multo. tempore, ) Annis 23. donec ei

& fimul vendiderunt.

Propter hanc

nunciatum , Jofeph in /Egypto vivere.

& mj

focietatem eos Mofes modo Madia-

enm «

3s. dn Infernum.) Infernus fepe in

I€ Q

nitas, modo Ifmaelitas vocat.

Scriptura fepulchrum fignificat: fzpe

transly

Viginti argenteis. ) Siclis.

etiam locum , ad quem migrant ani-

mz,-quz eft hujus loci fignificatio;

Om,

a29. Rever/zfque, ) Abierat pafcua

GI 0.

quafiturus.

nam Jacob putabat filium. a feris la-

30. Sciffis vefizbus. ) In moeroris ar-

niatum , nec ad illum, cujus offa fe-

füificat

ulchro non condebantur , fe defcen-

gumentum , ut folebant Hebrai.

furum fperare poterat.

IEg

Ego quo ibo . . . ) Uteum inveniam?

Cjus

quoad venditionem ab omni culpa

36. Eunucbo.) Eunuchus non fuit ,

Ruben liber fuit,

Fratres narrarunt

qui uxorem habuit, & multi volunf,

Udl! d(

vivum venditum,

filiam , que poftea Jofcpho nupfit;

fürüs

Sic placatus con-

fed omnes , qui in aula, & obfequio

Fü[ley

fenfit in patris deceptionem.

33. Fera peffema.) Ita credebat; nec

Reseum verfabantur , Eunuchi dice-

fim ]u

enim tam immane fcelus animum pa-

bantur, fortaffe quod plerique Eu-

nuchi effent.

M.

sernum fübibat; & Palaflinaleonibus,

urfis , aliifque carnivoris feris abundat.

.Magijlrol militum. ) LXX. dixerunt

P ls &)

34- ledutus eff cilicio. ) klebr. /zcco.

dpx;yæya,gqu , Principi Coquerum , alii,

$1

Primus, qui in lu&u faccum , feu ci-

Principi Lamionum ,1d enim vox He-

düs, Ti

Jicium induerit.

4 H

Quantum habe-

breat»n: v tabbachim , fignificat, fi-

mus ex Scripturis, Jacob fuit, quem

ve mattantium;: verum eodem referun-

Qvit:

tur omnia; nam laniones, & coqui,

in Quo

poftea Ifraelitz imitati fugt.

Winero

EE

U

M.

*:fä—ï-!

X*

"N

14$

iginti

CAPiTT X

XXVIH. -

erum:

Srudas ex uxore Cbananea tribus f!z'—z's fufceptis ,I primum , & de-

Püer

inde fecundum Tbamar copulavit: quibus mortuis , eam infcius

edi,

pro fcoro cogmvvit , quo concubitu Pbares , C? Zaram

genuit.

Qc It

Odem tempore defcendens Judas a fratribus fuis, diver-

x.E

tit ad virum Odollamitem , nomine Hiram.

ïi e&,

2. * Viditque ibi filiam hominis Chanansei, vocabulo Sue: * :Pa-

ral.2.3

fiium

& accepta uxore, ingreffus eft ad eam,

3. Quse concepit, & peperit filium , & vocavit nomen ejus

Her.

nt do-

4. * Rurfumque concepto foetu , natum filium vocavit Onan. *Num

efcen-

[era-

s. Tertium quoque peperit, quem appellavit Sela, quo na- ?9:1?-

to , parere ultra ceffavit.

jphari

6. Dedit autem Judas uxorem primogenito fuo Her, nomi-

ne Thamar.

*Num

CA

7. * Fuit quoque Her primogenitus

-

Juda, nquam in con-

26.19.

fpe&u Domini: & ab eo occifus ePc:

8. Di-

a

lonec &

& macantes iidem erant ; mac&abant

neguam. )

v. Fuit quoque Her

jvivett

enim coqui eas pecudes , quas coque-

Her, & Onan fratrum . idem pecca-

fgpe n

re ecogitabant.

Inde vox ad milhtes

tum feciffe ferant au&tores , nempe

r fape

translata , quia ut illi pecudes, ita ifti

immunditie, eo quod in a&u matri-

ant anie

homines. mac&ant,

Quare & apud

monii fe retraherent, & fic femine ex-

ficatio

Graecos VOX Ueyttety occidere fi-

tra vas fufo generationem impedirent,

feris l

gnificat.

Diverfo tamen fine ambo.

Her, ne

off; -

1. K, Odem tempere ,. &$c. ) Potius fit

puerperia, & la&atio liberorum de

defcete

pulchritudine conjugis, quam deperi-

mentio Jude , & polteritatis

Onan ne

ejus, quam aliorum fratrum , quia ex

bat , quidquam decerperet.

n füit;

juda de Thamar Chriftus erat nafci-

fratri fuo filios gigneret : In hoc in-

volunty

turus.

vidia, inillo libido dominabatur ; uter-

mplts

que fcelus immane admittebat.

Eodem tempore,) Anno 16. Jofephi,

Occifus eff.) Ut & frater plaga info-

»beQUio

cum Judas annorum effet r9,

^

j d

Viditque. ) Concupivit.

lita, fed tali, quài manifeítum effet

od

$ue.) INon elt nomen filie, fed patris

hominibus propter fcelus aliquod atrox

ejus foceri Jude , ut patet ex Hebrzo.

interemptos: opinor minifterio An-

eli mali, quo folet Deus uti in ul-

jjyerunt

3. Voeavit nomen ejus Her.) Ipfe ]u-

lls zm,

das; nam in Hebrzo eft vox mafculina.

tione ezigenda, imiffones per. Angelos

QX e

4. Vocavit Onan. ) Uxor Judaita vo-

malos, ut dicitur Pf. 77. 49. fortaffe

ts H

cavit; quod patet ex Hebrao textu,

Afmodaus fuit, qui fuit etiam necator

in quo eft vox feminina , ut etiam

libidinoforum maritorum Sarg 'T'ob.

yfenit

3. 9.

: ID

numero fcguenti.

144

LIBRI GENESIS

&m

9. Dixit ergo Judas ad Onan filium fuum: ingredere ad

uxorem fratris tui, & fociare illi, ut fufcites femen fratrituo.

Tam:

9. Ille fciens non fibi nafci filios, introiens ad uxorem fra-

j

tris fui, femen fundebat in terram, ne liberi fratris nomine

open

7

nafcerentur.

16

1o. Et idcirco . percuffit eum Dominus, eo quod rem dete-

Cum:

ftabilem faceret.

te: (

II.

uam ob rem dixit Judas 'Thamar nurui fuze: Efto

| vi-

n

dua in

3

omo patris tui, donec crefcat Sela filius meus: time-

-

Y

la (

bat enim, ne & ipfe moreretur, ficut fratres ejus. Quae abiit,

dore

& habitavitin domo patris fui.

1j

12. Evolutis autem multisdiebus mortua eft Sue uxor Judze:

diA

qui poft lu&um coníolatione fufcepta , aícendebat ad tonío-

D6

resovium fuarum, ipfe, & Hiras opilio gregis Odollamites ,

1j

in Thamnas.

S

imáy

13. Nuntiatumqu

e eft Thamar, quod focer illius afcenderet

0.

in Thamnas ad tondendas oves.

tem,

14. Quae, depofitis viduitatis veftibus, affumfit theriftrum,

inver

&

&

?T

fedel

8. Iugredere.) Jam ergo in morepo-

Abrahami prolem ; & fimul f*teri/litaQ

illo ;

ftum , quod poflea lege fancitum,

tis improperium oderat ; quare flro-

2

ut frater uxorem fratris, qui fine li-

pham commenta , quam in caput Ju-

fel i

beris decefferat, in conjugium acci-

de, velcum vite periculo verteret,

12. Opilio gregis. ) Chald. Sociusejus,

fcom

peret. Deut. 25. s. Ruth. cap. ult. n.

1o.

nempe amicus, fane Hebraice iifdem

9. Non fibi nafei fílios. ) Emallage, fi-

litteris paftor , & amicus fignificantur;

lHios, pro filium ; folus enim primo-

fi pun&a removeas.

In Thamnas.) Videtur effe 'Tham-

genitus filius mortui cenfebatur , reli-

lüomm

qui ipfi gignenti nafcebantur.

nata Samfoni, de qua

jud. 14.

Oculo:

11. Effe vidu4.) Moris videtur fuif-

14. Thberzfirum,) Ne

:

is eft. tenuis ,

16

fe, ut qua in familiam aliquam nu-

é&linea, qua mulieres eflivo tempo-

re utebantur, quam Peplum interpre-

Cvit f

píerat , illi familie addida maneret,

Olim vefte tegebant mulie-

ipnofe

quamdiu aliquis fupereffet confangui-

tantur.

m

po

neus, qui defun&o íemen fufcitare

res caput, & faciem, vel certe ita

vultum velabant, ut unustantum ocu-

dmma

vellet. jJuxta hunc morem fine foce-

ttrio

ri confenfu non licebat I'hamar aliun-

lus appareret, atqueideo cognofci fa-

Ortaff

de conditionem fibi quzrere.

judas

cile non poterant.

comm

autem timens , ne Sel& fimile quid ac

In bivio itimeris.) Sic olim fcorta,

qua ideo a Latinis mocha femitarie

À t

fratribus accideret , variis promiffis

tr adn (.v

viduam fruflrari flatuerat ; donecipía

di&a, in Hebr. eft, I» Porta oculorum.

il

morz pertafa, peteret ab eo licentiam

Porta dicitur oculotum , quod inde

alteri nubendi, quod illam non late-

viatores oculis fpeculentur, quam viam

a, p

infiftere debeant.

Aliivertunt, vrim:

5gc(u

bat; fed nolebat ex alia flirpe, quam

l.ktm t

]flþ/

ït?

CAPUT XXXVII.

$I4ï

fe ad

& mutato habitu , fedit in bivio itineris, quod ducit 'Tham-

tituo.

nam: eo quod creviffet Sela, & non eum accepitfet maritum.

n In-

I$.

uam cum vidiffet Judas : fufpicatus eft effe meretricem:

)mine

operuerat'enim vultum fuum, ne agnofceretur.

16. Ingrediensque ad eam, ait: Dimitte me, ut coeam te-

dete-

cum: nefciebat enim, quod nurus fua effet. Qua refponden-

te : Quid dabis mihi, ut fruaris concubitu meo?

lo Vi-

17. Dixit: Mittam tibi hoedum de gregibus, Rurfumque

time-

illa dicente: Patiar , quod vis

; fi dederis mihi arrhabonem,

donec mittas, quod polliceris.

18. Ait Judas: Quid tibi vis pro arrhabone dari ? R,efpon-

fudae:

dit; Annulum tuum, & armillam, & baculum, quem manu te-

tonío-

nes Adunum igitur coitum mulier concepit,

mmites,

Ig. Et furgens abiit, depofitoque habitu, quem fumpferat,

induta eft viduitatis veftibus.

nderet

2o. Mifit autem Judas hoedum per paftörem fuum Odollami-

tem, ut reciperet pignus, quod dederat mulieri,qui cüm non

firum,

inveniffet eam,

21. Interrogavit homines loci illius: Ubi eft mulier, quae

]

fedebat in bivio? Refpondentibus cun&is: Non fuit in loco

ifto meretrix;

üerflita-

ye firo-

22. Reverfüs eft ad Tudam, & dixit ei; Non inveni eam ,

iput. Jue

fed & homines loci illius dixerunt mihi

erterebo

fcortum :

; nunquam fediffe ibi

vt ij

nos

se iifdem

23. Ait Judas: Habeat fibi, certe me—ndacii arguere

non

fficantul»

duorum fontium, quia vox Hebr. quz

e Thatr

lentibus proflituebant f6, pretio accepto.

oculos, etiam fontes fignificat,

17. Hadum de gregibus. ) Xlebr. 4e-

?.temliS D

16. lngredz'enf(äue Ad eam. ) ]udas pec-

dum caprarum , ponitur plurale pro fin-

) tmpo

cavit fimplici fornicatione; non enim

gulari, Aedwm capra filium , hosdum ,

agnofcebat fuam nurum,; & ipfe eo

jnterpre

tempore matrimonio folutus erat.

ab uberibus avulfüum.

qui adhuc matrem fequeretur nondum

X muhe*

cate d

"Thamar peccavit inceítu , & quafiadul-

4rrbabonem, ) Pignus vertit Chal.

um odl

terio , quia uxor Sele debebatur.

Fortaffe "'hamar perfonata Jude fui

daus ; vox eft Latina, & Grzca , fed

;nofCi *

que ab Hebrais fumpta viderur.

ta, morem hunc fuiffe meretricum

copiam fecit, ideoque non eft agni-

19g. Zdunulum. ) Sigillum.

j fCOïta j

femitaf'læ

tradit Chryfippus in lfagege bonorum

irmillam.) Wlomie , feu torquem.

& malorum, cum ait : ££e móAsoc,

Aliiteziam vertunt Chaldaus Pz/lolum,

: M[pywl-

Baculum.)) Scipionem viatorium.

yol inde

xal mwporomm Ttpix ptYaa a éraieoi

23. Mendacii arguere. ) Yleb. ze for-

jm viam

sieuiS usav cavrae roig ÓovAout voie,

te fomus in confufionem , id eft , ne res

lllt; u

Extra ciuitatem seretrices perfonate va-

Bibl. cum Com, Menoch, T. ,

publicetur, & jactet illa fe mecum con-

ee»f

t

I46. *

LIBRI GENESIS

non poteft, ego mifi hoedum , quem promiferam, & tu non

1nvenifli eam.

^

Cun

24. Ecce autem poft tres menfes n

unciaverut Judse, dicen-

fiots |

tes; Fornicata eft Thamar nurustua, & videtur uterus illius

intumefcere. Dixitque Judas; Producite eam ,.ut combura-

d

tut.

l

25. Quae cum duceretur ad poenam , mifitad focerum fuüum,

dicens: De viro, cujus haec funt, concepi, cognofce, cujus

G

fit annulus, & armilla, & baculus.

|

D

26. Qui,agnitis muneribus, ait; Juftior me eft , quia non tra-

p

lu$ |

didi eam Sela filio meo.

Attamen ultra non cognovit eam.

iÍ

27. Inftante autem partu , apparuerunt gemini in utero,

Teove

atque in ipfa effufione infantium, unus protulit manum , in

)

qua obftetrix ligavit coccinum, dicens:

qu

t

28. lfte egredietur prior.

41

29. Illo vero retrahente manum , egreffus eft alter: dixit-

fb

que mulier; Quare divifa eft propter te maceria? & ob hanc

fibi

»1p4. Caufam vocavit nomen ejus Phares. *

EE

ralz.4.

30. * Poftea egreffus eft frater ejus ; in cu

&my

*Mat. coccinum , quem appellavit Zara.

ius manu- erat

tan

A](

1.5.

6 )

C A*

5

W .

rE

Joíyl

(1) Cap. XXXVIII. in ed. Sixt. continet 2Q. vers. ;

$(

27. Mpparuerunt. ) Obftetrix manu

Ecce

reffam , neque me pa&is fletiffe.

Cat 1

hald, & LX X. ze fomus derzfui.

ad uterum admota cognovit duos in-

24. Producite eam , ut comburatar.)

tus effe, & quafi lu&ari, quis prior

eorederetür.

Judas ut paterfamilias in nurum fen-

tentiam tulit judicis auctoritate, &

Coccinum. ) Ut conftaret , uter effet

tunc adulterii peena ignis fuit. For-

primogenitus.

4

taffe illud, preducite , exponendum de

e9. Dixitque mulier.) Obftetrix egre

ferens fe deceptam : metuens etiam ne

Dinc n

domo in carcerem , donec pepererit,

Iunt

ut poftea rogo tradatur.

INon Tu-

violenta hec eruptio matri, aut ge-

d2 , fed legitimi judicis fententia.

mellis noceret.

P

j FI "

26. Jufiior meeff.) Non caftior, aut

Quare divifz eff propter te macería

.

lllUm dl

Senfus eft, Quare frater tuus primus

I

fandior, fedjuftior. Tudas enim pro-

miíIa , & pa&a fua non fervaverat, &

egredi volens, fecundinas , quibus era-

tum Fed

injufle impediebat, ne prolem ex Se-

tis in utero involuti, difrupit?

Ti h

la fufciperet.

Phares. ) Significat feparationem , feu

&t (

Attamen ultra.) Quia nurus illi erat,

divifenem.

li cunt

& concubitus inceítus fuiffet. Pariter

30. Zara.) Oriens ita di&us, quod

3. 0j

Sela ab ea abflinuit, quia a Juda pa-

cum prior manum extuliflet , prius

lcet qi

oriri debuerat.

rente cognita.

Dyj,

u

4

x

*7-

3R

*

147

Bu

L

CALPUT XXXIX

(2

Cun pm[verä ageret Sofepb apud berum Putipbarem, contem-

illus

nens beram j[epius de concubitu. interpellantem ; — accufatur. apud

but?-

doiinum , €? in carcerem conjicitur : ubi cu[Todis gratiam na-

Cus , ommium vintiorum curam babet.

rty

QujUs

Gitur Tofeph du&us eft in /Egyptum, emitque eum Puti-

I.I

phar eunuchus Pharaonis, princeps exercitus, vir JEgy-

ntra-

ptius de manu Ifmaelitarum , a quibus perduttus erat.

af

2. Fuitque Dominus cum eo , & erat vir in cun£tis profpe-

ltem )

reagens: habitavitque in domo domini fui,

P

4. Qui optime noverat Dominum effe cum eo

,& omni»a ^

qua zereret , ab eo dirigi in manu illius.

4. Invenitque Jofeph gratiam coram domino fuo, & mini-

dixi-

ftrabat ei, a quo preepofitus omnibus gubernabat creditam

jhant

fibi domum ; & univerfa, qua ei tradita fuerant.

s. Benedixitque Dominus domui /Egyptii propter Jofeph,

p enit

& multiplicavit tam in aedibus

ftantiam :

quam in agris cun&tam ejus fub-

6. Nec quidquam aliud noverat, nifi"panem, quo vefceba-

C

tur. Erat autem Jofeph pulchra facie, & decorus afpettu.

1. Poft multos itaque dies injecit domina füa oculos fuosin

Jofeph, & ait: Dormi mecum.

8. Qui nequaquam acquiefcens operi nefario, dixit ad eam:

Ecce dominus meus, omnibus mihi traditis; ignorat, quid ha-

1 manü

beat in domo fua.

lsT*

T

js prot

9. Nec

"n

Quibus.) Qui illum in Palafti-

$. Benedixitque.) Bonorum oänium

Y

1. [1

na emerant a fratribus, iidem

affluentia replevit.

Tam im adibus, quam in agris.) Do-

nixap d

nuncin ZEgypto Putiphari vendi

runt.

yde-

mi, forifque.

xium

atf

2. Fuitque Dominus cum ev.) Semper

6. Nec quidquam, aliud mowerat , ?if

panem , quo "veféebatur,) Adagialis. lo-

illum divina gratia comitabatur, o.

quendi formula : fenfus eft,

l]ta o-

m

mnia illi expediens, & omnibus gra.

mnia fua commiferat Jofeph, utcum

, prirus

tum reddens.

jbus eu-

probitati ejus maxime confideret , nul-

Vir ip cuntlis profpere agens.') Vir non

lam rationem dati, & accepti repofce-

'

fel

s&tate , fed prudentia, & maturitate,

ret, folicitüs duntaxat menfa accum-

1 y

cui cuncta profpere cedebant.

bere, & frui iis, que Jofephi arbitrio

licet didicerat.

3. Optime moverat. ) Experientia fci-

apponerentur.

j qni

7. Poff multos itaque dies. ) Forte an»

; E5

noodcavo, nono, vel decimo poft

Dirigi.) Pro!ïperari » fortunari.

^

us

M

148

LISB RIIGENESIS

15 (

9. Nec quidquam eft, quod non in mea fit poteftate, vel

nontradiderit mihi, praeeter te, quae uxor ejus es: quomo-

tenebat

do ergo poffum hoc malum facere, & peccare in (1) Deum

5l

meum?

ris, m

di verbis per fingulos dies & mulier mole-

20. !

Io. Hujuscemo

fia erat adolefcenti, & ille recufabat ftuprum.

[todieb

j 1

II. Accidit autem quadam die, ut intraret Jofe

gh domum,

& operis quippiam absque arbitris faceret.

(it &

25 í

I2. Etilla apprehenía lacinia veftimenti ejus; diceret: Dor-

mimecum. Quirelicto in manu ejus pallio fugit, & egretfus

ftodi t

eft foras.

51

13. Cumque vidiffet mulier veftem in manibus fuis, & fe

€tt CU

effe. contemptam,

I4. Vocavit ad fe homi

nes domus fuze , & ait ad eos; En

introduxit virum Hebreeum, ut illuderet nobis: ingreffus eft

ad me, ut coiret mecum, cumque ego fucclamaffem ,

Iu

15. Et audiífet vocem meam, reliquit pallium , quod tene-

dltrit

bam, & fugit foras.

16. In argumentum ergo fidei retentum pallium oftendit

jra

marito revertenti domum,

17. Etait: Ingreffus eft ad me fervus Hebraeus, quem ad-

duxifi , ut illuderet mihi:

I.H[

&T

18. Dum-

t

j

(1) Deum. 4» edit. Sixt. legitur Dominum.

]

venditionem in ZEgypto; nam nihil

12. Lacinia.) Wxtrema fimbria , feu

V

ora veltimenti.

certi definiri poteft.

Injecit

. . eculos,) Flagitium fpi-

Egre[fus ff foras.) Potuiffet robuftus

rantes , lafcivos.

juvenis pallum de muliercule mani-

(c

9. Quomodo ergo po[fum.)) Quafï di-

bus violenter extorquere , fed nec

vim dominz facere voluit , nec con-

cat, qui fieri poffit, ut erga tam be-

nignum dominum tam fim ingratus ,

ta&am impure feminze manibus ve-

btm,

maxime cum id fine gravi Dei offen-

ftem ultra geftare fuftinuit.

.A

fa fieri non poffit?

13. Vidiffet mulier.) Facilis mulieri

1o. Per fingulos dies.) INulam occa-

ex amore in odium migratio, przfer-

Hhtyy

VEüem

fionem colloquii pellacis, & malefua-

tim fi fe & contemptam & deprehen-

tlæan

di fibi elabi patiebatur.

fam animadvertat.

Ptj

Stuprum. ) Adulterium eft. Cata-

14. locavit ad fe. ) Quiritans , &

h]

chrefis.

ut opem ferrent , & comprehende-

Vr

Ix. Ut iptraret. Jofcph domum , &5 ope-

rent Jofephum jubens.

L

vis quippiam ab[que arbitris faceret. ) So-

17. Servus Hebreus, quem adduxifli.)

CUH()Q,

li domi negotia domini procuranti

Etiam maritum culpe quodammodo

22

mulier impura fupervenit.

Chaldeus

participem facit , ut ita cogat acrius

fieba

ofephum. fzvire.

Simile illud

ait ingreflum , ut fcripturas ratioci-

in

d

2j

nierum inveftiparet.

ippolyto Seneca.

fe imr

ho

CAPUT XXXIX. & XL.

149

» Vi

18. Cumque audiffet me clamare, reliquit pallium, quod

dott0«

tenebam, & fugit foras.

Deum

19. His auditis dominus, & nimium credulus verbis conju-

gi5, ira:us eft valde.

mole«

* Pfat

20. * Tradiditque Jo

feph in carcerem, ubi vinCti regis cu-

ftodiebantur, & erat ibi claufus.

104.

8

Imum

z1i. Fuit autem Dominus cum Jofeph, & mifertus illius de-

dit ei gratiam in confpe&tu principis carceris.

Dot:

22. Qui tradidit in manu illius univerfos vinttos, quiin cu-

tefus

ftodia tenebantur, & quidquid fiebat, fub ipfo erat.

23. Nec noverat aliquid, cun£tis ei creditis; Dominus enim

&fe

erat cum illo, & omnia opera ejus dirigebat. (1)

: En

UCATUT.XL

üset

Kunuchorum Pharaonis. in carcere Sfofapb. [omnia. interpretatus ,

tene

elterum officio prifHino refTituendum ,. alterum. [ufpendio finiendum

endit

pradixit : que omnia in quraom's natalitio evenerunt.

s itaque geftis, accidit,ut peccarent duo eunuchi, pin-

n:d-

1 .HI

cerna regis /Egypti, & piftor,domino fuo.

». lIratusque contra eos Pharao ( nam alter pincernis prae-

Jutt

erat, alter piftoribus )

3. Mifit eos in carcerem principis militum jin quo erat vin-

Gus & Jofeph.

j1; tl

T 3

4. At

bufus

miti-

(1) Caput XXXIX. in edit. Sixt, balbet 1g. wers.

d n

—— en preceps abit ,

enim fidei , & prudentie ]of'eph—i com-

Cl

Enfémque trepida liquit. attonitus fuga.

mifla.

;

us ve

19. Nimium credulus. ) Eixcoecante

zelotypia: nec advertit hanc ipfam

I- T peccavent.

Quod crimen ad-

vlieri

veftem indicium potius effe violen-

miferint, ignoratur; fortaffe

wl'æfbf'

tie a muliere profe&z , ut notavit

veete

Philo.

aliquid furati de annona , vel aliqua

orta fufpicio , ne Pharaoni venenum

20. l» carcerem. ) Ylebr. i» demum

pararent.

51&

aarceris.

Pincerna.) loXX. habent, Prigcipem

yande-

131. Prineipis earccris,) Prafe&i, &

pineernarum , eorum fcilicet, qui Pha-

cuftodis.

xifi)

raoni vinum mifcebant pocillatorum.

22. Sub ipfe erat.) Directione ejus

Piflor.) N ox Hebrza panis cottorem,

mou

fiebat.

fignificat. LXX. Principem eorum,

MHS

qui panes faciebant.

il

23« Nec movtrat aliquid. ) Nulli rei

fe immifcebat, nihil curabat, omni

3. Prineipis militum.) Putipharis.

; R

150

LIBRI GENESIS

4- At cuftos carceris tradidit eos Jofeph , qui & miniftrabat

E

& illi in cuftodia tene-

eis. Aliquantulum Lemporls fluxerat,

a

Trecum

bantur.

de ifto

s. Videruntque ambo fomnium no&te una juxta interpreta-

I5 !

tionem cong:uam fibi.

innoc

6. Ad quos cum introiffet ]ofeph mane, & vidiffet. eos tri-

16

ftea

diffoly

p? Sc1fc1tatus eft eos, dicens: Cur triftior eft hodie folito

janna

facies veftra ?

v

8. Qui refponderun*- Somnium vidimus, &

; non eft, qui

Ottnes

:m*erpretetur nobis.

Dixitque ad éos Jofeph. Numquld non

If..

Dei ett interpretatio?. referte mihi, quid videritis.

caiftt

9. Narravit prior, preepofitus pincernarum, fomnium fuumj

b

Videbam coram me vitem ,

It Cru

10. In qua erant tres propagines, crefcere paulatimin gem-

20

inas »

& poft flores uvas maturefcere.

gnnd

1. Calicemque Pharaonis in manu mea, tuli ergo uvas, &

Inag

expreffi in calicem ,

quem tenebam , & tradidi poculumPHa—

PO

raont.

pocul

12. Refpondit Tofeph ; Hzec eft 1merpretat10 fomnii: Tres

24.

propagines, tres adhuc dies funt:

proba

15. Poft quos recordabitur Pharao minifterii tui, & refti-

12

tuet te in gradum priftinum ; dabisque ei calicem juxta offi-

—

Tatum

c1um tuum , ficut ante facere confueveras.

1

14. Tan-

(

Vintius.) Captivus, jam enim vin-

Io. Tres propagnes.) "Tres palmites,

H 1

cula dempta.

feu tria flagella vitium, in terram de-

Ditun

4. Cuffos carceris.)) Clavicularius, er-

preffa ad novas vires in folo colligen-

i £

aftularius.

das, & novos pampinos fundendos

ACar

dliquantulum temporis fluxerat. ) Ali-

hoc Latina vox , Propago , & Grzca

ls

qui probabiliter putant annum unum,

lttes

z.9:w*", que eft apud LXX. figni-

g. Juxta interpret ationem congruam fibi.)

ficant.

fhmt

Unufqu'que vidit fomnium con-

12. Tres adbuc dies fünt. ) 1d eft

D:'E

gruum funüioni fue , & indicans,

fignificant.

T

"Tres pono propagines

quid fingulis eventurum.

in terram depreffz , & ex illa emer-

H

8. Non eff , qui interpretetur. ) Quia

gentes, bene tres dies fignificant; to-

)n ,

earcere conclufi fumus , interpretis

ties enim Sol conditur ,

& rurfus in

b .

copiam non habemus.

triduo exiflit.

tum (

Numqmd zom Dei eff mterpremtm 2)

13. Pofé quos. ) lebr. Et. dum adbuc

W

Qu.;h dicat ,

neminem poffe interpre-

tres dies , id eft, poft tertium inchoa-

Ceden

tari vere fomnia , nifi a Deointerpre-

tum.

]y,

tationem accipiat: Deum vero reve-

Recordabitur Pharao minifferii tui. )

C

lare, cui velit , & fe fperareida Deo

Hebr.

elevabit Pharao

caput — tutum ;

Iritio,

fibi conceiïum iri.

let C

hoc eft, priflinz dignitati reftituet.

[ pr"

a

"

Q.A POUT- X2

Ift

lrb

14. Tantum memento mei, cum bene tibi fuerit, & facias

| tene.

mecum mifericordiam: ut fuggeras Pharaoni, ut educat me

de ifto carcere ,

pret-

15. Quia furtim füblatus fum de terra Hebreeorum , & hic

innocens in lacum miffus fum.

05 tf*

16. Videns piftorum magifter, quod prudenter fomnium

diffolvifiet, ait : Et ego vidi fomnium , quod tria caniftra

folito

farinae ; haberem fuper caput meum:

17. Et in uno caniftro, quod erat excelfius, portare me

, qui

omnes cibos, qui fiunt arte piftoria, avefque comedere ex eo.

( non

18. Refpondit Jofeph: Hsec eft interpretatio fomnii: Tria

caniftra, tres adhuc dies funt:

foum

19. Poft quos auferet Pharao caput tuum ac fufpendet' te

in cruce , & lacerabunt volucres carnes tuas.

|.gem-

20. Exinde dies tertius natalitius Pharaonis erat: quifaciens

grande convivium pueris fuis, recordatus eft inter epulas

u5 &

magiftri pincernarum, & piftorum psincipis.

nPha

21. Reftituitque alterum in locum fuum , ut porrigeret ei

poculum:

Tres

22. Alterum fufpendit in patibulo, ut conje&toris veritas

probaretur.

n

refti

25. Et tamen fuccedentibus p

rofp

er-

, offi-

eris'; præpofïtus pinc

4

F

-

narum oblitus eft interpretis fui. ( 1)

(1) .C.fa;;. XL. in edit. Sixt. abfoloitur Y4. vers.

Tat-

—

Imites

14. Tantum memento,) Non pofco

capite fuftinere tria caniflra invicem

and

pretium tam faufli nuntii, tantum

fuperpofita, in quorum imo & medio

mihi faveasapud Pharaonem, uthinc

foli panes erant, in fupremo vero o-

l

128[1

educar.

:ndOS

non

mne genus cibi piftorii, pafte, arto-

Graci

, I5. Furto. ) Plagio fratrum

creg& , & hujufmodialia, ad qu& aves

fratres , non adulteram accufat , fed

carnivorge advolabant.

fign

fuam tantum innocentiam profitetur.

10. Pofi quos, ) inchoatos; namter-

tió die durante id accidit.

De Terra Hebraorum.) De terra Cha-

u

naan , in qua "pater & fratres, qui

Auferet . . . caput tuum ) Vita privabit.

ngme*

Hebrzi funt, degunt.

Lacerabunt. volucres. ) INam . crucifi-

eme

xorum cadavera Gentiles de crucibus

In lacum.) In carcerem. Vox He-

!ty f0

brzea 5*3 r cifternam, lacum , an-

pendere finebant , & carnivor& aves

;; 0

trum fignificat.

in ea involare folebant, feque eorum

carnibus pafcere.

Hoc elt quod

4l

i

16. Videns.) Ex interpretatione pre-

cedentis fomnii fpe bona plenus.

Horatius dixit.

n duot

Prudenter.) Magna verifimilitudine.

Pafces im cruce corvos.

. Canifiva f'arina.

Tres cophimi pollinis

22. lt conjetloris weritas , 67.) Sen-

i

tritice?, ut vertit Aquila, vel, utha-

fus eft, ex quo fa&um elft, ut appa-

fUf s

Ltet Chaldzus.

Tria camiflra plena. pa-

reret conje&orem vere fomnium fuif-

yd

neprincipali. Nifus ergo fibi eft piftor

fe interpretatum.

i

; Ea

1j2

LIBRI GENESIS

QOUXPUCE 'S(LI

Conf

10.

Somnia Pbaraonis de bobus & fpms unicus Stofapb. interpretatus,

W

udi

1oli z Egypto praficitur , €? ex Afenetb data fibi a Pbarao-

H

neuxore duos füffulit filios ante feptem famis annos.

türof

JOft duos annos vidit Pharao fomnium,

Putabat fe ftare

n

fuper fluvium.

]hs

2. De quo afcendebant feptem bovés, pulchrae, & craífee

D

mmls

& pafcebantur in locis palüftribus.

em

L

3. Aliae quoque feptem emergebant de flumine, foedæ,

confeCteeque macie, & pafccbantur in 1pfa amnis ripa in locis

toton

virentibus.

s

4. Devoraveruntque eas, quarum mira fpecies ,

& habi-

a

tudo corporum erat.

Expergefattus Pharao,

16

s. Rurfum dormivit,

& vidit alterum fomninm: Septem

foera

fpicae pullulabant in culmo uno plena, atque formofze.

iv

6. Aliee quoque totidem fpicee tenues, & percuffoe uredi-

te f

ne oriebantur,

I

2 Devorantes omnem priorum pulchrltudmem. Evigilans

&ol

Pharao poft quietem ,

l

8. Et facto mane, pavore perterritus, mifit ad omnes con-

defm

cunctosque fapientes:

& accerfitis narravit

Yidei

je&ores gypti,

fomnium, nec erat, qui interpretaretur.

9. Tunc

20

M

Off duos anmos.) klebr. A fine

fomnia unüm vocantur fomnium,

g

P

duorum annorum, id eftbien-

quia unum fuerunt fignificatione pro-

phetica; duo vero tempore , & mo-

nio completo a liberatione principis

Solent autem fom-

pmcemarum.

do fignificandi,

nia divinitus immiílaà non raro eam-

Ye

ts

Super. flivium. ) ]uxta fluvium. Ni-

ume

dem rem exhibere, ut patet ex hoc

Cony

eodem cap, n. 3^. fic apud Danielem

Citus !

2. Loecis paluffribns. ) Paulo remo-

idem fignificatum per ftatuam & ar-

)

tiusa INilo, pratis tamen humenti-

borem.

Sic de fomnio Ptolomæ1

Di:/

bus, & promde gramme plenis.

7)j

3. hn ipfa amnuis ripa.) blebr. fsper

"Tacitus l. s. hifl. Ez4em Jpeeies terri-

labium fluminis.

Fertilitas /Egypti de-

bilior jam , &$ inflantior.

6. Uredine. ) Vento urente , Euro

1an

pendet a INili exundatione, 1deo pin-

Ste-

ues vacca vifz pafci remotius.

deficcante, qui ventus /Egypto no-

riles anni funt, quando flumen . ma-

xius ; flat enim a vafta Arabia foli-

V ber

ligne folam viciniam irrigat: propte-

tudine.

Cx? 1

7. Evigilans Pharao.) Hebr. evigila-

l

rea macre& in ipfa ripa pafcuntur,

'quafi di-

022

De"vorawmntque.

) Quia flerilibus

vit Pbarao, $. ecce fomnium ,

Vottg

annis omnis fertilium annorum copLa

cat, illi jugiter obfervabantm

fuit abfumpta.

S Conjetlores.) Ariolos, qui pacto

12

cum Damone inito divinant,

Mos

Jil) &

&. Alterum.) Infra n. 25. hec duo

TT

C NBU' T. XUF

153

9. Tunc demum reminifcens pincernarum mamüer, ait :

Confiteor peccatum meum:

AT,

10. Iratus rex fervis fuis, me, & mag1ftrum piftorum re-

trudi juffitin carcerem principis militum:

(

1ir. Ubi una no&te uterque v1d1mus fomnium praefagium fu-

tur orum.

flare

i12.

Erat.ibi puer Hebrseus, eJusdem ducis militum famu-

lus : cui narrantes fomnia,

Taffe

.13. Audivimus quidquid pofieä rei probavit eventus- ego

enim redditus fum officio meo: & ille fufpenfus eft 1in cruce.

«de ,

14. Protinus ad regis imperium edu&tum de carcere Jofeph

totonderunt

ac Vefte mutata, obtulerunt ei.

locis

. Cui ille ait

: Vidi fomnia, nec eft, qui ezdlfþeratJ quae

hab-

audm te. fap1enmï'ime conjicere.

16. Refpondit Jofeph: Absque me Deus refpondebit pro-

?

fpera Pharaoni.

17. Narravit ergo Pharao , quod viderat: Putabam-me üa»

jredi-

re fuper ripam fluminis,

18. Et feptem boves de amne conícendere, pulchras nlmlsä

& obefis carnibus: quae.in paftu paludis vire£&ta carpebant.

rilans

IQg. Et ecce; hasfequebantur alize feptem boves in tantum

j COn'

deformies , & macilentze: ut numquam tales in terra /Egypti

viderim:

rravit

20 Quie, devoratis, & confumptis pecoribus,

——

"Tunc

'*Jullum faturitatis dedere veftigium , fed fimili macie ,

& qua ore torpebant.

Evigilans, ruxfus fopore depreffus.

mnum,

u

"

22. Vi-

iid pro

& mo

m form-

vetus ZEeg äyptxotum & diu retentus,

14- Totonderunt. ) Moris olim fuit,

eam

confulendi hoc genus horninum. 'Fa-

üt in lu&u, captivitate , fer mute

ex hoc

citus lib. 4. hift. de Ptolomao ; Pre-

capllium barbamque intonfam relin-

yniele

quexent in meeroris argumcntum

&ar-

lomeus omine , & miraculo excitus ,. Sa-

cerdotibus /Egyptiorum , quibus mos talis

Vefte'mutata.) Lugentes enim aut

lomæï

iptelligere , otlurnos vifus aperzt.

fordidati Regem adire non poterant.

1 teri-

Nec erzt , qm interpretaretur. ) Apte,

Vide infra cap. $0. 4. & Efther 4. 4.

& fapienter , itaut Regi fatisfaceret.

16. «dbfque. mt. ) Hoc eft zo €go ,

furo

9

Peccatum maum. ) . Ingratitudinem,

ftd Deus, ut vertit Symmachus, five

to 10*

& beheficii oblivionem a [Jofepho ac-

; D

cepti.

nontam ego , quam Deus , unde &

re&e Chald&us, zoz ex fapzentia mea,

II. Præjlzgzum.) Hebr. suzu/qui/que fe-

fed 4 fucie Domini refpondebitur pat Pha-

(Wf l

eundum (olutionem fomnii fui fommisvi-

YA00s

Luaft d

27245

12. Puer.) Adolefcens,

Profpera. ) Puto vaticinium potius

Bibl. eum.Com, Menocb. T. £.

U

pa&o

*

Mos

-Ó

154

LIBRI GENESIS

22. Vidi fomnium: feptem fpicae pullulabant in culmo uno,

J

plense , atque pulcherrimze.

ottine

23. Alid& quoque feptem tenues, & percuffe uredine,

furqui

oriebantur e ftipula :

24. Quze priorum pulchritudinem devoraverunt. Narravi

*

preiu

conjeCtoribus fomnium, & nemo eft, qui edifferat.

3l

25. Refpondit Tofeph : Somnium regis unum eft ; quse fa

$

urus eft Deus, oftendit Pharaoni:

virom

26. Septem boves pulchrae, & feptem fpicze plence , feptem

ubertatis anni funt: eandemque vim fomnii comprehendunt.

u

21. Septem quoque boves tenues, atque macilente, quae

Xven

afcenderunt poít eas, & feptem fpicse tenues, & vento uren-

40.

te percuffze: feptem anni ventura funt famis.

cund

28. Qui hoc ordine complebuntur,

àm,

29. Ecce feptem anni venient fertilitatis magnze in univer-

;

AT

fa terra JEgypti:

füper

30o. Quos fequentur. feptem anni-alii tantae fterilitatis, ut

g.

oblivioni tradatur cun&ta retro abundantia ; confumptura eft

que

enim fames omnem terram ,

qUre

31. Et ubertatis magnitudinem perditura eft inopice magni-

.

9

tudo.

Qam;

32. Quod autem vidifli fecundo ad eamdem rem pertinens

pout

f

fomnium : firmitatis indicium eft, eoquod fiat fermo De1 ,^ &

4

velocius impleatur.

.

io

33. Nunc ergo provi

deat rex virum fapientem , & indu-

1 0n

ftrium ; & preeficiat eum terree ZEgypti.

34. Qui conítituat prsepofitos per cun&tas regiones; &

quintam partem fru&tuum per feptem annos fterilitatis ,

J

li ür

35. Qui

0n;

!Hu p

40

hoceffe , quam bene precandi for-

t2 äd eft, quia fanüs tempore par-

mulam.

ciore victu homines contenti funt. 2.

p r

LU

af. Unumeft. ) Significatione ; nam

quod de fertilioribus annis multorum

L

horrea adhuc plena effent. 5. quia fem-

Uts t

ejusdem rei Symbolum.

Nj

32. Firmitatis inditium eff.) Hoc eft,

per prope INilum aliquid feri poterat,

ad confirmandam priorem pradictio-

quod quia valde parum propter exi-

[

nem adhibitum , .& certiorem te red-

uas ejus exundationes , pro nihilo

Q

dendum proculdubio ita futurum.

À

ere reputabatur; adeo ut idcirco di-

U

&)

34. Quintam partem.)) Cum fint to-

catur inferior cap. 4j. 6- "e& ararí,

tidem anni fertilitatis,& fterilitatis, cur

nec feri potuiffe.

B

Ti

non mediam ? 1. quia fufficiebat quin-

Yehi

us

x

CAPUT

XLI.

156

0Uno,

35. Qui jam nunc futuri funt, conereget in horrea: &

omne frumentum íub Pharaonis poteflate condatur, ferve-

«dine,

turque in urbibus.

artavi

36. Et praeparetur futurae feptem annorum fami, qus&e op-

prefura eft /gyptum , & non confumetur terra inopia.

47. Placuit Pharaoni confilium, & cun&tis miniftris ejus:

Ug fa;

38. Locutusque eft ad eos: Num invenire poterimus talem

virum, qui fpiritu Dei plenus fit ?

eptem

59. Dixit ergo ad Jofeph: Quia oftendit tibi Deus omnia,

ndunt.

quae& locutus es , numquid fapientiorem , & confimilem tui

; qu&

invenire potero?

uren.

40. * 'Tu eris fuper domum meam, & ad tui oris imperium *Pfal.

cun&tus populus obediet: uno tantum regni folio te proece- 1o4-

am.

,

À

215 I»

ac

nivet-

41. Dixitque rurfus Pharao ad Jofeph : Ecce, conftitui te

-

2153

fuper univerfam terram /Egypti.

A&.7

s. t

42. Tulitque annulum de manu fua, & dedit eum in ma- 1e

yra elt

nu ejus: veftivitque eum ftola byffina, & coll

auream circumpofuit.

o torquem

Tapri-

43. Fecitque eum afcendere fuper currum fuum fecundum,

clamante praecone, ut omnes coram eo genufleCterent, & prae-

tinens

pofitum effe fcirent univerfee terree /Egypti.

ds

44. Dixit quoque rex ad Jofeph: Ego fum Pharao: absque

tuo imperio non movebit* quisquam manum , aut pedem

jndu-

in omni terra /Egypti.

U2

45. Ver.

s; &

3$. Congreget in berrea.) Per fingu-

Ut omnmes coram eo genuffetlerent. ) In

)

las urbes divifa.

Hebr. eft6$ clamaverunt ante eum Abrecb.

Omnue frumentum.) Scilicet e quinta

Aliqui putant vocem z£rech fignifica-

illa parte colle&um.

re, Flee gemu, alii, Pater tezer , 2lii ;

4o. d rui oris imperium cuntus po-

Pater Regzs.

"hargum ita vertit: Clz-

n

pulus obediet,) Hlebr. eft : Omanis pepu-

mabant , "vivat pater. Rebis, qui eff Prin-

unt, 2«

dus ad os tuum ofüulabitur ,

id eft,

ceps im fapientia , &$ temer im amnis.

[torum.

oris tui praceptum exofculabitur, ve-

44- Ego fum Pharao. ) Quafi dicat:

j fem-

nerabitur, eique libenter parebit.

juro tibi per me ipfum, qui fum Rex

oterts

42. Annulum.?) Signatm*ium ad fan-

fupremus.

Omnes /Egvpti Reces

q U

-cienda decreta.

Pharaones dicti funt annis ferme mille

BMO

Stolabyffma.) us tuncSatraparum,

quadrir

üngentis a primo , cui hoc no-

rco d*

& Principum in ZÉgypto propria.

men.

P

oftea Reges Alexandini di-

&i funt. Ptolomzi.

Wlf'

Byffus lini tenuiffimi fpecies eft.

Torquem. ) Catenam auream.

-Non movelit. quisquam. ) Nihil mo-

43. Girrum füwm fecundum. ) Quo

menti alicujus fiet fine confenfu tuo,

videtur adagium.

vehi folitus, qui fecundus a Rege.

Wb; ]

1$6

LIBRIGENESIS

- 4$. Vertitque nomen ejus, & vocavit eumlingua 7Egyptia-

P

ca, Salvatorem mundi.

Deditque illi uxorem Afeneth filiam

ul

Phutipharis facerdotis Heliopoleos. . Egretfus eft itaque Jofeph

3

ad terram JEgypti:

]

fhen

!

46. (Triginta autem annorum erat, quando ftetit in con-

fpe&tu regis Pharaonis) & circuivit omnes regiones JEgypti.

quic

47. Venitque fertilitas feptem annorum: & in manipulos

j

fült

reda&tee fegetes congregatsee funtin horrea JEgypti.

48. Omnis etiam frugum abundantia in fingulis urbibus con-

&

dita eft.

f

49. Tantaque fuit abundantia tritici, ut arenge maris coge-

tent

quatetur, &.copia menfuram exeederet.

^* Tafr.

3o. * Natique funt Jofeph filii duo, antequam veniret fa-

45.20:es : quos peperit ei Afeneth filia Putipharis facerdotis Helio-

459* poleos.-

I

$1. Vocavitque nomen primogeniti , Manaffes, dicen

'S: Ob-

L

f

livifci me fecit Deus omnium laborum meorum, & domus

:oizjiï

patris mel.

$2. Nomen quoque fecundi appellavit Ephraim , dicens :

Crefcere me fecit Deus in terra paupertatis meae.

$5. lgitur transaCtis feptem ubertatis annis, qui fuerant in

1

ETI

AE gypto/ ;

E

534. Coe-

(i

AS: Lingua JEgyptiaca. ) Merba hac

terunt in confpetin Regís. 1. Reg. 16. 21

oni

non in Hebreo fünt, nec in. Greco

fletit coram. te.

L

additum ab interprete Latino, ne

47. Im munipuloes, )

"Tanta

fuit

itm

crüciemur

uxrentes, cujus lingue

abundantia, ut cun(ta horrea mani-

vocabulum fit, quod fequitur.

[

pulorum: acervis complerentur; ideo

Vs :

Salvatorem mundi. ) Quod fcilicet

etiam manipuli conditi- in horrea,

fua prudentia, & fapientia ab ea mun-

uia fic diutius confervatur triticum,

5

di plaga exitium ave

I

fame imminebat.

L:terit, quod a

quia quotannis ex manipulis fru-

mentum excutiendo quaedam triture

j

Afenetb. filiam. Putipbaris. ) Putant

fpecies exhibebatur, quz triftitiam

aliqui hunc Putipharem eundem effe

ex fterilitate leniret.

cum primo hero Jofephi: fed verius

49. Ut arene maris. ) Hyperbole.

()

eft efle diverfum: hic enim facerdos

Menfüram. ) Annorum praceden-

erat; ille militix princeps; Hic He-

tium

etiam-fertiliffuimorurm.

u

liopoli, ille Memphi in regia de-

s

ebat.

$I

Manaffes. ) Yd eft faciens obli-

C'lmjn

vifci

Heliopolos. ) Qu& vox civitatem

fim

Selis fignificat.

$*

46. Stetit im confpetiu. ) Hebremis,

nes.

- Ephraim. ) Id eft fru&ificaFiom

1el

ftare in confpettu Domini, eft fer-

Paupertatis, ) Humiliationis , aflli-

,

vire, feu-miniftrare. Dàn. 1. 19. fe-

&ioris.

*

£

"

b

u

CA TPUT XLL & XLH

157

pue-

$4. Coeperunt venire feptem anni inopis: quos preedixe-

iliam

rat Jofeph: & in univerfo orbe fames pïo.valmt) in cunéta

Xeph

autem terra /Egypti panis erat.

$5. Qua efuriente ,. clamavit pcpuïus ad ?Phaïz:onem7 ali-

Cot-

menta petens, quibus ille refpondit : ite ad. Jofeph:

. & quid-

ypti

quid ipfe vobis dixerit, facite.

pulos

$6. Crefcebat autem quotidie fames in omni terra, ape-

ruitque Jofeph univerfa horrea, & vendebat JEgyptiis: nam

COf«

& 1illos opprefferat fames.

$1. Omnesque provincis» veniebant in JEgyptum , ut eme-

(od

tent efcas, & malum inopiae temperarent. ( 1)

et f

CAPUT- XLII

elio

Fratres "Fofepb in | ZEgyptum pro emendis frumentis a patre

0»

tiffi, ab eo cognofcuntur ,

ac durius f?"(läifliifllf" 69') 14 Carcereis

Is

conjzczzmtw'

tandem Szmeo,fe in vinculis relc&*o, revertuntur. ,

pecuniam in jaccis una cum frumento infcii referentes.

ens

I. Udlens autem ïacob quod alimenta venderentur in JEgy-

nt 1f

pto, dixit filus fuis: Quare negligitis?

defcen«

2. Audivi, quod triticum venumdetur in /Egypto ;

C

dite, & emite nobis neceffaria, ut poffimus vivere, & non

(fel

confumamur inopia.

3. Defcendentes igitur fratres Jofeph decém, ut emerent

fuit

frumenta in /Egypto;

4. Benjamin domi retento a Jacob, qui dixerat fratribus

tant

1(190

ejus: Ne forte in itinere qmdquam patiatur mali:

xo]'l'eal

5. Ingreffi funt terram /Egypti cum aliis , qui pergebant ad

iCf

emendum.

Erat autem fames in terra Chanaan.

j fni

ritire

6. Et Jofeph erat princeps in terra /Egypti, atque ad ejus

titiam

nutum

(1) Cap. XLI. in edit. Sixt. abfolvitur vers, 38

o

npde'ï

$4 De unrverfo orbe. ) JEgypto cir-

Frequenter Hebrei utuntur werbo

cumjacente Syria, C hunan'w, &c.

frangendi, cum de cibis eft mentio.

00

Ji

$7. Omnefque. Provincie.) Proximz;

Thren

4- 4« Parvuli petierunt panem,

fiam. ceteris vix ad paucos menfes

&f zon erat , qui frangeret . eis,

catio

]()fepht horrea fuffecitfent.

Quare mglzgztzs?) Hebr. u quid

uod alimenta vvenderentur, ) Elebr.

"Q

vos ipfi afpicitis? qui habitus otiofo-

aHïl

« quo2 effet divifio, - fén frallio in

rum eft, & defidum expectantium,

/Fzypfa, id eft, quod dividerentur cibi.

dum alter rem expediat.

r Pa d

-

158

LIBRI GENESIS

"

nutum frumenta populis vendebantur.

I$

Cumqu; adoraffent

Phir

cum fratres fui,

7. Et agnoviffet eos , quafi ad alienos durius loquebatur ,

mini

intericgans eos: Unde venittis ? Qui refponderunt: De ter-

.I6'

ra Chanaan , ut emamus vi&tui neceffaria.

VInQt

l

$. Et tamen fratres ipfe cognofícens, non eft cognitus ab

fat:

eis.

I*'!

9. Recordatusque fomniorum, quae aliquando viderat , ait

18

ad eos; Exploratores eítis; ut videatis infirmiora terrae, veni-

(ixi,

ftis.

19,

1o. Quidixerunt: Non eft ita, domine, fed fervi tui vene-

Y0s3

runt, ut emerent cibos.

Ve(lr

11. Omnes filii unius viri fumus: pacifici venimus, nec

20

quidquam famuli tui machinantur mali.

f

m v

W

di

12. Quibus ille refpondit: Aliter eft: immunita terrae hujus

confiderare veniftis.

2l

13. Atilli: Duodecim, inquiunt, fervi tui, fratres fumus,

Kec

filii viri unius in terra Chanaan ; minimus cum patre noftro

J

Ts

eft , alius non eft fuper.

Venit

is.

22,

14. Hog eft, ait quod locutus fum : Exploratores eft

La

No

j

J (

6. Aderaffent. ) More Kegio vultu

9. Expleratores effis. ) &ihiï labo-

randum, ut hanc infimulationem men-

23

profunde ad terram inclinato, aut

Itter |

genu fubmiffo. Hoc eventu fomni-

ft

dacii nota libereinus ; fciebat eos non

um Jofeph comprobatum e

li.

effe exploratores , fed hoc crimen

M

impingit, ut adigat illos fibi de fta-

a

7. Quaff ad alienos..) Oftenfi perfo-

nam fumens, indipnanti fimilis, &

tu, in quo pater verfaretur, & quod

25.

aminanti.

de Benjamino fratre uterino actum,

9. Non eff cognitus ab eis. ) Quia

vera narrarent.

Non tamen injuftus

n

adultior barbam: induxe-

fuit fic infimulando; cuim enim per-

jam «tas

rat, & aliquam .lineamentorum mu-

Íonam publicam gereret, licebat a

tatiohem. Quegres, curtamdiu rem

reis, quos fciebat affines parricidii,

f E

& plagii fraterni ponam exigere,

H

celiri voluit Deus, ut Jacob parenti

ilf

Jofephi ftatus, & vita non innote-

quanto autem minorem exigit, quam

i

Íceret? Refpondeo, id divino confilio

commeriti effent? D. Auguftinus ait

Atn

factum,, ut Jacobi virtus, & patien-

non eífe mentitum, fed jocofa fimu-

Jatione ita locutum.

K

tia exerceretur, & levia ejus crimina

Der v

hoc purgationis genere expiarentur.

Infrmiora tr2. ) Mebr. muditatem

&tplo,

Deinde neredimeretur Jofeph a Jacob,

terra.

Id eft, loca minus arte mu-

nita.

K"n)]

effetque Iocus impletioni omnii ,

] uhmt

Jacob in ZEgyptum defcenderet cum

11. Pacifei.) Mox Hebrea, rectos,

Ua

fuis, ut inde poftea numero auci,

finceros, veraces fignificat.

14. Hoc efl, ait. ) Ex eo quod fin-

€0(

ad promiffam terram poflidendam

iffim

afcenderent.

gitis vos aþ'um fratrem habere, qui

ij

*

CAPUT XII

15

ifent

15. Jam nunc experimentum veílri capiam : per falutem

Pharaonis non egrediemini hinc, donec veniat frater vefter

minimus.

UT ,

C tet-

16. Mittite ex vobisunum , &adducat eum vos autem eritisin

vinculis, donec probentur , quae dixiftis, utrum vera, an falfa

Qs ab

fint; alioquin per falutem Pharaonis exploratores eftis.

. 17- Tradidit ergo illos cuftodize tribus diebus.

I8. Die autem tertio eductis de carcere

, ai

Yeni

dixi, & vivetiss Deum enim timeo.

, ait: Facite qyæ

19. Si pacifici eftis, frater vefter unusligetur in carcere ;

Venee

vosautem abite, & ferte frumenta, quee emiftis, in domos

veftras ,

nec

20. * Et fratrem veftrum minimum ad me adducite, ut pof-* Inf.

fim veftros probare (ermones, & non moriamini.

r ecerunt ,$35:5

hus

ut dixerat,

21. Et locuti funt ad invicem: Merito hzc patimur, quia

jmus»

peccavimus in fratrem noftrum , videntes anguftiam animae

noftro

ilius, dum deprecarentur nos, & non audivimus; idcirco.

venit fuper nos ifla tribulatio.

.*üis-

22. Ex quibus unus Ruben, ait; Numquid non dixi vobis:

*

* Nolite peccare in

sst

.

puerum; '& non audiftis me? en íanguis * Suy.

J

ejus exquiritur.

37522

] libo-

23. Nefciébant autem q

uod intelligeret Jofeph eo quod per

m

interpretem loqueretur ad cos.

e95 101l

crimet

24. Avertitc

jue fe parumper, & Hevitg & reverfus locutus

eft ad eos.

i de f

&qu()d

25. Tollensque Simeon, & ligans, illis preefentibus, juffit

A(t'

;ïlhz

us

miniflris, ut implerent eorum faccos tritico, & reponerent

pecu-

im p

Cepou

lat

non adeft, collipo cetera quoque

cat , nihil injluf'ce faciam aut inhuma-

nicidiiy

egigi'l'ev

falfa.

ne;fcio excelfo excelfiorem effe alium,

, qudm

l$. Experimentum vefhti capiam. )

cui mea dicta, & fa&ta probare debeam.

iyus at

AÀn mentiti fitis.

2I. Merito bec patimur. ) En con-

fcientie vim; Oculos, quos culpa. clau-

X Mnu-

16. Per falutem Pharaonis. ) Jurat

per vitam Pharaonis feillos tanquam

dit, poena aperit, ait quodam loco $.

yliatem

exploratores habiturum, & tractatu

Gregorius.

rum, nifi Benjamin adducant.

Et

2c. Em fanguis ejus exquiritur. ) Mo-

j m

juramentum per modum execrationis,

riendum nobis, quia fratrem occidi-

qua vitam, & falutem Pharaonis

mus, nam mortuum credebant.

r*

Deo obligat, tanquam rem fibi cha-

24. Et fevit. ) Naturali effe&u fi-

riffimam, ( fecus faciat, ac dixit.

mulationis artificium vincente.

uod fin-

") qui

18. Dewm enim timee ) Quafi di-

2$. Simeon. ) Mic eligitur ad po-

P od

Y60

LIERIGENESLS

pecunias fingulorum in facculis fuis, datis fupra cibariis in

Y

viam; qui fecerünt ita.

feh

25. At illi portantes frumenta in afinis fuis; profetu funt.

afer

27. Apertoque unus facco, ut daret jumento pabulum in

A

P

diverforio, contemplatus pecuniam in ore facculi,,

rdu

28. Dixit fratribus fuis ; Reddita eft mihi pecunia , en ha-

dbi 1

betur infacco. Etobftupefatti, turbatique, mutuo dixerunt,

j

quidnam eft hoc, quod fecit nobis Deus*

fate

ld

29. Veneruntque ad Jacob patrem fuum in terra Chanaan,

vetf

& narraverunt ei omnia, quse accidiffent fibi, dicentes:

Tieo:

30. Locutus eft nobis Dominus terre dure, & putavit nos

exploratores effe provinciee,

31.. Cui refpondimus: Pacifici fumus, nec ullas molimur in-

fidias.

I

32. Duodecim fratres uno patre geniti fumus : unus non

Vrj

eft fuper, minimus cum patre noftro eft in terra Chanaan.

!

33. Quiait nobis: Sic probabo , quod pacifici fitis: Fratrem

veftrum unum dimittite apud me, & cibaria domibus vettris

neceífaria fumite , & abite ,

34. Fratremque veftrum minimum adducite ad me, ut fci-

I-P

am, quod non fitis exploratores; & ittum , qui tenetur in vin-

xt T

culis, recipere poflitis; ac deinceps qua& vults, emendi ha-

beatis licentiam.

im

M

35. His di&is, cum frumenta effunder

ent, finguli repere-

n

runt in ore faccorum ligatas peeunias: exterritisque fimul

fïct

T

omnibus , .

36. Di-

Q)

merant, integrum , & fine diminu-

nam, quia cum matu effet proximus

tione domum £fcrrent.

L]

Rubeno, fi fe illi adjunxiflet (quia

j qu

Judas etiam in. Jofephum propende-

27. Pabulnn.) klordeum, vel íve-

Cïtp ]

nam.

X

bat ) facile ceteros auctoritate fua

Q

coercuiffent , ideo. precipuam cul-

28. Obffupef'atl i. )

Eebr. Egrefimz efg

Wj

pam-Simeoni nonnulli auctores ad-

cor illrum, veriti Ícilicet infidias fibi

M.

fcribunt.

Íftrui, confternati funt.

)

Rlx

Illis prafentibus. ) Ut eos magis ter-

29. Narraverunt.) Ultro, & fponte,

h,

reret.

ne pater animi pendeat, ubi maufif-

fet Simeon.

Q

Datis füpra cibariis in viam. ) Dato

35. Singuli repererunt. ) Filii aperue-

3

infuper viatico: id eft, addita anno-

at

ng empte tanta panum, & pabuli

runt faccos in via, fciebantque pe-

antitate , quanta per iter ipfis ju-

cuniam eisineffe; pater vero nefcie-

C

qu

3j

mentisq

ue fatis effet, ut quod coe-

bat, fed filii coram patre fixþulam

tüm,

[

Àij

L

)

CAPU T XLII. &XLIIL

161

'ii; in

36. Dixit pater Jacob: Absque liberis me effe feciftis, Jo-

feph non eft fuper

?

. Simeon tenetur in vinculis, & Benjamin

jttt

B

auferetis; in me hsec omnia mala reciderunt:

um in

1. Cui refpondit Ruben : Duos filios meos interfice , fi non

reduxero illum tibi; trade illum in manu mea; & ego eum

n he-

tibi reftituam.

Tünt.

38. At ille: Non defcendet, inquit, filius meus vobifcum;

frater ejus mortuus eft, & ipfe folus remanfit; fi quid ei ad-

Qdf

verfi acciderit in terra, ad quam pergitis; deducetis canos

t 005

meos cum dolore ad inferos. (1)

CAPUT T XLII

ürin-

VEgre impetrarunt fratres Sfofipb a patre , ut in "Eigyptum re-

$ noni

vertentes additis muneribus, ac. duplici pecunia , Benjamin fecum

d.

ducerent : qui , imoitati ad comoioium , educio Simeone de

jtrem

carcere , fimul epulantur cum Jofcpb.

efris

p TNterim fames omnem terram vehementer premebat.

t fc-

2. Confumptisquecibis , quos ex /Egypto detulerant , di-

y vit

xit Jacob ad filios fuos: Revertimini , & emite nobis pauxil-

]i ha-

lum efcarum.

E

3. Refpondit Judas: Denunciavit nobis vi

; ille nb.attediae

pete

tione jurisjurandi dicens: Non videbitis faciem'meam , nifi

fimul.

fratrem veftrum minimum adduxeritis vobiícum.

4

$i

. D*

n

(1) Cap. XLIT, i5 :di; Sixt. continet 29. Vers,

jmint

nex marore contabefcam ; fenio meo

fe quoque id. nefcire, ne a patre in-

mortem accelerabitis.

crepentux.

Exterriti ergo funt filii,

.el &t

id eff fiiaularunt novum metum. Jja-

cob verum concepit, timens Simeo-

»terin.) Dum facob differs Ben-

f d

ni fi non rediret.

x.l

jamin in /Egyptum mittere, fe-

, fb

cundo jam famis graffantis anno.

1$.

.36. Jfnue liberis. ) Orbumxfeci-

2. Confumpii/que. ) INon prorfus,

pont

ln me bec omnia.) Solus omnialuo ,

fed prope.

q].!lllï-ï'

qui fic in liberis difcerpor.

Pauxilum efcarum. ): Quod hujus

37. Duos filies meos. interfice, ) Yly-

anni inedie depellende futficiat: ne-

p

perbolica locutio , fignificans certo

fciebat adhuc quinquennium fuper-

v p*

certius fe reducturum.

efte.

xnercig.

38. Canos meos. ) Me jam decrepi-

3. Judas. ) Qui intex. alios fratres

lnu];lnï

tum.

animo , facundia, prudentia, & au-

Gu dolore.) Efficietis, ut ego fe-

&oritate excellebat.

À. Bibl. cum.Com, Menocb. T.

47

62

LIBARI GENESIS

4. Si erzo vis eum mittere

et,

nobiícum, pergemus pariter, &

n

ememus tibi neceffaria ;

&n

$. Sin àautem non vis, non ibimus, vir enim, ut fspe

"Suprdiximus, denunciavit nobis, dicens: * Non videbitis faciem

n

quin

4*-?9 meam absque fratre veftro minimo.

6. Dixit eis Ifrael: In meam hoc feciftis miferiam, ut indi-

caretis ei ; & alyüm habere vos fratrem.

H

lem:

7. Atilli reffbonderunt: Interrogavit nos homo per ordi-

nem noftram progeniem; fi pater viveret; fi haberemus fra-

hu

trem, & nos refpondimus ei confequenter juxta id, quod

"

fuerat fcifcitàtus: numquid ícire poteramus , quod diéturus

Benj

effet ? Adducite fratrem veftrum vobifcum :

]ofe

Y

8. Judas quoque dixit patri fuo: Mitte puerum mecum, ut

proficifcamur, & poffimus vivere, ne moriamur nos & parvuli

df

noftri.

r

CQ

* Infr,

9. * Ego fuícipio puerum: de manu mea require illum ,

Cotti

44-32-

nifi reduxero, & reddidero eum tibi, ero peccati reus in te

1

omni tenipore.

Vitos

Io. Si non interceffiffet dilatio , jam vice altera veniffemus.

H

IrI. lgitur Ifrael pater eorum dixit ad eos: Sific neceffe

Quan

eft.,

(v

Tos ,

Sub. atteff atione jurisjtrandi. ) Jura-

9. Ero peccati reu|.) Quuafi dicat,

L

verat enim per falutem Pharaonis.

quamdiu vivam, hoc mihi peccatum

T

Non vvidebitis faciem meam. ] Nullus

impropera ,

quamcumque voles

10

vobis ad me patebit tutus acceflus:

penam, mihi inflige.

Ls

nam fi audeatis vos coram me fifte-

lI. Swmite de optimis terre frugibu:))

re, puniam ut exploratores.

Hebr. eft, /mmite de cantatiome terra.

p

Tüitt

4. Ememus tibi. ) Cui totius fami-

Cantatio Hebraice vocatur res prg-

lie alende cura incumbit.

ftans ,

nobilis,x laudabilis, | decan-

Tum

$- Nom ibimus. ) Ne fruftra ; imo

tanda.

cum periculo eamus.

Refiza. ) Vide fupra cap. 37. 25.

21

lsT

6. i» meam boc. fecifis mifériam. )

Storacis.) In Hebr.eft Hàx93 secot,

INon intendendo, fed occafionem

de qua voce dictum cap. 37. 25. fto-

Ite

dando veftris fermonibus huic mex

rax lacryma eft arboris,

uz ftorax

miferiz, qua filio me privare cogor.

dicitur; de qua Diofcorides lib. r.

d

8. Ne moriamur. ) Wxpedit unum

c. 78. Plin. lib. 12. 25.

filium Benjamin incerto vitz peri-

Staties. ) Vide fupra cap. 27. 25.

pün

dlei

culo exponi, quam fimul illum te-

ftaden |aliquando nofter Interpres

cum, & nobifcum certa fame pe-

guttam vocat, ut Pfalm. 44. 9. Myr-

IH

rire.

rba, 6 gutta, & cafa , Gc.

Tion.

Puerum.) Fratrem natu minimum;

Terebintbi. ) 'lerebinthus hic- eft,

alioquin enim jam annorum erat 24.

refina, vel fuccus ; qui ex arbore te-

vide

filiosque genuérat, ut patet infra c.

rebintho diftillat, vulgo Trementiza.

X)

46- 21.

fs

Amygdalarun. ) LXX & nuees ; fed

-—s

PU

C A J U XLII.

165

h&

eft, facite, quod vultis, fumite de optimis terrze frugibus

in vafis veftris, & deferte viro munera, modicum refinze ,

fape

& mellis, & ftoracis, ftattes, & terebinthi, & amygdalarum.

(ciem

I2. Pecuniam quoque duplicem ferte vobifcum; & illam ,

quam inveniftis in facculis, reportate ,ne forte errore fa&tum fit;

Indi-

13. Sed & fratrem veftrum tollite, & ite ad virum.

14. Deus autem meus omnipotens faciat vobis eum placabi-

ordi.

lem; & remittat vobifcum fratrem veftrum, quemtenet ( 1)&

sfr-

hunc Benjamin: ego autem quafí! orbatus absque liberis ero.

quod

Is. Tulerunt ergo viri munera, & pecuniam duplicem, &

lum

Benjamin: defcenderuntque in ZEgyptum, & iteterunt coram

Jofeph.

16. Quos cum ille vi

diffet, & Benjamin fïmu1; praecepit

1. t

rvuli

difpenfatori domus fuse, dicens: introduc viros domum, &

occide viétimas, & inftrue convivium: quoniam mecum funt

comefturi meridie.

lum,

17. Fecit ille, ficut fuerat imperatum, & introduxit

inte

viros domum ,

—18. Ibique exterriti,

dixerunt mutuo: Propter pecuniam9

mOuS.

xcelle

quam retulimus prius in faccis noítris introdu&ti fumus: ut

devolvat in nos calumniam, & violenter fubjiciat fervituti &

&

nos, & afinos noftros.

dicifyk

19. Quamobrem in ipfis foribus accedentes ad difpenfato-

rem domus ,

catum.

voleé

20. Locuti funt : Oramus , Domine , ut audias nos: * Jam

ante deí(cendimus, ut emeremus efcas.

* Supr

41

i

21. Quibus emptis, cum veniffemus ad diverforium, ape-

- Jtrri

ruimus faccos noftros , & invenimus pecuniam in ore facco-

:spæ-

dcarte

rum: quam nunc eodem pondere reportavimus.

22. Sed & aliud attulimus argentum, ut emamus , quae no-

5

bis neceffaria funt: non eft in noftra confcientia, quis pofue-

) gtl

rit eam in marfupiis noftris.

2

23*

5 RO'

Qrax

(1) tenet. I» edit. Sixt. legitur tenet in vinculis.

i. i

ponitur genus pro fpecie ; nam amyg-

16. Vitlimas. ) Anim:liia ,qux ad

5 1]

convivium - occiduntur.

Vocantur

dale funt de gcnere nucum.

ulvteg

12. Errore. ) Famulorum- incuria,

vero vi&imz, quia antiqui de car-

, M

non domini voluntate.

nibus facrificatis frequenter epula-

14. 9uafi orbatus. ) Dum abeftis,

bantur.

C CH!

Bationtm.

In Hebrxo eü,l' matla ma-

videbor mihi prorfus. effe fine filiis.

o

LXX. pathetice, Fs erbatus fum,

J

fliis orbatus- fum.

j; It

e

.

164

LIBRI GENESIS

liot

10

/53. At ille refpondit: Pax vobifcum, nolite timere: Deus

vefter, & Deus patris veftri dedit vobis thefauros in faccis ve-

fiui

Ítris, nam pecuniam , quam dediftis mihi

: probatam egoha-

beo. Eduxitque àd eos Simeon.

&m

pr

24. Etintroduétis domum , attulit aquam, & layel'unt pe-

des fuos, deditque pabulum afinis eorum.

pars

z5. llli vero parabant munera, donec ingrederetur Jofeph

ben

meridie: audierant enim, quod ibi comefturi effent panem.

26. Igitur ingreflus eft Jofeph domum fuam, obtulerunt-

que ei munera, tenentes in manibus fuis: & adoraverunt pro-

ni in terram:

9

27. At ille clementer refalutatis eis, interrogavit eos, di-

f

cens: Sanusne eft pater vefter fenex ,. dequo dixeratis mihi?

Adhuc vivit ?

28. Qui refponderunt: Sofpes eft fervus tuus pater nofter:

adhuc vivit.

Et incurvati, adoraverunt eum.

j

29. Attolens autem Jofeph oculos, vidit Benjamin fratrem

tp

fuum uterinum, & ait: lfte eft frater vefter parvulus, de

quo dixeratis mihi? Et rurfum: Deus , inquit, mifereaturtui,

deä:

]i mi.

3o. Feftinavitque, quia commota fuerant vifcera ejus fuper

fratre fuo , & erumpebant lacrymae: & introiens cubiculum ,

ü

flevit.

[/

31. Rurfum

&h

que lota facie egrgiï"us, continuit fe j & ait:

ll

Ponite panes,

fox

32. Quibus appofitis , feorfum Jofeph, & feorfum fratri-

Thun

bus, /Egyptiis (lu:?que, qui vefcebantur fimul, feorfum

(il-

bus

/

lici-

ü

Vs

lrei

à3. Pax "voblifoum. ) Securos effe

29. Vidit Benjamin. ) N iderat prius,

i

jubeo.

fed obiter, & diflimulanter, nunc ex

fojit

w Deus .... dedit vobis. ) Per me, cui

profeffo eum intuetur, & alloquiturj

V

Deo infpirante juflit Jofeph.

unde hic afq

»ectus lacrymas ampris,

Wi

Thbe/zuros. ) Pecuniam arcanam,

& pietatis excuffit.

M

quz vos latebat.

Miféireatur. ) Faveat tibi.

Probatam ego babeo. ) Mebr. pecumia

30. Feflinavitque. ) Qua(i ad aliud

flC f]

"weffra. "venit 4d me, Senlus eft: ego

lec

negotium evyocatus.

N

ilam acceptam fero, fateor me re-

32. Seorfum Jofiph. ) 'Tres ut mi-

Wi

cepitfe.

nimum menf« pofite funt, in prima

Jau;

Eduxit. ) Liberum, vinculis folu-

folus Jofeph, ut regno prepofitus:

tum.

in fecunda undecim fratres: in tertia

26. Preni im terram. ) Flexo po-

proceres JE

ö)&

cati.

gyptii ad co:?vivium ve-

[

plite.

Drin

"—

(

Pt

VC AU D T VI;HI. &XLIV.

164

Deus

licitum eft enim JEgyptiis comedere cum Hebræ!is5 & profa-

CIs ve-

r

um putant hujufcemodi convivium)

gola-

33. Sederunt coram eo , primgenitus juxta primogenita fua ,

& minimus juxta aetatem fuam. — Et mirabantur nimis,

nt pe

34. Sumptis partibus, quas ab €o acceperant ; majorque

B

pars veni

t Ben)amin, ita ut quinque partïbu; excederet. Bi-

ofeph

berqntque , & inebriati funt cum eo.(1)

nem,

bAPUT XLIV.

erunte

Y pto-

Srofeph abfcondito fcypbo fuo.in facco .Benjamin , revocatos ab itine-

re fratres furti arguit , J 'udas autem. pro. Benjamin [e in

$, di

mihi?

fervoitutem offert.

ofter:

I Ræcepit autem Jofeph difpenfatori domus fuse, dicens :

Imple faccos eorum frumento, quantum poffunt capere;

atterm

& pone pecuniam fingulorum in fu

mmitate facci.

& pretium , quod

$5 dF

4. Scyphum autem meum argenteum ,

jrtül,

dedit tritici, pone in ore facci junioris.

Factumque eft ita.

[

3. E

fupet

(1) Cap. XLIII. in edit. Sixt, abfolvitur 28. verse

|lüt ,

Vefebantur fimul. ) Simul tempore,

vero diftribuebat convivis ceteris.

& loco, non menfa.

Mifit ergo' miffus zquales ceteris

& at

fratribus, Benjamin foli largius, &

lllicitum eff enim. ) 1. Quia quadam

Hebrzi miffus vocant,

fuperftitione, & faftu paftores im-

multiplicius.

fratti

mundos judicabant. 2. quia ea, qui-

Elevationes, quia honoris caufa eleva-

bus vefcebantur Hebrzi, oves, hir-

tis in altum manibus deferebantur.

y (ll

lic-

lC

ci, tauri erant eorum numina. Exod.

4 faciebus fuis, hoc eft, decibis coram

$. 26. Non quidem ifta nunc He-

eo pofitis.

brzeis o

Hta ut quinque partibus excederet. )

folitos.

vpofita , fed fcicþant iis vefci

Non quinque fercula Benjamino pro

. prits

uno ceteris appofito , data funt; fed

unc ex

23. Sederumt. )

Antiqüior eft mos

uitiri

ad menfam affidendi, quam in le&is

portio quintuplo major honoris, &

accubandi.

benevolentiz caufa.

imori

Inebriati funt. ) Exhilarati funt, &

Mirabantur nhmis. ) Non enim ipfi

mero incaluerunt, citra tamen cra-

fic fponte fua confederant, fed eo or-

j dul

dine juflu Jofephi difpofiti fuerant.

pulam, aut temulentiam.

Mirabantur etiam convivatoris

1u-

2. Qbphum. ) Quo yprecipue dele-

manitatem , & exceffum verfus Ben-

&or. Vox Hebraea fignificat

j m

p

jamin.

poculum in colliculi modum eleva-

ofitii^

34. Sumptis partibus. ) Hebr. eft,

tum.

E5 elevavit elevationes a faciebus fuis ad

Junioris. ) Duplici de caufa, ani-

jteria

Cibi

mi eorum explorandi, & Benjamin

m Y

:55, unde patet confuetudo.

primo appozebantur ]ofcphxo; ille

apud fe retinendi, dum pater adve-

»^

LIBRI

160

GENESIS

3. Et orto mane , dimiffi funt cum afinis fuis,

um

4. Jamque urbem exierant, & procefferant paul

ulum : tunc

tünt fir

Jofeph accerfito difpenfatore domus, Surge, inquit, & per-

n

fequereviros; &apprehenfis dicito: Quare reddidiftis malum

invenit

pro bono?

Ij À

$. Scyphus, quem furati eftis, ipfe eft, in quo bibit domi-

verfi fu

nus meus, & in quo augurari folet: peffimam rem feciftis.

H P

6. Fecit ille , ut jufferat.

eutus eft.

Et apprehenüs per ordinem lo-

(

necqu

7. Qui refponderunt: Quare fic loquitur dominus nofter,

in tetr

-

15 (

ut fervi tui tantum flagitii commiferint?

$. Pecuniam, quam invenimus in fummitate faccorum, re-

quod n

16. (

portavimus ad te de terra Chanaan: & quo modo confequens

velqui

eft, ut furati fimus de domo domini tui aurum, vel argen-

vent ir

tum?

domini

9. Apud quemcumque fuerit inventum fervorum tuorum,

quod quaris, moriatur, & nos erimus fervi domini noftri.

71

Ts e

10. Quidixit eis: Fiatjuxta veftram fententiam : apud quem-

cumque fuerit inventum, ipfe fit fervus meus, vos autem eri-

. beriad

tis innoxil.

0.

II. ]ta-

Omink

2 iraf

miret.

Fecit etiam, ut fic experire-

fi quando Dominus meus velit augu-

10. ]

tur, quo animo in Benjamin fratres

rari, hoc fcypho utitur.

Itaque non

ls p

forent, & an aliqua illos invidia af-

dicit abfoluteillum auguriis vacare;

40 ]

flaflet; quod a Jofeph honorificen-

fed ut id opinentur, loquendi am-

tius , quam ipfi habitus effet.

biguitate occafionem pr&bet.

Vel

[

3. Dimiff. ) Inopinato difceffu 1z-

ita loquitur ex opinione vulgi , quod

12 4

ti , ac doli ignari.

auguriorum fcientiam Jofepho tribue-

4- Perféquere, ) Cum . equitum tur-

bat. Alii excufant Jof'eph, quod

vali fej

ma, ut celeriter affecuti ab invitis

joco id dixerit, & ad breve tempus

Aitem o

Benjaminum abducerent.

ita fratres fiverit opinari; vel etiam

Vant in

Quare reddidiftis, €&c. ) Licebat Jo-

hoc de fuo addidit difpenfator, us

1. $

fepho ceteros fratres fic affligere do-

ftrophe fuz colorem adderet, & cri-

Wirore

lore, & metu, quia innocentem fra-

men exaggeraret,

ol

trem vendiderant: Benjaminum ve-

8. Quemodoe confequens eff. ) Si pe-

waþ

xandi jus nullum habebat, fed hanc,

cunim alienz cupidi fui;emus, quod

Beage

que modici temporis fuit, injuriam

licebat clam retinere,

trare ;

mox majore letitia, & honore fta-

retuliffemus.

mon fponte

Mendacii

ali-

lp

tuerat compenfare.

1o. 4pud quemcwmque. ) Mutat poe-

linpy

quid interceflit, fed jocofi: calum-

nam mortis in fervitutem, & noxios

Quo n

nie nonnihil, fed fine animo no-

ab innoxiis feparat, lcniens dictum

cendi.

Riemy

illorum, qui & mortis, & fervitu-

Nj

$. du quo augurari þlet. ) Hebr. 5

tis penam, & noxios, innoxiosque

Clli)i(iui

quo auguraudo auguraiur, fententia eft:

juxta comprehenderant.

"

16

ï.let C

e^8w

COURRPIU T^ XEAV,

16

1: tünc

ir. Itaq

ue feftinato depomagtes in terram faccos, aperue-

& per.

tunt finguli.

12. Quos fcrutatus, incipiens amajore, ufque ad minimum,

Talum

invenit fcyphum in facco Benjamin.

I3. Atilli, fciffis veftibus, oneratisque rurfum afinis, re-

t domi-

[Lis

verfi funt in oppidum.

em lo«

14. Primusque Judas cum fratribus ingreffus eft ad Jofeph

" (necdum enim de loco abierat ) omnesque ante eum pariter

in terram corruerunt.

nofkellf,

15. Quibus ille ait: Cur fic agere voluiftis? an ignoratis;

quod non fit fimilis mei in augurandi fcientia?

m, r

equens

16. Cui Judas: Quid refpondebimus, inquit,,Domino meo,

vel quid loquemur, aut jufte poterimus obtendere? Deus in-

age-

venit iniquitatem fervorum tuorum: en omnes fervi fumus

domini mei, & nos, & apud quem inventus eft fcyphus.

Jofüm,

voftti.

17. Refponditque Jofeph: Abfit a me, ut fic agam, qui fu-

ratus eft fcyphum, ipfe fit fervus meus; vos autem abite li-

|quem-

É

:

beri ad patrem veftrum.

9

em ert-

18. Accedens autem propi

us Judas, confidenter ait: Oro,

domine mi, loquatur fervus tuus verbum in auribus tuis, &

T. Tt

Ó

ne irafcaris famulo tuo : tu es enim poft Pharaonem

I9. Dominus meus. * Interrogafü prius fervos tuos: Ha-

* Büp.

j aug-

42.13-

1

Que non

betis patrem , aut fratrem ?

1

vacares

20. Et nos refpondimus tibi domino meo: Eft nobis pater

adi am

fenex

i, qud

Y2. 4 sjort. ) Notat ex convi-

non redarguat; palam tamen ut no-

) tribute

xii deprehenfi fumus. Et fieri non

[ qUO

vali feffione fingulorum státem : hoc

autem ordine procedit, ut melius]la-

poteft, quin jufto Dei judicio pro-

tcmPUS

teant infidie flru&te Benjamino.

pter aliquod occultum crimen no-

] etiam

13.. Seifis veflibus. ) Ut foliti in

ftrum, quod nondum fatisfactione

pr, !

luimus, nunc hac calamitate obrua-

morore, & audita quavis re valde

, &a*

iolefta.

mur.

Refpicit ad peccatum in ]o-

Reverf. ) Nihil Benjamin impro-

feph commiffum.

PA

Iniquitatem. y Poteft fumi pro pe«

pérantes, parati vel veniam impe-

5 qllU

trare, vel fimul fervitutem fervire.

nà iniquitatis.

f Ponü

14.. Prigusque. Tudas. ) Animo, &

Omnes — férvi

j'itmm) Plus offert,

quam debebat, ut oblatione tot in-

lingua promptior, & promiffi fui,

at po-

quo fe patri obftrinxerat, non im-

noxiorum, uni,quifimulabatur, ve-

*

80x10$

memor.

niam obtineat. .

diaum

Necdum enim. ) Illos operiebatur,

17. 4bfit a me. ) Flagitiofum hoc

('aryitl*

cupidus fe prodere.

facere, & tyrannicum.

xigquæ

16. zut jufle poterimus obtendere? )

20, Qui im finellute. ) Xlebr. puer

j

:

Licct confcientia hujus criminis nos

fenectutum.

w^»

168

VLIB RI-GENESIS-

fenex, & puer parvulus, qui in fene&ute illius natus eft, cu-

3

jus uterinus frater mortuus eft: & ipfum folum habet mater

fuini m

Ua, pater vero tenere diligit eum.

»

21. Dixiftiq

puero:

ue fervis tuis: Adducite eum ad me, &.ponam

oculos meos fuper illum.

*

tellis a

22. Suggeffimus domino meo: Non poteft puer relinquere

patrem fuum: fi enim illum dimiferit, morietur.

*Sup

23. * Et dixifti fervis tuis: Nifi venerit frater vefter mini-

g

43. 3-

z

& 5.

mus vobifcum , non videbitis amplius faciem meam.

Jipi

24. Cum ergo afcendiffemus ad famulum tuum patrem no-

AUE

ftrum, narravimus €ei omnia, qua locutus eft dominus meus.

Iil at

25. Et dixit pater nofter: Revertimini, & emite nobis pa-

[7

rum tritici.

26. Cui diximus: Ire non poffumus: fi frater nofter mini-

mus defcenderit nobifcum, proficifcemnr fimul, alioquin il-

lo abfente , non audemus videre faciem viri.

N

*Sup.

27. Ad qua ille refpondit. * Vos ícitis, quod duos filios

tüllus

37:20 (1) genuerit mihi uxor mea.

28. Egreffus eft unus, & dixiftis: Beftia devoravit eum: &

LUTS

hucusque non comparet.

29. Si tuleritis & iftum , & aliquid eiin via contigerit, de-

N

ducetis canos meos cum moerore ad inferos.

meux

3o. Igitur fi intravero ad fervum tuum patrem noftrum, &

Detter

4 À

puer defuerit ( cum anima illius ex hujus anima dependeat. )

31. Videritque eum non effe nobifcum , morietur, & dedu-

Qu a

!

cent famuli tui canos ejus cum dolore ad inferos.

61')(

42. Ego proprie fervus tuus fim, qui in meam hunc recepi

$

*Sup. fidem, & fpopondi dicens: * Nifi reduxero eum, peccati reus

43:3- ero in patrem meum omni tempore.

33. Ma-

(JC

(1) Duos filios. Jn edst. Sixt. non legitur filios.

«4X

Solum babet mater fua.) Solus ex

30. 4dnima illius.) Vita patris þen-

i üls(flï

fnatre fupereft , quod etiam de mor-

det ex vita filii: fi enim moriatur,

D [er

tua dici poteft; mortua enim erat

vel auferatur filius, morietur pater

Uttatg

Rachcl mater Benjamin.

pre triftitia.

21. Ponam oculos meos fuüper illum. )

Benevolus fum illi futurus , favebo,

32. Ego proprie. ) Peculiaris tibi

Il

fervus fim, qui & aptior futurus;

& juvabo illum.

nam & robore , & rerum ufu potior

bay

26. lre von poffunus. ) Scilicet fine

fuin.

^.^ Bl

Benjamin. -

In meam bune.

lïbl Yi

27. lUxar mea. ) S$ic vocat Rache-

du&urum.

) Spropondi me 1e-

[

U

lem, qui4 hanc folam propria ele-

qnlïl)

&ione duxerat.

Hb Q

(

CAPU'T XLIV. & XLV.

1 501)

f «

33. Manebo itaque fervus tuus pro puero in minifterio do-

. [Dater

mini mei, & puer afcendat cum fratribus fuis.

-44. Non enim poífum redire ad patrem meum , abfente

ponatm

puero: ne calamitatis , quae oppreffura eft patrem meum ,

nduere

teftis affiftam. (Iv)

)OA OUTONLV.

?

f miqi-

Skofepb fe fratribus manifeflat , eosquesterritos cutm ofculo ample-

'em no

xatur , quare Pbarao una cum tota domo [ua exultans , pracipit,

; I eus,

u advocetur paler cum umivería domo [ua in zEgyptum: idem

bis p

mulHis verbis denuntiat SKofepb , fratresque multis donatos

- mifi-

muneribus ad patrem remittit,

juin l-

On fe poterat ultra cohibere Jofeph mult;is cofam aftan-

1.N

tibus: unde praecepit, ut egrederentur cun&ti foras, &

s fillos

nullus intereffet alienus agnitioni mutuae.

2. Elevavitque vocem cum fletu; quamaudierunt JEgyptii,

m: &

omnisque domus Pharaonis.

3. Et dixit fratribus fuis: Ego fum Jofeph; adhuc pater

1 de

meus vivit ? Non poterant refpondere fratres nimio terrore

Um-,&

perterriti.

4. Ad quos ille clementer: Accedite inquit, ad me. Et

jeat. )

cum acceififfent prope, * Ego fum, ait, Jofeph, frater ve-

* AG

: Qedu

fter ; quem vendidiftis in ZEgyptum.

13

s. Nolite pavere, neque vobis durum effe videatur, quod

recapi

ven-

jj reUs

!

3.Bïa-

(1) Cap. XLIV. ip edit. Sixt. 30. vers

abfalvitur.

d

34. Ne calamitatis, ) INe oculatus

ad Pharaonem ufque manavit.

teftiseffe fuftineim prapropere mor-

4- 4ccedite. ) Jubet accedere, me

[[is peil'

tis patris mei, mea promiilione ac-

deli&um fratrum, de quo . verba fa-

voriatuls

ccleratz.

éturus, alienus aliquis auribus acci-

r P?.EC!

peret.

X« À Jon fé poterat. ) Nelinvito co-

$. Neque vuphis durum .effe vvideatur. )

j db

ram cunctis lacryme erumpe-

Hebr. ae fft indignatio im'oculis veffris,

i?

bant.

id eft, ne vobis ipfis irafcamini pro-

pter hoc fa&um.

; Potior

2. Elevavitque vecem. ). Quia prius

fibi vim fecerat ; ideo vox altior

Pro falute enim. ) Ut viéctu fuppe-

erupit, cum locutus eft,

Audierunt,

ditato vitam veftram confervarem.

t

uiin proximo erant conclavi. F'ama

Mzfit me Deus.)

b

Non tam iniquita-

Bibl. cum. F'am. Menoch, T. I.

L

176

"LIBRI GENESIS

"Infr. vendidiftis me in his regionibus: * pro falute enim veftra mi-

91

$o20 fit me Deus ante vos in /E£gyptum.

Üneran

6. Biennium eft enim , quod coepit fames effe in terra, &

1$, ]

adhuc quinque anni reftant, quibus nec arari poterit, nec meti.

titead

7. Praemifitque me Deus, ut refervemini fuper terram, &

datis m

efcas ad vivendum habere poffitis.

15.]

8. Non veftro confilio fed Dei voluntate huc miffus fum:

fubved

qui fecit me quafi patrem Pharaonis, & dominum univerfze

Tolti

domus ejus, ac principam in omni terra JEgypti.

20

9. Fefüinate, & aícendite ad patrem meum , &

dicetis ei :,

Omnes

:

Hsec mandat filius tuus Jofeph. Deus fecit me dominum uni-

Pibr

verf2 terre JÉgypti: defcende ad me , ne moreris,

bus de

Io. Et habitabis in terra Geffen: erifque juxta me tu, & fi-

Obaria

lii filiorum tuorum , ovestuae, & armenta tua, & univería ,

n

quae poffides.

Vero d

1I. Ibique te pafcam ( adhuc enim quinque anni refidui

^^

29

funtfamis) ne & tu pereas, & domus tua, & omnia, quae

dens |

poffides.

IEgyy

I2. En oculi veítri, & oculi fratris mei Ben

jamin vident ;

tanies

quod os meum loquatur ad vos.

13. Nuntiate patri meo univerfam gloriam meam , & cun&a,

lrafCav

qua vidiftis in /Egypto; feflinate, & adducite eum ad me.

23,

14. Cumque amplexatus recidiffet in collum Benjamin fra-

Tan

tris fui, flevit: illo quoque fimiliter flente fuper collum ejus..

N

I$. Ofculatusque eft Jofeph omnes fratres fuos, & plora-

& lpfe

vit fuper fingulos : poft quae aufi funt loqui ad eum.

(j[

f

16. Auditumque eft, & celebri fermone vulgatum in aula

regis; Venerunt fratres Jofeph: & gavifus eft Pharao, atque

omnis familia ejus.

17. Di-

ïllif»ilm (

Vi

te veftra facum ef't. hoc , quam divi-

Paleftinam fpectat & regio eft paf-

Quous

na providentia.

cendis pecoribus idonea.

Y idcre ;

6. Nec arari poterit. ) Nifi paucif-

J'xta me. ) Non. procul abfurbe

in pfe

fimis locis ad. Nili ripam. In aliis

ubi domicilium meum.

Bl

,vie defectum.

regionibus fterilitas erat propter plu-

II. Te paféam. ) 'Te, tuofque nu-

aniami

triam demenfo copiofo viritim at-

Tenis ]

8. Quafi patrem. ) Re.&orem, in-

tributo..

18

ftructorem , confiliarium.

&Uben

12. Quod os mtum. loquatur ad vos, )

9. Mandat. ) Non fignificat, im-

Videtis me ipfum illum effe: patri-

lg,

perat , fed dicit, nunciat.

um fermonem noftis, vultum, &

?4 f

10. Geffen. ) E.ft in inferiore /Egypto

vocem agnofcitis. Ore ad os vobif-

qlu'lquc

terra multis foffis irrigua ,

prope

25.|

cum, & non per interpretem ago.

'tfn;m

Delta, abeaparte , qux Chanaaz , &

16.. Gavifus eff Pbarao , &c. ) iNon

il

leran

CAP UT XLV.

171

froni

17. Dixitque ad Jofeph , ut imperaret fratribus fuis , dicens:

Onerantes jumenta, ite in terram Chanaan,

T. &

18. Et tollite inde patrem veftrum, & cognationem, & ve-

vcmeti.

nite ad me: & ego dabo vobis otmnia bona JÉ£gypti, ut come-

a, &

datis medullam terrze.

I9. Precipe etiam, ut tollant plauftra de terra /Egypti, ad

is füm:

fubve&tionem parvulorum fuorum, ac conjugum, & dicito :

iverfae

'Tollite patrem veftrum, & properate quantocyus venientes.

20. Nec dimittatis quidquam de fupelle&tili veftra, quia

etis ei:

omnes opes /Egypti veítree crunt.

UO

imuni-

21. Feceruntque filii Ifrael, ut ei

s mandatum fuerat; Qui-

bus dedit Jofeph plauítra fecundum Pharaonis imperium; &

d

cibaria in 1tinere.

Vetfa ,

22. Singulis quoque proferri juffit binas íftolas: Benjamin

vero dedit trecentos argenteos cum quinque ftolis optimis:

refidui

23. '"Tantumdem pecunie, & veftium mittens patri fuo; ad-

; QU*

dens & afinos decem , qui fubveherent ex omnibus divitiis

JEgypti: & totidem afinas, triticum in itinere , panesque por-

tan:es.

ident ,

24. Dimifit ergo fratres fuos, & proficifcentibus ait: Ne

jrafcamini in via.

uncta

me

25. Qui aícendentes ex /Egypto, veneruntin terram Cha-

i fte-

naan ad patrem fuum - Jacob.

26. Et nuntiaverunt eij dicentes: Jofeph filius tuus vivit :

] eJus,

plors

& ipfe dominatur in omni terra /ZEgypti. Quo audito Jacob ,

quafi de-gravi fomno evigilans, tamen non credebat eis.

n aUh

Yi

27. llli

atque

mirum de Pharaone ; nam major non

ram pretiofiorem, qua amicti in pu-

y.Dr

invidet minori.

Mirum.de aulicis,

blicam prodirent.

quibus ingenium alienz felicitati in-

Trecentos argenteos, ) Mille &.du-

[l l"['

videre, fed mira omnium propenfio

centa regalia Hifpanica.

in Jofeph faciebat, ut ejus honore

23. Ex omuibus divitiis, ) Ex rebus

pfue

gauderent.

Nifi

forte Pharao ex

quibufque pretiofioribus, & fele&tio-

anmo;

aulici vero exteinis tantuin

ge n

ribus /Egypti.

fignis letitiam fimulabant.

24. Ne fraftamimi in wia. ) Hebr.

j at

18. Omnia bona Egypti. ) Optimam,

ne rixemismi, nempe crimenin me coms

G uberriinam /Eg

;iti regionem.

miffum invicem improperantes.

120

Medullam terra.

)

Hebr. Adipem ter-

26. Owuafi de gravt fomno evigilans. )

patit

r4 , fic vocant Hebrzi id, quod in

Attonitus, ftupens, ad intclligen-

i

quaque re optimum eft.,

dum ineptus, & ad refpondendum

vobi

22. Bimas ffolas. ) Hebr. mut ationes

hebes. |Hebr. eft, cor elanguit.

apo.

vefiun. Duas dedit veftes, viliorem

Non eredebat. ) Nam magnis rebus

) Non

alteram, quam domi ferrent : alte-

rara fides folet adeffe, quod veriili-

LIBRI GENESLS

27. li e contra referebant omnem ordinem rei:

cumque

$3

vidiffet plauftra , & univerfa, quae miferat,

revixit fpiritus ejus.

eu f

28. Et ait: Sufficit mihi, fi adhuc Jofeph filius meus vivit:

ferat ]

vadam, & videbo il!um, antequam moriar. (1)

6 i

[u

ln 5

CAPUT XLVI.

pE

Jacob venovata Dei promi[fione cum . unicerfis flliis , ac nepoti-

funt Y

bus, quorum momima recenfontur , in. ZEgyptum . defcendit : cui

ben,

, ut Pbaraoni fe pa[lores ovium

qccurrens dofepb : fuadet

$. ]

dicant.

TO

Rofettusque Ifrael cum omnibus quae habebat, venit ad

D

EY

n

puteum juramenti: & ma£tatis ibi vi&timis Deo patris fui

Ifaac,

nm

2. Audivit eum pervifionem no£tis vocantem fe, & dicen-

tiqe

tem fibi: Jacob, Jacob: cui refpondit: Ecce adfum.

D

3. Ait illi Deus: Ego fum fortiffimus Deus patris tui: noli

H

timere, defcende in Égyptum

, quia in gentem magnam fa-

!

ciam te ibi.

Dinf

4. Ego defcendam tecum illuc, & ego inde adducam te

16

tuos.

revertentem: Jofeph quoque ponet manus fuas fuper oculos

Ter,

m

V

$. Sur-

Ti Qu

1j

(1). Czp. XLV. in edit. Sixt. babet ZO. Vtrf,

Q5 g

z

y.

mum. in miferis, qui fibi perfuafe-

retur, fi Ded inconfulto hoc iter fu-

rant fe a malis liberandos non effe.

fciperet. 4. ne moreretur in via,

57. Revixit

priufquam filium cerneret.

redditus.

ffiritus cym) Sibi quafi

f

4- Defeendam tecum. ) Adero, & fa-

ütheri

28. Suffcit mibi. ) Hebr. multum eü

vebo tibi eunti, & femini tuo re-

l'.(m ha

vHbi, fuperat vota, fpes meas vin-

deunti.

M

f*?mr

cit, nihil amPlius eft, quod optem.

Inde adducam te rewertentem. ) Po.

&t

fteros tuos, qui offa tua fecum ex

A

3. Nli timere. ) Eximit metum,

pliea

lt

quo téneri poterat multis ex

JEgypto afportabunt, ut fepulchro

x 1

[

caufis. 1

ne liberi idolorum cultu,

patrum tuorum condaris.

u

& aliis JEgvyptiorum vitiis imbueren-

Ponet: manus fuas füper oculos tuos. )

erüïte

tur. 2. ne pofteri ille&ti fertilitate,

Tibi morienti oculos claudet juxta

l

t

& amonitate /Egypti in Chananzam

prifrum Hebrzorum - morem , quo

tür en

redire nollent, & Dei promiffa ne-

chariffimi

chariffimis

I^

morienti bus

gligerent. 3. ne quid adwïerü pate-

oculos premunt.

ünt P(

CAPUT XrVk

17

* A&.

ümque

D

s. Surrexit autem Jacob a puteo juramenti: * tuleruntque

70 Iïl

Is £j

eum filii cum parvulis, & uxoribus fuis in plauftris, quse mi-

VIVI:

ferat Pharao ad portandum fenem,

6. Et omnia, quee poffederat in terra Chanaan: * venitque , Jof:

in Zgyptum cum omni femine fuo,

24. $4

7. Filii ejus, & nepotes, filiae, & cun&ta fimul progenies. Píam

9. Haec funt autem nomina filiorum Iírael ,'qui ingreffi 104- -

t

funt in ZEgyptum, ipfe cum liberis fuis: * Primogenitus Ru- ffaaïæ

J: a

Y

P5

]

ben.

Utl

. Filii Ruben: H

enoch, & Phallu, & Hefron, & Charmi. ï;jxä

1o. Filii Simeon: * Jamuel, & Jamin, & Ahod, & Jachin, 1.2

6

14

& Sohar, & Saul filius Chanaanitidis.

Num

ir. Filii Levi : * Gerfon, & Caath, & Merari.

^

enit ad

26. 6

.

s

tris füi

1.. Fili Juda: * Her, & Onan , & Sela, & Phares, & Za-

t.Par

.z

ra , mortui funt autem Her, & Onan in terra Chanaan. Na- j. 1

3

dicet«

tique funt filii Phares, Hefron , & Hamul.

* r Pa-

13. Filii Hfachar: * Thola, -& Phua, & Jfob, & Semron.

ral. 6.

j: noli

14. Filii Zabulon: Sared, & Elon ,. & Jachelel.

B

P

.

15. Hi filii Lis , quos genuit in Mefopotamia

Syrie cum " 1

um f

Dinafilia fua, omnes animze filiorum ejus & filiarum triginta tres. Exod

16. Filii Gad : Sephon, & Haggi, & Suni,

eam t

& Efebon , & fiPIaï:

oculos

Heri, & Arodi, & Areli.

24

17. Filii Afer: Jamne, & Jefua , & Jeffui, & Beria, Sa- «

I.

Paral.

é Sut«

ra quoque foror eorum. Filii Beria: Heber, & Melchiel.

18. Hi filii Zelphee , quam dedit Laban Lice filiee fuze, &

B.

hos genuit Jacob fedecim animas.

4« 2I.

*1 Pa-

tal. 7

19. Filii Rachel uxoris JaX(;OE: Jofeph & Benjamin.

M

5

20

a-

jtec f

——

OAm

** r

n vld

7. Filie. ) Widetur effe enällage

men cum Jacob in JEgyptum defcen- Paral.

numeri, nàm jacob unam tantum fi-

diffe, non in fua perfona, fed in 7, 5o.

**

liam habuit Dinam.

lumbis Phares patris fui, in quibus

m&ü

S. Hac fünt autem siomina. ) Recen-

adhuc latebant.

Nam, ut annotat

N

t r*

fentur, ut in exitu ab /Egypto mani-

D. Auguítinus, defcenfus hic, & in-

feftum fit, quantopere fuerint multi-

greffus Jacobi in. ZEAgyptum comple-

)P

plicati tam paucis annis.

Ctitur etiam annos 17. vite ejus in

um &

Qui ingreff. ) Qui quando Jacob

JEgvpto; imo & annos relique vi-

q

üi lo

j

in /Egyptum ingreffus eft, erant fu-

te Jofephi puta 71.

»]

1$. Omnes animé. ) Synecdoche.

j

erftites. Excipe tamen filios Juda,

22

Her, & Onan, de quibus n. 12. fate-

Triginta tres. ) Computata & ipfa

et uxta

tur enim eos in Chanaan mortuos.

Lia, aut potius ipfo Jacob cum fuis

" quO

i2. Htfron, 6 Hamul. ) . Hi nati

filis, & filia Dina, exclufis tamen

jentibié

funt poftea in ZEgypto; dicgmtur ta-

Her,.& Onaf.

174

LIBRI GENESIS

*Supr

20. * Natique funt Jofe

ph filii in terra ZEgypti, 'Quos genuit

patris

41:$9: e1 Afeneth filia Pi

iiipharis facerdotis Heliopoleos: Manalles,

Frattt

2

*3 Par

& Ephraim.

Vener

Á

21. Fihi Benjamin: * Bela

7. 6

, & Bechor, & Asbel, & Gera,

n

$. I

, & Naaman, &Echi, & Ros,

& Mophim, & Ophim, & Ared.

Tüm ?

22. Hi filii Rachel,

qulos genuit Jacob: orfhnes animze qua-

t

tuordecim.

EL

25. Filii Dan: Hufim.

frum

24. Filii Nephtali: Jafiel, & Guni, & Jefer, & Salïem.

M.

25. Hi filii Balee , quam dedit Laban Racheli filide fuse: &

t n

hos genuit Jacob: omnes animee feptem.

autem

26. Cunétee animse , quae ingreflae funt cum Jacob in JEgy-

flantu

ptum , & egrefice funt de femore illius absque uxoribus filio-

rum ejus, fexaginta fex.

27. Filit autem

Jofeph, qui nati funt ei in terra f£gypti,

?Deut animze duaze :

* Omnes animse domus Jacob, quae ingreífae

hii

/

19:2? funt in ZEgyptum, fuere feptuaginta,

[/

)

if

28. Mifit

autem

Judam

ante fe ad Jofeph, ut nun-

lernag

tiaret ei, & occurreret in Geffen.

fridi

. 29. Quo cum perveniffet, junéto Jofeph curru füo, af-

[it

cendit obviam patri fuo ad eundem locum : vidensque eum ,

irruit fuper collum ejus, & inter amplexus flevit,

3o. Dixitque pater ad Jofeph: Jam letus moriarj quia vidi

&

faciem tuam , & fuperftitem te relinquo.

N

omum

|

31. At ille locutus eft ad fratres fuos, & ad omnem d

patris

i& |

E

ID tei

ei. Fl Benjamim. )

iNumerantur

continetur Jacob ,

utpote parens

hic decem filii Benjamin, ex quibus

omnium, nec jofeph, & filii ejus,

aliquos ipfe poftea genuit in /Egypto ;

utpote qui jam erant in JEgypto.

(l) «

nam cum defcendit in /Egyptum, erat

27. Septuaginta. ) Mic annumeres

tantum viginti trium, aut viginti

oportet ipfum Jacob, & Jofeph cum

gu:&tuor annoritm.

duobus ejus filiis ; fic enim confta-

f(:]ïi 1

26. Egref[e funt de femare. ) Ex eo

bit numerus feptuaginta. Porro LXX

Ctas,

orte funt. Utuntur hac phrafi He-

interpretes, & 5. Liucas AGtor. 7. 14.

Tünis

brai; vel quia iemur ponunt pro

ajunt, tuiffe feptuaginta quinque, quia

t

putibus, quzeinterfemora; velquia

addunt, & annumerant Jofepho Ma-

äülxm

reipfa ia femore tres vene funt, que

nailis filium. Machir ,

& nepotem

orte ex venis lumborum, priufqu:im

Galaad, rurfus Ejphraimi filios Su-

[5

Worpy

in crura defcendant, viris per £emo-

talaam, & Jaam, ac nepotem Edem,

füi

ra in fcrotum, fominis in uterum

qui fuit filius Sutalaam.

Hi autem

xecurrunt, & facundi feminis mate-

adduntur, quia nati funt vivente ad-

ac pal]

riam generationi fufficiunt.

hue |

Drte

f

(äfph() avo, ut patet Gea.

Quia

Sexaginta féx. ) In hoc numero non

$0

for

NT

(

CAPU T XLVI. & XLVII

17$

penuit

patriä fuüi: Afcendam, & nuntiabo Pharaoni, dicamque ei :

naffos,

Fratres mei, & domus patris mei, qui erant in terra Chanaan,

venerünt ad me?

! Gera,

32. Et funt viri paftores ovium, curamque habent alendo-

f Al'ed.

rum gregum : pecora fua, & armenta, & omnia, quae habe-

? qu-

re potuerunt , adduxerunt fecum.

33. Cumque vocaverit vos, & dixerit: Quod eft opus ve-

rum ?

em

24. Refpondebitis: Viri paftor

es fumus fervi tui, ab infan-

ïxæ:&

Heec

tia noftra usque in praefens, & nos, & patres nofítri.

autem dicetis, ut habitare poffitis in terra Geffen : quia dete-

Uigy

ftantur /Egyptii omnes paftores ovium. Cr)

: filio-

CAPU--E XEVIL

,gyptl,

Introdu&lo Sfacob cum filiis ad Pharaonäm, Tewrra Gefen. conce-

vrelli

ditur : fames tantum. premit. gyptum ,. ut. venditis pecoribus

nun

terram quoque "vendere finz coa&ti : quo fa&lum ef? ut. quinta pars

fru&tuum regibus ZEgypti perpetuo cedat , preterquam in po[Jdj-

, -

fionibus [acerdotum.

Pofl annos [eptemdecim Sfacob pluri-

eurm ,

qmum ditatus adjurat. Sofepb. de [ua fepultura,

"m

à vidi

i.[Ngreffüs ergo Jofeph nuntiavit Pharaoni, dicens: Pater

omum

meus , & fratres, oves eorum, & armenta , & cun&a ,

quae poffident, venerunt de terra Chanaan: & ecce confiftunt

in terra G eiïen,

2. EX':

pare!ls

j 6j

(1) Cap. XLVI. in. edit. Sixt, contintt 30. wers.

s

j

o

pmete

34. Pafforts fümus. ) Notanda Jo-

pecudum,

quas /Egyptii pro Diis

phcum

fephi mode(tia , prudentia, ac fimpli-

colebant , ut patet

xod. g. 26. Ale-

ol

citas.

Modeftia , quia in aula Pha-

bant tamen JEgyptii oves , & boves,

LX

ut patet cap. fequent. n. 17. non ad

T lj

raonis fciri cupit, fe effe fratem pa-

efum, fed ad oble&ationem, lanam,

ftorum. Prudentia, quia fratres in

& quil

aulam non

induxit, ne aulicorum

& lac, ad ftercorationem etiam agro-

a

moribus c.orrmnperentur.

Simplici-

,fmfïln

rent.

run, && ut aliis gentibus divenQe-

5

9U*

ta$, quia fratres ad fublimiorem fta-

L demt

cum non evehit, fed in arte patria,

I.N

untiavit Pharaoni. ) Reveren-

ac paftoritia finit haerere.

tix in Regem id fuit, & for-

m![im

Deteffantur Aigyptii emnes paffores. )

taffe aliquis mctus animum illius

)té xld'

Quia paftores [folent occidere, &

fubiit, ne animo mutatus eífet Pha-

: «(j

comedere carnes fuarum ovium, &

rào: itaque non re(ta introduxit.

L

176

LIBRI GENESIS

2. Extremos quoque fratrum fuorum quinque viros confti-

n

tuit coram rege:

inEn

Pharao

3. Quos ille interrogavit: Quid habetis operis ? Refponde-

;

runt: Paftores ovium fumus fervi tui, & nos , & patres no-

D.

üri.

cibariq

| 4. Ad peregrinandum in terram tuam venimus: quoniam

1.

non eft herba gregibus fervorum tuorum, ingravefcente fa-

terram

mein terra Chanaan ; petimusque, ut effe nos jubeas fervos

n

tuos in terra Geffen.

2e m

5. Dixit itaque rex ad Jofeph: Pater tuus, & fratres tui

I5

venerunt'ad te.

lgt

6. 'Terra /£gypti in confpe&tu tuo eft: in o

Inut C

þtimo loco fac

eos habitare, & trade eis terram Geffen.

Quod ífi nofli in

16,

eis effe viros induftrios, conftitue illos magiítros pecorum

bo vol

ineorum.

I

Li

1-

7. Poft haec introdu:;it-]ofeph patrem fuum ad Regem, &

Ovibu:

ftatuit eum coram €o: qui benedicens illi,

jre

8. Et interrogatus ab eo: Quot funt dies annorum vitae

Y

tuz ?

:

celabi

9. Refpondit: Dies peregr

inationis meze centum triginta an-

f fim

norum Ííunt: parvi, & mali, & non pervenerunt uíque ad

bis,

dies patrum meorum , quibus peregrinati funt,

19

Io. Et benedi&to rege, egreffus eft foras.

enmu

1r. Jofeph

Kereu

10

9. Extremos. ) Hebr. eft, 4e. extre-

6. b: eonfpetiu tuo eff.) Eligequam

fmgtil

snitate fratrum fuorum accepit. quinque vi-

voles partem , idem fignificat quod

Q€ e.

zo$. Watablus explicat, non felegit,

ceram te eff.

Alii

M.

fed maxime obvios accepit.

7. Bentdicens illi.) Salutans, & fau-

interpretantur , praftantiffimos. Alii

fta precatus Regi, & fortaífe dicens.

Wue

ut Pererius, & Oleafter, viliffimos,

Fivat Rex, aut, Rex, zm 4termnum , vvi-

& abjectiores quoad fpeciem, ne fci-

^Ue.

Nam differt benedictio,

quæ

x

licet Pharao, aut in militiam alle-

minor majori benedicit, ab ea, qua

1 j

gere, aut in aulaminducere tentaret ;

májor minori.

U

unde mores illorum corrumperentur,

9. Peregrinationis vwite mee.- ) Jacob

& incommodis aliis obnoxii effent.

multuim fuerat peregrinatus, & omnes

Obpidn

Qpera

Satius judicavit, ut feorfum quiete

in hac vita peregrinamur a Domino.

U

agerent.

Parvi. )

auci, mnulto enim bre-

UT

4- Noem eff berba gregibus. ) Citius

viore tempore vixi, quam majores

Chananeam herba detecerat, quam

mei.

.

fl

JEgyptum; quia Chananza altior,

Mali. ) Pleni erumnis, & infeli-

u

terra vero Geífen humilior eft pars

ces.

€ndoy

I O. Be

?ediä?o rege. ) Poft

Jcypti, & multis foi'üg irrigua ex

MOo.

quam Re-

lp

i valedixit.

2j

CAPUT XLVII.

177

conft-

1I. Jofeph vero patri, & fratribus fuis dedit poffeffionem

in JEgypto in optimo terra loco , Rameffeg, ut praeceperat

[ponde-

Pharao.

[65 10

12. Et alebat eos, omnem

que domum patris fui, preebens

cibaria fingulis.

üonam

13. In toto enim orbe panis deerat ; & opprefferat fames

'nte fa-

terram, maxime /Egypti : & Chanaan.

» [ervos

14. E quibus omnem pecuniam congregavit pro venditio-

/

ne frumenti, & intulit eam in serarium regis.

tres tui

x5. Cumque defeciffet emptoribus pretium , veni

t cun&a

fügyptus ad Jofeph , dicens: Da nobis panes : quare mori-

oco fac

mur coram te , deficiente pecunia?

ofti m

16. Quibus ille refpondit: Adducite pecora veftra , & da-

COTUm

bo vobis pro eis.cibos, fi pretium non habetis.

17. Quae cum adduxiffent, dedit eis alimenta pro equis, &

ovibus, & bobus, & afinis: fuftentavitque eos illo anno

m, &

pre commutatione pecorum.

M

18. Venerunt quoque anno fecundo , & dixerunt ei: Non

n vité

celabimus domino noftro, quod deficiente pecunia, peco-

infa at

ra fimul defecerunt; nec clam te eft, quod absque corpori-

bus, & terra nihil habeamus.

que à

19. Cur ergo moriemur te vidente? & nos, & terra noftra tui

erimus : eme nos in fervitutem regiam, & praebe femina, ne

Jofeph

pereunte cultore redigatur terra in folitudinem.

20. Emit igitur Jofeph omnem terram JEgypti vendentibus

fingulis poffeffiones fuas pree magnitudine famis. Subjecit-

('E quam

que eam Pharaoni.

at .ll'md

21. Et cun&os populos ejus, a noviffimis terminis JEgypti

, Kf

usque ad extremos fines ejus.

: licens

22. Prae-

T 7

) qllä

5 Reme[fes. ) Ín regione illa pro-

& venditis pecoribus, qui fuit quar-

p qllZ

tus, vel quintus ab inchoata fame.

vincie Gellen, ubi poítea. Rameffe

oppidum

extructum — Ifmaelitarum

ig. Eme uos in férvitutem. ) Parati

Jio^

Oopera.

fumus mancipia fieri; poteft quis

1 Omflfs

13. Jm foto enim orbe.) Mlagna

feipfum vendere, & liberos famis

Jomit

vitandz caufa.

hJ

j bre-

orbis parte, eft hyperbole.

Nihil

14. dgtulit eam ip &rarium. )

Prabe femina. ) Poterat aliquid feri

majore

fibi refervans , ut ait. Philo.

aliquibus locis juxta Nilum, ut fu-

15. Pames. ) 'lriticum ad confici-

pra dictum 'eft.

u

endos panes.

21. 4 noviffmis terminis. ) Mebraa

abdu&Gis,

"

18. Zmno fecundo. ) Ab

ficrilabex?t: & populum tranjre fecit ad

Bibl,cum Com., Menech. T. I.

Y

178

I;IBRI GENESIS

y

22. Praeter terram facerdotum, quze a rege tradita fuerat

eis: quibus & ftatuta cibaria ex horreis publicis preebebantur,

t2 hac

& idcirco non funt compulfi vendere poffeffiones fuas.

fpondi

23. Dixit ergo Jofeph ad populos. En ut cernitis; & vos;

Vitai'ff

& terram veftram Pharao poffidet : accipite femina, & ferite

agros,

24 Ut fruges habere poífitis. . Quintam partem regi dabitis

quatuor reliquas permitto vobis in femente

m & in cibum fa-

milis, & liberis veftris.

k

25. Qui refponderunt: Salus noftra in manu tua eft, re-

Bylri

fpiciat nos tantum dominus nofter, & lzeti ferviemus regi.

J

26. Ex eo tempore ufque in praefentem diem in univerfa

terra/Égypti regibus quinta pars folvitur, & fa&tum eft qua-

fi in legem

ditione fuit.

; absque terra facerdotali , quae libera ab hac con-

IHI«

27. Habitavit ergo Ifrael in ZEgypto , id eft, interra Geffen,

Ephraä

& poffedit eam : au&tusque eft, & multiplicatus nimis.

&T

28. Et vixit in ea decem , & feptem annis: faétique funt

Qui c

omnes dies vitae illius centum quadraginta feptem annorum.

29. Cumque appropinquare cerneret diem mortis fuae , vo-

—

cavit filium fuum TJofeph , & dixit ad éum : Si inveni gratiam

() (

*Sup

in confpe&tu tuo, * pone manum tuam fub femore meo: &

24.2-

titm c

facies mihi mifericordiam , & veritatem , ut non fepelias me

t q

in JEgypto.

ficis

f y

|

40. Sed

|

qui ]

jo. |

cfuitates de un£ extremitätc feymini

mis feptimo, & ultimo, cum jam

llJax

JEgypti ufque ad extremitatem. ejus., id

fpes futurz fertilitatis affulgeret.

l. gpr

eft, incolas transtulie de una in aliam

24. D2 fementem. ) M ult Philo fpe-

fol f

remotiífimam civitatem.

ld faftum,

culatores

pofit?s, qui viderent, ut

pa«

ut turbis, & feditionibus obviam

fationi ea pars impenderetur.

ld?l)

Die

iretur; fi forte aliquz exifterent do-

Tum

W

turi fumus.

235. Salus noffra. ) Per te falvi fu-

d

lore ftimulante, quod fuis poffeffio-

Omnia tibi, & Regi

(2

lg

nibus excidiffent.

debemus, & deferimus.

teret

22. Preter Terram facerdotum. ) Mi-

26. Quafi in legem.) Hebreus, Gre-

po Q*n

de immunitatem

bonorum facerdo-

cus, & Chaldeus fimpliciter ajunt,

'ïkrvm

talium ;

ita crediderim faéctum vo-

hanc legem a Jofepho in perpetuum

m

luntate potius Pharaonis, quam ftu-

latam.

rl

dio Jofeph, qui idolorum cultoribus

27. lfrael. ) Jacob.

db n

non eft exiftimandus favere , & tri-

29. Pone manum tuam fb femore. )

Illmc,l

buta remittere voluiffe.

Vide di&a c. 24. ».

elle Qu

Non funt compulf.) Quia nulla pref-

Mifiricordiam ,. 659 veritztem. ) Due

lj

fi penuria.

funt explicationes.

Una,

uz co-

(lllp]m

23. Dixit ergo Zofiph. ) Anno fa-

pulat ambas, ut fit fenfus : Benefi-

31

(

CAPU T XLVIL & XLVIIL

179

o. Sed.dormiam cum patribus meis, & auferas me de ter-

| foen

Danfur,

Ta hac, condasque in fepulchro majorum meorum.

Cui re-

lsi

fpondit Jofeph ; Ego faciam, quod juffifti.

1. Et ille: Jura ergo inquit, mihi.

Quo jurante, adora-

( vos;

v ferite

vit Ifrael Deum, converfus ad lectuli caput. (1) :

CAPUT XLVIIL

dabitis

yum fz-

acob egrotantem imvifit Sofepb ; . cujus fiios Mana[fen , &

r re-

Epbraim Sfacob. fibi adoptat ac benedicit, minorem contradicente

fefi,

Shojepb majori praponens , C Jupra fraires partem unam

jmiverfà

ofepb fribuens.

t que

46 COf*

s i'aque tranfaCtis, nuntiatum eft Tofeph , qliod c&egrota-

:.HI

rct pater fuus : qui affumptis duobus filiis Manaffe, &

Geffeny

Ephraim, ire perrexit.

2. Dittumque eft feni: Ecce filius tuus Jofeph venit ad te.

ye funt

"

oruim.

Qui confortatus feditin leétulo

Z2

3. Et

g, VO

gfa 1affl

(1). Cap. XLVIIL. m ed:t, Sixt. mumerat 28. vers,

cium certum, feu bona fides.

Al-

fed prebet excufationis anfam cum

$0: &

Pharaone.

[jas &

tera, qu& disjungit: Mifericordiam

acias promittendo non neceflitate,

Converfis. ) Àd orientem, five ad

fed

iniferatione

mei :

Veritatem,

terram promiffionis.

4

1 Sed

d hiiuli caput,.) Septuaginta ver-

quod promiferis in rem. deducendo.

30. Sed dormiam cum patribus meis. )

tunt. J44oravit Jacob fafligium "virge

Hujus voti plures caufe fuerunt.

ejus, fceptri fcilicet Jofe

bhi.

Utraque

um Jim.

1. optavit in terra fancta, in qua

interpretatione vocibus

H

ebxaicis con-

geret.

lo

fola futurus Dei cultus, cum piis

^

venit pro varietate fubjectorum pun-

ii fpe

parentibus fepeliri.

g

ut. hac poftu-

&orum, & uütrumque Jacob prafti-

gellt , u

latione fecuros £. ceret de reditu fuo-

tit; adoravit , id eft, reverentiam

rum in Chananitidem; atque ita a

exhibuit fceptro, & poteftati Jofe-

1: 11511 fll

phi, & Deum etiam adoravit gratias

?t

deliciis &igypti eorum animuin aver-

teret.

&H

3

ut reverfi in Chananzam

agendo, quod eam mentem dediffet

pofteri

haberent pre oculis fepul-

Jofeph: ut in Chanànzam cadaver

j Crt

c€hrum fuum monuimentum , & in-

transferret, & patribus fuis a

ret, juxta poftulatum fuum.

I)I)OQE'

3j Jflty

m

citamentum virtutis. 4. quia mon

xPeEUU

ignorabat Chriftum in Chananza ver-

?

f

d

aturum ,. moriturum, & refurrectu-

1. ( )uod egrotaret.) Langueret fenits,

rum cum multis , ex quorum numero

mor

elle cupiebat.

^5

-

paulatimque deficeret.

Corfortatus. Gaudio quafi robo-

lp fepulchro majorum. ) In fpelunca

ratus ob chariffimi filii confpectum,

[i4

duplici, de qua fu

a Ci'23

12

& fimul fpixitu prophetico illum im-

31. fura erge. )

plente.

quï Q

oþ ditfidit filio,

fene

L

1$6

L'ï'BRI GENESIS

*Supr //.5. Ft ingreü'o ad fe(1) ait: Deus omhipotens* apparuit mi-

V,

28.13 hi in Luza, quze eft interra Chanaan: benedixitque mihi.

p! onu

4. Et ait: Ego te augebo, & multiplicabo, & faciam te in

I

turbas populorum : daboque tibi terram hanc, & femini tuo

(tram

poft te , in poffeffionem fempiternam.

E

]i

t [

*Supr

41.5

$. Duo ergo filii tui, qui * nati funt tibi in terra /Egypti,

H

*

of.

Ephr

antequam huc venirem ad te, mei erunt: * Ephraim, & Ma-

13. 7. naffes, ficut Ruben, & Simeon reputabuntur mihi.

ftq

29.

$

6. Reliquos autem, quos genueris poft eos, tui erunt , &

nomine fratrum fuorum vocabuntur in poffeffionibus fuis.

j «

*Supr

Deus

7. Mihi enim , quando veniebam de Mefopotamia, * mor-

?* ?tua eft Rachel in terra Chanaan, in ipfo itinere , eratque

1Cm

16.

vernum tempus: & ingrediebar Ephratam , & fepelivi eam

juxta viam Ephratae, quae alio nomine appellatur Bethlehem.

pueri

$. Videns, autem filios ejus dixit ad eum: Qui funt iftij?

QUX

9. Refpondit: Filii mei funt, quos donavit mihi Deus

ütudt

in hoc loco.

I

Adduc, inquit, eosad me, ut benedicam illis.

10. Oculi enim Ifrael caligabant prae nimia fenettute, &

Tam

clare videre non poterat. Applicitosque ad fe, deofculatus ,

prehc

& cireumplexus eos;

Tam,

1. Dixit ad filium fuum: Non fum fraudatus afpe&tu tuo :

Ü

infuper oftendit mihi Deus femen tuum.

12.

& p

——

(1) AdSe.;» edit. Sixt. legitur ad fe Jofeph.

4. Et ait. ) Ita commemorat, ut

feph miretur eum tantopere follici-

qui prefentes aderant , intelligerent,

tum ut in Mámbre feu Hebron fe-

Ule

)

fmii

jus ipfi competere. dividendz terre

peliatur, cum uxorem fuam dile&tif-

I

Chanaan, & filios Jofeph adoptatos

fimam Jofephi matrem ipfemet in

Al fen«

in partem hareditatis adfcifcendi.

Ephrata fepelierit.

Docet fe id non

ln peffffonem fampiternam. ) Longo

fponte, fed neceflitate fecitfe.

Qpite

N

tempore duraturam.

Vernum tempus. ) Quo tem

ore fa-

jvum

$. Mei eruzt. ) Adoptati fortem

cile putrefcunt cadavera, i

d4eo non

i

Qits b

[

fortirentur non minus, quam Ruben,

& Simeon.

potui illud deferre usque in Hebron,

feph i]

prefertim quia tot greges agens iter

E lit

6. Quos gemueris. ) $i quos genue-

accelerare non poteram.

ipra |

ris, nec legimus ullos poftea ge-

p

nuiffe.

9. Videns. ) Quamvis caligaverant

Nomine fratrum. fuorum wvocabuatur.

oculi pre fenio, videbat filios Jofeph,

ii f

Quando dividetir terra Chanaan,

fed non fatis difcernebat, quinam ef-

Pronr

fent.

dj

non accipient füniculum proprium

tanquam capita tribuum,

fed fub

9* 4Adduc. ) Propius admove.

M

Manaffe, & Ephraim comprehen-

l1t. Non fum fraudatus, 65c. ) He-

feltln-

aentur.

&rant

braice eft fignificantius : quod faciem

buum

tuam viderem , nunquam. apud me . cogi-

thibus

6. Mibi enim. ) Hzc di(äit, ne Jo-

CAPUT XLVIIL

of

l'u.it mi-

12. CL.1mque tuliffet eos Jofeph de gremio patris adoravit

s

mihi

pronus in terram.-

D te n

it Ephraim ad dexteram fuam, id eft, ad fini-

I3. Et pofu

ID (uo

ftram Ifrael: Manatfen vero in finiftra fua , ad dexteram fci-

licet patris ;

applicuitque ambosad eum.

:

-I4. Qui extendens manum dextram, pofuit fuper caput

"

Ephraim minoris fratris : finiftram autem fuper caput Manai-

fe , qui major natu erat , commutans manus.

& ait: Deus in cu-

*Heb. -

nt, &

15. * Benedixitque Jacob filiis Jofeph;

IS,

jus confpe&tu ambulaverunt patres mei Ab

raham, & lfaac , F?*

* mot.

Deus , qui pafcit meab adolefcentia mea ufque in praefentem

$

diem:

p

Tatque

" benedicat: h 2';

^ eat

16. * Angelus , qui eruit me de cun&tis malis

ehem,

pueris iftis: & invocetur fuper eos nomen meum,

nomina 32. 12

& crefcant in mul- Matt.

t ii

quoque patrum meorum Abraham & Ifaac,

18. IO

Deus

titudinem fuper terram.

m illis

17. Videns autem Jofeph, quod pofuiffet pater fuus dexte-

i

ram manum fuper caput Ephraim, graviter accepit: & ap-

$

glatus ,

prehenfam manum patris levare conatus eft de capite Eph-

raim, & transferre fuper caput Manaffe.

u tuo :

18. Dixitque ad patrem: Non ita convenit, pater; quia hic

D

m tuam fuper caput ejus.

—

eft primogenitxus, pone dextera

Z3

t9.

vit tribum Máanaffe, ut predicit Ja-

- follice

ta[fem , €5 ecce. Deus oflendit mihi etiam

yon fe

femen tuum.

cob n. 19.

3. quia ex Ephraim na-

diedil

12. De gremio patris. ) Accedentes

fciturus erat Jofue dux lfraelis, qui

amet. 10

ad fenem genuflexerunt , & fic erant

populum induxit in Chanaan ; unde

capite in finum ejus demiffo , & qua-

& typus fuit Chrifti, qui nos in ce-

; j non

.

fi genibus incumbebant.

Ne ergo

lum inducit. 1ta S. Hieronymus.

avum gravarent, & ut illis commo-

Commutans manus.) Ylebr. eft : fecit

oreft

dius benedicionem impertiretur, Jo-

intelligere manus füas, id eft, fciens,

jeo 101

i

feph inde amotos utrinque collocat

& prudens manus fuas tranfpo(uit,

Hebron

fcilicet decuffatim in modum crucis.

ad latus fenis fedentis , & Jacob pedes

2

'rens iter

fuüpra le&ulum collegit.

l$. dp cujus con[petiu ambulaverunt. )

Adoravit,) Jofeph , tum patrem,

Cui placuerunt per omnia obfecuti.

vt

illi fe réverenter incurvando , tum

16. Angelus.) Cuftos meus , fub-

proprie Deum ,

ratias agens pro hoc

audi hic vocem , quoque

quafi dicat,

j];')l'ephæ

g

jum e

benefidio, & benedi&ione patris.

Deus benedicat pueris iftis, Angelus

14. Super caput Epbrdim. ) lfte pre-

quoque meus iifdem benedicat.

fertur. ;. quia ex Ephraim nafcituri

lmvocetur fuper eos momen meum. )

(e

erant Reges lírael , puta decem tri-

Hebr. wocetur eis nomen meum: hoceft,

fie

buum.' ita Eufebius.

dicantur filüi mei, & filii I(aac, &

'J /kc:'m!

2. quia haec

g U

tribus & gloria, & numero fupera-

Abraham.

à

182

LIBRI GENESIS

19. Quirenuens, ait: Scio, fili mi, fcio: & ifte quidem

erit in populos, & multiplicabitur: fed frater ejus minor, ma-

jor erit illo: & femen illius crefcet in gentes.

piäï:n

20. Benedixitque eis in tempore illo, dicens: In te benedi-

cetur lfrael j atque dicetur: Faciat tibi Deus ficut Ephraim,

bile

ä

A

g.b

& ficut Manaffe. Conftituitque Ephraim ante Manaffen.

2r. Etaitad Jofeph filium füuum: En ego morior, & erit

&1

illoru:

Deus vobifcum, reducetque vos ad terram patrum veftrorum.

* Yof.

22. Do tibi * partem unam extra fratres tuos, quam tuli

virm

16. L.

* Tof.

agureneocos

de manu * Amorrhæi in gladio, & arcu meo. (1)

24 8«

Exempl

CAPUT XLIX.

Doit,

Tob. .

Sfatob fingulis filis [uis benedicens , & quorumdam defettus ar-

hi di

ponbus

guens , futuraillis pradici ; tandemque. declarato fepulturee

4 loco , moritur.

) p

tom jut

Wt iopi

Deut.

Ocavit autem Jacob filios fuos, & ait eis: Congregamini,

Fortil

V

tobufl

33- 6-

ut annuntiem, qua& ventura funt vobis in dieous novifli-

mis.

Print

Toiltum

2. Congregamini, & audite filii Jacob, audite Ifrael patrem

dinis p

veftrum.

M

5. Ru-

dolorjs

Pri

(1) Cap. XLVIIL im edit. Sizt. contimet 19, vers,

pler

&t :

decem tribuum

19. Major erit. ) Propter regnum

4

]p gladio, 65 arcu meo.. ) Jacob agrum

trnsla

?

quod in Ephraimi

fitum in Sichem prius emit pecunia

liris ;

poteftate ceeptum , diuque confedit.

ab Hemor cap. 35. n. 15. fed cum poft

tiam .

Vide 3. Reg. 11.26.

ltaque Prophe-

flragem Sicbimitis a fuis illatam, me-

t&denti

te ilud Regnum lphraimi nomine

tuens.ne Chananzai in fe viciffem ir-

Msj

appellant,

ruerent , inde abiiffet , tunc agrum

lito. f

20. la te benedicetur. Ifracl. ) Quan-

hunc Sichimenfem occuparunt vicini

Qdan

do Ifraelitz volent alicui bene preca.

Amorrhzi , quos rediens Jacob vi,

0C |

ri, dicent : fic multiplicet te Deus,

& armis expulit, fuumque agrum in

Qad

ficut multiplicavit Ephraïim ; € Ma-

gladio , & arcu recepit.

Hoc enim

I

naie,

hic clare dicitur , licet alibi res cefta

Vi

02. Extra Fratres t£uos. ) Futurzm di-

non narretur.

]ta ex Andrea Mafio

Cm r

vifioni eximens, jam nunc tibi illam

Pererius, & alii.

€oncedo, ut eximiam. llzc parsexi-

Ti a

Dettur

mia fuit Sichem, quae in forte filio-

2

2

Ocavit.) IMos Hebreorum fuit

1.b

rum Jofeph ponitur Jofue c. 17.

filios, vel alios curz fue com-

De manu. Amorrbai.) Ab Hemor,

tus )

quem late fumpto vocabulo vocat A-

miílos morte imminente convocaré,

4 |

& falutaria monita dare, acbenepre-

fcelus

morrheum, cum Hevaus fuerit.

cari, & interdum futura pradicere.

M/l

CAP'U'T'XLIE.

183

quidem

*

Ruben primogenitus meus, tu fortitudo mea, & princi-

doloribus mei: prior in donis, major in imperio.

Pium

benedi-

.

Effufus es ficut aqua, non crefcas, * q

uia afcendifti cu- " Supr

:22«

& maculafti ftratum ejus.

hram,

bile patris tul,

H

l.rar.

. Simeon,

& Levi fratres: vafa iniquitatis bellantia.

p

& erit

6. In confilium eorum non veniat anima mea , & in coetu ,

P

illorum non fit gloria mea: *

quia in furore fuo occiderunt ;;

2$

l'orum.

4

i tuli

virum , & in voluntate fua fuffoderunt murum,

2

7. Ma-

Exempla obvia in fagris Scripturis.

prophetia: "Tribus tua erit exigua nu-

Deut. 3. Jofue cap. ult. 1. Reg. 12-

numero.

'Tob. 3. 1. Machab. 2.

Cubile patris tui,) lnceftafti nover-

1 4f

cam, fupra c. 35. 22.

In diebus nowiffmis.) Futuris tem-

utd

poribus, z pofterum.

Maculafti flvatum ejus.) Me , nover-

cam, te, ipfam profapiam univerfam

.3.. Primogenitus.)Secundum carnem ;

dehoneftafti.

nam jura primogeniturz illi adempta,

ut impio in patrem.

$. Fratres.) Non tam germani na-

Fortitude mta.) Quem cum adhuc

tura, fed fimillimi, & conjundiffimi

amini,

dolo, furore, crudelitate, & pr& ce-

ovii-

robultus, & viridis etate effem, genui.

teris ob fororis dedecus exardefcen-

Principium doloris. ) Quia nati liberi

multum anxietatis , laboris , folicitu-

tes in ultionem. fupra c. 34. 25.

atrerm

V el fenfus

Vafz iniquitatis bellantia.) lnft

rumen;

dinis parentibus afferunt.

ta iniquitatis.

eft. 'Tu mihi fuifti przcipua -eaufa

h-

doloris, & triftitiz ob tuum inceftum.

Bellantia.) Prompta, & ftrenua in

- Prior im domis.) Nam primogenito

fagitium & ultionem.

6. Ín con[üum corum , &c.) Abfitut

duplex hzreditatis portio. debebatur.

Deut. 21. 17.

Hoc jus in Jofephum

glorier hoc filiorum meorum facino-

translatum; nam duz fortes ejus po-

re.

Olim deteftatus fum , & nunc

yagrim

deteftor.

fleris attribute, feu du& tribus, ager

pecunia

etiam eximius extra fortem cap. pra&-

Et in catu Wlorum non fit gloria mea.

!

Im FOI

cedenti n. 22.

Quafi dicat, illi in hac flrage qua

l, ine

indice fortitudinis fuz gloriati funt:

fem 1«

Major im imperio. ) Quia primoge-

nito fratres debebant fubeffe fraterna

abfit a me tale decus in gloria.

agrüm

quadam, & quafi paterna fubje&ione.

Occiderunt virum, ) Enallage, fingu-

vicitl

Hoc quoad. duas

tribus in Juda,

lare pro plurali, vires, ut complecta-

9b ls

mur omnem populum mafculini fexus.,

yn in

quoad decem diuin Ephraim perman-

fit; & quia utraque prerogativa cer-

In voluntate fa. ln fua libidine fz-

enitt

nitur in familia Jofeph, * qu& dupli-

viendi. LXX. habent ; z fwa concu-

; lt

pifcentia.

"

yuo

cem in partitione terre fan&ta portio-

nem accepit, & per Ephraimitasim-

Sulfoderunt, murum. ) N el murus pro-

perium in decem tribus obtinet: ideo

prieaccipitur, quod fcilicet urbis mce-

nia füffoderint , & aliqua faltem ex

1.Paralip. f. r. dicitur Jofeph poti-

Vel murus meta-

, füit

tus primogenitura Rubeni.

parte everterint.

: cort

4. Effufus es fieut aqua. ) Preceps in

phorice fümitur, & fignificat Hemor,

ocil'ea

fcelus ruifti.

-

& Sichem principes civitatis, qui fua

ypre

Non ereféas.) INon crefces ; ngm eft

potentiaillam muniebant. HincLXX.,

licere

[$4

LIBRI GENESIS

7. Maledi&us furor eorum, quia pertinax; & indignatio

I0.

ftott.

* Joteorum, quia dura: * dividam eos in Jacob, & difpergam

19- 1* eos in Tfrael.

petat

8. Juda, te laudabunt fratres tui: manus tua in cervicibus

II

afinan

inimicorum tuorum, adorabunt te fili patris tui.

1.Par.

9. * Cátulus leonis Juda : ad prsedam, filii mi, aícendifti:

Wv T

D.

$- «. requiefcens accubuifti utleo, & quafi leena, quis füfcitabit

eum ?

cadi

*

TO.

À

vertunt: /ubzervaverunt taurum, "Yau-

quarendas fibi fedes, pars in Gador,

quiefcit

rus, quia in feeminas ruebat, & quia

pars in montem Seir. Vide z. 1. Pa-

Tibus,

ralip. 4. 28. 39. & 42: InLevitis im-

Qu

in 'civitate potens.

fevior.

7. Maleditius furor eorum. ) Y1gc ma-

pleta, quia Levitis nulla fors obtigit

iedidio prophetica in. fratres iftos

propria, fed per omnes tribus difper-

Qu

temporaria, & conditionalis fuit, ni-

fi.

of. 19. 7.

fctare,

8. Juda té laudabunt.) In Hebrazis

10 ]

fi fcelus novis meritis expiarent. Hazc

maledi&io a Levi, & a L'evitis fubla-

vocibus elegans allufio ad nomen Ju-

Torni ]

ta eft per zelum tum Mofis, & Aa-

da continetur.

Vocarat eum mater

elt J

ronis, aliorumque Levitarum in ca-

fupra cap. 19. num. ult. Judam , quo-

B d

de adorantium vitulum aureum: tum

niam laudandi Deum caufam habebat

Tinegm

Phinees Levite, qui Hebreum cum

maxim&m.

INunc pater aliam nomi-

Dinm .

Madianitide concumbentem occidit,

nis rationem addit, quod tribus juda

à po

a ceteris fratribus fit laudanda.

alienip:

& Beelphegor evertit. Num. 25. num.

Manus tua dm cervicibus inimicorum.

7. & g. ideoque tribus Levi & Sacer-

J

Mefiz

dotium , & Benedi&ionem a Mofe ac-

Ut eos in fugam agat, infequatur,

exerat

cepit, Deuter. 33. 1o.

Simeoni ve-

capiat, trucidet.

todem

Tum n

to manfit hec maledi&io propter for-

vel Meffia ex te nafcituro;

Adorabunt te fili patris tui. ) In rege;

nicationem, &idololatriam Zambri ,

teren j

qui fuit dux tribus Simeonis, quem

9. Catulus Leonis 7uda. Sicut Judas

£no fi

occidit Phinees, INum. 25.

Unde

inter fratres eft , ita tribus Juda inter

quale]

folus Simeon a Mofe non fuit béne-

alias erit inflar leonis, impavida, for-

.

i Ro

di&us. Deut. 33.

tis, beliicófa, vi&rix.

üMde

- Quia periinax.) Excufari poffent,

Ad pradam fili mi a(cendiffi.) Klebr.

m re

Symmach. & Aquila habent 4 praZa.

fecund(

fi fübito impetu excanduiífent : inex-

cufabiles f«erunt, quod iracundia te-

Senfus eft: a preda ad predam afcen-

n

nax , vindi&dze amor infatiabilis , &

dilli, affidue pradaris, jugiter a pr&-

Tüy,

flecti nefcia fuit indignatio.

datione, & cum prada redis.

1d ma-

xime verum tempore Davidis viri bel-

W

Dividam.) Aptiffima pona malos

€onfültores difgregandi , & confpira-

latoris, & in multis bellis victoris.

D

tionem difturbandi; ne rurfus inalio-

Requieféens aecubuiflii, ) Poft vi&o-

gi»,

rum perniciem capita conferant.

In

riam lzta pace potitus es, utqui ade-

thtf

Simeon adimpletum , quando data ei

ptus predam fecurus accubat , & illa

Mi

forte portio in medio tribus Juda,

fruitur,

Alludit ad Davidem , &

Cipoy

Jofum 19. 2. & 9. qua& portio exigua

Salomonem , qui debellatis hoftibus,

a?uten

fuit ; & ita fa&um , ut cum Simeo-

jam prada faturi quiefcen:es fuerunt

ff

nis tribus hominibus fa&a effet nu-

nihilominus terrori omnibus , ut fo-

lo C

merofior, exierint in defertum , ad

letleo etiam , dum humi profufus

Bij;

CAPUT XLX.

185

: *Mat.

dignatio

Io. * NON AUFERETUR fceptrum de Tuda., & dux de fe-

H

2:6.

fperpum

more ej

us, done

c veniat , qui mittendus éft ; & ipfe erit ex-

]oan.

pe&atio gentium.

I: 45.

tvicibus

11. Ligans ad vineam pullum fuum , &

ad viteni-,/ o fili mi;

afinam fuam. Lavabit in vino ftolam

; fuæm , & in fanguine

endift:

uvae pallium fuum.

üfcitabit

12. Pulchriores funt oculi ejus vino, & dentes ejus la&te

candidiores.

io *

Ts

d

15. Zï-

n Gador,

quiefcit , terrori effe reliquis anima-

lius adventum expe&taffent, & optaf-

L LP

dbus.

fent. Sic tellus, qua eftarida, pluviam

Quafi leena.) Qus catulos la&ans

expedare, & optare dicitur.

vitis 10

fevior, & fortior eft leone.

ss obtipit

l1I.—Ligans ad vintam , €6c.) Chri-

s difpe-

Quis füfcitabit eum? ) Cuuis eum fu-

ftus ligabit funiculo fidei , fpei, &

fcitare, & bello audeat laceffere?

charitatis 42 vizez , id. eft , ad Ec-

10. Noz auferetur fceptrum.) Sceptrum

- Hebreis

clefiam primavam ex Judzis colle-

otmen Ji-

regni Judaici erit in finibus Juda, hoc

Qam, pullem fusm , id eft populum

w matet

eft Jerofolymis.

gentium , qui jugum legis nondum

Et dux de femore ejus.) Si non per

tulerat, cum eum Judaisin una Ec-

am, quo-

lineam maículinam , certe per fomi-

&$ zd

n hibbat

clefia conjunxit , & adunavit

m Domt

ninam ; nam etiam hi de femore [u-

witem , id elt ad feipfum ( Chriftus

]bus uda

da progreffi funt.

Dices : Herodes

enim vitis Jo. 15. 1. ) o Juda /i »i,

alienigena regnavit Jerofolymis ante

ligabit idem — Chriftus afrmam fuam ,

(

Meffie adventum , qui tamen non

ia )

id eft populum Judaeorum , jugo le-

fequatily

exierat de femore Juda. Refpond. He-

gis afluetum , & attritum.

Re&e

rodem non fuiffe Regem, fed tyran-

Chriftus dieitur affzaem lgaff ad 155

num non legitime dominantem. Praz-

) ]nrge

quia per fe ipfum pradicavit Judais :

terea intelligendam prophetiam de re-

pullum vero alligaffe vizee , quia gen-

cut I us

gno libero, & a nemine dependente,

tibus per Judzos , puta Apoftolos

[

quale Herodisvegnum non fuit , quod

predicavit, & per eos gentes fibiag-

uda intet

a Romanorum pendebat arbitrio.

gregavit.

ii fo-

Hzc tamen , & fequen-

"Fandem fi Herodes aliquando legiti-

tia multi de terrz fertilitate explicant,

Her.

me regnavit, id illi non contigit nifi

quz tribui Judz obtigit; quod defpe-

fecundo Chrifli anno, quo illum Ju-

xiffe quidem videtur. Patriarcha, fed

1] rjj&

daiin regem füum volentes fufcepe-

Chriftum principalius.

m d-

runt.

Vide Philonem lib. ^. de tem-

gapo-

Lavabit in vino,) Sanguinis fui,

pore, & Jofephum 17. antiquit. cap. 3.

Stolam füam.) Carnem fuam.

jima-

Qui mittendus. ) Mleffias.

Et in (anguine wve pallium futm.)) San-

j vitibelv

JYpfe erzt. expetlatio gentium.) Sic Ag-

goris

guine füo £:cclefiam fuam, cum fci-

2*i.2. g. Chriftus vocatus efderatus

licet mortuus eft in cruce

& indies

j vido-

cuntlis gentibus, & hoc cap. num. 26.

lavat mundans eam lavacro aquz in

[

ui ade-

defiderium collium | eterporum.

Puit

verbo vita.

&il

jem »

H

expedatio gentium , quia Chrifto ad

12. Pulchrieres funt oculi ejus "vino.)

fjl ]

b

falutem maxime indigebant, etfi ne-

Hebr. rübicundiores , maegis radiantes,

hoft

ceffitatem fuam cognoviffent, .& a fo-

quam vinum; quia loti per paffionem,

fycrint

lo Chrifto remedium afferendum , il-

yjt 9-

& radiantes poft refurrectionem ; con-

à

Biól eum. Com. Menocb, T. I.

P[O ufu*

186

LIBRI GENESïS

13. Zabulon in litore maris habitabit

; & in flatione navium

I9

pertingens usque ad Sidonem.

Tetrot

14. Iffachar afinus fortis accubans inter terminos.

20

15. Vidit requiem, quod effet bona: & terram , quod op-

L

tima: & fuppofuit humerum fuum ad portandum, fa&tusque

TifS,

eft tributis ferviens.

L

n

16. Dan judicabit populum fuum , ficut & alia tribus in If-

afped

rael.

n

17. Fiat Dan coluber in via, ceraftes in femita, mordens

quei

ungulas equi , ut cadat afcenfor ejus retro.

1

18. SALUTARE tuum expettabo, Domine.

dhior

19. Gad,

patto:

feruntur cum vino , quia latificant

nem feilicet Judicem Ifrael , qui fuit

corda fpe&antium.

de tribu Dan..

f

Et dentes ejus latte candidiores,

His,

Sicut 6$ aliatribus.) Cuz feum Ifrae-

dm

& antedi&is explicatur pulchritudo

li dedit Tudicem; non;enim omnes

Chrifti maxime refurgentis.

Hac

tribus judices protulerunt ; nam ex

dit,

enim potiffimum in genis, oculis, &

Ruben, Gad, Simeon, & Aíer nul-

8:;;;1

dentibus fpecatur.

lus Judex extitit.

Senfus ergo elt :

*

13. Zabulom im Littore maris babita-

fiqua tribus Ifrae!i Judicem dabit, &

Justa |

bit. )

uxtà mare mediterraneum , &

hzc dabit : non deerit illi hoc decus.

umí

& b

mare Galilzee , five ftagnum Gene-

garet.

17. Fuit Dan coluber im "via , ceraffes

in fémita.) Samfon Danita quafi co-

tii,

Ip flatione navium.) Quia terra Za-

luberfuit, dolo Philifthzos aggreffus,

lm j

bulon portuofa.

ut patet in trecentis vulpibus , & im

qulü |

concuffioné columnarum.

Similis

[

Pertingens ufque ad Sidonem.) klebr,

Latus ejus 4d Sidonem, wel werfus ! Sido-

etiam ferpenti, quia cum aures non

nge(

zem , fpe&at fcilicet,

fibi obturaffet, pellacibus Dalile vo-

TUS 1f

cibus incantatus eft.

z

dtrim

14. lfachar afinus fortis.) klebr.of-

feus , robuftus fcilicet ad agriculture

Geraftes. ) Genus quoddam ferpemn

agl

Opera.

tis cornuti , de quo Plin. lib. 8. c.

rans

Jeccubans inter fevminos. ) Aliarum

29. nomen habet «à 79 xéparor.

20

lii ;

tribuum ; ideo procul a nayigatione,

Mordens ungulas equi , ut. cadat. afcttte

ferte, & rure fuo pafcet.

fer ejus retro. ) Hoc eit. ceratte. inge-

pedi

15. Pidit requiem , quod effet bona.)

nium, ut calcaneum equi petat, quo

Wa

uietem vite ruíticana.

D

percuifo, & deje&o , etiam equitem

lt

tiel

Suppofitit bumertm ad — portandum. )

perdit.

Conveniunt hezc. Samfoni ,

Ut afinus offeus , ac robuítus , ad

qui & fortitudine, & dolis contra

hj b

onera ruftica.

Àe

Fatlufque eft tributis férvient.) Quod

Philifteos graffatus. Conveniunt etiam

Wt ]

propter eamdem rationem Antichri-

[

fere agricolis accidit , qui plus cete-

Íto ex tribu Dan nafcituro , qui vio-

ris tributis gravantur, a quibus mili-

lentiam, & infidias contra fideles ex-

tes funt immunes.

ercet.

m

&

16. Dan judicabit.) ]n Hebrzo eft

19. Salutare tunum. expeliabo Domine.)

allufio ad nominis etymologiam, qua-

iNam brevis requies fub Samfone,

Ti

ideoquefecurior, & diuturnior à Chri-

Quay

fi dicat : Judex judicat , per; Samfo-

,'ï

J

CAP

V

Y

PLI

XLIX.

187

Taviutt

19. Gad ; accin&tus praeliabitur ante eum; & ipfe accingetur

z

retrorfum.

20. Afer, pinguis panisejus, & przebebit delicias regibus

od op-

41. Nephtali , cervus emiilus: & dans eloquia pulchritudi-

nis.

?

Qusque

22. * Filiusaccrefcens Jofeph, filiusaccrefcens, & decorus

*iPar

j in It

AE

afpe&tu, filiee difcurrerunt fuper murum.

23. Sed exafperaverunt eum , & jurgati funt, inviderunt-

tordens

que illi habentes jacula.

24. Sedit in forti arcus cj

us, & diffoluta funt vincula brä—

chiorum , & manuum illius per manus potentis Jacob; inde

. Cad,

pai?or egreffus eft,

lapis Ifrael.

Aa5

25. Deus

qui füt

fto expedanda ; expe&abo etiam eun-

aufus eft: vi&oria vero luculenta rc-

um Ia.

? omnes

dem Chriftum , ut Antichriftum per-

portata dedit eloquia pulchritudinis,

nam o

dat, & nos falvos faciat.

pulcherrimum nimirum carmen oratu-

19. Gad acceintius preliabitur ante eum,

latorium, & eucharifticum ,. quod ha-

Mer nl

8 zp[à accingetur retrorfum. ) "Vribus Gad

betur c. s. Jud.

mo l:

dibit, &

juxta füuum nomen ( Gad enim accin-

22. Filius accrefcens Tofeph. ) Sane

&um fignificat ) accincta erit, armata,

accrefcens; nam duas ipfe tribus obti-

dequs.

& bellicofa, idque tunc maxime pa-

nuit de nomine filiorum dicas Ma-

qnalo

tebit, quando ipfía armata anteTfrae-

naffe, & Ephraim , quarum ifta jux-.

quali o

ta füum nomen fructificans feecundiffi-

lem ibit; hoc eft ante reliquas tribus,

ggrefqu,

quafi dux , eafque per Jordanem du-

ma fuit;ac florentiflima,ac etiam regia..

51&1!2

€et in Chananaam.

lpfa etiam ac-

Decorus 2fpetiu.) x LIebr. vertipo-

Similis

cingetur retrorfüm quando aliis tribu-

teft, /uper oculum , adeo. decorus , ut

res non

bus in fua forte collocatis ,. ipfa poft

oculos ad fe.raperet , quod pr&cipue

alile YO*

decimum quartum annum fpoliis onu-

verum in /Egypto.

fta gloriofe domum in fuam fortem

Filim difcurrerunt füper murum.?) Üt

ferpe

trans Jordanem redibit.

$o

tuerentur.

te formófüm cultu repio ami&um iü-

2O. Afer., pinguis panis ejus , €9 pra-

tf

Bebit dlicias Regibus. ) Significat, &

23. Exa[peraverunt eum, ) F'ratres fci-

l A/M-

predicit opes , fertilitatem , fru&uf-

licet ejus.

que Afer, adeofapidos, & delicatos,

g n*

Et jurgati fünt.) Dicentes Nwmqui4

m quo

ut in deliciis haberentur a Regibus

Rex noffer: erit ,. 650.

equitem

Hfrael, Juda , & Tyri; quod illi ob

Habentes jacula. . Irrifionum , men-

ämfoni [

foli bomitatem contingebat. Idemde

daciorum ,. calumniarum , verberum ;

Afer predicit Mofes, cum ait Deu-

vel etiam illum armatis manibus cir-

cont

at m

ter.33. 24- — Tivgat im oleo pedem fuum,

cumfiftentes.

ytichrte

[j

24. Sedit im. forti areus ejus. ) Per

2. Nephthali cérous emiffes , 69 dans

fpem in D'eo quafi in arce fortiffima,

1ui V'lo;

ees &

eloquia pulcbritudinis. ) Eft prophetia

& inexpugnabili ftetit.

de Barach Ifraelis duce, qui ex hac

Diffolut a fint vincula , &c. ) Cum €

nitt.)

tribu.

Hic prius ut cervus pavidus ,

carcere eductus eft.

quamvis ad bellum emiffüs , non ni-

[mrone.'

Per manWus polentis 74cob.) iei po-

.gch[(

f chora comüte i expeditionemire

tentis, quem Jaeob coluit.

p

1988

LIBRI GENESIS

2$. Deus patris tui erit adjutor tuus, & omnipotehs bene-

. C

dicet tibi benedi&ionibus coeli defuper ; benedi&tionibus abyf-

Whom cun

fi jacentis deor(um , benedi&tionibus uberumy& vulvae.

"

y Il

26. Benedictiones patris tui confortatee funt benedi&tioni-

toeft l

bus patrum ejus: donec veniret defiderium collium szeterno-

yet.

rum; fiant in capite Jofeph, &in vertice Nazarsi inter fra-

m E

tres fuos.

petes

21. Benjamin lu

pus rapax, mane comedet praedam, & ve-

dum f

fpere dividet fpolia.

28. Omnes hi in tribubus Ifrael duodecim: hsclocutus eft

eis pater fuus, benedixitque fingulis, benedi&tonibus pro-

priis,

í

jj

29.

140 f0

Et praecepit eis dicens; Ego congregor ad populüm

meum ; fepelite me cum patribus meis in fpelunca duplici ;

irt (

quae eftin agro Ephron Hethzaei;

(j

PAU

Inde paffor egre[fus eft Lapis I/;'-zzel ) Ef-

Et im wertice Nazarei. ) Nazareum

fe&us eft re&or , & princeps ZEgy-

feparatum , & coronatum fignificat.

ptiorum , & firmamentum populi íui

fratri-

IQC

l1frael,

Fuit autem TJofeph a patre,

bus, & abaliorum confuetudine fe«

)

25. Benedidliomibus celi.) Dando tibi

gregatus, cum in ZIZeyptum venditus,

T p

e cclo opportunam pluviam , rorem,

& carcere conditus fuit: poítea coro-

;

nivem , foles ,

c

natus ipfe in ZEgypto, & pofteri ejus

Beneditlionibus abyfí.) '"lerram dabit

in Ifrael. LXX. habent : /mpra verti-

ile qu

tibi irriguam , & fertilem ex aquis in-

eem glor?ficatus zn fratribus.

Rn

ferne ex abytTo prodeuntibus.

27. Benjamim lupus rapax. ) Predicit

Beneditlionibus uberum, & vvulve.) Ut

tribum Benjamin inftar lupi fortem,

fcilicet habeas copiofum lac; foeturam,

& bellicofam futuram , quod patet ex

((

ac proles tum animalium, tum ho-

4

bello Gabaa Jud. 2o. Alluditetiam ad

minum.

vi&orias, & pradasSaulis, Eftheris,

32. 4

26. Beneditliones patris tui confortat.e

& Mardochzi, qui ex hac tribu fue-

funt. Beneditlionibus patrum. ejus. ). Quafi

runt.

m n

Crüy

dicat: Major eft mea benedicto , qua

Mane comedet predam (5 "vefpere. divis

peda ;

ego tibibenedico , quam ea, qua mi-

det fpolia.) Idem eft comedere prz-

hi parentes mei benedixerunt.

Eris

dam , & dividere fpolia , nimirum

r"]

tUUh e

me felicior ; magifque benedi&tus.

przdari , predas dividere , comede-

d pat

Donec veniret defiderium collium eterno-

I6;

[*

Mqug

rum.) kle benedi&iones durabunt,

28.. Omnes bi in tribubus Ifrael duode-

donec veniat Chriftus , quem omnis

eim.) Hebr. eft: Omne iffe tribus Ifrael

creatura reparatorem defiderat : . ille

fimt. duodeczm : quafi dicat, ab his duo-

maximam toti mundo benedidionem

IRL

decim filiis Jacob defcenderunt , &

ly

afferet.

Colles a&terni , id eft, qui

denominate funt duodecim tribus

tuos i

eternum durant.

Allegorice colles

lfrael.

&terni. funt patriarche fapientia , &

! fculm

fanctitate eminentes.

Benedixitque fmgulis , benediclionilus

L

nro;ri:'s. ) .Ha&enus recitatis.

Y

/CAPUT XLIX. & L

189

ts bene

40. Contra Mambre in terra Chanaan, * quam emit Aþrä- * Sap.

us abyf

Iham cum agro ab Ephron Hethao in poffeffionem fepulchri.

23.17

3r. Ibi fepelierunt eum, & Saram uxorem ejus: ibi fepul-

ä&ioni

tuseft líaac cum Rebecca conjuge fua: ibi & Lia condita

Xierto«

Jacet.

ter fro-

»

32. F1i

nitisque mandatis, quibus filios inftruebat, collegit

pedes fuos fuper le&tulum, & obiit, appofitusque eft ad popu-

:

) & V6

lum fuum (1)

itus eft

CUA PU E L.

$ pro.

Sfofepb corpus patris &urans cum fenioribus. ZEgypti proficifcitur,

pulum

ut in terra Cbanaan fepeliat ; quo magna folemnitate peracto , fra-

jplid ,

ires ob irrogatam illi injuriam fibi timentes , benigne fufcipit &

confolatur : qui ubi mandatum: dediffet de fuisoffibus in Ter-

a

ram Cbanaan deferendis , in pace quievit.

ia raum

Uod cernens Jofeph, ruit füper faciem patris flens , &

nifitat.

"Q

deofculans eum.

i

fritri-

dine fe

2. Pracepitque fervis fuis medicis, ut arqmatibus condi-

enditus,

rent patrem.

1 C0r0-

3

uibus juffa. explentibus, tranfierunt quadraginta dies 5

Mricits

ifte quippe mos erat cadaverum conditorum; flevitque eum

4 Vtrit-

ZEgypþus feptuaginta dierbus.

Jredicil

A 3-

4

Et

ortem

(1) Cap. XLIX, im edit. Sixt, abfolvitur 31. wers.

patetex

iam d

[lherisy

32. Collegit pédes füos. fuper lettulum. Y

ratoribus , entaphiaftis , qui corpora

bu füe-

INam prius in fponda lectuli fedebat;

mortuorum condiunt, involvunt , hu-

cruribus pendentibus ; colligit ergo

mant.

P

pedes in ledulum, & fenfim expirat.

"romatibus. ) Unguentis ex . balfa-

" (!llï/'!"

'e Pfæ'

"dppofitufaue eff ad populum fuum.) Mor-

mo , myrrha, cafia , & fimilibus, que

imrum

tuus eft, & quoad animam defcendit

apta ad prohibendam putredinem , &

ad patres , & ad juftos in limbo, fi-

bonum odorem conciliandum.

ymelee

nuque Abrahz. degentes.

3. Quadraginta dies.) Qui conditu-

re impendebantur.

| du

7 1/;4"

-R

Lt füper faciem. 3 Hlic elucetaf-

Septuaginta diebus.) Ad dies quadra-

i du0*

fe&us filialis vehementia.

ginta conditurz , alios triginta lu&ui

Deofculans. ) Moris eratrecens mor-

adjecit, Tudais conditure , & lu&àus

ït, ;

tuos in prateriti amoris fignum deo-

fimul tantum fuiffe dies triginta col-

m

fculari.

legit Procopius ex INum. zo. ult. de

finili

e. Medicis.) Pollin&oribus , fune-

Aaron, & Deut. ultim. de Mofe.

LIBRI GENESIS

190

4. Et expleto planctus tempore, locutus e&*]ofeph—ad fa-

' v;.U

miliam Pharaonis ; Si inveni

vilciis

gratiam in confpeGtu velttro 7' lo«

quam C

quimini in auribus Pharaonis :

*

. $. Eo quod, pater meus adjuraverit me, dicens; En mo-

pansu

P

UR

47« 29

rior in fepulchro. meo , * quod fodi mihi in terra Chanaan ,

,

fepelies me.

Aícendam igitur, & fepeliam patrem meum ,

terram

ac revertar.

x

1. (

6. Dixitque ei Pharao: Afcende , & fepeli patrem tuum,

ffius 1

0.

ficut adjuratus es.

/7. Quo afcendente, ierunt cum eo omnes fenes domus Pha-

1n bor

xaonis, cunttique majores natu terree /Egypti:

"

& fah'f

$. Domus Jofeph cum fratribus fuis, absque parvu

ïi's, &

^T -

gregibus, atque armentis, qua dereliqueruntin terra Geffen.

confol;

9. Habuit quoque in comitatu currus, & equites: & fa&ta

"

eft turba non modica.

xitye

1o. Veneruntque ad Aream Atad, quse fita eft trans Jor-

adirt

fe nti

danem : ubi celebrantes exequias planttu magno , atque ve-

hementi, impleverunt feptem dies.

1

d

»

IT.

uod cum vidiffent habitatores terree Chanaan , dixe-

temm

runt : Plan&tus magnus eft ifte /Egyptiis.

CUR

Et idcirto vo.c/atum

p

eít nomen loci illius, Plan&tus JEgypti.

12. Fecerunt ergo filii Jacob ficut preeceperat eis,

V:*

* A&.

^

15. Et portantes eum in tertam Chanaan, *fepelierunt eum

16

in fpelunca duplici. * Ouam emerat Abraham cum agro in

E

*Sup

23.16 P9

ffeffionem fepulchriab EphronHethaeo contra faciem Mambre.

14. Reverfusque eft Jofeph in /£gyptum cum fratribus fuis,

(

[/

& omni comitatu , fepulto patre.

15. Quo mortuo,timentes fratres ejus, & mutuo colloquentes :

T'écund

E

Ne foite memor fitinjurize , quam patfus eft, &reddat nobis

iorti[

omne malum, quod fecimus,

Dat

'tes ].

16. Mandaverunt ei dicentes : Pater tuus pracepit nobis.,

m

antequam moreretur,

r7. t

Wanfn

In area Atad

THH

$. Fedi.) Præparaviv mihi.

pto cis [ordanem erat.

9. bfque parvulis. ) Cum his matres

luctum facere maluerunt, ne, fr tam-

D"Oïe

manferunt, &.cum 2regibus pecuarii.

diu hererent in intimis Chananzz , pe-

9. Currus & equites.

5 Milites, &fil-

riculum. aliquod immineret, aut os-

f

f()'ml

eatos currus qui funebri pompz pra-

cafio pugna oriretur.

Tecon

fidio effent.

Septem dies. ) kkic numerus appro-

N

10. 444 Adream Atad.) uetertioab

batur ex Eccl. 22. w»j. Judlus mertu?,

Jerico, fecundo abJordane lapide diflat.

féptem dies.

tz)

13. Emerat Abrabam. ) Supra cap.z3.

ut Qu

draps Tordamem. ). M enientibus ex

füt

Chanan&a ; nam venientibus ex ZEgy-

16. Mandaverunt ei.) Cum ipfi ve..

LE

te

CAPU'I" L.

191

ph ad -

1. Ut»hæc tibi verbis illius diceremus: Obfecro , ut obli-

ifto, lo«

viícaris fceleris fratrum tuorum , & peccati, atque malitize ,

quam exercuerunt in te: nos quoque oramus, ut fervis Dei

; En m

patris tui dimittas iniquitatem hanc. Quibus auditis flevitJ ofeph.

dlangan,

18. Veneruntque ad eum fratres fui-: & proni adorantes in

| Inetm,

terram dixerunt: Servi tui fumus.

19. Quibus ille refpondit: Nolite timere: num Dei poffu-

) toum,

mus refiftere voluntati ?

20. * Vos cogitaftis de me malum : fed Deus vertit illud "Sup.

mus Phz-

in bonum, ut exaltaret me , ficut in praefentiarum cernitis , *?' ?

& falvos faceret multos populos

li, &

21. Nolite timere: * ego pafcam vos, & parvulos veftros ; "Supr

47. 12

| Geffen.

confolatusque eft eos, & blande , ac leniter eft locutus.

& fadia

22. Et habitavit in /Egypto cum omni domo patris fui: vi-

xitque centum decem annis. Et vidit Ephraim filios usque «;

I

ns Jor-

adtertiam generationem: * Filii quoque Machir filii Manaf-

32.39

(que ve-

fe nati funt in genibus Jofeph.

23. Quibus transa&tis, * locutus eft fratribus fuis: Poft mor- * Heb

l, dixe-

tem meam Deus vifitabit vos , & aícendere vos faciet de ter- 1122

VOCALUIT.

1a ifta ad terram , quam juravit Abraham, 1ífaac, & Jacob.

24. Cumque adjuraffet eos, atque dixiffet: Deus vifitabit

vos: * afportate offa mea vobifcum de loco ifto :

* Exo.

25. Mortuus eft, expletis centum decem vitae fuse annis : tj.19-

nt eum

gro n

2

]of.

EX conditus aromatibus , repofitus eft in loculo in ]EI.Jg)prItgoE( I

& 2432

iambl*e..

ys füi5

C(Q). Cap. L. in.ed. Szxt. continet 43. wers, E$ ex toto boc libro fatis f'"perque con[lat , i

edit, Sixtina plane diver[zm effe verfuum difpofitionem.

(nentes «

recundarentur , aliquem infontem,

20. Vos cagitafis. ) Sed quia homi-

fortaffe Beniamin, miferunt.

ne5, nequiviflis perficere.

:,nobiS

uia Dei velle efficax

Pater.) Midentur mentiri hic fra-

Deus vertit.)

tres Tofegh, & nomine patris abufi ;

eft, de fa&o convertit.

nam Jacob de [ofeph clementia, &

21, Blande, &5 lemiter.) Ylebr. fecu-

nobl'sg

manfuetudine certum nihil fuüper hac

ius eff ad cor corum , apte ad eos con-

re illi mandaverat.

folandos.

4 Atd

17. Servis Dei patris tui.) Quieidem

22. F quoque Machir. ) Enauage,

f m

Deo fervimus;cui & patertuus fervivit.

filium ; nam Machir unum tantum

Fievit Tofeph.) Dolens fratres adeo

:8,p

filium fuüfcepit.

jt 07

folieitos ejus voluntati , & fincere

Nati funt im gemibus. ) Quuafi dicat,

reconciliationi diffidere.

Jofeph filium , quem Machir genuit,

I9. Num Dei po[fumus refiffere volunta-

mox ut natus eft, fibi in filium ado-

3Ppl*0-

quril

ti.) Mebr. zuwm. Deus ego fum ? fcilicet

ptavit, ideoque in genibus fuis eum

ut qu£ ille in bonum veftrum difpo-

Ilatuit,& excepit,ut fecit Rachel c.30 3.

fut, ego queam in perniciem con-

24 d/portate o[fa mea.) Ut cum patre,

c]pw:i*

v&rtere.

avo, &abavo fepelhar in Chanaan.

Pü ye-

iE

?^

I

9

LIBRI EXODI!I

g. o

LIBER EXODL

bat Jofe

o H

HEBRAICE VEEILE!

Tulns,

1o. V

SEMOTH.

cetur: (

f

CAPUTE PRIMUM;

Ir. P

£0$ of

ANomiaa filiorum J/rael, qui ZEgyptum ingre[fi Junt ; quorum mul-

Taofi,

ziplicationem novous Pbarao fruflra impedire nititur onerum impo-

Rstufissnesee

Jfitióne , mafculorum cede ,. ac fubmer[ione : de obfletricum

Insleut

mg'/är(zfionp 4 ö) earum a Deo pramiatione.

habitban

I.

brgis con

taimo d

*Gen.

I£c funt norhina filiorum Ifrael, qui ingreffi fant in JE-

0. Qjit

annis r

46* 9-

gyptum cum Jacob : finguli.cum domibus fuis introierunt,

Rümeur

rel

l

2. Ruben, Simeon, Levi, Judas,

Bortroj

3. Iffachar, Zabulon, & Benjamin,

4. Dan, & Nephtaliy Gad, & Afer.

f r

appd]

5. Erant igitur omnes animase eorum, qui egreffi funt de fe-

more Jacob, feptuaginta: Jofeph autem 1n /gypto erat.

T

U

€r'ttg

6.

Q

j

tione 1lla, (1)

2uo mortuo , &univerfis fratribus ejus, omhigue cogna-

1651

* AG

I0. J

7. * Filii Ifrael creverunt, & quafi germinantes multiplica-

Hebïæ?

7* 17.

8

ti funt, ac roborati nimis, impleverunt terram.

-

&m, l;

Capit

le nj

(1) illa zz eZ. Sixt. iegitur fua.

p

Um. domibus fuis.) Ydeftfihis, &

3- dnima eorum, qui egreff. funt de fe-

O

nepocibus.

more Jacob , fiptuaginta.) Quomodo

7i, l

cllicet:

C

2. Ruben, Simton. 6 Ben-

hoc intelligendum fit vide in notis ad

pore Tj

jamin.) INon eft ifle ordo na-

Gen. cap. 46. n. 26. & 27.

tivitatis ; fic enim Benjamin deberet

6. Omnique cognationt. ) Mlortuis il-

)US;[

effe ultimus, fed eft ordo coniugalis

lis feptuaginta, qui cum Jacob ingref-

& ml,

thori.

lm

Primi enim fex prime uxoris

fi fueránt 7ZEgyptum.

&

&

acob, id eft Liz, funt filii

" Septi-

7. Quaft germinantes. ) In. Hebrao

mus id eft Benjamin , etit filius fecun-

eft vox, qua fignificat eructare, ebul-

&ü

de uxoris, ideft Rachelis : duo fe-

lire in morem pifcium , aut ranarum;

Qque lol

Dols

quentes funt tertiz uxoris , id eít an-

quorum mira eft multiplicatio.

Üpibus

cille Bale: duo ultimi íunt filii quar-

Roborati nimis.) AuQi multitudine,

te, nempe Zeïphæ.

lijj,

un3 exercitus, aut populi eft robur.

CATDUT

193

8. Surrexit interea rex novus füper /Egyptum : qui ig'nora-

z

bat Jofeph.

9. Et ait ad populum fuum: Ecce, populhs filiorum Ifrael

multus, & fortior nobis eft.

LE

1o. Venite, fapienter opprimamus eum , ne forte multipli-

cetur: & fi ingruerit contra nos bellum, addatur inimicis no-

Ítris, expugnatifque nobis egrediatur de terra.

1r. Prepofuit itaque eis magiftros operum , ut affligerent

eos oneribus : zedificaveruntque urbes tabernaculorum Pha-

uml«

raoni, Phitom, & Rameffes.

i imi-

.

I2. Qu'an-

7

Impleverunt terram. ) Geffen , inqua

habitabant.

Pharaonem patrandis, quz in magnam

'Tanta fecunditas He-

Dei gloriam cedebant, viam muniret,

brais contigit Dei beneficio ; neque

Ne forte multiplicetur , €$e.) "Vres fue-

tamen eft adfcribenda miraculo : quia

runt caufz, propter quas Hebraos af-

7o. Ccapita per continuasgenerationes

fligere flatuerunt , metus, invidia,

nE

annis 215. immenfum propemodum

odium.

Metus , ne data occafione

J

erunt

numerum producunt.

Vide

hujus

fe hoftibus adjungerent : Invidia, quod

rei accuratam fupputationem apud

tantum foboles crefceret: odium, pro-

Bonfrerium noflrum , hoc loco.

pter relieionis diverfitatem.

8. Rex zovws.) Hlunc Ámenophin

Egrediatur.) Ex hoc colligitur hanc

appellat Perer. "Porniellus, & ahii.

apud /Egyptios famam fuiífe vaga-

tdefe

Qui igmorabat, mom moverat Toftph.)

tam, quod EHebrzi ad terram Cha-

naan eílent reverfuri.

i

Chaldzus vertit : qui mom férvabat de-

C0

9f«

ereta. Tofeph , fed novas leges, óc mo-

Y1. Mag:ffros operum.) Vxactores tri-

es inducebat.

butorum, non pecuniz, fedlaterum.

IO. Pegite, fapienter opprzmamus eum.)

Cogebantur ergo formare lateres, ut

iphCä-

Hebrea habent : J4gite , fapiemus iw

patet num. r4. urbes , & pyramides

)

enm. LoXX. . Callide agamus. contra. eos.

&dificare. INilum per foilas in pra-

Copit Flebrzorum afflidio paulo an-

ta, & agros derivare.

Populus otio

te nativitatem Mofis, & 9o. annos

abundans , & bene habitus lafcivire

plus minus duravit.

Hincforori Mo-

folet.

Huic malo mos fuit Principi-

fis nomen factum, ut diceretur Ma-

bus, &. Ducibus in bello non necef.

" j,///

ria, hoc eft amaritudo ; propter eam

faria opera militibus injungere.

ymodo

feilicet amaritudinem , quam eo tem-

JEdifecaruerunt que urbes tabæ7n40ul0rum,)

( ad

Chaldaus vertit :

pore Ilebreorum gens experiebatur.

Urbes thefaurorum-

Deus autem dure permifit Hebraeos

LXX. Urbes muzitas.

Vox Hebraica

tuis 1l

afüigi, quia aliqui eorum in idolola-

videtur fienificare granaria, apothe-

triam lapfi, quod docet Ezech

em2t

^

8.

mgrö

s

Y

cas, repofitoria , in quibus fcilicetan-

& deinde ut averfarentur 4

ptum ,

non4a, aut Opes reg1c reponerentur.

ebrao

& de terra promiífa copgitarent , at-

Phitom, E$ Rameffes. ) Cuuas du& ute

ebul«

que tot laboribus. preffi jufto . titulo

bes erant in regni limitibus.

jarürt

fpoliare poffent /Egyptios, &eorum

12- Quantoque opprimebant eo$4 fanto

opibus ditari , & ut prodigiis contra

magis gultiplicabantur. ) Quod divina

Hiibl. cum Com. Mezoch. T. L.

ud'nef

bt

194

LEFBRIEXODI

12. Quantoq

mulietc

né opprimebant eos, tanto magis multipliea-

bantur, & crefcebant.

quam y

13. Oderantque filios Ifrael £gyptii, & affligebant illuden-

v E

tes eis.

conlort

14. Atque ad amaritudinem perducebant vitam eorum ope-

1

ribus duris luti, & lateris

domos

, omrnique famulatu , quo in terroe

operibus premebantur.

22 ]

1$. Dixit autem rex ZEgypti obftetricibus Hebrsaorum:

4

qud n

quarum una vocabatur Sephora, altera Phua.

qud

I6. Praecipienseis:

uandoobftetricabitis Hebreeas, & par-

tus tempus advenerit: fi mafculus fuerit, interficite eum : fi

foemina, refervate,

17. ''imuerunt autem obftetrices Deum , & non fecerunt

M

juxta preeceptum regis /£gypti; fed confervabant mares.

iij

18. Quibusaccerfitis ad fe, rexait: Quidnam efthoc, quod

[

facere voluiftis, ut pueros fervaretis?

19. Quae refponderunt: Non funt Hebrzeze ficut IEgyptiae

mulie-

virtute accidifTe affirmat.

x.E(

D. Aug. lib.'

veniamus ad eas ) Llebreas fcilicet )

19. de civit. c. &.

pariunt 5 hinc Jaudabilior fujt earum

1 (

13. Oderantque

pietas.

iNontantum tim

fiHos Iffael JEgyptii.)

fs

ebant , fed etiam ode-

16. Et partus tempus advenerit. ) Cum

rant, quod ipfum affirmat David , in

videritis fuper t»33N. obzaiz.

Ett

ts

: 104. 2$. Convertzt cor eo

TUSRb . uf

autem O£zaim , val fella parturientis,

edérent. populum ejus.

Walb

Et.4

Mi

]

vel fignificat uteri cardines , & fen-

ff'igebant | illudentes eis. ) Hebr.

fuseft , cum effundunt fetum He-

Antyr:

& f

"vrre fecerunt filios IfPael im. duritia.

brez, fi mafculum efIe animadverte-

dumw

San

€ eorum dura conditio , quibus,

ritis, comprimendo aut Ilrangulando

Itpo

cum opprimantur, etiam illuditur.

& def

Occidite. Vult occidimares; quia fc-

I4. Omnique famulatu , quo i terre

mine imbelles, & his abuti volebant

&illu

operibus premebantur.) Hebr.eft: 4ma-

ad libidinem, quia formofz.

&

rifcarunt -itam corum im fervitute dura

17. Timuerunt Deum.) llebraice eft

H iZS 'nni;

i2 luto , &5 in lateribus , 65 im ommi fer-

vox Elohim, timuerunt Judicem.

h riuj

"viiute zn A4gro , m 0ni OPETE 607'"7/1,

19. Obffetricandi babent féientiam. )

Ml

quibus operati Jént im eis im duritía 3 :X

Hebraice eft mynm elaiot , quod vi-

Vàtün;

quo colligi poteft Hebraos per A

vaces, velvivicantes fignificavit. Sen-

Putà

gyptum diftributos, & glebz , rufti-

fus elt : ipfe fünt folertes , vivaci,

Oüxci[

cifque operibus , q

ug dure ab il;is exi-

& fagaci ingenio ; ideoque obfletri-

Qtod

gebantur , addi&tos.

candi habent fcientiam.

Vel, ipfe

lj. Dixit autem. Rex ^ Agypti abfietæ-i—

vivaces, & vegete funt, &antequam

ao .

M.

eibus Hfäræomm.) Hs obfítetrices /E-

obfletrix adfit ,. feetum edunt vividum,

li

gyptig fuerunt , quod ipfe fatis in-

& validum: Vel: ipfe funt vivifica-

f

dicant, cum refpondent

Nonfunt

trices , fcientes fcilicet partum vivum

€3 v

MHebree ficut. JEgyptia mulieres , priufquam

educere.

l

Nec difplicet quorumdam

Q

CiAPUT

B.

I9$

ultiplit

mulieres: ipfae enim obftetricandi habent fcientiam

? & priuf-

quam veniamus ad eas, pariunt.

- Jlluden.

20. Bene ergo fecit Deus obftetricibus: & crevit populus,

confortatuíque eft nimis.

m ope

21. Et quiatimuerunt obftetrices Deum , sedificavit eis

omos.

in (errg

22. Praecepit ergo Pharao omni populo fuo, dicens: Auid-

&TUIT ;

quid mafculini fexus natum fuerit, in flumen projicite: quid-

quid foeminini, refervate.

, &par-

eum : f

CAPUT H

'ecetünt

Mowyfes aquis expofitus , &? inde extraGus , ac a matre fua nutri-

[2

?us ju[]u filie Pbaraonis que ipfum adoptaoit , propter. Azgypiii

lj 'quod

cedem in Madian metu vegis fugit ; ubi accepta uxore filia

Jacerdotis duos genuit filios.

ts

fnuic-

——

Greffus eft poft haec vir de domo Levi: * & accepit Uxo- »[nf;,

i.E

rem ftirpis fuze.

6- 20«

fcilicet)

2. Quse concepit, * & peperit fili

um: & videns eum ele- «Heb.

j earum

11.23e

gantem , abícondit tribus menfibus,

i. ) Cim

Bb235

Cum-

i E

rientisy

Rabbinorum explicatio , qui interpre-

Lens zdificavit. — Et proles funt qua-

; & fe

um He,

tantur : lpfe fimiles funt befliis, qu&

filapides vivi, quibus parentum fa-

advertee

dum pariunt, non egent obftetricibus.

mili& conflrüuntur.

yulado

Sie potuerunt loqui obftetrices, odium,

22. Precepit Pharao ergo omri populo.))

& defpetum Hebrzorum fimulantes,

"Tyrannicum edi&um , quodaliqui pu-

iaf

& illum beneficio , quod in illas con-

rylebiit

tant ipfos /Egyptios horruiífe ; ae

ferebant , pratexentes.

Cbaiet , be-

prpinde vix uíu recepiffe.

4ice d

ftias fignificat.

Priu[quam veniamus ad eas, parzunt.))

I. r de domo Levi) Fuit hic Am-

cem

Mendacium eft; nam ipfe mares fer-

yfiitt )

varunt, ut dicitur num. 17. Fortaffe

ram filius Caat , nepos Levi,

j Vi

pronepos jacob; Pater Mofis.

i. Set-

putarunt obfletrices he, mendacinm

Uxorem ffirpis fz4. ) jJochabed me-

ofhciofüm nullum peccatum effe;

ptem Levi, é Amre confobrinam ;

vivid,

quod alii olim virralioquidocti, licet

utpatet ex cap. 6. num. 2o.

Mier-

falfo , fibi perfuaferunt.

; ipiæ

3. Ehgantem.) fvlaf'es, inquit Ápoft,

;equ:lm

o1. Zdiftavit eis domos. ) Dedit eis

ad Hebr. 11. 23. occultatus eff. menfibus

vidur

prolem numerofim,. egregiam, Lon-

Ipibus a parentibus fuis, eo quod cvidiffent

g&vam, divitem.

INec. mirum pro-

elegantem inf antem , & nom timuerunt Rte

'iViH:ï'

les vocari ab Hebrzis domos ; nam

1,«'i yu

gis ediium. S. Stephanus AGt. 7. 20.

m

i2 /ez blius dicitur in ealingua a $333

pro elegante dixit gratumz Deoe.

196

LIL»REREI:IEXUODI

3. Cumque jam celare non poffet , fumpfit fifcellam fcirpeam,

n

& linivit eam bitumine , ac pice: pofuitque intu

s infantulum,

ad ftatt

& expofuit eum in carecto ripze fluminis,

ptum p

4. Stante procul forore ejus , & confiderante eventum rei.

n

*Ag.. 5. * Ecce autem defcendebat filia Pharaonis , ut lavaretur

effe vid

7.21.1Dn flumine: & puellae ejus gradiebantur percrepidinemalvei.

c

$

Hebr Que cum vidiff:

t fifcellam 1n papyrione, mifit unam e famu-

dixitq

1125 Jabus fuis: & allatam,

tium?

6. Aperiens, cernenfque in ea parvulum

vagientem , mi-

M

ferta ejus, ait :

De infantibus Hebraeorum eft hic.

cemft

7.Cuiforor pueri: Vis, inquit, ut vadam : & vocem tibi

p

mulierem Hebraeam, quze nutrire poffit infantulum?

Cit ve

8. Refpondit: Vade.

Perrexit puella & vocavit matrem

fuam.

d

U

9. ÀÁd quam locuta filia Pharaonis : Ac

CIpe , aït; puerum

term

iftum, & nutri mihi:

ego dabo tibi mercedem tuam.

Sufce-

Y

pit mulier, & nutrivit puerum :

Pharaonis.

adultumque tï"a(ïidit filize

TW

pic

by

1o. Quem illa adoptavit in locam filii, vocavitque nomen

ejus Moyfes, dicens: Quia de aqua tuli eum.

Md

IL n

^

dicw

3. Cumque jam celare nonpo[fet. ) Fer-

Filia Pharaonis.) C'uam Jofephus,

CQ Q

vente rurfüs inquifitione , & infanti-

« alü pafim "lhemutim appellant,

guie

cidio. Plures tamen infantes eva(iffe,

Philo ait fuiffe unicam Pharaonis hz-

LEU

u

remittente fe tyrannide, ex Aarone,

redem, & fine prole, licet effet jam

ejufque cozvis liquet.

dudum nupta.

noy

Fifcellam feirbeam.) Arculam exjun-

Per ercpidizem alvei,) Per ripam flu-

Ad

CIS

Tminis.

4

Mos fuit /Egyptiis etiam par-

vas cymbasexjuncis, & Niloticapa-

In Papyrione. ) In care&o juncis, ca-

Unt (

pyro conficere. Lucan. Lib. 4.

ricibus, papyroque referto,

Yilig

6. De znfaptibus Hebreorum eff ") Quod

Yin

"Conferitur bibula Menyü?iti: cymba pa-

pyro.

ita effe- certo co

d

gnpvit ex 'circumci-

D

la Caretlo.) Care&um eft locus , in

fione.

ptuy

quo carices nafcuntur.

Carix eft her-

8. Matrem fuam.)) Jochabed.

1tji

l

baalta in fpeciem eladii, & fub fi-

HU

nem acuminata.

10. Jddoptavit im lecum filii. ) Philo

lu

Eit ergo expofitus

ait, Themutim finxiffe fe effe pravi-

lilo

Mofes in ftagnantis Nili parte; a qua

dam , & genuiffe Mofem ; favet Apo-

te

facile non poffet defluentium aqua-

ftolus , cum ait ad Hebr. 11. 24. Mo«

Wn

NH

xumimpeturapi per alveüm fluminis.

fe filie Pharaonis.

fem grandiorem fa&um negaffe fe ef-

Fa

4« Stante procul forore.) Maria puel-

Cur ergo Pha-

Cum

la grandiufcula decem, aut duodecim

raone extincto Mofes non eí

voca-

Pr

annorum, a matre

quid fa&o opus

tus ad regnum? Fortaffe matris fraus;

?t.

effet edoda. -

& Mofis adoptatio detecta eft,

CAPUOT X

197

fütpem

1I. In diebus illis poftquam creverat Moyfes * egreffus eft «qyay

fantülum

ad fratres fuos, viditque affili&tionem eorum , & virum JEgy- 11.24

ptium percutientem quemdam de Hebrzeis fratribus fuis.

um rej,

12. Cumque circumfpexiffet huc, atqueilluc, & nullum ad-

lavaretur

effe vidiffet percuffum JEgyptium abfcondit fabulo.

Yemalvej,

15. Et egreffus die altero confpexit duos Hebrzeosrixantes?

1 fani-

dixitque ei, qui faciebat injuriam: Quare percutis proximium

tuum ?

em, Tti-

14. Qui refpondit: Quis conftituit te principem , & judi-

cem fuper nos? num occidere me tu vis, ficut heri occidifti

ycem tibi

JEgyptium? 'Timuit Mo

yfes , & ait 2 Quomodo palam fattum

€eft verbum iftud?

Tlatrem

15. Audivitque Pharao fermonem hunc, & quzrebat occi-

dere Moyfen: qui fugiens de confpeé&tu ejus, moratus eft in

puerum

terra Madian, & fedit juxta puteum.

Sufce-

16. Erant autem facerdoti Madian feptem filide, quse vene-

jit fl

gnw*ln'v'n CY

Tant ad hauriendam aquam: & impletis canalibus ad

-.1un1.£7-vw-

piebant greges patris fui,

Tomen

Bb*

17.Su-

n n

Vocarvitque nomen ejus Moyfes. ) & va-

vet f/alutem zllis.

De quo ipfe Mofes

— À

dice ryy ma/z , qu& extrahere figni-

non dubitabat divina infpiratione, &

Jofaphus,

ficat, quod de aquatuliffsteum. — Lin-

ut vult Jofephus , divino oraculo Am-

gua etiam /Epgyptiaca Mesaquam ,. [5

ram patris reddito, edoGus.

ppellant,

vel Ifes fervatum fignificat.

14. Zit.) Cogitavit intra fe.

3onis lz

lr. d diebus ilzs.) Nimiruman-

Palam fatium efl verbum? ) Fa&ura

Jfot ju

no Mofis 4o. ut afferit S. Stephanus

innotuit, aliquis, menon advertente,

AG. 7 23.

vidit me /Egyptium cedentem.

jpatt fi-

44 fratres fuos.) Flebrai fratres vo-

lg. Qui fugiems.) Suo tempore re-

cant omnes eos, qui funt,ejusdem fa-

diturus.

|cs, d

milie, velgentis.

Madian.) Mladian urbs fuit condita

Virum ZEgyptium. percutientem quemdam

a Madian filio Abrahe ex Cetura,

)Qu

de Hebreis.) Philo ait, hunc Z/Égy-

unde eft tota resio. dica Madian.

ycumae

16. Sacerdotis Madian. ) Chaldmus;

ptium fuiffe unum ex przfe&is , qui

injufto onere Hebraos premebant.

Principi Madian. 19 coben. Vlebrzis fa-

12. Percuffum Egyptium abfeondit fa-

cerdotem ,. &

rincipem. fignificat.

[' Phile

bub.) Percuffum, id eft occifum.

Probabile fuiffe utrumque, quia pri-

] ZVI"

marii viri fere eo tempore facerdotes

?[AFO-

Jure occidit /Egyptium , quia ex di-

J MO-

vinainfpiratione au&oritatem adeptus.

erant, ut Melchifedech, INoe, Abra-

Favet S. Stephanus A&. 7. 244 & $.

ham &c.

sl fcd

cum ait: Fecit ultionem .

. pereuffo -

j Phe

)

Adaquare cupiebant. greges. ) INobilis

voc

piios exiflimabat antem fvatres intelli-

illo &vo ars paftoritia.

l

L

re, qUoniam Deus per manum 3pfius da-

frai

x98

LIBRIEXODI CAPUT IL

.17. Supervenere paftores , & ejecerunt eas ;

furrexitque

Moyfes , & defenfis puellis, adaquavit oves earu

In.

18. Quae cum revertiffent ad Ra

guel patrem fuum , dixit

WUU

ad eas: Cur velocius veniftis folito?

TTTE

i

19. Refponderunt: Vir Zgyptius liberavit nos de manu pa-

,

ftorum: infaper, & haufitaquam nobifcum , potumque dedit

Ovibus,

20. At ille, Ubi eft ? inquit , Quare dimififtis hominem?

vocate eum, ut comedat panem.

"Ms

venit al

? [nfr.

21. Juravit ergo Moyfes, quod habitaret cum eo : * Acce-

1$-2.3 pitque Sephoram filiam ejus uxorem,

2.!]

1.t'ar,

& vidib

22. Quse peperit ei filium , quem vocavit Gerfam, dicens:

$. Di

^* Adyena fui in terra aliena. . Alterum vero peperit, quem vo-

cavit Eliezer, dicens: Deus enim patris mei adjutor meus eri-

magum

puit me de manu Pharaonis.

A. Ce

Vocyit

23. Poft multum vero temporis mortuus eft rex JEgypti: &

ingemifcentes filii Ifrael propter opera vociferati funt: a

d

tefpod

f;en-

ditque clamor eorum ad Deum ab operibus.

$A

24. Et audivit gemitum eorum, ac recordat

tum de

us eft foederis,

quod pepigit cum Abraham, Ifaac, & Jacob.

o

25. Et refpexit Dominus filios Iírael; & cognovit (1) eos.

I Ad/;

n(mïs 4

C A-

0 Md

Tut, &

i Maij

(1) cognovit. p e. Szxt. legitur liberavit.

Gendfs

17. Ejecerumt e4s, )j Ad hauftum a

fOlatium

23. Mortuus eff Rex. JEgyptii. ) Non

Jetln

puellis, paratumque potum agentes

is folum , fub quo Méofes natus,

di&us el

fua pecora, fruitüri inertes alienis la-

adoptatus, & ad caedem quzfitus;

2. Qum,

boribus, inquit Philo.

fed etiam duo alii, qui ejufdem erant

18- 42 Raguel. ) Qui cap. fequenti

ingenii, & Flebraeos oderant.

M!mf&

AOT

vocatur Jethro , & Cinaus [udic.

4- II*

Voezferati fuut.) Mlalis attriti ad cor

AC YQ

redeuntes, & ex morte tyranni ma-

4d m

19. Vir JEgyptins.) Ita videbatur ex

lorum levamen aliquod fperantes.

€ultu corporis, & fortaffe fe ex /E.-

"Ab operibus.) Ab iis prafertim, qui

Nm po

gypto profedum ipfe affirmaverat:

ín operibus luti, &c. detinebantur.

1101. Teve

20- Cumedat panem.y Convivetur no-

lt |de

24. Recordatus eff federis.) Loqui-

*

1. dj

bifcum. Panis Hebrzis quemvis ci-

tur fcriptura humano more.

Jat 40

bum fignificat.

^^

25. Refpexit Dominus flios lfrael.)

AAE

Vecawvit Gerfz

Zm. "3 £, pe-

Clementia fua

$o. &t

xegrinum fignificat

: COU /cam , iMlic.

mole liberaxet.

, uta tanta ma.ï»orunä

Dum, .

mimxs'

Elicaer,) 1d eft Deus adjutor meus.

Pharac

M

E

x* as

"

*

199

Trexilque

CAPUT:IL

4

, dixt

ominus Moyfi , oves Sfetbro foceri pa[centi , in rubo apparens ,

,

" quitit eum etiam venitentew ad filios Tfrael de matiu Pbaras-

hat pa-

E

nis liberandes, [Doliatis AEgyptiis.

que dedit

ominem?

Oyfes autem pafcebat oves Jethro foceri fui facerdotis

I.M

Madian; cumque minaffet gregem ad interiora deferti,

* Ace-

venit ad montem Dei Horeb.

2. * Apparuitque ei Dominusin flammaignisde medio rubi, * A&.

& videbat, quod rubus arderet, & non combureretur.

4. 30:

, dicens:

4. Dixit ergo Moyfes : Vadam , & videbo vifionem hanc

quem YV0

magnam, quare non comburatur ruübus.

eus eri-

4. Cernens autem Dominus, quod pergeret ad videndum,

vocavit eum de medio rubi , &ait : Moyfes, Moyfes: Qui

ypt: &

: aícen-

refpondit Adfum.

$. Atille. Ne appropies, inquit, huc: folve calceamen-

tum de pedibus tuis: locus enim, in quo ftas, terra fanétaeft.

foederis,

6. Et

I) 605

rum ; hoc autem contigit anno Mofis

T

Aftebat oves Tetbro. ) Mofes qua-

dragintaannis vixitin aula Pha-

80. ut patet Exod. 7. num. 7.

raonis : aliis quadraginta pafltorem egit

Dominus.) Angelus Domini perfo-

CL'

in Madian ; ultimis quadraginta paftor

nam fuftinens.

Credibile eft fuiife

d

fuit, & Dux populi fui: Cum effet

Michaelem fynagogz prafidem , &

.

in Madian creditur fcripfiffe librum

tutorem.,

Genefis ,. & librum Job ad fuorum

In flamma ignis de medio rubi.)) Flam-

folatium.

ma per rubum, & circum rubum fe-

rebatur, nec tamen illum abfumebat,

7) Non

Jethro foceri fai. ) Quialio nomine

s IMtUS ,

di&tus, et Raguel, ut di&um eft

'cap-

quod Dei miraculo fiebat, Significat

ualitus ;

2. num. 18.

autem ignis hic afli&ionem , qua He-

Mina[fet.) Nox Latina, & propria

brai ab /gyptiis incendebantur, fed

dem erat/

non confumebantur ; fed potius fplen-

Paflorum baculo oves dirigentium ,

rfrf adcot

Hac voce non femel utitur Scriptura.

didiores efficiebantur, & fortiores.!

d montem Dei Horeb. ) Prolepfis;

4. Moyfes ,. Moyfés. ) Oftendit "hic

anni m-

nam poflea ita di&us eft a gloria Dei

Deus-fe fuos ita curare, ut eos ex

ntes

i, tU

ibi revelata, dataque lege, Exodi 15.

nomine norit, vocet, & dirigat : re-

Hic idem eft mons Sina.

petitione autem nominis acrius Mofis

bantit.

2. Jpparuitque ei Dominus. )

Cum

aures, animumque pulfat, eumquead

) Loqut

jam 4o. annis fuiffet in Madian, &

attentionem excitat.

; Imfl,)

go. &tatis ageret , ut patet A& 7.

Adfum.) Prefto fum, ut obfequar.

num. 3o. nam mox ab hac vifione

s. Solve calceamentum. ) Yn loci , &

x

miffus eft a Deo in /Egyptum ad

divine majeftatis reverentiam. . Hinc

mos ad Judaos, aliafque gentes ma-

Pharaonem , pro liberatione Bebræo-

*

200

ULIbRT TL 0DI

*WMate - 6. Etait: * Ego füm Deus patristui, Deus Abraham, Det

n

2251. Ifaac, & Deus Jacob. Abfcondit Moyfes faciem fuam : no^

;

quod m

Marc, enim audebat afpicere contra Deum.

Y2.206.

immolat

Lucze

7. Cui ait Dominus: Vidi affiictionem populi me

i inJEgy*

14 À

pto, & clamorem ejus audivi propter duritiam eorum , qui

2?-57a

& dican

praefunt operibus.

xerint 1

$. Et fciens dolorem ejus , defcendi , ut liberem eum de

ITR

manibus JEgyptiorum , & educam de terra illa in terram bo-

Àit: $k

nam, &fípatiofam , interram, quz fluitlaCte , & melle , ad

loca Chananai, & Hethaei , & Amorrhai, & Pherezai , &

)j Bb

nd : ]

Hevael, & Jebufzei.

9. Clamor ergo filiorum Ifrael venit ad me : vidique affli-

Deu T

hiefti

&ionem-eorum , qua ab /Egyptiis opprimuntur.

& pene

IO. Sed veni ; & mittam te ad Pharaonem, ut educas po-

16 1

pulum meum, filios Ifrael, de Égypto.

minus]

ir. Dixitque Moyfes, ad Deum: Quis füm ego, utvadam

DesT

ad Pharaonem , & educ?m filios Ifrael de J£gypto?

vidiom

——

12. Qui

ass

maffe videturpedes excalceandiin tem-

fit Deus, & unïcufufä;u;: fit totus.

Hoc idem przci-

plorum ingreffu.

4bfcondit Moyfis faciem."y E xeves-

(1) Du

piebat Pythagoras apud Jamblichum

rentia divinz majeflatis prafentis.

de vita ejuscap.24. avuzGówros Ds,

8. Defcend: 5$c.) Loquitur humano

Tepatione

more, ut fape alias.

xo4i mpoTKUMEL, excaleeatus [aerifea, &5

prie iaf

40f d.

Terram bonam €$ [patiofzm.) Judaa,

Wivirtiy

ex D. Hieronymo ad Dardanum,

At dty

6. Deus Abrabam , Deus lfzac , €5

continet tantum r60. milliaria'inlon-

Deus Tacob.) Quem coluerant, & co-

. H

gitudine a Dan ufque Berfabee , im

quod d

iunt Abraham , &c. quibus füorum:

latitudine tantum 47. milliaria a fop-

poflerorum falutem | defiderantibus ;

pe ad Bethlehem.

Dicitur tamen

Tnontem

& pro ez affidue in Iimbo orantibus ,

Ípatiofa 1. refpedu terrz Geffen , in

fens erj

fidem, quam olim dedi de veftra li-

pendebot

qua tunc habitabant. 2. refpe&tu gen-

beratione, jam praflabo. Porro Do-

tis, qu& hoc tempore minor erat illa

Ceïtï(üm»

minus horum trium potifimum ífe

terrà, 3. propterubertatem foli, quod

mittit,

Deum vocat, quia proximi au&tores,

[5

magnam admodum populi multitudi-

& parentes Hebraz gentis, quibus

nem alere poterat.

4l

AU.

peculiariter terra. Chanaan promiffa,

Que. fluit LIatfe , 69 melle. ) Elyperbo-

B. Ài

& quibus peculiari modo beneficus

ÍIe

r nb

Abundat la&e; & melle , opti-

fuerat, tandem in quibus eximievir-

mis frucibus,& omni deliciarü genere.

quoq f

tutes eluxerant.

Aliqui in. eo quod

9- Clamor filiorum lIfrael venit ad wne.)

lm, $

ad fingula tria nomina repetitur vox

Extrema calamitas ad Deum confu-

tllüilm ;

Deus my fierium agnofcunt Trinitatis;

gere, & per orationem magno affectu

pune

vel fignificari putant, quantam fin-

clamare docet.

fe pott.

€ulorum fervorum füorum curam Deus

lI. Quifumego? ) Cuafidicat, ego

tlis li

habeat.; fcilicet quod. uniufcujufque

nullu s fum, & plane ineptus ad han

adcro :

DN

CAPUT IIE

201

, D-e'.l,

J

« 12. Qui dixit ei: ego ero tecum , & hoc habebis fignum,

quod miferim te : Cum eduxeris populum meum de I£gypto,

in g

;

:

immolabis Deo fuper montem iftum.

I54. Ait Moyfes ad Deum: Ecce ego vadam ad filios Ifrael,

Im. qu

& dicam eis: Deus patrum veftrorum mifit me ad vos : $i di-

eum de

xerint mihi: Quod eft nomen ejus? quid dicam eis?

Tam bo-

14. DixitDeus (1) ad Moyfem: EGO SUM QUI SUM.

dlle , ad

Ait: Sic dices filiis líracl: QUI ES'T, mifit me ad vos,

15. Dixitque iterum Deus ad Moyfen : Hec dices filiis If-

uB &

rael: Dominus Deus

patrum veftrorum , Deus Abraham,

e affi-

Deus Ifaac, & Deus Jàcob, mifit me ad vos: hoc nomen mi-

hi eft in eeternum , & hoc memoriale :

neum in generation.emö

as pv

& generationem.

I6. Vade, & congrega feniores Ifrael, & dices ad eos:

PD 0-

minus Deus patrum veftrorum apparuit mihi, Deus Abraham,

jtvadattt

Deus Iíaac, & Deus Jacob, dicens : vifitans vifitavi vos, &

vidiomnia, quae acciderunt vobis in ZEgypto ;

— —À

7 Qui

Y5 Et

: totus.

Es me

(1) Deus. I» ed. Sixt, legitur Dominus.

[entis,

: humano

legationem modeftia , & humilis pro-

trabis prodigia , ídeo haec tïi;ï, erunt

prie infirmitatis confeffio, quam fan-

in fignum , quod miferim te.

&i viri imitantur , cum honorifica mu-

14. Ego fim,qui fum.) Quafi dicat,

1,) ]leælr

danum ,

nera deprecantur.

ego fum verus Deus , idololatre id

s inlone

colunt, quod non efi: ego fum ame

2. Hoc babebis fizmum.) Signum hoc,

ipfo, non aliunde ori

1nem habens,

jet , ii

quod eífet immolaturus Deo fuper

?

hve idem cum

ia Jop-

montem, quoad promiffionem pr&-

ego fum meum elfe ;

j temea

fens erat , quoad executionem vero

mea eflentia, & caufa omnis alterius

fen , m

€ífe, quod res creatg participant.

pendebat a futuro eventu , quem Deus

Deus patrum veftrorum.). Flocni-

eQtu get

certiffime futurum pradicit , & pro-

p entillt

mittit. Llocautem eveniffe patet ex

mirum, ut fübditur, nomen mihi eft

inzeternum, & hocmemoriale meum,

fj, qro

€«.8. 25. Simile fignum datur Izzechiz

per quod homines recordentur mei,

xultitudi-

4- Keg. 19- 29. & Davidi 1. Reg. 16-

13. JAbulenfis tamem putat fignum

etiam- Chriftiani; nam per Chriflum

non deleta , fed renovata potius , &

-Igpdxb ,

dari rubum ipfum ardentem: nam

iluflrata eft Abrahz, Ifaac, & Jacob

NU

quod fequitur, cum: eduxeritis popu-

memoria.

A

enere

lum, &c. non. ad fïgnum. putat per-

"17

tinere, fed explicare praceptum 1m-

lg generatiomem , £5 — gemerationem, )

morand;..

Crediderim etiam hunc ef-

1 wmu

Hebr. z»-faculum [zculi , omm fzculos

0 abeatl

fe poffe fenfüm. — Ere £ecum , 65 bocha-

perpetuo.

bebis fignum , id ell , quia tibi fempez

16. Vifitams wilbzwi vos. ) Refpexiy

u

i, qu

adero, & mez virtute admiranda pa-

& vidi vosy & calamitates vefiras.

"

Ü jin

JAiibl..cum. Car,f/,. Menocó. T. L.

€

402

LIBRI EXODI

17. Et dixi , ut educam vos de afflictione Égypti : in ter-

ram Chanansei, & Hetheei, & Amorrhei , & Pherezzi

&

- Mif

Hevaài, & Jebufai, ad terram fluentem licte, & melle.

18. Et audient vocem tuam; ingredierifque tu, & fzniores

jal

lírael, ad regem JEgypti , & dices ad eum : Dominus Deus

Hebraeorum vocavit nos, ibimus viam trium dierum in foli-

L

Bí

tudinem, ut immolemus Domino Deo noftro.

19. Sed ego fcio , quod non dimittet vos rex JEgypti, ut

. D

eatis, nifl per manum validam.

Refpon

20. Extendamque manum meam, & percutiam JEgyptum

in cunctis mirabilibus meis , quae fatcturus fum in medio eo-

? Di

verfa el

rum ; poft haec dimittet vos.

?Infr.

21. Daboque gratiam populo huic coram ZEgyptiis: * & cum

4 Di

de cd

1L2. egrediemini, non exibitis vacui.

12.35

22. Sed poftulabit mulier a vicina fua , & ab hofpita fua

g.

vafa argentea, & aurea, ac veftes: ponetisque eas fuper filios,

. Ut

Patrum

& filias veftras, & fpoliabitis /Egyptum.

6 Di

tuum,

C A-

nivis,

1

proti

$&5

I7. Et dixi.) Me&um ftatui.

N?fí per wanum —validem.) Qua de-

18. 4udiegt "vocem tuam.) 'Tam le-

cem plagis feriantur ,, & maxime per

nem f

ta, & optata de eorum liberatione

c&dem primogenitorum.

nuntiantem , tibique credent.

22. 44 wicima fua, E9 ab bofpita fua.)

9

Vocavit gos.) Hebr. en'., occurrit no-

Hinc patet /E

El

yptios fuiffe

pgrmiüos

bis, id eft fe obtulit, & apparuit no-

Hebrais in terra Geffen.

l

n

bis vocans nos ad facrificium , quo

Spoliabitis JEgyptum.) kiebr. ewacua-

fi

limen fe

fe in deferto extra /Egyptum coli

bitis igyptum , non. rapina , fed jufto

vyult.

titulo donationis Dei , qui omnium

predier:

lbimus.) Ylebr. 6 munc eamus quefo :

Dominus.

Donavit Deus hac fpolia

.2 T

petimus, ut liceat ire.

Hebreis, r.ut caftiparet luxum , &

lts t

Viam trium dierum. 2 Non eít men-

injuflitiam /Egyptiorum , 2. ut He-

türtrpl

dacium, fed filentium integre& verita-

brzis, qui gratis fervierant /Igyptiis,

m fib

tis intervenit; non enim dicunt fe ityu-

hac fpolia loco pretii redderet , hinc

Tünf, ^.

Xos itinere trium dierum tantum.

Sapient. 10. 17. dicitur: redd;Zit juféis

Yexati f

19. Non dimittet vos. ) Preparatani-

mercedem laborum fuorum. 3. ut eis daret

€—

WT vin

mum Mofis, & Elebr&orum, ne re-

materiam , quam pofteain taberna-

exyrimit

pulfam paffi animis concidant.

culi fabricam offerrent.

t yift

|

t |

* 3. 1!4

Y Cl

—

"

k ho df

203

, In fer.

CAPU T IV.

rzæi, &

lle,

, Moyfes tribus þgnis a Deo acceptis , in ZIErgyptum cum uxorepro-

feniores

fidfcitur : uxor circumcidit filium : Zdaron fratri Moyfi oc-

15 Deus

currit , fomulque venerunt ad filios Jjrael. '

in foli

Bfpondens Moyfes ait: Non credent mihi, neque audient

ypti, ut

vocem meam, fed dicent : Non apparuit tibi Dominus.

a. Dixit ergo ad eum: Quid eft quod tenes in manu tua?

yptum

Refpondit: Virga.

odno eo-

3. Dixitque Dominus: Projice eam in terram. 'Projecit, &

verfa eft in colubrum, iia ut fuzeret Moyfes.

' & cum

4. Dixitque Dominus: Extende manum tuam , & aprehen-

de caudam 6jus.

Extendit, & tenuit , reverfaque eft in vir-

at

pitz fua

1 filios

g.. Ut credant, inquit, quod äpparue'rit tibi Dominus Deus

Patrum füorum Deus Abraham , Deuslífaac, & Deus Jacob.

6. Dixitque Dominus rurfum: Mitte manum tuam.in finum

tuum. Quam cum mififfet in finum, protulit leprofam inftar

CA

nivis.

7. Retrahe , ait, manum tuam infinum tuum. Retraxit,

Éd

& protulit iterum, & erat fimilis carni reliquze.

9. Si non crediderint, inquit, tibi, neque audierint fermo-

Qu de

xime pet

nem figni prioris, credent verbo figni fequentis.

(o

9. Quod

n

jila fw)

yermilos

0.

n eredent.) Quuia in eis multi

magnus , horridufque : quare Philo

M

funt dura cervicis.

Sciebat

eurà vocat draconem.

N

tamen feniores credituros , quod illi

6. Portulit lprofzm. ) Manus He-

fs jifo

predixerat Deus cap. 3. num. 18

braos fipnificat; hi in finu Mofis ,

omnuum

qui eorum curam füfcepturus erat , le-

a fþ()hï

2. Virga.) Virga hec Mofis, &il-

profi fa&i funt , quia ab /Egyptiis

xUIf y

lius metamorphofis fignificare vide-

tur triplicem Hebraorum ftatum , pri-

gravius vexati funt. Mofes vero fe-

u Be

mum füb Tofeph cum fceptrum tenue-

cundo manum in finum mittens, id

izypïiïïl

runt.

^

z

cum extinco

ofeph malis

eft plenam, & perfectam populi cu-

vexati funt fub Pharaoneinfefto, quod

ram füfcipiens, plagisin Pharaonem,

i jf

g

per virgam in colubrum converfam

& /Égyptum immiffis, manum redu-

exprimitur. 3. fub Mofe cum liber-

xit fanám, & integram , quia popu-

fjb

tati prifina reftituti, & ex /Egypto

lum ex /Égypto falvum eduxit.

edudi , fui juris fa&i funt.

g. Sermonem ffgni. ) Id eft: Sermo-

3. Jta ut f'ugeret! Moyfés. ) Erat enim

nem figno priore confirmatum.,

hic coluber ex magna virga produaus

LJ

404.

LIBRIRXODTI

j.1

9: Quod fi nec duobus quidem hisfignis cfcdiderint, neque

Audierint vocem tuam : fume aquam fluminis, & effunde eam

&go &t

fuper aridam, & quidquid hauferis de fluvio, vertetur in fan-

agele (

tuinem.

E

ió. 1

1ioc. Ait Movfes: Obfecr

05 Domine , non fum eloquens ab

qu.em

heri, & nudiustertius: ex quo locutus esad fervum tuum , im-

p

peditioris, & tardioris linguse fum.

es fign:

1t. Dixit Dominusad eum: Quis fecit os hominis? autquis

15 /

fabricatus eft mutum & furdum

dixtqu

; Videntem & coecum ? nonne

ego?

üt vide

Matt.

iO.20

t2. Perge igitur, * & ero in ore tuo: doceboque te,

quid

19. ]

loquaris.

feverte

I3. Atl

tebant

furus es:

le: Obfecro, Domine, inquit, miþte, quem mif-

20 !

14. lratus Dominus in Moyfen, ait: Aaron frater tuus Le-

pofuit

vites, fcio , q

uod eloquens fit : ecce ipfe egredietur in oc-

tan5 Vi

curfum tuum, vidensque te lzetabitur corde.

M.

Wt o

15. Lo»

Taone.-

22

9. dauam fluminis.) Nii,

quod. effet paucorum verborum , ut

Fertetur in fangnuinem.^) Quæ muta-

indicant Hebrza, jószus , & verborum

primo«;

tio erit /Egyptiis exprobratio infan.

Znops.

-

2

quod in dicendo non effet

tum aquis fluminis prefocatorum:

eloquens, fed rudis , inconditus, &

luizfäi :

& prafignificatio mortis eorum , qui

inelegans. 3. quod in fermone non ef-

maris Rubri u

fet promptus ,

fed :tardiloquus. 4

genitu

tur.

l?dis haufti, extinguen-

[

quod voceeífet oracili, & exili, qua-

1o. Obfere Domine.) Subaudi, par-

re feapud LiXX. appellat /eavóQevor,

Qu i

€e mihi, noli me mittere; hoc enim

5. quod lingua effet impedita, & ali-

Quema

iutelligitur per apofiopefin.

quas litteras, aut voces bene pronun-

detur ]

Noz fum elequens. ) klebr. wenm fum

tiare non polffet.

Porro Dominus

vir verborum, vereor, ut Pharao tam

& inob

indifertum oratorem fit auditurus.

Mofem naturalibus iflis linguz vitiis

culpam

impeditum ad magna opera adhibere

Giendo.

b beri , €$ nudius tertius.) Abaliquo

voluit, utlaus Deo cederet , non elo-

tempore , vel fignificat , ha&enus

quentie Mofis

tribueretur.j utque

Ij. j

feror

non fui eloqiens , nunquam fui elo-

magnorum portentorum 'patrator

Toonen

quens.

his vitiis, quc emendare non-pote-

Ex quo locutus es ad fervum tuum.)

rat, in humilitate contineretur.

bt À

Poftquam mecum loqui ccpifti, ex-

M

11. Quis fecit os bominis ? t quis

l

,

perior me etiam infacundiorem, ut

f'*bricatus eft mutum, 69 füsdum?

^

ditficilius,.que volo, eloqui poffim:

Nonne ego? ) Qiuafi dicat, Ego fum,

petao

quod mihi ob tui reverentiam accidit.

ddbr,

qui fenfus ; eorumque ufüm tribuo;

lin, j

Inpeditioris , & tardioris lingue um .)

fi opus fuerit , etiam linguam tuam

Quinque videntur fuiffe hec , qu&

expedire potero.

eeDy

tatem

pratendit Mofes.,, impedimenta. 1

i 3. Olä/?i;?(x

Deomine mittes

(ulat,

s0g

C A P UAT IVE.

eque

15. Loquere ad eum , & pone verbà mea in ore ejus , &

*

de eam

e

ego ero in ore tuo, & in ore illius, * &oftendam vobis, quid

:

1

an"Er

*

'infi

agete debeatis.

16. Ipfe loquetur pro te ad populum, & erit os tuum: tu

Vets ab

auütem eris ei in his, quae ad Deum pertinent.

li, i

17. Virgam

quoque hang fume in manutua, in qua faCturus

es figna.

-

ULQUIS

18. Abiit Moyfes, & rever

fus eft ad jethro focerum fuum,

dixitque ei: Vadam , &revertar ad fratres meos in /Egyptum,

nonner

ut videam, fi adhuc vivant.

Cui ait Jethro: vade in pace.

, quid

19. Dixit ergo Dominus ad Moyfen in Madian: Vade, &

revertere in /Égyptum : Mortui funt enim omnes, qui c

^

rebant animam tuam.

;Uæ-

fl im'l-

20. Tulit ergo Moyfes uxorem fuam, & filios fuos, & im-

us Le-

pofuit .eos fuper afinum , reverfusque eít in ZEgyptum, por-

Inoc-

tans virgam Dei in manu fua.

21. Dixitque ei Dominus, reverte

nti in /Egyptum: Vide ,

ut omnia oftenta , quze pofui in manu tua, facias. coram Pha-

lo

áÓ—MÀ

raone: ego indürabo cor ejus, & non dimittet populum:

m , lt

22. Dicesque ad eum: Hsec dicit Dominus: Filius meus

verdurti.

primogenitus Ifrael.

on efht

23. Dixi tibi: Dimitte filium meum, ut ferviat mihi, & no-

itus, &

Juifli dimittere eum: ecce ego interficiam filium tuum primo-

. nonde

:

genitum.

24- Cum-

UUS. 4«

Cc ig :

[j, qui-

u

ag; Vadam , 6 revertar.) Vifionem

quem sniffurus es.) Alium quafo mitfc,

Dei celat modeftiz ftudio; aliam ves»

r al«

quemcumque voles meaptiorem. Vi-

Yronut«

detur Mofes peccaífe pufillanimitate,

ram, &:juliam

fcaufam profe&ionis

Qmminus

& inobedientia, citra tamen gravem

pratexit.*

p vitiis

culpam , munus a Deo delatum reji-

2o. Virgam Dei ) Qua. virtute D&

iltibere

ciendo , & deprecando.

fa&urus prodigia if Zzgypto.

on d-

15. Égo ero im ere tito.) 'Fuorum

e1l. Pofis in manu tna.) In potefta-

fermonum moderator , dabo tibi fer-

te tua.

ütque

atrator

monem ihn apertione oris , quod ora-

Indsurabe.) Permiffüive, & per gra-

]'p()fC'

bat Apoflolus Eph. 6. 19.

tia mez fubtradionem.

16. Erit 05 tuum. ) Interpres tuus.

Th auteye eris-e im bis, qu& ad Deum

22

Filius meus. primogenitus Yfrael.^)

(',,;/ j

lfraclits , quos mihi in filios adopta-

pertinent. ) "Vu eris eiinternuntius Dei,

f

vi

Dicuntur primogeniti , quod pre

dim,

Hebr. e

il

tu erisel r»nowNoO idoe-

buo,

bim, id eft in Deum, pro Deo, vi-

ceteris populis dile&i effent , & pro

ce Dei; ut fcilicet ex temeam volun-

primogenitis habiti.

tudnt

tatem intelligat , & te quafi me con-

23. Ieterüciam | filium tuum) Quse

nills

ultima, graviffimaque plaga fuit ; qua.

fuïgï , & audiat.

206

LIBRI EXODI

24. Cumque effet in itinere, in diverforio, occurrit ei Domi-

mus, & volebat occidere eum.

25. Tulit illico Sephora acutiffimam petram, & circumcidit

preeputium filii fui: tetigitque pedes ejus, & ait: Sponfus

Myo,

DT

fanguinum tu mihi es,

26. Et dimifit eum, poftquam dixerat : Sponfus fanguinum,

(1) ob circumcifionem.

27. Dixitautem Dominus ad Aaron: vade in occurfum Moy-

E

1. Doft

fal

fiindefertum. Qui perrexit obviam ei in montem Dei, &

ofculatus eft eum.

lum me

^. Àt

28. Narravirque Moyfes Aaron omnia verba Domini, (1)

&j &

quibus miferat eum , & figna, quae mandaverat.

29. Veneruntque fimul, & congregaverunt cunctos fenio-

^. Di

zes filiorum Ifrael.

viam tr

4o. Locutusque eft Aaron omnia verba, quz dixerat Do-

De 10

& À

minus ad Moyfen, & fecit figna coram populo ,

31. Et credidit populus.

Audiveruntque: quod vifitaffet

$ popi

Dominusfilios Ifrael, & quod reípexiffet affli&tionem illorum,

& D

& proni adoraverunt.

quLod l

EY

ab ope

CA-

&

tibus p

P N

() San*guinum.) in. edit. Sixt. lezitur. fanguinum tu mihi es.

dleres

(2) quibug in

edit. Sixt. legitur pro quibus.

N

[

emollitum cor Pharaonis , ut dimit-

ma occurrit; alioquin enim circumci-

&eret populum.

fio communi gladio fieri poterat.

-

24. Occurrit e. Dominus.) Angelus.

Tetigitque pedes ejus.) Mlofis., afper-

M

Occidere eum. ) Occidere. Mofem,

ens illos fangüine ex filii circumci-

D

feniotes

wel pra^ocatione, vel intentato gla-

)

one.

Ts qp,

m

dio.

Omiffio circumcifionis filii in

Spenfus fznguimum tu mibies.) Re-

Cenfent

-hoc periculum Mofem adduxit, quod

demi te hoc fanguine fufo, qui alio-

qui periiffes.

gl

ápfe futurus Lgislator juffum Do-

hum,

:

mini Genef. 17. 12. de circumcifione

26. Et dimift eun. ) Mofem An-

ini:i'o

ï

:

neolexiflet.

Caufa omiffionis fuiffe

gelus.

fbf t

videtur, quod filio Elliezerrecens na-

27. In montem Dei.) Montem Sina.

$ 0m

to timuerit ab itineris agitatione, fi

Ubi Deus Mofi per Angelum ap-

jllum circumcidiffet.

g L]p

paruerat.

li

2s. Tulit illico Sepbora. ) lntellexit

3o. Locutu/que eft. Aaron. ) Qui jam

Pt

puerum periclitari defe&u circumci-

Mlofis interpretem apere ccepit.

—

Cl n

fionis vel divina infpiratione , vel

Feczt frgna. ) Mofes fcilicet.

-

Ancgelo docente.

Petram adhibuit ,

31. FPifitzfet. ) Refpexiffet , ut l-

4 Qd

beraret.

N

quod conílernate , & properanti pri-

Véllry

x o a

07

Dom

COÁ OE M.

tcidit

Vonfüs

Moyfes, &? . Maron Pharaoni Dei mandata wferunt*': qua ille

contemnens , gravoius lfraelitas prewit , megatis paleis; quod

Inümy

| audiens Moyfes , orat pro. eis Dominum.

Moy-

Oft hzec ingre,fïï funt Moyfes, & Aaron, -dixärunt Pha-

I.P

&&

raoni: Hac dicit DominusDeus Ifrael: Dimitte popu-

lum meum; ut facrificet mihi in deferto.

»()

2. At ille refpondit:-Quis eft Dominus, ut audiam vocem

ejus , & dimittam Ifrael? NefcioDominum, & Ifrael non dimittam.

(enit«

3. Dixeruntque : Deus Hebraeerum vecavit nos, ut eamus

viam trium dierum in folitudigém , & facrificemus Domino

t Do-

Deo noftro: ne forte accidat nobis peftis, aut gladius.

4. Aitad eos rex JEgypti: Quare Moyfes & Aaron folicita-

taffet

tis populum ab operibus fuis? ite ad onera veftra.

lfüm-,

s. Dixitque Pharao: Multus eft populus terrae: videtis,

quod turba fuccreverit: quanto magis fi dederitis eis requiem

ab operibus ?

CA'

6. Praecepit ergo in die illo preefe&tis operum , & exa&to-

ribus populi, dicens :

7. Nequaquam ultra dabitis paleas populo ad conficiendos

us i

lateres , ficut prius : fed ipfi vadant, & colligant ftipulas.

8. Et

uümcr

. : Oyfes , &' Azzron..) Lyranus pu-

nofco , qui mihi tanta imperet pote-

M

tat cum his ingreflos etiam

flate, ut Hebreos dimittam.

ifper

- $. Ne forte accidet mobis peffis, at

ima

feniores; ita enim praceperat Domi-

gladius. ) Hebr. ze ferte Zpcurrat in mos

nus cap. 3. num. r8. Mehius alii, qui

R

cenfent folos Mofem, & Aaron in-

pefe , aut gladio , Deus nimirum, fi

il

j

greffos ; nam foli nominantur hic

ei non pareamus.

num.

. pro fenioribus enim, quos

4« Solicitatis,) klebr. ceffare facitis.

6. Dixitque Pharao. ) Ad fuos pra-

À

initio Mofi timido addiderat Deus ,

fubflituit poftea. Aaronem , qui Mo-

fe&os operum.

Sina

fis comes effet, & dux verbi, ut pa-

Videtis , quod turba fuccreverit, ) ETinc

tet cap. 4. num. 14-

patet infanticidii legem , ut execrabi-

E

lem jam pridem fuiffe abrogatam.

Ut fzerificet.) YAebr. ut feflum celebret,

ia

puta folemniter facrificando ; 'facrifi-

7. Nequaquam ultra " dabitis palms.)

ciis enim folemnibus vel maxime fe-

Ques concife luto admifcebantur, u

fta celebramus.

lateres folidiores effent ; pale& enim

2. Nefiio Dominum,) Nefcio Deum

;!

lutum .continent, adflri»gunt, &

veftrum , nec Deum quemlibet| ag-

uniunt.

208

LIBRI EXODLI

30 0

g. Et menfuram laterum , quam prius. faciebant, impone-

tis fuper eos, nec minuetis quidquam: vacant enim, & idcir-

fo, egr

) E

co vociferantur, dicentes: Eamus, & facrificemus Deo no-

niam f

iiro.

vis Qs

9. Opprimantur operib

Ícant verbis mendacibus.

us, & expleant ea: ut noxn acquie-

, 1

ayr affà

1o. Tgitur egrefi preefecti operum , & exaCtores, ad popu-

ts E

lum dixerunt: Sic dicit Pharao: Non do vobis paleas:

1I. Ite, & colligite ficubi invenire poteritis) nec minuetur

querer

Ít eos.

quidquam de opere veftro.

12. Difperfusque eft populus per omnem terram 7Eg

ypti ad

€olligendas paleas.

13. Proefetti quoque operum

!infcabant, dicentes : Com-

Corflat

plete opus veftrum quotidie, ut priu; facere folebatis, quan-

[

do dabantur vobis paleze.

14. Flagellatique funt, qui prseerant operibus filiorum 1f-

rael; ab exaétoribus Pharaonis, dicentibus: Quare non im-

pletis menfuram laterum ficut prius, nec heri, nec hodie ? -

I-Dh]

I1$. Veneruntque praepofiti fillorum Iírael, & vociferati fünt

ad Pharaonem, dicentes: Cur ita agis contra fervos tuos?

Q5; &

16. Palea non dantur nobis, & lateresfimiliter imperantur:

[ R

en famuli tui flagellis caedimur, & injufte agitur contra popu-

0. E

lum tuum.

feói f

17. Quiait: Vacatis otio, & idcirco dicitis: Eamus, & fa-

tm, &

€rificemus Domino.

Tm ref

18. Ite erzo, & operamini: paled? non dabuntur vobis, &

;

?l

reddetis confuetum numerum laterum.

di e;ip.r(

QUi 0mi

19. Videbantque fe praepofiti filiorum Iífrael in malum , eo

Tobis fy

quod diceretur eis; Non minuetur quidquam de lateribus per

laraon

Í

Fl?ïm

iinguloä. dies.

Tables-

40. Oc-

t j

24.36.

ib ingraw

Altenus

$. Menfuram laterum.) INihil detra-

pars coquebat , pars paleas compor-

hetis de penfolaterum , quod perfol-

tabat.-

Ceffug Y

vere debent.

d

M r

16. dojufte agitur.) INe KRegem of-

!d

Vacant enim.) Otio torpent.

fendant, injuriz invidiam in prafectos

Ql

io. Non de. j ]Non dabo : Enal-

derivant.

19. Videbantque [ .. in malum-) Ad

MIï

lage-

iz. Difpexffque eff popslus. ) Pars

magnas anguílias redadtos.

Jii|

mifcebat lutum , & formabat lateres,

CAPUT V &VI.

209.

40. Occurreruntque Moyfi & Aaron , qui ftabant ex adver-

Tpone.

t idor-

fc, egredientibus a Pharaone:

21. Et dixerunt ad eos: Videat Dominus, & judicet, quo-

€0 q0-

niam fcetere fecifiis odorem noftrum coram Pharaone, & fer-

vis ejus, & preebuiftisei gladium, ut occideret nos.

icquie-

22. Reverfusque eft Moyfes ad Dominum, & ait: Domine,

cur affixifti populum iftum ; quare mififti me?

| popi-

23. Ex eo enim, quo ingreffus fum ad Pharaonem, utlo-

querer in nomine tuo, aflixit populum tuum, & non libera-

nuetur

1ti eos.

ypiad

CAPUT VL

Con-

Confolatur Deus Tfraelitas þer Moyfen, - Terre Chanaan promzf-

, quin-

Jione : recenfeturque genealogia Ruben , Simeonis & Levi ,

n It

u/que ad Moyfen, & daron.

0n i«

odie ?

xitque Dominus ad Moyfen: Nunc videbis, quse fattu-

L-'DI

at fuat

rus fum Pharaoni: per manum enim fortem dimittet

?

eos; & in manu robufta ejiciet illos de terra fua.

20 LO-

antür :

Lpop

20. Egredzentibus 4 P/,-;zmane.) Pre-

tranfmittit IMofes, quia Hebreorum

fe&i fecilicet Hebrzorum : Mofes au-

prafecti exafperatis animis falutarium

&f

tem , & Aaron expe&abant foris,quod-

monitorum capaces non erant.

]ta-

nam refponfum Rex daret.

que ad Deum per orationem confu-

21.

Videat Dominus.). Formula

glt.

bis, &

eft exprobrandi, quafidicant : Deus,

Cur. affixifli populum. ) Cur ei occa-

qui omnia videt, ob injuriam, quam

fionem afflidionis dedifli mittendo

m, €0

nobis facitis poftulando miffionem a

me ad Pharaonem , nec tamen libe-

us per

Pharaone, vos puniat.

ràndo populum, fed potius permit-

Fatere feciftis.) Invifos, & abomi-

tendo , ut gravius prematur.

nabiles reddidiftis , eft phrafis He-

Quare miffüi me? ) Hac non con-

braica, quz habetur etiam Genefis.

; 0c

34. 30. ut

ibi annotavimus.

Ita

tumaci& verba funt , vel indignatio-

ab ingratis excipi folentlibertatis , aut

nis, fed inquifitionis , & orationis ,

n

alterius beneficii auctores, cum fuc-

ait S. Auguflinus quafl. 14.

:omp()f'

ceffus votis non refpondent. Vide in-

frac 014 H

xitque Dominus ad Moyfem.) N'el

Prabuiflis ei gladium.) Id eft occa-

I.Dl

per Angelum , vel quod pro-

em OE'"

1Oonem.

babilius videtur per internam infpira-

aienos

22. Reverfüfque eff Moyfés ad. Domi-

tionem; nam nulla hic fpecies legitur

«III)A&

sum.) Odiofe in fe jactata tacitus

Mofi exhi ta.

Bibl, eum. Com. Menoch, T. T.

2106

LIBRIEXODI

1o. Lo

2. Locutusque eft Dominus ad Moyfen, dicens: Ego Do-

j I

minus ,

l

t dimitt

3. Qui apparui Abraham, líaac, & Jacob, in Deo omni-

p

potente, & nomen meum ADONALT non indicavi eis.

gudiunt!

4. Pepigique foedus cum eis, ut darem eis terram Chana-

an, terram peregrinationis corum , in qua fuerunt advenze.

cumcifus

nl

$. Ego audivi gemitum filiorum Ifrael, quo JEgyptii op-

prefferunt eos, & recordatus fum pa&i mei.

mandatu

ut educe

6. . Ideo dic filiis Ifrael; Ego Dominus, qui educam vos de

n.*i

ergaftulo /Egyptiorum, & eruam de fervitute, ac redimam in

brachio excelfo , & judiciis magnis.

Tuben

hi,

7. Et affumam-vos mihi in populum, & ero vefter Deus: &

Cha]j

fcietis, quod ego fum Dominus Deus vefter, qui eduxerim

n H

^

*

vos de ergaftulo /Egyptiorum :

Jamin,

.8. Et induxerim in terram, fuper quam levavi manum me-

tids, ]

am, ut darem eam Abraham, Ifaac, & Jacob : daboque illam

16 E

poffidendam vobis; ego Dominus.

9. Narravitergo Moyfes omnia filiis Ifrael: qui non acquie-

tüm tri

verunt ei, propter anguftiam fpiritus, & opus duriffimum.

n^

1O. Lo-

N*

niquoq

ut fallurus fum Pbharaoni.) Quæ

nedi&ionibus, & opibus illum cumu-

1. ]

mala , quas plagás illaturus.

lando.

per fam

3. Nwenem ineum Adonai.) NNomen

6. De ergaflulo JEgyptiorum. ) Hdebr.

Bene no-

20, /

*57, quodtamen Hebraei, cum le-

De.fub. oueribus gyptiorum.

Tügm: «

gunt, non pronuntiant e£ove , fed

fler vertit, ergaflulum; nam ergaftu-

"donai, quare interpres Latinus hunc

lum eít locus , in quo capti, autfer-

Vi A

aL ]

morem fecutus, fcripfit : J44ozaz. Por-

vi laborare coguntur : dicitur enim

ro nomen [ehova divinam fignificat

ergaflulum azó r& igya(ee9oi , id

effentiam , . a radiee

TE LR

um um

baiz dedu-

eft ab operando, & laborando:

UR

citur , quod verbum fignificat, Eff

Is brachio excelfo. ) Ilebr. extento,

vel F'uit.

Hoc erpo nomen ]chova

hoc eft , ad ferendum in altum füb-

Pt nf

primo Mofi revelatum fuit, & cum

lato.

mebantm

nomine etiam clarior rei fignificate

RI els

fudiciis magnis.) Magnisplagis, &

cognitio; idque hoc fine fadum , ut

vindi&a jufle pro meritis inflicta.

rare, al

Mofes, & populus malis preffus in

z. Veffer Deus.) Iebr. Ebobim , judex

Y (

fpem erigeretur divini auxilii mox

veller, qui pro vobis fententiam fe-

fà] jn

ram.

adfuturi ; ut nimirum intelligerent

&

G

Elohim enim judicem figni-

mente,

Déum , qui fe tam familiarém ,

ficat.

QO cor

nomine proprio compellandum , &

8. Levévi manum meam.) Juravi;

orgt,

nofcendum exhibebat, jam magiseos

manus enim in altum elevata habitus

W. p

£urg, & cordi habere, quam ante.

jurantis eft.

Eadem phrafis eft Gen:

famiïim

In . Deo omnipatente; ) Id eft, de-

14.22. & .». Efdr. 9. 1

lf E

elarando me efIe omnipotentem , be-

9. Propter augulliam :äzi*ritus.,.u) LAXX.

lit N

CAPUT.,.VI.

F25

fo Do

1oc. Locutusque eft Dominus ad Moyfen, dicens:

1r. Ingredere, & loquere'ad Pharaonem regem Zgypti ,

! Onüi-

ut dimittat filios Ifrael de terra fua.

12. Refpondit Moyfes coram Domino: Ecce filii Ifrael non

Chins-

audiunt me: & quo modo audietPharao, praefertim cum | incir-

B

ena

cumcifus fim labiis ?

tii op-

13. Locutusque eft Dominus ad Moyfen, & Aaron, & dedit

mandatum ad filios Ifrael , & ad Pharaonem regem JEgypti,

vos de

ut educerent filios Ifrael de terra /Egypti.

*Gen;

nam n

14. * Iíti funt principes domorum per familias fuas. Filii

46. 9-

Ruben primogeniti liíraelis: Henoch & Phallu, Hefron &

INum.

Charmi.

26. $.

eu:

xertm

15. Hae cognationes Ruben. * Filii Simeon: Jamuel, & : Pa

L

l.

Jamin, & Ahod, & Jachin, & Soar, & Saul filius Chanani- X

LE

ft fmt-

tidis.

Hae progenies Simeon.

Paral.

illam

16. Ethsec nomina filiorum Levi per cognationes fuas: Ger- 4. 24.

fon, & Caath, & Merari. Anni autem vitee Levi fuerunt cen-

cquie;

tum triginta feptem.

um

17. * Filii Gerfon: Lobni, & Semei, per cognationes fuas. " 1Pa-

Du LO"

18. * FiliiCaath, Amram , & Ifaar , & Hebron, & Oziel: an- ïal&ö'

—

ni quoque vitee Caath, centum triginta tres.

23. 6.

E

.

IN

3Ell'l'l

| Cümu-

19. Fili Merari: Moholi; & Mufi

hae cognationes Levi

per familias fuas.

3- 19.

Hebr.

& 20.

20. Accepit autem Amram uxorem Jochabed patruelem

58

ne B0

fuam: quae peperit ei Aaron, & Moyfen. Fueruntque anni j

:Pat,

:rgaüu—

qutfer-

vitt&e Amram, centum triginta feptem.

$. 2.&

' etim

d

Zä-lïo

21.. Filii quoque Ifaar: Core, & zNepheg, & Zechr

22. Fi-

!u Id

;mm,

fr4 ptällanimimt;.

Adeo malis pre-

ex Levi prognati funt' iAaaron ,&

n fb

mebantur , ut non auderent , nec li-

Mofes popuh liberator, & hujus hi-

'"Texitur etiam hic

ri5, &

beret eis aliud aliquid cogitare , fpe-

ftorie fcriptor.

l

rare, aut machinari.

genealogia Ruben , Simeonis, & Le-

12. Cum incircumeifus femm labiis ? He-

vi, ne forte putaret. quis , has tres

äudex

brai incircumceifum vocant corde,

tribus effe rejecas; quod illis male-

m fE'

firi

mente, aut lingua eum , qui vitio ali-

dicere vifus effet Jacob, Gen. 4g.

quo cordis , mentis, aut linguz la-

num.3. & s.

Jrfoï 1

borat.

Per cognationes füas. ) Hebr. per ge-

14. Principes domerwm.) Principes

merationes, id eflt , familias , a quibus

abitus

familiarum lífraelitarum.

ort2 multe familia.

G .

I16. Et bec nomina filiorum Levi. ) Si-

20. Patrutlem fuüam.) ]Non amitam ;

M

ut quidam volunt;

füt Mofes in ngenealogia Levi ; quia

213

LIBRI EXODI

-

92

. Filii quoque Oziel: Mifael, & Elifaphan, &Setiari.

23

Accepit autem Aaron uxorem Elifabeth, filiam Amina-

dab, fororem Nahafon, quae peperit ei Nadab, & Abiu, &

Ms

Eleazar, & Ithamar.

farpinn

24. Filii quoque Core: Afer, &Elcana,— & Abiafaph: hze

£tl .

funt cognationes Coritarum,

25. At vero Eleazar filius Aaron accepit uxorem de filiabus

Phutiel: quae peperit ei Phinces. Hi funt Princi

pes familia-

X

rum Leviticarum per cognationes fuas.

I.DI

N

26. Hte eft Aaron, & Moyfes, quibus precepit Dominus,

V*1

ut educerent filios Ifrael de terra /Egypti per turmas fuas.

fu

rP

27. Hifunt, quiloquuntur ad Pharaonem regem JEgypti ,

i

ut educant filios Ifrael de /Egypto, ifte eft Moyfes, &

Aaron ,

28. In die

oftenta.

, qua—locutus eft Dominus ad Moyíen in terra

) K

JEgypti.

29. Et locutus eft.Dominus ad Moyfen: dicens: Ego Domi-

Em

& de te

nus: loquere ad Pharaonem regem /£gypti , omnia, qu& ego

loquor tibi.

m

3o. Et ait Moyfes coram Domino: En incircumcifus labiis

denmm

de med

um , quomodo audiet me Pharao?

6 R

Qus: it

C A-

dN

guata ti

D

23. Serorem Nabafon. ) Hic INaha-

fcilicet miffi funtad Pharaonem.

In-

9. C

fon in egreffu ex Aigypto fuit Prin-

terdum preponitur

Aaron. Mofi,

eeps tribus Juda, ut patet INum. :

quia major ztate: interdum poftponi-

7: INotanda Mofis modeftia, qui Aa-

tur, quia minor dignitate.

ronis fratris genealogiam ftudiofe per-

29. Loquere. ad P/;ar.aongm. ) Hic

I

l

texit , fuam pene tacitus praterit, ni-

Mofes narrationem n. 14. cceptam,

Ífi quatenus ad Dei vocationem , &

]

& per genealogie fue defcriptionenr

Tter tin

dam erat neceffe,

miffionem certz perfong cognofcen-

interruptam , refumit , & profequitur.:

fectet

30. 4it Moyfes coram Demino. ) Do-

X

odum

2$. Prineipes familiarum. ) lebr.

mino, qui erat coram : five, coram

Jargg

Principes patrum , qui fcilicet inter pa-

quo ftabat, & agebat Mofes.

clitet

tres fuerunt Principes , & capita fa-

Incircumcifus. fura. labiis.) Nide hoc

miliarum.

V& ;

26. lfe eft. Aaron , &6 Moyfes.) Qui

capite fupra n. 12.

tüus , ]

hque p

) Iu

f'lfxem i

'lnum i

eratig

Jvanj

x

R"

r

F3

*

215

thri.

CQ AOPB UT GVIE

imino-

Xu, &

Moyfes , &? Aaron ad. Pbaraonem loquuntur , virgam vertunt in

ferpentem , €? aquam virga percu[Jam in Janguinem : que etiam fa-

h: h

ciunt Magi Pbaraonis fuis. incantationibus ; quam ob cau[am

E

Pbharao magis induratur.

ilibus

antilig-

xitque Dominus ad Moyfen: Ecce conftitui te Deum

I.DI

Dinus,

Pharaonis, & Aaron frater tuus erit propheta tuus.

Pj

2. * Tu loqueris ei omnia , quie mandotibi , & ille loque- 'Supr.

"

tur ad Pharaonem , ut dimittat filios Ifrael de terra fua.

4« E5.

2

J

ypi,

3. Sed ego indurabo cor ejus, & multiplicabo figna, &

Wron )

oftenta mea in terra /Égypti.

1 ferma

4. Et non audiet vos: 1mmittamque manum meam fuper /E-

gyptum, & educam exercitum, & populum meum filios Iífra-

Dori-

el de terra /Egypti per judicia maxima.

I)

s. Et fcient /Egyptii, quia ego fum Dominus, qui exten-

labiis

derim manum meam fuper /Egyptum, & eduxerim filios Ifrael

de medio eorum.

6. Fecit itaque Moyfes, & Aaron, ficut preeceperat Domi-

nus: ita egerunt.

CM

1. Erat autem Moyfes o&oginta annorum, & Aaron o&o-

ginta trium , quando locuti funt ad Pharaonem.

8. Dixitque Dominus ad Moyfen, & Aaron.

ens ad

, [n

9. Cum dixerit vobis Pharao: Oftendite figna: dic

Moü ;

Dd 5

Aaron

[tponi-

Eum Pharaonis. ) Non quem il-

velgetiam quedam jufle ponendo;

Hlic

I.D

le fideliter adoret , fed fervi-

eique immittendo, per que fuo vitio,

i

Ptam !

& malitia indurabitur.

oneim

liter timeat punientem ,. & demiíle

quitur.

obfecret , ut plagas fiftat , & plagis

4. Immittamque manum. ) Percutiam,

Do

modum faciat.

afflipam, puniam.

"aron erit . . . . propheta tuus.), Cui

Per judicia maxima. ) Per maximas

ooram ^

fcilicet tu reveles, que ex me cogno-

plagas. LXX. ceum ultione magna , qu&&

omnibus juftiffimum Dei judicium in

k ht

veris ; &,ille ea , quippe interpres

AEgyptios oftendat.

tuus , Pharaoni , fenioribus , popu-

loque proponat.

6. Ita.egerunt. ) Pleonafmus ; jam

3. Indurabo cor éjms.) lNon ei du-

enim dixerat eos ita feciffe.

ritiem immittendo, fed permittendo

8. 44 Moyfem; && ad Aaron.) Im-

mediate Mofi , & per hunc Aaroni.

illum in fua perfeverare duritie per

Non

'ratie mee fubtracionem.

9. Virgam tuam.) Nirga hec nünc

juvando indignum fpecialiore gratia,

Mofis, nunc Aaronis, nunc Dei di-

214

LIBR&I EXODI

Aaron: Tolle virgam tuam

,& Vprojice eam coram Pharaone,

9?

ac vertatur in colubrum.

-

putefce

1o. Ingreffi itaque Moyfes & Aaron ad Pharaonem , fece-

n

runt ficut preeceperat Dominus, tulitque Aaron virgam coram

1 D

Pharaone, & fervis ejus, quse verfaeft incolübrum.

Tolle v

82'

11. * Vocavit autem Pharao fapientes, & maleficos:' & fe-

Kgypü

'eTim.

3-

g.

cerunt etiam ipfi per incantationes /Egyptiacas, & arcana quse-

omnes l

dam fimiliter,

jn omni

12. Projeceruntque finguli virgas fuas , quse verfm funt

20 F

in dracones: fed devoravit virga Aaron virgas eorum.

minus:'

13. Induratumque eft cor Pharaonis, & non audivit eos

?

1200 (

ficut praeceperat Dominus.

"E

14. Dixit autem Dominus ad Moyfen: Ingravatum eft cor

truitque

Pharaonis, non vult dimittere populum.

minis, (

15. Vade ad eum mane, ecce egredietur ad aquas: & fta-

$, *

4

]

bisin occurfum ejus fuper ripam fluminis, & virgam, quae

tionibus

€onverfa eft in draconem, tolles in manu tua,

e0s, fiq

16. Dicesquead eum : Dominus Deus Hebreeorum mifitme

)^

.jn *g

ad te, dicens: Dimitte populum meum, ut facrificet mihi in,

füit cor

deferto: & ufque ad prz&fens audire noluifti.

D

M. T

17. Heec igitur dicit Dominus: In hoc fcies, quod fim Do-

t

minus: ecce percutiam virga, quae in manu mea eft , aquam

fluminis, & vertetur in fanguinem. -

quaft um

P

18. P

CUf pri

VOCahtur

citur; quia horum omnium fuit in

allati , virgis interim ab afpicientium

!$. hjf

oculis fubtractis.

ràaquam

flrumentum ad patranda prodigia, &

Xtfoe n f

plagas ZEg ypti.

Devoravit virga Aaron. ) Serpens'

o. T4li.) Hebr. Chald. & Grac.

in quem virga erat converfa , devo

idus t

ravit virgas , hoc eft ferpentes , in

Üpy,

habent, Projecit.

lsinfije

it. Malefícos.)

Prafligiatores, qüos

quos virge eorum erant converfz.

A eum ;

LXX. vocant Sephbifas & wenefcos.

13, Indarstumque eff cor. Pharaanis, )

Horum Principes fuerunt Jannes, &

Quia vidit Magos fuos fimilia figna

"ts pu

'f?&fcn:

Mambres, ut patet 2. Tim.3. g.

feciffe, parum.cogitans, quod Aaro-

15.. Qy

Fecerunt etiam ipf.) Mliniftlerio de-

nis virga Magorum virgas devoraffet.

monum fenfus afpicientium ludifican-

3. Stabis £m occeurfum. ) Prevenies

mmm tor

"n

ülliee

n

As 1

;

tes, ut videre fe putarent, quodnon

ejus adventum ad Nili ripam, ut ve-

l;

* Onpt

videbant , vel per motum localem ,

niens in te incurrat.

f (,3

aut activa paffivis applicando , ita ut

17. Percutizm virga.) Qus ex fer-

flor

pente prima formz reddita erat.

« g Pïæ

caufam ignorantibus res prodigio fi-

EU.

anilis videretur.

Que in manu mea eff. ) Nerba fünt

12. Verfe fünt im dracenes. ) Verni

Dei, & tamen. Mofes virgam manu

h Ellm l

fua tenebat. Sed Deus, & Mofes

Nüni e

dracones , & ferpentes a D&mone

C;KPUT VIIT.

aiy

Ilioe»

18. Pifces vquoque, qui funt in fluvio, morientur, & com-

, fete.

.putrefcentaquae, & affligentur Aïgygtii bibentes aquam Hgmi—

T11$.

1COTam

19. Dixit quoque Dominus ad Moyfen : Dic ad Aaron:

Tolle virgam tuam , & extende manum tuam fuper aquas

: & fe-

"JZgyptü , & fuper fluvios eorum, & rivos, ac plaudes, &

T

omnes lacus aquarum , ut vertanturin fanguinem: & fit crnot

in omni terra /Egypti, tam in ligneis vafis quam in faxeis.

? funt

20. Feceruntque Moyfes , & Aaron, ficut preeceperat Do-

;

*Iafr.

minus: * & elevans virgam percuffit aquam fluminis coram Pha-

l[ (5

raone, & fervis ejus , quxe verfa eft in fanguinem.

12: $5

Pfal.

21. Et pifces, qui erant in flumine, mortui funt; compu-

77: 44

E cor

truitque fluvius, & non poterant /Égyptii bibere aquam flu-

minis, & fuit fanguis in tota terra /Egypti.

&

22. * Feceruntque fimiliter malefici /Egyptiorum incanta- * Sap.

) qUæ

tionibus fuis, & induratum eft cor Pl

haraonis , nec audivit 17. 7.

eos, ficut praeceperat Dominus.

fitme

23. Avertitque fe, & ingreffus eft domum fuam, nec appo-

tihiin,

fuit.cor etiam hac vice.

24. Foderunt autem omnes /Egyptii per circuitum fluminis

m Do-

aquam

-

aquäm

quafi unus cenfen—turr, quemadmodum

--

^

Feceruntque — femiliter maleffei. 5

9 p

caufa principalis , & infirumentum

Quibus aquz copia fuit , vel a mari

—

vocantur una caufa efficiens.

petita , quod folum potabiles aqu& ,

18. Pifces

. . morientur. ) Quï ex-

xentium

tra aquam: vivere non poflunt , ma-

dulees in fanguinem effent conver-

Íe; velquia divina providentia ali-

xime in finguine, qui craffus, & ca-

quid aque refervatum elt, ut effet

yerptns :

lidus repugnat pifcium complexioni.

Magorum. experimento locus ; vel

NU

Computrefzent. aqua. ) Mlortuis pifci-

quia ex terra Geffen allata eft , vel a

It5 , ifl

businficientur, &corrumpentur , vel

Mofe IMagis oblata,

efa.

ad eum modum , quo fanguis extra

,vw.i! ! )

*renas putrefcit.

Ipcantationibus fuis.) Aliquiþ vet-

»

terunt 3id vv a Toxpv Qwv , arcanis ar-

j; fipnà

Affligentur JEgyptii) Sie cruciabuntur,

tibus; quales Magorum effe folent.

j u-

19. Omnes laceus aquarum.) Xlebr.

;omiïet.

emnem congregationem aquarum . puteos

23. Ntc appofuit cor. ) INon adjecit

fcilicet,, fontes , rivos, &v.

animum, ut crederet.

qyenie

24. Foderunt per circuitum flambis.)

yt re

Ig omni terra /ngpti.) Etiamin ter-

.'

rà Geffen, in qua Zgyptii degebant,

Irrito conatu; nam fanguinem inve-

e fe-

ac i praefertim ; qui vexabent He-

nerunt, quamvis percolatum , &-qua-

. braos, quibus non erat parcendum.

lati funt.

fi aqueum, fic aliquo modo fitim fo-

,ï)tg fUDf

In'erim tamen llebrzi a plaga im-

n mjml

"munes erant.

Mofis

216

LIBRI

EXODI

6. E e

aquam, ut biberent: non enim poterant bibere de aqua flumi-

nis,

:

derunt rà

",* F

j

25. Impletique fünt feptem dies, poftquam percuffit Domi-

nus fluvium.

militer ,

.

$. Vo

CA PUX VIIK

Orate D

dimittam

Secunda. ZEgypti plaga eft ranarum: pro quarum . ablatione. pro-

s Dix

mittit Pbarao populum dimittere, nec facit : quare additur. ter-

do depre

jia [ünipbum, €? quarta mufcarum; propter quas rurjum pro-

abigantu

miitit Pbarao fe filios Ifrael dimifJurum , quod mon facit.

pulo tuo

1o. Q

tuum fac

xit quoque Dominus ad Moyfen: Ingredere ad Pharao-

1.DI

noller,

nem, & dices ad eum : Hzec dicit Dominus: Dimitte

populum meum, ut facrificet mihi:

t E

& a pop

2. Si autem nolueris dimittere , ecce ego percutiam omnes

terminos tuos ranis.

W E

mavit Y

3. Et ebulliet fluvius ranas , quae afcendent, & ingredien-

tur domum tuam, & cubiculum le&tuli tui, & fuper ftratum

condixe

p P

tuum , & in domos fervorum tuorum, & in populum tuum ,

& in furnos tuos, &in reliquias ciborum tuorum.,

Tange d

u. C

4. Et ad tej & ad populüm tuum , & ad omnes fervos tuos

intrabunt ranae.

putrut

s. Dixitque Dominus ad Moyfen: Dic ad Aaron; Extende

I5 Y

manum tuam fuper fluvios, acfuper rivos, & paludes, & educ

Vavit

Tius,

ranas fuper terram JEgypti.

6. Et

—

Es

—

os. Impletique /Zmr féptem dies.^) Pla-

occupabant, inficiebant , & coaxa-

f suf,e

r aqus

ga fanguinis dies feptem tenuit: hanc

Meri-

tioneobtundebant, morientes, & vi-

nova ranarum plaga excepit.

v& fetore complebant, fedentibus ;

al'lla, ii

to ZEgyptiis fluvius verfus eft in fan-

ambulantibus, cubantibus infeftz.

Yis [ fa

uinem, qui eundem fluvium in in-

lm reliquias ciborum tuorum.) Werti

V

:

antium Hebraorum perniciem con-

etiam poffet cum LXX. 7» emaffis ffve

mOnum

yerterant, eos aquis prafocando.

paffistuis, &v voie Qua;uuocí c* Chal-

mu!ns,

7minos tuos,) Fines regni tui.

deus, im panariis tuis , id elt in piftri-

. $ 0r

2. ]'kr

3. dugredientur domum tuam.)

no, & locis, quibus panis conficitur.

MO

Infüin&u divinitus infito, aut ab An-

&. Extende manum tuam.) Cua fci-

Anpuint

elis acta.

Duriorhzc plaga, quam

licettenes virgam ; illa enim mirando-

H aonem

plaga fanguinis.

NNam fi flumine in

rum effeürix , qua extenía

Quoi y

fanguine verfo adempta aqua eft; re-

evocata funt ranag.

)a Dee

9.

ïüonem

liqui liquores relidi. At rang omnia

l)

CAPUT

VIIT.

217

a fj

6. Et exténdit Aaron manum fuper aquas JEgypti ; & afcen-

derunt rana, operueruntque terram JEgypti.

t Domi-

7. * Fecérunt autem & malefici per incantationes fuas fi-

* S.as..

militer , eduxeruntque ranas fuper terram /Egypti.

8. Vocavit autem Pharao Moyfen, & Aaron, & dixit eis:

Orate Dominum, ut auferat ranas a me, & a populo meo: &

dimittam populum, ut facrificet Domino.

i fro-

9. Dixitque Moyfes ad Pharaonem : Conftitue mihi, quan-

r ier-

do deprecer pro te, & pro fervistuis, & pro populo tuo, ut

abigantur ranz a te , & a domo tua, & a fervis tuis, & a po-

jun fri-

/7

pulo tuo, & tantum in flumine remaneant.

Io. Qui refpondit: Cras. Atille: Juxta, iriquit, verbum

Dharo:

tuum faciam, ut fcias, quoniam non eít ficut Dominus Deus

noiter.

p

Dimite

11. Et recedent ranse a te, & a domo tua , & a fervistuis;

1 Omnes

& a populo tuo : & tantum in flumine remanebunt.

12. Egreflique funt Moyfes, & Aaron a Pharaone: & cla-

mavit Moyfes ad Dominum pro fponíione ranarum , quam

;redien-

condixerat Pharaoni.

ftratum

tüuim »

13. Fecitque Dominus juxta verbum Moyfi: & mortua funt

ranzs de domibus , & de villis, & de agris.

ros tuos

14. Congregaveruntque eas in immenfos aggeres , & com-

putruit terra.

IS$. Videns autem Pharao, quod data effet requies , ingra-

"xtende

&educ

vavit cor fuum, & non audivit eos , ficut preeceperat Domi-

nus.

&H

d

16.KDi-

6. Super 4qtas,) Nerfus , vel con-

flea caufari poffit ob caufarum natu-

& cote-

tra aquas, eminus ex ipfa Pharaonis

ralium efficientiam ranas füblatas, óc

es, &T

extinctas.

dentibus )

aula , in quatunc fuiffe videtur, quam-

vis ex facro textu clare non conftet.

Qio. Qui refpondit : cras.) Ut tem-

felig.

g. Fecerumt autem. &5 malefici.) Da-

pus orandi daret , & ut interim ex-

'

Vatti

monum minifterio , non tamen tam

periretur , an.naturaliter, & ex fe ra-

ni[is ff

na deficerent.

ei C

multas, fed pauculas exhibentes.

g. Orate Deminum. ) Ylinc patet gra-

12. Clemavit.) Defiderio.

ib pl&fl-

viorem hanc fuiffe plagami , quam

14. Congregaveruntque eas m imgnen-

n H[jmf.

fanguinis ; hac enim compulit Pha-

fós aggeres. ) INon funt flatim ab ocu-

Qua Iu2

raonem orare Mofem, ut auferretur :

lis fublatz, ne preftigie putarentur:

mirado

quod prius non fecerat.

credibile feetorem ingentem exhalafíe,

haveü

9. Confiitue mibi, &c. ) Jubet Pha-

quod tradunt Philo, & Joiephus.

raonem tempus conflituere , ne po-

Merito ZL.gyptii ranis ex fl,uv-xo d

€

Bibl, eum Com, Menech, T. I

218

LIBRI EXODI

16. Dixitque Dominus ad Moyfen: Loquere ad Aaron:

2 P0

lum tuuf

Extende virgam tuam , & perc

fciniphes in univerfa terra /£gypti.

ute pulverem terrae : & fint

s Fe

domos P

1T7. Feceruntque ita. Et extendit Aaron manum, virgam

gypti: [

tenens: percuffitque pulverem terrae, & fa&i funt fciniphes

in hominibus , & in jumentis ; omnis pulvis terrae verfus eft

as Vc

& facrif

in fciniphes per totam terram /Egypti.

18. Feceruntque fimiliter malefici incantationibus fuis , ut

36. B

educerent fciniphes , & non potuerunt, erantque íciniphes

Egypio

tam in hominibus quam in jumentis.

Caverim

obruent,

I9. Et dixerunt malefici ad Pharaonem: Digitus Dei eft

E

hic: induratumque eft cor Pharaonis, & non audivit eos, fi-

ficibimu

cut praeceperat Dominus.

20. Dixit quoque Dominus ad

)$. D

Moyfen: Confurge diIuch

mino D

lo, & fta coram Pharaone : egredietur enim ad aquas, & di-

(s , 107

ces ad eum: Haec dicit Dominus: Dimitte populum meum,

.

ut facrificet mihi.

*

9. Bl

cedet m

21. Quod finon dimiferis eum , ecce ego immittam in te,

& in fervos tuos , & in populum tuum ,

& in domos tuas

verumta

crficare

omne genus mufcarum, & implebuntur domus JEgyptiorum

mufcis diverfi generis, & univerfa terra, in qua fuerint.

» E

22. Faciamque mirabilem in dieilla terram Geffen) in qua

3. Q

populus meuseft, ut non fint ibi mufcae; & ícias, quoniam

ne &afe

ego Dominus in medio terrae.

» i

dem vic

—

23. Po-

vio merferant.

lientibus afflidi funt, quiinfantes flu-

Dei.) Agnofcunt magi divinam vir-

tutem, &illi nihilominus obnituntur,

——

17. Cimiphes.) "lertia plaga. Cini-

quod & Dzmones faciunt.

phes alii pediculos, alii pulices , alii

21. Omne genus mufcarum, ) LXX.

To neji

culices fuiffe ajunt; res eft obfcura;

verterunt, xoouuviav , quam vocem

Em Ampl

neque enim-conftat , quid fignificet

nofter Interpres retinuit Pf 77. 45.

P

YOX [5'35 cebi»im , qu& eít in textu

& Pf. 104. 31: cénomyam , quafi di-

Duam ,

Hebrzo.

Toatm

cat, communem mufcam, omne ge-

;€

19, Feceruntque fimiliter. ) Conat

nus mufcarum.

Confentit Aquila,

Hày

&05.

funt facere.

qui vertit zajpviay » omnem mufcam.

24 Vs

Et non potucrwzt.) Deo illos ïmpe-

Pïägam "

diente ; ut impotentig , & mendacii

At LXX. legunt xvvouwiav » mnfeam

candidam.

1Int exten

arguerentur incantatores , qüi cura

nf [)

majora feciffent, in minoribus defi-

22. Faeiamque

. omirabilem terram

alitti n

cerent.

Ge[fen, ) Quae immunis erit ab hujut-

&le Dou

19. Digitus Dei eff bic.) Divina fci-

modi mufcis ,-cum tamen pecoribus

abundet.

s nf

lücet virtus, & operatio,

Wt

CAPUT Vil

219

Àaron :

23. Ponamque divifionem inter

populqm äeum, & popu-

: &fint

Jum tuum; cras erit fignum iftud.

24. Fecitque Dominus ita.

* Et venit mufca graviffima in

* Sap

16. 9

vitgam

domos Pharaonis, & fervorum eijus, & in omnem terram /E-

"iniplieg

gypti: corruptaque eft terra ab hujufcemodi mufcis:

xfüs eft

25. Vocavitque Pharao Moyfen , & Aaron, & ait eis: Ite ,

& íÍacrificate Deo veftro in terra hac.

U. ut

26. Et ait Moyfes: Non poteft ita fieri: abominationes enim

iniphes

ftgyptiorum immolabimus Domino Deo noftro: quod fi ma-

Gaverimus ea, quae colunt /Egyptii coram eis, lapidibus nos

Daeft

obruent.

27. * Viam trium dierum pergemus in folitudinem , & facri- «

eos, f

Supr.

ficabimus Domino Deo noftro, ficut prscepit nobis.

3* 1g.

il

28. Dixitque Pharao : Ego dimittam vos, ut facrificetis Do-

)&di'

mino Deo veftro in deferto ; verumtamen longius ne abea-

tis , rogate pro me.

Deum ,

29. Et ait Moyfes: Egreffus a te, orabo Dominum : & re-

cedet muíca a Pharaone, & afervis fuis, & a populo ejus cras;

inte,

verumtamen noli ultra fallere, ut non dimittas populum ía-

0s ts

tiorum

crificare Domino,

nt

5o. Egreffusque Moyfes a Pharaone oravit Dominum:

in qu

31. Qui fecit juxta verbum illius, & abftulit muícas a Pharao-

ne & afervisfuis, & apopulo ejus: non fuperfuit ne una quidem,

yonari

32. Et ingravatum eft cor Pharaonis, ita ut nec hac qui-

^ PO

u —À

j

dem vice d,imittereF populum.

Ee25

C A-

fam Yif«

Ytuntify

Ó

IXX

Ip medio terre.) Id efl dominans in

efl multo, vel graviffima, id eft,

vocen

terra ampla, & lata.

moleftiffima.

23. Ponamque divifionem.) Hlebr. eft,

26. Abominaliones enim 4Egyptiorum. )

Th 4f

ponam redemptionem , quafi dicat, redi-

Oves, & boves mactaturi fümus, quo-

vl (i-

ye ge

mam, eximam , & liberabo meos

rum c&dem /Égyptii abominandam

Hebraeos a communi plaga.

putant, quia eos ut Deos colunt;

A quila,

24. Venit Mnmfca.

Quartam hanc

non ergo expedit, ut coram ipfis ifta

ia

lasam mufcarum

$

e fenfibili figno,

facrificemus, ne nos lapidibus petant,

gf

ine extenfione virga , fed ex fe folo

aut alia ratione violent,

Vel fen-

infiiit Deus ; ne quis fufpicaretur

fus eft: offeremus ea Deo, qua& oc-

r

aliquid numinis virge ineffe, aut non

cidi, ac proinde Deo facrari nefas ef-

) hu-

efle Deum , qui hoc patraret.

fe putant /Egyptii.

Gravifféma. ) Plurima fic Pf. 34. 18.

2. dpgravatum eff.) Ylebr. ggra-

coribué

Qicitur; J pepuie gravwi laudabo te , id

wavit Phbarao cor futms Sic & L

k

220

LIBRI EXODI

CA PUT. IX

, SiK

in homin

Q;zinfa plaga ef? pe[lis in jumentis , fexta ulcerum , feptima gran-

verfa ter

jo. Ti

dinis; ad quam promittit Pbarao fe dimil]urum populum |fi cef-

Dharaom

fet 4 verum nec-id complet: nullus autem filiorum lfrael in

cera vel

bis malis ullum patitur damnum.

n N

rà QUi

r TYxit autem Dominus ad Moyfen: Ingredere ad Pharao-

p. r

nem, & loquere ad eum: Hec dicit Dominus Deus

s; fic

Hebraorum : Dimitte populum meum, ut facrificet mihi.

15 !

2. Quod fi adhuc renuis , & retines eos;

coram 1

3. Ecce manus mea erit fuper agros tuos: & fuper equos ,

Hebrax

& afinos, & camelos, & oves , & boves, peítis valde gravis

u

4. Etfaciet Dominus mirabile inter polffeffionesTfrael, &

poffeffiones /Egyptiorum , ut nihil omnino pereat ex his, quae

tütit s

"

pertinent ad filios Ifrael :

quod

W. ]

5. Conftituitque Dominus tempus, dicens: Cras faciet Do-

tüum [

minus verbum iftud in terra.

6. Fecit ergo Dominus verbum hoc altera die: mortuaque

LA

funt omnia-animantia /Egyptiorum : de animalibus vero filio-

H

[47777

rum Ifrael nihil omnino periit.

proprial

7. Et mifitPharao ad vendendum: necerat quidquam mor-

qu& ne

tuum de his, quae poffidebat Ifrael. Ingravatumque eft cor Pha-

Tem,

raonis, & non dimifit populum.

pultule

lr dv

$. Et dixit Dominus ad Moyfen, & Aaron: Tollite plenas

manus cineris de camino , & ípargat illum. Moyfes in coelum

hum

foruee

coram Phartaone.

9. Sit-

eidem

ys

420 |

4. dzter po[feffones.) lInter pecora,

i,

3

4nus mea.) VFlagellum , peftis

nimirum , ut ftatim fübditur.

quz poffident Hebrei & /Egyptii.

Spdrg

Super agros tuos , &5 fuper equos. ) Par-

7. Et mifit Pharao ad videndum.) YIn

fant a

fuperioribus plagis non mifit ad ex-

CinïpL(

ticula &, efl exaggerans, & fententia

ebrzi a malis effent

Ti fn

eft: füper equos, &c.qui funt in agris

plorandum , an

1 ec:

tuis.

Hzc ergo peflis non. homines

immunes ; vel quia viz ob ranas, ci-

corripuit, fed animalia, non quidem

niphes &c. erant imperviz; velquia

Pl D2.

"h

non fübiit illum hzec cura.

9. i

omnia, fed ea tantum , qua erant in

N

agris.

Ingravatumque eff cor Pbaraonis.) INon

-—

Qves ,

& boves. ) Non edebant car-

petit , ut plaga ceffet ; quiajam anima-

fts fp

nes ovium,& boum,fed vefcebantur la-

lia pefte erant extincta.

dl

Y to

&e, cafeo , &c. & bobus utebantur ad

3

9. 44 Moyfin , && Aaren. ) Nide fu-

arandum.

pra c. 7. n. $g.

I

CAPU'TT: IX

[* d

d

9. Sitque pulvis fuper omnem terram FEgj;pti, erunt enim

in hominibus , & jumentis ulcera, & veficae turgentes in uni-

Id £a

vería terra /Egypti.

ET

1'

Io. Tuleruntque cinerem. de camino, & fteterunt coram:

(

Pharaone, & fparfitillum Moyfes in coelum , fa&taque funt ul-

cera veficarum turgentium in hominibus, & jumentis.

II. Nec poterant malefici ftare coram Moyfe propter ulce-

Phio-

ra, quse in illis erant, & in ommi terra J£gypti.

5 Deus

12. Induravitque Dominus cor Pharaonis, & non audivit

mihi,

eos, ficut locutus eft Dominus ad Moyfen.

13. Dixitque Dominus ad Moyfen: Mane confurge, & fta

coram Pharaone, & dices ad eum: Hzec dicit Dominus Deus

QUs ,

Hebreorum: Dimitte populum meum, ut facrificet mihi.

gravis,

«l &

I4. Quia in hac vice mittam omnes plagas meas fuper cor

tuum , & fuperfervos tuos, & fuperpopulumtuum, ut ícias:

quod non fit fimilis mei in omni terra.

jet Do-

15. Nunc enim extendens manum percutiam te, & poþuïum

tuum pefte, peribisque de terra.

i

16. * [d-

tuaque

Ee 3

o filio"

Czneris a'e' Camino,) NX ox Klebraica

minibus , & jumentis, in qu& delatus

propria fignificat albam illam favillam,

eft, ulcera , & puftulz exorta funt.

fhor«

que necdum plane vería eftin cine-

In bominibus, E$ jumentis.) Non o-

yr has

rem.

Appofite favilla hac ardentes

mnibus, fed plurimis ; nam reliqua fe-

pultule demonfílrantur

ha enim in-

quenti grandinis plaga percuffa perie-

Íftar cineris fiunt ex calore.

Apteque

runt.

lents

cgelunt

fadum eft, ut A?gyptii, qui Hebreos

Ulcera, $ vefice turgentes. ) Ulcera

fornace lateritia torferant , acerbiffime

ardore, & fanie turgida , & tumentia.

eadem torquerentur: qua de cauífa, de

Hac ulcerum, & tumoris plaga vin-

**

AA gyptia fervituteloquensMofesDeut

dicata AEgyptiorum fuperbia, & faftus.

4.20. ait: Eduxit vos de fornac: ferrea

l1I. Aec poterant malefici ffare..) Là-

4Egypti.

cet in tertio. figno ciniphum vidi,

pBCOr? j

Spargat illum Moyfés.). Aaron mu-

adhuc tamen calumniis, & ut pote-

wjm '

tarat aquas in fanguinem, ranas, &

rant , Mofi obnitebantur.

y.) Ia

ciniphes evocarat: jam Mofi majo-

l14. Ommes plagas meas.) INon quas

4 ex-

poffum, fed quas deflinavi immitte-

selfent

ra figna refervantur; fpargit cinerem

in celum, quia cclitus immittebatur

re ad te. perdendum.

54 C."

plaga.

Supir cor

yelqula-

9. Sitque pulvis fuper omnem terram. )

faucient.

duum. ) Qgæ cor tuum

Non

'on plus pulveris, aut cineris Mo-

19. Populum tuum pc:/?ä; ) Peflis hic

fes fparfit, quam manu comprehen-

fignificat omne excidil genus, quod

jnimee

diffet; fed illum Deus fparfum in aere

deinceps in Phiaraonem immifit Deus 5

in morem deníz nivis multiplicavit,

quafi dicat: plagas plagis addam ; do-

idefie

& in ZEgyptios detulit ; inde iis ho-

nec excidarx; a terra. LXX. habent,

222

LIBRIEXODI

Rom... 16, * Rdcirco autem pofui te , ut oflendam in te fortitudi-

s E

9- 7- nem meam, & narretur nomen meum in omni terra.

füerunt

17. Adhuc retines populum meum, & non vis dimittere

herbam

eum ?

fregit

18. En pluam cras hac ipfa hora grandinem multam nimis,

x5 1

qualis non fuitin J/Égypto a die, qua fundata eft, ufque in

f0n C&

praefens tempus.

y. N

19. Mitte ergo jam nunc, & congrega jumenta tua, & om-

cens ad

nia, quaàe habes in agro : homines enim, & jumenta, & uni-

popula:

verfa, quaeinventa fuerint foris, nec congregata de agris,

$& (

cecideritque fuper ea grando, morientur.

u dimi

20. Qui timuit verbum Domini de fervis Pharaonis, fecit

l

20. 1

eonfugere fervos fuos, & jumenta in domos :

palinas

21. Qui autem neglexit fermonem Domini , dimifit fervos

non eri

fuos, & jumenta in agris.

22. Et dixit Dominus ad Moyfen: Extende manum tuam in

y.?

Donin

coelum , ut fiat grando in univerfa terra /Egypti , fuper ho-

i

mines, & fuper jumenta, & fuper omnem herbam agri in ter-

deum e

ra /Egypti.

-

?Sap.

23. * Extenditque M

[0)

fes virgam in coelum , & Dominus

m

ent.

15.16 dedit tonitrua , & gran

d

inem, ac d

ifcurrentia fulgura fuper

51

'terram : pluitque Dominus grandinem fuper terram /Egypti.

nus-ad

24. Et grando , & ignis mifta pariter ferebantur : tantaeque

ul $

fuit magnitudinis, quanta ante nunquam apparuit in univerfía

terra /Egypti, ex quo gens illa cqndita eft.

25. Et

fs m

interfciam , fic dicimus fceleftum ali-

19. Congrega jumenta tua.^) lram cle

[77] ägj

quem efte peftem civitatis, autjuven-

mentia diluit, eaque penam tempe-

effe )Q

tutis.

2

rat, mitigat, ut notat D. Aug.q. 35

Pïgviam

16. Ut offendam n te fortitudinem

23. Deminus dedist tonitrua. ) Per Àn-

m

26. d

meam. j 'Ye regem conftitui, fuftinui,

gelum fcilicet.

confervavi, permifique, ut in popu-

24. Graudo, & ignis miff4 pariter.

fum par

lum meum tyrannus infürgeres , ut

Hebr. eft, erat ignis recipiens fé, vel

Tnunis f

ego viciffim in te infurgerem, tan-

receptus im grandime. LX X.. erat. autem

Wdt: ;

dem que te mergerem in mari rubro,

grando, && ignis ardens im grandinc. Rem

t& p

ut fic omnes meam juflitiam, ac po-

explicat liber Sapientig c. 16. 17- 19.

hione

tentiam agnofcant, & vereantur.

& 22.

Quod ezim mirabile erat m aquay

17. 4dbhue retines. )

Mebr. a4b«c

que omnia extingHit , plus . ignis walebat

fic Qegü

&alcas.

o . - É$ füpra virtutem ágnis exardefibak

Va

18. 4 die, qua fundata eff.) Qua

L

mix autem , 65 glaci-s füflinsbank

Ti

habitari cepit, ex quo gens condita,

vim ignis, €$ norm tabefcebant-

LT

ho« eft a 627. annis»

Quanta anica nunquam apparsi g

CAPUT n

22$

rtitüdi-

43. Et percuffit grando in omni terra Egypti* cunc&a , quae

fuerunt in agris, ab homine usque ad jumentum: cunttamque

Dittere

herbam agri percuffit grando, & omne lignum regionis con-

fregit.

-

fimis,

26. 'lTantum 1

n terra Geffen, ubi erant filii Ifrael, grando

que in

non cecidit.

21. Mifitque Pharao, & vocavit Moyfen, & Aaron , di-

&om-

cens ad eos : Peccavi etiam nunc: Dominusjuftus; &ego, &

Y uti-

-

populus meus , impii:

agti,

28. Orate Dominum, ut definant tonitrua Dei, & grando,

ut dimittam vos, & nequaquam hic ultra maneatis.

, fecit

29. Ait Moyfes: Cum egreffus fuero de urbe, extendam

palmas meas ad Dominum, & ceffabunt tonitrua, & grando

fetVos

non erit, ut fcias , quia Domini eft terra.

3o. Novi autem , quod & tu, & fervi tui necdum timeatis

om in

Dominum Deum.

J

.31. Linum ergo, & hordeum lafum eft, eo quod hor-

n iet-

deum effet virens , & linum jam folliculos germinaret:

minus

32. Triticum autem , & far non funt laefa, quia ferotina

erant.

fupet

ne ex urbe, tetendit ma-

33. Egreffusque Moyfes a Pharao

Q'ptl.

nus ad Dominum , & ceffaverunt tonitrua , & grando, nec

aque

ultra ftillavit pluvia fuper terram.

verla

084 Vi-

—

;

^

terra JEgypti.) Ex quo apparet falfum

Simile illud Timoth.

P

8

Volo erge

;mclc;

effe , quod quidam ajunt nunquam

viros orare im ommi loco, levantes pu-

empe

vAS WLIATMS.

pluviam, aut grandinem vifam eífein

m

4Keoypto..

20. Necdum timeatis Dominum.( 'Ti-

er at

26. Ubi erant filii Iffael. ) Ka tan-

more pietatis ex reverentia , & reli-

tum pars terre Geffen a grandine im-

gione in Deum. [ta S. Aug. q. 55-

nitth )

vel etiam timore fervili, qui vobis

j "d

munis fuit, quz ad Hebraos perti-

nebat: nam ZEgyptii in ea habitan-

perfuadeat, ut populum dimittatis.

"m

tes plapam communem cum ceteris

Wo32. Quia ferotina. erant.) In. /Egy-

m

non evaferunt.

pto, & Judea menfe Nifan,

qui

7 [():

A

25.

Extendas. palmam. ) Xlabitus

Martio, vel Aprili noftro refpondet,

hic eft orantium etiam ab KEthnicis

inchoatur meffis ; quare menfis ifte

',;lfþl"

ufürpatus.

Seneca in Oedipode.

dicitur menfis novarum frugum, in-

y/a"(bäf

Tollere ad celum pie

fra cap. 13. n. 4. grando autem con-

at

Vide Bon-

Puras , nec ulla fcelera / wmetuentes

tigit menfe F'ebruario.

?n4H905.

frerium in hunc locum.

71

224

LIBRI EXODI

.

34. Videns autem Pharao, quod ceffatfet pluvia, & grando,

4D

& tonitrua, auxit peccatum:

tiemur

$. Et ingravatum eft cor ejus, & fervorumillius, & indu-

10 Deo

^ratum nimis: nec dimifit filios Ifrael ,

l

pR

nus per manum Moyfi.

ficut præcegerat Domi-

qui dix

font, (

G APU X

9. Aj

fhts, C

' O&aoumn fignum eft locuflarum: quibus ablatis , obduratus. Pba-

enm f

vao ne fic quidem juxta condiclum dimittit populumz quapropter

1o. ]

sonum additur , nempe tenebrarum Zenfi]unarum : propter. quas

modo e

permittit Pbarao ,ut exeant, fed protinus idem denegat ,

quod r

Moyfique minatur.

1]

hoc enj

rIT diit Dominus ad Moyfen: Ingredere ad Pharaonem,

Qu ph

12 ]

ego enim induravi cor e

jus , &. fervorum illius; ut fa-

ciam figna mea haec in eo:

füper t

CVore

2. Etnarres in auribus filii tui, & nepotum tuorum , quoties

con:riverim /Egyptios, & figna mea fecerim in eis, & fcia-

15, |

tisquia ego Dominus.

[

4. Introierunt ergo Moyfes, & Aaron ad Pharaonem , &

que coc

dixerunt ei: Haec dicit Dominus Deus Hebrzeorum: Ufque-

Íz horro

quo non vis fübjici mihi ? dimitte populum meum , ut facri-

ficet mihi.

&

?. H

Dobis eti

* Sap.

4. * Sin autem refiftis, & non vis dimittere eum, ecce ego

dtinend

16- 9*

inducam cras locuftam in fnes tuos.

Continuo

s. Quze operie: fuperficiem terre , ne quidquam ejus ap-

N

niff. g

pareat, fed comedatur , quod refiduum fuerit

grandini: cor-

rodet enim omnia ligna, quze germinant in agris.

übu,

* Qu

6. Et implebunt domos tuas , & fervorum tuorum, & om-

üdiüt:

nium /Egyptiorum: quantam non viderunt patres tui, & avi,

Ticifici

ex quo orti funt fuper terram , ufque in praefentem diem.

Vil'()rum

Avertitque fe)' & cgreffus eft a Pharaone.

&cam t

Tnes en

g. Dif

» m

Oportet

«. Per manum Moyfes, ") Per Nïöfcnä.

multitudinem fignificat ; nam 35

ms, ,

eft Hebraifmus.

que vocis eft radix, fignifieat mul-

Quot vic

tum éffe. Ergo locuftz domos, le-

4. [ Nducam cras locufam. ) Y ocufla-

Hebraum

rum multitudinem,

&os, cibos, omniaque ZEgyptiorum

8* que

n3oN erée , & locuftam &locuftarum

invadebant, & fedabant : in viis quo-

ibeffe

Uijl «

CAPUT X

228

indp,

7. Dixerunt autem fervi Pharaonis ad eum : Ufquequo pa-

tiemur hoc fcandalum: dimitte homines, ut facrificent Domi-

: indu-

Dotri-

no Deo fuo: nonne vides . quod perierit /Egyptus?

8. Revocaveruntque Moyfen, & Aaron ad Pharaonem ,

ui dixit eis: Ite, facrificate Domino Deo veftro: Quinam

unt, qui ituri funt?

9. Ait Moyfes: Cum parvulis noftris, & fenioribus perge-

3.

[

/

mus, cum filis, & filiabus, cum ovibus, & armentis: eft

enim folemnitas Domini Dei noftri.

ripiar

j

10. Et refpondit Pharao: Sic Dominus fit vobifcum , quo-

(uis

modo ego dimittam vos, & parvulos veftros: cui dubium eft,

r

quod peffime cogitetis ?

1r. Non fiet ita, fedite tantum viri, & facrificat;e-Dokmino9

hoc enim . & ipfi petiftis. , Statimque eje&ti funt de confpe-

&u Pharaonis,

neim,

üt 1

a-

12. Dixit autem Dominusad Moyfen: Extende manum tuam

fuper terram JEgypti ad locuftam , ut afcendat fuper eam, &

1o

16

devoret omnem herbam , qua.refidua fuerit grandini.

' fcla

13. Et extendit Moyfes virgam fuper terram /Egypti: & Do-

-

mlüüä

n, &

que conculcate , & in fàniem conver-

pius enim erant facrificaturi in mon-

fque

íe horrorem, & fetorem excitabant.

te Sina in confirmatione legis, in de-

facri-

9. Hoc fiandalum? ) Quuamdiu hoc

dicatione tabernaculi, in facerdotum

nobisetrit in fcandalum? quia fcilicet

confecratione, ut patet c. 24. & 2g.

ec

70

dctinendo Hebr.-*in duriffima mala

Multa tamen fubticet Mofes , quz ta-

continuo impingimus.

cere erat prudentia.

Nonse vides? ) INondum vides pe-

15 4p

lo. Sic Dominus ( -welifium.) Sic

rüffe /Egyptum-7. Aquila «pe ovzw

Deus vos adjuvet , ficut ego dimit-

. Q

éibac,

;

tam vos: eft formula imprecatoria

cum quadam irrifione, & ut loquun-

$. Quinam fint, qui ituri fan

;?) Qua-

; r

fidicat: non eft neceffe omnes ire ad

tur Grzci myflerifmo.

facrificium ; mulieres, parvuli, imo

Cui dubiumeff, ($c.) Res hac haud

al

dubie ad feditionem' fpectat, aut fu-

Jier.

virorum pars domi hzrere poteft;

gamD

"

faciam tamen poteflatem, ut viri o-

mnes eant.

ri. Hoc enim 64 pf petifis.) Hic

. D

9. Eff enim flemnitas. ) Omnes ire

Pharao mentitur, fed regia licentia,

eui nemo contradicere aufit.

oportet cum pecoribus , quia nefci-

mus , quoties

facrificaturi fimus ,

12. Et devoret omnem berbam. ) Sive

23

quot vi&imas maóaturi; id enim ex

quz tempore grandinis fuperfuerat ,

il

Dei jubentis pendet arbitrio, nec par

s, It

€

mine erat exorta.

five qu& poft grandinem novo ger-

iorum

quemquam a tanta folemnitate

abeffe.

Verum dicebat Mofes ; fx-

13« Ventum urentem. ) Fere omnes

[ quO-

Dibl. cum. Com, Menoch. T. I

226

LIBERBI

EXODI

[]

in odl

minus induxit ventum urentem tota dieilla, &noCte, &mane

fatto, ventus urens levavit locuftas.

4

palpari |

14. Quse afcenderunt fuper univerfam terram JEgypti: &

n

tenebra

federunt in cun&üis finibus /Egyptiorum innumerabiles, qua-

x

les ante illud tempus non fuerant, nec poftea futuree funt.

2*

15. Operueruntque univerfam fuperficiem terrse vattantes

quo era

84

omnia. JDevorata eft igitur herba terrae, & quidquid pomo-

rum in arboribus fuit, quae grando dimiferat: nihilque om-

lte, f«

füanean

nino virens reli&tum eft in lignis, & in herbis terrae , in cun-

&a /JEgypto.

A. |

16. Quamobrem feftinus Pharao vocavit Moyfen, & Aaron,

que of

& dixit eis: Peccavi in Dominum Deum vefítrum, & in vos,

1 (

17. Sed nunc dimittite peccatum mihi etiam hac vice, &ro-

üngula

gate Daminum Deum veftrum, ut auferat a me mortem iftam.

prafer

18. Egreffusque Moyfes de confpe&tu Pharaonis, oravit Do-

OR

minum.

:

0r. ]

19. Qui flare fecit ventum ab Occidente vehementiffimum ,

Titteré

& arreptam locuítam projecit in mare rubrum: non remanfit

38 ]

ne una quidem in cun&tis finibus /Egypti.

ne ult

20. Et induravit Dominus 'cor Pharaonis, nec dimifit filios

P

Ifrael..

39 ]

bo vlt

i. Dirxit autem Dominus ad Moyfen: Extende manum tuam

[

in

ex Hebreo verterunt, veztwm orien-

derent, five in floribus, acnovisger-

talem.

Videtur ergo fuiffe ventus

minibus nuper erugiffent.

orientalis. defle&ens ad. meridiem ,

17. 4uferat a me.) in Hlebreo ad-

quem Euronotum appellamus.

Vi-

ditur £zztum , & fen(us eft : "'antum

Phg

de Bonfrerium.

hac vice parcat Deus, amplius non

erpaftul

Tota die illa, «c nmo&e.) Ut calore

offendam.

uales,

fuo, fotuque locuftas produceret, &

Morttm. ) H-zmc peítem , hanc pla-

tenebrg

produ&as in /Eeyptum inferret.

ceam

A,L

Mane fallo.) Matutino enim. tem-

19. Pentum ab occidente, ) Hebr. vez-

tum maris; mare enim ad occidentem

hs f

pore, que no&e torpuerunt, Solis

,&

calore excitate, fa&eque vivida na-

eft Paleflina.

domo :

turali inftin&u avolare folent.

Jrreptam locuffam.) Viocfere modo,

]

14. Nec poffea future funt.) Quoda

cum locuftas contingit terris involare,

d t

Mofe fpiritu prophetico didum eft.

ab iis regiones liberantur , ut tradit

Tney,

x$. Unrverf/am fuperficiem terre.) Cul-

Plin. lib. 11. cap. 29.

te ícilicet , & germine veflitz ; hec

21.

Tenehbre

ut palpari pojfrat )

enim vaflanda , & a locuflis depa-

Loquitur humano more, & caligino-

fcenda.

fum , craffumque aerem, qui tenebras

Pomorum. ) Fru&us generice habent

inducebat, nibhil palpari vetabat, aut

Hebrza; kfï.v'e jam fru&us maturi pen-

faltem fenfu ta&usfentiri. "Apte hec

CU TEU Ti X

227

.

Vmane

in coelum: &fint tenebrze fuper terram /Egypti tam deníze, ut

palpari queant.

pti: &

22. Extenditque Moyfes manum in coelum: & fa&tee funt

» QU

tenebra ? horrioiles in univerfa terra /Egypti tribus diebus.

ünt,

23. * Nemo vidit fratrem fuum, nec movit fe de loco, in "92

17. 2?»

ilantes

quo erat: * ubicumque autem habitabant filii Ifrael: lux erat

d Sa?s

pomo-

24. Vocavitque Pharao Moyfen , & Aaron, & dixit eis

* 185 D

I -ofn-

Tte, facrificate Domino: oves tantum veftree, & arment? re-

2 C

maneant , parvuli veftri eant vobifcum.

25. Ait Moyfes: Hoftias quoque, & holocaufta dabis nobis,

Aaron,

quze offeramus Domino Deo noítro.

in vos,

26. Cun&i greges pergent nobiícum: non remanebit ex eis

&10-

ungula: quae necefiaria funt in cultum Domini Dei noftri : .

itam.

prefertim cum ignoremus , quid debeat immolari, donec ad

at Do-

ipfum locum perveniamus.

27. Induravit autem Dominus cor Pharaonis ; & noluit di-

mittere eos.

mum

manfit

28. Dixitque Pharao ad Moyfen: Recede a me, & cave,

ne ultra videas faciem meam : quocumque die apparueris mi-

t filios

hi, morieris. -

D

29. Refpondi

t lxïoyfes.: Ita fiet, ut locutus es, non vide-

bo ultra faciem tuam.

ntuam

It

Ff5

C.A-

vis ng'

(go àd-

Oves tantum vefire, €$ armenta ve-

['antum

plaga /Egyptiis immiffa, qui Hebraos

ergaftulorum

tenebris

us non

vexaverant.

maneant.) Pignorisloco, ne fupiatis,

Quales, & quam horrende fuerint

& non redeatis.

tenebrg ille, videSapient. c. 17.

26. Nonremanebit ex eis ungula. ) INe

nc pli-

una quidem minima remanebit ; for-

23. Lux erat.) klebr. eft , z fedz-

pr. -

bus fuis. )' hoc eft, non tantum in vi-

mula proverbialis.

cis, & plateis, fed etiam in eadem

29. Nonm widebo ultra faciem tuam.)

dentem

domo, in cubiculis luce gaudebant.

Sponte ad te non accedam , non ur-

moloy

24. Vocavitque Pbarao Moyfem. ) 'Tri-

$ebo,tu potius me videre defidera-

volito,

duo tenebrarum expleto, diriora ti-

bis; quando in primogenitorum plaga

mens,

n9s exire compelles, c, 12. n. 21.

c tradit

nfit-)

figino-

onebris

r t

ye ha

229

LIBRIEXODI

CUX PAUZT. - XE

à primoge

primogen

Znte decimum jigfzum C fIragem Primogenitorum ) quod pradicit

genta u

( Ert

Dominus , bortatur ad Azeypti. [poliationem ,

lis nec ar

gem peracta eff.

qua Pü/ï'/frfz-

?. Apt

mmine us

!.E

T dixit dominus ad Moyfen: Adhuc una plaga tangam Pha-

minus E

raonem, & /Égyptum, &

Po& haec dimittet vos, & exi-

$. Del

re compellet.

*Supr

2. * Dices ergo omni plebi, ut poftulet vir ab amico fuo,

me, dic

3. 22

Qus eft t

Infr.

& mulier a vicina fua, vaía argentea, & aurea.

12.

3. Dabit autem Dominus gratiam populo fuo coram JEÉgy-

9. Btt

fen: Nor

*Ecci ptiis, * Fuitque Moyfes vir magnus valde in terra Igypti ;

4$. 1- Coram fervis Pharaonis, & omni populo.

Loypti

10 M

4. Et ait: Haec dicit Dominus: Media no&eingrediar in JE-

gyptum:

.

qua feri

Pharaoni

5. Et mori

etur omne primogehitum in terra /Egyptiorum ,

a pri-

x.E

T dixit Dominus. ) Ylegc infpira-

4b amico fito.) À proximo , vicino,

Piihli

ta funt Mofi , antequam fefe a

aut focio füo ; habitabant enim 4Egy-

Pharaonis confpe&u fubduceret ; nam,

ptii Hebrais permixti.

fitrgi f

ut patet ex precedenti cap. num. 29.

Vafa argentea , E5 aurea.) Quafi ad

facrificium neceffaria.

li, Ifm

poít hunc congreffum , non fe am-

3. Dabzt

plius dedit in confpe&um Repis. De-

: gratiam.) Inclinabit

nuntiavit ergo Pharaoni primogeni-

AI:gyptiorum corda , ut dent.,vobis.j

torum cladem, deinde iratus ab eo

Fuit Moyfes vir magnus. ) Quafi dicat,

exivit, ut patet hoc cap. n. 9.

ideo eum tam libere loquentem , &

minantem violare non eft aufus Pha-

1

I

Dimittet.) Hebr. additur $99 calz,

id eft confummate, five , omnino di-

rao: rurfum, ideo facilius ZEgyptii

mittet , omnes , & greges etiam ab-

vafa commodarunt Hebrzis.

ducere permittet.

4- Media motle. ) VProxima nodte,

Li-

2. Peffulat. ) Commodato.

que fcilicet fecuta eft decimam quar-

m ]pfo

cuit Hlebraeis /Egyptios fpoliare non

tam diem menfis primi Nifan. - Illa

lurus

folum Dei nutu,; qui omnium Do-

enim decima quarta die ad vefperam

minus eft, fed etiam titulo compen-

celebrarunt Pafcha, in quo cafis no-

« u

Tholm Y

fationis prolaboribus exantlatis , dum

&u primogenitis Hebrai liberi ex /E-

N

fervitutemfervirent; titulo etiam bel-

gypto egreffi funt.

Hac ergo locutus

formi

li jufti , quo ZEpyptios hofles fuos

Mofes decima quarta die INifàn ma-

qui

iC

invadere poterant, & fpoliare.

Vide

ne, antequam egrederetur ex aula Pha-

Sap. 10. 17. & que dicam infra c.

raonis.

R Ü Ti

i2.

6

lito,

Egrediar in JEgyptwum.) Non locum

?. Bj

Vir. .) Unufquifque. Hebr. t»y zse,

mutaus , fed actionem.

hoc frequenter fignificat.

$ ui fedet im folio ejus. ) Vel jam

Titi t

Tebellion

C AAPOUCT

XI & XII.

.

226

a primogenito Pharaonis, qui fedet in folio ejus, ufque ad

primogenitum ancill& , quae eft ad molam , & omnia primo-

fredui

genita jumentorum.

6. Eritque clamor magnus in univerfa terra J£

gypt, qua-

| ff'a-

lis nec ante fuit , nec poftea futurus eft,

7. Apud omnes autem filios Ifrael non mutiet canis ab ho-

m Ph-

mine usque ad pecus: ut íciatis, quanto miraculo dividat Do-

minus /Ezyptios, & Ifrael.

, Ced-

8. Defcendentque omnes fervi tui ifti ad me, & adorabunt

me, dicentes: Egredere tu , & omnis populus, qui fubje-

(co füo,

&us eft tibi: poft hiec egrediemur.

9. Etexivit a Pharaone iratus nimis, Dixit autem ad Moy-

n Eey-

p

fen: Non audiet vos Pharao, ut multa figna fiant in terra

IEgypti.

r E

Io. Moyfes autem , & Aaron fecerunt omnia figna & oftenta,

qu3e fcripta funt coram Pharaone.

Et induravit Dominus cor

Iorum ,

Pharaonis , nec dimifit filios Ifrael de terra fua.

ap-

od

CATPAUT XLFE

, Yidnoy

Pafcbalis agni ritu declarato , ac. celebrato eju[que Janguine do-

ndj

siorum Jfuperliminaribus ilito, cefis omnibus zzgypti primogeni-

Quií d

tis, l/raelite cum divitüs zEgypti egrediuntur : de ritu Phafe,

dinabit

&c efu aeymorum ,. C? tempore. babitationis

vobis.]

J/rael. in Z gypto.

jf dictl,

em ,

us Pht-

xit quoque Dominus ad Moyfen, & Aaron in terra

I.DI

JEgypti :

Egyptii

Ff5

o. Men-

200t,

n qui«

cum ipfo regnans, vel poftea regna-

Is Ixit quoque Domznus.) Ques fe-

turus.

quuntur a Domino dicta. funt

; lIl

fperam

Que eff ad molam.) Que trufatilem

Mofi, & ab hoc populo propofita

/is 0*

molam verfans laborat in piltrino.

funt ante primogenitorum cladem ;

ex

7. Nen wutiet canis.) Proverbialis

fed nunctantum narrantur , quia nar-

formula ; erit fumma pax , & tran-

rationem plagarum fimul pertexere

[ocutds

quillitas.

n mà-

voluit, ac deinde parrare egreffum

h ha

$. Ommues férvi tui.) lmo & ipfe

Hebraorum ex /zeypto, cui premit-

Pharao , ut patet c. 12. n. 5 1.

tit ritum phafe, (ive agni Pafchalis,

Jocurti

9. Exivit a Pharaene iratus mimis.)

qui egreffus, & liberationis fuit fym-

"Tante tergiverfationi pervicacie, &

bolum, & teffera.

rebellioni Pharaonis.

el j:lm

d

136

LIBRI EXODI

e.

3. Menfis ifte vobis principium menfium : : primus erit in

fis hnyo:

menfibus anni.

Trael ad

3. Loquimini ad un

iverfum coetum filiorum Ifrael, & di-

n

cite eis : Decima die menfis hujus tollat unufquifque agnum

potem,

per familias, & domos fuas.

dent 1llu

4. Sin autem minor eft numerus, ut fuflicere poffit ad ve-

& E

fcendum agnum, affumet vicinum fuum, qui junctus eft do-

cum la&

mui fude, juxta numerum animarum , quee fuflicere potfunt

9. No

afum &

ad efum agni.

$. Erit autem agnus abfque macula, mafculus, anniculus:

Tabitis,

juxta quem ritum tolletis & hoedum.

10 N

en.-

6. Etfervabitis eum ufque ad quartam decimam diem m

fiduum |

fis

La

2. Menfis iffe.) INifan , qui Martio

fcabiei, alteriufve vitii, aut morbi;

lhiverf;

noftrorefpondet, vel partim IMartio,

debet efTe t-55 £4mim , id elt inte-

ramilias d

partim Aprili.

ger, ut habent Hoebraza.

Hoc enim

thine,

Przncipium men[ium.) Anni initium.

eft, quod de qualibet vi&ima dicitur

4i "uf

3. Loquimini.) M os feniores.

Léevit. 22. 21. 22.- .Omnis macula non

fa. C

erit in eo: ff cecum fuerst , ff fratium , ff

Decima die men[is bujus. ) Quatuor

Vefjer ef

diebus ante agni immolationem , qu&

cicatricem babeus j f0 paprias, aut fea-

Occfum ;

fieri debebat decima quarta die.

biem, aut impetiginem , nmom offeretis ea

& hoc vo

Unufquifque.) Pater familias.

Domino.

Óidem fervatum ab aliis

lt decti

4Agnum. ) Vox Hebraica m /&,

gentibus. Ariftophanes Scoliaítes ad

ïüm, hQC

fignificat pecudem tam ovinam , quam

comadiam, cujus titulus Acharnenfes :

OT2S con

caprinam , id eff tam heedum , quam

TX yap XOAEDA ;if TaiC iepspyíouc s

Poro v

agnum: tam ergo hedus , quam agnus

bvez as , xaAw oTP 53 Qu TÉAIOY »

ecime q

poterat immolari, & efle phafe.

xas vyit£» 8 Üveraa. roig Ücort.

Que

Cimg qui

Per familias , €$ domos. ) 1n eadem

mutzle funt ,non immolantur. in [aertfitis,

&l 2on

enim domo poterant efle plures fa-

meü'm M

miliz, quarum qu&libet, fi erat maona,

& n univeríum quidquid perfettum ,. &

fonum non eft , IJiis non immolatur.

quint; di

füum habebat, & comedebat agnum.|

lm de;

4. Sim autem minor.) Jofephus 7.

Maféulus.) Quia preftantior femel-

üde,

belli Judaici c.. 17. faltem decem vi-

la; praftantiora autem Deo offeren-

da fünt, veletiam quia typus Chrifti.

Quartam j

ros vult adeífe debuiffe, etfi plures

fpedabar.

etiam ufque ad vicenos fübinde effent.

"Apniculus. ) Ut fcilicetannum unum

lém ciyi

Extra horum. numerum feminge &

&tatis non excedat; nam, quantum-

vis minor, poterat immolari; modo

Wei, V

pueri erant, qui plerumque totidem,

, m

vel plures.

o&avum a nativitate diem. attigiflet.

Wolff: q

$. Juxta quem! ritum. ) ld eft,

Lev. 22. 27.

?« Sum;

eadem fervabitis , fi pro agno heedum

Tolletzs 69 hedum.) Si agnus defit ;

0 fing

volueritis, aut neceffe habueritis fa-

non enim utrumque, fed alterutrum

crificare.

jubet immolari.

Tn0y jj

d

Bét t

Abfque macila. ) INon coloris, fed

6. Immolabitque, ) Scilicet. decima

quarta die.

Patet um

defogmitatis » V» g- claudicationis;

Doy,

121

GAPUVT XILX

.

| eï'it n

fis hüjus: immolabitque eum univerfa multitudo filiorum

ifracl ad vefperam.

NT

7. Et fument dé fanguine ejus, ac ponent fuper utrumque

: agnum

poftem, & in fuperliminaribus domorum, in quibus come-

dent illum.

2

t ad ve-

8. Et edent carnes no&te illa affas igni, & azymos panes

s ell do-

cum la£tucis agreftibus.

podunt

9. Non comedetis ex eo crudum quid, necco&tum aqua, fed

affum tantum igni: caput cum pedibus ejus, & inteítinis vo-

jlculys:

rabitis.

to. Nec remanebit quidquam ex eo ufque mane: fi quid re-

ZuBN

z

fis

fiduum fge;*it, igne comburetis.

i. Sic

z

t mordis

Illarum domorum poftes tin&i fuünt

Univerfa multitudo.) Ciwilibet pater-

I eft inte-

familias domi fue&, totius familiz no-

fanguine, in quibus agnus comedeba-

Toc enim

mine.

.

tur; itaque quicumque alteri fe do-

1 dicitur

"d vefperam. ) Hebr. zeter duas ve-

mui junxit, ut comederet agnum ,

Prima

qatila o

fperas.

Chald. zzter duos foles.

quod fcilicet numero pauci effent,

p f

vefpera eft, cum jam fol declinat ad

nec füfficerent ad agnum abfuümen-

at fj«

occafum ; fecunda ipfe folis occafus:

dum, ii perno&arunt in domo,. in'

& hoc voluit Chaldeus zzter dwos fo-

qua agnum comederant: alioqui fi ad

! /*'me u

ab alis

les , declinantem fcilicet, & occiden-

proprias domos agni fanguine non

jl d

tem; hoc erpo tempus duas circiter

confignatas rediiffent, in ea percuffi

horas continebat ànte Solis occafum.

fuiffent ab Angelo.':

arnenfes

glr/.'uu? L

Porro vefpera hec fuit vefpera diei

8. Cum latkucis 4gre/fi6us.) In Hebr.

decimz quarte definentis, & diei de-

eft, cum amaris , fcilicet herbis quibus-

; TiAeutt »

cima quinte inchcantis ; immolatio

libetamaris. LXX. habent i7" 7ügí-

( u

enim agni fiebat decima quarta; co-

$av, quas aliqui endiviam effe puta-

rf

meflio vero pracife fiebat. decimá

verunt, alii cichoriam.

UM

quinta die.

Vefpera enim h&c erat

JHf

limes decime quarte & decime quin-

9. Gudum. ) Non plane affum.

Sed affum tantum igni.) QCia citiug

or font-

te diei, Ó una fui parte ad decimam

affatur caro, quam elixetur.

lHebr&is

) mfþren-

quartam , altera ad decimam quintam

autem feflinandum erat.

Potiffima

fpe&abat.

Inchoabant enim Hebrei

Ql

diem civilem ab occafu Solis.

ratio videtur petenda amyllerio; nam

um umlm

Itaque

agnus Chriflus facrificabatur amoris

uantum-

Judaei, & Chriftus nunc decima quar-

igne affatus.

ta, nuncdecima quinta die Pafcha im-

i modo

molaffe dicuntur.

Caput cum pedilus , £ c.) ld expri-

attigifïeï-

mit Deus ; quia caput ,

inteftina ,

9. Sument de [anguime ejus. )

"Utvifé

& pedes, utpote offlea , & cartilagi-

hoc fanguine Angelus percutiens do-

y d

nofa vulgo aflari non folent.

terutnum

mos ills Flebreorum pertranfeat,

10. U/oue manc. ) Quia feftini fum-

nec eorum primogenita percutiat, ut

mo mane difcedetis, ne ergo a pro-

patet num, 23.

fanis profane comedi

, deim

: contixqagant.,

Deomorum , in qkibm comedent - sllum. )

plane abfumite.

^

-

LIBRIEXODI

ij

1I. Sic autem comedetis illum: Renes veftros accingetis, &

7

exercitü

calceamenta habebitis in pedibus, tenentes baculos in manibus,

& comedetis feftinanter : eft enim Phafe (id eft tranfitus )

ingenel

.*

Domini.

12. Et tranfibo per terram JEgypti noCte illa, percutiamque

comedel

Thenfis «

omne primogenitum in terra /Egypti, ab homine ufque ad pe-

19 3

cus, & in cunttis diis /Egypti faciam judicia, ego Dominus.

veltris :

13. Erit autem fanguis vobis in fignum in sedibus, in qui-

bus eritis, & videbo fanguinem, & tranfibo vos: nec erit 1n

Ctu [f

vobis plaga difperdens, quando percuffero terram J£gypti.

20. (

14. Habebitis autem hunc diem in monumentum, & cele-

lis velt

brabitis eam folemnem Domino in generationibus veftris cultu

a 1

& dixit

fempiterno.

15. Septem diebus azyma comedetis : in die primo non erit

immola

m*

fermentum in domibus veftris : quicumque comederit fermen-

tatum, peribit anima illa de Ifrael, a primo die ufque ad diem

linin

nullus-

feptimum.

16. Dies prima erit fan&ta, atque folemnis, & dies feptima

r

vidert:

eadem feflivitate venerabilis, nihiloperis facietis in eis, ex-

ceptis his, qua ad vefcendum pertinent.

fcende

Tüos ve

Ib

EAU

24, (

n dte

11. Renes veffros aecingetis , €$c. )

4ia.) EXX- fzz,ciarþ ultiopem, ea de«

N.

Omnia hzc feítinationem indicant ,

jicendo, & comminuendo, quod ali-

qui authores affirmant.

et vob

funtque viatorum ad iter longum, &

36

laboriofum feaccingentium. Eodem

13. Erit 4utem [anguis vobis in fgnum. )

Ípedat caremonia baculorum, qui

Quo vifo Angelus vobis parcat. Per

manu tenendi, & calceorum , qui in

—

pedibus habendi erant.

hunc ritum implicite. profitebantur

V.

Hebrai fe liberandos ab &terna mor-

Ef enim Phafi.) Phafe tranfitum ,

te per Meffiz fanguinem.

in fgm

five tranfultum fignificat.

Anceli ni-

Y fpiri

mirum , qui domos Hebraorum tran-

rum beneficii.

14. d monumentum.) 'Tanti nimi-

1. T

filiebat, & relinquebat intactas, dum

In Generationibus. ) JEzcatibus , po-

intellige

JEgyptiorum primogenitos percute-

fteritate.

bl p,

ret: jubentur ergo

ebr&i comedere

Cultu. ). Hebr. ffztuto.

Tum ) qw

fellinanter , quia eft Phafe, hoc eft,

O

duraverit.

Sempiterno. ) Cuamdiu. fcilicet lex

NY e

quia bic efus agni fignificat celerem,

& properum tranfitum Angeli ad fe-

15. Peribit.) Vide num. 19. morie-

T0

riendos /Zgyptios.

Vel fenfüs eft,

tur , occidetur.

D

quia feftinanter tranfeundum , &

h jj

abeundum nobis eft,

16. 4c folemnis,) Ylebr. comwocatio :

& ve

folebat enim in folemnitatibus popu-

]

A2. du eunülis Dijs 4Eeypti facjam ju-

lus convocari.

Jlmk.qm'

Bill,

ER

;CAPUT XII.

e

33

ægetis, &

17. Et dbferväbitis azyma : in eadem enim ipía die educam

Tanibts,

exercitum veítrum de terra /Egypti; & cuftodietis diem iítum

anfiqs)

in generationes veftras ritu perpetuo.

18. * Primo menfe, quarta decima

die menfis ad vefperam,

*TLev,

fiamque

comedetis azyma, ufque ad diem vigefimam primam ejusdem

22 5

eadpe-

menfis ad veíperam.

Num

minus,

28.16

Ig, Septem diebus fermentatum non invenietur in domibus

in qu-

veftris: qui comederit fermentatum, peribit anima ejus de

erit m

ccetu Ifrael, tam de advenis, quam de indigenis terrae.

ypti

20. Omne fermen:atum non comeder:is: in cunctis habitacu-

& cele-

lis veftris edetis azy ma.

ris cultu

21. Vocavit autem Moyfes omnes feniores filiorum Ifrael,

& dixit ad eos: Ite tollentes animal per familias veftras, &

0n erit

immolate Phafe.

* Heb

fermen-

22. * Fafciculumque hyffopi tingite in fanguine , qui eft in

d diem

limine, & afpergite ex eofuperliminare, & utrumque poftem:

II1,28

nullus veftrum egrediatur oftium domus fuze ufque mane.

23. Tranfibit enim Dominus percutiens /Egyptios: cumque

feptima

i &v

videri: fanguinem in fuperliminari, & in utroque pofte, tran-

fcendet oftium domu:, & non finet percufforem 1ngredi do-

j B

mos veftras, & lzxedere.

24. Cuftodi verbum,iftud legitimum tibi, & filiis tuis ufque

—

in aeternum.

25. Cumque introieritis terram , quam Dominus daturus

7 &de

od ili-

eft vobis, ut pollicitus eft, obfervabitis caeremonias iftas.

26. Et cum dixerint vobis filii veftri: Quae eft ifta religio?

fgm. )

-

27- Di-

ab d

jteyantut.

17. 4zyma.) Panem fine fermento

1 mot-

23. Percufforem. ) Aliqui bonum,

in fignum liberationis ab . amaritudi-

aliqui malum Angelum fuifle hunc

ne fpiritus.

percufforem — exiftimant.

Utrum-

yi nimi

-19. Tam de advenis.) Per advenas

que probabile, nihil certum.

intellige profelytos ; eft enimin Hebr.

y, p*

Pa ger, qua voce Hebr. tam peregri-

26. Fili vwefri.) Anno t^. filii a

num, quam profelytum fiegnificant.

parentibus ad templum ducebantur,

22. Fafeiculumque byffopi.) Flebreum

ut colligitur ex Luca c. 2. 42. & ab

t It

*5« ezob , quod hic habetur, alii

eo tempore incipiebant de Pafchate,

hyffopum, alii origanum, alii rofma-

& aliis facris vefci.

Favent, que& ha-

1 moïiþ

rinum interpretantur.

bentur infra c. 13. $. Hircanusapud

In limine.) Werti etiam poffetin va-

Jofephum l. 12: c. .

Lex eff filium

fe, vel in pelvi. LXX, habent 4pu4

probibens vefe immolatis, priufquam. ad

yym!ia H

14242HATIL,

s popt

templum . 2eréfici eaufa vvenerit.

Bibl. eum. Com. Menoch. T; X,

234

e

LIBRILEXODI

.

27. Dicetis eis

.

Vié&ima tranfitus Domini eft, quando

Y

vt cor

tranfivit fuper domos filiorum Iírael in /Égypto percutiens

j

AEsyptios, & domos noftrasliberans. Incurvatufque populus -

adoravit.

centa ;

28. Et egreffi filiiIfrael fecerunt, ficut præcepera»t Dominus

4

Moyfi, & Aaron.

eis, 0V

* Sup.

29. Fattum eít autem in noCtis medio , * percuffit Do-

9

1

11. $. minüs omne primogenit

ia

im in terra /ÉEgypti, a primogenito

fperfa

Sap.

jue e

18,

Pharaonis, qui in folio ejus fedebat, * ufque ad primogeni-

"tum captivae, qusae erat in carcere. & omne primogenitum

tullan

Cürte

jumentorum.

30. Surrexitque Pharao notte, & omnes fervi ejus, cun&a-

p.

que /ÉEsyptus, & ortus eft clamor magnus in /Egypto: ne-

pto, f

que enim erat domus, in qua non jaceret mortuus.

31. Vocatifque Pharao Moyfe, & Aaron no€te, ait: Surgite,

& egredimini a populo meo; vos, & filii Ifrael ite, immolate

)

Domino, ficut dicitis.

32. Oves veftras, & armentà affumite, ut petieratis, & ab-

Lpn

euntes benedicite mihi.

donibis

pl

33. Urgebantque /Egyptii populum de terra exire velociter,

dicentes : Omnes moriemur.

dï [][ g

more 3

34. Tulit igitur populus confperfam farinam, antequam fer-

Tiberali

mentaretur, & ligans in palliis, p

od

wrli

t fuper humeros fuos.

Sdia

* Sup.

55. Feceruntque filii Ifrael, * ficut praeceperat (1) Moyfes,

lim,

!* 2- & petierunt ab /Egyptiis vafa argentea, & aurea, veftemque

Thenbti

modata

plurimam.

liec cor

36 * DO'

Commo

ml ref

Conditi

(1) Moyfes. I» edit. Seu lgitar Dominus Moyfi.

At nif

9d

$9. 4 primogenito Phbaraonis. ) Primo-

Que erat in carctre, ) 1n. piftrino,

29

geniti dicuntur omnes, qui primo

in ergaftulo , inloco labori fervili de-

ftinato.

Tltione

nati erant ex fuis parentibus, five fi-

u dcfpr

lios haberent, five non.

Itaque pa-

30. ïSurrext'tquuc Pharao. ) Widetur

IIRUC en

terfamilias primogenitus cafus eft , &

Pharao Mofem adiiffe , quod etiam

Tunt H

cum illo filius etiam primogenitus, fi

clarius fignificant Hebrza ; vel ergo

adiit per fe,. vel faltem per nuntios.

I i

filium habebat , necinuna domo fem-

Pha-

Sototh

per unum tantum funus fuit.

32. Benedicite mibi.) Orate pro me,

um *

rao ; qui hanc clademevafit, velpri-

ut vertit Chaldzus.

mogenitus non fuit, vela Deo referva-

33. Urgebantque , ö'c.) 'Timore, ex

Tiàt o

EC

tus, ut hujus plage particeps in fuis tan-

tanta ftrage percuffi.

Md

]

dem cum exercitu flu&ibus hauriretur.

34. Cenfper[am farinam,) Paftam.

r

& defs

z 1

]

GA PUT. x

3$

quahdo i

: 36. Dominus autem.dedit gratiam populo. coram JEgyptiis,.

CULens

ut comnmiodarent eis & fpoliaverunt /Egyptios.

Yopulus

51. Profe&tique funt filii Ifrael de Rameffe in Socoth, fex-

centa fere millia peditum virorum abfque parvulis. ( 1)

Ominus

48. Sed & vulgus promifcuum innumerabilé afcendit cum

eis, oves, & armenta, & animantia diverfi generis multa nimis.

it Do.

39. Coxeruntque farinam, quam dudum deJEgypto con-

Openito

fperfam tulerant, & fecerunt fubcinericios panes azymos: ne-

Dofeti-

que enim poterat fermentari, cogentibus exire /Egyptiis, &

enitüm

nullam facere finentibus moram , nec pulmenti quidquam oc-

Currerat preeparare.

unda-

40. Habitatio autem filiorum Ifrael; qua manferunt in JEgy-

.

i0: 1l

pto, fuit quadringentorum triginta annorum.

p

41. Qui-

urgite,

molate

( 1) Parvulis. lp edit. Sixt. legitur parvulis & mv.ilieribus.

& 2

Ligans impalliis. ) In linteis, autfin-

tablernacula , quod prima ibi Hebrai

donibus.

exeuntes de /Égypto fixerint taber-

ocitety

36. Dedit .. . gratam,) Deuscor-

nacula, ut/docet $. Hieronymus ad

da ZEgyptiorumr inflexit, ut non ti-

Fabiol.

more aliquo indu&ti , fed fponte, ac

Sexcenta fere milla peditum. ) INon

jnl fer-

liberaliter vafa commodarent.

numerantur , qui vigefimum xtatis

U05.

Spolizverunt dEgwyptios. ) Spolium ju-

annum non expleverant, nec mulieres,

ftum, quia Dei juffu fa&um. Nec

nec fenes, 'nec vulgus ZEgyptiorum,

ioyfess

mentitiHebrai, cum petierunt com-

qui Hebrais adhaferant, quos omnes

amque

modata animo non reflituendi ; nam

aliqui putant attigiffe tricies centena

hac confiftere poffünt , utfcilicet quis

hominum millia, vel, ut loqui fole-

mus, tres milliones.

Minus mira-

,. Do-

commodati contradum ineat, & fi-

mulreflituendi animum habeat tantum

bitur 215. annis fic auctam Jacobi

d

conditionatum , fi tenebor refltituere;

progeniem, qui legerit id, quod de foe-

aut nifi alio titulo res mea fiat.

cunditate ZEgyptiarum mulierum tra-

37. De Rame[fe im Secotb. ) llebrai

dit Ariftoteles l. 7. dehift. animal. c. 4.

yfrino,

ex /Eeypto tendentes in Chanaan 42.

"bsque parvulis. ) LXX. prater fu-

Óflationes habuerunt, five manfiones

pelle&izlem , non tantum motam , fed fe

vili d*«

in deferto-

Prima fuit in Rameltle;

moventem parvulos, mulieres, &c.

Videttt

illuc enim ex tota /Egypto convene-

inquit $. Augufl, q. 47.

runt Hebrai exituri.

39. Dudum

confper/zm. ) INam

] eramt

d eo

In Socoth. ) Secunda manfio fuit in

plus quam uno die integro coníperfa

mtios.

Soeoth , qua fita erat inter mare Ru-

fuerat, nec fermentata.

brum , & /Egyptum tunc cultam;

Pulmenti.) Obfonii , v. g. carnis,

j ff

nam omnia ab ZEeypto ufque ad ma-

pifcis, oleris.

o d

re Rubrum olim pertinuifle videntur

40. æadringcntarum Iriginta anuno-

ad ZEÉgyptum , licet inculta effent,

rum.) $i numerare incipiamus ab an-

fam

& deferta. Di&a eft Socoth, id eft,

1o 75. Abrahami , quo anno Abra-

36

LIBRI EXODI

a

e

41. Quibus expletis, eadem die egreffus eft omnis exercitus.

4g. Eatt

Domini de terra Z£gypti.

apud vos

42. Nox ifta eft obfervabilis Domini, quando eduxit eos de

«o, Fete

terra J£Egypti: hanc obfervare debent omnes filii Ifrael in ge-

nus Moyfi,

nerationibus fuis.

s Ke

43. Dixitque Dominus ad Moyfen, & Aaron : Hzc eft re-

fEgyti pe

ligio Phafe : Omnis alienigena non comedet ex eo.

44. Omnis autem fervus em

ptitius circumcidetur, & fic co-

medet.

Liberatitis

4$. Advena, & mercenarius non edent ex eo.

:Num

46. * Inuna domo comedetur, nec efferetis de carn

forum cotje

ibus ejus

2- 1?- foras, * nec os illius confringetis.

oan,

qradiat

417. Omnis coetus filiorum Ifrael faciet illud.

19.36.

48. Quod fi quis peregrinorum in veftram voluerit tranfire

coloniam, & facere Phafe Domini, circumcidetur prius omne

I.

mafculinum ejus, & tunc rite celebrabit; eritque ficut indi-

gena terra; fi quis autem circumcifus non fuerit, non vefce-

tur ex eo,

vulvam n

! Oczultxæ

49. Ea-

tea funt

4. Et ait

ham evocatus a Deo cepit ab Haran

nere, ut adveüis, &c. de quibus ftatim.

qua egreff

peregrinari verfüs terram Chanaan.

Optabat enim Dominus Hebraos

1n manu fo

Dicitur autem habitatio fuiffe 430.

non alios emere fervos, quam eos,

atis ferm

annorum, quia media hujus temporis

qui facra judaica fufcipere vellent, &

4 Hodi

parte in /Egypto fuerunt , hoc eft

circumcidi.

1ta Abulenf. & alii.

^i1jf. dnnis , qua etiam pars potior

45. ddvena.) Gentilis , v. g. mer-

j Cum

cator, qui inter vos commoratur. -

t Hethaer

fuit , & magnis calamitatibus He-

brzorum infignis.

Merctnarius. ) Famulus, vel opera-

4I. Eadem die.) Pafchaz fcilicet.

rius, qui operas fuas vobis locat: hi

42.Nox ifla eff obfirvabilis Domini.)Yleb.

enim non coguntur circumcidi ; non

—*N

sox cuffodiarum , quam fcilicet omnes

tamen Phafe comedent, nifi circum-

cifionem admittant,

cuftodire, obfervare , & celebrarede-

AV

bent.

46. Nec efferetis de carnibus ejus foras.)

ebr

Itaque pars aliqua ad eos , qui in aliis

43. Dixitque Dominus. ) Aliquanto

domibus verfabantur, mitti non po-

Vaverat Deu

tempore poft egreffum.

terat.

A ct

Hac eff religio.) Kic eft ritus Phafe

p ul

Nec 0s illius confringetis. ) Offa agni

M temylo £

Omnis Alienigena.) C)ui eft alterius

confringi non debebant , quod etiam

gentis, qui non eft Hebreus,

in Chrifto fervatum eft Joan. 19. 36.

8U gpei

Non comedet ex eo.) NNifi per circum-

Pitm Q m

cifionem

qui agno hoc fignificabatur.

Petilo

profelytus Hat, & vobis ad-

47. Faciet illud. ) Id eft, facrifica-

n dj

jungatur.

bit.

44. Servus. emptitius. cireumcidetur, )

49. Ip veftram voluerit tranfre colo-

?? w

Omnino jubentur circumcidi , ita ut

Prehenjgee

niam. ) Fieri profelytus , ut habent

m. 8 eryi

non fit illis liberum incircumcifis ma-

L

*

Jl tamen

^

CAPU-T

XiL & XII.

--

37

ls exercitus

49. Eadem lex erit indigensze, & colono, qui peregrinatur

apud vos.

luviteos de

so. Feceruntque omnes filii Ifrael, ficut preeceperat Domi-

ftael jn f«

nus Moyfi, & Aaron.

51. Et eadem die eduxit Dominus filios Ifrael de terra

T eft re-

JEgypti per turmas fuas.

y & oo-

CAPUT XrFIEL

Liberationis ab ZEgypto Dominus ;;elz'gione Pbafe ac primogeni-

lrnibus 6jus

Zorum confecratione meminif]e jubet.

Inde l[rael per defertum

egrediens, ofja Jyofepb Jecum defert , & columia igtis ac

nubis ducatum accipit.

Yit tranfite

)riüs omne

cutufque eft Dominus ad Moyfen dicens:

fiaxt indi-

I.LO

non veíce-

5. * San&ifica mihi omne primogenitum, quod aperit *Infra

vulvam in filiis I(rael, tam de hominibus, quam de juments : 54-19

mea funt enim omnia.

,ev.

o

49. E

4. Et ait Moyfes ad populum » Mementote diei hujus, in

$

um

r ——à

yuibus atime

qua egreffi eftis de /Egypto, & de domo fervitutis, quoniam ,, ,«

us Hebrzos

in manu forti eduxit vos Dominus de loco ifto : ut non come- Luc.-

23-

, um e05,

datis fermentatum panem.

» vellent, &

4. Hodie egredimini menfe novarum frugum.

: & alii

$. Cumque introduxerit te Dominus in terram Chananeel,

, Ia«

& Hethaei, & Amorrhai, & Hevsi, &jJebufaei, quam ju-

moratut.

ravit

, velopatte

Gg 3

yis locat: u

jmcidi; noit

nifi circurte

[

debebat fingularum uxorum primum

:;SA

ifca mibi omneprimogenitum.?)

ujufrn)

Hebreorum primogenita fer-

fotum, fi mafculus effet, Deo con-

u in ais

vaverat Deus; merito.érgo fibi jubet

fecrare.

fanáificari, hoc eft a communi ufu

In filiis.) Inter filios.

ii non po-

Mea fünt.) Non folum creationis

feparari, ut ipfi dicentur, & offerantur,

:

titulo, fed etiam quia primopenita

0f agni

ut templo ferviant.

Quod aperit vulvam, ) Quod princi-

tua à communi flrage ZEgyptiorum

qu()d etiatft

ium ell materie generationis: huc

exemi.

oin. 19 36'

fpectat illud Luc. ^. 25.

Omne mafcu-

4. Menfé novarum . frugum. ) Menfe

Nifan, qui, ut dictum eít, partim

linum adaperiens vulvam , fantium Domi -

lu ,r ficribcte |

zo "vocabitur ; itaque haclege non com-

Martio , partim Aprili refpondet.

x r

prehendebatur proles femella.

INec

s. Cumque introduxerit , &8c.) Ex hoc

u

proles ex vidua, qu& ante peperilfet.

patetlegem comedendi phafe, & azy-

lut

habit

Qui tamen plures habebat uxores,;

ma, nt & præcgdentem de primoge-

2538

^LIBRIEXODI

e

ravit patribus tuis, ut daret tibi terram fluentem latte, &

14 m

M

eft hoc? !

melle: celebrabis hunc morem facrorum menfe iíto.

6. Septem diebus vefceris azymis, & in die feptimo erit,

de term J

v

folemnitas Domini.

j N

ocoidit Do

7. Azyma comedes feptem diebus; non apparebit apud te

aliquid-fermentatum , nec in cun&tis finibus tuis.

mogenito !

Cireo Ym

g. Narrabiíque filio tuo in die illo, dicens: Hoc eft, quod

fecit mihi Dominus, quando egreffus fum de /Egyp:o.

xus, ( of

9. Et erit quafi fignum in manu t&a, & quafi monumentum

6t E

ante oculos tuos, & ut lex Domini femper fit in ore tuo, in

fum qiid,

manu enim forti eduxit te Dominus de Egypto.

in mnu fo

10. Cuftodies hujufcemodi cultum ftatuto tempore a diebus

?r. Igit

in dies.

Deus peri

1r. Cumque introduxerit te Dominus in terram Chananæi,

forte poon

& revetter

ficut juravit tibi, & patribus tuis, & dederit tibi eam :

*Infra

12. * Separabis omne , quod aperit vulvam ; Domino , &

19 Sed

22.29. quod primitivum eft in pecoribgs tuis, quidquid habueris ma-

fubrum, (

$4.19

ículini fexus, confecrabis Domino. .

Ezech

44.30*

13. Primogenitum afini mutabis ove: quod fi non redeme-

[

ris, interficies : Omne autein primogenitum hominis de filiis

tuis pretio redimes.

(1) Inte

14. Cum-

Domin

0

At

-^

4

!

L

Ut

nitis, non obligaffe Hebræbs totis

telligit gentes in terra, promiffa habi-

mmw

4m |

tantes; harum enim omnium pater

4o. annis , quibus in deferto vagati

fuit Chanaan. Genef: 1o. 15

tor*gm, Qit

funt.

Unt: & qui

9. Quafi ignum in manu tua, &e.)

I2. lg pecoribus tuis.^ Pecora hic

Taculo

&

funt, quae paftum , & cibum prabent,

15 Ga;,

Judai , ut huic przcepto fatisfacerent,

uti funt oves, capr& boves.

legem Decalogi membranulis infcri-

Vils Mah

ptàm brachio, fronti, fimbriis, aut

13. Primogenitum afini.) Yd eft afinum ;

oftiis domus affigebant ; & hzc funt

hujus enim aperitur vulva ,

& afinus

34 U

tam mas efít, quam fceemina.

Unde

?97.) Orgs

phylacteria, qua carpit Chriftus Matth.

Tüctorim -

23. $. Precepta , inquit S. Hier. in c.

agno Pafchali additur vox , mafculus

23. Matth.--citatum , eruze zg manu tua

fup. c. 12. 5.

Quod dicitur, -

Tüty camel

tabis ove , intellige agno , vel hodo.

T hts

ut compleantur : erumt ante oculos iuos ,

DO umene

ut die ac Mütle mediterzs zm eis.

Si non redemeris , interficzes. ) $i vi-

lo. 4 diebus im dies. ) ld eft ab an-

lior fit primogenitus afini, quam ut

TUm tntie

illum ove redimere velis , tunc non

Primrenic

no in annum; quafi dicat certa anno-

Volut

D

rum ,

& continua ferie.

Hebrzum

immolabis, fed pracifa cervice occi-

enim iL»y j«mim , id eft dies, in

des: hoc enim fignificat verbum He-

f 9445

brazum 53y r ,

&, Gracum

un,t) FW!Z!;

plurali fignificat annum.

Clpiunt qe

11. GCbananei) Sub quo ceterasin-

vaoko mueis.

L Ql dc.:,

&

1

lüg

CATUT:XHIE

39

j la&ä, &

14. Cumque interrogaverit te filius tuus cr;s, dicens: Quid

0.

efthoc? refpondebis ei: !n manu forti eduxit nos Dominus

sum etl de terra /Egypti, de domo fervitutis.

rs. Nam cum induratus effet Pharao, & nollet nos dimittere,

bit apud te

occidit Dominus omne primogenitum in terra /Egypti, a pri-

mogenito hominis ufque ad primogenitum jumentorum ; id-

C eff, quo

circo imnmolo Domino omne, quod aperit vulvam maífculini fe-

pio.

xus, & omnia primogenita filiorum meortim redimo.

o omentum

16. * Erit igitur quafi fignum in manu tua, & quafi appen- "Deut

ore too, in

;*

fum quid, ob recordationem, (1) inter oculos tuos, eo quo

in manu forti eduxerit nos Dominus de JEgypto.

te a diebus

-17. Igitur cum emififfet Pharao populum, non eos duxit (2)

] Deus per viam terrae Philifthiim, quae vicina eft; reputans ne

Chanantei,

forte poeniteret eum, fi vidiffet adverfum fe bella confurgere,

d :

& revertere:ur in ZEgyptum.

Jomino, &

18. Sed circumduxit per viam deferti, quze eft juxta mare

|bueris ma-

rubrum, & armati afcenderunt filii Ifrael de terra /Egypt.

19. Tu-

n redeme-

js de filis

(a]) Inter. le edit. Sixt. legitur ante.

(2) Deus. Jm edit, Sixt. legétur

Dominus.

j Cot-

—

Qmne 'autem pr?magem*tum bominis re-

do hec:intelligenda fint, diximus n.

dimes.) Ut h&c redemptio refricaret

9. ex D. Hier.

Omim hï'i)i'

memoriam redemptionis primogeni-

17. Per viam terre Philifibiim. ) Yoc

ynium pitet

torum, cum a gladio Angeli fubducta

iter a Chanaan in ZEgyptum perPhi-

funt: & quia folos Levitas fuo taber-

lifthinos communiter dicitur effe de-

20

naculo , & cultui deftinavetat,

cem dierum.

Phiio ait effe trium

) PeCOIE

lic

um probeto

I$. Cras, ) Futuris temporibus.

dierum.

Vide Matth. 6. 34.

Si vidiffet adverfum f& bella confurgere. )

we.

qeftafinum;

24. U(que ad primogénitum qumente-

Etiam alia via pugnandum fuit cum

& afinus

rum.) Omnia primogenita etiam ju-

Amaálec cap. 17. fedillud przlium fuit

1

]

unicum, & quadragefimo die ab exi-

t

Un('ie

mentorum , puta equorum , afino-

gt if

rum, camelorum czfafuntin /Egypto,

lio facile confe&um : fi autem tran-

tu de /Egypto initum, & divino auxi-

jcIEUE y

m

in hujus tamen rei memoriam Deus

; non jumentorum omnium, fed peco-

fiffent Hebrzi per Philifthinos, fta-

yd hexo

Y vt

tim , & affidue cis pugnandum fuiffet

ith )

rum tantum (ut di&um eft n. 12.)

cum hoftibis bellicofiflimis : tales enim

quim D

primogenita fibi ab Hebrais offerri

h

tunc

non

voluit.

erant Philifthini.

ervit

£ 0C

16. Quafi appenfum quid.) Ali ver-

18. Zrmati, ) Eloneftiores jam an-

yemum 1

tunt, Frostzle, quod Judei craffe ac-

te arma domi fuzm habuerunt , alii

cipiunt de fcheda in fronte pendente,

premoniti ante egrefTüm fibi compa-

Mea

cui decalogus infcriptus fit ; quomo-

xarunt, & commodari fibi ab ägy-»

Lj

40

LIBRI EXODI

I9. Tulit quozlue Moyfes offa Jofeph fecum; eo quod adju-

P"ni

*Gen, raffet filios Iífrael,. dicens: * Vifitabit vos Deus, efferte offa

pw

$o.23 mea hinc vobifcum.

20. Profe&tique de Soco:h caftrametati funt in Etham in ex-

i

tremis nnibus íolitudinis.

21. * Dominus autem praecedebat eos ad oftendendam viam,

bot

9N um

14. 14

er diem in columna nubis, & per notctem in columna ignis,

qui

2 Efd.

ut dux effet itineris utroque tempore.

18

9

19«

22. Numquam defuit columna nubis per diem, nec columna

l

1Cor. j

1o. i*

gnis per no&tem , coram popqloa

p

tiiU

CAPUT XLIV.

fecl

Pharao-Ifraclem per[equens , & mare per. ficcum pof? illum ingre-

Qi

dieüs, cum univver[o equitatu, ac curribus fubmergz'mr.

Ocutus eft autem Dominus ad Mofen, dicens:

j

LL

2. Loquere filiislfrael. Reverfi caftrametentur e r

egione

Phiha-

t

ptiis poftulantes , ut fe a feristueren-

aeftum defendebiat, quod enim habe-

turin deferto, & ab hoflibus etiam,

mus num. 10. 34. Nubes quoque. Domi-.

mi füper eos erat per diemn cum incederent ,

fi aliqui inipfos infurgerent; nam eos

qu

habuiffe arma patet ex bello, quod pau-

LXX. vertunt : Nuwbes- Domzpi fuit

Bl

obrumbrans (awiaQovou ) fuper eos, Por-

fü

1o poft cum Amalecitis gefferunt.

ro hec columna nubis, qu& per diem

19.. Offa Jofepb. ) N erifimile eft etiam

Ifraelitarum iter regebat , idem no&u

f

hoc tempore aliorum Patriarcharum

praftabat officium , fed fpecie ignis,

fratrum Jofeph translata; nam ex cap.

ut facilius cerneretur.

. A&. num. 16. conftat, eos transla-

D!

p

tos fuiffe in Paleftinam, & fepultos

2.E

Regiome Phibabiroth. ) — Quuarta

li

jn Sichem.

hec eft Hebraorum Í[latio.

0

2o. h) Etham. ) Exham fitus erat in

LXX. vertunte regioze fubwrbii , vel

H

ultima folitudine vicina mari Rubro,

Ville.

Vox Hebraica fignificat , 0s

p

H

& montibus prarupta: unde etiam

foraminum , erat quippe ingreífus in-

nomen videturinveniffe. Etham enim

ter montes, qui erant ab utroquela-

Heb. fortem, indequeafperum , & pre-

tere.

Poffet etiam verti, os ficzta-

ruptum fignificat.

tum , quod illac a mari Rubro effet

o1. Columna, nubis. ) Quug ab An-

aditus , qua ibatur ad folitudinem

4

Ktham , ficcam nempe, & aridam.

elo mota fignum itineris erat He-

j

r&is, nec tantum hzc columna, qua

Magdalum.) Quod Hebraice zwrrim

9

eundum effet, monftrabat ; fed ctiam

fonat.

Fortaffe fuit arx monti im-

Hebrzorum caftra inumbrabat , &

pofita.

:

CAPUT XIVv.

241

dj

ll-

Phihahiroth, quae eft inter Magdalum, & mare contra Beelfe-

c€

Qiiq

phon : in confpeCtu ejus caíflra po

n

i

w]

e

tis fuper mare.

3. Di&turufque eft Pharao füper filiis Iírael: Coar&tati funt

|eX-

in terra ; €onclufit eos defertum:

4. Et indurabo cor ejus, ac perfequetur vos, & glorifica-

E

bor in Pharaone, & in omni exercitu ejus: fcient

Tis,

que A& gyptii,

quia ego fum Dominus : Feceruntque ita.

i

$. Et nuntiatum eft regi /Egyptiorum, quod fugiffet popu-

lus: immutatumque eft cor Pharaonis, & fervorum ejus fuper

populum, & dixerunt: Quid voluimus facere , ut dimittere-

mus [írael, ne ferviret nobis ?

6. Junxit er,

go currum , & omnem populum flg,um affumpfit

fecum.

f

7.. 'T'ulitque fexcentos currus electos, &

quidquid in /Egypto

curruum fuit, & duces totius exercitus.

8. Induravitque Dominus cor Pharaonis regis ZEgypti , &

perfecutus eft filiosIfrael: at illiegreffi erant in manu excelfa.

t

pne

9. * Cumque perfequerentur /Egyptii veftigia praeceden- Mac

a

tium, repererunt eos in caftris fuper mare: omnis eq

uitatus, 4- 7-

O1.

& cur- :

6.

b

jl

Beelfephon. ) Elebraice idem eit,

Sczentque 4Eeypti. ) Suo, fuorumqüe

znf ;

quod Dominzus fpecule. ) qu& nominis

malo docti tandem intelligent.

L

interpretatio oftendit loca illa edita

. bnmutatumque eff cor. ) N oluntas;

D

fuiffe, & prarupta.

Aliqui dicunt

fententia.

m

Beelfephon idolum fuiffe finibus cu-

7- Sexcentos eurrus,) Olim curribus

ftodiendis, & ad' impediendam fugam

falcatis, & in curribus depugnabant:

J 1

e regno, ideoque nominatum , ut

currus enim fuis falcibus demetebant

appareat, quam nihil contra Iíraelitas

Romani putabant virgi-

homines, & equos ;. milites vero de

potuerit.

illis bellantes férebantur in hoftem.

[

num'/Veftalium precibus fervorum fu-

gam inhiberi , fi tamen urbe nondum

Duces totius exercztus.) LX X. vertunt

j

frgxgaa'z'x .

pedem extuliffent.

Rofinus 1. 3. cap.

$. Greg. INyff. in cant.

[/

I9. ex Plinio.

Moyfis, & Grzcus Scholisfles ajunt,

Ifl«

Super mare.) Juxta, vel verfus mare.

antiquos magnos feciffe currus, qui

3- Super filiis Ifrael.) De filiis Ifrael.

tres capérent; quorum unus erat au-

[

Coartiati.) ln illis locorum angu

riga, duo reliqui milites , & hos /zz-

i

füis , animis etiam pendentes , , &

ff2tas di&os volunt.

Alii putant fuif-

anxii.

m

fe milites fortiffimos , quorum fcili-

Glerificabor in Pharaone.) Mlergens

cet unufquifque contra tres ftare pof-

eum aquis maris ; tunc enim appare-

fet

Alii vertunt zrzarios.

Probabi-

f

bit mea potentia , & juftizia.

le fortes illos 'milites in alios prafe-

& J. Bill, cum €om. Menocb, T,

4*

LIBRI EXODI

j

& currus Pharaonis , & univerfus exercitus erant in Phihahi-

toth contra Beelfephon.

Ti

bus

Ic. Cumque appropinquaffet Pharao , levantes filii Ifrael

oculos, viderunt /Egyptios poft fe, & timuerunt valde : cla-

[tra

maveruntque ad Dominum;

rr. Et dixerunt ad Moyfen: Forfitan non erant fepulchra

pX

in /Egypto , ideo tulifti nos , ut moreremur in folitudine;

quid hoc facere voluifti : ut educeres nos ex J£gypto?

ul

tot

12. Nonne ifte eft fermo, quem loquebamur ad te in /Egy-

pto, dicentes: Recede a nobis, ut ferviamus /Egyptiis? multo

fit

enim melius erat fervire eis, quam mori in folitudine.

13. Et ait Moyfes ad populum : Nolite timere : ftate, &

de

videte magnalia Domini, quae facturus eft hodie : /Egyptios

QU

enim, quos nunc videtis, nequaquam ultra väydebitis ufque

in fempiternum.

I4. Dominus pugnabit pro vobis, & vos tacebitis.

&g

fild

15. Dixitque.Dominus ad Moyfen: Quid clamas ad me? Lo-

quere filiüs Ifrael, ut proficifcantur.

I6. Tu autem eleva virgam tuam, & extende manum tuam

fuper mare, & divideillud; ut gradiantur filii Ifrael in medio

mari per ficcum.

17. Ego autem indurabo cor /Égyptiorum , ut perfequantur

vos, & glorificabor in Pharaone, & in omni exercitu ejus, &

lis

in curriþus, & in equitibus illius.

18. Et

Wt

[

be

Guram exercuiffe, quod indicat vul-

90.) iz Dei auribus eff defderiu;n vebe-

t

228Z5.

hr

gatus interpres.

Hujufmodi fuerat. Mofis- cla.

lO. Jz»muerunt 'u/alde.) lNNon enim

rmor, licet Scriptura non exprimat,

qu

erant armis affueti , & bello, fed one-

Proinde eum exaudiens ait Deus:

tel

ribus, & iugo.

quid clamas ad me? non reprehendens,

iu

Clamaveruntque ad Dominum.^) Oran-

fed fe adeffe oftendens, & ad futurum

t

tes , & expoftulantes hoc videntur

miraculum excitans , & preparans,

fuadere, quz fequuntur.

16. I» medio mari.) Per ipfum ma-

D

13. Nolitetimere. ) Molliter, & blan-

im

de refpondet Mofes vir mitiffimus.

re altum , & vaftum : medium ergo

[

hic non pr&cife medium fignificat;

Io

Magnalia.) klebr. fatutem.

ficille ait: meZin (itimus m undis.

14. Ef vos tacebitis, ) Vos quiefce-

[

tis, odiofe, & jucunde hanc Dei pro

17. Ht perfequantur vos. ) Adimamil-

Vi

vobis pugnam , & prelium fpectando.

lis timorem, ut auda&er in alveum

li

1$. Quid clamas ad me? ) Glamor

maris fe immitterenon vereantur, ut

vos aífequantur.

g

&Imæuit D, Bern. ferm. 15. in Pf2lm.

CAPU T XIV.

^

2

.

4$

Duli-

18. Et fcient 7Egyptii, quia ego fum Domïnus., cum glo-

rificatus fucero in Pharao

:

"

ne, & in curribus, atque in equiti-

frael

bus ejus.

d

19. Tolleníque fe Angelus Dei, (1) & qui praecedebat ca-

ftra Ifrael, abiit poft eos : & cum eo pari:er columna nubis,

ichta

priora dimittens, poft tergum,

20. Stetit inter caflra /Égyptiorum, & caftra Ifrael : & erat

ine;

nubes tenebroía, & illuminans noCtem, ita ut ad fe invicem

toto noCtis tempore accedere non valerent.

boy.

Julto

21. Cumque extendifiet Moyfes manum fuper mare, abftu-

lit illud Dominus flante vento vehementi, & urente tota no-

1)&

&e, & vertit in ficcum : divifaque eft aqua.

*Pfat.

Xtos

22. * Et ingreffi funt filii Iírael per medium ficci maris:

77:13

erat erim aqua quafi murus a dextera eotum, & laeva.

ique

104.

25. Perfequentefque gyptii ingreffi funt poft eos, &

omnis 41,

equi.atus Pharaonis , currus ejus, & equites, per medium Pf4l.

113.3

Lo-

maris.

Hebr

24. Jamque advenerat vigilia matutina, * & ecce refpiciens

I1.2

D

P

Hh 5

Domi- *Sap

1915

lo

(12 Dei. Im edit. Sixt, legztur Domini.

tut

19. 4ngelus Dei.) In. columna nu-

Divi/zque eff aqua, ) Quia in Pf. 155

bis delitefcens.

I3. dicitur: Quwi drvifft mare. Rubrum in

H

20. Tenebrofa , €$. illuminans.) lilu-

divifenes, tradunt Klebrai tot fuiffe

minabat Hebrzos , /Egyptiis tenebras

in mari vias, quot erant tribus ifrael.

offundebat.

Mugrarat Angelus nu-

Sed incerta traditio, & eo loco Pfal-

mi vox ; Zivifonis, fignificat duo la-

bem regens ad ultimam Hebrzorum

12

aciem , & qua parte precedentes He-

tera maris divifi, inter qua via pate-

da

braos refpiciebat nubes, erat lucida ;

bat Hebrzis.

qua vero fubfequentes /Egyptios, te-

22. Siccimaris.) Quantum fatis erat

fit,

nebrofa.

Hujus lucis beneficio iter

ad commode tranfeundum ;

itaque

1G

ns,

fuum Hebrai profequebantur per ma-

Sap. 19. 7, dicitur : Ip mari Rubro via

um

re Rubrum tranfeuntes.

ffue impedimento,

Hoc maris fpatium

e1. Vehementi, 65 urente.) Vide fu-

trium leucarum eífe docet Adricho-

Ventus tantum

mius, & alii.

n

pra cap. to, n. 13.

immiffuseft ad alveum maris lutofum

24. Vigila matutina.

Dividebant

"o

exficcandum: nam divifio, & füfpen-

tam Romani, quam I

1

ebr&i unam-

2

fio aquarum Angeli minifterio fa&a

quamque noóctem in quatuor partes

Z&quales; quarum fingule erant ter-

eft. Oportet admodum latam fuiffe

V«

viam, per quam tres hominum mil-

narum horarum, eafque ab excubiis

m

liones unius nodis fpatio tranfierunt.

militaribus , que no&e quater mutari

Tota zoiie. ) Nimirum ufque ad in-

erant folite , vocabantur vigilig ;

t

greflum Hebraorum in mare,

egdemque ordine vigilia prima, vigilia

244

LIERI

EXODI

e

Dominus fuper caftrà /Egyptiorum per columnam ignis, & nu-

bis : interfecit exercitum eorum:

25

Et fubvertit rotas curruum, ferebanturque in profun-

Jj

dum.

Dixerunt ergo /Egyptii: Fugiamus Ifraelem: Dominus

enim

pugnat

)0ro.eis contra nos.

26. Et ait Dominus ad Moyfen :

Exteäde manum tuam

fuper mare, ut re

vertantur aquae ad /Egyptios fqper currus,

G!

& equites eorum,

y;. Cumque extendiffet Moyfes manum contra mare , re-

fi

verfum eft primo diluculo: ad priorem locum ; fugientibuf-

que JEgyptis occurrerunt aqua , & involvit eos Dominus

:

h

1

Ti

AR

medns fluétibus.

U

28. Reverfzeque funt aquae, & operuerunt currus, & equi-

tes cun&ti exercitus Pharaonis , qui fequentes ingreffi fuerant

mare; necunus quidem fuperfuit ex eis.

e

29. Filii autem Iírael perrexerunt per medium ficci maris,

& aqua eis erant quafi pro muro a dextris , & a finiftris.

30. Liberavitque Dominus in die illalfrael de manu JEgy-

ptiorum.

31. Ec viderunt ZEgyptios mortuos fuper litus maris, & ma-

num magnam, quam exercuerat Dominus contra eos; ti-

f

muitque populus Dominum , & crediderunt Domino , &

Moyfi fervo ejus.

CAPUT

fecunda &c.cenfebantur. Eratergo vi-

rus enim prius elati per rotas , jam

ilia matutinaquarta , & ultima noctis

rotis excuffis fimul cum rotis depri-

vigilia fub auroram , & diluculum.

mebantur in profundum.

ä

Refpiciens Dominus.) Angelus Deum

27. Reverfum eftl primo diluculo ad prio-

referens , qui latebat in columnaignis.

vem loeum.) Xlebr. ad fortitudinem faam,

Interfecit exercitum. ) Partem exerci-

ad fuum vigorem , ut fcilicet ficut

prius aquz tumefecerent, & flu&us

tus , eft fynedoche ; nam alia pars

hac cclefti fuorum ftrageterrita, dum

agerent.

fugam parat, ab aquis recurrentibus

31. Manum magnam.) Yngentem cla-

abforpta eft.

dem, quam potenti fua dextera Do-

X3. Ferebanturque inprofundum. ) Cur-

" rhinus patraverat.

*

** n u

z

3

1

1

QUAPUTT..XW

ie

l/raelite , gratüs Deo cum caníu peractis , venerunt in Maratb,

QUS

ubi amaritudine aquarum verja in. dulcedinem ,

'venem?at in Elim.

At

U5

1 " T'Unc * cecinit Moyfes, & filii I(rael carmen hoc Domino, ,

Sap;

IO.20.

Ie

& dixerunt; Cantemus Domino; gloriofe enim magni-

ficatus eft, equum , & afcenforem dejecit in mare.

u

lU

2. Fortitudo mea, & laus mea Dominus, & fa&us eft mi- « i,

hi in falutem , ifte Deus meus: & glorificabo eum ; Deus pa- r.. o.

Pfal.

tris meij & exaltabo eum.

Ul

. 3. Dominus quafi vir pugnator, omnipotens nomen ejus.

117.

int

. Id

4. Currus Pharaonis, & exercitum ejus projecit in mare

3

ele&ti principes ejus fubmerfi funt in Mari rubro.

"I8

$. Abyffi operuerunt eos , defcenderunt in profundum qua-

fi lapis.

j

6. Dextera tua, Domine magnificata eft in fortitudine ;

dextera tua, Domine, percuffit inimicum.

'7. Et in multitudine glorize tuae depofuifti adverfarios tuos:

t

mififti iram tuam , quae devoravit eos ficut ftipulam.

&

Bha

8. Et

1

ss

1. ( Ydrmen. boc. ) Quo genere. car-

in Hebrzo eft 5 £, quzvox Deum

T

minis confcriptum fit hoc can-

fortem fienificat.

Ceteri Dii infirmi

funt, & Dii non funt,

ticum ignoratur,

Jofephus verfus

hexametros fuiffe affirmat.

Glorifcabe eum. ) Chaldzus vertit:

Cantemus.) klebr. cantabo ; namMoym

JEdificabe ei famüuarium : Cajetanus,

f

Habitabe ewr;, hoc eft habitaculum ei

"

fes hoc carmen Spiritu fan&o fugge-

excitabo.

rente compofuit, . nomine fuo, &

Vatablus, Decorabe eum.

fuorum.

Exaltabo eum.) Eum altiffimum pa-

Equum , & afcenforem.) E.quum , &

lam confitebor, & quantum potero,

/)

przedicabo.

equitem , àc precipue Pharaonem.

!^

z. Fertitudo mea. ) Qiuafi dicat ;

3. Deminus quafi vir pugnator. ) Ylebr.

u

Non nofire fortitudini, fed divine

vir belli. YX X.. Deus conterens bella.

IH

hanc vi&oriam adfcribimus.

4- Projecit lin mare. ) Hebr. ejacula-

tus eff , quafi dicat, ea facilitate , qua

Laws mea.) Argumentum, & mate-

"

xia laudis mez.

fagittarius fagittam emittit.

1

Fatlus eft mibi im falutem.) Fa&us

$. 4bff.) Aquarum voragines.

eft mihi Salvator.

. 6. Magnificzta eff.) Palam facta eft

Ife Deus mins.. ) Quuafi dicat: Hiüc

potentia, & virtus tua magna.

eus, qui nos falvavit in mari Ru-

7. Glorie tue. ) Wortitudinis, qua

bro,; Deus verus eft, & fortis; nam

gloriam confecutus es.

Ornatus &

246

j

.LIBRI EXODI4

8. Et in fpiritu furoris tui congregatee funt aquse: ftetit

$

unda fluens, congregatae funt abyífi in medio mari.

ol

9. Dixit inimicus: Perífequar, & comprehendam, dividam

.

fpolia, implebitur anima mea

e

evaginabo gladium meum ,

b

interficiet eos manus mea.

1o. Flavit fpiritus tuus, & operuit eos mare: fubmerfi funt

quafi plumbum in aquis vehementibus.

11. Quis fimilistui infortibus Domine? quisfimilis tui, magni-

ficus in fan&titate, terribilis, atque laudabilis faciens mirabilia?

|

12. Extendifti manum tuam, & devoravit eos terra.

15. Dux fuifli in mifericordia tua populo, quem redemitti:

& portafi eum in fortitudine tua ad habitaculum íanctum

l

4

tuum.

14. Afcenderunt populi, & iratifunt: dolores obtinuerunt

habitatores Philifthiim ,

(

15. Tunc

Ua

poefeos caufa vario fchemate idem

inde El/m, Dii fortes, Dii, qui falfo

effert.

fortes habentur.

Depofuifli.) Ylebr. fsbvertifi, difp-

Terribilis atque laudabilis. ) Hebr. zez-

1

ribilis laudibus , quia fcilicet omni pra-

L22

dram tuam.) Pæhas, ac fupplicia,

conio major, non. mortales modo;

fed etiam Angeli ejus laudes exequi

ä

quz juftz ire tuz funt effedus.

formidant, cum fciant fe non poffe

-8. d fpiritufuroris tui. ) In indigna-

pro merito laudare.

tione, & furore tuo, fi Pfal. 158. 7.

dicit:.quo ib z fpiritu tuo , & M. 30.

12. Devoravit .eos ferra. ) Alveus

maris.

Q8. fpiritus ejus velut torrens inundans.

13. Populo , quem redemifli. ) Ex Z

Congregat funt 4q44.) Hinc & inde,

wt tranfitus Hebrais pateret.

gypti fervitute.

Et porteffi eum.

Hoc prophetice

Stetit unda fluezs. ) In Hebreo addi-

dicitur : Senfus e

i,

& portabis ad

tur , ficut acervus ; unde Pf. 77. 15, di-

terram Chanaan, quam habitaculum

citur , fatuit aquas quafi in utre.

fan&um vocat, quia in ea Abraham,

Congregata. b Heb,r. coagulate. ldem

Ifaac, Jacob viri fan&i habitarunt ,

LXX.; 6-4yn T& kvhare compath

quia in ea futurum templum, & in

fürt. flntius,

ea nafciturus, & verfaturus Chriflus,

9. Implebitur anima mea. ) Defide-

B. Virgo, Apoftoli, &c.

rium meurm: faturabitur.

14- AfGenderunt populi , & irati funt.)

I1o. Flevit fpiritus tuus.) Potentia

Hebr. wdierumt populi.

Audierunt,

ultionis tuz.

confultarunt , afcenderunt, five egref-

11. Duis ffnilis tui ia fortibus Domi-

fi funt contra Hebr&os, ut eos pro-

ze ) LXX. quis fanilis tui in Dis Do-

hiberent aditu ( hananzeg.

mipc, 5X €, Deum fortem fignificat ;

h&c fpiritu Prophetico.

Dicuntur ;

Is

247

CAPUT XV.

etit

15. 'Tunc conturbati funt principes Edox;ï, robuftos Moab

obtinuit tremor : obriguerunt omnes habitatores Chanaan.

am

16. irruat fuper eos formido , & pavor, in magnitudine

l,

brachii tui: fiant iimmobiles quafi lapis, donec pertranfeat

populus tuus , Domine , donec pertranfeat populus tuus ifte,

nt

quem poffedifti.

i

;7. Introduces eos, & plantabisin monte hsereditatis tuae ,

li

firmiffimo habitaculo tuo , quod operatus es, Domine: fan-

a?

&uarium tuum, Domine , quod firmaverunt manus tuae.

18. Dominus regnabit in aeternum , & ultra.

l:

Ic. Ingreffus eft enim eques Pharao cum cürribus, & equi-

ln

tibus ejus in mare: & reduxit fuper eos Dominus aquas ma-

tis: filii autem Ifrael ambulaverunt per ficcum in medio ejus:

nt

20. Sumpfit ergo Maria prophetiffa, foror Aaron, tympa-

numin manu fua: egreffeque funt omnes nmiulieres poft eam

cum tympanis, & choris ;

i[d

2I. Qui'—-

15. Obriguerunt, ) Similes ftupenti-

minus) regnabit, & re nth in ater-

fo

bus fa&i funt prz timore.

num, & ultra, fi aliquis ulterior ter-

minus, qui &ternitate non compre-

16. Fiagt immobiles. ) Hebr. fieant

1]

st lapides , IMofis , votum | fuperavit

hendatur, ftatui poffit.

Deus; nam eos Hebre&i non modo

20. Prepbetif[a.) Wel quia cum ea

Deus- collocutus. INum, 12. 2. vel

0j

vicerunt, fed etiam pene ad interne-

cionem ceciderunt.

quia do&rix , & magiflra, vel quia

Donec pertran[éat populus tuus. ) ln

précentrix.

terram promiffam Chanaan.

- Serer Aaron.) Dicitur potius foror

17. dntroduces eos , 6$ plantabis. ) Ut

Aaron , quam Mofis, quia Aaron

i

Mofe erat fenior, & proxime po

ftabilem, firmam, & naturalem in-

r

ftar plantarum , & arborum fixis ra-

Mariam natus. Hinc. Greg. INylf. 1.

dicibus fedem obtineant.

de Virg. c. 6.

Mariam fuiffe virgi-

d& monte bereditatis tue. ) Monte

nem docet , alioquin potius a marito,

Sion, in quo zdificandum templum,

quam a fratre agnominaretar. Adde

quod futurum erat domus, & hare-

quod nufquam Scriptura matris ejus,

ditas Dei.

aut liberorum meminit.

Idem docet

19. Jp etermnum , t9. ultra, ) ZEter-

$, Ambrof. & alii.

Hanc tamen

num íepe vocatur feculum longiffi-

opinionem alii parum certitudinis ha-

mum, cujus finis, & terminus non

bere putant.

Vide S$uarez in 3. part.

;;c

videtur, etiamfi ipfum vere, & pro-

tom. 9. difp. 6. fe&, 3. & DBarradium

rie eternum non fit ; hoc enim fi-

tom. z. lib. 7. cap. 8. Adde Jofephi

nificat Hebrzum verbum t25y ol«m

auctoritatem , qui lib, 3. Antiquit.

ltaque quando abfolutam eternitatem

cap. ?. Hur ejus maritum facit.

Mignificare volunt, addunt particulam,

Tympanum.) Tympanum ( Inquit Ifi-

£$ ultra,

Poffumus etiam dicere effe

dorus lib, 2. orig. cap. 21 ) ef. pellis,

hyperbolem , cujus fententia fit: Do-

vwe eorium ligno ex wna parie extenfum.

À

5

-

48

iILIBRI EXODI

.

2T. Quibus przecinebat, dicens: Cantemus Domino, glorio-

qu

fe enim magnificatus e

r

ít equum &. afcenforem ejus dejecit

in mare.

22. 'fuli

de

t autem /MO)ff&s Ifrael] de Mari rübro, & ezreffi

funtin defertum Sur: ambulaveruntque tribus diebus per fo-

üi

litudinem , & non inveniebant aquam.

23. Et venerunt in Mara , nec poterant bibere aquas de Ma-

12, €o quod effent amarze: unde & congruum loco nomen im-

^

!

pofuit, vocans illum Mara, id eft - amaritudinem,

24. Et murmuravit populus contra Moyfen, dicens: Quid

bibemus?

3 ]'u—

25. At ille clamavit ad Dominum, qui oftendit ei lignum:

dith. quod cum mififfet in aquas, in dulcedinem verfze (unt, * ibi

L

5.l

E

? conftituit ei praecepta, atque judicia, & ibi tentavit eum,

3o- $.

26. Dicens: Si audieris vocem Domini Dei tui, & quod

T

ye&tum eft , coram eo feceris, & obedieris mandatis ejus, cu-

fu

Qodiel*iscltae omnia pracepta illius, cun&tum languorem ,

quem

P

N

Diciturdzó 79 rvz77sw , quodad ma-

Defértum $ur. Quod alio nomine

[

ol

mus, aut bacilli pulfum refonet.

vocatur Etham. Num. 33. 6.

Et choris.) Chorus non eft nomen

23. Fenerunt im Marz. ) H&c eft

X

mufici inftrumenti ,^ quamvis ita ali-

quinta manfio in deferto, Mara dici-

di

qui fenferint , fed chorus eft multitu-

tur ab aquarum amaritudine, & eft pro-

do canentium vel faltantium. Mos,

lepfis; nam ita poítea hic locus di-

fuit apud Hebraos, ut mulieres, &

&us eft a Moyfe, poftquam aquas il-

puelle in Dei laudem vel hominum

las guftavit.

canerent, & faltarent, fic P(. 67. 26.

2$. Offendit eis lignum.) Nomen lïgni

Prevenerunt principes conjumci pfallentz-

Scriptura non exprimit; dulcestamen

h

Bus im medio juvencularum ïympani/iria—

aquas reddebat naturali facultate , non

vHUm.

miraculo.

Vide Valefium -de facra

p

a. Quilus precintbat. ) Hebr.. eft,

Philofophia.cap. 24.

& refpondebat illis ,/Maria fcilicet, &

[/

! Bbà conflituit ei pracepta, atque judicia.)

mulierum chorus Moyfi, &. virorum

Deus dedit 1fraeli; dum effet in Mara,

choro.

Mulieres vel eosdem verfus,

quos cecinerant viri, repetebant , vel

aliquas leges, ceremoniales, & judi-

ciales,

primum illum verfüm , ecaztemus Do.

snino (5c. tanquam intercalarem. |.Alii

Jhi temtawit eum.) Populum Ifrael

putant, feorfim a viris feeminas to-

tentavit Deus, leges jam dictas- fan-

h

4

tumillud canticum percurriffe.

ciendo , quibus obedientiam populi

Q

22. Tulu

v Rfrael de mari Rubro.)

experiri flatuerat.

L:

Cattra movit

tas abduxit.

, profe&tus ,CG , líaeli-

d

CAPUT T XV. & XVI.

e

249

0

quem pofui in J£gypto, non inducam füper te: ego enim (1)

Ü

Dominus fanator tuus.

27. * Venerunt autem in Elim filii Ifrael, ubi erant duo- Num

T

decim fontes aquarum

tifunt juxta aquas.

P* feptuagix?ta palmee: & caftrameta- ?^ 7

H

CAPUT:XVE

1

Murmurantibus in deferto. Sin pro cibo lfraelitis. pluit. Dominus

lxd

coturnices €&? Man ad faturitatem: ju[[to Domini de eo colli-

gendo, C? in monumentum reponendo.

i

bi

Rofe&ique funt de Elim, & venit omnis multitudo Elio- :

P

u

rum Ifrael in* defertum $in, quod eft inter Elim , & Si-* Sap,

nai, quinto decimo die menfis fecundi, poítquam egreffi ir. z.

Ü

funt de terra /Egypti.

U

2. Et murmuravit omnis congregatio filiorum Ifrael contra

T

Moyfen , & Aaron in folitudine.

3. Dixeruntque filii Ifrael ad eos: Utinam mortui eH'efnus

n

per manum Domini in terra /Egypti, quando fedebamus fuper

ollas carnium, & comedebamus panem in faturitate: cur edu-

J

xiftis nos in defertum iftud , ut occideretis omnem multitu-

d

dinem fame ?

l!

4. Di-

(1) Ego eüim Dominus fanator tuus. 1» edit. Sixt : legitwr: egó enim fum

n

Dominus Deus fanator tuus.

fil

a

26. Cuntlum languorem.) Wx ulceri-. Cades dicitur , de quo num. 2o. z. &

bus, fiti, pefte, alüfque plagis ZEgy-

diverfo modo fcribitur.

n

ptiaeis manantem.

uintodecimo die menfrs. ) Hoc 'En tri-

1

Dominui fanator 1425, ) Ylebr. egome-

dieus tuus.,

gefimo die ab egreffü de ZEoypto.

2. Murmuravit emmuis congregatzo,

27. Veuerunt auten in Elim,) Sextam

Cum jam farina fübaéta , quam ex A-

"

manfionem.

gypto tulerant, deficeret.

!

3. Utinam mortui effemmus per. omanum

3.

N defértum Sin.) OQava manfio.

Demini.) Morte fcilicet a Domino ir-

d

Septima, que fuit ad mare Ru- rogata, five naturaliter, five violen-

brum, cujus mentio Num. 33. to,

ter.

omittitur hic, quia nihil peculiare in

Super ollas sarnium. ) Alii vertunt,

€3 contipit.

Defertum Sin efft inter

juxta ollas , fed nofter interpres melius

mare Rubrum, & montem Sinai,

& voracem ingluviem craffIz plebis ollis

efl diverfum a deferto Zin

; quod & incubantis expreffit.

Bbl. eum Com. Megocb. T. L,

i

2fo0

LIBRI EXOD[

e

4. Dixit autem Dominus ad Moy(en: Ecce ego pluam vo-

bis panes de coelo: egrediatur populus, & colligat, qua

[ír

fufficiunt per fingulos dies : ut tentem eum, utrum ambulet

p

in lege mea, an non.

$. Die autem fexto parent , quod inferant: & fit duplum ;

quam collizere folebant per fingulos dies.

€0

6. Dixeruntque. Moyfes, & Aaron ad omnes filios Ifrael :

bu

Vefpere ícieüs,

quod Dominus eduxerit vos de þtcrra 4Egy-

pti.

j

1. Et mane videbitis gloriam Domini : audivi enim mur-

IU

mur veftrum contra Dominum : nos vero quid fumus, quia

muffitatlis con:ra nos?

fo

$. Et ait Moyfes: Dabit vobis Dominus vefpere carnes ede-

j

re , & mane panes in faturitate: eo quod audierit murmura-

tiones veitras, quibus murmurati eftis contra eum, nos enim

M

quid fümus ? nec contra nos eft murmur veftrum , fed con-

Q

tra Dominum.

9. Dixit quoque Moyfes ad Aaron : Dic univerfze congre-

gauoni filiorum Ifrael: Accedite coram Domino: audivit enim

murmur veftrum.

Vl

p

ro. Cum-

Q

4. Panes.) Manna, ex quo contufo

Dei gloriam , id eft gloriofam poten-

tortufas panis faciebant, ut patet N.

tiam, & providentiam.

Sane igno-

X1.8. pro carne vero, & oleribus de-

rare non poterant Deum fuiffe au&o-

dit eis coturnices n. 3. & 13.

rem exitus de /Egypto, fed perturba-

i

Ut tentem eum. ) Deus eft fcrutator

tiosibus adi -erumpebant in murmur

Additur

cordium, & omnia novit; tentat er-

contra Mofem , & Aaron,

go non ut ip

fe , fed ut alii cogno-

ergo beneficium coturnicum , & man-

ft

fcant.

n&, quod etiam eis eífe po(fet in ar-

)

$. Die autem féxto. ) Die Veneris

dientes fecuti effent Dominum.

gumentum, quod ex ZEgypto egre-

parent, quod inferant, id eft, con-

J

dant partem manne in tabernaculis

9. Jccedite coram Domino.) Ad co-

i

fuis, qua vefcantur fequenti die fab-

lumnam nubis, in qua Dei prefentia

b

bati, quo diealaborecolligendi, mo-

fe exhibebat; nondum enim fabrica-

tum erat taberniculum.

Jendi, & coquendi manna ceflandum

Ut patet

eít.

Hinc feria fexta dicta efl Para-

ex cap. 36. & fequentibus hujus libri

fceve a preparatione ciborum, quz

Vel certe ante tabernaculum

illud

"

illo die fiebat pro fabbato.

congregati funt , quod priufquam aliud

P

6. Vefpere fcietis . . . . Et mane 60)

a Deo jullum conderetur, erat inca-

pw

Quia vefpere dabit vobis Dominus

firis, ut patet ex cap. 33. 7. ad quod

t

coturnices, & mahne manna, ut patet

religionis , & orationis caufa accede-

bant.

num. 12. & 15. per quod agnofcetis

CAPUT XVE

4jX

-

10. Cumque loqueretur Aaron ad omnem coetum filiorum

Is

Ifrael, reípexerunt ad folitudinem : & ecce gloria * Domini spq

let

apparuitin nube.

4$. 3

11. Locutus eft

autem Dominus ad Moyfen, dicens:

l,

12. Audivi murmuratoónes filiorum Iírael, loquere ad

eos;: Veiípere comedetis carnes, & mane faturabimini pani-

] :

bus: ícietisque , quod ego fum Dominus Deus vefter.

Tï

13. FaCtum eft ergo vefpere, & aícendens coturnix coo-

peruit caftra: mane quoque ros jacuit per circuitum calftro-

If«

rum.

i

14. Cumque operuiffet fuperficiem terrae, * apparuit in VOR

felitudine minutum , & quafi pilo tufum , in fimiïijudinern

11:4.

le-

pruinz fuper terram.

Pfal.

Id*

uoU cum vidiffent filii If:ael, dixerunt ad invicem : 77.24

I5.

ln

Man-Hu? quod fignificet: Quid eft hoc: Ignorabant enim ,J9?n-

*

T

quid effet. Quibus ait Moyfes: lite eft panis , quem Do-9

or

minus dedit vobis ad veícendum.

I5. $i

[5

16. Hic eft fermo , quem pracepit Dominus: Colligat

[

if

unusquisque ex eo quantum fufficit ad vefcendum

*

gomor

per fingula

capita: juxta numerum animarum veftrarum ,

i

fxc tolletis.

quae habiant in tabernaculo ,

lia

| I7. Fes

1

Sgeemars

10

1o. Refpexerunt ad folitudinem. ) Ex-

Graci habent ojrvyousria Ortygo-

(

metra.

?

tra callra.

Rabbini Salamon & Kimchi

t

Gloria Domini apparuit. ) Splendor,

dixerunt, «vem pinguem.

& aug

uftum, radianfque jubar, quo

t

fi fpectandam per An,gelum ex-

Mane quoque vos jacuit. ) "T'ota plani-

r

fe qua

ties flrata fuit, & cooperta rore; ros

f*

hibebat majeftas divina.

hic erat manna, quia rori conglacia.

i2

11. Locutus eff autera Dominus ad Moj-

toin modum pruin?' , & cryftalli-

Jemn.) Solum ; nam Aarone populum

neguttz in coriandrifeminisformam

alloquente, Mofes ad columnam nu-

.conglobatz , erat fimile.

ld

bis oraturus acccíferat.

14. Apparuit in folitudine.) Non vi-

i2. Comedetis carmes.) Coturnices.

Saturabimini panibus.) Mianna.

detur cecidiffe manna in caflris, quia

e

fordida, nec exiilis commode colli-

rf

13. Et afcendens coturnix .) Advola-

gi potuiffet.

i

wit, agente

illam vento, ut dicitur

Pfalm. 77. 26. & 27. Manna datum

Et quafi pilo tufum.) Wlanna erat al-

d

bum, inílor tritici ; cui pili tunfione

/

per 4o. annos, coturnmices hoc tan-

cortex detra&tus eft.

ul

tum vefpere. Quimquam licuit colli-

15. Dixerunt Man Hu.) Yline man-

[

re, & affervare in proximos dies.

b

»

;ftea iterum date coturnices ad fe-

na& nomen facum.

16. Gomor. ) E.ft menfüra, que ad ho-

pulchra concupifcentia , INum. 11. 1.

$2

LIBRI

EXODI

e

r7. Feceruntque ita filii Ifrael :

)

alius minus.

& collegerunt, alius plus,

2. C0f

tum

í

18. Et menfi funt ad menfuram gomor : * nec qui plus col-

9:!5*'legerat, habuit amplius: nec qui minus paravera:, reperit

Don

minus: fed finguli juxta id, quod edere poterant,

congrega-

4

verunt.

$u

19. Dixitque Moyfes ad eos: Nullus relinquat ex eo in

*

mmane.

[

20. Qui non audierunt eum, fed dimiferunt quidam ex eis

X

ufque mane, & fcatere coepit vermibus

, atque Acomputruit :

pror

& iratus eft contra eos Movfes.

Unu

die

21. Colligebant autem mane finguli, quantum fufficere po,

terat ad veícendum : cumque incaluiffet fol , liquefiebat.

22. In die autem fexta collegerunt cibos duplicés, id eit,

3l

duo gomor per fingulos homines: venerunt autem omnes

erat

3

principes multitudinis, & narraverunt Moyfi.

H

.

Qu

23. Qui ait eis : Hoc eft, quod locatus eft Dominus : Re-

quies fabbati fan&tificata eft Domino cras: quodcunque ope-

Dos

randum eft, facite; & quse coquenda funt, coquite

- quid-

gen

quid autem reliquum fuerit, reponite usque in mane.

qua

24. Fecerunt

que ita, ut praeceperat Moyfes, & non com-

3

putruit, neque vermis inventus eft in eo.

teit

q5: »poyqes

Dor

minis vi&um per unum diem fatis ell;

polffet ultra unum diem ; nam quod col-

M

refpondet chenici Grecorum.

Int

ligebàt feria fexta,erat illis ufui (abbato.

17. Collegerunt alzus plus , alius minus.)

21. Colligebant autem mane ffnguli. )

gx

Unufquifque prout illi promptum erat,

Ita a Domino preceptum. — Quid hoc

don

vafe aliquo five majore, five minore,

colligebat manna , quod domum rela-

fignificaretur , docet liber. Sapientie

que

Cap. 15. 28.

Ut zotum omnmibus efftt ,

tum menfuram unius gomor implebat,

inquit, quoziam oportet pravenire folem

five plus, five minus colle&um fuif-

4d beneditiionem tuam ( ad tebenedicen-

fet, Eadem menfura viro, & puero,

W p

valido, & infirmiori, qvi minus cibi

dum, & adorandum ) &f a4 ortum la-

expli

€2s te adorare.

3f

defiderabat , fufficiebat, qux omnia

Cumque incaluzf[et Sol ; liqueþ.eädlt.) Vo-

d!

divino miraculo contingebant.

10. Nullus relinquat ex «eo im mame.)

luitDominus liquefcere mannain agro ,

Toen

Yta preceptum ad incredulam , & im-

ne cceleflis ille cibus manens in terra

grüm

putrefceret , aut calcaretur , atque ita

1eal

portunam eorum cohibendam provi-

tnile

dentiam , qui in diem fequentem fibi

dehoneftaretur , & vilipenderetur.

parare cibum voluiffent.

22. Et marraverunt. Moyf.) Utexeo

Unt,

6

20. Scatere cmpit vermibus. ) Cuuod

cognofcerent; quorfum hoc eis fuiffet

Hic

miraculo non caruit: neque enim ea

juffüm : neque enim adhuc Dominus

erat mannze natura , ut fervari non

declaraverat, fe ob fabbati religionem

ger

DI

CAPUT XVL

233

plus,

25. Dixitque Moyfes : Comedite illud hodie , quia fabba-

tum eft Domini: non invenietur hodie in agro.

: Col-

26. Sex diebus colligite; in die-autem feptimo fabbatum eft

perit

Domini , idcirco non invenietur.

g

27. Venitque feptima dies, & egreffi de popul

0. ut colli-

gerent , non invenerunt.

0 if

28. Dixit autem Dominus ad Moyfen : Ufquequo non vul-

tis cuftodire mandata mea , & lezem meam?

x &l

29. Videte , quod Dominus dederit vobis fabbatum, &

"i.

propter hoc die fexta tribuit vobis cibos duplices: maneat

unusquisque apud femetipfum, nullus egrediatur de loco fuo

:

die feptimo.

3o. E fabbatizavit populus die feptimo:

li,

31. Appellavitque domus Ifrael nomen ejus Man, quod

nne

erat quafi femen coriandri album , guftusque ejus quafi fimilae

cum melle.

ho

32. Dixit autem Moyfes: líte eft fermo, quem preecepit

ope

Dominus: Imple gomor ex eo, & cuítodiatur in futuras retro

ii

generationes: ut noverintpanem, quo alui vos in folitudine,

quando edu£üi eftis de terra ZEgypti.

fl

33. Dixitque Moyfes ad Aaron : Sume vas unum , & mit-

teibi Man, quantum poteft capere gomor: & repone coram

Di

Domino ad fervandum in generationes veftras,

d Aaron

o

34. Sicut praecepit Dominus Moyfi: Pofuitque illu

in tabernaculo refervandum.

bato.

35. * Filii autem Ifrael comederunt Man quadraginta annis, *»Efá

)

us- I). zIe

il

C

donec venirentin terram habitabilem: hoc cibo aliti funt,

quequo tangerent fines terree Chanaan.

]udith

i1te

CA—S 18.-

ily

36. Gomor autem decima pars eft Ephi.

0H5

f n

[

a

'iïpræfcripüiïe , quod ftatim Mofes

fideraret: fi enim ipfe aliud quid de-

J lü

explicat.

fideraret, mox id manna fàpiebat;

q1. Qualiemen coriandri album.) Non

quod diferte dicitur in libr. Sapien-

eft fenfas fuiffe manna album ut fe-

ti€ cap. 16, num, 2o.

Idque non tan-

Vo-

men coriandri (nam femen hoc ni-

tum piis, utquidam tradunt, fed etiam

gro P

era

rum eft ) fed fententia eft manna fuif-

impiis accidebat, qua verior eft fen-

íe album, & figura, & quantitate fi-

tentia.

13

mile femini ceriandri.

In hoc enim

33. Covam Domino.) Coram taber-

tantar valet fimilitudo.

naculo , &arca, cum fuerit edificata.

Guffufque ejus quaff famile cum. emelle. )

34. Pofuitque illud Marom im taberna-

ex &

eulo vefervandum. ) Yloc dicitur per

ul

ic fapor ipfi mannz erat quafi con-

qInus

genitus, & naturalis : & ita fapiebat,

rolepfim ; nam poft tabernaculum

jam

ut comedens nullum alium cibum de-

fa&um eft , &in eo affervatum manna.

aj4

e.

LIBRI EXODI

CAPUT XVIL

Rurfum murmurantibus in Rapbidim pro aqua filiis Ilrael , dat

Dominus aquam de petra: & in monte Moyle extenfis wae

nibus orante , vincunt ipfi. zdm.lecitas.

Gitur profe&a omnis multitudo filiorum Tfrael de deferto

J

Sin per manfiones fuas, juxta fermonem Domini, caftra-

metai funt in Raphidim,. ubi non erat aqua ad bibendgm

Num.

populo.

2. * Qui jurgatus contra Moyfen , ait: Da nobis aquam , ut

??' ^bibamus. Quibus r fpondit Moyfes : Quid jurgamini contra

:

me? cur tentatis Dominum ?

. Sitivit ergo ibi populus prs& aquee penuria , & murmu-

ravit contra Moyfen dicens: Cur fecifti nos exire de gypto;

ut occideres nos , & liberos noftros, ac jumenta fiti ?

. Clamavit autem Moyfes ad Dominum, dicens: Quid fa-

ciam populo huic? adhuc paululum, & lapidabit me.

. Et ait Dominus ad Moyfen: Antecede populum , & fume

?*Su

3

1

2

:tecum de fenioribus Ifrael

.

: & virgam, qua * percuffifti flu-

Píalm V1

um , tolle in manu tua, & vade.

:

V2 Hs

6. En ego ftabo ibi coram te, fupra petram Horeb, percu-

&exibitexea aqua, ut bibat populus. Fecit

1 Cor-tjesque petram,

19. 4 Movfes ita coram fenioribus Ifrael:

D

: Etvocavit nomen loci illius, Tentatio » propter jur-

gium filiorum lfrael,

& quia tentaverunt Dominum, dicen-

tt

tes: Eftne Dominus in nobis, an non?

&*

bl

d

per manus Aaronis c. 7. num. ^o.

1. JDEr manfones fuas.) Per ftationes,

Alii per fluvium intelligunt mare Ru-

quas omnes enumerare Mofi

brum.

Sane Homerus mare alicubi

animus non fuit.

il

ln Raphidim.) Undecima hec man-

flumen vocat. . OdyfT. in initio 7- &»

Q

fio fuitjuxta montem Sinai, in qua

Uryro(atoio AíT$V g50Y GAEAVOÍt . &c.

[

petra dedit aquas, & vi&tus eft Ama-

Ut etiam fcriptura Jonzc. ^. num. 4,

lec.

Hic locus di&us quoque eít

6. Ego ffabo .

. fapra petram Horeb.)

Msffa , id eft, tentatio, ex tentatio-

Stabo in columna nubis, quaro defigam

I

ne, & murmure Hebrzorum num. 7.

fupra petram Horeb , & ex ea aquam

te

2. Cur tentatis Dominum.) Miraculo

educam. Horeb eft Sinai. Erat ergo

enim dicere volebant, an adeífet illis

petra in deferto Sinai, vicinior tamen

Dminus , dicebant enim Mofi : Ef-

Kaphidim, quim monti Sinai.

ueDominus in tobis,an non?ut patet num.7

7. Voetavit nomem loci zllus tentatio,

L

$. Qua pereufifes fwvium, ) INiluma

Hebr. zentatéo , & coztentéo, fivejmgium.

-X

CAPUT XVIIL

2$5

9. * Venit autem Amalec, & pugnabat contra Ifrael in Ra- *Deut

phidim.

25.1

dit

9. Dixitque Moyfes'ad Jofue : Elige viros, & egreffus pu- Judith

jo

gna con:ra Amalec: cras ego ftabo in vertüice collis, habens 4

'ï[gc

vir:am Dei ia manu mea,

»ap.

1o. Fecit Jofue , ut locutus erat Moyfes, & pugnavit con- * *

ern

(0

tra Amalec : Moyfes autem ; & Aaron, & Hur afcenderunt

r

fuper verticem collis.

dum

11. Cumque levaret Moyfes manus, vincebat Ifrael: fin

autem paululum remififfet, fuperabat Amalec.

4Ut

12. Manus autem Moyfi erant graves: fumentes igitur la-

pidem , pofuerunt fubter eum, in quo fedit: Aaron autem,

ftta

Et factum

& Hur fuftentabant manus ejus ex utraque parte.

eit, ut manus ilius non laflarentur ufque ad occafum, folis.

friü-

.13. Fugaviique Jofue Amalec , & populum ejus in ore gla-

j

1.

f

14. Dixit autem Dominus ad Moyfen: Scribe hoc monu-

mentum, inlibro, & trade auribus Jofue: delebo enim me-

moriam Amalec fub coelo.

;

jme

vit nomen ejus,

f-

15. JEdificavitque Moyfes altare: & voca

Dominus exaltatio mea, dicens:

16. Quia

iil

*

9. malec.) Amale)citæ, qui ex Efau

gladius biceps dicitur S/soperc , quafi

edt

prognati odium parentis fovebant con-

habens duo ora, quibus vulneratos

t£ra lfraelitas Jacobi filios.

abfumat.

t

I1. Cumque levaret sanus Meyfts, vin-

14. Scribe boc ob monimentum.) Scri-

cete

eebat Ifrael. ) Hloc Symbolo fignifica-

be in Chronicis, in annalibus.

bat Deus victoriam Domino adfcriben-

8'*

Et trade auribus Tofue.) lndica Jofue,

dam, non.imbelliturbe Hebrzorum.

ut ipfe fequentibus fe populi ducibus,

Miofes extenfis brachiis typus fuit

& Tudicibus; & illialiis deinceps Dei

20

Chrifli crucifixi.

decretum quafi per manus tradant de

R

Probabile videtur . in hoc prelio

peragenda vindi&ta,& delendo Amalec.

fe bl

aliquos ex Hebrais defideratos fuitfe,

Delebo enim memoriam: Amalec fub cat-

[7]

quamvis hoc negat Jofephus, cum di-

l».) Tulit Deus feveram fententiam

catur in facro textu

Mofe manus re-

in Amalecitas, eo quod tam imma-

&c.

n. d

mittente, Amalec I

debraos fuperaffe.

ni bello appetiiffent innoxios, & va-

7)

I2. Manus autem Moy[i erant graves.

cillantes Hebreos, & e Dei ductu in

Jam enim fenefcebat, & diuturna ex-

Chapaan , quantum in ipfis erat, ab-

1g3m

tenfionein altum magis gravabantu-r.

fterruiffent, quodque, ut dicitur Deut.

p

Ij3. Fugavitque Tofue 4malec.) Hebr.

25. 19. extremos agminis laffos, &

eno

figuificat debilitavit , dejecit , proftra-

fame, laboreque confe&os cecidiffent.

ml

git , profligavit.

1$. Vocavit nomen ejus , Dominus ex-

lh

I orc gladii. ) In ácie gladii : unde

altatie mca.) Ex llebrao etiam verti

h

ii Jw

256

LIBRIEXODI

16. Quia mam;s folii Domini, & bellum Domini erit con-

hat

tra Amalec, ageneratione in generationem.

q u

1]

CAPU T. XVHE

lab

k

Sfetbro focer Moyfi uxorem cum filiis ad eum reducit : & auditis

Dei operibus , cum .Domino. [cerificaflet , fanum . confilium

D

Moyfi dedi; in con[lituendis judiciorum magiflratibus.

Umque audiffet Jethro, facerdos Madian, cognatus Moyfi,

Tlla

I.C

omnia, quàe fecerat Deus Moyfi, & Ifraeli populo

fuo, & quod eduxiffet Dominus Ifrael de JEgypto:

de-

2. TTulit Sephoram uxorem Moyfi, quam remiferat:

3. Et duos filios ejus, quorum

unus vocabatur Gerfam ,

f[ f

*Su

rdicente patre : * Advena fui in terra aliena.

U

2

2

à

4. Alter vero Eliezer: Deus enim, ait, patris mei adju-

tormeus, & eruit me de gladio Pharaonis.

qu

s. Venit ergo Jethro cognatus Moyfi, & filii ejus, & uxor

ejus, ad M

[6)

"

montem Dei.

oyfen in defertum , ubi e:rgt caftrametatus juxta

fo|

6. Et mandavit Moyfi , dicens: Ego Jethro cognatüs tuus

"

venio ad te, & uxor tua; & duo filii tui cum ea.

7. Qui egreffus in occurfum cognatifui, adoravit, & ofcu-

latus

ä

-

hoc

m

poteft ,. Domzinus vexillum meun ; quafi

Jium fuum bellum fore perpetuum

Tun

diceret , Dominus dux meus, & ve.

contra Amalecitas,

xillum meum , ipfum fecutus victo-

i. Etbro , Sacerdos Madian.) Vide

riam reportavi.

Verti etiam poteft,

1

di&a cap, 2. n. 16. Cognatus Moy-

Dominus miraculum meum , quia in mei,

f ) Socer Mofis.

Iie

& populi hujus gratiam tot miracula

2. Üxorem Moyfi, quam remiferat,) M o-

Dxl

patravit.

fes cum Pharaone decertaturus ,. .tan-

16. Quie manus folii Domini $c.)

tam , tamque periculofam negotiorum

po

Chaldaus hujus 1loci fenfum clare ex-

molem fü(ceperat, ut uxori , & libe-

fin

preffit fua paraphraft.

Cum juramenta

ris vacare non poflet; itaque eam fi-

ditium eff boc a f'acie terribilis , cujus ma-

bi a Pharaone timentem , libentem,

*

&. volentem cum filüs remifit

in

qdie

Jdeflas eff fuper folium gloríe, ut commit-

jatur pralium 4 facie Domini contra vi-

Madian.

hi

os domus Amalec , ut confumat eos a ge-

$. Juxte montem Dei. ) Horeb ; five

mertionibws feculz.

In Hebrzeo eft :

Sinai, nt patet c. 3. 1.

U

fe,

quia manus (uper. foljum Domini eff , ma-

7. 4dersvit. ) Reverentiam more

lt

Bus ícilicet Domini jurantis per fo-

gentis exhibuit.

i

A

CAPUT XVII.

2

-

$7

601

latus eft eum : falutaveruntquefe mutuo verbis

que intraftet tabernaculum;

pacificis. Cum-

8. Narravit Moyíes cogaato fuo cuntta, quze fecerat Do-

minus Pharaoni: & JÉgyptiis propter Ifrael, univerfumque

laborem, qui accidiffet eis in itunere, & quod liberaverat eos

Dominus.

diiit

9. Lstatusque eft Jethro fuper omnibus bonig, quae fecerat

l

Dominus lfraelij eo quod eruiffet eum de manu £gyptiorum;

to. Et ait: Benediétus Dominus , qui liberavit vos de manu

IEgyptiorum,

*

& de manu Pharaonis, qui eruit populum fuum de

fib

manu /Egypti.

pulo

*Supr

11. Nunc cognovi, quia magnus Dominus fuper omnes

1. 14*

deos: eo quod * fuperbe egerint contra illos.

12. Obtulit ergo Jethro cognatus Moyfi holocaufta, & ho-

OE

IO.IO0

m

ftias Domino: veneruntque Aaron, & omnes feniores Ifrael: ut i4. g.

comederent panem cum eo coram Deo.

(djü«

13. Altera autem die fedit Moyfes, ut judicaret populum ,

qui affiftebat Moyfi a mane ufque' ad vefperam.

]Xof

14. Quod cum vidiffet cognatus ejus , omnia fcilicet, quae

uxt

agebat in populo, ait: Quid eft hoc, quod facis in plebe? cur

folus fedes, & omnis populus przeftolatur de mane ufque ad

tU

vefperam?

rs. Cui

fet

Salutaveruntque — fe. werbis paezficis. )

I2. Obtulit.) Nero Deo, non, ut

Hebr regaruzt de pace , vel, m pax,

ante, idolis.

hoc eft, an falva, & profpera eifent

omnia; hoc enim fignificat Hebrao-

Ut comederent panem cum eo coram Deo.y

rum falutatio. Pax £ecum,

Holliz Deo dicate , & in gratiarum

um

9. Letatufque eff.) |LXX. i£éew ob-

actionem ob!ate ( quales hic obtulit

Vit

flupuit, quafi in ecttafim raptus eft.

]ethro ) magna ex parte in folemne

II. Numc coguovi, C5c.) Clarius fci-

epulum cedebant, quod proinde co-

J

ram Domino fieri dicebatur, quafi il-

licet, quam antea.

Ideoque Gentium

le hoftiis bioblatis, illarumque epu-

Mo-

Diis neplecdis vero Deo adhareo.

tane

Hanc fiiem , & pietatem Jethro in

lo prafens adeffet, maximefi epulum

yrum

pofteros propagavit; ab eo enim orti

fieret juxta altare, in quo immolate

funt Rechabitz , ut patet. r. Paral.

erant hoflie Deo.

Si tabernaculo

libee

jam fa&o , & erecto in fineanni, ve-

n l

2. $5. quos ab abftinentia , & obe-

Idl s

dientia laudat Jeremias cap. 55.

nit Jethro ad IMofem, ut vult Abu-

[

Eo quod fuperbe egerimt contra illos. )

lenf. tunc, coram Dom?zo, id eft, co-

Ef Elpfi, hoc eft, ratio imperfe-

ram tabernaculo, quod-erat quafi do-

&a.

Senfus eft Deum malis mul&af-

mus Dei , fa&um ell hoc epulum,

f

fe /Egyptios, quod fuperbe IHebraos

13. Judicaret.) Jus diceret.

m

tra&»ffent, & injufle vexallent.

Bibl,cum Com, Menoch. T. l,

Kk

$8

LIBRI EXODI

: I5. Cui refpondit Moyfes:

Venit ad me populus quzerens

fententiam Dei.

j

lx

16. Cumque acciderit eis aliqua difceptatio , veniunt'ad

me, ut judicem inter eos

ges ejus.

; & oftendam praecepta D:ei, & le-

i

17. Atille: Non bonam, inquit, rem facis:

18. Stulto labore c

D

onfameris & tu, & populus ifte , qui te-

"

*

1

^ Cum eft, ultra vires

Ti

^ teris fuftinere.

tuas eft neggtium., * folus illud non po-

I9. Sedaudi verba mea, atque confilia, & 'erit Dominus te-

"

cum, Eftotu populo in his, quae ad Deum pertinent , ut

n

referas, quae dicuntur ad eum :

20. Oftendasque populo caeremonias ,

& ritum colendi ,

Tal

viamq

ue, per quam ingredi debeant,

& opus, quod facere

(

4debeant,

21. Provide autem de omni plebe viros (1) potentes , & ti-

mentes Deum , in quibus fitveritas, & qui oderint avar

itiam ,

?Zi

& conítitue ex eis tribunos, &

centuriones , & quinquagena-

f

rios, & decanos.

22. Qui judicent populum omni tempore ; quidquid autem

majus fuerit, referant ad te, & ipfi minora tantummodo judicent:

l

leviusque fit tiþi, partito in alios onere,

—

24. si

(1) potentes, I» eZit. Sixt. kgitur: fapientes.

15. Qt'ærcm fententiam Dei.) Ylebr.

In bis, que ad Deum pertinent. ) Hlebr.

querens Deum.

Chald. quarens detiri-

effo tu populo coram Deo , vel, ante Deum,

D

zam a Deo. l.XX. querens judicium a

efto advocatus populi, ejufque in-

f

Deo. . Poftulans fcilicet controverfias,

ternuntius apud. Deum.

[

que exoriebantur , difceptari , & fi-

[//

niri juxta voluntatem Dei, quam mi-

Ut veferas, qu& dicuntur ad eum., ) U.t

p

hi cum Deo familiariter verfanti: ex-

populi vota , poftulata ac neceffitates

T

ploratam effe fibi perfuadent.

ad Deum referas.

eu

17. Non bonam inquit rem facies.))

20. Offendafque populo céremonias, 6c.)

für

Facis, quod minus aptum , & con-

Sis populi advocatus apud Deum , &

tob

veniens eft.

viciffim Dei Interpres apud populum,

n

intolerabili.

I18. Stulto labore. confumeris. ) 2X X.

ut qu& Deus prafcribit ad regimen

Ye

Laüni' etiam 1infinum

pertinentia, & ad formandos mores,

f

appellant, quod valde magnum eft:

a te populus difcat.

Tis

fic dicitur infana moles, &c.

x

21. Firos potentes. ) Tlebr. virtutis,

19. Erit Deus

tecum. ) Confibum

pd

Italiee diceremus, Hoemini i valorc.

Ti

meum fequendo , bene tibi fuccedet ,

In| quibus fft veritas. ) Qui recte fen-

JXeo juvante.

tiant, & julle judicent.

A.

CAPU T XVIII. & XIX,.

79

'eng

25. Si hoc feceris, implebis imperium Dei, & prccepta

ejus poteris fuftentare : & omnis hic populus revertetur ad

hal

loca fua cum pace.

le

24. Quibus aud

itis, Moj*fes fecit omnia, quae ille függeffe-

E2

25. Et ele&is viris ftrenuis de cun&to Ifrael, conítituit eos

|te

principes populi, tribunos, & centuriones, & quinquagena-

rios, & decanos:

26. Qui judicabant plebem omni tempore: quidquid autem

j

gravius erat , referebant ad eum , faciliora tantummodo judi-

cantes.

ju

27. Dimifitque cognatum fuum : qui reverfus abiit in ter-

ram fuam.

(i,

&

CAPUT XIX.

uxta montem Sinai, commemorato liberationis ex ZEgypto bene-

m,

T

ficio , populus fanttificari jubetur 5 ut. defcendat Dominus in ful-

gure & tonitru, coram Qmm* plebe Moyfi locuturus.

n

1

Enfe tertio egreffionis Ifrael de terra ZEgyti, in die hac wuy,

M

venerunt in folitudinem Sinal.

33.1$.

St

2. Nam profe&i de Raphidim , & pervenientes usque in

2

defer-

——

203. $ boc fecerir, implebis imperium

magiftratus , eofque officii fui admo-

d.

De.) Heb. fic habent. — verbum boc

nuit.

Vide Deut. c. 1. a n. 9. ufque

n.em,

ad z9. ubi hec fufius enarrantur.

ín.

feeeris , 65 precipiet tibi Deus &f poteris

ffare, Ef etiam omnis populus bic 4d loe-

ig. Primcipes. ) Qui flatim recen-

eum füum ibmut im pact.

'Tria erant

fentur.

ü

prius prapoftera.

Populus tota die

Jribunos. ) Chüliarchas , qui mille

l]

manebat prope Mofem refponfum?

viris przeflent.

ejus expectans: deindeipfelabore con-

)

fumeébatur: tertio tempusnon füppe-

1. [N d £ae ) In die. eadem, five

tebat ad. cofulendum Deum , qua tria

ejufdem numeri, tertià nimirum ;

f

incommoda converfo ordine amo-

nam pracefferat , mezfé tertío, 65c.)

urtiy

nea

ventur. Deus pracipiet , hoceft, re-

Alii putant fignificari eodem die, quo

65

fpondebit confultiomi tuz : tu pote-

de Raphidim profe&i funt , ad foli-

ris laborem fullinere: popu!us temr

tudinem Sinai, que parum diftabat ,

peftive domum revertetur.

Idem no-

pervenifle.

u

Ílri textus verba fignificant.

Jp. folitudinem Sinai.) Ubi fuit duo-

decima manfio,

b

24« Fcc.if emmis.) Elegit inferiores

260

LIBRIEXODI

defertum Sinai, Saftrametati funt in codem locb, ibique Ifrael

fixit tentoria e regione montis,

* Ad,

4. * Mo

die

yfes autem afcendit ad. Deum , vocavitque eum

7: 38 Dominus

de monte, & ait: Hsc dices domui

Jacob, & an-

Ícer

nuntiabis filiis Ifrael:

Il

*Deut

4. Vos * ipfi vidiftis, quse fecerim E

gyptiis , quomodo

adä

?9- ?- portaverim vos fuper alas aquilarum, &

affumpferim mihi.

n6

5. Si ergo audieritis vocem meam , & cuftodieritis pactum

I:

*Píi. meum , eritis mihi in peculium de cun£tis populis: * mea eft

CQF;

2j. 1- enim omnis terra.

U

*

1

^

$

6. *Et vos eri-is mihi in regnum facerdotale, & gens fan-

tem

3

Ga : hzec funt verba, quce loqueris ad filios THracl.

7. Venit Moyfes: & convocatis majoribus natu populi, ex-

ficz

pofuit omnes fermones, quos mandaverat Dominus.

8. Refponditque omnis populus fimul: Cunéta

, qu&e locutus

pin

eft Dominus , faciemus.

Cumque retuliffet Moyfes verba po-

puli ad Dominum ,

&e

9. Áit ei Dominus :

Jam nunc veniam ad te in caligine nu-

bis,

bes

ut audiat me populus loquentem ad te: & credat tibi in

fe

perpetuum.

Nuntiavit ergo Moyfes verba populi ad Domi-

ïu tn.

10. Qui

[

.3. Mfeendit ad . Deum. ) ln monte

eritis mibi rägex í faceräates.

Vos eri-

ina.

tis regnum meum non laicum , & pro-

d

4- Quomodo portaverius vos /itper 4las

&

fanum , fed facrum , meoque cultui,

aquilarum. ) Aquile& pullos fuos non

& facrificiisaddidtum, — Vel, quilibet

transferunt ungibus , & pedibus, fed

veftrum erit quafi rex , & facerdos.

eos füper alas imponunt, & adeo al-

Rex quia (ut Hebraice Reip. pars;

te volant, ut extra omnis teli jatum

int.

& membrum ) Chanangis, aliifque

gentibus

dominabitur.

Sacerdos ,

qui

5. Eritis mibi in peculium. 9 Peculium

quia vos foli inter omnes gentes meo

fed

eft peculiaris , & propria hareditas;

cultui , & religiofis ceremoniis eritis

hoc autem eft, quod awem dicitur

addi&i.

i

Vel quia in Pafchate Pa-

&

'US

Deut. 32. 6. Pars Domini populus ejus,

tresfamilias. Pafchalem agnum occi-

g^4c0b funiculus bareditatés. ejus.

Vox

debant. Philo de Mofe, /» Pafezate,

]u

Hebr&a 4535 fégulla, fignificat por-

m

tionem ele&am , & dile&am , qualis

inquit, fofas populus fatrifzcat , $v vur

.eft thefaurus.

macux cuwmAY dOvog icpzrxi,

Vel

etiam fenfus eft , ex vobis erunt Rc-

Q

Mea eff enira omnis terra. ) Cum to-

ges, & ex vobis etiam Sacerdotes.

Iv

tus orbis, & omnes gentes mes fint,

. Gens fantla, ) Separata ab aliis gen-

v

poffüm , & volo vos.in peculium

tibus profanis, & idololatris , & mi-

meum afcifcere.

hi quodammodo confecrata.

bit

6. Eritis mihi im regnum f'acerdot ale, )

9. Veniam ad te im caligine.) Ut te

Hebr. s reguum . facerdotum.

Chald.

legislatorem Hebraorum conítituam

bu

A...

CAPUT. XIX.

a5l

[tc|

1o. Qui dixit ei: Vade ad populum, & fané&tifica illos ho-

die, & cras, laventque veftimenta fua.

um

1I. Et fint parati in diem tertium; in die enim tertia de-

at

fcendet Dominus coram omni plebe fuper montem Sinai.

12. Conftituesque terminos populo per circuitum , & dices

tgdo

l,

ad eos; Cavete , ne afcendatis in montem , * nec tangatis fi- *H.br

nesillius: omnis , qui tetigerit montem, morte morietur.

12.18«

um

15. Manus non tanget eum , fed lapidibus opprimcetur, aut

ef

confodietur jaculis ; five jumentum fuerit, five homo, non

vivet ; cum coeperit clangere buccina, tuncafcendan:in mon-

fin

tem.

14. Defcenditque Moyfes de monte ad populum , & fanG-

6

ficavit eum. Cumque laviffent veftimenta fua,

I$. Aitad eos; Eftote parati in diem tertium, & ne appro-

I$

pinquetis uxoribus veftris.

.

16. Jamque advenerat tertius dies, & mane inclaruerat ,

& ecce coeperunt audiri tonitura , ac micare fulgura, & nu-

Ti

bes denfiffima operire montem , clangorque buccinee vehe-

in

mentius perítrepebat : & timuit populus , qui erat in caftris.

m

17. Cumque eduxiffet eos Moyíes in occurfum Dei de lo-

Co caftrorum fteterunt ad radices montis.

QEi

18. * Totus autem mons Sinai fumabat: eo quod defcen-

[

diffet Dominus Deus fuper euminigne, &afcenderet fumus ex 'Deu

512.

pro«

€o quafi de fornace : eratque omnis mons terribilis:

Itui,

libet

Kk 5

19. Et

dos.

Qr$,

fiue

qui eis des legem non humanam,

monte fteterat : eo clangore populus

iOS,

fed ore divino di&atam.

evocabatur e. caftris a monte diffitis,

10

l1I. Ip diem tertium.) Dies hic ter-

ut veniret ad radicem montis, ibi-

:[ifis

tius fuit quinquagefimus a Pafchate,

que Angelo, quafi Dei precone pro-

py

& ab egreffu ab /Egypto , fuitque

clamante legem audiret.

d-

Pentecofte, qua legem a Deo acce-

Afcendant in montem. ) Nerfus mon-

'mtcz'

perunt in Sina.

tem, ufque ad terminos a Mofe Dei

í^]

12. Ne aftendatis im montem , 6$c.)

juffu prefixos, & in ipía (montis ra-

Vä

Quafi curiofi fcrutatores. prafentie,

dice.

Vide num. r*.

R

& majeftatis divinz, fed potius eam

14. Sanüificavit eum.) Jubendo la-

reverentes

vos caftris , & jumenta

vare vefltimenta, abflinere ab uxori-

veítra continete.

bus, & comparare fe per mundiciem,

p

& reverentem 'ex

mi:

13.. Lapidibus opprimetur.) Lapida-

peaationem Dei ,

bitur ut facrilegus.

ejufque legis.

du

Cum ceperit clangere buccina.) Sonum

19. Defcendiffet Dominus fuper eum. im

buccinz imitabatur Angelus, qui in

ignt.) lgnis Deum prait, vel in eo

n

À

/

265

.

LIBLRI EXODI

19. Et fonitus buccin: paulatim crefcebat in majus, & pro-

lixius tendebatur: Moyfes loquebatur , & Deus refpondeoat ei.

Mi

20. Defcenditque Dominus fuper montem Sinai in ipfo mon-

tis vertice: & vocavit Moyfen in:cacumen ejus.

Quo cum

i

afcendiffet,

21. Dixit ad eum: Pefcende, & conteftare populum :ne forte

velit tranfcedere terminos ad videndum Dominum, & pereat

L

ex eis plurima multitudo.

22. Sacerdotes quoque, qui afcendunt ad Dominum, fan-

tetf

Gificentur, ne percutiat eos.

31

23. Dixitque Moyfesad Dominum: Non poterit vulgus afcen-

1

dere in montem Sinai; tu enim teftificatus es , & juffifti ;

qui

dicens : pone terminos circa montem, & fantifica illum.

fum

24. Cuiait Dominus: Vade, deícende: afcendesque tu, &

j

Aaron tecum : facerdo:es autem, & populus ne tranfeanttermi-

tuu:

nos, nec afcendant ad Dominum, ne forte interficiat illos.

fer

t

i5. Defcenditque Moyfes ad populum, & omnia narravit

els.

C A-

&c

Ü

apparet ipfe Deus noh infrequenter irr

&^ Qui accedunt. ad Dominum.) Quorum

&nit

Scriptura. Pfal. 49. 5.

Deus manifefle

munus e(t ad DEum aceedere.

Ju-

veniet J5c. Ignis in con[pettu ejus excardefcet.

bet ergo facerdotes cum ceteris ,

Dor

Eratque omnis mons terribilis. ) Immo

imo pr& ceteris fanctificari.

[

mons ipfe concuffus eft terre motu.

23. Nom potérit.) Non prafumat 5

9.

Pf 67. 10. £erra mota eff ,. etenim. eeli

vetitum enim 1noxtis peena.

H

diffillaverunt 4 f^cie Dei Sinai , 4 facie

Teféifcatus es.) Proteftatus es.

facn

Dei Ifrael , quod dicitur , diftillaverunt,

Sanüifca. ) 'lerminos fepara ab

oftendit non folum ignem, fumum ,

acceffu populi, ut ita quafi foGni DEO

Vus

terrz motum , fulgetra , &c.fed etiam

dicatus videatur, & nemo illum tan-

int1

pluviam tunc fuiffe.

quam renr profanum contingat.

19. Deus refpondebat. ei. ) Hiebr. ad-

e4. Vade, defcende. ) Ut facerdoti-

ditur, per vocem , ita ut Hebrzi Deum

bus etiam denunties , ne transeant

fhat

idg

cum Mofe loquentem audirent.

terminos montis, & ut Aaronem ad

lo. Defcenditque Dominus.) jam de-

me adducas, & etium uttu ex in-

T'

fcenderat, fed adhuc ulterius defcen-

feriore loco legem, quam cum ce-

füy

dit ad ipfum verticem , eoque Mo-

teris pati debes , accipias.

fem evocat.

Mofes autem infra ver-

Nec afcendant.) Grsece Bmfe'a'ä'w-

ticem confiftebat.

21. Terminos.) A me ftitutos.

o

vvet Ogvau,

Ne vim faciznt , ut

afcendant. Mlatth. ir. 12.. Regzum ca-

F

2a. Sacerdotes.) Nondum erat. in-

ftitutun. facerdotium. — Xaronicum.

orum "vim patitur , 65 "vielentà vapiunt

attic

Sacerdotes ergo hic intellirit eos,

illud.

itaque nun- licet ia celum

DE

t.ndere, quod olim-in montem non

qui ex legs mature crant Sacerdo-

licuit.

Eatu

tes, primogeniti nimirum , ex mul-

torum Ícntcontia.

j d

*?

EU

&

B.

Ea

d

F

263

*ä [

*

(

pn-

CATPUT

tel

20fl-

Moyfes. decalogum: à Domino- auditum territo populo narrat, at

UI

derreum aut lapideum de infectis lapidibus altare fzeri jubet ,

ad quod non fit per gradus. afcendendum.

orte

N

T'eat

1.] Ocutusque eft Dominus cun&os fermones hos.

2. Ego * fum Dominus Deus tuns, qui eduxi te de

';Deïrt

fate

terra JEgypti, de domo fervitutis.

Píalm

3. Non habebis deos alienos coram me.

'So.11.

Ceti

4. Non * facies tibi fculptile, neque omnem fimilitudinem ,* Lev.

li,

quae eft in coclo defuper, & quae in-terra deorfum,

nec eo- 26. 1.

. JJeut.

rum, qua funt in aquis fub terra.

P^

NT

$. Non adorabis ea, neque coles: ego

fum Dominus Deus *

of.

rii-

tuus fortis , zelotes, vifitans iniquitatem patrum in filios ; 1n-24. 14

s.

tertiam, & quartam generationem eorum, qui oderunt me: Pfalm

vt

6. Etfaciens mifericordiam in mil

& cuftodiunt praecepta mea.

lia his -q-uidiligunt me 95 7

*Lev.

7. * Non aíffumes nomen Domini Dei tui in vanum : nec

I

12

orum

enim habebit infontem Dominus eum, qui affumpferit nomen peut.

J.

.cri»' ,

Domini Dei fui fruftra.

8. * Memento, ut diem fabbati fan&tifices.

lath

33

nat j

9. Sex diebus operaberis, & facies omnia opera tua,

*Infr.

10. Septimo autem die fabbatum Domini Dei tui eft: non;,. ,;

facies omne opus in eo, tu . & filius tuus, & filia tua, fer- Deut.

r d

))

vus tuus , & ancillatua, jumentum tuum, &advena, qui eft 5. 13

iuzec

g

intra portas tuas.

20.12

1I. * Sex enim diebus fecit Dominus coelum & terram , &

*Gen.

loti-

mare, & omnia quiein eis funt, & requievit in die feptimo, ; 4,

jeant

n al

idcirco benedixit Dominus diei fabbati, & fanctificavit eum,

12. *Honora patrem tuum ,'& matrem tuam, ut fis longaevus *Deut

[ i

« 6.

154

fuper terram , quam Dominus Deus tuus dabit tibi.

atth

15. Non

IS

*

r

Eph.

1. J Ocntüueeff Dominus.) Ha&enus

Decalogus, cujus explicatio dabitur 2. ,

21

buccine fonus auditus.

Jam

infra Deut. s. num. 6. ibi enim to-

) t

72

articulatis vocibus lex ab Angelo

tus repetitur meliori ordine.

2n)

DEAI perfonam referente promul-

s. Piftans, €&c.) $i nempe fili

gatur.

fequantur, & imitentur peccata pae

100

2. Ego fum Dominu:.) Hic incipit

rencuma)

E

-

64

LIBRI EXODI

[)

I5. u'V'Non oc

cides.

lo

Matt.

S. 2L.

14. Non moechaberis.

ISg. Non furtum facies.

N

16. Non loqueris contra proximum tuum falfum teftimo-

nium.

ii

17. * Non concupifces domum proximi tui, nec defiderabis

p

uxorem ejus , non fervum , non ancillam , non bovem, non

afinum , nec omnia , qua illius funt.

ü

18. .Cun&tus autem populus videbat voces, & lampades, &

*Rom

J

fonitum buccine , montemque fumantem: & perterriti , ac

vore concuffi, fteterunt procul,

t

:3 9. pa

19. Dicentes Moyfi: Loquere tu nobis, & audiemus: non

loquatur nobis Dominus, ne forte moriamur.

20. Et ait Moyfes ad populum: Nolite timere: ut enim pro-

baret vos, venit Deus, & ut terror illius effet in vobis, &

non peccaretis.

Deut.

21. Stetitque populus de longe. * Moyfes autem acceffit ad

18.16.

caliginem in qua erat Deus.

Hebr.

22 Dixit preterea Dominus ad Moyfen: Hzec dices filiis

[

12-18-

Iífrael: Vos vidiftis , quod de coelo locutus fim vobis.

f

23. Non facietis deos argenteos, nec deos aureos facietis

f

Ir

vobis.

? Infr.

En

24. * Altare de terra facietis mihi , & offeretis fuper eo ho-

o

27. 8j

locaufta

y

38. 7

^

He-

[

19. Videbat vwoces.) Aüdiebat.

fepius inculcandum fuit genti ad

[U

brei fzpe unius fenfus fun&ionem

idololatriam propenfe.

h

alteri tribuunt, prefertim vifus ; ut

c4. itare de terra facietis mibi)

ita Joan.

Non vult fieri ex lapide dolato,

notat $. Auguít. q. 72.

C

20. 29. dicitar, 442 vidifli me The-

aut ex pretiofa materia, ut Hebrais

$j

ma, credidifis , hoc eft , quia tetigi-

ad idololatriam pronis, omnem oc-

fti mec.

cafionem figuras, aut idola fculpen-

"n

f

ao. t emim probaret.) Ut experi-

di, que poftea fupeiftitiofe cole-

Ti

petur veítrum timorem, revexentiam,

rent, fubtraheret.

Alias plures cau-

& obedientiam.

fas vide apud Cornelium hic , &

[/

[

Q1. Stetitque populus de longe.) . Mo-

apud Serar. in jofue c. g. q. 16.

fes vero , & Aaron proereffi fuerant

Ferrum a facris amoveiri v.tus lex

ultra radices montis

w]

€

ina, ut habe-

eft , quam fequitur in fuis legibus

[

Cicero.

m

mus c. Ig. n. 24. ad quos populus

p

vociferatus eft.

Holocaufla, E pacrfica.) Pacifica funt

23. Nom facietis Deos argenteos.) Ín

hoftiz oblatz pro pace,

incolu-

mitate domus, aut Reipublice, de

Di

Hebrzo additur, mecwm, quos fcili-

et mecum colas.

Refricat memo-

E

quibus Levit. 3.

riam primi prxcepti decalogi, quod

p emui loco, .im quo memorza fuerit

Ü

B ii

£

CAPUT XX & XXL

[]

65

locaufta, & pacifica veftra, oves veftras, & boves, in omni

locoin quo memoria fuerit nominis mei: veniam ad te, &

benedicam tibi.

(imo

25. * Quod fi altare lapideum feceris mihi : non zedificabis Deut

J« $.

illud de fe&tis lapidibus

: fi enim levaveris cultrum fuper eo ,?

Olue€.

tobis

polluetur.

10

$33

26. Non aícendes per gradus ad altare meum, ne reveletur

turpitudo tua.

$,

l &

CAPUT XXI

T0n

aþïkcep!a judicialia quoad emptitios fervos , €P ancillas , furta ,

bomicidia , parricidia , parentum maledicla , rixas , €? talio-

pro-

nis penas , atque cernupetam bovem.

5

ht ad

2. Si

1 I i]Ec funt judicia, quae propones eis.

filis

nominis mei.) Xlebr. m quo memorari

protenfa, confpiciantur. Preceptum

feeero nomen meum.

In loco , quem

hoc de gradibus .ad altare non. fa-

cietis

fibi Dominus delegerat, ut ibi co-

ciendis temporale fuit; nam in tem-

leretur facrificiis, nimirum ubi erat

altare erat altitu-

plo Salomonis

»000-

;arca ,- vel tabernaculum, quamquam

dinis decem cubitorum 2. Par. 4. 1.

ex DEI difpenfatione, & inftintu,

& ad illud per gradus afcendebatur.

auta

velob graveém caufam alibi facrifi-

Mide Ezec. 453,..17. & ad eum lo-

catum Ífcimus.

Sic Samüel facrifi-

cum

interpretes.

Simile aliquid

g

cavit in Mafpha 1. Reg. 7. g. & in

babemus in jure Pontificio Roma-

Ramatha ibid. num, 17. & alibi.

no vetere, ex quo $crvius hoc af-

nili.)

Veniam 4 te, &5 bemedicam tibi.)

fert ad quartum J/Eneidos

Apud

olato,

Chaldzus clare ita interpretatur : Ie

veteres fcalas plus tribus gradibus,

2062 [j

emni leco , im quo Labitare fecero glo-

nifi Grecas fcandere mnon licebat ,

n oc

rigm meam , ( puta in tabernaculo,

ne ulla pars pedum ejus, qui fcan-

yptte

five templo, arca, & altari ) zz4e

debat , crurumve fubter confpice-

COlt«

mittam beneditlionem meam , €5 benedi-

rctur,

Eoque nec, pluribus gradi-

: Cau-

cam tibi, preces fcilicet tuas exau-

bus, fed tribus , ut. afcenfu dupli-

&

diens, &c.

ces nifus non patereutur extolli ve-

q, 16

2$. $i enim levaveris cultrum.) Per

ftem; aut nudari crura.

Nam ideo

y; Jex

cultrum intelligit quodlibet infiru-

& Grece fcale dicuntur, quia ita

i

ientum aptum ad poliendos 1la-

fabricantur, ut omni ex parte com-

pides.

pagine tabularum claufule fint , ne

26. Nereveletur. turpitudo 1u4) Ne

adfpectum ad corporis aliquam par-

L fqnf

i

in afcenfu nudentur verenda tua,

tem admittant.

d

i

aut etiam ipfa fubligacula linea, que

I 4Ec funt judicia.) Prmcepta ju-

geftabant facerdotes ufque ad genua

dicialia, qua& ad populum ju-

Aiibl. cutz. Cor, Menocb. T. L.

fum!

!

266

LIBRI EXODI

Deut,

2. Si * emeris fervum Hebrzeum

j fxexmannis ferviet tibi: in

-

15.12 feptimo egredietur Tiber gratis.

T

Jerem

f

3. Cumq

uali vefteintraverit, cum tali exeat: fj habens uxo-

3^*^rem, & uxor egredietur fimul,

4. Sin autem dominus dederit illi uxorem , & pepererit fi-

lios, & filias: mulier, & liberi ejus erunt domini fui, ipfe

vero exibit cum veftitu fuo.

p

5. Quod fi dixerit fervus: diligo dominum meum, &uxo-

x

rem, ac liberos j non egrediar liber:

Hii

6. Offeret eum dominus diis, & applicabitur ad oftium , &

poftes , perforabitque aurem ejus fubula: & erit ei fervus in

1l

fzeculum.

7. Si quis vendiderit filiam fuam in famulam , non egredie-

n

b

tur, ficut ancillae exire confueverunt,

8. Si

H

fte & pacifice gubernandum Domi-

riam, & gub&natoriam DEI pote-

Sicut cxremonia-

nus prafcripfit.

ftatem . participant. Sic dicitur Exod-

T

lia precepta vocantur ea , qu« ad

22. 28. Dis (hoc eft Judicibus ) sox

DEum per facras ceremonias rite

detrabes , £. Principi populi tui. noz ma-

colendum traduntur.

ledices.

Volebit DEus in re tan-

fi

2. Servum.) Non famulum, fed

ti momenti, quanti eft perpetua fer-

N

mancipium.

vitus, nihil temere, áut inconfulto

H

I» féptimo anmo.) ^ Qui omnibus

fieri, fed rem per judices cognofci,

idem erat.

& confítitui.

m

Itaque aliqui citius , ali-

h

qui tardius a fervitute liberaban-

44 oflium , && poffes.). Domus heri.

tur, prout longius, aut propius ab

Subula perforabatur auris, &' pofti

anno illo feptimo diftabant.

configebatur , ut fignificaretur eum

f

3

h

Cupm quali vwefe.) Weftis illi

perpetue fervituti in domo illa ad-

q

exeunti ram honeíla detur, quàm

dici.

Midetur enim ftatuta. ceremo-

IK

habuit, cum intraret ; hoc enim de-

nia in prnam, & ignominiam ne-

cens eft, & congruum,

Aliü volunt defi-

b

glecte libertatis.

p

4- Mulier , €9. liberi evunt. domtni.))

gnari perpetuam fub. Domino obe-

H

Uxor manebit ferva hero, a-quo

dientiam , ut ne extra limen qui-

E

fervo illi data fuerat in conjugium;

dem pedem proférre pofle inrelli-

omino.

t

ipfi etiam hero manebunt proles,

geret invito

que' ventrem fequuntur, & fic fer-

Le feculum. ) Smculum non tan-

[

vo libertatem adepto videtur folu-

tum xternitatem figaificat, fed etiam

tum matrimonium cum fcmina, qu&

fpatium longiflimum , quod Hebrzis

p

adhuc hgret in fervitute, ut docent

erat $O. annor m.

Ic

Cun ergo di-

V

Abulenf. Cajetanus, Lipomanus, &

citur futurüm fervum in fecülum,

ahi

fuiffet enim nimis grave , fi

intellige ufque ad annum ;o. Jubi-

facta feparatione , & viro libertati

lei ; tunc enim fervi omnes He-

li

xeddito, matrimonium conftitiffet.

brei manu mittebantur. Lev. 25. 40.

ef

£. Dii) ]Judicibus, qui judicia-

7. Si quis vendiderit. Biam! [uam. im

i

CAPUT XXI

262

» T

8. Si difpli-cüerit—oculis domini füi, cui tradita fuerat, di-

mittet eam : populo autem alieno vendendi non habebit pote-

UX0-

ftatem, fi fpreverit eam.

9. Sin autem filio fuo defponderit eam, juxta morem filia-

rum faciet illi.

ig f-

ife

Io. Quod fi alteram ei acceperit, providebit puellee nu-

ptias , & veftimenta , & pretium pudicitiae non negabit.

1X0-

nia.

11. Sitria ifia non fecerit, egredietur gratis absque pecu-

N

12. * Qui percufferit hominem volens occidere, morte mo- "L«v

24.17

sin

riatur.

fsd DeusilhtoR Qd d

1. Qui autem non eft infidiatus,

die-

in manus ejus ; * conftituam.tibi locum , in quem fugere de- Deut.

beat.

S

19. 2»

14. Si quis per induftriam occiderit proximum fuum , & per

jnfidias: ab altári meo evelles eum , ut moriatur.

Ott«

1iatur.

15. Qui percufferit patrem fuum, aut matrem, morte mo-

N

xod

LZ

Ll 2

[

16. (12

tüt»

non dederit, liberum erit ancille re-

femulam. ) Scilicet cum promiffio-

fet«

ne defponfationis; qua herus filiam

cedere nullo dato pretio , quo fe

ulto

MHebrzam emens in famulam, pro-

ipfam redimat.

j

mifit fe eam ducturum in uxorem;

12. Qui percuffert. bominem.) Tta fci-

faltem fecundaxiam.

licet ut moriatur; nam Pereutere, paf-

heri:

Non egredietur , ficut. anctlle. exire con-

fim in libris Regum , aliisque^hifto-

)Ofb.

fz;wcrunt. 3

Sicut ancille, que He-

ricis accipitur in a&tu confummato.

um

brze nonfunt, fed alienigenz. Ita-

Morte meriatur.) Statuitur hic poc-

que nec infidelibus vendet , & ma-

na talionis, & mortis in homicidam

ld

nentem domi benipgne ut filiam ha-

voluntatium.

ne

bebit , & tractabit , & egrediens,

13. Qui autem mon eff znfidiatus.) Sed

poftquam thori fuerit particeps, cu-

tamen occifor in culpa fuit vel im-

d

be

rabit, ut commode mnubat, pretio

prudentie , vel negligentie , vel

j

aut veftibus , & hujusmodi datis

vindicte.

lli

ut habetur num. 10.

DEus illum tradidit in manus.) DEI

9. Juwxta morem filiarum.) Defpon-

vindicis providentia factum eft, ut

illi occurreret, & a DEO czdes illa

aM

debit.eam filio fuo ea ztate, qua

jant

patres filiabus de nuptiis profpicere

in ponam fontis ordinata eft.

qii

folent, ut fcilicet nec fit immatura

14. 4b aítari meo evellas eum , "t

viro, nec fuperadulta.

moriatur.) Nullum pro hujusmodi

Vi«

m,

10. Quod fi alteram ei acceperit.) Vi-

homicida erit afyhlum , quantumvis

Di«

lio fcilicet fuo , ferva abire juffa.

locus fit facer.

$ic Salomon ]oab

J

1I- Sj tria ifüa mon ftcerit.) Moc

occidi juffit ad ipfum altare 3. Reg;

eft, ( non providerit ei nuptias ,

2« 31*

£

veftimenta , & pudicitiz. pretium

lf!

Qui pereu[ferit. patrem.) Etiamfi

568

LIBRI EXODI

16. (1) Qui furatus fuerit hominem, & vendiderit eum

Cconvictus nox3?, morte moriatur.

E

fia

*TIev,

20* 9«

17. * Qui maledixerit patri fuo, vel matri, morte moriatur.

Prov.

I8. Si rixati fuerint viri, & perculfferit alter proximum

TOl

20

fuum lapide, vel pugno, & ille mortuus non fuerit, fed

Mat

h- jacuerit 1n le&ulo:

&

l$. 4.

19. Si furrexerit, & ambulaverit foris fuper baculum fuum,

e

?'c innocens erit, qui percufferit ,

ita tamen , ut operas ejus; &

7- 1*: jmpenfas in medicos reftituat.

(in

20. Qui percufferit fervum fuum , vel ancillam virga, &

mortui fuerint in manibus ejus , criminis reus erit.

tül

21. Sin autem uno die, vel duobus fupervixerit , non fub-

u

jacebit poens&e , quia pecunia illius eft.

22. Si rixati fuerint viri, & percutferit quis mulierem prae-

&

gnantem, & abortivum quidem fecerit, fed ipfa vixerit, fub-

Tl

Jacebit damno, quantum maritus mulieris expetierit, & arbi-

f

tri judicaverint.

23. Sin autem mors e

jus fuerit fubfecuta, reddet animam

fu:

pro anima,

fer

(1) J edit- Sixt. hic verfus efl in ordine rzmus. & vers, 17rhus. eft 16tus

ü

percuffio lethalis nön fuerit, moria-

21r. QQuia pecunia illius eff. ) Quia

tur tamen ob atrocem impietatem.

illius- mancipium eít , pecunia em-

nt

16. Qui furatus fuerit bominem.) Si-

ptum , quod jure moderate caftiga-

ve liber fit, five fervus ; quemad-

re poterat ; itaque etiamfi excef-

modum 'enim homicida morte puni-

erit , propter dictam rationem , &

E

tur, five occidat ingenuum , five fer-

vilem fervorum conditionem , non

vum ; ita plagiarius , five manci-

ftatuitur pona mortis.

pium furetur, five hominer

22. Mulierem pregnantem.). Que in-

rum.

p libe-

ter rixantes intercedere , vel mari-

tg. Lapide , vel pugno.) Vel quo-

tum fuum adjuvare voluit.

cunque telo, vel modo; dixit, /4pz4e,

23. Sim autem mors ejus fuerzt. fubfe-

pk

wel pugno, quia fere rixantes lapide,

euta)) In Hebr. eft, 6 ff mors. fuerit,

10

quem obvium habent, vel pugno

ubi pro mers, eft Y5 -4fon , quod

feriunt.

aliter videntur legiffe LXX. hoc eft

/19. Ipnocens erit.) .A pærna immu-

Vi

pu»wx obon, diminutivum y»x ifib,

po

nis,quia eo judicio prefimitur mors

vir; num verterunt iLemoweuvoy £,

illi non ex percuffione, fed aliunde

fcilicet 70 "o«3Mev,

Si formatus fue-

pl

Oobveniffe.

[

rit fctus, ff vir parvulus, ff viruncus

Optras ejus.) Mebr. fidere ejus , id

lus exceuffas fuerzt (ita enim verti po-

M

eft ceffationem ab opere.

teft ex Hebreo legendo , uc LXX.

20. Crim!nis reus erit.) Homicidii ,

legerunt) iorti fubjaceat, animam

Ya

&€ proinde. pon& mortis.

pro anima reddendo.

A..

CA PU T- XXI.

e

269

CUIT

2gqd. Ocüïum pro oculo , dentem pro dente, manum pro , lev

manu , pedem pro pede,

24.20.

Luf,

a5. Aduftionem pro aduftione , vulnus pro vulnere, livo- Deu.

lt

rem pro livore.

I9.2I.

fed

26. Si percufferit quispiam oculum fervi fui, aut ancillee , Math.

38:

& lufcos eos fecerit, dimittet eos liberos pro oculo, quem

«

m,

eruit.

;e

»7. Dentem quoque fi excufferit fervo , vel ancillae fuze ,

B

fimiliter dimittet eos liberos.

T

28. Si bos cornu percufferit virum, aut mulierem, & mor-

tuifuerint, lapidibus obruetur: & non comedentur carne

Ub-

-

ejus; dominus quoque bovis innocens erit.

29. Quod fi bos cornupeta fuerit ab heri, & nudius tertius,

IÀ

& conteftati funt dominum ejüs, nec recluferit eum, occide-

il

ritque virum , aut mulierem; & boslapidibusobruetur, & do-

D

minum ejus occident.

50. Quod fi,pretium fuerit ei impofitum , dabit pro anima

am

fua, quidquid fuerit poftulatus.

41. Filium quoque, & filiam fi cornu percufferit, fimili

fententiae fubjacebit.

fLu$

32. Si fervum , ancillamque invaferit, triginta ficlos argen-

ti domino dabit, bos vero lapidibus opprimetur.

lu

33. Si quis aperuerit cifternam, & foderit, & non operue-

eflt

rit eam , cecideritque bos, aut afinus in eam,

Ife

34. Reddet dominus cifternse pretium jumentorum: quod

áutem mortuum.eft , ipfius erit.

&

10

35. Si bos alienus bovem alterius vulneraverit, & ille mor-

tuu

T13

[

It

Reddet. animam pro anima.) Mitam

30. Quod i pretium fuerit ei impo-

pro vita mulieris , quam occidit.

ftum.) |.& judice, qui caufa cognita

|t«

26. Lufcos eos fecerit.) Scilicet eru-

ob levem ejus culpam pecunia mul-

i,

to oculo coclites, vel unoculos.

d

Gare fatis habuerit.

28. Lapidibus obruetur.) Non ob bo-

35. Si bos aliemus , 64c.) Lex lo-

vis culpam, que in bruto effe non

"n

poteft ; fed ad terrorem, & exem-

quitur tantum €o cafu, quo bos bo-

L

plum hominum, ut fcilicet ab homi-

vem, non autem eo, quo bosovem,

cidio ab[íterreantur.

aut vitulum - occidiffet :

tunc enim

ue

non erat xquum bovem dividi pro

iti

29. 4lb beri,6$ nudiustertius-) À pru-

cedenti tempore.

ove , aut vitulo , qui minoris eft

PO

Conteftati fünt. ) Dominum bovis

pretii, quam bos.. Itaque tunc Judices

X

mulétam décernebant pro rata. damni

m

periculi admonuerunt.

illati.

Quod hic de bove dicitur,

Nee. vecluferit.) Klebr. m cuffodierit.

LiBRI EXODI

tuus fuerit: vendent bovem vivum , & divident

pretium , Ca-

daver autem mortui inter fe difpertient.

n

36. Si autem fciebat, quod bos cornupeta effet ab heri ,

bu

& nudius tertius, & non cuftodivit eum dominus fuus: red-

füt

j

det bovem pro bove , & cadaver integrum accipiet.

ace

CAPUT .XAII.

tl

Furti damnique illati pona , depofiti , commodati , atque flupri lex,

ih;ä

idololatrie Jupplicium : advena , vidue C? pupille mocentium po-

Ver

se: mulu , ulure , C? pignoris lex , ac obedientia- &&

decimarum.

À

li

quis furatus fuerit bovem, aut ovem, & occiderit, vel

UR

2 Reg'ä.SI

vendiderit; quinque boves pro uno bove reftituet, * &

tefl

32. 6.

fin|

quatuor oves pro una ove.

2. Si effringens fuit domum, five fuffodiens fuerit inventus,

:

& accepto vulnere mortuus fuerit:

percuffor non e?it reus

fanguinis.

&t

der

3. Quod fi orto fole hoc fecerit, homicidium perpetravit ,

& ipfe morietur. Si non habuerit, quod pro furto reddat ,

ipfe venumdabitur.

Tf

4. Si inventum fuerit apud eum, quod furatus eft, vivens,

tüm

five bos, five afinus, five ovis: duplum reftituet.

Iv

$. Si

Bu

idem a pari de ariete , equo, &c.

ad furandum tantum, an etiam ad

intellige.

occidendum veniat.

ll. quia no-

Hizque boves.) Fur bovis quin-

€&urnus non agnofcitur, atque ideo

I--Q

.tuplum reddit; ovis tantum

n0n poteft xes ablata judicio repeti.

Qu

quadruplum, prater legislatoris vo-

HI. quía fur nocturnus non poteft

Cnim

Juntatem. difficile eft rationem hu-

tam fécure apprehendi, aut repelli,

Vide

quam diurnus; de die enim paterfa-

"

tran

jus rei aflignare. — Fortaffe majorem

pronitatem ad furandos boves vo-

milias a vicinis , & familiaribus ad-

duit coercere, vel etiam fic majus

juvari facilius poteft, quam no&tu.

fltun

damnum ceteris paribus afferri ab

4. Si inventum fuerit apud eum , (4c.)

('.El)o

€eo, qui furatur boves,

quod hi

Ita ftatuitur, quia facilius dominus,

/lp

etiam arationi ferviant, non au-

al Jx

quod fuum eft, recipit, nec furrem

tem oves.

diftrahendo , aut occidendo eo fe re-

J

3. Quod. fi erto fole , 6"6.) No&ur-

degit, ut reftituere non poffit. Ita-

ep(

num furem licebat occidere , non

ue mitior pxna decernitur, quam

ob

diurnum.,

1 occidiffet , aut vendidiffet ; tunc

l. quia illius incertz eft

li gt

yis, & intentios. nefcitur enim , an

enim quintuplum reddendum.

b

CAPUT XXI.

e

bt

s. Si leeferit quispiam agrum , vel vineam, & dimiferit ju-

mentum fuum, ut depafcatur aliena: quidquid optimum ha-

leri,

1ed-

buerit in agro fuo, vel in vinea pro damni zeftimatione re-

"

ftituet.

6. Si egreffus ignis invenerit fpicas, & comprehenderit

acervos frugum, five ftantes fegetes in agris, reddet dam-

num, qui ignem fuccenderit.

jht,

7. Si quis commendaverit amico pecuniam, aut vas in cu-

ftodiam, & ab eo, qui fufceperat

! pe

; furto ablata fuerint: fi in-

venitur fur , duplum reddet.

Ü

8. Silatetfur , dominus domusapplicabitur ad deos, & jura-

bit, quod non extenderit manum in rem proximi fui,

9. Ad perpetrandam fraudem, tam in bove, quam in afi-

,Yà

no, &ove, ac veftimento, &quidquid damnum inferre po-

'Y

teft: ad. deos utriusque caufa perveniet; & fi illi judicave-

rint, duplum reftituet proximo fuo.

ntos,

10. $i quis commendaverit proximo fuo afinum, bovem,

Ts

ovem, & omne jumentum ad cuftodiam, & mortuum fuerit,

aut debil

:

itatum , vel captum ab hoftibus, nullusque hoc vi-

WL

derit:

lt ;

ir. Jusjurandum erit in medio, quod non extenderit ma-.

num ad rem proximi fui: fufícipietque Dominus juramen-

[

»)

tum, & ille reddere non cogetur.

12. * Quod fi furto ablatum fuerit, reftituet damnum do- *Gen.

(. 3l

mï-ng.

I3. Si 231-39

n al

$1 ablatum fit, in Hebreo eft: Sa-

j 0*

$. Et dimiþrä.) Dimittendo.

ideo

6. Egreffus guis.). Proferpendo u-

per omni re perdita, quam. dixerit, quia

que ad fpinas, aut fegetes; debuit

zpí2ef , fententia eft , fi quis rem

epttx

enim velignem extinguere, vel pro-

apud alium depofitam perdiderit, &

0iv

m

t

widere, ne in

?

tranfiliret.

proximam mareriam

inventa fit, fed dubitetur , an fit il-

pel

la eadem.

etla-

8. Dominus demus.) ln qua depo-

"44 Deos.)) Aö;judïces.

s ad-

fitum. fuit furto fublatum , & qui

Duplum. veffituet. )

Depofitarius ,

u

depofitarius eft.

qui fuerit , vel collufionis cum fure

fe)

dpplicabitur ad Deos, ) Adducetur

condemnatus.

jruSy

ad [udices.

io. Alllusque boc "viderit.) Periiffe

-

m

gurabit, quod non extenderit gnantum. )

nimirum animal fine ejus culpa,

[e 1t

I

Depofitarius juramento purgabit fe,

qui illud acceperat cuftodienduim.

probabitque fuam innocentiam.

—I. — ufeipiet Dominus juramentum. )

j

9« 4 perpetrandam fraudem.) Ut fci-

ominus animalis, quod periit.

tue

licet fraudulenter nocerct.

12. $2 furto ablatum fuerit ) in

Q-

Et quidquid dammum inferre. poteff.)

brao additur 41y33 mebimmo, de cum

273

LIBRI EXODI

13. Si comeftum a beftia, deferat ad eum , quord occifum

j

t

eft , & non reftituet.

14. Qui a proximo fuo quidquam horum mutuo poftula-

y

verit, & debilitatum, aut mortuum fuerit domino non prae-

Dil$

»

Ine

fente , reddere compelletur.

15. Quod fi impreefentiarum dominus fuerit, non reftituet,

Deut.

maxime fi condut£tum venerat pro mercede operis fui.

dic

^m

16. * Si feduxerit quis virginem necdum deíponfatam, dor-

PL

mieritque cum ea: dotabit eam , & habebit eam uxorem.

!j

17. Si pater virginis dare noluerit, reddet pecuniam juxta

modum dotis, quam virgines accipere confueverunt.

dit

18. Maleficos non patieris vivere.

19. Qui coierit cum jumento, morte moriatur.

p

*Lev.

20. * Qui immolat diis, occidetur, praeterquam Domino

19- 4:foli,

21. Advenam non contriftabis, neque affliges eum: adve-

ch.

nse enim & ipfi fuiftis in terra /Egypti.

22. * Viduee, & pupillo non nocebitis.

äa

10

23. Si leeferitis eos, vociferabuntur ad me, & ego audiam

pon

clamorem eorum.

n

&

:44. Et indignabitur furor meus, percutiamque vos gladio,

& erunt uxores veftrae viduze, & filii veftri pupilli.

[/7

3l

D

25. Si pecuniam mutuam dederis populo meo pauperi, qui

habitat tecum , non urgebis eum quafi exactor , nec ufuris

Qp

20,

&

opprimes.

M.

eo , ipfo nimirum vidente , aut fcien-

juxta fuam conditionem accepxifï'et.

p

te, aut alioqui culpe aliquo modo

Differt hec faQi fpecies ab illa,

Pl

lo

participe.

que eft Deut. 22. 28. & 2g. ibi

13. Quodoccifim eff.) Ipfum animal

enim matrimonium cum muléta im-

hi

occifum, aut ejus reliquias.

ponitur; hic patri virginis optio da-

Tnà

$. Quod fi impraefentiarum Dominus

tur mul& , aut matrimonii.

qir

fuerit, 6&c. ) Prefente enim Domi-

3. Maleficos.) In Hebr. eft, ma-

no poteft commodatarius remittere

leficas, nam fexus fomineus magis

Ti

de cura rei cuftodiendz.

maleficiis, five veneficiis obnoxius

ig

Maxime ff conduttum &c. ) Pg'æfer-

eft, quam virilis, Viri tamen, fi

tim fi non taàm commodatum fuerit,

idem peccent, non minus puniendi.

qi

quam locatio , dato pretio Domino

c$. Pawperi.) VMox hzc non re-

animalis.

firingit legem , fed exempli caufa

i17. Juxta modum detis , 66c.) $i

pofita eft, quia plerumque ita ac-

pater filiam dotare noluerit, dotabit

cidit, ut illi magis egeant opis alie-

nigena.

eam, qui vitium intulit, tantumque

Uforatius.

Qotis dabit , quantum ipfa a patre

Exattor, )

CAPUT 3XIL

273

Cifüm

26. * Si pignusa proximo tuo acceperis veftimentum, an- Deut*

te folis occafum reddes el.

24.175

ftl;-

27. lpfum enim eft (olum , quo operitur, indumentum car-

pre

nisejus, nec habet aliud , in quo. dormiat: fi clamaverit ad

me , exaudiam eum, quia mifericors fum,

[(UeL ,

48. Diis non detrahes j & * principi populi tui non male- * A&.

dices.

2555

dor

29. Decimas tuas, & primitias tuas non tardabis, reddere :

[.

* primogenitum filiorum tuorum dabis mihi.

*Sup.

j

3o. De bobusquoque ,. & ovibus fimiliter facies: feptem 15- 2

2.

diebus fit cum matre fua, die octava reddes illum mihi.

j

Infra,

31. Vifi fan€u eritis mihi: * carnem , quase a beftiis fuerit

34-19

Ezech,

Præguftata ; non comedetis, fed projicietis canibus,

44.36

WL

C A-'Lev

22, €:

idee

Nec ufaris opprimes.) Mlebr. &9 mon

do ab omni inquinamento , etiam a

pones füper eum morfim.

Hebrzi ufu-

carne a beftiis devorata ; de qua

ydiat

fubditur.

yam , orfam vocant, quia mordet,

& rodit pauperes.

Carnem , qu& a befliis. )

1. $i caro

EdiO)

26. Veflimentum.) Mebr. operimen-

prius fuerit occifa, & poftea fuper-

ium, Quod videtur intelligendum de

veniens beftia aliquid ex ea come-

^

operimento, quo in lecto cubantes

derit,

-

Si caro a beftia occifa fit,

qui

operiuntur.

five de ea aliquid comederit beftia,

yüris

2g9. Diis zom detrahes.) Judicibus;

five non.

v*

3. Si a beftia captum fit,

Magiftratui.

& vulneratum ,' & poftea ex illo

29. Decimas tuas , 68 primitias tuas

vulnére animal mortuum fuerit. Be-

non tardabis reddere, )

In Hebr. eft:

ftim nomine intelligitur ferz ; nam

epïffc&

.

b ilt,

Plenitudinem tuam, &5 laerymam tuam,

LXX. habent SunuxAerov

3.

Supie

hoc €ft, fpicas

1

enas, & liquorem

» jbi

vini, & olei,

c. qui quáfi lacry-

autem & 9vp/a funt ferz ; ]ubet

him-

ia ex uviS, aut baccis deftillat.

autem hoc, ut decentiam , & fan-

j) dd«

Qui ante hunc

&itatem quandam externam, & cor-

30.

Die offava.)

poraléem doceat, & vitam ex ratio-

diem nimis tener, & quafi immatu-

ht

rus, & imperfe&tus, nec fatis plene

ne degere , que nihil feritatis, aut

maga

barbariei pre fe ferat, ait'l'heodor.

tormatus,

tandem ut illos a cede, & fuito lon-

ngxfuf

31. Viri fanthi eritis mibi.) San&e,

gius. arceat.

n 1

Ita Cajet.

jendi.

qux precipio , fervantes, (& caven-

9n re

| a

a d

is dl*

Bibl, eum. Com. Menech. T. L,

Mm

u

LIBRI EXODI

CA P U/T«XXIB,

I0.

g5 t

Leges prafixe judicibus: bos , €? afinus inimici fJervandus: mon

IT

ficie

accipienda judicibus munera:. de anni &? diei [aptimi quiete , tri-

Tiquü

busquefeflis precipuis : de zngelo in ducem itineris pramit-

lV

olive

Tendo , C? premiis fervanrium pracepta.

D.

fcat

On fufcipies vocem mendacii: nec junges manum tuam ;

adve

I.N

ut pro impio dicas falfum teftimonium.

2, Non feq

ueris turbam ad faciendum malum , nec in ju-

temi

dicio plurimorum acquiefces fententize, ut a vero devies.

ftro.

3. Pauperis quoque non mifereberis in judicio.

Deut.

4. * Si occurreris bovi in

H

imici tui, aut aíino erranti, reduc

bitis

2?. I ad. eum.

z

H

$- Si videris afinum odientis te jacere fub onere

; non per-

med

tranfibis, fed fablevabis cum eo.

g

quat

6. Non declinabis in judicium pauperis.

.

H

Tieo

*Dan.

7. Mendacium fu

gies: * infontem , & juftum non occides;

13. $3

L

eut

quia averfor impium.

16.19

8. * Nec accipies munera, quae etiam excoecant prudentes,

KEccl.

' & fubvertunt verba juftorum.

dend;

20.31.

9. Peregrino moleftus non eris: fcitis enim advenarum ani-

ipud

*Gen. mas; quia & ipfi *

peregrini fuiftis in terra ZEgypti.

46. 6.

IO.

Sex

B

vel

li

um

Y:

Chrifto dicitur Pf. 71.

^

-

7«dicare

On füfeipies wocemm mendacii. )

W

Audiendo calumniatorem co-

populum tuum im juflitia , É pauperes

à fe

nantem te tranfverfum agere, & aut

tuos zn judicio.

ïf;

judicem injuttum facere,, aut teftem

li

falfum.

*

6. Non declinabis im judicium "paupe-

rij.) Eum fcilicet condemnando , aut

pofi

Nec junges manum tuam. ) Noncon-

quod pauper fit, favendo.

t p

federaberis, nec affociabis te ei', ut

7. lufontem , 69 juflum mon occides.)

bus

fis teítis iniquitatis , & calumnia.

Yoc

Chald. Ew» qui fuerit juffificatus ,. &6

2. Nen fiqueris turbam. ad faciendum

exierit. juflus a judicio , non occides,

li

malum. ) Etiamfi iniquus , aut caufa

M

injufta multos habeat fuffragatores ,

. 8. Exemeant prudentes. ) Tlebr. wi-

pien

non tamen propterea eorum au&ori-

dentes , qui alioqui apertos habent ocu-

tate abducaris a vero, & re&to.

los mentis.

tion

ff

3. Pauperis quoque mom mifereberis, )

9. Scitis enim advemarum animas.)

1l !

Prepolítera mifericordia in caufa in-

Scitis, quid fit effe advénas , qui fci-

101

jufta.

Bona eft. mifericordia, ita ta-

licet a fuis deflituti: deije&o funtani-

men, utjudicilum non evertat.

De

tuo

mo, quibus proinde afli&io non a-

W.

C ATP-U-I-* XXIIE

273

e

1o. Sex annis feminabis terram tuam, & congregabis fru-

ges ejus.

eut.

1r. Anno autem feptimo * dimittes eam, & requiefcere,

6.16

f fll)fl

yIfl-

facies, ut comedant pauperes populi tui, & quidquid re-

-

liquum fuerit, edant beftiae agri: ita facies in vinea, & in

l

oliveto tuo.

I2. Sex diebus operaberis :

| feptimo die ceffabis, ut requie-

fcat bos, & afinus tuus: & refrigeretur filius ancillee tuze, &

ii

advena.

13. Omnia, quae dixi vobis, cuftodite. Et per nomen ex-

1j

ternorum deoru

u

;

- non jurabitis, neque audietur ex ore ve-

firo.

xduc

14. Tribus vicibus per fingulos annos mihi fefta celebra-

bitis.

15. Solemnitatem azymorum cuftodies.

Septem diebus co-

*Supr

p

medes azyma, * ficut praecepi tibi, tempore menfis novor

UT :5. 3.

quando egreffus es de /Egypto: *nonapparebis in confpeCtu Infra.

ineo vacuus.

24.22

Mm 2

r6. Et'Deut

des;

16.16.

J.Eccli,

165

denda.

Sceitum eft. Didonis dicum

ni univerfo populo audiente Deutero. 25« 6

tj

apud Virgilium.

nomii lex recitabatur ; nimirum i

$

Nom iguara mali miferis fuccurrere

fefto "Tabernaculorum.

- difco.

13 Nop jurabitis.) klebr. wom memo-

rabitis.

Se&

Et ipfü peregrimi fuiffis , &$c.) Mlalo

Chald. zez recordabimini , hoc

veftro didiciftis , quid fit effe peregri-

elt non nominabitis Deos alienos..

num in terra aliena.

"dudretur.) E,orum mentio.

Áidtt

ip. Requiefcere facies.) .A melle , &

1j. Tempore menfés novorum.) In Men-

a femente.

Levit. 25. 4.

!lp!/(!

fe Nifan, quo egreffus es de ZE

gypto,

& -

Septimo anno

agrum . mon feres.)

quando in terra promiffionis,

ld ita inftitutum , ut terra illa inter-

gypto novge fuges hordeacee matu-

4t-

pofita quiete feracior redderetur, &

refcunt.

) aut

ut pauperes feptimo illo anno fruci-

Non apparebis in con[petiu meovacuus.)

bus fponte nafcentibus

gauderent.

Accedens feilicet ad tabernaculum,

u)

Vocabatur

annus

hic Sabbaticus,

vel templum in fefto Pafche , Pen-

& non incipiebat a menfe INifan; feu

tecofles, & '"labernaculorum ; non

Martio ; fed Menfe Tifri , feu. Se-

aderis fine oblatione tum ad cultum

7

Hocanno omnes fervi na-

ptembri.

divinum, tum ad Levitarum fuften-

jdk

tione Hebrzi libertati ; fi volebant,

tationem.

Hzc oblatio Deut. t6.

reflituebantur, ut patet füperiori cap.

10. dicitur , oAatio /pontanea , quia li-

21. 2«

Remittebatur etiam hoc an-

u)

cet cuilibet effet precepta , quantum

no iisdem Hebrais, quidquid ex mu-

tamen quilibet offerre deberet , pra-

if

tuo debebant, ut colligitur ex Deut.

fcriptum non erat, fed cujuslibet pie-

d-

1$.

Praterea fub initium ejusdem an-

tati ftatuendum relinquebatur.

T

276

LIBRI EPXODI

16. Et felem;r.xi'ai;em meffis primitivorum operis tui, quae-

cumque feminaveris in agro, folemnitatem quoque in exitu

ot

anni, quando congregaveris omnes fruges tuas de agro.

*Infr.

17. * 'Ter in anno apparebit omne mafculinum taum coram

bus

2423 Domino Deo tuo.

zcut.

(die

16

18. Non immolabis fuper fermento fanguinem victimze tug,

nec remanebit adeps folemnitatis meze usque mane.

* Infr.

Qar

19. * Primitias frugum terra tuse deferes in domum Do-

2426.mini Dei tui:

* Non coques hoedum in laCte matris fuze.

inij

eut.

14. 21

20. Ecce ego mittam Angelum meum

, qui praecedat te , &

Chl

cuftodiat in via, &introducat in locum , quem przeparavi.

21. Obferva eum , & audi vocem ejus, nec contemnendum

putes, quia non dimittet, cum peccaveris, & eft nomen meum

hi

in illo.

l

Dewut.

22. * Quod fi audieris vocem ejus, & feceris omnia, quae

fI$

7 1-loquor, inimicus ero inimicis tuis, & affligam affiigentes te.

* Infr.

23. * Praecedetque te Angelus meus, & introducet te ad

1e

33. - Amorrhseeum, & Hethaeum , & Pherezseum, Chananaeumque,

oS.

fià

^

-

I

& Heveeum, & Jebufzeum , quos ego conteram..

n

4

24. Non

16. Et folemnitatem meffes. ) Hoc e&,

Coram Domine.) Coram arca, vel

n

celebrabis feftum Pentecoítes, illo-

coram tabernaculo.

que panes ex prima meffe triticea fa-

d

18. Nos immolabis . füper fermento, )

&os mihi offeres, ficut in Pafchate

Quafi dicat , aufer de domo fermen-

obtulifti fpicas hordei maturefcentes.

tatum, priufquam agnum Pafchalem

In Pentecofte ergo exigit Deus pri-

immoles.

mitias omnium frugum, id eft totius

Solemnit atis mee. ) Id eft vi&imarum,

meffis triticea.

qua mihiin folemnitatibus offeruntur.

U/que mane.) ln alterum diem.

o

Solemnitatem quoque im exitu 4nni. )

Solemnitas tabernaculorum » que gra-

I9. In laiie.) Id efl cum la&e ipfo

ten

co vocabulo dicitur ftenopegia , qua

in ella, vel dum lactat, vel una cum

tabernacula figebant, &.in iis habita-

ipfa matre.

Clemens Alex. 2. flrom.

AT

bant per feptem dies.

Dicitur, z

D

ne frat , inquit, zmterempti condimentum,

exitu. anni ; fcilicet Septembri , tunc

quod eft viventis putrimentum.

n

enim definit, & incipit annus vulga-

20. Angelum. meum.) Michaelem fy-

ris Hebrais, licet quoad fefta in Mar-

&

nagog& pr&fidem , & tutorem.

tio , feu Nifan incipiat.

?1. Nec contemnendum putes.) klebr.

17.Ter zn 472720.) Pafchatc»,PentecoRe,

Nec eum, ad amaritudinem pravaces.

In

Ll

& fefto "l'abernaculorum; T'enebantur

Graco eft, un æ"/ru;:'rl»f &vuTu. - Ne[iü

U

autem hac lege omnes mafculi, ut hic

zllà inobedzens.

habetur , nimirum .ab anno 20. ufque

Efé nomen meum im ille.

2j

À

iNomen

Íet

ad 6o. ut colligitur ex Lev. cap. ul-

meum, perfonam , auctoritatem, &

timo 3.

voluptatem prafert.

Chald. vertit:

EIT

CAPUT XXII.

j

24. Non adorabis deos eorum, nec coles. eos: non facies

opera eorum, *íed deítrues eos, & confringes ftatuas eorum. Deut.

exi;u

25. Servietisque Domino Deo veítro, ut benedicam pani-7. F.

Of2

bus tuis, & aquis, & auferam infirmitatem de niedio tui.

26. Non erit infoecunda nec fterilis in-terra tua: numerum

g,

dierum tuorum implebo.

21. Terrorem meum mittam in proecurfum tuum , & occi-

Do.

dam omnem populum, ad quem ingredieris, cunttorumque

inimicorum tuorum coram te terga vertam:

28. Emittens * crabrones prius, qui fugabunt Hevazeum, &Deut.

7. 28

Chanapnseum , & Hethaeum , antequam introeas.

dum

29. Non ejiciam eos a facie tua anno uno, ne terra in foli-

eurm

tudinem red/gatur , & crefcant contra te

(tiae.

30. Paulatim expellam eos de confp

«f:&u Muo; dogec augea-

que

vis, & poffideas terram.

$

31. Ponam autem terminos tuos a mari rubro usque ad ma-

2 gj

re Paleftinorum, & a deferto usque ad fluvium: tradam in

1[18 ,

manibus veftris labitatores terrae, & ejiciam eos de confpe-

&u veftro.

:

Iflfra-

Non

32. * Non inibis cum eis foedus, nec cum diis eorum.

34-1$

33. Non habitent in terra tua, ne forte peccare te faciant

Deut.

yd

in me., fi fervieris diis eorum: quod tibi certe erit in fcan- ; ;

dalum.

4

iths

jel«

CA-

ilem

Mm 5

—

lI

TEUf

oniam im nomine "p0 e/z'" verbum. illius.

Fertilis ergo , & ampla Chananza,

H

Habebit etism in fe non longe pe-

cujus fruges tres milliones hominum

ipfo

tendam vindi&e poteflatem ; nam

ita abfumere non poterant, quin ma-

qun

womez Íxpe, au&toritatem , & poten-

na adhuc reftaret folitudo feris im-

o

;

tiam fignificat.

plenda, ni Chananzi in ea multis ia

(

24. Operam eorum.) ldola. colendo.

locis reraanfiffent.

s

2$. Panibus tuis , 65 aquis,) Cibo,

31. 4 deferto ufque ad flwvium. ) &

Mj«

& potui.

deferto Arabie ufque ad fluvium

26. Numerum diertum tuorum implebo: )

Euphratem.

U

Longzvus eris fuper terram.

33. ]n féandalum. ) Xlebr. n laqueum,

[n

08. Emittens erabrones. ) Quod fa-

peccatum idololatrie Chananzis fa-

7, i

d

&um eft- Jofue cap. ultimo num. 12.

miliare , erit tibi in fcandalum ; vel

& dicitur lib. Sap. 12. 9

Mififli an-

ipfi Chananaei, nifi tuis finibus exi-

teceffores exerc?tus tui vefpas, &5c.

gafitur, mores enim illorum lfraeli-

i

.29. Neterra in folitudinem redigatur.)

ta imitabuntur.'

lib

71

x

LIBRI EXöDI

L

CAPUT XXIV.

at

Oblatis Domino facrificiis , f'oederisque [anguine in populum r&er—

füp

fo, Moyfes , cateris ad radicem montis manentibus, [olus in mon-

&f

tem aþen(li;", ubi cum Domino quadraginta diebus permanfit.

Y

Oyfi quoque dixit: Afcende ad Dominum tu, & Aaron,

i

I.M

!

Nadab, & Abiu, & feptuaginta fenes ex Iírael, &

2

nf

adorabitis procul.

2. Solusque Moyfes afcendet ad Dominum , & illi non ap-

bib

I

propinquabunt: nec populus afcendet cum eo.

3. Venit ergo Moyfes , & narravit plebi omnia verba Do-

ftof

mini , atque judi

aC f

: refponditque omnis populus una voce :

Omnia verba Domini, qua locutus eft, faciemus.

U

4 Scripfit autem Moyfes univerfos fermones Domini, &

que

L

mane confurgens sedificavit altare ad radices montis, & duo-

decim titulos per duodecim Tribus Iírael,

Y0S.

Ti «

5. Mifitque juvenes de filiis Ifrael, & obtulerunt holocau-

fta , immolaveruntque viCtimas pacificas Domino, vitulos duo-

ecim.

I

6. Tulit itaque Moyfes dimidiam partem fanguinis, & mi-

Qub

fit in-crateras : partem autem refiduam fudit fuper altare.

ali

7. Aflumensque volumen foederis , legit audiente populo

qui dixerunt , Omnia

, qua locuïug eft Dominus, faciemgs ;

& erimus obedientes.

lebin

8. Hlle

fangl

1. ÀAJAdab , E. dlin. ) Filii feniores

3. Narravit plebi , &$c.) Ut illi a£-

Efü

Aaron.

fenfum praflarent , & le

ere

Septuaginta femes, ) Ex primoribus

miffam firmius retinerent.

gem fic aQ—

u

populi,

J"dicia.) Lepes judiciales.

lgu

illi nimirum , qui num. 11.

telta

provhetaffe dicuntur.

4- Et duodecim titulos.) M el duode-

«dorabitis procul.) Deum in calipine

cim lapides feorfim ereci, vel ex

Yiie

in cacumine montis Sina, per Ánge-

duodecim iffis faxis unum altare con-

IQ

lum fe oftendentem , & loquentem

firn&um ett.

elfen

cum Mofe.

Primum videtur verius.

h

Iu

2. 44d Dominum.) d caliginem ver-

5. Jwvenes.) Chaldeus , Primogenis

Qod

ticis Sina.

Solus Mofes comitatus

tos filiorum lfrael , qui in lege nature

m

facerdotes erant , nondum enim fa-

miniflro fuo Tofue. Septuaginta au-

cerdotium — Aaronicum

inflitutum

Qutu

tem feniores cum Aarone juffi funt

erat.

remanere inferne cum populo ad eum

dlbus

6. Dimidiam partem fanguinis. ) So-

tüm

gubemandumï

1]

C A'P UT XXIV.

*76

8. Hle vero fumptum fíanguinem refperfit in populum, &

ebr

ait: Hic eft* fanguis foederis,quod pepigit Dominus vobifcum "

20

fa.

fuper cunctis fermonibus his.

DI

9. Afcenderuntque Moyfíes, & Aaron, Nadab, & Abiu,

[5

& feptuaginta de fenioribus Ifrael ,

10. Et viderunt Deum Tfrael , & fub pedibus ejus quafi opus

lapidis faphirini , & quafi coelum, cum ferenum eft.

f0f

11. Nec fuper eos, qui procul recefferant de filiis Ifrael ,

mifit manum fuam, videruntque Deum, & comederunt, ac

biberunt.

10

I2. Dixit autem Dominus ad Moyfen: Afcende ad me in

De-

montem, & efto ibi: daboque tibi tabulas lapideas, & legem,

Xt

ac mandata, qua&e fcripfi, ut doceas eos.

13. Surrexerunt Moyfes, & Jofue minifter ejus: afcendens-

,&

que Moyfes in montem Dei,

duo-

14. Senioribus ait: Expectate hic , donec revertamur ad

Habetis Aaror

vOS.

& Hur vobifcum; fi quid natum fue-

CQl

rit quseflionis, referetis ad eos.

du«

15. Cumque afcendiffet Moyfes, operuit nubes montem ,

16. Et habitavit gloria Domini fuper Sinai, tegens illum

ff«

nube fex diebus: feptimo autem die vocavit eum de medio

"

caliginis.

17. Erat

rulO

QU5

v

lebant enim olim fcdera Vi&ïfnis ,&

niores ; qui a plebe recefferant , &

Tle

fanguine fanciri.

cum Mofe aícenderant in montem:

Nec

g. Sanguinems refperft im populum. )

. mift masm fiam.) Non

[i at

Effufio, & afperfio fanguinis in fo-

eos morte percuffit , nec quidquam

dere fignificat fore illud ftabile, & fir-

paffi funt ; itaque Chaldaus vertit:;

p at

ium etiam cum vite difícrimine.

Principibus fiüliorum IfrAael nullums fuit; im«

Figura hec eft fanguinis Chrifti, quo

commodum.

teltlamentum novum confirmatum eft.

Comederunt, 65 biberunt. ) Poftea, la-

WVide ad Hebraos

ode-

XIg.

ti & exultantes augufta illa, & dele-

| e

10. Viderunt Deum Iffacl.) Non per

Gabili vifione Dei.

con

effentiam , fed quafi per umbram in

13. Jp montem Dei,) Inaltiora mon-

2

fpecie aliqua fenfibili , puta humana,

tis Sina.

quod Cajet. Lyran. Prad. in Ezechie-

agmi-

1$. Expeiiate Lic.) Cum populo,

targ

lem exiftimant ,. quos Cornelius fe-

& fortafle digito oftendebat Mofes

n f

quitur.

cafira populi, redite ad populum , ut

Quaft opus lapidis Saphbiriui.) Subpe-

illumregatis, &in officio contineatis.

n

dibus Dei apparebat quafi pavimen-

16. Gloriz Domisi.) Majeftas Do-

&um ex faphiro conflratum.

mini patefaciens fe per fpe&tra admi-

.

AI. Kos,qui procul recefferant. ) Se-

randa, caliginem fcilicet , & ignem.

ï

LIBRIEXODI

80

:

s.:

17. Erat autem fpecies gloriae Domini , quafi ignis ardens

fuper verticem montis , in confpe&tu filiorum Iírael.

g

6.

18. Ingreffusque Moyfes medium nebulae, aícendit in mon-

tem , * & fuit ibi quadraginta diebus, & quadraginta no&-

tum,

1

".

bus.

TäïïGl

$

UQUA POUCTo - XXV.

TUm:

Q,

Stubefhr. primitiarum ac donorum ollatio àd Dei tabermaculum

dam

formandum , arcam , men[am , & candelabrum , Cunttaque

ud

illis pertinentia.

Io

ld

be

cutusque eft Dominus ad Moyfen , dicens.

ll

j

ILO

2. Loquere filiis Ifrael , ut tollant mihi primitias: ab

I

YInfr.

* omni homine, qui offert ultroneus, accipietis eas.

MUA

355

3. Haec funt autem , quae accipere debetis: Aurum, & ar-

n

gentum, & aes,

Is

4. Hyacinthum, & purpuram , coccumque bistin&um, &

Y

byhum ,

pilos caprarum ,

8UTQ

s. Et

H

pot:

17. Quafi ignis. ) Particula », 4UAf ,

Qui offeret/ ultroneus. ) Xlebr. quem

Lj

non fimilitudinem , fed rei veritatem

fpontaneum , &5 liberalem fecerit cor fuum

tur

4. Hyacintbum.) Lanam hyacinthi-

fignificat, ut cum dicitur Joan. 1. 14.

Vidimus euyn quaft unzgenitum.

ni, hoc eft cerulei , feu violacei co-

-

18. Ingreffifque Moyfés.) Reli&o Jo-

loris.

i

füe in monte.

Purpuram.) Lanam purpureo, hoceft

Lj

rubro colore infectam,

Fuit ibà quadraginta diebus..) Deut.

nc

9. 9. additur Mofem quadraginta illis

Coccumque bis. tintlum. ) Lianam bis

f [f

diebus nec comediffe , nec bibiffe,

tindiaam, &rubricatam. Coccus Gre-

Maty

In his tamen quadraginta diebus nu-

ca vox granum fignificat, ac pracie

ten

merantur fex illi ; de quibus dixerat

:

pueillud;in quo vermiculus latet,cujus

h':nL

num. 1i6.

fanguine lane inficiuntur, que ab hac

LX

tinctura coccus dicuntur.

Dicitür au-

tem bis tin&us coccus, quia folebat

m

«p

Rimitias.) Hanc munerum ob-

j

ationem, Primitias appellat ,

lana, ut magis ruberet, bis imbui;

vel quia hec fuit primo communis

fcilicet primo cum tantum effet lana ,

Quo.

Hebr&orum oblatio , qu&facta elt pro

fecundo eum effet jam in fila deducta,

fabrica tabernaculi: vel qüia prima,

Byffum.) Eftgenus quoddam tenuif-

J

fimi lini, & candidiffimi.

E

& preflantiffima fibi volebat offerri:

(

Vel quia more primitiarum fiebat ,

Pilos. caprarum., ) Axd cilicinas telas

h!o;

feparando, partem bonorum fuüorum

contexendas ,

quibms arca tegenda

Deo otferendam.

exat.

M

CAPUT XXV.

28f

e

'dets

$. Ftpelles arietum rubricatas, pellesque janthinas, & li-

gna Setim:

101

6. Oleum ad luminaria concinnanda, aro

m ata in-unguen-

od

tum, & thymiamata boni odoris :

7. Lapides onychinos , & gemmas ad ornandum ephod , ac

rationale.

$. Facientque mihi San&Guarium, & habitabo in medio eo-

"

ruim:

t

9. * Juxta omnem fimilitudinem tabernaculi, quod often- Hebr,

dam tibi, & omnium vaforum in cultum ejus, ficque facietis 9- ?

H

ilud:

Io.-Arcam de lignis Setim compingite , cujus longitudo

habeat duos, & femis cubitos: latitudo, cubitum, & dimi-

dium :

(

Ititudo ,. cubitum fimiliter, ac femitfem.

Ir. Et deaurabis eam auro mundiffimo intus, & foris; fa-

A

ciesque fupra coronam auream per circuitum :

12. Et quatuor circulos aureos, quos pones per quatuor ar-

cae anguloss; duo circuli fint in latere uno, & duo in altero.

t

I3. Facies quoque ye&es de lignis Setim , & operies eos

auro ,

'

D

14. In

ducesque per circulos, qui funt in arcæqlateribus,ut

ortetur in eis:

15. Qui femper erunt in circulis , nec umquam extrahen-

quem

tur ab eis.

I6. Pones-

fium

nthi

1 C0«

$- Pelles jantbinas.) Violacei coloris,

brachii porrigitur ufque ad extremum

xd

Lignum fetim.) Setim.(inquit S. Hier,

digiti; qui index dicitur: continetque

in cip. 41. lfajm) eff gemus arboris ma-

24. digitos, five duas fpithamas, fpi-

j bi$

feentis im eremo fpina albe babens fimili-

thama autem eft fpatium , quod di-

on.

iudinem , ex quo omnia ligna arct, &

flenta manu inter pollicem , & indi-

[aue

zabernaculi faita fünt. inflrumenta. lloc

tos tranfverfos.

cem interjacet , continetque 12. digi-

1jus

lienum eft incorruptibilé, ut vertunt

fiac

LXX, &leviffimum , omniaque li-

11. Deaurabis.) Laminis aureis con-

qu-

gna fortitudine , foliditate , nitore,

teges.

lehaf

& pulchritudine dicitur fuperare,

Corogam auream.) Limbum promi-

u

9. Santluarium.) 'Yabernaculum , in

nentem quadratum 5 nam etiam qua-

i,

o colat.

drata erat arca.

du

9. Quod offendam tibi.) Cujusideam

12. Quatuer circules,) Ad quatuor

nuih

in monte Sina tibi oftendam.

angulos arcz , quibus circulis infere-

Io. Longitudo babeat duos , & fanis cu-

bantur veCes , ut arca

bites. ) Sermo elt de cubito vulgari ,

telis

a facerdotibus.

geftari pofïeti

endà

cujus ea eft longitudo , qu& a flexu

Bibl. cum Cem. Menoch. T. T.

—Nn

282

LIBARIIEXODI

16. Ponesque in arca teftificationem, qua&: dabo tibi.

$

fis

17. Facies & propitiatorium de auro mundiffimo ; duos cu-

bitos, & dimidium tenebit lon

Y

miffem latitudo.

gitudo ejps, & cubitum, ac fe-

€0$ 11

18. Duos quoque Cherubim aureos, & prddu&iles facies ;

Qes!

ex utraque parte oraculi.

8j

19. Cherub unus fit in latere uno, & alter in altero.

20. Utrumque latus propitiatorii tegant. expandentoes alasj&

dabi

eperientes oraculum, refpiciantque fe mutuo verfis vultibus

20

in propitiatorium , quo operienda eft arca.

inq

21. In qua pones teftimonium , quod dabo tibi,

9

Ineo

22. Inde praecipiam , & loquar ad te fupra propitiatorium,

ac de medio duorum Cherubim , qui erunt fuüper arcam tefti-

M

ha

ü

monii, cuncCta , quae mandabo per te filiis Iírael.

21. Facies & menfam de lignis Setim j habentem duos cubi-

ipfo

tos longitudinis, & in latitudine cubitum, & in altitudine cu-

32

bitum ac femiffem.

fe,i

24. Etinaurabis eam auro puriffimo : faciesque illi labrum

aureum per circuitum.

25. Et

16. Teffificationem, ) '"Vabulas legis;

bilius effe docent Cornelius, & Bon-

lübro

füh

Lex enim fepe dicitur teftimonium ,

frerius ad hunc locum.

INec obftat,

fl j

aut teflificatio , 'quia atteflationem

quod arca fcabellum pedum propitia-

fünt

continet divinz voluntatis, eaque do-

torium fedes dicatur , quafi hecdiftare

a

minus teftatum reliquit, quid ab ho-

loco debeant,nam propitiatoriumChe-

4l

minibus fieri velit.

Porro in arca ni-

rubinos (de quibus ftatim dicemus) in-

bus

hil aliud continebatur , ut docet ex-

cludebat,in quorum alis fedebat Deus.

m

preffe Scriptura. 3. Reg. 9. 9. & z.

I8. Duos quoque Cherubim.) llumana

rna|

Barat. $. 19

Urna cum manna, &

fpecie, quafi duos juvenes alatos, ut

tem

virga Aaron non in arca erant , fed

Angeli pingi folent.

Et verifimile eft

tantum in tabernaculo aífervabantur.

4

habuiffe fpeciem quatuor animalium,

puro

17. Propitiatorium.) Propitiatorium

hominis nimirum, aquile , leonis &

Que

erat arc& operculum , five tabula te-

vituli

partim alis, partim corpore

gens arcam , ut patet num. 20. unde

WEer

fuo totum propitiatorium tegebant,

)

paris cum arca longitudinis , & lati-

Aliz vero ita erant extenfx

ut qua-

Ty,

tudinis, eratque non ex ligno fetim ,

fi fedem formarent.

Mi

fed ex auro tantum.

Di&um eft pro-

Produttiles.) Non arte fuforia fa&os,

Yd «

fed ex auro dudili.

tinen

pitiatorium , quafi locus placationis,

quod ibi quodammodo fedens Deus,

2Y. Pones teffimonium.

) Tabulas le:-

1l d

& arcam pro pedum fcabello habens,

gis, ut dium n. 16.

Q f

&j

populo propitiaretur. INontamen pu-

23. Meufam.) in qua ponendi duo-

tandum propitiatorium füpra arcam

decim panes propofitionis.

L

elevatum 5 nam illi immediate adhz-

24. Labrum. ) klebr. ceresam lim-

U

bum circumcirca.

fiffe tanquam illius operculum proba-

Iee

Á

C APU XXV.

283

[]

2$. Et ipfi labro coronam interrafilem altam quatuor digi-

$ QD

tis, & fuper illam , alteram coronam aureolam.

iC fe

26. Quatuor quoque circulos aureos praeparabis, & pones

eos in quatuor angulis ejusdem menfze per fingulos pedes.

(

jv

f

$

27. Subter coronam eruntcirculiaurei , ut mittantur ve-

&es per eos, & poífit menfa portari.

28. Ipfos quoque ve&tes facies de lignis Setim , & circum-

ls

dabis auro ad fubvehendam menfam..

ltibus

29. Parabis & acetabula, ac phialas, thuribula , & ciathos ,

in quibus offerenda funt libamina ,-ex auro puriffimo.

3o. Et pones fuper meníam panes propofitionis in confpectu

meo fuper.

Tüm,

tet

31. Facies & candelabrum dué&ile de auro mundiífimo ,

haftle ejus , & calamos, fcyphos, & fphaerulas, ac lilia ex

cubi

ipfo procedentia.

eqe

32. Sex calami ingredientur de lateribus, tres ex uno late-

te. utres ex altero.

Nna2

83; (T'res

brum

3

— À

riola.

2$. Et Zpfi labgo.) ld eit, in ipfo

Parabantur h& phiale, ad vi-

labro, fuper ipfum labrum.

num, & alia libamina in facrificiis

: Don-

Coronam interrafilem.) Opus interra-

fundenda: ad idem parati erant &

obfit,

file illud eft , in quo quedam plana

cyathi.

opitite

funt, quadam exfculpta , cavitatibus

Thuribula. ) "Tum ad affervandum

ditue

per artem 'incifis.

thymiama , quod adolendum erat,

nCte-

Ziteram coronam.) 'lertius hic lim-

tum thus , quod panibus propofitio-

us)ite

bus fecundo impofitus , ut. fecundus

nis erat imponendum, ut dicitur Le-

Deus.

impofitus erat primo , & imo id ad

vit. 24.. 7.

umand

ernatum potius , quam ad neceffita-

30. Pamis propoftionis, klebr. pames

5, W

tem.

f«cierum , qüi fcilicet ante faciem Do-

yiledi

"ureolam.) Non quafi non elfet ex

mini coram arca , & propitiatorio

jliurt,

puro aura, fed quia parvaerat, ideo-

proponantur.

o &

que minus auri continebat, quam

31. Candelabrum. dutlile, ) "Ex auro

prporc

eetera.

fcilicet non fufo , fed malleo du&o ,

dant,

29. Acet abula.) Hebr. feutellas. oX X.

& efformato.

T

vj ÀAÍz , id eft, paropfides, patellas,

Haeflile ejus, & ealamos. ) klaftile

vel catinos, ad excipiendàm, &con-

fat0s,

medium erat, ex quo utrinque cala-

tinendam fimilam , quando illa offer-

mitres, fiveramiinaltum aflurgebant,

ri debebat, & ad excipienda facrifi-

Scypbos.) Scyphos vocat partes can-

as lt

cia fartaginis , & clibani, de quibus

delabri prominentes inftar nucum.

Levit. ^.

j du

Spherulas. ) Poma , globulos ; vel

Phialas. ) Mafa parva & concava

fpharulas inftar pomorum.

LXX. vertunt lucxae , mertaria , qua-

Liliz,) In fümmitate calamorum ,

j lit-

re etiam S. lHier. fepe vocat morta-

quibus liliis impofita lucerng-

284

LIBRI EXODI

33. Tres fcyp?.xi quafi in nucis modum per calamos fingulos,

la

lü

pheeruleque fimul ; & lilia, & tres fimiliter fcyphi inftar nu-

cis in calamo altero, fphzerulzeque fimul & lilia; hoc erit opus

verii

fex calamorum , qui producendi funt de haftili.

34. In ipfo autem candelabro erunt quatuor fcyphi in nucis

Dext

modum , fpharulseque per fingulos , & lilia.

D

35$. Spharul

&& fub duobus calamis per tria loca, qui fimul

Cort

fex fiunt , procedentes de haftili uno.

36. Et fpheerulae igitur, & calami ex ipfo erunt, univerfa

Mtà 1

du&tilia de auro puriífimo.

apt

37. Facies & lucernas. feptem, & pones eas fuper cande-

6(

Tum

labrum, ut luceant ex adverfo.

38. Emunttoria quoque, & ubi quae emunéta funt, ext

d

tabe

guantur, fiant auro puriffimo.

39. Omne pondus candelabri cum univerfis vafis fuis habe-

$

^

ebr,

bit talentum auri puriffimi.

t()q

40. * Infpice, & facfecundum exemplar , quod tibi in mon-

8

-

&77 te monítratum eft.

Qp

44-

IL

CATPUIT .XXVI.

j

un

Tius

Forma ac conf?ruttio tabernaluli Mofaici, veli arce , propitiato-

I

rii, menje , candelabri , & tentorii , juxta fuas qu&

glæ

anfa

mien[uras.

Abernaculum vero ita facies: Decem cortinas de byffo

lexcb

II.T

retorta, & hyacintho, ac purpura, coccoque bis tincto,

pute;

variatas opere plumario facies.

Jpus

^. Lon-

Qm

pidu

34- -In 2pfo autem candelabro.

ficlorum, duodecim aureorum millia

EUAUT

hafliii candelabri.

) In —ipfo

appendebat, ex Cornelio hic.

7)

Viv.zml

37. Ex adverfo. ) Merfuüs menfam

panum propofitionis.

Porro feptem

E byffo retortz. ) Cujus fcilicet

L]

ille lucerne totanocteardebant; ma-

D

fila torta fint , ac duplicata,

üim

ne vero quatuor ex illis extingueban-

ut fortior fit.

Quin.

tur, tres relique etiam per diem lu-

cebant.

Variatas.) Flebr. Cherubim , quafidi-

Tiod

Vide Bonfrer. Exod.27.

cat, fparfas imaeinibus alatis. Chald.

39. Ubi que emuntia fant, extinguan-

figuras Cherubim.

Tüm

tur.) Maía, qu& partem elychnii,

Opere plumario.) Vlebr. opere cogztaz-

Y

quz emunda elt, recipiant.

tj:, opere fcilicet ingeniofo, quod

39. Habebit talentum auri. ) "Talen-

multa cognitione , Induftria; & gura

tum Hebraorum continens tria millia

indiget. Byífo quafi ftamini füper-

Figb

Wiry,

CAPUT XXVI

925

g'u':b-s,

4. Longitudo cortinae unius habebit Vigin.ti oCo cubitos :

T Du-

latitudo qustuor cubitorum erit.

Unius menfurz fient uni-

verfía tentoria.

OU

2.

uinque cortina fibi jugentur. mutuo, & alize quinque

3

nucis

nexu fimili cohazerebunt.

4. Anfulas hyacinthinas in lateribus, ac fummitatibus facies

fimul

cortinarum , ut poffint invicem copulari.

s. Quinquagenas aníulas cortina habebit in utraque parte ,

verha

ita infertas, ut anía contra anfam veniat, & altera aiteri poffit

aptari.

.

inde-

6. Faci

es & quinquaginta circulos aureos , quibus( cortina-

rum vela jungenda fupt, ut unum tabernaculum fiat.

Xf«

7. Facies & faga cilicina undecim , ad operiendum te&tum

tabernaculi.

habe-

8. Longitudo fagi unius habebit triginta cubitos: & latitu-

do quatuor, sequa erit menfura fagorum omnium.

fhiort

9. E quibus quinque junges feorfum , & fex fibi mutuo

copulabis, ita ut fextum fagum in fronte te&ti duplices.

1o. Facies & quinquaginta anfas in.ora fagi unius, ut con«

jungi cum altcro queat; & quinquaginta anfas in ora fagi alte-

Jl«

tius, ut cum altero copuletur.

II. Facies & quinquaginta fibulas aeneas,, quibus jungantur

leä

anfa, ut unum ex ommibus operimentum fiai.

Nn 5

12. Quod

byfb

texebantur fila varia, hyacinthina, pur-

i, & rurfüm folvi, ac disjungi pof-

in&o,

purea, & cocco tin&da , & ita fiebat

)

nt, quando proficifcendum elt.

opus hoc cogitamtis, varie fcilicet pi-

7. Saga eilicina undecim,) Vlebr. cor-

Lon;

Gum, auttextum, quod emulabatur

Limas e pilis caprarum. undecim , veftes

d

piduras ex plumis diverficoloribus

enim e pilis caprarum cilicinz dicun-

avium factas.

Vox Hebrza 755 re-

tur. Hecfaga, five vela eodem mo-

, mJ'Hil

cbem , refpondet voci noflre ltalice

do jungebantur , ut ali& cortinz , de

ricamato,

quibus di&um eft n. 3.

2. Tentoria.) ldeft, cortinzad mo-

"d eperiendum tettum.) Adhocenim

dum tentorii extenfz.

erant fa&ze cortine ifte omnes , &

cilicet

jctà y

3- Sibi jungentur mutuo.) Yloc eft,

tabernaeulum quatuor operimentis

quinas & quinasvelaffutura, velalio

erat te&um, primo velo decem cor-

nfid-

modo conjunges , ut fint inflar dua-

tinarum ex byífo, purpura &c. fe-

Chid.

rum magnarum cortinarum , que duze

cundo ftragulo undecim fagorum e

rurfus in unum , quinquaginta anfulis

cilicio, tertio pellibus arietum rubri-

copulabantur.

catis, quarto pellibus janthinis.

,,gi:.zz/-

[9]

A5

qUO

Facies E$ quimquaginta circulos.)

9. Duplices.) ld eft , extremitatem

X u

Fibulas circulares, ut hec duo corti-

pendentem reducas in teQum , ver«

narum quinarum vela per eos conjun-

ft"

tendo, ut folent, qu& duplicantur.

e.

286

LIBNREI

EXODI

r2. Quod aute:n fuperfuerit in fagisj qus parantur te£to,

?/

id eft, unum fagum, quod

amplius eft) ex*medietate ejus

tett

operies pofteriora tabernaculi.

p

I3. Et cubitus ex una parte pendebit, & alter ex altera, qui

.

0f

"

plus eft in fagorum longitudine, utrumque latus tabernacul

1

I

protegens.

x

Z

14. Facies & operimentum aliud te&o de pellibus arietum

qea

rubricatis : & füper hoc rurfum aliud operimentum de janthi-

X

nis pellibus.

tabU

15. Facies & tabulas ftantes tabernaculi de lignis Setim.

I6.

us fingula denos cubitos in longitudine habeant, &

den

in latitudine fingulos , ac femiffem.

17. In lateribus tabulae , duse. incaftraturze fient , quibus

fum

tabula alteri tabulae conneCtatur, atque in hunc modum cun-

p

€tze tabulae parabuntur.

auit

18. Quarum viginti erunt in latere meridiano, quod vergit

ad auftrum.

lami

19. Quibus quadraginta bafes argenteas fundes, ut binze ba-

Tion

fes fingulis tabulis per duos angulos fubjiciantur.

20. In latere quoque fecundo tabernaculi, quod vergit ad

bisi

Aquilonem, viginti tabulee erunt.

If

ie

21. Quadraginta habentes bafes argenteas: binze bafes fin-

*

j

gulis tabulis fupponentur.

22. Ad occ

es fex

qua

identalem vero plagam tabernaculi faci

fed

tabulas,

25. Et

tT CQ

12. Ex medietate. ) Cum faga hec

cet arietum rubricatis, & pellibus jan-

effent undecim , excedebant cortinas,

thinis tecum tabernacul tantum te-

Ti

de quibus fupra, latitudine, itemque

Xerint, an vero etiam latera, ut fa.

longitudine, quia faga erant 30. cu-

ga cilicina, & primum illud exbyffo,

bitorum longitudinis, cortinz autem

c. non conflat.

Probabilius vide.

tebi

ilze 28. Ex quatuor ergo cubitis lati-

t2 t;

tur texiffe, quia eadem militat ratio ,'

tudinis, quibus excedebant, duo du-

ut fcilicet cortine delicatiores ab im-

qum

plicati tegebant pendentes anteriorem

bribus protegerentur.

linty

partem tabernaculi, & duo pofterio-

1$. Tabulas flantes mþernm'ulz'.) Ho-

54

)

rem.

Item duorum cubitorum, qui-

[|

tabule erant quafi parietes tabernacu-

ls

bus longitudo excedebat, alter pen-

li ere&ti a tribus ejus lateribus.

betm

debat ex uno latere tabernaculi , al-

17. Due incafirature ffent.) "Tabulee

h

ter ex altero.

Vide Torniellum tom.

1ta erunt in lateribus elaborate, ut con-

m

1, anno mundi 2544. n. 63. qui rem

nedi poffint, & bene inter fe co-

hzrere.

hl

totam clare & diftin&e explicat.

u

14. De pellibus aríetum ,. $c.

An

2a. Faeies fex tabulas, €$c.) Quaü

taby

dicat tabernaculum ad occidentem ha«

duo h&c operimenta de pgllibus fcili-

Quis

X

CAPUT XXVI.

$$7

&th,

23. Et rurfum alias duas, quae in angulis erigantur poft

: us

tergum tabernaculi.

24. Eruntque conjun&te a deorfuüm usque fürfum, & una

h qui

omnes compago retinebit.

Duabus quoque tabulis, qua in

iaculi

angulis ponendze funt, fimilis junétura fervabitur.

2s. Et erunt fimul tabulae octo, bafes earum argentese fe-

em

decim j duabus bafibus per unam tabulam fupputatis.

inthi-

26. Facies & veCtes de lignis Setim quii

j

2!

P

que ad continendag

tabulas in uno latere. tabernaculi.

21. Et quinque aliosin altero, & ejusdem numeri ad occi-

t

dentalem plagam.

TiDus

28. Qui mittentur per medias tabulas a fummo ufque ad

fuüummum.

:

QU

29. Ipfas quoque tabulas deaurabis; & fundes in eis annulos

aureos , per quos vettes tabulata contineant: quos operies

enit

laminis aureis.

3o. Et eriges tabernaculum juxta exemplar, quod tibi * in Supr.

$bt

monte monfíltratum eft.

2$:40

31. Facies & velum de hyacintho, & purpura, coccoque

j ud

bistin&o, & byffo retorta, opere plumario,& pulchra varie-

tate contextum:

SÍito

32. Quod appendes ante quatuor columnas de lignis Setim,

fex

qu: ipide quidem deauratee erunt, & habebunt capita aurea,

fed bafes argenteas.

ï

)

33. Inferetur autem velum per circulos, intra quod pones

arcam teflimonii, quo & San&tuarium ,& Sanétuarii SanCtua-

ysjtte

ria dividentur.

m te-

34. Pones

yt e-

jyflo

bebit octo tabulás , ut dicitur n. 25.

ro vefliti, aureïfqu; annulis immiff:

yid E(

ita tamen ut fex integre fint, fcilicet

totam continebant tabernaculi fabri-

filioy

fequicubitales : duz vero reliqua fint

cam, ut moveri fuo loco tabule non

u

tantum femicubitales.

Itaque quinque ve&es erant

poffent.

3. Is angtlis , &fc.) Una enim la-

triginta cubitorum a parte auflrali;

| H

tus meridianum , altera aquilonare ta-

totidemque a parte boreali , a parte

nacu

bernaculi tangebat.

vero occidentali cubitorum decem.

sbl

Poff tergum. ) In parte occidentali ;

In unoquoque latere erant quinque

naàm pars orientalis, qua patebat in-

hujufmodi vedtes.

tCon-

greífus, nullas habebat tabulas.

29. Per smedias tabulas. ) INom per

Q

24. Eruntque conjuntle, ) Sex fcilicet

fpiffitudinem ipfam tabularum, fed per

tabule zequales; nam duabus de reli-

earum dorfa tranfverfim annulis inferti.

Qua(i

quis ftatim.

A fümmo ufque ad. fummum.) Abexe

;mha-

26. Faeres G velles, ) Idi vectes au-

tremo ufque ad extremum.

288

LIBRI EXODI

LJ

34. Pones & propitiatorium fuper arcam teftimonii in San-

j

&o fan&torum :

&

35. Menfamque extra velum: & contra menfam candela-

vaf

brum in latere tabernaculi meridiano :

menfía enim ftabit in

parte Aquilonis.

tuo

36. Facies & tentorium in introitu tabernaculi de hyacin-

tho, & purpura, coccoque bis tin&to, & biffo retorta , ope-

qu

re plumarii.

57. Et quinque columnas deaurabis l]gnomm Setlm, ante

Ti

quas ducetur tentorium: quarum erunt capita aurea, & ba-

fes aeneae.

fa.

QUAPUE XXVH

il

"Altare €&? atrium tabernaculi , tentorium , columna: C oleum lu-

;

la

cernarum parari jubentur.

[US

*Infr

.

Acies & altare de lignis Setim, quod habebit quinque

38. 6

cubitos in longitudine, & totidem in latitudine , id eft

quadrum , & tres cubitos in altitudine.

Vid

2. Cornua autem per quatuor angulos ex ipfo erunt: & ope-

Aliqi

nes illud zere.

uti |

ltl

3. Fa

f

qe

In

35. Velum:) Quod fcilicet videret

De lignis fétim.) Quoad tabulas am-

d*s

fandum a San&o Sanáorum , quod

bientes ; nam interius in 1mo altare

71 )u:

tertiam tantum tabernaculi partem oc-

hoc ufque ad. fui medium plenum erat

cupabat, & quadratum erat, decem

lapidibus nonfedis: fuperius vero per

Yaf

habens cubitos in omni latere

Intra

totum craticula &nea tegebatur.

lta-

fin|

iltai

hoc velum erat arca , ut dicitur n. 33

que hoc altare ex fetim Íimile erat ar-

36. Facies &5 tentorium. ) Alterum

c&, feu capfe quadratz , quz fundo,

A

velum, quod oppanfum erat prima&

Tetu

& operc.ulo caret, &interius vacua eft.

lr

parti tabernaculi, qu& Sandum dice-

o. Corzua .

("- ;zpfo erugt.) Angu-

batur,

Sicut prius velum , de quo

li prommentes inftar cornuum ador-

ha

num. 3i. erat oppanfum San&o San-

natum altaris , non aliunde, fed ex

&orum.

Qu

ipfo altaris £re continuo opere du-

Q

centur.

L

£are. ) Sermo eft non de altari

Operies illud ære.) Tabulz de fignis

mm

"

fedem aneis tabulis te& erant ,

ne

thymiamatis , quod erat in

ab igne lederentur.

mæ

Sanco , & in quo thymiama adole-

batur mane, & vefpere ; fed de alta-

Leletes. ) Alii vertunt ollas. LXX.

i

ri holocauftorum , in quo holocaufta;

habent: & facies corezam Altari.

[

ticy

& qu&vis facrificia Deo immolaban-

farctpes.) Hebr. t»y» jahim quod

of

tur, & cremabantur.

LXX. vertunt ceoperzzienta, alii féopas.

Bj

"CAPUT XXVII

289

N

4. Faciesque in ufus ejus lébetes ad fuz"cipienäös cineres ,

& forcipes, atque fufcinulas, &

1

eh

vafa ex aere fabricabis.

.ignium, receptacula; omnia

j

]

4. Craticulamque in modum retis aeneam : per cujus qua-

iC

tuor angulos erunt quatuor annuli cenei,

o

$. Quos pones fubter arulam altaris: eritque craticula us-

ue ad altaris medium.

6. Facles & ve€tes altaris de li

ante

gnis Setim Quos, quos ope-

ries laminis aeneis:

bi

7. Et induces per circulos, eruntque ex utroque latere al-

taris ad portandum.

8. * Non folidum , fed inane, & cavum intrinfecus facies

Supr.

20.24

illud, ficut tibiiin monte monftratum eft.

l

il

!^

9. Facies & atrium tabernaculi, in cujus auftrali plagá con-

tra Meridiem erunt tentoria de byffo retorta: centum cubi-

tos unum latus tenebit in longitudine.

que

to. Et

|elt

Videntur effe inftrumenta , quibus

$ Mrulam altaris. ) Éxcraticula per

p

aliquid accipimus , aut removemus,

catenulas , aut laminas appenfa pen-

uti funt forcipes, & batilla five pala.

debat arula enea , five foculus in me-

I

Italice pale , e batili.

dio altaris fuper lapidum impolito-

Fufcinslas. ) '"Vridentes , uncinos,

rum ftru&duram , in qua arüla pone-

creagras ad extrahendas carnes.

bantur hgna, & ignis ad cremandas

am-

Ignium receptacula. ) X afa. ad capien-

carnes, quz in fuperiori craticula po-

das prunas, unde aliqui vertunt /£44-

nebantur.

l

AC

7ibula. LIXX. focum.

Serviebant hzc

Ufaue ad altaris medium. ). Craticula

ei

vafa inter alia ad hoc , utinillis ignis

non fola, fed cum arula appenfa ad

pe

fan&us ex altari holocaufti petitus ad

medium ufque altaris perveniebat: in-

lt

altare thymiamatis vefpere, & mane,

ter craticulam enim & arulam fere

f

ad incenfum in iis adolendum defer-

fpatium erat cubiti unius cum dimi-

x

retur; nam incenfum non in ipfo al-

dio , quod eft medium altaris ,. quod

dl

tari immediate, fed in hifce thuribu-

trium cubitorum altitudinem habebat,

tgu-

lis altari. impofitis adolebatur.

or

6. Vetles altaris. ) Ut craticula, fic

4- Craticulamque in modum vetis ;mmm.)

altare fuos habebat ve&es , utfeorfim

e

Qua regerat fuperiorer altaris partem,

portari póffet.

d

cui

craticule facrificià comburenda

7. Per circulos.) Per annulos.

imponebantur.

8. Nen folidum , E€e. ) INum. 1. di-

hs.

Quatuor anmuli enei.) Craticula hzc

ximus altare vacuum fuiffe,

n

fuos annulos, & veéctes habebat di-

9. Atriwm.) Atrium hoc fa&um efl,

füin&os abannulis, & ve&tibusaltaris;

utundequaque ambiret tabernaculum;

eximebatur enim , & feparabatur cra-

& altare holocauftoru

ticula ab altari, ut feorfim portari

E gum Ornas

jl

poffet.

tus , tum reverentiz califa.

4h.

Bibl. cum Com. Menoch. 7. £,

Oo

SENCIONG

LiBRI EXODI

290

004

10. Et columnas viginti cum bafibus totidem æneis,qüæ

capita cum czelaturis fuis habebunt argentea.

bu;

!

cem

II. Similiter, & in latere Aquilonis per longum erunt ten-

toria centum cubitorum, columnee viginti ; & baíes seneae

pl

ejusdem numeri, & capiia earum cum czelaturis fuis argentea.

eltt

I2. In latitudine vero atrii, quod refpicit ad Occidentem ,

Usqu

erunt tentoria per quinquaginta cubitos, & columnae decem,

p

bafesque totidem.

13. Ín ea quo

.

que atrii latitudine , quae refpicit ad Orien-

tem , quinquaginta cubiti erunt,

Pü/

14. In quibus quindecim cubitorum tentoria lateri uno de-

putabuntur , columnzeque tres, & bafes totidem:

1

rs. Etin latere altero erunttentoria cub

itos ob.:inent?a quin-

decim, columnse tres, & bafes totidem.

Àat

16. In introitu vero atrii fiet tentorium cubitorum viginti

&äæ

€x hyacintho, & purpura, coccoque bis tin&to , & byffo re-

torta , opere

)

fibus totidem.

plumarii : columnas habebit quatuor, cum ba-

ntu

17. Omnes columne atrii per circuitum veftitee erunt ar-

[v

genteis laminis, capitibus argenteis, & bafibus sencis.

18. In longitudine occupabit atrium cubitos centum, in la-

&ä

titudine quinquaginta, altitudo quinque cubitorum erit; fiet-

bilt

-

que de byífo retorta , & habebit bafes seneas.

I9. Cuné&ta vafa tabernaculi in omnes ufus, & ceeremo-

eju;

M

nias , tam paxillos ejus, quam atrii, ex &re facies.

C0C

20. Prae-

p

Tentoria.) Atrium a lateribus per

bebat ípatium vipinti cubitorum,

circuitum ambiebatur tentoriis , id eft,

quod porte inftar habebat.

Hinc &

fit fc[

velis, vel aulais, hecque vela erunt

inde relinquebatur fpatium quindecim

Cont

inftar parietum ipfi atrio.

cubitorum , quod fuas habebat colum-

p

l1o. Ef columnas.) De quibus vela,

nas, & tentoria, five vela.

five tentoria fufpenderentur.

16. Jentorium cubitorum — "viginti. )

p!efx'

Capita cum celaturis, G. ) Hebr. &

Quod porte atrii oppanfum , quafi

licgtl

Chald. Argmtm eraunt eapita columonarum

L

janug vicem impleret.

QU&

em. cintluris , vel cireulis, qua (cilicet

17. 4frgenteis Laminis.) Circulis, fi-

Íed

circa columnas filis argenteis ducun-

ve filis, ut explicatum eft n. 1o.

tur; neque enim czlature erant inci-

19. Et caremonias.) klebr. i2 omnem

i

fiones, aut fculpturz, fed laminz te-

cultum caremonialem. ad colepdum Deum.

l

nues ambientes, vel fila ambientia

Paxillos, ) Columnis infixos ad ve-

$

capita cal:

arum.

la, feu cortinas fuftinendas.

Alii pu«

14. Qu

ERhby» cubitorum tentoria. Y

2

tant paxillis terre infixis cortinas fu-

l

F'acies orientalis atrii in. medio ha-

nibus alligatas, ne agitarentur.

CAPUT XXVIL. & XXVII

91

Qu

20. Precipe filiis Ifrael, ut afferant tibi oleum de árbori-

bus olivarum puriffimum ) piloque contufum: ut ardeat lu-

t fen-

cerna femper-

d

21. In tabernaculo teftimonii, extra velum quod oppanfum

n

W

Ip:

efttefimonio. Etcollocabunt eam Aaron, & filii ejus , ut

uen,

usque mane luceat coram Domino.

Per

petuus erit cultus

&t

per Succeffiones eorum coram filiis Ifrael.

)tiét-

QAPUT:XXVIIL

Pontificalia indumenta zdaronis , C? filiorum ejus deþribam*u). *

9 d*

Pplica quoque ad te Aaron fratrem tuum cum filiis fuis

quit

i. fä

de medio filiorum Ifrael, ut facerdotio fungantur mihi:

Aaron, Nadab, & Abiu, Eleazar, & Ithamar.

121

f

i

2. Facies

on

& decorem.

que veftem fanctam Aaron frgtri tuo in gloriam ,

(f 08

3. Etloqueris cun&tis fapientibus corde, quos replevi fpi-

ritu prudentie , ut faciant veftes Aaron , in quibus fan&ifi-

Ui

catus miniftret mihi.

4. Hxc au em erunt veftimenta, quae facient: Rationale ,

n d

& fuperhumerale, tunicam &lineam ftricdtam , cidarim, &

fie

balteum.

Facient veftimenta fanCta fratri tuo Aaron

pX filiis

ejus, ut facerdotio fungantur mihi.

o

5. Acciplentque aurum, & hyacinthum, & purpuram ,

coccumque bis tin&tum, & byffum.

Pre

02

6. Fa-

—

rum ,

2o. Pileque coptufum. ) Oleum vel

aron fratrem' tuum.) Ut eos facer-

fit fponte fluens ex olivis , vel pilo

li

talibus induas.

dotes confecres , & veftibus facerdo-

jecitf

contufum, non pralo, aut mola ex-

[um»

preffum , quod amurca , & facibus

2. Veffem fzntiam,) nallape , pro

plenum eft.

velles fanctas , veftes facerdotales.

21. Tabernaculo tefiimonii.) Quäa fci-

at )

& facerdotalium munerum.

In gloriam &5 decorem. ) Saccrdotum,

quli

licet tabernaculum continebat legem,

qu& erat teftimonium voluntatis

As

9. Sapientibus | corde, )

Artificibus

ft

federis divini.

peritis.

22. Teffimonio,) Arca continentite-

fltimonium.

Spiritu prudentie.) Latefumitur pru«

m

dentia, ut etiam artem , & peritiam

h.

Ufque mane.) Vide d&? Cap. 2$.27:

mechanicam fignificet.

Hi artifices

| vé

Succe[ftones. ) ï*lxebr. gener at iones

erant Befeleel, & Ooliab, deqvibus

il

€. 35. n. 30. & 34. vocantur fpiritu

32

- ZfPplica.) Accädere fac, ut efl in

prudentie , erant prudentia a Deo

Hebreo.

afpirata.

28-

L

LIBRI EXODI

[]

6. Facient autem fuperhumerale de auro

; & hyacintho,

fsl

& purpura, cocc

.

:

oque bjs tindto, & byffo retorta, opere po-

mino |

lymlto.

1

j

7. Duas oras jun&tas habebit in utroque latete fummitat

l

lm

m

utin unuim redeant.

f&, q

8. Ipfa quoque textura, & cun&a operis varietas erit ex

15

auro, & hyacintho, & purpura, coccoque bis tin&to, & byf-

torad

fo retorta.

Coque

9. Sumesque duos lapides onychinos,& fculpes in eis nomina

16

filiorum Ifrael.

bit tal

1o. Sex nomina in lapide uno, & fex reliqua in altero , jux-

ta ordinem nativitatis eorum.

I

erit I

1I. Opere ículptoris, & cselatura gemmarii ; fculpes eos

)

nominibus filiorum Ifrael, inclufos auro, atque circumdatos:

12. Et pones in utroque latere fuperhumeralis, memoriale

m

filius

cordar

-

tribuur

gnatæ.

6. Superbumerale. ) Quod Hebraice

Summitat um. ) Quia nonr fub äxiïlis,

&pet

dicitur 335X zod , id eft , pallium

fed in fummo Ephod .fuper humeros

five extima veftis, qua aliis fuperin-

erant.

lümype

humer

duitur. LXX. ízepide appellánt ,

9. Lapides omycbinos. ) Ita vertunt

fliarur

quod idem fignificat quod fuperhu-

paffim ; LXX. tamen habent, f2

mitznt

merale.

rAgdos , jofephus Sardemychas , Arias

n

Purpura, coctoque ,. 6$0,) Himc c. og.

Montanus putat elfe Bery/los. Vide di-

^

cosy;X

explicata funt.

&a Gen,

*

rz. ef enim hic eadem

tur

1

Opere polymito.) ld eit opere vario-

vox fHebrea conmy /eozm.

Ephoi

rum colorum, & liciorum , LiXX.

1o. Sex momina in lapide tuo , Cc.)

I

vocant opus textile variis diftindum

Onychi dextero infculpta erant hec

filice

coloribus: erat enimi Ephod Ponti-

nomina Ruben , Simeon, fudas,

Citenu

ficis textum ex ftamine byffino, &

Dan , Nephtali , & Gad , finiflro

colert

fubtegmine tricolori, videlicet hya-

Afer, Iffachar, Zabulon, Kphraim,

cinthino, coccineo , & purpureo in-

Manafles, & Benjamin. INomen Le-

H5

termixtis

filis aureis.

Aliud erat

viinter duodecim tribus non nume-

Qunda

E)

H

Ephod lineum purum, quo uteban-

rabatur , fed ipfefacerdos, utpoteLe-

tur inferiores facerdotes, taleque fuit

vita per fe fuam tribum reprafentabát.

La

lab

UC

Ephod Samuelis 1. Reg. 2. 1g. & fa-

1p- Celatura gemmarii.) Hebr. aper-

pulüm

cerdotum a Saule occiforum 22, 18.

£ionibus figilli, hoc eftad eum modum,

& tali etiam ufus David faltans ante

quo in gemmis, quibus utimur pro fi-

Inq pr

BU

Arcam 2. Regum 6. r4.

gillo, fymbola , & charaderes de-

läm[

Duas oras.) Supra utramque hume-

fcribuntur.

ri pártem ; ut per eas commodius

x2. Memoriale filiis Ifrael.) T. utme-

tür D

Que |

Pontifex poífet caput inferere ,. &

miniffet Pontifex , ac populus fidei,

Dofhy

Ephod induere, quo cum erat indu-

probeque vite duodecim Patriarcha-

tus , tunc orz ille fibula ne&ebantur.

l inf

rum, eamque imitarentur. Il. utre-

ilb

i

CA PLUT

XXVIIL

203

inho

filiis Ifrael. — Portabitque Aaron nomina eorum coram Do-

p

mino fuper utrumque humerum, ob recordationem.

")

13. Facies & uncinos ex auro,

tatum

14. Et duas catenulas auri puriffimi fibi invicem cohaeren-

tes , quas inferes uncinis.

Ti ex

15. Rationale quoque judicii facies opere polymito juxta tex-

Lbf

turam fuperhumeralis, ex auro, hyacintho, & purpura, coc-

coque bis tin&to , & byífo retorta.

Of

16.

uadrangulum erit, & duplex: menfuram palmi habe-

bit tam 1n longitudine, quam in latitudine,

)U

n

17. Ponesquein eo quatuor ordines lapidum:in primo verfu

N

erit lapis fardius , & topazius, & fmaragdus:

5 Q0$

'18. 1in fecundo carbuncul

us, faphirus, & jafpis:

datos:

O-o 3

I?., Ín

orile

7

filiu

cordaretur in oratiogi'bus duodecim

oraeula , quafi m&n—te , aut ratione

—

tribuum , qu& ex illis Patriarchis pro-

provida, & prophetica przditum foret.

gnat.'«:.

ÓlL ut memiuiffet Pontifex

Rationale quoque judieii. ) ]udicii ni-

axil

& pectore & humeris po tandum popu-

It eros

mürum partim humani , partim divi-

lum,pe&ore per amorem,& charitatem,

ni.

Humani hoc eft debii, & of-

"humeris per tolerantiam earum mole-

ficii facerdotis, & populi lfrael , cu-

ertunt

füarum, que pontificalem curam co-

mitantur.

jus, ut dixi, eos admonebat. — Divi-

; ff

ni, quo fcilicet Deus per Pontificem

hu lts

13. Hac mos ex auro , 650. ) Ut per

confultus , oraculum per Rationale

ided-

€os , & catenvlas rationale allieare-

tur

nimirum

edebat, quod oraculum fententia, &

aidem

fuperhumerali ,

ipfi

judicium- D'ei erat.

Ephod.

16. Quadrangulwm erit. ) Omni ex

14. Sibi imvicem coberentet. ) Cujus

d)

parte zquilaterum.

hat

fclicet circuli, fiveannuli, ex quibus

Et duplex.) E duplicitela conftans,

i,

catenula conflatur, invicem innexi

ad hoc, ut fuftinere poffit gemmas in

cohareant.

eo collocandas.

pillro

faim,

1S. Ratiouale quoque,) Yimc eft fe-

I7. de primo verfn erit laþis J* dius ,

jiLe

cunda veftis Pontificis.

Dicebatuc

€6c.) LXX. etiam ipfi fardium vo-

cant.

Sic

ume-

ab [ebrzis vuyri c£ofen,a Gracis Aóyiov,

Plinius appellat /zrdas.

eLe

a Latinis ; vatzonale.

Sic autem ap-

di&ta eft gemma a Sardibus Lydisz ur-

abít.

be, ubi primum inventa elt rubei

pellabatar, quia Pontificem , & po-

coloris.

u-

pulum admonebat eorum , quz fum-

Arias Montanus putat far-

qum

ia prudentia, & ratione ipfis in fuo

dium effe eam gemmam , quam nos

j f

appellamus Rabno.

officio, facrificiis , & facerdotio con-

de

fideranda erant, queque fignificaban-

Topatius.) Gemma virens , de qua

tur per nomina filiorum Ifrael , per-

vide Plin. lib. 27. cap. 9. non femel

me

que Urgm , & tunmim ,id eft, per

hzc gemma laudatur in Scripturis.

dlci,

Dotlrinam , & Veritatem , qu& rationa-

Smaragdus.)Et hec eft virens gemma.

fchï'

li infcripta erant.

Secundo fie ap-

Vide Plin. 27. c. 5.

18. Carbusculus.) lta di&us , quod

ite

pellabatur, quia rationale hoc dabat

*

294.

e

LIBRI EXOD[V

^

Al*

19. In tertio ligurius, achates, & amethyftus:

J

fi

u

jl

20. In quarto chryfolitus, onychinus, & berillus: inclufi

12 la(

auro erunt per ordines fuos:

21. Habebuntque nomina filiorum Ifrael:

duodecim nomi-

meral

98.

nibus caelabuntur , finguli lapides nominibus fingulorum per

duodecim Tribus.

hume

[eim

225. Facies in rationali catenas fibi invicem cohserentes ex

p

auro puriifimo:

;

23. Et duos annulos a

ureos, quos pones inlutraque rationa-

judic

CUT

lis fummitate:

3

24. Catenasque aureas junges annulis, qui funt in margini-

B

P

bus ejus:

-

tem,

Dom

25. Etipfar

um catenarum extrema duob'ïs copulabis unci-

nis in utroque latere fuperhumeralis, quod rationale refpicit.

i

26. Facies & duos annulos aureos, quos pones in fummitati-

r

^5

2*

bus rationalis, in oris, quae e regione, funt fnperhumeralis, -

& pofteriora ejus afpiciunt.

Cjus

US

faci

l

27- ANeC. 7

3

al

Qu

igniti carbonis fpeciem referat. Vide

quod ebrietatem prohibere credatur.

t

Piin. lib. 27. c 7.

Vide Plin. 27. c. 9. quialiam etymo-

Saphirus.) Gemma& carulei, ac cc-

logiam affert.

leftis coloris ;

fubinde

tamen

hac

20. Chryfolitbus.) Lapis aurei colo-

emma aureis pundis collucet, vel

ris, ut nomen indicat. VidePlinium

[l

ibid.

TatiO

etiam purpurafcit. Vide Plin. lib.

DALT E

Onzychbinus.) Gemma humani unguis

þt

Z4fpis. ) Hujus. multe recenfentur

coloris, & candoris. Vide didta Ge-

hi

nef. 2

n. I2.

",

fpecies; primaria tamen fpecies, quz

grammatifa , velpolygrammas dicitur,

Beryllus.) Gemma viridis, fed cum

tett

virens elt, affinifque fmaragdo. Vi-

pallore, Vide Plin. lib. 27. c. g. Ha-

Ye

de Plin. lib. 27. &. 9.

rum gemmarum myfteria difficile eft

19. Ligurius.) lta etiam LXX. D.

affequi.

Videtamen multaapud Cor-

rj

Hier. Epift. ad Fabiolam Lyscwriam

nelium a Lapide.

[/]

appellat.

INon fatis conflat , quz-

o1. Habebuntque momina. ) 'Ipfa no-

j

mina chara&eribus defcripta , non

nam fit hec gemma , qui verius lo-

qr ]

quuntur , fücci fpeciem effe dicunt.

quod exiftimavit Prado in c. 1. Ezech.

Achates.) Ab Achata Sicilie fluvio

pag. 45-

Symbola, feu infignia cu-

[m)

fic di&us hic lapis, in quo primo in-

juívis tribus.

Italicedicimus Z^ 4rszz.

W

ventus: gemma eft.fatis vulgaris, &

22. Cateias.) De quibus n. 13.

df

mira in coloribus varietas. Vide PJ.

c6. Facies E& duos &nnulos. 6$c.). Eloc

bt

276 T0

Italice appellamus .4gztz.

verfu 26. & duobus fequentibus de-

fcribitur lieamen rationalis cum E-

m

"Ametbyfius.) Purpurea , vel viola-

Íer

cea gemma, vel potius mixtam ha-

phod per quatuor annulos, qui erant

M

bens violam purpur&.

lta appellata;

in extremitatibus rationalis, per quos

*

h

£

CATPETIT

XXVIIL

295

e

: 27. Nec non & alios duos annulos aureos, qui ponendi funt

nchf

in utroque laere fuperhumeralis deorfum, quod refpicit con-

tra faciem juncturze infcrior

is, ut aptari poffit cum fuperhu-

noni

merali,

m p

28. Et ftringatur rationale annulis füis cum annulis fuper-

humeralis vitta hyacinthina, ut maneat jun£&tura fabrefatta, & a

68 6X

fe invicem rationale, & fuperhumerale nequeant feparari.

29. Portabitque Aaron nomina filiorum Iífrael in rationali

j0na-

judicii fuper pectus fuum, quando ingredietur San&uarium;

memoriale coram Domino in eeternum.

gini-

30. Pones autem in rationali judicii DoGtrinam , & Verita-

tem, qua erunt in pe&tore Aaron, quando ingredieturcoram

inci

Domino: & geftabit judicium filiorum Iírael in pe&ore fuo,

jicit

in confpet&tu Domini femper.

Itti-

31. Facies & tunicam fuperhumeralis totam hyacinthinam,

1lis

32. In cujus medio f.pra erit capitium, & ora per gyrum

éjus textilis, ficut fieri folet in extremis veftium partibus, ne

Nec

facile rumpatur.

33. Deorfum vero, ad pedes ejusdem tunicae, per circuitum,

htut.

quafi maia punica facies, ex hyacintho, & purpura, & cocco bis

"o.

tixu&g, mixtis in medio tintinnabulis,

34. Ita

olo

um

traje&a vitta hyacinthina adflringebat

paftor, do&ör, & princeps erat, re-

rationale cum Ephod, in quo pariter

quirebantur.

apte refpondentes annuli erant inferti.

Geflabit judicium. ) ld eft , rationa-

rus

Gt

Et pofleriora ejus afpiciunt. ) Pofterio-

le judicii,

ra , id eft interiora, pars anterior ex-

31. Tuwicam füberbumeralem, ) Ylac

u

terior erat, ó vifü patens ; pofterior

eft tertia veflis Pontificis.

j

vero interior, abfcondita, & tecta.

3a. Capitium. ) In Hebr. eft, 05 ca-

[

27. Contra faciem juntlure. ) Ilebr.

pitis , id eft, apertura, five foramen in

[

e regione junciura ejus fper texturam in-

fummo, per quod caput tranfmittatur.

Et ora per gyrum , 6c. ) Ora hec erat

&

geniofam Epbod,

l0

29. Super petlus fuum. ) Ylebr, fuper

fimbria, vel limbiapertura jam di&ti,

on

cor faum.

five capitii latera, ne rumperentur ,

d

3o. Dotlrinam , €9 veritatem,) Xleb.

tegens, & firmans per circuitum.

tynm) tvow 4erim, vetumim. Jux-

Textilis.) INon acu facta , fed ope-

n

ta varias derivationes fignificant five

re textili.

dotlrinam , 69 "veritatem , ut nofter ha-

33. Mixtis im medio tintimmabulis. )

Erant alternatim fita malum puni-

jl

bet interpres ; vel Zllzminationses , &5

|

perf*&iones.

VMidentur he duse voces

cum,; & tintinpabulum ; hzc erant ex

)

fcripte fuiffe in rationali ; & fignifi-

auro ,"illa ex hyacintho &c. Aliqui

cafle dorinz fplendorem , & inte-

ajunt fuiffe 72. tintinnabula , & toti-

t

s

gritatem vit2, quz in Pontifice, qui

dem mala punica. Ita S.Hier. & Ifidor.

^

-

96

LIBRI-EXOSDNBD!I

e

24- Tta nt tintinnabulum fit aureum, & malum punicum, rur-

L

fumque tintinnabulum aliud aureum, & malum punicum.

eusc

- £ccl.

35. " Et veftietur ea Aaron in officio minifterii, ut audiatur

que j

45.11.fonitus, quando ingreditur, & e

.

M.

fpectu Domini, & non moriatur.

greditur Sgn&tuarium in con-

qis fü

36. Facies & laminam de auro puriffimo: in quä fculpes ope;L

u

re cselatoris, SanCtum Domino.

taberi

57. Ligabisque eam vitta hyacinthina, &

erit fuper tiarai*n,

v mii

28. Hmminens fronti pontificis. Portabitque Aaron iniqui-

titur

tates eorum, quae obtulerunt, & fan&tificaverunt filii IHfrael, in

cun&tis muneribus, & donariis fuis. Erit autem lamina femper

in fronte ejus, ut placatus fit ei Dominus.

39. Stringesque tunicam byffo, & tiaram byffinam facies, &

Que

balteum opere plumerii,

Qu

40. Porro filiis Aaron tunicas lineas

parabis & balteos, ac;'

tiaras in gloriam, & decorem.

41 Ve-

;

33- Et nen moriatur. ) Si fecus fece-

jubet ftringi byffo: id eft zona byffi-

rit, fi non paruerit.

na, quam ]Jofephus ait fuiffe latam

conf

36. Laminam.) Lamina hec affixa

tHuc

t

erat tiare in fronte Pontificis.

quatuor digitos , & ita contextam,

ut ferpentis exuvium videri poffet;

?

Santium Domino.) Flebr.

nyvo vwp

& floribus varii coloris picturatam.

&bodeft le Tehorva , Santlitas Tebova , qua-

Tiete

Tunicam.) Wactam ex byffo , fii-

fi dicat: Deus Santiffimus eft, imo

&am , fine rugis, aut finibus ad cru-

ipfa Sanaitas.

Colendus ergo rite,

ra tantum ufque demiífam fecundum

þefäm

fancte, & reliviofe.

S. Hier. qui tamen eam poderem vo-

fe

37. Super. Tiaram. ) Hyacinthinam

cans ad talos ufque defcendiffe, figni-

cundum Jofephum.

ficare videtur.

38. Que obtulerunt. ) Quafi dicat,

Tiaram.) Ka eft, que etiam cida-

Qum

commiílas, dum non rite offerunt,

ris dicitur, & mitra.

'Fiara Pontifi-

Poxt

fequenonfancificant, ut debent. Vel

cis capitis eratintegumentum aliquan-

eorum, pro quibus ipfi Deo facrifi-

tulum affurgens , & fafcia , feu vitta

;1

cia obtulerunt.

Portat autem pro

Wrani

circumdatum , ut olim mos regibus

€n

lis fupplicaturus , & fatisfa&urus in

& facerdotibus,

Chrifti figuram.

Et balteum.) Z.onam extimam , qua

T?

lit placatus fit ezs Dominus. J Hacenim

fuperhumerale, & omnes alias velítes

[v

quafi proteftatione laudis, & fanai-

cingat. :

Tort

tatis Dei, hocqueactulatrie, & obe-

Opere phumarii.) Nidefuüpra c.26. 1.

A

dientiz vel maxime exorabit Deum;

40. Porrofiliis 4aron, 65c.) Hicnu-

deo

merantur velles minorum fàacerdo-

Ticer

ut populo reconcilietur, & hoe mo-

do portabit, & auferet peccata populi.

tum, qu& erant quatuor.

Femina-

D

n

39. Stringefaue . tunicam byfo. ) KMtt

lia, tunica linea, zona, tiara.

Ca-

8

quarta veftis facerdotalis, fcilicet tu-

rebant ergo tunica hyacinthina , E-

petu»

nicalinea, & ftri&a. Hanc tunicam

phod, rationali , & lamina aurea,

n

!

.

C'AiDUT.XYVIL & XX[XQ.

coati

Dhytr-

41. Veftiesque his omnibus Aaron fratrem tuum , & filios

In.

ejus cum eo. . Et cun&torum confecrabis manus, fan&tificabis-

daatr

]

que illos, ut facerdotio fungantur mihi.

i. CO

42. Facies & feminalia linea, ut o

periant carnem turpitudi«

nis fuce, a renibus usque ad femora.

0pe-

43.- Et utentur eis Aaron, & filii ejus, quando ingredientur

tabernaculum teftimonii, vel quando appropinquant ad altare,

ial

ut miniftrent in fan&tuario, ne iniquitatis rei moriantur: Legi-

Iniqu-

timum fempiternum erit Aaron, & femini ejus poft eum.

1 in

emper

CAPUT XXIX

, &

Que fuerit Jacerdotum confecratio, ritusque oblationis pre illis, &?

qui bis oblationibus vefcentur : ac de duobus agnis anniculis

05, dC

quotidie offerendis.

Ed & hoc facies, ut mihi in facerdotio confecrentiu'. Levit

LS

* 'Tolle vitulum de armento, & arietes duos immaculatos,?: ?-

2. Panefque azymos, & cruftulam abfque fermento, quze

] byfä-

d

confpería fit oleo, lagana quoque azyma oleo lita: de fimila

etam,

triticea cunCta facies.

pofít ,

3. Et pofita in caniftro offeres: vitulum autem, & duos a-

Iaf«

rietes.

, lii

d a

4- Et Aaron, ac filios ejus applicabis ad oftium tabernaculi

jndum

tefimonii. Cummque laveris patrem cum filiis fuis aqua ,

m Y-

5. Indues

[ii-

o

cum nomine Domini, qua/m habebat

cidg-

Pontifex:

1. [N f/acerdotio.Y Md facerdotis fun-

jntit

Gtiones.

At. - Covfterabis manas.) klebr. zmpie-

dyomaculatos.) Integros , non clau-

(qidt-

bis, fcHicet dans in manus ,- quod of-

vittà

ferant.

Idenim fiebat in facerdotum

dos, non oculo uno carentes , &c.

2. Crufiulam.) Placentam.

gibus

confecratione : fenfus ergo eft , con-

Que confberfa fit oleo. ) Xlebr.

[ 4

fecrabis eos in facerdotes.

, qllæ

retur,

commifia fítoko, cum fcilicet fubige.

25j

49. Feminalia.) Linea ex byiTO re-

torta, ut vult Jofephus.

Lagama quoque. ) TLagana funt liba

4 renibus ufque ad. genua, ) Inclufive.

41

ideo infWtuta feminalia, ne,fi cadere

tenuia, aqua commifta cum fübigun-

c u

tur, fed cum offeruntur in oleo frixa.

do.

facerdotern contingeret , revelaretur

3. Vitulum autem, & duos avietes.) O£-

turpitudo ejus , ut loquitur Scriptura.

feres, id eft, fiftes, & applicabis ad

niti

. 42* Legitzmum. fémpiternum.) Liex per-

e

tabernaculum , ita poftea immolen-

petuo fervanda Aaroni, & pofteris ejus..

tur, de quo n.1o.

Bibl. eum. Com. Menuotb. T. L.

P

Z

-

^5

78

LIBRIB£XODIE

e

$. Indues Aaron veftimentis fuis, id eit, lirea & tunica, &

lU

ao

fuperhumerali, & rationsli: quod conftringes balteo.

6. Et pones tiaram in capite ejus, & laminam fíanGam fu-

16

des c

per tiaram ,

7. Et oleum un&ionis fundes fuper caput ejus: atque hoc

C]US,

ritu confecrabitur.

10

$. Filios quoq

ue illius applicabis, & induäs tunicis lineis;

cingefque bal:eo.

tio €

9. Aaron ícilicet, & liberos ejus, & impones eis mitras:

D)

& fi

eruntque facerdotes mihi religione perpetua. Poftquam ini-

20

tiaveris manus eorum,

*Lev.

nesf

10. * Applicabis & vitulum coram tabernaculo teftimonii.

1.

Imponentque Aaron, & filii ejus manus fuper caput illius,

&f

fanni

1I. Et mactabis eum in confípettu Domini, juxta oftium

tabernaculi teftimonii.

p

12. Sumptumque de fanguine vituli, pones fuper cornua

ol

£0

lum

altaris digito tuo, reliquum autem íanguinem fundes juxta

bafim ejus.

*Lev.

13. * Sumes. & adipem totum, quioperit inteftina, & reti-

3

culum jecoris, ac duos renes, & adipem, qui fuper eos eft,

pec

Vál

& offeres incenfum fuper altare.

pe

W

al

14. Carnes vero vituli, & corium, & fimum combures fo-

quod

dotis

ris extrg caftra, eo quod pro peccato fit.

]px& D

r;. Unum

Wt pa

16

$. Vefiimentis fuis.) Feminalium hic

cata fua vitulo imponere , illumque

füper

nulla fit mentio , quia jam ea indue-

ut vi&imam pro fuis peecatis offerre,

habet

rant Aaron, & ejus filii honefle, ut

utfic emundati dieni reddantur , -qui

Mm

lavarentur, ait Beda.

pro aliorum peccatis intercedant , &

facrificent.

fint y

7. Oleum untlionis. )

Hoc pecuiiare

18

fuit fummi facerdotis, ut olio un&tio-

ir. Matfabiseum.)'Tu Moyfes; nam

nis in capite ungeretur ; nam de mi-

etiam Moyfes facerdos licet vifibili

nf

initiatione confecratus non effet. [ta-

[/7

noribus facerdotibus nihil tale legitur.

Super caput ejus. ) Depofita tiara.

que legimus in. Pf. 98. 6. Moy/es , &

ii

Undio hec peculiariter fiebat in

4aron in facerdotibus ejus.

ime |

Vi

fronte decuffim formando five vac*

3. Et offeres incenfum. ) Elecomnia

lic A

]ta Rabbini-

inftar thuris accendes , & adolebis , ut

uwóv.

evaporent in fumum , & incendan-

teS, [

9. Jgitiaveris mamus eorum, ) Oleo

tur in honorem Dei.

ii

Adeps ergo ,

pici

inüngens.

Caput tantüm Pontificis ;

& renes vocantur zzce

»fum, id eftr—vi-

manus etiam minorum facerdotum

&ima incenfa.

€him

inunguntur.

14-. Extra coffra , €5c.) Ratio , cur

feoni

1o. Jmponentque manus.) Ut hoc ri-

hec omnia extra caftra comburenda

Tháti

tu conteítentur fe peccatores, &pec-

fint , redditur , quod hoflia fit pro

Wt

GAX DBU I XXIX.

e

$27

at

rj. Unum quoque arietem fumes

; fuper cujus caput ponent

Aaron, & filii ejus manus.

im fu-

I6. Quem cum mattaver

is, tolles de fanguine ejus, & fun-

des circa altare.

e ht

.17. Ipfum autem arietem fecabis in frufta, lotaque inteftina

ejus, ac pedes pones fuper concifas carnes, & fuper caput illius,

ineis,

18. Et offeres totum arietem in incenfum fuper alta

re : obla-

tio eft Domino, odor fuaviffimus victimse Domini.

ittas:

19. Tolles quoq

ue arietem alterum, fuper cujus caput Aaron,

] íni-

& filii ejus ponest manus.

20. Quem cum immolaveris , fumes de fanguine

ejus, & po-

Dofill

nes fuper extremum auriculze dexterze Aaron, & fili

orum ejus,

lj

& füper pollices manus eorum, ac pedis dex

trí, fundesque

Y

ftm

fanguinem fuper altare per circuitum.

21. Cumq

ue tuleris de fanguine, qui eft fuper altare, & de

u

oleo un&tionis, afperges Aaron, & veftes ejus, & fili

Os, & ve-

j

itimenta eorum. Confecratisque ipfis, & vettibus,

P.p.3

hl

7

25.'Tolles

fe

d

"

peccato, non quod omnis hoflia prb

ferretur ; alter aries oblatus eflin ho-

peccato eo-modo combureretur, fed

füiam pacificam ; vitulus denique ob-

$ f

quod hoftia pro peccato fummi facer-

latus eft pro peccato.

dotis, aut pro multis, quorum unus

19. rietem alterum. ) Hic eft ariesfy

um

ipfe effet, hoc modo comburi debeat,

qui offertur in vi&imam pacificam,

|

URLSY

ut patet Levit. 4.

ut fcilicet profpere facerdotium nov:

16. Fundes eirca altare. ) Eioc eit»

mque

facerdotes fufeiperent, utqueillud eis,

fuper ipfüm altare per circuitum , ut

& populo pacificum , ideft, fauftum ,

fettt

habetur paulo poft in hoflia pacifica;

& fortunatum foret.

nam eadem &hic, & 1bi in Hebrzo

N

*

!

funt verba.

20. Quem cum immolaveris.

j

Cum

jugulando facrificaveris Deo. ^ Nam

4

18. Oblatio eff -Domino.) Ylebr. Lolo-

poi

lea aries hic ad plenam facrifcii

hr

cauftum eft Domzno,

fipil

confummationem cumburendus. erat.

Odor [uaviffemus. ) Flebr. odor quietis,

Et pones.) Sanguinem fcilicet arietis.

t

inquo fcilicet fuaviffime, & jucundif-

ï;,ö'

fime odoratus conquiefcit.

Et füper pollices mamus eurum. ) Polli-

ces tantum manus dextra finguli fan.

Vidlime Demini. ) n confecratione

guine afpergebantur, quod clarius ha-

nnia

hae Aaronis, & filiorum in facerdo-

s,ut

betur in textu Hebreo , in quo legi-

lt«

tes , oblatum fuit omne penus facri-

EE

lic

mus: &5 fuper pollicem manus eorum dex -

ficiorum ,. fc

et holocauflum , &

tere , €$ füper polliceg: pedis eorum dexteri.

(g0s

pacificum , & pro peccato ; ad illa

Lv

enim oíferenda ordinabantur, & con-

21. De oleo untlionis.) De cujus com-

pofitione cap. 3o. n. 23.

fecrabantur ipfi, — INam aries unus pri-

Hfperges.) Oleo fcilicet, & fangui-

' [

mario oblatus eft in holocauftum;

gndz

ne, vel feorfum acceptis ,

vel , quod

licet & comitanter pro peccatis of-

probabilius videtur,

po

fimul mixxtis

309

LIPRI — EXODI

e

22. Tolles adipem de ariete, & caudam, & arvinam, quse

eju]

operit vitalia, ac reticulum jecoris, & duos renes, atque adi-

"

pem, qui fuper eos eft, armumque dextrum,.eo quod fit aries

O

confecrationis :

LW

7

(titua

23. Tortamque panis unius, cruftulam confperfam oleo, la-

iil !

ganum Ge caniftro azymorum, qu

od pofitum eft in confpe&u

Domini.

eju:

24. Ponesque omnia fuper manus Aaron, & filiorum ejus,

& fan&tificabis eos elevans coram Domino.

qui f

25. Suícipiesque univerfa de manibus eorum : & incendes

den

fuper altare in holocauftum , odorem fuaviflimum in confpe-

fnant

&u Domini, quia oblatio ejus eft.

26. Sumes quoque pectufculum de ariete, quo initiatus eft

nibu

Aaron fan&tificabisque illud elevatum coram Domino, & ce-

det in partem tuam.

quig

^

27. San&tificabisque & pe&tufculum confecratum, & armum,

j

quem de ariete feparafti,

ejus

28. Quo initiatus eft Aaron, & filii ejus, cedentque in par-

tem Aaron, & filiorum ejus jure perpetuo a filiis Hfrael, quia

Tatitu

primitiva funt, & initia de victimis eorum pacificis, quze offe-

ür f

runt Domino.

—

29.Veftem

üe?f

fhort

22. Et caudam.) Siquidem cum fa-

illa ad Deum pertinere , ac deinceps

fenio

crificium pacificum effet ex ovina fpe-

fimilia Deo fan&ificanda effe , & of-

cedet

ferenda per manus facerdotum.

fecre

cie, reliquis addebatur & cauda in al-

tari cremanda , cum in ceteris vi&i-

26. Quo. initiatus eff JMaron. ) Qui

fecri

mis cauda non cremaretur in altari.

UO .

Eo quod fit aries confecratzonis.) Wed-

fcilicet aries immolatus eft pro felici

m

confecratione Aaron.

ditur ratio, curarmus dexter hic com-

27. Santhificabz/que E$. pellufculum.) ld

conft

buri jubeatur, cum alioqui in aliis pa-

30

cifieis non combureretur, fed in par-

eít, offeres pectufculum Deo.

us

Petlufeulum

0. 6 armum.) Statui-

tem ipfius facerdotis caderet cum pe-

o

&ufculo, qua de re vide Levit. 7. 1o.

tur lex generalis de facrificio pacifico,

[

ebi

fed nimirum hic indicatur id peculiare

non eo quod hic offertur pro confe-

»erle)

cratione facerdotum , fed deomni eo,

fuiffe huic vi&imsz confecrationis, ut

jl

armus ipfius dexter abfumeretur.

quod in pofterum oblaturi erant filii

Aà00l

23. In confpetiu Domini. ) Coram al-

lfrael, ut fcilicet ex eo pe&ufculum ,

tari holocauítorum,

& armum dent facerdotibus, ficut ip-

34

fi facerdotesin fuo hoc facrificio utrum-

Rlig

24. Santificabis eos elevans , €$c.)

Yi

Hac facerdotum fan&ificatio non erat

que dederunt Deo.

aliud , quam elevatio manuum eorum

28. Quia primitiva funt, & ini!iz;

D

fUS i

cum muneribus facta per Moyfem,

&c.) Quia hec funt partes primz,

hi

qua elevatione fignificabatur munera

qu& iniio e vicdima pacifica, fepa-

k r

CAPUT XX

301

, qüæ

29. Veftem autem fanttam, qua utetur Aaron, habebunt filii

|e adi-

ejus poft eum, ut ungantur in ea, & confecrentur manus eorum.

t are

3o. Septem diebus utetur illa, qui pontifex pro eo fuerit con-

ftitutus de filiis ejus, & qui ingredietur tabernaculum teftimo-

0, l-

nii, ut miniftret in Sanctuario.

peu

41. Arietem autem confecrationis tolles, & coques carnes

ejus in loco fan&to:

*Lev

| eus,

32. Quibus vefcetur Aaron, & filii ejus.. *Panes quoque,

8.3I

qui funt in caniftro, in veftibulo tabernaculi teftimonii come-

&2

endes

dent,

9.

33. Ut fit placabile facrificium, & fant&tificentur offerentium

Matt

nípe-

manus.

Alienigena non vefcetur ex eis, quia fan£ti funt.

12.

us eft

44. Quod fi remanferit de carnibus confecratis, five de pa-

k -

nibus usque mane

, combures rc::liquias igni: non comedentur,

-quia fanctificata funt.

um

35. Omnia, quze preecepi tibi, facies füuper Aaron, & filiis

ejus: *Septem diebus confecrabis manus eorum.

| pi

Pp35

36. . Et

qua

offe

rantur Deo, Deique nomine offerun-

feu, ut Deus oftendat, fe hoc facrifi-

tur facerdoti.

cio placatum, quandoquidem eos tam

29. Veffem autem [antlam , t$c.) Ne-

benigne ad menfam fuam, hoc eft , ad

flen

fuas vicimas invitatos admittat.

—

ftes Pontificis fan&is ufibus deputans

mortuo patre Pontifice accipiet filius

Santlificentur "offerentium. manus. ) Et

fenior, qui patri in Pontificatu füc-

contadu hujus fanói cibi, & ex hac

nceps

caeremonia, fanctoque convivio, ma-

& of

fecretur Pontifex.

cedet, utiisindutus ungatur, & con-

Unáio, & con-

is quodammodo confecrentur , &

fecratio novi Pontificis fiebat ab ali-

fan&ificentur manus eorum.

! Qui

quo e minoribus facerdotibus; neque

Alienigena.) Quui non eft de ftirpe

feiii

enim erat major aliquis, qui illum

Aaron, etiamfi fit de ftirpe Levi.

confecraret.

Quia fantli funt.) Qiuia fcilicet hi

;l

30. Septem diebus. ) Septem conti-

panes Deo oblati funt pro confecra-

nuis diebus, quibus durabit ritus con-

tione, non Levitarum,fed Sacerdotum.

atüi-

fecrationis , nec poterat feptem illis

34- Quia fantiificata funt. ) K.odem

fic0,

diebus confecrandus a tabernaculo re-

die abfumi volo, ne aliqua circa illa

)nfe-

cedere. Ley. 8. 55.

irreverentia contingat, ne , fi inpo-

jie0)

31. d» loco fandio. ) In atrio ante

fterum refervata ad profanorum ma-

t f

tabernaculum, igne ex altari fumpto.

nus forte veniant, aut cum incipiant

32. Qui funt in caniffro.) ldeft, qui

putrefcere, & maleolere, projiciantur.

fllf.n j

ii

reliqui fu5t; neque enim omnes im-

3$. Septem diebus, €&/c.) Pracipitur,

um

pofiti fucrunt manibus facerdotum.

ut in confecratione facerdotum per

33. Ut fit placabile [acrificium.) Sen-

feptem dieshac quatuor quotidie fiant.

1T.

qiffl,-

fus eft fecundum Hebr. quod fit. fa-

I. ungantur manus fàcerdotum.

fs

crificium, per quod expiatio fada fit,

immoletur vitulus.

Iil. mundetue

& manuum facerdotum confecratio ,

altare.. IV. ungatur altare.

g

e

j

m^

LIBRI EXODI

m

45. Et x;*itu

lum pro peccato offeres per fingulos dies ad ex-

plandum.

Mundabisque altare, cum immolav

eris expiationis

hoftiam , & unges illud in fanGtificationem.

Ài

37. Septem diebus expiabis altare, & fan&tificabis, & erit

Sanctum San&orum: omnis, qui tetigerit illud, fan&tificabitur.

A um.

£05

38. Hoc eft, quod facies in altari: * Agnos anniculos duos

.^*5 per fingulos dies jugiter,

ip

z

39. Unum agnum mane, & alterum vefpere,

4o. Decimam partem fimilze confperfze ol

eo tufo, quod ha-

í

beat menfuram quartam partem hin,

'& vinum ad libandum

ejusdem menfurze in agno uno.

41. Alterum vero agnum offere

s ad vefperam juxta ritünf

matutinae oblationis, & juxta

?a, quae diximus, in odorem fua-

vitatis.

"

42. Sacrificium eft Domino, oblatione per

L

petua 1n genera-

tiones veftras, ad oftium tabernaculi teftimoni

/

1 coram Domino,

et.

ubi conitituam, ut loquar ad te,

ipft

43. Ibiq

ue præcvipiam filiis Ifrael, & fan&ificabitur altare in

gloria mea. '

par

VTE

44.San-

160

--

36. Mundab

His.) Continet Hin 1i2. Looin.

Ti

"vitulo.

Z/que. ) Expiabis oblato

Login vero quantum fex ova Palz-

it confezratum.

Unges ilud im fanüifcationem. ) Ut

fünz, quze majora funt noflris, d

6

citurque a Hieronymo fextarius ; eft

3 7.Santlum Santtorum.) SanQiffimum.

Pefv

Santizficabitur. ) San&ificetur , fan-

autem FHin menfura /Egypriaca. Uno

verbo Hin continet 72. ova

.

1oq1

&ificari debet , vel, nemo debet ac-

41. 44 Fefperam. ) Ylebr. i» duas

cederefacra fa&urus , quirite, & fta-

vwe/peras, vide füpra c. 12. n. 6,

—

tuta c&remonia confecratus non fit.

42. d offium tabernaculi , &5 205) U

38. Hoc efü, quod facies.) Quafi di-

pra altare holocauftorum.

4

cat , in hunc maxime ufüm volo al-

Coram Dorino.) Coram tabernaculo,

Sqó

tare erigi, ut in eo juge fàcrificium

duorum

agnorum

in holocauftum

Ubi conflituam, ut lequar ad te.) Ex

Dror,

offeratur.

quo patet Dominus etiam refpondit-

4j

íe ad oflium tabernaculi

?

non tan.e

berm

39. Vefjere.) ld eft , hora non

35

tum de propitiatorio in San&o San-

ltse

ut explicat Jofephus lib. 14.c. g. A

fi-

Corum.

tiquitatum ' Judaicarum.

Mlatutino,

43. Pracipiam füliis lfpael, ) Pcr te

& vefpertino facrificio

agnofcitur

internuntium. meum.

É

Deus no&is & diei creator.

G;

Santlificabitur -altare in &loris a.

Qu

40. Decimampartem. ) Scilicet E.phi,

San&um declarabituraltare, cum glo-

nempe comor.

ria mea circa illud apparucrit ; acpra-

aut

uhgl

T&o. ) l'undendo expreffo, non

torculari.

fertim cum ignem de ccelo mittam ad

affay

abfumenda facrificia, Levit 9. 24.

pH

Vr

f.

CAPUT XXIX. & XXX.,

30

a ex.

ationis

44. San&tificabo & tabernaculum teflimonii cum altari, &

Aaron cum filiis fuis, ut facerdotio fungantur mihi.

& eti

45. Et habitabo in medio filiorum Ifrael, eroque eis Deus.

abitur.

46. Et fcient, quia ego Dominus Deus eorum, qui eduxi

s duos

eos de terra /Egypti, ut manerem inter illos, ego Dominus Deus

ipforum.

CAPUT XXX

od h-

Inflitutio altaris tbymiamatis , €? pecunia: in ufus tabernaculi exi-

andom

genda , labri enei confiruendi , un&lionis tbymiamatis , &

reliquorum, qu& ad tabernaculum [pettant.

Tittnt

m fi-

Acies quoque altare ad

3

adolendum thymiama de liggis

I.F

Setim.

enera

2. Habens cubitum longitudinis, & alterum latitudinis, id

ymino,

eft, quadrangulum, & duos cubitos in altitudine.

Cornua ex

ipfo procedent.

i

e1

3. Veftiesque illud auro puriffimo, tam craticulam ejus,quam

parietes per circuitum , & cornua.

Faciesque ei coronam au-

reolam per gyrum.

9A

4. Et duos annulos aureos fub corona per fingula latera, ut

mittantur in eos vectes, & altare portetur.

Logit.

1 Päi;-

5. Ipfos quoque vettes facies de lignis Setim, & inaurabis.

lii; ["x

j ; d

6. Ponesque altare contra velum , quod ante arcam pendet

teftimonii coram propitiatorio, quo tegitur teftimonium , ubi

3. Um

loquar tibi.

PET

7. Et

fl

Y

)

$i

744. XS:mtfä:fmbo » €8 tabernaculum.)

reticulata, ut per ejus foramina thy-

Sanáum declarabo , & ut fan&tum a

miamatis, five aromatum incenforum

mza.x'g»

pro£anis tuebor.

cinis decidens inhumum fub altare dela-

j) bX

4$. Habitabo in medio , 65c. ) In ta-

beretur,

INon tamen immediate füu-

þondif-

bernaculo meo , quod eft inter filios

perponebatur craticule thymiamo2 in-

yn tat«

1frael.

o at

cendendum ; alioqui auream craticu-

Hadrangulum. ) ! Quadratum ;

lam vis ignis folviffet, fed in areo

"g

«quis lateribus.

thuribulo , quod craticule ipfi impo-

Pcr E

nebatur, Levit, 1o. 1.

Coruta ex ipfo procedent.) Ex tigillis

mü. ,

quatuor angularibus officio pedum

Faciefque ei coronam.) Limbum, vel

fungentibus fürgebant in obelifci,

circum , Italice dicimus cersice , vide

l gk)

aut, utalii volunt, inpomi modum,

dicta c.. 25. 25.

x pfæ'

affabre elaborata.

guam

Zlurcolam. )- Auream.

3. Craticulam.) Klebr. tefum , vel

6. Contra welum. ) Quod dirimit

d

aperimmentum | ejus.

Craticula hec erat

San&um a San&o SPancorum,

LN

304

LIBRI,EXODI

7. Et adolebit incenfum fuper eo Aaron, fuave, fragrans

]4

mane. Quando componet lucernas, incendet illud.

pretir,

H

8. Et quando collocabit eas ad vefperum, uret thymiama

'-

fempiternum coram Domino in generationes veftras.

16

trade

9. Non offeretis fuper eo thymiama compofitionis alterius,

nec oblationem , & victimam , nec libabitis libamina.

á

Corar

0. Et deprecabitur Aaron fuper cornua ejus femel per an

n

Ij.

num, in fanguine , quod oblatum eft pro peccato, & placabit

fuper eo in generationibus veftris. Santtum fan&torum erit

pone

Domino.

ml

i1. Locutusque eft Dominus ad Moyfen, dicens :

j

Num.

12. * Quando tuleris fummam filiorum Ifrael juxta numerum,

20,

1. 2. dabunt finguli pretium pro animabus fuis Domino, & non erit

doac

aga in eis, cum fuerint rccenfiti.

*Lev P]

& ?e]n

27.2$.

15. Hoc antem dabit omnis, qui tranfit ad nomen, dimidium

iNum.

fici, juxta menfuram templi.

TC

2

lus viginti obolos þabet.

3. 47. Media pars ficli offeretur Domino.

2

Ezech,

14. Qui

43.12.

—

4rcam

L

. teffimonii.) "Teftamen-

12. Tuleris fummam.) Populum nu-

7141(! 1

ti: dicitur tef'imonii , quia in ea erant

merabis, cenfüm inibis.

Gtu,

tabule legis, que eft quedam volun-

Pretium pro animabus füis.) Quo fci-

€0 fàcr

tatis Dei teftificatio.

licet animam fuam , id efb, vitara

EE

Tegitur tefimonium. ) '"Vegitur ipfa

fuam a Domino quodammodo redi-

Tdqui

arca.

mant , ne fcilicet interficiantur ,. f

effet. ;

tributum hoc pendere negligant, quod

$. Thbymiama fmpiternum. ) Quuod

accidit 2.

Viis

fingulis diebus mane femel, & fe-

eg. ult. in cenfu , quem

Gm

mel vefpere adolendum fit jugiter.

imperavit David, in quo cum ferva-

&nim (

9. Cempofitionis wlterius.

27

Y

Alterius

ta non effet lex hac tributi, ut notat

tuor À

fcilicet, 'quam præfcribam4 vobis,

ofephus 7. antiq. e. 1o. feptuaginta

Hj

num, 34.

:

ominum millia pefte ceciderunt.

&qua

ls

10. Deprecabitur. ) Hlebr, expiabit ;

Non erit plaga. ) Ut tempore Da-

vidis accidit.

per jv

agitur enim jam de: anniverfaria alta-

Tumeny

ris expiatione,

13. Omnuis, qui tran[t ad momem.)

Tm,

Hebr. Ommis, qui tranfit ad mumcratos ,

Vel etia

Jn fanzuine.) Cum fanguine.

cujus fcilicet nomen recenfetur.

Qued oblatum. ) Qui oblatus eff.

16 gt

Dimidium fícli. ) Siclus moneta ufi-

1 ]

Placabit. j-Exxpiabit, vel placabit

tatiffüüma Heb5rais, que & ltater di-

Aaron Pontifex Deum.

ceboatur.

Pondus ficli erat quatuor

E

pusm,

Super e0.) Scilicet altari.

Ph »in

"

drachmarum Atticarum , & sequiva-

üs, d

Ím generationibus .veffris. ) Id eft ;

lebat quatuor regalibus Eifpanicis,

li lt

qui ritus expiationis fervabitur futu-

quod intellige de argenteo.

INam

D6t lg,

ris- deinceps femper generationibus.

erantetiam ficlus aureus , & areus,

Que vo|

Santlwn. Santlorum. ) SanGiffimum

paris omnes ponderis, fed pro mate-

altare , SanGiffimus ritus expiationis.

ria inequalis pretii.

lil],

:

DARU

XXX.

3995

[j

$h

li

14. Qui habetur in

numero, a viginti annis, & hlpl"ä , dabit

pretium.

Tojan

Is. Dives non addet ad medium fic!i & pauper nihil minuet.

16. Sufceptamque pecuniam, quae collata eft a filiis Ifrael,

tràdes in ufus taberunaculi teftimonii, ut fit monimentum eorum

leris,

coram Domino, & propitietur animabus eorum. .

E

17. Locutusque eft Dominus ad Moyfen, dicens :

Yacabi

I8. Facies & labrum asaeneum cum bafi fua ad lavandum:

m eyt

ponesque illud inter tabernaculum teftimonii, & altare.

Et

miffa aqua,

19. Lavabunt in ea Aaron, & filii ejus manus fuas, ac pedes,

pertm

20. Quando ingreffuri funt tabernaculum tettimonii, & quan-

on q

do accetluri funt ad altare, ut offerant in eo thymiama Domino,

21. Ne forte moriantur: legitimum fempiternum erit ipfi,

pidium

& femini ejus per fucceffienes.

habet,

22. Locutusque ett Dominus ad Moyfen,

23. Dicens: Sume tibi aromata, primae myrrhae, & electze

quin-

Q

lp Qu«

guxta menfuaram templi. ) Quod di-

198. Labrum.) Hebr. cozcham. |Erat

citur, quia in fan&uario quafi in lo-

hoc vas fadtum ad aquam continen-

duo tj

€o facro, & tuto fervabatur ficlus ju-

dam; qua lavarentur primo facerdo-

fliffimi ponderis, ad cujus normam

tes, antequam ad fàcra accederent;

j vin'*[l

reliqui omnes examinarentur, fiopus

fecundo partes vidimarum, qu& im-

b r

molabantur.

Pofitum erat inter fan-

tur, J

effet, ne fraus aliqua irreperet.

Viginti obolos babet..) Judaicos fcili-

é&um, & altare holocauftorum.

t qoi

cet; ham Articulus habebat 24. tot

19. Levabust im e4.) Aqua nimi-

; quem

; fa-

enim obolos efficiunt drachmaz qua-

rum per fiflulam effluente.

: nott

tuor Áttice, quas valet ficlus.

Manus fuas , a4c pedes. ) Sacerdotes

1$. D£éves mon addet , €5c.) Pretium

nudis pedibus in tabernaculo mini-

ag

zquale in cenfufolventdives, & pau-

ftraffe docet Ribera de Tembplo lib.

^

per, vel ut ex ficlis conftet populi

z

C. 16. cum aliis.

ïcFDa

numerus, vel ne dives prz fe paupe-

21. Ne forte moriantur.) Si hanclo-

ol j

rem, quod minus dederit defpiciat,

tionis ceremoniam neeligant.

vel etiam quia accepto beneficio pa-

Legitimum.) Lex erit &terna , fem-

iilb

per fervand:.

D

res gr;:tias omnes referre debemus.

j n

16. de ufus tabernaculi.) Cujus fum-

23. Prima myrrba , &5 eletfe.

Myr-

ptus magnierant, majores etiam tem-

rha prima , hoc eft , praftantiffima,

1tel 6

quia

9r

pii , in fabrica tam ampla , in alen-

aut quz prima defiuit e cortice, qu&

8]

dis, & veftiendis facerdotibus, &c.

appellatur fta&en ,. zà

r€9 gx(

S

£V 5

lit fit monimentum coram Domzno.) Ut

2 diftillando.

In Hebrzeo eft, mr-

N

per hoc Deus veflri recordetur ; fit-

rba libertatis, feu , myrrba libera, qua&

grai5,

que vobis propit;us.

fcilicet libere, fponteerumpit, & de-

O[Tl»ï

Jibl. cum. Com. Menocb. 3. £.

Qq

eN

306

LIBRIEXODI

quingentos ficlos, & cinnamomi medium, id eft, ducentos

23

quinquaginta ficlos; calami fimiliter ducentos quinquaginta.

Pl

1f

24. Cafi&é autem quingentos ficlos in pondere fan&tuarii, olei

2

de olivetis menfuram hin.

en)

25. Faciesque un&ionis oleum fantctum, unguentum com-

&qu

pofitum opere unguentarii,

26. Et un

ges ex eo tabernaculum teftimonii, & arcam tefta-

tum (

menti,

6

27. Meníamque cum vafis fuis, candelabrum, & utenfilia

pone

ejus, altaria thymiamatis,

Tebo

28. Et holocaufti, & univerfam fupelle&tilem , quae ad cul-

y

tum eorum pertinet.

fandt

29. Sanctificabisque omnia, & erunt San&ta fan&orum: qui

3

tetigerit ea, fanCtificabitur.

tüt,|

30. Aaron, & filios ejus unges, fan&tificabisque eos, ut fa-

cerdotio fungantur mihi.

31. Filiis quoque Tfrael dices: Hoc oleum un&tionis fané&tum

erit mihi in generationes veftras.

Dupi

fii

32. Caro hominis non ungetur ex eo, & juxta compofitio-

nem ejus non facietis aliud , quia fanCtificatum eft, & fanttum

erit vobis.

33. Homo

1

fluit, & eft qua(ïþquidam myrrhe flos.

culpam contrahet, hoc fenfu; fi quis

hi

Calami.) Odorati, five aromatici ,

non initiatus ea contre&are aufus fue-

de quo Theophraftus 1. 9. hift. plant.

rit, noxam contrahet, nam fan&ifi-

c. 7* Plin, l. 12. c. ?2. Galen. hb. 8.

cari aliquando in Scriptura idem elt,

medicam. fimpl. Diofcorid. lib. 1.

acpollui: culpa polluetur. Vide Deut.

2

j

C€ap. 1?.

22. 9. & Agg&i

f"

13.

Cerdo

24. Cafe.) D. Hier. ad Principiam

31. Santlum erit mibi.) In ufus fo-

Ist

cenfet cafiam effeillam, que cevay£,

lum fan&os ad mei cultum affumetur.

34

Chald. Saz&um erit coram me. LiXX.

ln

hoc eft fiftula cafie nominatur, quod

0n

fiftularum, vel cannarum fpeciem re-

Sancilum erit vobis.

In lingua Hebrza

?

ferat.

Italice ezzzella. Vide Difcorid.

fape abundat Mi5i; dicunt enim , Ite

quo ]

].1.c.12.qui ejus plures fpecies recenfet,

mihi, pro Ito: fic lfaig 6. 7. quis ibit

64

l3

Menfüram bin. ) Dequa di&um cap.

mobis! pro $ quis ibit? lta hic , /a-

29. n. 40.

um,mibi erit , prO. fantlum erit , vO-

quem

2$. Opere unguentarii, ) Juxta artem

bis fcilicet, & apud vos.

Dui

myroópolarum

32. Caro beminis.) NNullus homi-

um

plafiariorum.

, pigmentariorum 3 fe-

num, vel nulla pars hominis: qui-

5

29. Erunt Santta Santlorum. ) Erunt

dam Reges excipiunt, qui oleo un-

fna

fanctiffima ex hac confe.ratione.

gebantur; fed hi oleo communi , non

$a

Santliffcabitur. ) San&ificetur

for-

oleo undionis , ut loquitur Scriptu-

Hiyen

taffe etiam hic /antificabitur fignificat,

ra, aut fan&to, quo Pontifices.

Wnu

m

J

CAPUT XXX. & XXXL.

$07

Ctnt

43. Homo quicunque tale compofuerit, & dederit ex eo

Inta,

alieno, exterminabitur de populo fuo.

'isol

34. Dixitque Dominus ad Moyfen:

Sume tibi afomata, fta-

&en , & onycha, galbanum boni odoris, & thus lucidiffimum,

| CO

eequalis ponderis erunt omnia :

45. Faciesque thymiama compofitum opere unguentarii, mix-

|tefta-

tum diligenter, & purum, & fan&tificatione digniffimum.

46. Cumque in tenuiffimum pulverem univerfía contuderis,

enfila

ones ex eo coram tabernaculo teftimonii, in quo loco appa-

rebo tibi. Sanétum fantCtorum erit vobis thymiama.

d u-

7. 'Talem compofitionem non facietis in ufus veftros , quia

fant&tum eft Domino.

.38. Homo

€

:qu

tur, peribit de populis fuis.

juicumque fecerit fimile, ut odore illius perfrqa—

vtf

CAPUT XXXI.

Xbom

Deputantw a Domino Befcleel, & Ooliab ad extru&tionem taber-

fitio-

naculi , ac ceterorum , que ditta [uni : de [abbati obfervatione

& de tabulis a Domino Moyfi datis.

Xtum

Jomo

LT Ocutusque eft Dominus ad Moyfen , dicens :

—À

2. Ecce, vocavi ex nomine Befeleel filium Uri filii

fi quis

Hur de tribu Juda,

Qqa

3. Et

sfuüe-

atf

m ell

36. Coramtabernaculo tej?;'monii.) Co-

.Dait

33- /.le'mo.) Alicui , qui non fit fa-

cerdos ,.vel generis facerdotalis.

ram Sanáo San&orum in altari thy-

Exterminabitur.) Interficietur.

miamatis.

js fo-

34- Stadlen. ) Vide fupra hoc cap.

In quo loco.) "Tabernaculo jam di-

petut.

n. I3.

&o, Sand&o fcilicet Sanctorum.

N

Santlum Santterum. ) tloc eft San-

eDraa

"Qnycha.) Unguentum odoratum de

&iffimum.

quo Diofcor. lib, 2. c. 8.

h lt

Galbanum. ) Succus eft ( ait Diofcor.

39. Fecerit Fmile.) 'Ehymiama.

"m

1. 3. c. g. ) ferule nafcentis in Syria,

Peribit de populis fuis. )

ebr. ex/ciz-

uem nonnulli metopium vocant.

detur. de populis füis , interficietur , per-

z

det illum Deus.

Boni oderis.) Aromaticum , fele-

Gum, odoratum.

wmï'

35. Thymiama. ) Aromaticum fuf-

2- L/Ocavi ex womine Bg/äleel.)Ego Deus

) qub

finentum.

nomirratim pre ceteris omnibus

Q 1f

Sanüificatione digniffmum.) 'Tam di-

delegi Befeleel.

,nOn

figenter , exacteque compofitum , ut

Fl Hur. ) Llur ifte avus Befe-

jpur

dignum fit, quod Deo fandificetur,

leel videtur fuiffe ille, de quo c. 17.

12; & 24. 14. ideoque non proceffit

d eft; adoleatur, o&'eratu'r, incendatur

308

LIBRI EXODI

e

n

3. Et implevi eum

fpit

*

^

norveo

itu Dei, fapientia , & intelligentia, &

red

fcientia in omni o

ijCivs

4- Ad excogitandum

l'HO!I

I

quidquid fabrefieri pgte& ex auro, &

:

argento , & cere,

fen

N

$. Marmore, & gemmis, & diverfitate lignorum.

r

6. Dedique ei focium Ooliab filium Achifamech de tribu

enit

Dan. Etin corde omnis eruditi pofui fapientiam: ut faciant

abt

cun&ta, qua&e praecepi tibi,

7. Vabernaculum foederis, & arcam teftimonii, & propiuia-

moi

torium, quod fuper eam eft, & cunéta vafa tabernaculi.

fcri

8. Menfamque & vafa ejus candelabrum puriffimum cum

vafis fuis, & altaria thymiamatis,

.

9. Et holocaufti, &

omnia vafa

eorum : labrum cum bafi fua;

Ms

Io. Veítes fan&tas in minifterio Aaron facerdoti, & filiis ejus,

tili

ut fungantur officio fuo in facris.

11. Oleum un&tionis, & thymiama aromatum in SanGtuario, .

omnia quae praecepi tibi, facient.

:

12. Et locutus eft Dominus ad Moyfen, dicens:

L

*Sup.

I3. Loquere filiis Ifrael , & dices ad eos: * Videte, ut fab-

Ezech

2b 9- bat

um meum cuftodiatis : quia fignum eft inter me, & vos in

R

209. I2

generationibus veftris: ut fciatis, quia ego Dominus , qui fan-

vin

&tifico vos.

14. Cuftodite fabbatum meum, fanCtum eft enim vobis : qui

K

polluerit illud, morte morietur: qui fecerit in eo opus, peribit

anima illius de medio populi fui.

15. Sex diebus facietis opus :

um efc,x

in die. feþtimo fabbat

requies

i

It

Moyfesin genealogia Befeleel, & nul-

fi dicat : nolo tamen illa

; qu& prg-

petu

lum ultra Hur nominavit, quod Hur

cepi fieri diebus fellis.

lepi

ex fupra di&tis fatis effet cognitus.

la generationibus weflris.) /uatibus,

3- Spiritu . Dei. ) Spiritu meo, vel

quamdiu vixeritis.

!

Spiritu excellenti.

Porro Spiritus

Qui fantlifico vos. ) Qui fcilicet ad

]i

cultum meum applico, mihique quafi

loo

ei eft , qui fequitur, videlicet fa-

pientia, intelligentia, & fcientia in

dico, & confecro per hanc feftivitatem

diy

omni opcre fabrili.

meam fabbati, uti in ea fan&e me cola-

tis.

Da

6. In corde omnis eruditi.) Peritisar-

I4. Santlum eff enim -vobis.) San&e

tificibus minoribus , & inferioribus

colendum.

dedi etiam induflriam fuam , & pe-

li5

Peribit.) Judicis fententia, aut alio-

ritiam , ut juvent Befeleel, & Ooliab

qui Dco vindicante.

in fabrica tabernaculi.

15. Requies f[zntla Domino. ) Ad co-

&

Jendum D ominum.

et

13. Sabbatum.) klebr. /455ata , qua-

?v

CAPU T AXXXL & XXXH..

4

399

t t

requies fan&a Domino ; omnis, qui fecerit opus in hac die,

x

morietur.

, &

16. Cuftodiant filii Tfrael fabbatum, & celebrent illud in

:

generationibus fuis: Pattum eft fempiternum.

* fex *Gen.

17. Inter me, & filios Ifrael, fignumque perpetuum :

tribu

enim diebus fecit Dominus-coelum , & terram; & in feptimo ?. *

FP

ab opere cefíavit.

18. Deditque Dominus Moyfi, completis hujuscemodi fer-

Qp

monibus in monte Sinai, * duas tabulas teftimonii lapideas, Deut.

9- 1oc.

fcriptas digito Dei.

| CUf

CATPUT XXSILT

ü fua,'

Alfoyfe abfente , bopulus vitulum aureum conflat, €? adorat ; ob «ji-

; gU

fulum adoratum Moyfes Deum precatur, tabulas frangit , vitulum

comburit , €? zdarone objurgato idololatras occidi jubet,

Qario,

ceterisque veniam impetrat.

£. Idens autem populus , quod moram faceret defcendendi

t fob-

V de monte Moyfes, congregatus adverfus Aaron, dixit:

"

A&.

Vos 1f

*Surge , fac nobis deos, qui nos preecedant: Moyfi enim huic"'

ji fat-

viro,qui nos eduxit de terra /Egypti,ignoramus, quid acciderit. ?: 4*

a. Dixi:que ad cos Aaron : Tollite inaures aureas de uxorum,

$: qUi

filiorumque, & filiarum veftrarum auribus, & afferte ad me.

eribit

3. Fecitque populus, qu:e jufferat, deferensinaures ad Aaron.

, formavit opere füforio, & fecit *Pf.

1 ell,

u* 'Quas cum ille accepiffet

Qq3

ex 10j-1$

Squies

—

16. *Pdöïum eff fempiternum.) Lex pär-

lumnam , fed quia Moyfe in monte

petuo duratura , dum. flatus veteris

moras trahente, & ipfa fleterat , cu-

g p

legis durabit.

pido illos inceffit novi alicujus Dei ,

ADUS,

Y7. Ceffavit ab opere. ) Hebr. refpira-

quem. ducem fequerentur.

vit 4 labsre , loquitur more humano.

Moyffenim buic viro.) De Moyfecon-

19. Duas tabulas teflimonii.) leca-

t ad

temptim loquuntur quafi de quo-

jcguatt

logi, fivelegis, queteftimonium eft

piam e vulgo; & non cognito.

itatett

divine voluntatis.

^

-

qollite inaures: aureas uxorum,Gc, )

Digito Dei.) OperaDei, aut Angeli

Poftulat inaures, quas viros a mulie-

ecle

Deum referentis, non hominis.

ribus zgre, ac ne egre quidem im-

findt

petraturos fperabat , ut fic a malefa-

1. r Me nobis Deos.) Deos,id eft Deum;

no propofito avertat.

unum enim tantum petierunt ,

4. Vitulum.) Aliqui Patres putant

u al«

& Aaron unum dando eorum fatisfe-

tantum vituli caput effi&um , ita D.

AL o*

cit poftulato.

Cypr. lib. de borio patientie füb fi-

Qui nos pracedant. ) Xlabebant co-

ném. Ambr. ep. 62. LaGant. l. 4.

«6

e

310

VLIBRI EXODI

ex eis vitulum conHätilem, dixeruntque : Hi funt dii tui, Ifrae.I,

qui te eduxerunt de terra JEgypti.

fice

$. Quod cum vidiffet Aaron, cedificavit altare coram eo, &

p

praeconis voce clamavit dicens: Cras folemnitas Domini eft.

r

6. Surgentesque mane , obtulerunt holocaufta, & hoftias pa-

[]11 [

1Cor- cificas, & * fedit populus manducare, & bibere, & furrexerunt

velt

16- 7- ]udere.

oQu

Deut.

7. Locutus eft autem Dominus ad Moyfen, dicens:* Vade,

m

9.12- defcende: peccavit populus tuus, quem eduxifti de terra /Egypti.

Cuu

I

8. Recefferunt cito de via, quam oftendifli eis: feceruntque

fibi vitulum conflatilem , & adoraverunt, atque immolantes ei

eft

16

s3Reg- hoftias, dixerunt: *Ifti funt dii tui, Ifrael, qui te eduxerunt

12:29-de terra /Egypti.

in t

* Infr.

9. Rurfumque ait D

ominus ad Moyfen: * Cerno, quod popu-

ii

33. 3- lus ifte durze cervicis fit :

al?

Deut.

10. Dimitte me, ut irafcatur fuüror meus contra eos, & de-

H

9- 35 Jeam eos, faciamque te in gentem magnam.

Teqi

i1. Moyfes autem orabat Dominum Deum fíuum, dicens:

tium

|Pfjt, * Cur, Domine, irafcitur furor tuus contra populum tuum,

"

10525 quem eduxifti de terra /£gypti, in fortitudine magna, & in

105;

manu robufta ?

85

I2. Ne

X

(.0 ht

1o. Auguíl. in Pfalm. 753. Hier. in

7- Populus tuus. ) INon jam meus,

fX &

Amos

. & alibi.

Fuit vero hic vi-

qui me tam graviter offendit.

21

tulus Apis ZEgyptius bos, alio nomine

10. Digitte me. ) Quafi dicat, de-

ere

Serapis dictus.

fine diligere; diledio enim tua im-

$. «Edifícavit altare coram eo. ) 1do-

pedit, ne deleam : dicit vero id non

1o vituli.

,

przciplendo, fed monendo , & ex-

n

Solemuitas Domini eff.) Pro, Domi-

primendo, quid illum a fupplicio re-

[// 7)

ni, in Hebrao ell nomen tetragram-

vocet. Aug. in Exod. q. 149. ChaW.

Edy

maton , quod nomen etfi foli Deo

vertit : lztermitte deprecationem , qua

debitum , tamen Aaron jam peccato

fcilicet prohibeor, & qua mihi quo-

Gtet,

Vel etiam

j

lapfus, idolo tribuit: Judic. 17. & 18.

dammodo manus ligat.

Pt m

idem nomen ab idololatris fculptilibus

cum ita Dominus Moyfem affatur, ro-

tribuitur , & Sap. r4. 2r. legimus

gandi occafionem prabet : 244 eff al/ud,

H

Incommtunicabile momen lapidibus, &5 L-

Ti

ait $. Greg. dimitte me , quam depre-

fed w

gnis impofüerunt.

candi aufam prabere ?

l

6. Mandacare.) Ex hoftiis pacificis

Faczamque te im gentem r;wgn';zfn.) Non

W

vitulo immolatis , /ita ut feftum com-

tam extenafcituram , quam tib: fübji-

ciendam, & te duce gubernand.m. Id

tittog

muni, & facro convivio celebrarent.

magn;

Surrexerunt. ludere. ) Saltando , ca-

patet IN.14. & 12. ubi fimilis promiffio

[2"

nendo, choros agendo , hosenim dé-

iteratur Moyfi his verbis: Te autem fa-

eiam princzpem fuper gentem magnam.

maon:

fcendens e monte vidit Moyfss n.19.

Qu p

I

CAP U T XXXIT.

]

$1EI

Tiragl

12. Ne quzefo dicant JEgyptii : * Callide eduxit eos, ut inter- Num.

ficeret in montibus, & deleret e terra : quiefcat ira tua; & efto 14.15.

en &

placabilis fuper nequitia populi tui.

eft

15. Recordare Abraham, Ifaac, & Ifrael, fervorum tuorum,

t5 pi-

quibus jurafti per temetipfum , dicens: * Multiplicabo femen *Gen.

Xetunt

veftrum ficut ftellas coelij & univerfam terram hanc, de qua i». 7.

1j. 7

locutus fum , dabo femini veftro, & poffidebitis eam femper.

Vade,

14. Placstusque eft Dominus, ne faceret malum, quod 1lo-

48-16.

typt

cutus fuerat adverfus populum fuum.

15. Et reverfus eft Moyfes de monte, portans duas tabulas

jntque

ntes el

teftimonii in manu fua , ícriptas ex utraque parte,

verunt

16. Etfattas opere Dei : fcriptura quoque Dei erat fculpta

in tabulis.

pope

17. Audiens autem Jofue tumultum populi vociferantis, dixit

ad Moyfen : Ululatus pugnze auditur in caftris.

&de

18. Qui refpondit: Non cft clamor adhortantium ad pugnam,

neque vociferatio compellentium ad fugam : fed vocem cantan-

Kcens:

tium €go audio.

tuufi»

19. Cumque appropinqua

ffet ad caftra, vidit vitulum;, & cho-

,&in

ros: iratusque valde, projecit de manu tabulas, & confregit

eas ad radicem montis:

VIG

20. Arripiensque vitulum, quem fecerant ; combuffit, &

od

contrivit usque ad pulverem , quem fparfit in aquam , & dedit

f05 ,

ex eo po:um filiis Ifrael.

21. Dixitque ad Aaron: Quid tibi fecit hic populus, ut indu-

'Silt D de

ceres fuper eum peccatum maximum ?

22. Cul

t ime

d non

12. Callide. ) Ylebr. cum malitia , vel,

decalogum defcriptum , ut legi pof-

&

eum malignitate.

fet ab utraque parte confiftentibus,

ício It*

ilicet eis malefa-

ChN.

Eduxit eos.) Ut fc

& Moyfem circumdantibus Hebrzis.

ll , illllü

ceret, eofqueperderet in deferto.

19. Projecit , $. confregit. ) Z.elo ad-

Ejflo placabilis.) Xlebr. peiteat te fa-

verfus publicam impietatem incitatus,

liuo-

per malo.

& abfürdum ratus , fi legem Dei po-

| etiam

tr, 10*

14. Placatufque eft Dominus. ) Ut fci-

pulo ebrio, legemquetam nefarie per

licet deleret populum, ut deflinarat,

idololatriam infringenti afferre vellet.

-fï* äliül,

fed ut alia plaga caftigaret , de qua

0. Combufft.) V1 ignis folvit , li-

, A

T ult.

quefecit.

,J Non

l$. Seriptas ex utraque parte. ) Ab

ad tenuitatem.

Et costrivit.) llebr. & moluif' u/Elue

) xubr*'

utroque latere; neque enim erant ita

magna, cum eas Moyfes manu ferret,

Dedit ex copotum, 6$c.) Fecitid Moy-

[

& eas arca caperet, littere tamen

fes ex zelo, utidolum fuum vorarent

-,.);n!'füo

um ] a

magnae, uteminuslegi poffent. Sunt

apoftate , & ut contemnere difcerent,

T

qui putent utroque in latere totum

quoq ipfifuo ore hauriebant.

v $

31

LIBRIEXODI

e

22. Cui ille refpondit : Ne indignetur Dominus meus : tu

enim nofti populum iftum, quod pronus fit ad malum:

"nus

23. Dixerunt mihi: Fac nobis deos,qui nos preecedant: huic

enim Moyfi, qui nos eduxit de terra /E

Pecc

acciderit.

gypti, nefcimus, quid

mod

24. Quibus ego dixi: Quis veftrum habet aurum? 'Tulerunt,

j

& dederunt mihi: & projeci illud in ignem, egreffusque eft

pulu

hic vitulus.

td

3U

25. Videns ergo Moyfes populum , quod effet nudatus ( fpo-

liaverat enim eum Aaron propter'ignominiam fordis, & inter

*

3

hofles nudum confticxuerat. )

CU

26. Et ftans in porta caftrorum, ait: Si quis eft Domini: jun-

4

gatur mihi. Congregatique funt ad eum omnes filii Levi:

tibi

27. Quibus ait : Hzec dicit Dominus Deus Ifrael: Ponat vir

vif

lt2

gladium fuper femur fuum, ite,.& redite de porta usque ad

jj

portam per medium caftrorum, & occidat unusquisque fratrem,

fecer

;

& amicum, & proximum fuum.

28. Feceruntque filii Levi juxta fermonem Moyfi , cecide-

runtque in die illa quafi (1) viginti tria millia hominum.

Mi

29. Et

hg

(1) Viginti tria millia. I» edit. Sixt. Legitur "Triginta tria millia.

22. Quod pronus [it ad malum.) LX X.

ominanda fünt, ut dicitur Deut, 7

£« nofli populi bujus o,'plun,u,ac ; impetum, num. ult.

lnter boffes nudum.) kioftibus expo-

EL(

& quafi furentem impulfum ,. qui

cum in aliquam partem incubuerit ,

fitum, & divino praefidio nudatum.

JEng

revocari facile non poteft.

Itaque ..

26. Stans in porta caffrorum. ) |nin-

Cens

greffu caftrorum.

ego refiftere non potui.

Dom

24« Egreffafque eft bic vitulus.) Cri--

.Sz' quis eft

ini.) Qui a partibus do-

men verbis extenuat ; ut leniat fra-

mini ftat, & honoris ;llius zelo fervet.

29 (

Qmnes filii Levi.) Plerique peccato

m ]

tris iram quafi non confilio, & ani-

Mem,

mi deflinatione, fed cafuüquodammo- non confenferant , aliqui tamen ex

20, |

do formatus fuiffet. vitulus.

Levitis Aaronem Levitam peccan-

INec parcitum Le-

U fl

28. Nudatws.) Inermis, fpolia- tem fecuti funt.

vitis fontibus ; nam dicitur n. 29.

l

tus etiam inauribus, & quod majus

aling D

eft (nam inaurium facilis ja&ura ) — een/éeraffis manus vofiras , Gc. unufquiss-

i

"honoreífuo, opeque, d auxilio di- 44t i» filia, &$ in fratre fuo, B. eos

del

o

vino.

nimirum cadendo.

Cum ergo dici-

lboïe

Atllicet

SpaZia'Uerat enim eum Aaron.) 'Tum tüur, Omzes, inteïïige plerofque. Vel

armis; tum inauribus, tum divina fignificatur omnes congregatos Le-

D ET

vitas fuiffe.

Cid G.

ope, ut dicdum eft.

Froptcr ignominiam fordis,) Propter

-Qecidat | unufauifque.) Wloyfes dux

Aliany

idolum, quod Hebrai flercus appel- populi habebat jus gladii : & Domi-

Lily,

d& m

lant, quia ut fordes ; & flercoraab- ni acceílerat juffio , & voluntas'.

[ BZD l, (

à

CAPUT XXXI. & XXXIIL,

313

i

u

29. Et ait Moyfes: confecraftis manus veftras hodie Domino,

t hui

unusquisque in filio, & in fratre fuo, ut detur vobisbenediGtio.

3o. Fatto autem altero die, locutus eft Moyfes ad populum:

; quià

Peccaftis peccatum maximum : afcendam ad Dominum, fi quo

modo quivero eum deprecari pro fcelere veftro.

lerunt,

31. Reverfusque ad Dominum, ait : Obfecro, peccavit po-

iue d

pulus ifte peccatum maximum , feceruntque fibi deos aureos:

H

aut dimitte eis hanc noxam,

s(fpo

32. Aut fi non facis, dele me de libro tuo, quem fcripfifti.

v inteT

33. Cui refpondit Dominus : Qui peccaverit mihi, delebo

]

eum de libro meo:

j: jut

b

34. Tuautem vade, & duc populum iftum, quo locutus fum

N

tibi: Angelus meus praecedet te.

fat vit

Ego autem in die ul.ionjs

vifitabo & hoc peccatum eorum.

que ad

35. Percuffit ergo Dominus populum pro reatu vituli, quem

atrem,

fecerat Aaron.

CAPUT XXXII.

ecide

Minis Dei in populum [edatis a Moyfe, populus luget deli&tum :

gj H

loquitur Douninus cum Moyfe facie ad faciem , qui cupit videre

f'aciem C? gloriam Domini.

Deut. 7'

Ocutusque eft Dominus ad Moyfen, dicens : Vade, afcende

I.L

de loco ifto, tu & populus tuus, quem eduxifti de terra

|; expo

aum.

JEgypti in terram, quam juravi Abraham, Ifaac, & Jacob, di-

) ]ite

cens : *Semini tuo dabo eam :

2. Et *Gen.

12. 7.

us do-

29. Conficraflis manus vefiras.) Hinc — quibus faves. S. Hier. ad Algaf. & $.

farveo

enim Levite meruerunt benedi&io-

Greg. ro. Moral. c. 7. accipiunt de

PeCCEIO

nem, & facerdotium. Vide Deut. 53.9.

libro viventium non in celo, fed in

menl e

20. . Si quo'ma:!o quivero eum dfpremrz'.)

prefenti vita , quafi dicat, aut dimit-

peccaü-

Ut fcilicet hac una cede contentus ,

te, aut occide.

im L

alias plagas non immittat.

j

34- ln die ultionis. ) "T'empore pu-

32. Dele qme. ) Quafï dicat, non me

nitionis peccati , de qua flatim num.

n[ti*

delebis , dimitte ergo: quidam hy-

feq.

5/ e0$

perbolem effe volunt , expreffionem

.

35. Pereufft ergo Dominus.) Nel pe-

»0 did:

f

P

cilicet affe&us maximi ad populum,

y, Vd

fle , vel alia plaga , quam Scriptura

non autem deliberati animi , fic Ra-

non expreffit.

[05 L

chel.Genef. 530. 1

Da mibi lberos,

alioquin moriar.

ps duf

I.L

Ocutusque eft Dominus ad Moyfem.))

Libro.) Scilicet predeftinatorum, vel,

Qui jam afcenderat fecundo in

pom

de numero tuorum , quos amas ,

montem.

u)

Rr

r .Bz'äii cum . Com, Menoch. T. L

- $

314

'"LIBRI

EXODI

*Sup.

^

5. Et* mittam przecurforem tui Angelum,ut ejiciam * Chana-

pI*OCI

2.34

.2

:

Jofue

ncum,& Amorrhseum, & Hethaeum & Pherezaeum, & He-

otni

ad tl

Z24«LI.

vseum, & Jebufseum:

Deut

4. Et intres in terram fluentem lacte, & melle.

Non enim

2

7. 92

univt

- afcendam tecum , * quia populus durae cervicis es: ne forte di-

* Sup

afpici

Íperdam te in via.

geut

4. Audiensque populus fermonem hunc peffimum , luxit, &

9.

.nullus ex more indutus eft cultu fuo.

colur

9- 13

«. Dixitque Dominus ad Moyfen: Loquere filiis Ifrael: Po-

Io.

pulus duree cervicis es, femel afcendam in medio tui, & delebo

oftu

te. Jam nunc depone ornatum tuum, ut fciam, quid faciam tibi.

tàber

6. Depofuerunt ergo filii Ifrael ornatum fuum a monte Horeb.

I

a caftra

ficut

1. Moyfíes quoque tpllens tabernaculum, tetgndit extr

procul,

teret

cedel

D

2. Precurforem tui , dngclum.) Quuite

tum &R. Cultum vero veflium, or-

in columna nubis przcedit.

Alloqui-

namentorum , ac monilium partim

tur Moyfem tanquam populi internun-

fecum ex ZEÉgypto detulerant, par-

L

tium , quare oratio ad populum di-

tim ex fuperiore pugna cum Amale-

quod «

rigitur.

citis collegerant.

3. Nen emim afcendam tecum. ) Án-

Nullus ex more , 6c,) Di&um eftper

pv

elus, qui tecomitatur, jam non Dei,ut

anticipationem.

&xcita

bernac

ha&enus fecit, fed fuam perfonam re-

$- Semel afcendamn in medio tuz , 65 de-

terior;

praefentabit, nec amplius illuftria illa

lebo te.) Vel conditionate, vel com-

patrabit miracula, quz Dei virtute, &

minatorie di&um eft, hoc eít, fi per-

ept

txtràc

poteftate patravit, tanquam iei no-

gàs rebellis effe: vel dicitur prophe-

Táu

men, & perfonam fuftinens , & re-

tice, quod previderet Deus eos nom

fiomin

prafentans.

Vel etiam fenfus elft:

femel delituros, & a fe puniendos

Volo a vobis feparari , & divertere,

effe.

Vel fenfus eft: fi femel in te

tabern

Catur |

& tabernaculum illud meum quale fit,

irruam, omnino delebo te.

quod habeo apud vos , alio transfer-

Depoue ornatum tumn. ) Qruafi dicat,

80 dj

0

re, quod fa&um hoc c. num. 7.

$ l

pergite , ut coepiftis, eo cultu utimi-

Tentiar

Populus dure cervicis es. ) Cervico-

ni, qui peenitentiam prz fe ferat, vel

fus, inobediens, refra&tarius. -

quod dictum eft num. 4.

Ttnli,

Ne 'forte. difperdam te im via.) Lo-

Ut feiam, quid factam tibi, ) Ut fta-

10

TNolo coram

"f!ïil u

quitur humano more.

tuam, an vobis parcére debeam. Ut

intueri mores tuos , alius te ducat,

decernam, gravemne an levem pc-

Tüns j

ne forte commotus aliquo tuo fcele-

nam infligere debeam.

Tüin

tendy

re, gravi aliquo malo ame mulderis.

6. Depofüeruntque ergo feliz Ifael , &.)

t]'ll [

4. Sermonem bune peffmum.) Qiuo fci-

'"Tum ex fpontaneo fuo lu&u, tum

licet fumma quedam calamitas pra-

precepto Dómini incitati.

Angg

nuntiabatur.

4 monte Horeb.) Pro ad montem Ho-

li

l

Nullus ex more indutus eff. cultu fuo. )

reb,confiftentes juxta montem Horeb,

Veftis mutatio , & fquallor , lu&us,

7- Tollens tabernaculum, ) Non illud ,

2dlo (

penitentiz , & calamitatis argumen-

loquel

qvuod jufüt Dominus fieri c. 26. &

Pye,

Hb

CAPUT XXXIIF.

[J

315

Chana-

procul, vocavitque nomen ejus, Tabernaculum fcederis. E

& He

omnis populus, qui habebat aliquam quaeftionem, egrediebatur

ad tabernaculum foederis extra caftra.

:

n enim

8. Cumque egrederetur Moyfes ad tabernaculum, furgebat

orte di-

univerfa plebs; & ftabat unusquisque in oftio papilionis fui,

afpiciebantque tergum Moyfi, donec ingrederetur tentorium.

luxit &

9. Ingreíío autem illo tabernaculum foederis, defcendebat

columna nubis, & itabat ad oftium, loquebaturque cum Moyfe.

;el : Do-

Io. Cernentibus univerfis , quod columna nubis ftaret ad

delebo

oftium tabernaculi.

Stabantque ipfi, & adorabant per fores

am tibj

tabernaculorum fuorum.

Horeb.

II. Loquebatur autem Dominus ad Moyfen facie ad faciem,

2 cftra

ficut folet loqui homo ad amicum füuum. Cummque ille rever-

procul

teretur in caftra, minifter ejus Jofue filius Nun, puer, non re-

——

cedebat de tabernaculo.

ad Dominum: Proecipis, ut educam

:ium, or-

I2. Dixit autem ngfes

y patim

RY

. populum

nt, pir-

| Amalt-

quod ere&um narratur cap. 4o. in quo

fuerat belio contra Amalec,

Phrafis

arca, &c. hoc enim nondum fuerat

elt Seripture, qua difcipulos, (& fa-

m elpet

excitatum ; fed parvum quoddam ta-

mulos pueros vocat, quia minores,

bernaculum , quo & Moyfes, & ce-

& inferiores funt magiftro, vel hero.

lit, £d-

teri orationis caufa conveniebant. Hoc

Vel' puer dicitur, quia juvenis ; funt

vel come

ergo tabernaculum Moyfes tranitulit

enim, qui opinentur annum egiffe 46.

(; fiper-

extra caftra.

qua atas illo &vo intra juventutis fi-

: prople

Tabernaculum. faderis. ) Quo pon:ea.

nes erat.

Adde diutius nomen pueri

eos nom

nomine etiam appellatum efít majus

ilis adhefiffe , qui uxorem non du-

uniendos

tabernaculum poftea excitatum. Vo-

xiffent, qualis Jofue.

nel v'lïl u

catur tabernaculum foederis ; quia in

Non recedebat de Talbermaculo.) Ut fa-

eo depofitz tabula legis,

crum locum quafi cuflodiret abfente

yfi dicit

$

Surgebat univer[a. plebs, ) Reve-

Moyfe; ut fervaretlegis tabulas , fi-

tu utimi-

rentiam exhibens Moyfi vices Dei ge-

mul interim vacabat orationi, & con-

uat, Ye

renti, fuoqe capiti, & reGori.

templationi.

:

lo. dHderabamt . per fores tabernaculo-

ic. Nom indicas mibi, 4

uem miffurus

U f

rum fuorum.) Adorabat quifque Deum,

)

Ü

es.). Dixerat Dominus : Zugelus meus

eam.

ftans, vel potius procumbens in ge-

pracedet. te , íed certum aliquem. non

yen p

nua in oftio tabernaculi fui, conver-

defignaverat. Petit ergo Moyfes fibi

tendo ífe ad tabernaculum , quod ex-

fignificari , quifnam illefit, qui popu-

4l É )

tra caftra Moyfes extulerat, in quo

lum ducet, paulatimque eo progre-

i, tud

Anpelus vice Deicum Moyfe per co-

ditur, ut omnes alios duces abnuat,

lumnam nubis Ioquebatur.

folumque ipfüm. Deum du&orem ve-

1I. Facie 2 f'aciem. ) Apparente An-

ytem He-

lit, quod fignificant verba num. fe-

u H()l'5 ]

'elo fpecie corporea, &humana. Al-

quentis

Offende mibi faciem tuam ,

lon iähï 1

loquebatur familiariffime.

quafi dicat, faciem tuam requirimus,

Puer.) INon &tate, jam enim pra-

hac nos ducat, & itinere pracedat,

(

'..,'ï

316

LIBRIJBXODI

[j

populum iftum, & non indicas mihi, quem miífurus es mecum,

20.

€nm

prefertim cum dixeris: Novi te ex nomine, & invenifti gra-

tiam coram me.

2I

A

h

I3. Si ergo inveni gratiam in confpeCtu tuo, oftende mihi

p

faciem tuam, ut fciam te, & inveniam gratiam ante oculos tuos:

refpice populum tuum gentem hanc.

f& !

0^

1I4. Dixitque Dominus: Facies meaà præc&det te, & requiem

r

)

dabo tibi.

aem

15. Et ait Mo

yfes : Si non tu ipfe præcedas, ne educas nos

de loco ifto.

16. In quo enim fcire poterimus ego, & populus tuus, inve-

M

niífe nos gratiam in confpeétu tuo, nifi ambulaveris nobifcum,

ut glorificemur ab omnibus populis, qui habitant fuper terram?

latria

f

17. Dixit autem Dominus ad Moyíen : Et verbum iftud,

quod locutus es, faciam, invenifti enim gratiam coram me, &

teipfum novi ex nomine.

18. Qui ait: Oftende mihi gloriam tuam.

19. Kefpondit: Ego oftendam omne bonum tibi, & vocabo

Rom.in nomine Domini coram te, "& miferebor, cui voluero, &

l A»

95* clemens ero, in quem mihi placuerit:

tabul:

- 20. Rur-

$, ]

f[af).is

!

Novi te ex momine.) LXX. movi te

faciam.) Expreffius confirmo , quod

prater ompes , pr& omnibus te elegi,

expreffüius petendo, & repetendo po-

—

& diligo , mihique places.

Quos

ftulafti.

amat Deus phrafi Scripture noffe di-

xg. Offende mibi g)arz'dm tuam. ) Lo-

10 3j

citur, ignorare, quos rejicit.

quebatur Dominus cum Moyfe voce

tedum

13. Offende mibi f'aciem tuam. ) Yleb.

corporea , fed ab eo ob caliginem

Til tt

Offende mibi viam tuam , ut fcilicet tu

non videbatur.

Petitergo, ut difzuf-

habent

fa caligine,gloriam faciei fuz oftendat.

te ipfo, & facie tua viam nobis prz-

fenfis

eas, & oílendas.

19. Offendam omne bonum tiäi.) Heb.

"otum

Ut fGiam te. ) Ut cognofcamte mi-

habent: zrasfre faciam omne benum

Q0C. ef

hi, & populo placatum, propitium,

meum aute faciem tuam , Oollendam ti-

U.

& prefentem,

bi meipfum , qui fum omne bopum,

li,

14. Facfes mea pracedet te. ) Exgo ip-

vel , ut alii explicant, oftendam tibi

[

"jegy

l

fe precedam.

excellentiffimum, pulcherrimum, per-

feciffimum quiddam.

An-Moyfes

Wdoe

Et requiem dabo tibi. ) Ut inter me-

il

dios hoíles mea nixus

præfeqtia ,«

divinam effentiam viderit, difputant

Áifc

ope, fecurus quiefcas.

Scholaftici "Theologi cum $. ''homa

Ahte g

Ij. Simon tuzpfé precedas , 6$c. ) Egus;

I. p. q. 12. art. 11.. Vide Vafq. inp.

^

-

T

quod jam Dominus conceflferat, Moy-

p. difp. 55- c.

Alii putant fen-

D'Jmf

fes confirmationem petit pluribus ver-

fum effe: Oftendam tibi bona omnia,

Xifüe

bis pro affe&u erga populum.

qu&-populo Ifraelis fa&urus fum.

€'q) n

17. Et werbum iflud , quod locutus. es4

Vocabo in namine Domini.) Cum tranf-

20,

CAPU T. XXXII. & XXXIV.

217

m

-20. Rurfumque ait: Non poteris videre faciem meam: non

lgl

enim videbit me homo, & vivet.

21. Et iterum : Ecce, inquit,

eft locus aþud me, & ftabis

: hl

fupra petram.

tuos :

22. Cumque tranfibit gloria mea, ponam te in foramine pe-

ir2e, & protegam dextera mea, donec tranfeam :

quiem

23. Tollamque manum meam, & videbis pofteriora mea: fa-

ciem autem meam videre non poteris.

45 f05

G .AÀPIT XXUuV

Jitve-

Mowfes reparatis tabulis , probibitaque Gentium [ocietate C? idolo-

ifcum,

Tram?

latria , datisque praceptis de primogenitis , Jabbato , azymis , cete-

m

iftud,

risque feflis , pofl 4o. dierum jejunium cornutus de monte

de[cendit , ac' oelata facie populo

me, &

loqzti!ur.

rocabo

C deinceps: Preecide, ait, tibi duas tabulas lapideas inftar

Deut.

I.A

10.Ie

10, &

priorum, & ícribam fuper eas verba, quae habuerunt

tabulae, quas fregifti.

; hut-

2. Efto paratus mare, ut afcendas ftatim in montem Sinai,

—Á

ftabisque mecum fuper verticem montis.

5. Nullas

i QUod

R 1*3

ndo po

ibo antete in petra abfconditum , &

Loquitur de facie corporea, affum-

j.) Le

te&um, inclamabo, ut frias Domi-

pta, qua fe aliquatenus majeftas, &

K Yocc

jipinem

num tranfire, meque refpicias. LXX.

gloria Dei reprafentat , & videndam

; diiaue

habent: Voecabo , Dominuscoragmte, N cl

exhibet.

fenfus efi, 'lranfiens ego Dominus

Non enim videbit me bomo ,. £5 vivet.)

ylieudit

coram te, wecabo im nomine Domimi,

Fulgor maieftatis faciei mez tantus

;) He

eft, ut mortalis oculus illum ferre

; o

hoc.eft, inclamabo epitheta nominis

Dei , dicendo , ut dicitur c. 34. 6.

non poffit.

dam i

Dominatur Domine Deus mifericors , 65

22. Protegam dextera mea.) Dexte-

bonumy

dam [

clemens , patiens , E$ verax s $.

Idque

ra mea nubem, vel aliud corpus opa-

ut doceam te modum invocandi me,

cum opponam caverng , in qua la-

uf PCT'

ilifque epithetis compellandi.

tebis , ne videas faciem meam, &

Moyfé

vibrantibus faciel mez radiis exani-

jf

Miferebor, eui voluero, ) Eg*o tranfiens

meris.

"

i

-homl

ante te vocabo , & inclamabo no-

men Domini ; dicendo:

Dominator

23. Videbis pofferiora mea. ) Cüm fa-

afa inp

Doraiine , aliaque Dei epitheta ; fed ma-

cies mea tranfierit, amovebo nubem,

pt f*

30!0'3121

xime hoc, Miférebor, cui voluero , hoc

qu& tegit te in caverna, ut tercum

eft, mifericors, clemens , «&c.

meum intuearis , in quo nimirum

furn

20. NNom poteris widere f aciem meam.?)

temperata erit lux.

m ra

g, 'ba

LIBRI EXODI

3?8

e

nte í

3. Nullus afcendat tecum, nec videatur quispiam per totum

Phere

montem: boves quoque, & oves non pafcantur e contra.

n

4. Excidit ergo duas tabulas lapideas , quales antea fuerant,

amici

& de no&te confurgens afcendit in montem Sinai, ficut preece-

I^

perat ei Dominus, portans fecum tabulas.

Cide:

$. Cumque defcenditiet Dominus per nubem , ftetit Moyfes

cum eo,invocans nomen Domini.

'

H

ejus,

6. Quo tranfeunte coram co, ait: Dominator Domine Deus;

mifericors, & clemens, patiens, & multee miferationis, ac verax:

l$.

*Deut

cum |

&. 10.

7. Qui*cuftodis mifericordiam in millia : qui aufers iniquita-

£orun

Jer

tem, & fcelera, atque pecca:a, * nullusque apud te per fe inno-

16,

2

rg. Cens eft.. * Qui reddis iniquitatem patrum filiis; ac nepotibüs,

*Pfal. in tertiam, & quartam progeniem.

pottq

142.2.

8. Feftinusque Moyfes, curvatus eft pronus in terram, &

in d«

*Deut

U.

: 9.

adorans,

erem

9. Ait: Si inveni gratiam in confpe&u tuo, Domine, obfecro,

1j

fceri

3:.15. U* gradiaris nobifcum ( populus enim durce cervicis eft) & au-

menft

*Deut

feras iniquitates noftras, atque peccata , nosque poffideas.

1o. Refpondit Dominus: * Ego inibo pactam videntibus cun-

19,

.g. g.

jerem

&is, figna faciam, quae nunquam vifa funt fuper terram , nec

erit,

in ullis gentibus: ut cernat populus ifte, in cujus es medio,

Theur

32-40.

20.

opus Domini terribile, quod facturus fum.

pto a

II. Obferva cun&ta, quae hodie mando tibi: ego ipfe ejiciam

ante

Tedm

A.

sp

Q'ves quoque €$ orves mom pafaantur

Id efl, qui benefacis fine termino.

e costra, ) E regione montis.

Nullusque apud te per fé eff innocens.)

tete,

Voluit hec omnia Deus, ut duro, &

Omnes enim egent Dei mifericordia.

2

rudi populo fui timorem , & reveren-

Poffeti verti ex Hebrao, psllemque zn-

$um ;

tiam incuteret,

noxium derelinques , penes quem nullus

vacat culpa,vel poena, fi fuerit meritus.

at t

$. Stetit Moyfes cum eo.) Stetit Moy-

fes in caverna conditus, & nube te-

9. Nofque poffideas.) Nos fimus popu-

&us , ut in fine füperioris capitis juf-

lus tuus , & funiculus hareditatis tug.

Ch'il] f

fus fuerat.

1o. Pidentibus cuntlis. ) Llebr. coram

Ticu UIf

6. Dominator. Domine, E$c.) Nel ita

ommni populo.

tem i

precabatur Moyfes, vel itaclamabat

1I. Qu bodie mandabo tibi. ) 'Tibi o

$ts j

Dominus ,

Moyfem admonens fe

popule meus. Alloquitur enim hicDeus

i 1

tranfire, & ad orationem excitans.

[

Moyfem tanquam internuntium popu-

Ro

(s

Vide dica cap. fuperiori n. t9.

li. ejufque perfonam fuftinentem.

m(mlth

Patzens.) Llebr. lais maribus ; qui

14. Zelotes. ) /Esgmulator honoris fi-

enim funt hujufmodi, facilius ferven-

m

bi debiti, nec patitur fuum populum

Inj

tem in precordiis irg fpiritum efllant,

ad idola quafi ad amafios deflectere.

F'éque

& placantur.

15. Ne zneas pattum.) Scilicet connu-

7- Qui euflodis mifirieordiam in millia.)

bii

Potffimum vetita connubia cum

Orhi ;

It ó

CAPUT XXXIV

.

319

ante faciem tuam Amorrhseum , & Chananeeum , & Hethaeum,

oum

1

Pherezcum quoque, & Hevæum & Jebufzeum.

Tant

12. Cave, ne unquam cum hab1tator1bus terrae illius jungas

a

amicitias, quæ fint tibi in ruinam:

13. Sed aras eorum deftrue, confringe ftatuas, lucosque fuc-

cide :

Lovfes

14. Noli adorare Deum alienum. Dominus zelotes nomen

Deus

ejus, Deus eft aemulator :

'€fax

15. * Ne ineas paé&tum cum hominibus illarum regwnum nec * Sup.

& adoraverint ümulacra ATR

qu

cum fornicati fuerint cum diis fuis,

t)

eorum , vocet te quispiam , ut comedas de immolatis.

^

A

It

LbU

16. * Nec uxorem de Ellabus eorum accipies filiis tuis: ne, *

e

poftquam ipfze fuerint fornicatae, fornicari faciant & filios tuos Reg.

iIe2»

in deos fuos.

m &

17. Deos conflatiles non facies tibi.

18. Solemnitatem azymorum cuftodies.

Septem diebus ve-

fecto,

&ai

fceris azymis, ficut preecepi tibi, in tempore menfis novorum:

menfe enim verni temporis egreffus es de /Egypto.

* Sup.

Ig. * Omne, quod aperit vulvam generis mafculini, meum

2

-2

Cua-

3

n

erit, de cun&tis ammanübus tam de bobus, quam de ov1bus,

12.22e

Ü

meum erit.

a

nedio,

20. Primogenitum afini redlmes ove : fin autem nec pretlum

pro eo dederis, occidetur.

Primogenitum filiorum tuorum

')]Cï

lia

redimes :

* nec apparebis in confpettu meo vacuus.

an

21. Sex diebus operaberis, die fepümo cefiabis arare, & me-

n1n0.

tere

guceti.)

jcordit

* Solemnitatem hebdomadarum facies tibi in primitiis fru-

*Sup

gum meffis tuze triticeze, & folemnitatem , quando redeunte

;-.3 IS

ag

y nullus

anni tempore cuncta conduntur.

mc[ltus-

Vrn-

g pcptt

Chananzis, quod majus ab illis pe-

th comedas de immolatis. ) Atque ita

its CU

riculum immineret propter vicinita-

ad idololatriam alliciaris.

Relique

r, eundm

tem. Alioqui cum aliis etiam alieni-

leges hic fummatim iterantur ex cap.

gems interdicta erant matrimonia ]u—

23. Vide ibi notata,

Tibi 0

dais; quare reprehenditur Salomon 3.

21- Die féptimo cef[abis arane, & mez

ficDeus

Am-

fere.

eg- L1. 1. quod Moabitidas

Etiamfi tempus arationis, aut

popi

monitidas, & [dumaas duxi

fï'et

Vi-

1s fit,

quod prz aliis maxime ope-

m

de Efdre 9. 3. & 10.2. 10

rof'u*n effe foxet fabbato tamen cef-

Dnmlsrl

Fornicati fuerint. ) Idola coluerint.

fabis, nec in eo metes ,

vel arabis.

jnpu um

Frequenter in ;Scriptura idololatria

22. Solemnitatem 6eäd9mndarum, &c.)

xecW

fornicatio dicitur. Vide c. 2. & 3- ]e-

Celebrabis feflum Pentecofles poft

t connt

rem. & c. 16. Exzech.

hebdomadam hebdomadarum , id eft

P

jbl cun

LIBRI EXODI

z

^

I

* Sup

23. * Tribus temporibus anni apparebit omne mafculinum

23.17

pCSJW

Deut

'tuum in confpe&tu omnipotentis Domini Dei Iírael.

D]

g

16.16.

24. Cum enim tulero gentes a facie tua, & dilatavero termi-

!

nos tuos, nullus infidiabitur terrae tuae afcendente te, & appa-

)

rente in confpe&tu Domini Dei tui ter in anno.

foim.

*Sup.

25.* Non immolabis fuper fermento fanguinem hoftize mese:

^l

23.18.

21

neque re(idebit mane de victima folemnitatis Phafe.

TC0a

& I9.

26. Primitias frugum terrze tuce offeres in domo Domini Dei

que

* Sup- tui.

* Non coques hoedum in la&te matris fuze.

23-19;

y

27. Dixitque Dominus ad Moyfen : Scribe tibi verba hac,

operi

quibus & tecum , & cum Ifrael pepizi foedus.

* Sup.

28. Fuit ergo ibi cum Domino * quadraginta dies, & quadra-

24.18-

Deut.

ginta no&tes: panem non comedit, & aquam non bibit, & fcri-

Prt

[o]

pfit in tabulis * verba foederis decem.

fii (

& 18.

29. Cumque defcenderet Moyfes de monte Sinai, tenebat

*Deut duas tabulas teftimonii, & ignorabat , quod cornuta effet facies

4.13- füa ex confortio fermonis Domini.

IE(

30. Videntes autem Aaron, & filii Ifrael cornutam Moyfi

31:VOo-

A^t

faciem , timuerunt prope accedere.

fübb;

poft feptem hebdomadas, puta, poít

28. Quadraginta dies.") Secunda man-

49. dies, quinquagefimo die a Pafchate,

fio , feu flatio Moyfis in monte Sina

j

in eoque offeres primitias panum Deo.

per 4o. dies.

diem

Anni

Solemnitatem , quanudo redeunte

Pauem non comtdit , tc. ) Omnino

4,

tempore cuntia .conduntur. ) Scilicet fe-

jejunus permianfit.

fetm

ftum Colle&z in menfe feptimo, fe-

flum 'T'abernaculorum, Videfuüpra cap.

Verba federis. ) Legem decaloei.

j

29. lenorabat, quod cornuta effet f'acies

23.num. IÓ.

ft4.) Quod fulgor emicaret, & qua-

pt

24. Cum. dilatavero termimos tuos. )

fi radii, accornua de capite ejus erum-

Cum latos, quos promifi, terminos

tibi dedero.

perent.

fum.

Ex eonfortio-[irmonis Damini. ) / Hi

Nullus. iufidiabitur terre tue. ) Ego

enim conterminas gentes frenabo , &

enim radii afflati (unt Moyfi ex confor-

|

tio Dei: maxime quando tranfivit

continebo , ne tibi in mei obfequium

gloria Dei anteforamen petre , com-

NUen

occupato nocere poffint , autaudeant.

2s. Non immolabis füper fermento. )

municata eft lux hec Moyfis faciei,

Cum fermento.

Vide füp. z5. 18.

ut majorem haberet apud populum

Ie4rn

auctoritatem, & perpetuo illi manfif-

j

Neque. vefidebit mane , €$c. ) INeque

fe docet D. Ambrof. in Pfalm. 1rg.

remanebit quidquam ex agno Pafcha-

Prim,

li in craftinum , five in mane fequens,

Abulenf. & hanc fententiam innuit

0b m;

Bellàrm. 2. de reliq. fan&orum c. 4.

AImor

fed eadem die totum abfumetis.

27. Scribe tibi verba bec.) Caremo-

20. Timuerunt prope accedere E Ej'c)

ài,

nialia hec precepta, ne memoria illo-

Quia non valebant figere aciem ocu-

Dis

f

lorum in tam fplendidam faciem, quia

rum intercidat. Faiuma Moyfe, cum

3

P

3]&

Exodum fcripfit.

magis Moyfem reverebantur.

Á/,

17

e

C APUT XXXIV. & XXXV.

321

31. Voc

dti

ati

que ab eo, reverfi funt tam Aaron

"'ülium

, quam pïrinïcxï—

pes fynagogee. Et poftquam locutus eft ad eos,

) termi-

32. Venerunt ad eum etiam omnes filii Ifrael: quibus prae-

cepit cun&ta, quze audierat a Domino in monte Sinai.

& app-

33. Impleüsque fermonibus, *pofuit velamen fuper faciem | *2

fuam.

Or.3

: Imeg;

34- Quod ingreffus ad Dominum , & loquens cum co, aufe- !^

jn)Del

rebat, donec exiret, & tun

quee fibi fuerant imperata.

€ loquebatur ad filios Iírael anig,

35. Qui videbant faciem

egredientis Moyfi effe cornutam: fed

; hic,

operiebat ille rurfus faciem fuam, fi quando loquebatur ad eos.

]uadra«

CAPUT XUXV.

&f

Pracipitur [abbatum, petuntur. primitie €? donaria ac artifices

ad confirueuda omnia, que di&la funt, quibus deputati a Domino

enebat

P

: facies

dicuntur Befeleel & Ooliab.

1. T Gitur congregata omni turba filiorum Ifrael, dixit ad eos:

Moyfi

Heec funt, quze juffit Dominus fieri.

jnVo-

2. Sex diebus facietis opus : feptimus dies erit vobis fanCtus,

da man

fabbatum, & requies Domini : qui fecerit opus in eo, occidetur.

3. Non fuccendeiis ignem in omnibus habitacu

1te O)nd

lis veflris per

diem fabbati.

)mnino

4. Et ait Moyfes ad omnem catervam filiorum Ifrael : i

fc.e ejïr

fermo, quem prsecepit Dominus, dicens:

lopi.

5. Separate apud vos primitias Domino. *Omnis voluntarius,

* Sup.

W fm':s

qie

& prono animo offerat eas Domino: aurum, & argentum, & zes,

?5: 2

6. Hyacinthum, & purpuram, coccumque bis tinétum,

& byf-

g erürft-

fum, pilos caprarum,

Hi

T. Pellesque arietum rubricatas , & janthinas, ligna S&Lim,

confor-

8. Et oleum ad lumiríaria concinnanda, & ut conficiatur un-

nnfivit

guentum, & thymiama fuaviffimum,

com

9. Lapides

32. Fenerunt ad eum.) Jam ex timo-

accendere ad coquendos cibos , ut pa-

facitly

re con'irmati.

tet c. 12. n. 16. nonautem in Sabbato.

yulum

manli

33. Pefuit velamen füper f aciem faam.)

$. Primitias Domino.) Primam ve-

Primo locnutus eftfacie non velata,

ftram oblationem , & doria pro fabri-

j 1j

ob majeflateri, revéerentiam , & te-

innuit

ca labernaculi dicuntur , primitza ,

od

ftimonium legis.

Deinde velo inje-

quia nullam adhuc publicam , & com-

&o, ut quibuslibet liberioris fermo-

munem fecerant.

't')

nis facultas daretur.

9. Ut confeistur , €5c. ) Mlateriam

" 0a

3. [ N emnibus. ) In nullis.

In Pafcha-

cap. 25. preícriptam , aromata feilicet,

; qm

te, & inaliis feflislicebat ignem

&c. nam oleum ad lucernas tantum ,

Bbl cum Com. Menocb. T. I.

Ss

"v*

z

322

LIBRI

EXODI

j

9. Lapides Qäychinos, & gemmas ad ornatum fuperhumer-a-

Setim

lis - & rationalis,

j

Io. Quisquis veftrum fäpiens eft, veniat, & faciat, quod

Dominus imperavit.

Cint

46

II. Tabernaculum fcilicet, & te&tum ejus, atque operimen-

T

9^

tum, annulos, & tabulata cum ve£tibus, paxillos, & bafes:

ad fü

12. Arcam , & ve&tes, propitiatorium, & velum, quod ante

illud oppanditur:

15. Menfam cum ve£tibus, & vafis, & propofitionis panibus:

prop

14. Candelabruüm ad luminaria fuftentanda, vafa illius, &

pone

lucernas, & oleum ad nutrimenta ignium:

t9.

I5. Altare thymiamatis, & vectes, & oleum un&ionis, &

fit,t

M

D

Cun

thymiama ex aromatibus: '"l'entorium ad oftium tabernaculi

16. Altare holocaufti, & craticulam ejus aeneam cum ve&ti-

$.

bus, & vafis fuis: labrum , & bafes ejus:

CX f

17. Cortinas atrii cum columnis, & bafibus, tentorium in

xX

foribus veftibuli,

&3&(

18. Paxillos tabernaculi, & atrii cum funiculis fuis:

9.

19. Veftimenta, quorum ufus eft in minifterio fan&uarii,

t &

veftes Aaron pontificis, ac filiorum ejus, ut facerdotio fun-

2

gantur mihi.

3

quid

20. Egrefía

4,

que omnis multitudo filiorum Ifrael de cgnfpe&q

Moyfi,

detr

21. Obtulerunt mente promptiffima, atque devota primitias

Domino, ad faciendum opus tabernaculi teftimonii. Quidquid

ly tü

ad cultum, & ad veftes fanttas neceffarium erat.

BI

ii

22. Viri cum mulieribus preebuerunt armillas, & inaures,

annulos, & dextralia: omne vas aureum in donaria Domini

feparatum eft.

23. Si quis habebat hyacinthum, & purpuram, coccumque

A.

Tte, (

bistinttum , byffum, & pilos caprarum, pelles arietum rubri-

Tjat

catas, & hj*acinthings,

hk hh

24. At-

i I

non autem ad thymiama adhibebatur,

Paxillos.) Columnas , uteft inHeb.

20 ]

Io. Ouifquis fapiens eff. ) Peritus,

Vocantur paxilli, quianon ita magne,

tanea (

& induflrius artifex.

& quia in imaparte acuminatz, ut de«

1 (

Ii- TeGum

.. 6 operimentum. )

figi poffent in terra,

Vel de aliis pa-

h

xillis fermo eft in terra defixis ad con-

j C

di&um eft.

Cortinas, & pelles, de quibus fupra

ln

tinenda vela, ne flante vento agita-

Quà d

Tabulata. ) Latera 'labernaculi ex

rentur, ut füpra diximus.

Quam

fignis fetim.

i7. Tenterium.) ld efi, velum.

3'!7

J-f'

,-

CAPUT XXXV.

323

ifheta-

24. Argenti, cerisque metalla obtulerunt Uomino,lignaque

Setim in vatios ufus.-

quod

25. Sed & mulieres do&tae, qui? neverant, dederunt hya-

cinthum , purpuram , & vermiculum , ac byflum,

Tmen-

26. Et pilos caprarum, fponte propria cun&ta tribuentes.

1j

27. Principes vero obtulerunt lapides onychinos, & gemmas

T

ad fuperhumerale, & rationale,

28. Aromataque, & oleum ad luminaria concinnanda, & ad

übus:

preeparandum unguentum, ac thymiama odoris fuaviffimi com-

5, d

ponendum.

29. Omnes viri, & mulieres mente devota obtulerunt dona-

,&

ria, ut fierent opera, quee jufferat Dominus per manum Moyfi.

uli:

Cun&ii filii Ifrael voluntaria Domino dedicaverunt;

vedi-

3o. Dixitque Moyfes ad filios Ifrael: * Ecce vocavit Dominus

* Sup.

ex nomine Befeleel filium Uri filii Hur de tribu Juda.

Bi.c.

m t

31. Implevitque eum fpiritu Dei, fapientia, & intelligentia,

& fcientia, & omni do&trina,

32. Ad excogitandum, & faciendum opus in auro, & argen-

yarii,

to, & aere,

) füt-

33. Sculpendisque lapidibus, & opere carpentario.

Quid-

quid fabre adinveniri poteft,

34. Dedit in corde ejus: Ooliab quoque filium Achifamech

u

de tribu Dan:

35. Ambos erudivit fapientia, ut faciant opera abietarii, po-

nitigs

Iquid

lymitarii, ac plumarii de hyacintho ac purpura, coccoque bis

tin&o,- & byffo, & texant omnia, ac nova quaeque reperiant.

ürey

Ss ^5

C A-

ynini

2s. Mulieres dai;ïæ , 6c.) Nendi pe-

cognitionem fabricandi, exflruendi,

nque

rize, & fapientes artifices.

&c, & tam perfecte docuit eum , ut

,ubri,

Hyacintbzm. ) Netum, feu filatum

alios poflet docere, itaquealiqui ver-

hyacinthi; hoc eft lane violacezg. Sic

tunt ex Hebrao : Faczlem, &$ propen-

de reliquis intellige, purpura, byffo,

fium eum fecit ad docendum alios,

Àt-

[€

33- "bietarii.) Mide n. 33.

J eb.

:.g. Voluntaria.) Ultronea, &fpon.

Polymitarii, ac plumarii, ) kline di-

tanea dona.

fünguit hec duo , quz fuperius indif-

gt

33. Optre carpentario, ) Árte ligna-

ferenter ufurpavit , ut fcilicet phrygio,

ut dee

jis p?^

ria, fic paulo poft mentio fit operis

vel plumarius fit, qui acu pingit:

cot

abietarii , qua funt opera fabrilia,

polymitarius vero, qui textura inge»

qua abiete, feu ligno quovis, tan-

niofa varia intexit , & efformat, ut

ggiïl'

quam materia confiant.

fit in tapetibus, & Aulzis Atrebaten-

!

34. Dedit in corde djui.) Artem., &

fibus, vulgo, paumi d. «trras, o « dirraztio,

Á

^ r-

LIBRI EXODI

1

'"CAPUT XXXVI

in lat

Oblatis plus quam opus ejet donariis, paratur tabernaculum juxta

.

omnes partes [uas , nempe cortinas , faga , opertoria , tabulata,

s

vetles , velum , C tentorium.

quzäin

*Sup. Y*

ig.

26. 1.

Ecit ergo Befeleel, & Ooliab, & omnis vir fäpicns , qui-

E

bus dedit Dominus fapientiam, & intclle£tum, ut fcirerit

Cn,

fj

fabre operari, quae in ufus San&uarii necef

Taria funt, & quee

Vicati

preecepit Dominus,

1.Par.

20

21.2

?. Cumque vocaffet eos Moyfes, & omnem eruditum virüm,

?: cui dederat Dominus fapientiam , & qui fponte fua obtulerant

D

& fen

fe ad faciendum opus,

3. Tradidit eis univerfa donaria filiorum Ifrael.

45

P

Qui cum

inftarent operi, quotidie mane vota populus offerebat.

aïferi

2

4. Unde artifices venire compulfi,

s. Dixer int Moyfi : Plusoffert populus, quam neceffa

rium eft.

Aftn

M.

6. Juffit ergo Moyfes praeconis voce cantari : Nec vir, nec

mulier quidquam offerat ultra in. opere SanGuarii.

Sicque

ugult

ceffatum eft a muneribus offerendis,

25'

7. Eo quod oblata fufficerent, & fuperabundarent.

hnem

$. Feceruntque omnes corde fapientes ad explendum opus

26,

qulas

tabernaculi, cortinas decem de bytfo retorta , & hyacintho , &

A*

purpura, coccoque bis tin&to, opere vario, & arte polymita:

*(

li

culi

9. Quarum una habebat in longitudine viginti o£to cubitos,

50

& in latitudine quatuor: àna menfura erat omnium cortinarum.

50

IO. Conjunxitque cortinas quinque, alteram alteri, & alias

quinque fibi invicem copulavit.

Q Dpd

1I. Fecit & anfas hyacinthinas in orà cortinze unius ex utro-

aeul

que latere, & in ora cortinze alterius fimiliter,

12. Ut contra fe invicem venirent anfz2e, &

fedec

rentur.

D

mutuo jun gex-

j^

13. Unde & qüinquaginta fudit circulos aureos, qui morde-

Hbula

rent cortinarum anías; & fieret unum tabernaculum.

i

I4. Fecit & faga undecim de pilis caprarum ad operiendum

€x

i

tectum tabernaculi.

rz. Unum

náqj

3. [/0ta. ) Voluntaria munera.

tum , quod polymito injiciebatur , ut

6. Prectonis voce-cantari.) Yleb. fupra didum eít, tetum vocabatur.

E

ul

*

tranfire fecit Moyfés vocem per caffra , id. Sic rurfum appelíatur hoc cap. num.18.

eit, przconis voce edixit.

Multa hic repetuntur capitibus fü-

3j

I

MXS hn

d periendum teltum Tabernacu- .

perioribus, quz fuis locis explica-

9i.) Velum ex pilis caprarum contex-

ta funt,nec eft necefle hic repetere.

Rlüþ)ug

v

Atl

"r [

CAPUT. XXXVI.

2

3385

15. Unum fagumin longitudine habebat cübitos triginta, &

in lattudine cubitos quatuor, unius menfurze erant omnia faga:

!f

16. Quorum quinque junxit feorfum, & fex alia feparatim.

lait,

17. Fecitque anfas quinquaginta in ora fagi unius, & quin-

qusginta in ora fagi alterius, ut fibi invicem jungerentur.

18. Kt fibul

;.'). qïh-

as ceneas quinquaginta, quibus necteretur te-

Cirerit

&um , ut unum pallium ex omnibus fagis fieret.

LqUe

19. Fecit & opertorium tabernaculi de pellibus arietum ru-

bricatis: aHudque defuper velamentum de pellibus janthinis.

Trm,

20. F'écit & tabulas tabernaculi de lignis Setim flantes.

21. Decem cubitorum erat longitudo tabulee unius, & unum

lerant

ac€ femis cub tum latitudo retinebat.

j um

22. Bins&e incaftra*uree erant per fingulas tabulas, ut altera

alteri jungeretur.

Sic fecit in omnibus tabernaculi tabulis.

23. E quibus viginti ad plagam meridianam erant contra

feft,

Auítrum, cum quadraginta bafibus argenteis.

; C

24. Dus bafes fub una tabula ponebantur ex utraque parte

angulorum, ubi incaftraturze laterum in angulis terminantur.

icque

25. Ad plagam quoque tabernaculi, quae refpicit ad Aqui-

lonem , fecit viginti tabulas,

26. Cum

opus

quadraginta bafibus argenteis, duag bafes per fin-

gulas tabulas.

0. &

:

27. Contra Occidentem vero, id eft, ad eam partem taber-

naculi, quae mare refpicit, fecit fex tabulas,

bitoS,

amum.

28. Et duas alias per fingulos angulos tabernaculi retro :

: alias

20. Quse jun£tee erant a deorfum usque furfum, & in unam

compaginem pariter ferebantur. Ita fecit ex utraque parte per

utto-

angulos:

30- Ut o&o effent fimul tabulae, & haberent bafes argenteas

fedecim, binas fcilicet bafes füb fingulis tabulis.

ung v

31. Fecit & ve&es de lignis Setim, quinque ad continendas

orde-

tabulas unius lateris tabernaculi,

32. Et quinque alios ad alterius lateris coaptandas tabulas, &

extra hos quinque alios ve&tes ad occidentalem plagam taber-

dunt

niculi contra mare.

Jnurt

——

33. Fecit quoque ve&tem alium , qui per medias tabulas ab

m ut

lbjtuf'

angulo- usque ad angulum perveniret.

34. Ipfa

jm.lf

33. Vellem alium , 65c. :j Tujus ve-

per ipfam tabularum craffitiem ad eas

Jus li

&is nulla mentio in fuperioribus ca-

fimul continendas.

Ali veéces ex-

gp]iCJ'

pitibus, in quibus de "f'abernaculi

trinfecus ipfum tabernaculum ambie-

etere

firudvra agitur. — Videtur fuiffe a&us

bant.

WY*

326

LIBRI

EXODI

34. Ipfa autem-tabulata deauravit, fufis bafibus earum ar-

rum 1

genteis.. Et circulos eorum fecit aureos, per quos ve&tes in-

*

fummj

]

duci poffent : quos & ipfos laminis aureis operuit.

0.

Ej

35. Fecit & velum de hyacintho & purpura, vermiculo, ac

tt0, $

byífo retorta , opere polymitario, varium, a:que diftinétum.

I0.

Cubito

36. Et quatuor columnas de lignis Seïim., quas cum capiti-

bus deauravit, fufis bafibus earum argenteis.

füdine

37. Fecit & tentorium in introitu tabernaculi ex hyacintho,

I!

purpura, vermiculo, byffoque retorta, opere plumarii:

brmh |

38. Et columnas quinque cum capitibus fuis, quas operuit

-

—2

auro , bafesque earum fudit aeneas.

Bltoru

")

OOA PU To XCXXVIE

anguli

1

JFormatur arca , propitiatorium , Cherubim, menfa , candelabrum,

lucerna , alíare tbymiamatis , pro quo tbymiama

portar

componitur.

1s

dit oo;

r q'Ecit autem Befeleel & arcam de lignis SEt.im,xhabentem

16.

duos femis cubitos in longitudine, & cubitum, ac femif-

Cyathr

fem in latitudine, altitudo quoque unius cubiti fuit, & dimidii,

libami

veftivitque eam auro puriffimo intus, ac foris.

n

:

D

2. Et fecit illi coronam auream per gyrum,

(ujüs

i

3. Conflans quatuor annulos aureos per quatuor angulos ejus

1j

35

duos annulos in latere uno, & duos in altero.

& alt

4. Ve&tes quoque fecit de lignis Sctim , quos veftivit auro,

19,

s. Et quos mifit in annulos, qui erant in lateribus arcae ad

T

portandum eam.

3lta.

1

mu:l'()j

6. Fecit & propitiatorium, id eft, oraculum , de auro mun-

Amor

diffimo, duorum cubitorum & dimidii in longitudine, & cubiti

0.

ac femis in latitudine.

l

np

7. Duos etiam Cherubim ex auro dutili, quos pofuit ex

utraque parte propitiatorii :

f f

8. Cherub unum in fummitate unius partis, & Cherub alte-

25

5

Tum

d

N

l

34- Tabulata. ) Cuuatuorlatera taber-

naculi.

*

38. Operuit auro. ), Modo, explica-

to n. 36.

Y

s

36. Cum capitibus deauravit.) Ita ut

1.

Uos femis cubitos, ) Xloc.eft,

columnze tantum obducerentur auro,

duos, & femis.

l4 (

five laminis aureis; capita vero eflent

ler, W

6- Oraculun. ) Propitiatorium,

151

aurea, ut Deusjullerat Moyfi c. 26. 32.

8. Jo fumu

"

itate. ) Lateris extremi-

W

37. dutortum. ) N elum.

tate.

tei

n f

dubl

CAPUT XXXVIL

PT

m ar-

rum in fummitate partis in alterius: duos Che;ubim* in fingulis

ïe; -

fummitatibus propitiatorii,

9. Extendentes alas, & tegentes propitiatorium, feque mu-

llo,

tuo, & illud refpicientes.

JIm,

IO. Fecit & menfam de lignis Setim in longitudine duorum

Cipiti-

cubitorum , & i latitudine unius cubiti, quae habebat in alti-

tudine cubitum ac femiffem.

inho,

1r. Circumdeditque eam auro mundiffimo, & fecit illi la-

brum aureum per gyrum.

perci

12. lpfique labro coronam auream

interrafilem quatuor di-

gitorum, & fuper eamdem , alteram coronam auream.

13. Fudit & quatuor circulos aureos, quos

angulis per fingulos pedes menfze.

pofuit in qugtnqr

:

14. Contra coronam : mifitque in eos ve£tes, ut poffit menfa

Jri,

portari.

15. Ipfos

"

dit eos auro.

quoque vettes fecit de lignis Setim, & circumde-

entem

16. Et vafa ad diverfos ufus menfze, acetabula, phialas, &

femif-

cyathos, & thuribula, ex auro puro, in quibus offerenda funt

Jibamina.

imnidi

I7. Fecit & candelabrum du&ile de auro mundiffimo. De

eujus ve&te calami, fcyphi, fphaeruleeque, ac lilia procedebant:

5 6u

ex altera.

18. Sex in utroque latere, tres calami ex parte una, & tres

19. Tres fcyphi in nucis modum per calamos fingulos, fphze-

; qUIO,

(( d

ruleeque fimul, & lilia, & tres fcyphi inftar nucis in calamo

iE

iicc

altero, fp

rulaeque fimul & lilia.

[Equum erat opus fex ca-

lamorum, qui procedebant de ftipite candelabri.

)mun-

cubiti

20. In ipfo autem vecte erant quatuor fcyphi in nucis

Amo-

dum , fphaerulzeque per fingulos fimul , & lilia :

(uit €x

21. Et fphserulze fub duobus calamis per loca tria, qui fimul

fex fiunt calami, procedentes de vecte uno.

22. Et fphaserulee igitur, & calami ex ipfo erant, univerfa

; alte-

1l

du&ilia ex auro puriffimo.

23. Fecit & lucernas feptem cum emunctoriis fuis, & vafa,

gl

ubi ea, quze emuntEa funt, extingnantur, de auro mundiffimo.

;OC eül

14. Contra coropam. ) Yloc eit, fub-

19. 4Equuem. erat opus. ) kloc elt fi-

ter, ut habes fupra c. 2$. 27.

mile , pariumque membrorum , &

17. De cujus vette.) V e&is hic elt fti-

artificii.

n

Cetera hujus capitis fünt ex-

exell

pes medius, e quo procedebant calami,

plicata Vfupra €. 2$5« & c. 50.

24. la-

quem füpra c. :gf haftile nominavit.

CVT

URtBRI T PSXODI

325

24. Talentum Quri appendebat candelabrum

cum omnïþuS

M

vafis fuis.

:

bj fo

22, Fecit & altare thymiamatis de lignis Setim, per quadrum

v

IQ.

lumn

fingulos habens cubitos, & in altitudine duos, e cujus angulis

3

procedebant cornua.

II

bafes

26. Vefüvitque illud auro puriffimo cum craticula, ac pa-

rietibus, & cornibus.

ac m

". Fecitque ei coronam aureolam per gyrum , & duos an-

13,

nulos aureos fub corona per fingula latera, ut mittantur in eos

tepto

ve&tes, & poffit altare portari.

iuls à

28. Ípfos autem ve£tes fecit de lignis Setim & operuit lami-

gente

nis aureis.

D

29. Compofuit & oleum ad fan&ificati

.onis unguentum, &

tento

thymiama de aromatibus mundiffimis , opere pigmentarii.

*

H

bifiby

!

CAPUT XXXVIIL

Fabricatur altare bolocauftorum cum labro &neo , €» atrio,

meul

lumn

oblataque donaria recenjentur.

16

2.Pat. T.

Ecit & altare holocaufti de lignis Setim , quinque cubito-

n

p

rum per quadrum, & trium in altitudine.

CUnCt

2. Cujus cornua de angulis procedebant, operuitque illud

ü]HL

laminis aeneis:

*

Ig.

3. Et in ufüs ejus paravit ex sere vaía diverfa, lebetes, for-

&Cl

cipes, fufcinulas, uncinos, & ignium receptacula.

3

Vigint

4. Craticulamque ejus in modum retis fecit s&eneam, & fubter

Ü

H

eam in altaris medio arulam,

U

s. Fufis quatuor annulis per totidem retiaculi fummitates,

nel

ad immittendos ve&tes ad portandum:

.

6. Quos & ipfos fecit delignis Setim, & operuit laminis zeneis;

tifa]

". Induxitque in circulos, qui in lateribus altaris eminebant.

Conc ul

3Cup. *Tpfum autem altare non erat folidum, fed cavum ex tabulis, &

Uing

27- 8.1n:us vacuum.

3.T

9. Fecit & labrum zeneum cum bafi (ua de fpeculis mulie-

5 ]

bïæo 1

um. quae excubabant in oftio

tabemacuä.

ELl

9. Fecit

71,:7;:,,1t

lis. ) LXX. ex peculis ,

bant. LXXï qu jejumabant. Chald. que

!6 p

g. DE. fpeczf

t x

-

C,

;.»

7E 2V

, Ita & Chaldeus.

erabant,

Mulieribus hifce piis, qu&

hi

Atgyy

frequenter

veniebant .ad

templum

in Hebl

Olim ex Plinio lib. 35. cap. 9. & lib.

Capite

34. cap. 17. fiebant ex ere, & ftan-

Deum oraturz,poftea zdificato templo

no diligentimme terfo

certafedes juxta illud attributa fuit, &

o di[|

inter has vixiffe videtur Anna prophe-

udo J

Que - exeuba

bant. ) Hebr. que milita-

li,

TT

CQ ATPUSE

XXXVIIT

.

329

nibus

9. Fecit & atrium, in cujus auftrali plaga erant teftoria de

:

. byffo retorta, cubitorum centum,

adrum

10. Columnsae senese viginti cum bafibus fuis

; Capita co-

ingulis

lumnarum , & tota operis caelatura, argentea.

11, /Eque ad fcptentrionalem plagam tentoria , columnze,

Cpe

bafesque & capita columnarum ejusdem menfura, & operis,

ac metalli erant.

10 df

dnes

12. In ea vero plagg', qu&e ad Occidentem refpicit, fuerunt

tentoria cubitorum quinquagin:a, columnee decem cum bafibus

fuis acneae , & capita columnarum , & tota operis ceelatura , ar-

t l-

gentea.

13. Porro contra Orientem quiüquaginta cubitorum paravit

gm,&

tentoria:

ll,

14. E quibus, quindecim cubitos columnarum trium , cum

' bafibus fuis, unum tenebat latus :

15. Etin parte altera (quia inter utraque introitum taber-

jjfit,

naculi fecit) q

uindecim aeque cubitorum erant tentoria, co-

lumnaeque tres, & bafes totidem.

16. Cuntta atrii tentoria byffus retorta texuerat.

cubito-

17. Bafes columnarum fuere aenese, capita autem earum cum

cuncts ceelaturis fuis arge

;

ntea; ied & ipfas columnas atrii ve-

p illud

füvit argento.

18. Et in introitu ejus opere

lumario fecit tentorium ex

65, fot-

hyacintho, purpura, vermiculo, ac byffo retorta, quod habebat

viginti cubitos in longitudine, altitudo vero quinque cubito-

: (uotet

rum erat juxta menfüram, quam cunCta atrii tentoria habebant.

19. Columnae autem in ingreffu fuere quatuor cum bafibus

;

mitates»

&eneis, capitaque earum , & caelaturze argentese,

20. Paxil-

. enets:

tifla Luc. 2. 37. & virgines ille, qua

rii noflri opinio, qui cenfet voce illa

nebont.

conciufe dicuntur 2. Machab. 3. 19.

CU que proprie caput fignifica

i

U

& in his educata B. Virgo.

jl

indicari fupremam capitelli partem ,

9. Teztoria.) Mela atrii.

quam aacsgz dicunt : Voce autem il-

27. Bafés columnarum , €$c.) KxEHe-

la pw»3 vevza , qug aliquid hama-

: mulie-

breo a!qui ita vertunt :: Bafés. colum-

tum, & inflexum fignificat, defigna-

g,Fecit

VarUm ex &re , uncini columnarum , &5 fila

ri eam capiteli partem , quam "ve/z-

e4$ cingentia ex argento , tella fuemnt CA-

tam, feu limacera appellantin artificio

Oaf

pitaearum Argento,

Pro voce, wncini ,

Jonico, cujus ordinis fortaffe ha co-

jis, QU*

in Hebr. eft t5»33 vaviz , pro voce,

lumnz fuerunt, & Chald. verterunt,

templut

capita, elt "ww* rafcbim: quomo-

WncInos.

Aliqui putant uncos defi-

totep

do diftinguantur due hz voces, inter

gnari, ad quos pecudibus cutis detra-

it fult,

auctores varietas elt.

Placet Bonfre-

hebatur.

Bibl. cum Com. Menocb. T. I,

jpo

Tt

TET

330

LIBRI EXODI

^(

Vi

"3

t

egeneos

20. Paxillos q&oqüe tabernaculi, & atrii per gyrum fe

1nof

2t. Hzec fünt inftrumenta tabernaculi teftimonii, quae enu-

quá

u

merata funt juxta preeceptum Moyfi in caeremoniis Levitarum

per manum Ithamar filii Aaron facerdotis:

?

PakL

22. Quse Befeleel filius Uri filii Hur de tribu Juda, Domino

per Moyfen jubente , compleverat,

23. Jun&to fibi focio Ooliab filio Achifamech de tribu D

än E

Dui

qui & ipfe artifex lignorum egregius fuit, & polymitarius, at-

que plumarius ex hyacintho, purpura, vermiculo, & byffo.

24. Omne aurum, quod expenfum eft in opere Santuarii,

& quod oblatum eft in donariis viginti novem talentorum fuit,

& feptingentorum trizinta ficlorum, ad menfurzm San&uarii.

j

25. Oblatum eft autem ab his, qui tranfierunt ad numerum

infa

a viginti annis, & fupra, de fexcentis tribus millibus, & quin-

2.

gentis quinquaginta armatorum.

f

26. Fuerunt preeterea centum talenta argenti, e quibus con-

)

flatae fvnt bafes SanCtuarii, & introitus, ubi velum pendet.

T

27. Ce.tum bafes fattae funt de talentis centum

-fir;guliþs— ta-

tegim

lentis per bafes fingulas fupputatis.

i

fum

;

28. De mille autem fepüngentis, & feptuaginta quinque, fe-

cit capita columnarum , quas & ipías veftivit argento.

j

29. [Érisq

uoque oblata funt talental feptuaginta duo millia,

min

30. Ex

6

& quadnringeni;i fupra ficli,

EU

2I. Jm ceremonis , €6c, ) ld eft in

aureum continebat duodecim millia

minifterium Levitarum , quorum erat

drachmarum aurearum , qua gquiva-

y/

diffolvere, transferre, &iterum com-

lent duodecim millibus aureis noílra-

tum ;

onere tabernaculum.

His praerat

tibus.

thamar Aaron filius, cui proinde

25. 4b bis qui tran[erunt ad nume-

Tilis

fïngulorum tabernaculi inftrumento-

rum.) Qui cenfi funt.

rum annumerandus erat computus.

27. Centum bafés.) Wrant enim 4o.

D

j

f)

24. Omne aurum. ) Aurum hoc,

ad auftrum 40. ad aquilonem, 16. ad

9

quod fponte oblatum fuit a populo,

partem occidentalem. 4. füb quatuor

fummam explevit 29. talentorum , &

columnis dividentibus San&um a San-

feptingentorum triginta ficlorum. Ta-

&o San&orum, uti preceptum erat

lentum aliud erat aureum , aliud ar-

CAp. 26, 19 19. x 33.

30

genteum, aliud ereum. Omnia liec

28, De mille autem feptingentis , &$c.)

Coly

:

&qualis erant ponderis , fed difparis

Que füpra centum talenta argenti ex

Vant

pretii.

"Talentum unum continebat

cenfu colle&a fupererant , non quod

Áltg

tria millia ficlorum , auri , fi talen-

hec fummia ad capita illacolumnarum

iniiy,

tum effet aureum , argenti, fi argen-

facienda ,. &auro veftienda fufficeret,

jl

teum ; quia vero ficlus eft ponderis

fed quod in hoc opus fuerit contri-

Vidc|

buta.

quatuor drachmarum, talentum unum

l'-TK

N

CAPUT T XXXVIIH. '& XXXIX..

'$3x

1feb*

30. Ex quibus fuíze funt bafes in introitu "*tabernaculi-tefti-

monii, & altare aeneum cum craticula fua, omniaque vafa,

o Cnu-

quae ad ufum ejus pertinent.

tarum

41. Et bafes atrii tam in circuitu, quam in ingreffu ejus, &

gaxilli tabernaculi, aique atrii per gyrum.

ymino

C APUT.XXXIX

Dan

Pontificalia [acerdotaliaque conficiuntur ornamenta , totumque in-

jun&lum opus perficitur : benedicit Moyfes

fio.

»

;

Duaril,

populo.

n füit,

E hyacintho vero, & purpura, vermiculb, ac byífo fecit Supr.

tuaril

I.D

veites, quibus indueretur Aaron, quando miniftrabat H

1erum

in fan£&tis, ficut praecepit Dominus Moyfi.

2. Fecit igitur fuperhumerale de auro, h

yacintho, & purpu-

quit-

T2, coccoque bis tintto, & byflo retorta,

$ COf

3. Opere polymitario, inciditque bracteas aureas, & exte-

(et.

nuavit in fila, ut poflent torqueri cum priorum colorum fub-

ilis t2

tegmine,

4. Duasque oras fibi invicem copulatas in utroque latere

fummitatum.

N

efe

. Et balteum ex eis

dem coloribus, ficut praeceperat Do-

vili

minus Moyfi.

6. Paravit & duos lapides onychinos, aftri&£tos, & inclufos

j Ex

auro, & fculptos arte gemmaria nominibus filiorum Ifrael.

; milli

1. Po:uitque eos in lateribus fuperhumeralis, in monimen-

gquiva

tum filiorum Ifracl, ficut praeceperat Dominus Moyfi,

poftt-

$. Fecit & rationale opere polymito juxta opus fuperhume-

ralis, ex auro, hyacintho, purpura, coccoque bis t

] titte

?nfïo ,€

byílo retor:a.

nim 40

9. Quadrangulum duplex, menfurze palmi.

46 2

q o2

Io. Et

qu;mlof

3351f

m a

30. Bafes im introitu Tabernaculi. )

Cetera, qu& hic explicatanon funt;

vide eodem cap.

-Columnarum fcilicet , que in introitu

T fff')

erant, fupra c. 26. num. ult.

Pleraque hujus capitis habes

fupra

venti ex

Altare enttm, ) Vide fupra cap. 29.

cap. 28.

n quo

jnitio.

1. ÉN Sanclis. ) In fan&uario.

nnarum

31. Bafés atrii.) Columnarum atrii,

3. Torquerz.) Subintellige,

& texi;

läCefeFf

VXide füpra cap. 27. n. 10. & 17.

4- Duafque oras. ) Scilicet fecit, De

conm'

De paxillis, ibid. num. 1

his oxis vide cap. 28. 7:

^

s

as

252

LIBRI EXODI

10- Et pofuit ih eo gemmarum ordines quatuor. In primo

9.l

verfu erat fardius , topazius, fmaragdus :

mmo, fc

^An

11i. In fecundo, carbunculus, fapphirus, & jafpis :

2"

12. Tn ter:io, ligurius , achates, & amethyftus:

prace

15. In quarto, chryíolitus, onychinus, & beryllus, circum-

u

dati, & inclufi auro per ordines fuos.

füimon

14. Ipfique lapides duodecim fculpti erant nominibus duo-

minus

decim tribuum Ifrael, finguli per nomina fingulorum.

3 |

15. Fecerunt in rationali & catenulas fibi invicem cohaeren-

fuppd

tes, de auro puriffimo.

3

16. Et duos uncinos, totidemque annulos aureos. Porro

annulos pofuerunt in utroque latere rationalis,

operim

9

17. E quibus penderent duze catensze aurese, quas inferue-

runt uncinis, qui in fuperhumeralis angulis eminebant.

jj

6

18. Haec & ante & retro ita conveniebant fibi, ut fuperhu-

merale, & rationale mutuo- ne&terentur,

M

y 1

I9. Striéta ad balteum, & annulis fortius copulata, quos jun-

39

gebat vitta hyacinthina, ne laxa fluerent, & a fe invicem mo-

lbrun

verentur,ficut praecepit Dominus Moyfi.

20. Fecerunt

fms

quoque tunicam fuperhuæeraïis totam hya-

40

cinthinam,

l, ^

21. Et capitium in fuperiori parte contra medium, oram-

&m ij

que per gyrum capitii textilem,

I j

22. Deorfum autem ad pedes mala punica ex hyacintho,

Auon

purpura, vermiculo, ac byflo retorta :

23. Et tintinnabu'a de auro puriffimo, quae pofuerunt inter

malogranata in extrema parte tunica per gyrum :

LR

i

24. Tintinnabulum autem aureum , & malum punicum, qui-

bus ornatus incedebat Pontifex, quando miniflerio fungeba-

tur, ficut praeceperat Dominus Moyfi.

Pli

J

25. Fecerunt & tunicas byffinas opere textili Aaron, & filiis

Qu

ejus:

26. Et mitras cum coronulis fuis ex byffo:

27. Feminalia quoque linea , byffina:

28. Cingulum vero de byffo retorta hyacintho; purpura, ac

LO

vermiculo bis tin&to

; (1) arte plumaria, ficut preeceperat Do-

lm £

minus Moyfi.

25. )

29. Fe-

Ynfey W

(1) bis tin&o. Z» edit. Sixt. legztur : diftin&um.,

00 eft ;,

*

UdCtur

lo. de primo werfu. ) Primo ordine,

x

U

Ipt

CAPUT XXXIX. & XL.

333

ptimo

29. Fecerunt & laminam facrae venerationis de auro puriffi-

mo, Ícripferuntque in ea opere gemmario, SanCtum Domini.

3o. Et ftrinxerunt eam cum mitra vitta hyacinthina, ficut

preeceperat Dominus Moyfi.

tli-

31. Perfe&tum eft igitur omne opus tabernaculi, & te&ti te-

ftimonii : feceruntque filii 1frael cunCta, quae praeceperat Do-

s duo-

minus Moyfi.

23. Et obtulerunt tabernaculum, & tectum, & univerfam

XTeQ-

fuppelle&tilem , annulos , tabulas , ve&tes, columnas ac bafes,

33. Opertorium de pellibus arietum rubricatis, & aliud

Dorro

operimentum de janthinis pellibus,

- 34. Velum, arcam , ve&tes, propitiatorium,

iefUCe

35. Menfam cum vafis fuis, & propofitionis panibus,

56. Candelabrum, lucernas, & utenfilia earum cum oleo:

;erhu-

37. Altare aureum, & unguentum,& thymiama ex aromatibus.

'

38. Et tentorium in introitu tabernaculi:

9s jun-

39. Altare aeneum , retiaculum, ve&tes , & vafa ejus omnia,

ff f10-

labrum cum bafi fua: tentoria atrii, & columnas cum baübus

à

füis:

n hya

40. Tentorium in introitu atrii, funiculosque illius, & paxil-

los. Nihil ex vafis defuit, quce in minifterium tabernaculi,

oram-

& in te&um foederis juffa funt fieri.

Á

41. Veftes quoque, quibus facerdotes utuntur in San&tuario,

'intho,

Aaron fcilicet, & filii ejus,

42. Obtulerunt filii Tírael,

ficut þfæceperat Dominus.

t infet

/.43. Quse poftquam Moyfes cunGa vidit completa, benedixit

€1s.

2

1; qlll

CATTPUT. KE

ngeor

Primo menfe tabernaculum erigendum, €&? confecerandum pracipitur,

( fütis

imaje[late Dei repletur, tiube tabernaculum continue

quo fa&to ,

operiente , nifi dum efJet proficifcendum.

cutusque eft Dominus ad Moyfen, dicens:

I.'LO

n"a., &

2. Menfe primo, prima die menfis , eriges tabernacu-

]um teftimonii,

Tt:s

S:Et

i Do-

29. Opere gemmario. ) Ut cemmarii

31. Ti l'egumenti e faccis cilicinis

infculpere folent in figillis. " In Grz-

43. Benedixit. ) Bene precatus eft,

vel laudavit.

€o eft exreru Tuuiva,

Sedlegendum

videtur $vrervzoptra. infculpta , non

2.

Enfe primo.) Secundi anni egref-

exfculpta.

fus ex ZEgypto, ut patet n. 15*

££4

LIBRI

EXODI

^5. EX DOMES i;ï eo arcam , dimittesque ante illam velum:

241

s;

Et 1llata menía, pones fuper eam, quae rite praecepta funt.

Candelabrum ftabit cum lucernis fuis,

s

Donini

36. 1

s. Et altare aureum, in quo adoletur incenfum, coram arca

teftimonii : Tentorium in introitu tabernaculi teftimonii pones.

TE

6. Et ante illud altare holocauftli :

0 holo

7. Labrum inter altare; & tabernaculum, quod implebisaqua.

D

& altar

$. Circumdabisque atrium tentori:s, & ingreffum ejus.

9. Et affumpto un&tionis oleo unges tabernaculum cum vafis

0. L

& pede

fuis; ut fánctificentur :

10. Altare holocauíli, & omnia vafa ejus :

»t

Qir Labrum cum bafi fua: omnia un€tionis oleo confecra-

altare-) :

bis, ut fint San&ta fanctorum.

at F

it Intro

'12. Applicabisque Aaron,

& filios ejus ad foresï tabernaculi

teftimonii, & lotos aqua,

M

tuni jm

13. Indues fan&is veftibus, ut miniftrent mihi, & un£tio eo-

rum in facerdotium fempiternum proficiat.

3 N

14. Fecitque Moyfes omnia, quae praeceperat Dominus. :

Tiénte

15. lgitur menfe primo anni fecundi, prima die

Tiübes o

locatum etit tabernaculum:

menüs, col-

34 8

Num.

16. * Erexitque Moyfes illud , & pofuit tabulas, ac bafes, &

tur filii

7» 1

ve&tes, ftatuitque columnas,

58

17. Et expandit te£tum fuper ta

s

bernaculum, impofitd defu-

Y N

per operimento , ficut Dominus imperaverat.

& ii

18. Pofuit & teftimonium in arca, fubditis infra ve&tibus, &

Nanfion

oraculum defuper.

19. Cumque intuliffet arcam in tabernaculum, appendit ante

eam velum, ut expleret Domini juffionem.

20. Pofuit & menfam in tabernaculo teftimonii ad plagam

fep:entrionalem extra velum,

5

21. Ordinatis coram propo

fitionis panibus, ficut præceperat

Dominus Moyfi.

22. Pofuit & candelabrum in tabernaculo teftimonii e re-

gione menfz in parte auftrali,

23. Locatis per ordinem lucernis, juxta praeceptum Domini.

24. Po-

4 5j

cerdotes, quamdiu vixerint.

Cümnmh

A. Candelabrum feabit.) Ylebr. accen-

Chaldaus zeccezdes.

j

[/7

T4 7

,dere f'acies.

17. Teum.) Sive aul&um pi&ura-

j Iowe

5. Tentorium.) N elum ante Sanctum,

tum , five aulzum caprinum,

I3. d» facerdotium eternum proficiat. )

18. Teffimonium.) "Vabulas legis.

Tümy eyt

2^

Oraculum, ) Propitiatorium.

GI;

Quafi dicat , ifta un&io facit illos fa-

!'xClda &

z

C APUT.XL

31f

üm:

54. Pofuit & altare aureum fuüb tetto te&imorïiixcontra velum,

Dts font,

25. Et adolevit fuper eo incenfum aromatum, ficut jufferat

Dominus Moyfi.

ff aT

26. Pofuit & tentorium in introitu tabernaculi teftimonii,

i pores

27. Et altare holocaufti in veftibulo teftimonii, offerens in

eo holocauftum, & facrificia, ut Dominus imperaverat.

Dis i,

28. Labrum q

uoque ftatuit inter tabernaculum teüimonii,/

US,

& altare, implens illud aqua.

um s

29. Laveruntque Moyfes, & Aaron, ac filii ejus manus fuas,

& pedes,

30. Cum' ingrederentur te&tum foederis, & accederent ad

anfet-

altare, ficut praeceperat Dominus Moyfi.

31. Erexit & atrium per gyrum tabernaculi & altaris, du&to

ernacil

in introitu ejus tentorio. Poftquam omnia perfe£ta funt,

Num.

32. * Operuit nubes tabernaculum teftimonii

Ktio -

mini implevit illud.

,& gloria Do-9

STe.

5 Reg.

.

33. Nec poterat Moyfes ingredi te&tum foederis, nube ope-

$-10.

Inus.'

riente omnia, & majeftate Domini corufcante, quia cun&ta

N

s nl-

nubes operuerat.

34. Si quando nubes tabernaculum defereb

at, proücifceban-

tur filii Ifrael per turmas fuas.

bs, &

35. S1 pendebat defuper, manebant in eodem loco.

to defu-

.. 36. Nubes quippe Domini incubabat per diem tabernaculo,

& 1gnis in no&te

dibus, &

manfiones fuaso'

, videntibus cun&tis populis Ifragl per cunétas

yiitante

zM

x

3

K

Gä E

À

";V

c

e

puagin

S

V

A

W

7

)

perat

S

Z

A

je

LIBER

*

Dvomini-

24- Sub telo teffimonii.) Sub'þ teco

313. Nec poterat Moyfés imgredi, (5c.)

j I

communi San&to,& San&oSanc&torum.

'Tum ob reverentiam majeftatis Do-

- Contra velum. ) E regione veli , quod

mini, tum quia nubes ita omnia im-

m pï&urä-

diftinguit San&um a San&o SanGo-

plevérat, ut Moyfes videre non poffet.

ü

rum y extra tamen Sané&a Sanáorum.

34. Per turmas fuas.) Ordine difpofiti.

$ iegis-

'32. Gleria, Domini.) Aüguüa nubes,

Si quando nubes , &c ) Columna nu-

f

qucida, & corufcans.

bis praeunte fequebantur ipfi.

2

336

LIBRI

LEVITICI

$

LIBER LLVITECUS

o

turm

HEBRAICE VAICR A.

f.

CAPUT L

poiit

Varms ritus, ac modus armentorum, pecudum , ö—J avium afe-

rendarum in ]JOlocau um.

videl

I.

Ocavit autem Dominus Moyfen , & locutus eft ei de

füpe

tabernaculo teftimonii, dlcens.

10

2. Loquere filiis Ifrael, & dices ad eos : Homo,

.qui obtulerit ex vobis hoftiam Domino de pecoribus,

a

id eft, de bobus, & ovibus offerens victimas,

Exod

: *bl holocauftum fuerit ejus oblatio, ac de armento: ma-

()

29-16- f(culum immaculatum offeret ad oftium tabernacuh Leftlmonu,

p

ad placandum fibi Dominum:

9, VC

4. Ponetque manus fuper caput hoftiae , & acceptabilis erit,

hi e

atque in expiationem ejus proficiens.

$. Im-

pittio

1.

De armento.) Bos fcilicet, vel vitu-

& W

Das

E Taöernacula te/?zmm:z ) Vide

lus; nam hi tantum ex majoribus ani-

D

Exod. 27.

malibus immolabantur.

tolleb

Maféulum. ) 1n holocauftum tantum

qiia ;

. Hoemo, qui 05tulerz[ ) Sponte fci-

mafculus offerri poterat

In facrifi-

&teum

lmet

erant enimaliz oblationes prz-

cepte , & neceffarie , qualis oblatio

cio pacifico offerri poterat & feemina,

Otfere

primogenitorum de qua Exod. 22.

Immaculatum.) Non eft (ermo de ma-

m pec

culis co;ons, fed de deformitatibus ,

29. & aliz.

aut vitiis; neque enim efíle debebat

Hofliam. ) klebr. Qqm35 corbzn , que

fäd pe

vox fignificat quodvis munus , vel

animal cecum , claudum , cicatricem

faenf

oblationem factam Deo, five de pe-

habens, fcabiem, aut impetiginem ,

Te, ul

&c.

Vide Lievit. 22. 22.

[/7

coribus , five de terre frugibus, Re-

tinet hanc vocem S. Marc. in Evan-

d oflium Tabernaculi teäzman..,) Ad

VEm1

geho. Cs E.

oftium tentorii, feu atrii ; nec enim

& dj

adaltare, vel atrium facerdotum lai-

offtre

Ovibus.) Sub ovibus & capras in-

ci ingredi poterant.

teliige; his enim communis eft vox

Gr,

Hebræa ]NYX /2en : felegit fibi Domi-

4d placandum fibi Dominum. ). Finis

lO,ï

nus in facrificium ex animalibus ter-

holocaufti erat colere , & honorare

Inmy],

Beum, non autem eum placare; hoc

$as

reflribus bovem, & overm, & capram ;

tamen ex illo fequebatur.

ex volucribus columbam, & turturem.

at AF

Ponetque manum fuper caput Loflie.))

i ,

3« Si belocauftus, fuerit.) klolocau-

Slc fgmficans fe vidimam e fua ma-

lm a

ftum Grzca vox eft, quafi dicas ; Àov

nu, & poteflate in Dei jus transfer-

Pey

Xé&50 , idefttotum incenfum ; quod

re; velfefponte offerre, & poenam fuis

ergog

in eo tota vidima combureretur,

peccatis debitam quodammodo im-

l63

pr&ter pellemg

ponerejipfi vicima.

]u

L

CAPUT 4

337

s. Immolabitque vitulum coram Domino',.& offerent filii

J

Aaron facerdotes fanguinem ejus, fundentes per altaris circui-

tum , quod eft ante oftium tabernaculi.

T

6. Detra&taque pelle hoftiae, artus in frufta concident,

7. Et fubjicient in altari ignem, ftrue lignorum ante com-

pofita :

in-tfe

8. Et membra, quae funt czefa, defuper ordinantes, caput

videlicet, & cun&ta, quae adhaerent jecori ,

f eide

9. Inteftinis, & pedibus lotis aqua : adolebitque ea facerdos

fuper altare in holocauftum & fuavem odorem Domino.

10. Quod fi de pecoribus oblatio eft, de ovibus, five de

Hono,

capris holocauftum , (1) mafculum absque macula offeret :

Cotibus,

rr. Im-

to: ma-

(i) mafculum. Jp edit. Sixt. legitur : agnum anniculum & absque &c.

timonii

"Acceptabilis erit.) Ylebr. accepta erit

6. Detraliaque pelle. bofiis. ) Pellis

ej, vel pro eo.

detrahebatur, tum ob munditiam fa-

ilis erit

In expiationem ejus profíciens. ) Adex-

crificii , tum quia facrificium erat

quafi cibus Dei , pellis autem come-

s d-

piationem fcilicet 1. peenetemporalis,

di non folet,

& ad punitionem hujus vite , quam

Ritus hic fignificare

i yel vtl

Deus alias illi. irrogaffet. 1l. quia

oteft , Deo omnia eífe nuda. $.

oribus at*

tollebat immunditiam legalem. lil.

Paulus ad Hebr. 4. 15. dixit 7e79&-

Vox

m tantum

quia auferebat culpam , & penam

uN nuda , Ej aperta.

Ín ficiti

&ternam , ex opere tamen operantis

Graca a collo derivatur, quia ab hae

offerentis ex charitate , & contritio-

V fiemin

corporis parte incipiebat pellis de-

o de mae

ne peccatorum.

tra&io.

mit;tDuss

$. Imsmolabitque , €/e.) INon per fe,

drtus in frufla concident, ) LXX.

fed per facerdotes, qui foli poterant

membratim. klebr. juxta incifiones , vel

i debebat

facrificare , ut etiam thymiama adole-

jcatricem

portes faas.

gipnm

gye, ut patet C. 10. 1.

7- Subjicient in altari ignem.) In pri-

Vitulum.) INum. 2.appellaverat bo-

mo facrificio fuübjicient, eumque po-

l&d

vem; juvenem fcilicet; quia tenerior,

ftea jugiter fovebunt , ut dicitur in-

onti )

& delicatior eft, & Deo optima funt

pec enim

fra cap. 6. num. 13.

oturm at

offerenda.

8. Caput videlicet , ($ euntla qu& ad-

Ceram: Domino. ) Coram tabernacu-

berent jecori. ) Recenfet partes , de

lo, juxta altare; nam n. rz1. dicitur:

'quibus poterat effe dubitatio; nam de

n)

Jiinis

Immolabitque ad latus altaris.

fonorate

reliqua carne manifeftum eft , eam

Sanguinem ejus fundentes.) INam , ut

omnem in holocauftlo comburi de-

aie; 00

ait Apoftolus Hebr. 9. 22. ffse fam-

buiffe.

guinis effuftone non. fit remiffo : holocau-

"7 /,0,'/,11'11)

Ítum autem fecundario ad remiffionem

9. Suevem odorem Demino. ) Loqui-

e fua má-

tur humano more, quafi Deus &ila«

peccatorum referebatur , offerebant

tz carnis odore dele&taretur.

5 tl-gnsfef-

ergo fanguinem victimz, quafi peten-

10. Depecoribus . ..

evibus. ) Ovi-

ena

t ,U!S

tes a Deo , ut illum loco fanguinis

Vide fupra num. 2,

bus, aut capris.

ejus , qui offerebat , acciperet.

Hazc eft fecunda fpecies holocau[li.

Bibl, cum Com, Menoch. T. £.

Uu

338

DLDIDEDLTLBEVITICI

xl ïmmolabï,tqüe ad latus altaris, quod refpicit ad Aquilo-

nom,coram Domino: fanguinem vero il

lius fundent fuper

Jitus

altare filii Aaron per circuitum :

I2. Dividentque membra, caput, & omniz quae adheerent

jecori : & ponent fuper ligna, quibus fübjiciendus eft ignis : .

3. Inteftina vero, & pedes lavabunt aqua. Et oblata omnia

adolebit facerdos fuü

viffimum Domino.

per altare in holocauítum, &, odorem íua-

À

14. Siautem de avibus, holocautti oblatio fuerit Domino,

thus,

3.

de turturibus, aut pullis columbze,

lt p

15. Offeret eam facerdos ad altare, & retorto ad collum ca-

pi:e, ac rupto vulneris loco, decurrere faciet fanguinem fuper

memp

crepidinem altaris :

A

16. Veficulam vero gutturis, & plumas projiciet prope altare

filion

d

ad orientalem plagam, in loco, in quo cineres effundi folent.

17. Confringetque afcellas ejus, & non fecabit, neque ferro

dividet eam, & adolebit fuper altare, lignis.igne fuppofito.

Holocauftum eft, & oblatio fuaviffimi odoris Dornino.

L

[//

i

t&tiong

1

CAPUT

etifiam

—

la vert

m«

tablus,

10 al

YI. Super pzltare;) Super latera altaris,

mex'hm/q excipit. LXX. péAofdov ,

bent no

vel fuper parietes altaris circumcirca.

appellant.

12. Ponent füper ligza. ) N el imme-

Tiorifici

di

ate , vel mediante craticula. E:xod.

Adarientalemþlzzäam.) Verfusatrium,

abfolnte

27- 4.

non autem veríus tabernaculum reve-

tutum

I4.- Si autem de avibu

0 56 Y Fs

rentie majoris , & decentiz gratia.

pauperi

eft

tertia fpecies holocauíti , quod erat

Aitare autem erat ad Orientem ipfi

las dEH;

tabernaculo, verfus fcilicet portam ,

pme) (

Piuperum, ut patet Levit. 12. g. qua-

re Num. 7, ubi principum vi&imae

que in plaga erat oxentali. Vide

?na eni

numerantur P nulle memorantur aves.

Exod. 27. 15.

bt

17. Confringetque afcellas ejus. Y lleb:

ed eti

Ij. Retorto ad collum capite, ac rt-

pto vulneris loco.) Nonferro ; autcul-

& feindat , vel frmdat illaya m Alis fuis s

üe n

tro , fed ungue rumpebatur , ut indi-

&5 moz feparabit , quafi dicat, alas ejus

COnVivil

cat textus Hebreus ex quorumdam

ita findat , feu confringat , ut tamen

'[t?r Q

fententia.

Id

eas non refecet , aut abrumpat.

V.'mlm1

Super erepidinem altaris.) ld eft , fu-

fiebat ad congruam vi&imz corbpofi-

f ag

per fummitatem parietum , ita ut in-

tionem; fic enim altilium ale com-

mahs [

:de'ad terram . decurrat.

Unde He-

ponuntur, cum aílanda funt.

Bitet N

braus eft , f'iper parietem. altaris.

Holecanfium efh, E$. oblatio. ) Hebr.

a]xuth

.16. Fefculam vwvero gutturis.) Follicu-

& ignitio, ignita fcilicet oblatio, qua

Plenum,

lum , qui primus cibum a gutture co-

Sinjl,

fcilicet tota igl?i abfumitur.

R frn

[O

AL

r

"N

t

E

E

v-—

u

x

Aqüïo-

CAPUT. .

. füper

: Ritus oblationis facrificiorum, fimila oleo con[ber[ce, tburis, panum,

Lhä1'ex*.t

laganorum , atque primitiarum , addito in omnibus fale,

ignis:

nusquam autem fermento , nec melle.

. omnia

m füa-

1. À Nima éum obtulerit oblationem facrificii Domino, fimila

erit ejüs'oblatio, fundetque fuper eam oleum, & ponet

thus;

9muo,

2. Ac deferet ad fi

lios Aaron facerdotes , quofum unus tol-

lum ce

let pugillum plenum fimilae, & olei, ac totum thus, & ponet

i füpct

memoriale fuper altare in odorem fuavitffimum Domino.

. :* Quod autem reliquum fuerit de facrificio, erit Aaron, & «Ecdt.

ealate

fihorum ejus, Santtum fan&orum de oblationibus Domini.

7A

4. Cum autem obtuleris facrifticium coéctum in clibano de

olent.

e ferro

Uu2a

——

fimila,

ypofito.

I.A

NZma.) ideft, homo, parspro

crificium , quod Mizczz dicitur, of-

toto per fynecdochem.

ferre voluerit.

Simila quid fit - fu-

Oblstianem facrifiii,) klebr, eft ob-

pra diximus, Genef. 18. 6.

tationem 77135 mizcha , quod eft fa-

- Fundetque |füper. eam . oleum. ) Quafï

erificium rerum inanimatarum, Aqui-

quoddam condimentum ; oleatus enim

APUT

la vertit , Dozum de frumento.

Va-

panis fapidior; fapidiffimus, &leait

—

fimus cibus Deo offerendus elt.

tablus , /aerzfícium cibarium ; quia ve-

ro alia facrificia íua peculiaria ha-

Et ponet tbus.) t non tantum gra-

)OIMSW )

bent nomina, idcirco nofter interpres

tus fapor, fed etiam fuavis odor ad-

facrificium hoc ex fimila , five mincha,

fit.

Deinde quia ex communi fenfü

gatritiy

abfolute facrificium. appellat.

tInfti-

thus Deo , eique pene foli adoleri

tutum elít hoc facrificium.

I. pro

folet.

um eve

pauperibus , ne illis offerendi facul-

2. Sumile , €5 -olez. ) Simile oleo

2 gm?lä.

tas deficeret.,

II. ut facerdotibus de

confperfz.

xem 14

ortarti ,

pane, & annona provideretur ; ma-

Et ponet memoriale , Ro Hebr. z-

gna enim ejus pars facerdotibus cede-

cezdet , ut fcilicet fit memoriale quafi

j, Vide

bat.

Ill. ut non folum animalibus,

renovans Deo memoriam offerentis,

Vel fen-

fed etiam terre frugibus Deus colere-

impetretque, quod petitur.

j

f

) Heb:

tur.

IV. quia faerificium erat quafi

fus eft , partem illam fimile crema-

4lis MJ' j

convivium Deo inftru&um; ergo pra-

tam memoriale fore, ut, perinde ac

qus 6jUS

fi totum fuiffet crematum ; Deus of-

ter carnes , panis , vel ejus materia ;

* tame

vinum, &(aladhiberidebuerunt. Juf-

ferentis recordaretur, & placaretur.

at

fit autem Deus in omni facrificio ani-

3. Santlum . Santlerum. ) Sacrofan-

opil*

&um, necab aliüs, quam a facerdo-

malis offerri fimilam, & vinum, ut

tibus comedendum. Vide Levit. 22.

?læ" cort

patet INum. 15. n. 4. 7. & ro.

]tem

fal, ut hoc cap. num. 13. ut fcilicet

numer. 10, & 1I.

s Bd

4. Sacrifcium coflum.) NNunc agit

plenum, & perfecum effet convivium.

10 g

Simila erit ejus oblatio.) Similam pu-

Moyfes de altera fpecie Mincha , hoc

ram fine furfuribus offeret, qui fa-

eft, de facrifieio ex [imila coda;

e

340

LIVBRI LEVITIGCI

fimila , panes fcificet absque fermento, confperfos oleo, & la-

14

gana azyma oleo lita.

pon

5. Si oblatio tua fuerit de fartagine, fimilae confperfze oleo,

fing

& absque fermento,

Hj

6. Divides eam minutatim, & fundes fuper eam oleum.

Dom

7. Sin autem de craticula fuerit facrificium , seque fimila

16

oleo confpergetur :

fem 1

8. Quam offerens Domino, trades manibus facerdotis.

9. Qui cum obtulerit eam, tollet memoriale de facrificio, &

adolebit fuper altare in odorem fuavitatis Domino;

10. Quidquid autem reliquum eft, erit Aaron, & filiorum

ejus, Sanctum fanCtorum de oblationibus Domini.

f

11. Omnis oblatio, qua offertur Domino, absque fermento

fiet ; nec quidquam fermenti, aut mellis adolebitur in facrifi-

cio Domini.

j

I2. Primitias tantum eorum offeretis, ac munera : fuper al-

offer

tare vero non imponentur in odorem fuavitatis.

"n

*Mar.

13. Quidquid obtuleris facrificii, * fale condies, nec auferes

ait

9. 48-

fal fcederis Dei tui de facrificio tuo. In omni (1) oblatione

Ton |

tua offeres fal.

14. Si

(1) oblatione tua. J4z ediz. Six£. zoz legitkr: tua.

10*

quod tripliciter fiebat, vel coquendo

Nec quidquam mellis ,. &9c.) Eadem

H

ATl

ticula.

ilam clibano , vélfartdgine, velcra-

ratio prohibendi mellis, qua fermen-

ti, ut fcilicet purior fit panis, &

J«

Con[perfos oleo. ) Oleo füba&os.

quia Gentiles adbibebant mel in fuis

Lagana.) Sunt liba non craffa, fed

facrificiis, quorum ritus Hebrzosimi-

——

tenuia, & extenfa. Vide Exod. 29. 23.

taci noluit Dominus , vel quod mel

M

Lita oleo.) NNon mixta oleo , fed

deliciarum fymbolum fit , quodque

id d

defuper inunc&a , & delibuta.

mellitis panibus pueri potius, & mulie-

inni

6. Divides eam minutatim.) Ut fcili-

res dele&entur quam graves viri;ideo-

fntni

cet partes ita divifz , oleum eis fu-

que ordinarie meljillis non admifcetur.

in&

perinfufum imbibant, utque partes

Io. Primitias tantum, &e,) Quafi

H

ilius alique Deo facrificentur.

dicat, licet fermentum , & mel alta-

t f

9. Cum obtulerit eam. ) Hebr. addu-

ri inferri non debeant, nec in facri-

Cü/

cet eam ad altare , ipfe fcilicet offerens,

ficiis adhiberi, non tamen propterea

üt patet ex Hebrzo, & ex LXX.

tf

eorum primitiz facertotibus non de-

Tollet.) Sacerdos fcilicet.

bentur. INon folum enim ex frugi-

li

Memoriale.) Nide dicta n. 9.

bus colle&tis, fed ex panibus etiam re-

i

1. Abfque fermento.) Azymus enim

center coQds aliquid facerdotibus in

pts

panis eft purior, adde, quod perazy-

eorum ufum conferebatur. INu.15. 19.

ia

mos panes revocabàtür in mémoriam

13. Sale rondies, ) Cum facrificium

fis

Hebréis liberatio ex /Egypto , quan-

fit quoddam quafi convivium Deo

Tur

do ob feflinationem azymis ufi funt

exhibitum, f4], quo cibi fapidi reddun-

&xod. 12. 34.

tur, deefTe non debuit.

.

CATUT T.ILc1bh

341

)&.iä-

14. Si autem obtuleris munus primarum *frugum tuarum

Domino de fpicis adhuc virentibus, torrebis eas igni, & con-

? oleo,

fringes in morem farris, & fic offeres primitias tuas Domino,

t$. Fundens fuper ea oleum,& thus imponens, quia oblatio

l

Domini eft.

fimila

16. De qua adolebit facerdos in memoriam muneris, par-

tem farris Íratti ; & olei, ac totum thus.

3

o &

CAPUT. II

orum

Quo pa&to offerantur boflie pacificorum , nempe de bobus , ovibus,

agnis , & capris , adipem omnem & [anguinem fibi depofcit

fmento

Deus , eorumque «vetatur efus.

acif-

1. Uod fi hoftia pacificorum fuerit ejus oblatio, & de bo-

bus voluerit offerre, marem five foeminam, immaculata

Xt al-

offeret coram Domino.

2. Ponetque manum fuper caput vittimce fuae, quae immo-

uferes

labitur in introitu tabernaculi teftimonii , fundentque filii Aa-

atione

ron facerdotes fanguinem per altaris circuitum.

1.5l

3. Et offerent de hofítia pacificorum in oblationem Domi-

m

no,*adipem, qui operit vitalia, & quidquid pinguedinis eft Exod.

intrinfecus :

19&'13;»

TEalem

fenete

4. Duos renes cum adipe, quo teguntur ilia, & reticulum .

jecoris cum renunculis.

li ,

in fs

—

Uu35

$. Ado-

yosimi-

jod md

Sal federis.) Mocatur fal feederis,

lute , incolumitate , & profperitate ,

id eft, fal legis hujus , qua f4l in o-

(hoc enim eft Hebrais pax ) five jara

uodque

mini facrificio adhiberi precepit Do-

obtenta, five obtinenda. LXX. ap-

;miliee

jjideo-

minus; fepe enim lex fodus dicitur

pellant, Hoffiam [alutarem.

Vfcetir.

jn Scripturis.

Immactlata.) Integra, perfeda. — Vi-

14- De fpicis adbuc virentibus. ) 'Ter-

de di&a cap. 1. n. 3.

| Quit

tia fpecies Mincha five facrificii farrei.

Coram Domino.) Coram altari.

lel leta'

2. Super caput willims. ) Wid fupra

j fact

Confvinges im morem farris.) Confrin-

)pteïel

'es fcilicet grana ex fpicis illis excuffa

Cap. I. n. 4-

on dé

& contundes ad modum farris, piflil-

n introitu Tabernaculi. ) Apud alta-

lo, aut mola grana illa comminuens.

re holocauftorum.

f

1upt

16. Jp memoriam muneris , 6/c. ) Ut

3. Vitalis. ) Cor, & pr&cordia,

tiame

quie maxime faciunt ad vitam tuen-

jbus i

pars Deo cremata memoriale fit, &

fignum totum hoc munus, id elt,

dam, & quibuslefis vitam amittimus.

1519

facrificium oblatum effe Deo, uti dixi

A. Retieulum jecoris.) Pinguedinem,

jficium

num. 2.

) Do

quz inftar retis hepar círcumdat , ver-

peddun

i.

Offia pacificorum. ) u fcilicet

fü 1$. vocatur Zrviaa jecoris.

: * offertur pro pace, id eft , fa«

Ewm. renunculis.) Cum renibus.

,

^

34

-

LIB

RI LEVITICI

$. Adolebuntdue ea

fuper altare in holocauftum, lignis igne

fuppofito in oblationem fuaviffimi odoris Domino.

6: Si vero de ovibus fuerit ejus oblatio, & pacificorum hoftia,

Mi

five maículum obtulerit, five foeminam , immaculata erunt.

7. Si agnum obtulerit coram Domino,

8. Ponet manum fuam fuper caput victimae fuze

É c—uæ im-

1

molabitur in veftibulo tabernaculi teftimonii : fundentque £ilii

Aaron fanguinem ejus per circuitum altaris.

o

9. Et offerent de pacificorum hoftia facrificium Domino:

t f

adipem, & caudam totam

j

1o. Cum renibus, & pinguedinem, quia operit ventrem;

ppu

atque univerfa vitalia & utrumque renunculum cum adipe,

mino

qui eft juxta ilia, reticulumque jecoris cum renunculis.

11. Et adolebit ea facerdos fuper al

M

oblationis Domini.

tare in pabulum ig.nisï,&

Don

12. Si capra fuerit ejus oblatio, & obtulerit eam Domino;

M

13. Ponet manum fuam fuper caput ejus : immolabitque eam

bem

in introitu tabernaculi teftimonii. Et fundent filii Aaron fan-

6

^

guinem ejus per altaris circuitum,

fepà

14. Tollentque ex ea in paftum ignis Dominici , adipem, qui

1

operit ventrem, & qui tegit univerfía vitalia:

ia

15. Duos renunculos cum reticulo,quod eft fuper eos juxta

at efü

iliaj, & arvinam jecoris cum renunculis.

tübit,

16. Adolebitque ea fuper altare facerdos, in alimoniam ignis,

pem |

& fuavitfimi odoris.

Omnis adeps Domini erit,

tent,

17. Jure perpetuo in generationibus, & cunétis habitaculis

& d

quide

vefiris nec fanguinem, nec adipem omnino comedetis.

medi

CAPUT

L

qug-

gnati;

9. Ie veffibule.) 1n introitu "T'aber-

17. Im generationilus , E$ cunüis babz-

nàculi, ut didum eft n. 2.

lib ;.

taculis veliris.) lta fcilicet ut nullage-

Vil

9. Et caudam totam, 6$c.) Hebr. fic

neratio, nullaque domus ab hac Tege

*

Eft 1

habent: Casdam integram d oppofitum

fefe poffit excipere.

comb

fpina dorff auferent , id eft, ita auferent

Nec. fanguintm.) Judais vetitus fuit

candam, & eoufque, ut fimul renes

omnis fanguis , non tantum immolati-

oppofitos fpinz dorfi auferant ; nam

tius vidimarum,; de quo proprie hic

Ífpina dorfi ea parte, qua caud& con-

agitur, fed etiam quivis alius. Vide

fim

Ín hoftia

D

.jungitur , renes fuflinet.

di&a Genef. 9. 4. -

ergo pacifica ovis, agni, &arietis, ut

Nec adipem.) Non eum, qui carni

C&ren

patet Levit. 9. 19. peculiare erat, quod

adharet, & ei immixtus eft, fed qui

Trity

cauda,adolebatur Domino : hoc enim

feorfim ininteflinis confertus, & con-

non fi bat, fi hoftia pacifica elfet bos,

denfatus eít; idque tantum fervandum

bet (

aut capra.

in carnibus immolatis 5 nam fi domi

Prc

Qu

3

x

R

2

p

As

x

34

»

l5 ig'ne

CAP'UT TV

hoflio,

Modus offerendi bo[lias pro peccato facerdotis , brincipis , &

Unt,

multitudinis per ignorantiam commilJo.

j im-

I.[ Ocutusque eft . Dominus ad Moyfen, dicens:

ue fiii

2. Loquere filiis Ifrael : Anima, cum peccaverit per

ignorantiam, & de univerfis mandatis Domini, quae praecepit,

mino:

ut non fierent, quippiam fecerit :

3. Si facerdos, qui unctus eft, peccaverit, delinquere faciens

Virem,

populum, offeret pro peccato fuo vitulum immaculatum Do-

ipe,

inino:

j

4. Et adducet illum ad oftium tabernaculi teftimonii coram

nis

Domino, ponetque manum fuper caput ejus, & immolabit eum

Domino.

iino,

5. Hauriet quoque de fanguine vituli, inferens illum in ta-

€ Cam

bernaculum teftimonii.

n fan-

6. Cumque intinxerit digitum in fanguinem, afperget eum

fepties coram Domino contra velum Sané&tuarii.

1 qui

taris thy-

7. Ponetque de eodem fanguine fupe;f cornua al

miamatis

jua

ad efum mactabatur animal , nihil ve-

tus eft.

Nam fi defignatus Pontifex

tabat, quominus ut carnes, ita adi-

peccaflet

antequam confecraretur ,

gnis,

pem omnem, fi voluiffent, abfume-

tunc vi&ima plebis, aut principis ex-

rent,

Cornelius tamen a Lapide,

piabat fe.

é& alii etiam fentiunt ne animalium

Delinquerve f'aciens populum. ) Ut fcili-

iculis

quidem domi occiforum adipem co-

licet fuo peccato fcandalizet, & peccare-

Es

medi potuiffe , fi animalia ex iis effent,

faciat populum. — Verti etiam poteft

qua facrificari poterant, ovis verbi

ex Hebrais ; ff peccet fceundum. peecatum

U

gratia, autbovis, &c. Vide Jofephum

populi,id eft,ficut populus peccare folet.

4. Inmolabit.) lpfemet Pontifex ,

177

lib. 3. antiq. c. ro.

Ratio legis eífe

videtur, quia adeps aptus admodum

qui peccavit.

Jjnge-

eft ad concipiendum ignem, & ad

6. 4perget.) Sanguïne vituli a. fe,

dege

comburendum in altari.

& pro fe immolati,

4

Velum Santiuarii. )

Velum dividens

j füit

Ser-

jati«

9. JAEr z'gmmrztidm..)' Sive legis, &

San&um S$an&orum , a San&o.

juris, five fa&i, eamque craf-

monem effe de hoc velo , non deeo;

Q hic

fam, & culpabilem.

quod erat in introitu 'labernaculi ,

Vide

De univer[fis maudatis. ) Naturalibus,

patet ex voce Hebrza 3* 5 parocht,

cmremonialibus , judicialibus , affir-

quo nomine paffim ubique hoc velum

camj

mativis ; negativis.

appellatur Exod. 26. 59. 40. Levit.

| qii

3- Sacerdos. ) Pontifex. Chald. ha-

16. cum aliud, quod eratin aditu Ta-

qote

ydurt

bet,facerdos magnus,LXX. ao iepeut.

bernaculi 13D)3 »zfveh dicatur.

Princeps facerdotum.

7- In bafmm. ) Juxta bafim , ut patet

jori

| Qui unilus eft.) Poftquam confecra-

ex verfu 1g.

344

.I.IBRI LEVITICI

miamatis gratiffïmi Domino, quod eft in tabernaculo teftimo-

(n

22u

in 0i

nii: omnem autem reliquum fanguinem fundet in bafim altaris

holocaufti in introitu tabernaculi.

I

fj

^0

g. Et adipem vituli auferet pro peccato, tam eum , qui vita-

yiun

fogan

lia operit, quam omnia,; quae intrinfecus funt.

». Duos renunculos, & reticulum, q

uod eft fuper eos juxta

2l

x

bi

J

ilia, & adipem jecoris cum renunculis,

10. Sicut offertur de vitulo hoftiee pacificorum: & adolebit

9D

u

or.

ea fuper altare holocaufti.

"O

ir. Pellem vero, & omnes carnes, cum capite, & pedibus,

4

0^

Domi

& inteftinis, & fimo,

12. Et reliquo corpore, efferet extra caftra in locum mun-

p

dum , ubi cineres effundi folent : incendetque ea fuper ligno-

tolas

rum ítruem , quae in loco effüforum cinerum cremabuntur.

Doni

I3.

uod fi omnis turba Ifrael ignoraverit, & per imperi-

3j

[Pi

tiam fecerit,

quod contra mandatum Domini eft,

l,

14. Et poftea inte

llexerit peccatum fuum, offeret pro pec-

m

16.

eato fuo vitulum , adducetque eum ad oftium tabernaculi.

15. Et ponent feniores populi manus fuper caput ejus co-

m f

ram Domino.. Immolatoque vitulo in conífpettu Domini,

€u8,

p

16. Inferet facerdos, qui un&tus eft, de fanguine ejus in ta-

bernaculum teftimonii,

ts

mrx &l

17. Tin&o digito afpergens fepties.contra velum.

18. Ponetque de eodem fanguine in cornibus altaris, quod

2j

hi

Am

eft coram Domino in tabérnaculo teftimonii ; reliquum autem

fangui-

Y

Q. Quam omnia, que intrinficus fént.)

altare holocauftorum ef!'uxi&ebantu—x'—,

eft, i

indeque ad locum aliquem; mundum

0,

Auferet, & offeret adipem omnem,

tam eum, qui operit vitalia, cor fci-

extra caftra exportabantur.

Qrnu

licet, & pracordia, quam eum , qui

13« Sé omnis turba lffael.) Si totus

eft intra ipfa vitalia, & vifcera.

populus, aut maxima ejus pars, INo-

ta eandem prafcriptam fuiffe hoftiam

20 f

2. Efferet extra caftra. ) Hac care-

monia tacita erat oratio, qua Ponti-

in peccato Pontificis , & in peccato

Prap;z

fex rogabat Deum, ut peccata Ponti-

populi, vitulum fcilicet, eundemque

Dils p

fuiffe ritum utriufque immolandi, ni-

n »

ficis, vel totius populi, id eft, pec-

At

catis debite pen& ipfum populum non

fi quod in peccato popult non Pon-

afficerent , fed cum ipfa victima extra

tifex, fed feniores populi pro toto

pan, (

populo manus hoftiz imponebant.

ln to

«iftra efferrentur , cremarentur , &

16. Sacerdos, qui wntius eft. ) Sum-

AC

adolerentur.

Qui p

In locum mundum.) Quia reliquig

mus facerdos, Pontifex.

erant facrificii.

18. . Mtaris, quod eff coram Dormzno.)

fimm

übi cineres. effundi folent.) Nam 2i-

Altare thymiamatis.

Qum q

— Jn effio tabernacul. ) Tuxta oftium.

24 q

neres vicimarum primo in atrio juxta

L

C PO IV

4

:e&ims

fanguinem func

[

juxta bafim altaris holocaui?:()rum, quo

ä

Z?

| altaris

in oftio tabern:

üli teftimonii.

19. Omnemque ejus adipem tollet, & adolebit fuper altare :

Y vita-

20. Sic faciens & de hoc vitulo, quo modo fecit & prius: &

rogante pro eis facerdote, propitius erit eis Dominus.

s juta

21. Ipfum autem vitulum offeret extra caftra, atque combu-

ret, ficut & priorem vitulum: quia eft pro peccato multitudinis.

dolebit

22. $i peccaverit princeps, & fecerit unum e pluribus per

ignorantiam , quod Domini lege prohibetur,

edibus,

23

. Et poflea intellexerit peccatum fuum : offeret hoftiam

Domino , hircum de capris immaculatum.

1 fünure

24. Ponetque manum fuam fuper caput ejus: cumque im-

» ligne-

molaverit eum in loco, ubi folet ma&tari holocauftum coram

Qtar.

Lomino, quia pro peccato eft,

imper

25.-Tinget facerdos digitum in fanguine hoftice pro pecca-

to, tangens cornua altaris holocaufti & reliquum fundens ad

bafim e;us.

f0 pec;

ull

26. Adipem vero adolebit fupra, ficut in viétimis pacifico-

jus C

rum fieri folet: rogabitque pro eo facerdos; & pro peccato

Ifi,

ejus, & dimitte'ur ei.

yinte

27. Quod fi peccaverit anima per ignorantiam, de populo

terrae, ut faciat quidquam de his, quze Domini lege prohiben-

tur, atque delinquat,

] quoi

28. Et cognoverit peccatum fuum , offeret capram immacu-

latam :

| ällæm

29. Ponetque manus füper caput hoftize ;

Aquæ pro peccato

fagu

eft, & immolabit eam in loco holocaufti.

lebontur,

30. Tolletque facerdos de fanguine in digito fuo: & tangens

mundim

cornua altaris holocaufti, reliquum fundet ad bafim ejus.

Si totus

43r. Omnem

qs, N

20. Rogznte pro eis Satt;rdatc)['ontïfice.

hic vocatur, qui efl dux, caput, &

ghoüfam

Propitius erit eis Dominus.) Domi-

primus in familia, agt tribu, aut ex-

eceato

nus placatus hoc facrificio non infe-

ercitu ; hunc enim fignificat Hobr.

yemque

ret populo poenam in hac vita, quam

N]3raff, id eft, elevatus, qui digni-

3ndi, Di*

alioqui. inflixiffet.

Nam quoad cul-

tate inter fuoseminet,ut patet INum. z.

n Pore

pam, & penam alterius vite, bzxc

verfu 4. cap. 7. 2-

o tot0

non tollebatur facrificio, aut prece

23. Hireum de capris,) Hlircum no-

hant.

facerdotis , fed contritione eorum ,

vellum adhuc matrem fequentem.

jomy

qui peccaverant ; cujus contritionis

24. Cumque immolaverit..) Sacerdos

fignum, & proteflatio erat hoc facrifi-

nimirum.

?

Danirh j

cium; quod pro peccato fuo offerebant.

27. De populo terra. ) Homo plebe-

22. Si peccaverit Princeps.) Princeps

Bibl. eum Com. Mezoch. T. I.

jus, vulïris, gregarius.

o&iüm'

e

249

GLIBRI 'LEVïTICL

[on

41. Omnem autem adipem auferens, ficut auferri folet de

l£

;;

vittimis pacificorum, adolebit fuper altare in odorem fuavi-

tatis Domino: rogabitque pro eo, & dimittetur ei.

1

iil

32. Sin autem de pecoribus obtulerit vi&timam pro peccato,

ovem fcilicet immaculatam ;

pottt

4

33. Ponet manum fuper caput ejus, & immolabit eam in

male

loco, ubi folent caedi holoeauftorum hoftiz.

firm;

34. Sumetque Sacerdos de fanguine ejus digito fuo, & tan-

j

gens cornua altaris holocautti, reliquum fundet ad bafim ejus.

6.

35. Omnem quoque adipem auferens, ficut auferri folet

& f

adeps arietis, qui immolatur pro pacificis ; cremabit fuper al-

i*

tare incenfum Domini : rogabitque pro eo, & pro peccato ejus,

türes

&— dimittetur ei.

CO.

CAPUT X

$

De bofliis pro peccatis ex filentio veritatis , z'mmzmditia', errore ,

ii

juramento , [acrorum. abufau , atque ignorantia.

&n0;

9.

peccaverit anima, & audierit vocem jurantis, teftisque

HUFED

I.SI

fuerit, quod aut ipfe vidit, aut confcius eft: nifi indi-

Quia.

caverit , portabit iniquitatem fuam.

o

2. Anima, quae tetigerit aliquid immundum, five quod oc-

abit

cifuïi

p

I1,

32 De pecoribus.) De ovibus; nam

juramento aliquid confirmantem, aut

de capris jam di&um eft.

promittentem , citatufque in judicio,

B d

33. Immolabit eam.) Per facerdotem.

ut dicat id, quod vidit, aut cognovit,

Ig leco, ubi folemt cedi bolecauflorum

fi non aperuerit, portabit iniquitatem

Qfeg

bofiie.) Juxta altare , ubi immolari fo-

fuams hoceft peenam iniquitatis, quam

Pefa

lent holocaufta.

Poterit tamen hoc

At

illi Deus infiget.

QUia c

35- Jncenfum Domini.) Ut fcilicet fit

crimen expiari facrificio, quod-prz-

incenfa, & cremata füper altare Do-

feribitur n. &. fan&io enim, quz ha-

Q? ve

mini.

Ed

betur illo n. 6. ad omnes cafuüs pr&-

cedentesreferenda eft. Deo enim per

f

Hoc capite, & initio fequentis agi-

hoc facrificium fatisfiebat : proximo

Præf&'ilj

tur de qufbusdam cafibus circa

tamen, fi is lefus effet, nihilominus

peccata aliena , nequis putet pro-

damnum omne farciendum erat.

Vel

DO

Omniy

pria duntaxat facrificip effe ex-

vox illa , j4raztis, idem eft, quodad-

lege M

pianda.

jurantis, ut fententia fit: Si quis vo-

sudi-i!

1. & peccaverit anima.) E:o modo qui

catus a judice fub adjuratione jubeatur

ita&F

fequitur cafus, & leges hujus

ferre te&imonium, & amore, vel

Cium h

capitis , & fequentis ad omnes etiam

cdio du&us teftari nolit, noneritim-

Pontifices pertinere videntur ; nulla

munis a crimine.

4 li

Quod y

.enim hic fit diftin&io perfonarum.

2

madlibet aliud reptile. ) mnia

Quando

"Audrverit vocem jurantis,) Senfus hu-

enim reptilia ex lege Levit. ri.

2«

jus verficuli, fiquisaudiveritaliquem

erant immunda.

türos j

CAPU'I; M

347

let de

cifum a beftia eft, aut per fe mortuum, aut quódlibet aliud re-

fii-

ptile : & oblita fuerit immunditize fuze, rea eft, & deliquit:

3. Etfi tetigerit quidquam de immundi ia hominis, juxta

omnem impuritatem,

a pollui folet, oblitaque cognoverit

CGL,

*

poftea , fubjacebit deli

Go

e

am i

4. Anima, qua juraverit, & protulerit labiis fuis, ut vel

male quid faceret, vel bene, & idipfum juramento, & fermone

& -

firmaverit, oblitaque poftea intellexerit deli&tum fuum,

$. Agat poenitentiam pro peccato,

1 .

| folet

6. Et offerat de gregibus agnam, five capram, orabitque pro

ea facerdos, & pro peccato ejus.

er d-

'

7. Sin autem non potuerit offerre pecus, offerat** duos tur- *Inf.

0 6jU5,

tures, vel duos pullos columbarum Domino, unum pro pec- 1. 8.

Cato, & alterum in holocauftum ,

4uca

$. Dabitque eos facerdoti : qui primum offerens pro pecca- ^ ?*

TOf

to, retorg

uebit caput ejus ad pennplas ; ita ut collo adhzereat,

& non penitus abrumpatur.

9. Et afperget de fanguine ejus parietem altaris: quidquid

isque

autem reliquum fuerit, faciet diftillare ad fundamentum ejus,

j ind

quia pro peccato eft.

Io. Alterum vero adolebit in holocauftum, ut fieri folet, ro-

od oC

gabitque pro eo facerdos, & pro peccato ejus, & dimittetur ei.

a

fom

II. Quod fi non quiverit manus ejus duos offerre turtures,

——

2uP aut

X x2

aut

judidio

Et oblita fuerit. immunditza fug.) Ac

Oblitaque.) lta ut non implevcrit

yoovits

confequenter neglexerit eam tollere

juramentum.

per facrificium a lege flatutum.

$. -gat penitentiam pro peccato.) l-

1u1mem

[ quïm

Rea ef. ) Immunda , & polluta,

lud agnofcat , & conteratur ; alioqui

menhoc

quia contra legem . Levit. c. 11. 45.

facrificium parum illi proderit. LIleb.

od pre

& Chaldaus : covfiteatur. peccatum , quod.

qua vetat tangi immundum , fecit.

peccavit , icilicet facerdoti.

Hoc au-

que *

Et deliquit.) Quuiaimmunditiam per

fus pr&

facrificium , fiva luftrationem lege

tem in aliis facrificiis pro peccato in-

n peï

telligendum ell, etiamfi non expri-

yroximo

pr&fcriptam non expiavit.

matur.

3. De immtunditia hominis, t$c.) De

lominus

omnibus illis , in quibus homines ex

9. lum pro peccato.) Carnes turtu-

iL

Vd

ris immolati pro peccato cedebantto-

uo(& üd

lege Moyfis pollui folent.

te facerdoti, nihil Deo, uti fiebatin

Subjacebit delitlo.) Ut culpsrea eft,

1530

ita & penz; ac proinde ad facrifi-

aliis facrificiis pro peccato.utLiev.6.26.

)uneilfllï

II. Partem Epbhi decimam. ) Unum

I6j

Ye

cium n. 6. prefcriptum tenebitur.

gomor.

Vide fupra Exod. 16. 16.

4- Ut male quid f'aceret.)) Malumali-

Non mittet in eam oleum.) Ratio legis

erititi

quod peenz irroget, ut parentes ali-

eft Domini ita jubentis voluntas, &

Qmnà

quando faciunt, qui fe filios cafliga-

myllerium, ut fcilicet fignificetur pec-

p.4"

turos jurant.

catorem expertem cíle latitia,& Iucis.

L

p

348

LIBRI

LEYWITIFPICI

aut duos pullos*columbarum offeret pro peccato fuo fimilae

partem ephi decimam : non mittet in

eam oleum, nec thuris

aliquid imponet, quia pro peccato eft.

Ob;'zz.

12. 'Tradetque eam facerdoti: qui

p

plenum ex ea pugillum

hauriens, cremabit füper altare; in monimen:um ejus, qui

obtulerit,

3. Rogans pro illo; & expians, reliquam vero partem ipfe

habebit in munere.

1

14. Locutusque eft Dominus ad Moyfen, dicens:

Ij. Anima, fi praevaricans caeremonias, per errorem, in

pave

T

his, quae Domino funt fan&tificata, peccaverit, offeret pro

delicto fuo arietem immaculatum de gregibus, qui emi poteft

verii

duobus ficlis, juxta pondus San&tuarii.

16. Ipfumque quod intulit, damni, reftituet, & quintam par-

pe

tem ponet fupra, tradens facerdoti, qui rogabit pro eo offe-

)

rens arietem & dimittetur ei :

M

17. Ánima fi peccaverit per ignorantiam, feceritque unum

ümn

ex his, quae Domini le

ge prohibentur, & peccatï rea intellexe-

rit iniquitatem fuam,

Breg

Lefi

18. Offeret arietem immaculatum de gregibus facerdoti,

Qu

juxta menfuram, seftimationemque peccati : qui orabit pro eo,

quia neíciens fecerit: & dimittetur ei,

fin

5l

CA-

j

19. Quia per errorem deliquit in Dominum.

Nec thuris.) CQuia peccatam Deo

9.

16, Et quintam partem ponuet f Y4. )

peffime olet, & eít ei abominabile.

Ut hzc quüinta pars fuperaddita fit in

Cter

In monimentum.) Nide di&ac. 2. n. 2.

compenfationem injurie, quam prag-

IL

af

13. Regani pro illo, 65 expians.) Ro-

ter damnum irrogavit Domino , ejuf-

gans, ut remittatur ei,

que facris.

Hxzc autem reftitutio fie-

Reliquams "vero partem. ) Ex fimila

bat in pecunia , & facerdotibus ce-

[

oblata pro peccato.

debat.

Yerit

Ipfe. ) Sacerdos offerens.

17. Fecerit unum ex. bis, 6c. ) Omit-

C

Habebit in munere. ) Hlabebit quafi

tendo in facris ceremoniam aliquam

munus ,

quo fcilicet

Deus

vult

nullhi damnofam.

t

der c

eum remunerari pro labore , & mi-

I8. Juxta menfuram , efl?mationemque

Cl

nifterio tabernaculi.

peccati.) Pro majori peccato melio-

Ij. Per errorem. ) Nam fi fcienter,

rem , & pretiofiorem offeret arietem ;

&f

morte luet , ut patet INum. 15. 30.

pro minori vero minorem

;& yilio-

Ip bis, que Domino funt fantlificata.)

ris pretii.

Ahql

v.g. fi laicus comedat de carnibus

Orabit pro eo, quia mefetens. fecerit, )

Voft

Deo immolatis, ut diciturc. 22.14.

Orabit pro eo, dicens: Parce Domi-

Dïg:ca

Qui emi potefl duobus fíclis.) Cuijus pre-

ne huic ,. qui deliquir in adhibendis

4

tium minimum fit duorum ficlorum.

caeremoniis a te prafcriptis, quia ne-

V

C

x:

Jxta pondus fanttuarii.) Nide Exxod.

fe d

30. 13*

fciens» id fecit.

^

N

E

3*

3

N

A

Q3

*

A.

RR

^

v

-

349

fimils

CAPUT VL

(hüris

Obiatio pro peccato ex certa [cientia commif]o : leges bolocauf?i, ignis

gillum

perpetui , fingulorum Jacrificiorum , & oblationum facerdotis in

l, qui

die unclionis [ua : & in genere de bofla pro peccato :

quive , & quando bis velci po[fint.

mipíe

1.| Ocutus eft Dominus ad Moyfen, dicens:

2. Anima, quae peccaverit, & contempto Domino, ne-

,

gaverit proximo fuo depofitum, quod fidei ejus creditum fue-

et pro

rat: vel vi aliquid extorferit, aut calumniam fecerit,

3. Sive rem perditam invenerit, & inficians infuper pejera-

poet

verit, & quodlibet aliud ex pluribus fecerit, in quibus folent

peccare homines.

m pit-

) offe-

4. Convi&ta deli&i , reddet.

5. Omnia, quze per fraudem voluit obtinere, integra, * & Num.

Unuft 4

quintam infuper partem domino, cui damnum intulerat.

M

6. Pro peccato autem fuo offeret arietem immaculatum: de

-]lexee

grege, & dabit eum facerdoti, juxta aeftimationem, menfuram-

1loti,

que deli&i.

7. Qui rogabit pro eo coram Domino, & dimittetur illi pro

10 60

fingulis, quae faciendo peccavit.

CA

8. Locutusque eft Dominus ad Moyfen, dicens:

—

9. Pracipe Aaron, & filiis ejus: Haec eft lex holocaufti:

fn r.'z.)

Cremabitur in altari tota no&te usque mane : ignis in. eodem

ficin

altari erit.

1o.Ve-

m pré-

XX

, eiuf-

utiofie

^

-

U peccaverit , €$ negaverit.) Sen-

Et quintam infuper partem.) ln damni

fus eft :

compenfationem , quod ex abfentia

pus (

Q

Anima, quz pecca-

verit negans. depofitum.

rei fuz interim paffus eft dominus.

Contempto : Dorino.) Quem fcilicet

6. Offeret. arietem. ) Pro peccato ex

) Omit-

nihil latet, &

ignorantia offertur capra ; pro pecca-

Jiguam

qui peccatorum vin-

dex eft.

to fcienter admiffo , quod elt pravius,

d

Calumniam fectvit.) Per calumniam,

offertur aries , qui eft majoris pretii.

melio-

& fraudem aliquem laferit.

9. Lex bolocamfhi. )

ugis fcilicet:

juffit enim. Deus quotidie fibi duos

feterty

3. Quodlibez. aliud ex pluribus ,. 8c.)

: vilio*

Aliquid aliud fecerit, quod alteri dam-

agnos offerriin holocauftum , alterum

nofum eft, & noxium

mane , alterum vefpere ,

ut patet

etil )

qualia fünt

Num. 28. 3. & 4.

peccata hic enumerata , & his fimilia.

Cremabitur

.. fotz notte.) Atque

Domi-

.4 Comvitla delitli,) Ubi judicio fa-

ideo partes animalis fucceffive ar&

ibandis

jj ne

cerdotis, cui detegit, confliterit fuif-

imponebantur a facerdote, qui tota

fe delictum.

no&e in hocminiflerium intentus per-

4. Obtinere. ) Id -.i&' retinere.

vigil gxcubabat.

w

LIBRI

ECE/V ID PUOL

33e

ro. Veftieturetunica facerdos, & feminalibus !ineis : tollet-

ue cineres, quos vorans ignis cxuffit, & ponens juxta altare,

« fen

1I. Spoliabitur prioribus veftimentis, indutusque aliis effe-

mini:

ret eos extra caftra, & in loco mundiffimo us

que ad f: ayillam

confumi faciet.

19.

20.

12. Ignis autem in altari femper ardebit, quem nutriet fa-

deben

cerdos fubjciens ligna mane per fingulos dies, & impofito ho-

offere

locaufto, defuper adolebit adipes pacificorum.

medi

15. Ignis eft ifte perpetuus, qui numquam deficiet in altari.

14. Hac eftlex facrificii, & libamentorum, quze offerent

41.

filii Aaron coram Domino, & coram altari.

tem €

22

15. Tollet facerdos pugillum fimilae, quee confperfa eft oleo,

1n alt

& totum thus, quod fuper.fimilam pofitum eft: adolebitque

2

illud in altari, in monimentum odoris fuaviffimi Domino :

16. Reliquam autem partem fimilee comedet Aaron cum fi-

QCQ

44

liis fuis, absque fermento, & comedet in loco (1) fan&o atrii

17. Ideo autem non fermefntabitur,quia pars ejus in Domini

25]

offertur incenfuüm. San&tum fan&torum erit, ficut pro peccato-

pecc:

18. Mares

Dom

atque delicto.

46

(1) in loco fan&to atrii. Iz ed;z. Sixz. !egizär: in loco fanctuarii.

"

attio

Ex eodem altari erit. ) INon erit ignis

cantur non alibando, feda libis, &

?^

a

alienus, aliunde illatus.

panibus, qui ex libamentis , id eft,

11. Spoliabztur prioribus "veffimentis.)

€x fimila, & farre conficiuntur, vel

fdnc

"

Quia elatio cinerum extra cáftra non

confici poflunt.

Quare quz . hic li-

eft (acra funüio, ad quam compara-

bamenta,verfu fequenti fimilam vocat.

H

ta illa veftimentà erant.

16. Comedet Aaron cum &lis fais. ) In-

AUl

la

U/que ad f'avillum confumi faciet.) Li-

'tellige, nifi polluti effent, & conta-

&um|

gnorum partes miflas cineribus, nec-

minati : hi enim arcebanturtam fàacris

peu

dum omnino in cinerem refolutas, &

epulis , quam locis, ut patet cap. 22

terat

fi qu& partesadipis , carnium , offium,

In loco fantlo. ) In atrio labernacuti.

rumq

&c. igne non omnino confumpta re-

17. Non fermentabztur , quia pars DN

lig

manferunt,

&c.) Quafi dicat.

Pars fimile: Deo

Ua

)

12. Et Zmpofto bolocauffo , &$c. ) Sen-

oblata fermentari non potelt, Lev, 2.

dng

tentia ef: mane compone firuem

ir. ergo nec decet reliquam ejus par-

u

lignorum in altari, & impone illi

tem, qua facerdotibus in cibum ce-

20

emnes carnes holocaufli , & fi que

dit, fermentari, quia hzc etiam pars

eft facrificii Domino oblati, & cen-

Yi

preterea fint hoftie pacifice offeren-

&t

de,accipe ex iis adipes earum , eof-

fetur illi oblata per- fui partem , feu

lr

que pone fuper juge holocauftum , ut

pugillum , qui Domino incenfus eft,

D

fimul cum eo crementur.

Noloenim

Santdlum Sauilorum erit. ) Sancüffü-

h

feorfum folum adipem cremari.

mum erit, folifque cedet facerdotibus.

n

14.Lex fzerzficiz. )Varrei;jnon carnium;

Sicut pre peccato , atque. delitta.) San-

f€u

nam in Hebr. ef Mizc£2, dequo cap.z.

Giffimum erit, ficut fandtiffimum eít

Libamentorum. ) Libamenta hic vo-

facrificium pro peccato, & pro deli&o.

[oi

uf

3

CAPUT VL.

e

35t

: LOH': -

]tre,

18. Mares tantum ftirpis Aaron comedent illud. Legitimum,

!s effe.

ac fempiternum erit n generationibus veftris de facrificiis Do-

willam

mini : omnis , qui tetigerit illa , fanCtificabitur.

19. Locutusque eft Dominus ad Moyfen, dicens :

Tiet fo-

20. Haec eft oblatio Aaron, & filiorum ejus, quam offerre

h

fto ho-

de

;8]

ent Domino in die un£tionis fuse.

Decimam partem ephi

offerent fimilce in facrificio fempiterno, medium ejus mane,&

1altati,

mcdium ejus vefpere:

fferent

21. Quse in fartagine oleo confperfa frigetur. Offeret au-

tem eam calidam in odorem fuaviffimum Domino.

toleo,

22. Sacerdos, qui jure patri fuccefferit, & tota cremabitur

in altari.

bitque

UH

23. Omne enim facrificium facerdotum igne confumetur,

um f-

nec quisquam comedet ex eo.

0 atrit

24. Locutus eft autem Dominus ad Moyfen, dicens:

omini

25. Loquere Aaron, & filiis ejus : Ifta eft lex hoftize pro

eCCLO.

peccato : In loco ubi offertur holocauftum, immolabitur coram

Mares

Domino.

Sané£tum fanctorum eft.

— ]

26. Sacerdos, qui offert, comedet eam in loco fanGo, in

atrio tabernaculi.

bis, &

27. Quidquid tetigerit carnes ejus ,

fan&ificabit/ur. Si de

ii di,

fanguine illius veftis fuerit afpería, lavabitur in loco fan&to.

r Yd

i.

28. Vas

hic fi-

vocat.

18. Mares tantum , &c. ) Qualibet

te munus Pontificium, ab eo arcea-

:;.) In.

fimila Deo oblata habebatur admo-

tur, de qua c. 21. r8. tunc enim in

conta-

dum fancta , perinde ac facrificium pro

ejus locum fuccedebat fecundo geni-

fucris

peccato , & deli&o; ideoque non po-

tus, & fic deificeps.

p, 22

terat comedi nifi a facerdotibus, eo-

m3. lgne confumetur. ) Sacrificium

yacl,

"

rumque filiis mafculis.

fcilicet fimile , vel farreum ;; nam de

1l f/ll! J

Legitimum , ac fempiternum, ) Perpe-

vi&imis fuis pacificis potuiffe facer-

3

tua fandtio tamdiu duratura , quamdiu

dotes comedere, patet Exod. 29.2$.

,

durabit lex veftra.

2s. Santlum Santlerum eff.) Walde

Santlificabitur.) SanGficetur.

fancta ell.

gp&ï-

) (

20. Oblatio Maron, €$ filiorum - ejus.))

26. Sacerdos , quioffert , covatdet eam.)

Id eft Pofitificis, & minorum facer-

Ad folum enim facerdotem offeren-

|pars

dotum. Sicfepeiriferius Aáronaccipi-

tem pertinebat, ab eoque, & ejus fi-

cen-

fu

turappellative pro Pontifice quolibet.

liis mafculis comedenda, quamquam

; ll

Decimam partem Epbi.) Gomor unum.

poterat offerens alios facerdotes, eo-

difi-

Íp facrificio fempritermo.) Quod fem-

rumque filios mafculos ad ejus efüm

jbus»

per in confecratione facerdotum of-

advocare, ut patet n. 49.

Exodc

Sur

ferri debet.

27. Santlificabitur.) V ide fupra

^

) eü

22. Sacerdos, qui patri jure fucceffertt )

3o. 29. & Agggi.

?^

I3.

Scilicet facerdotis filius primogenitus,

Lavabitur in loco fzntlo.") 3natrio ta-

o

nifi ille, deformi-tate aliqua impedien-

bernaculi ; utfic lota ad profanos ufus

352

.LIBRI AE WVOISUTCI

28. Vas autem fi&ile,in quo co&ta eft, confringetur: quod

7.$

fi vas seneum fuerit, defricabitur, & lavabi-ur aqua.

&lu

eh

29. Omnis mafculus de genere facerdotali vefcetur de car-

erun

nibus ejus, quia SanCtum fanttorum eft.

95:

*Sup.

30. Hoftia enim, quae caeditur pro peccato , * cujus fanguis

,. I

ä—iäbr.

infertur in tabernaculum teftimonii ad expiandum 1n San&tua-

&qu

1

43.11.

rïio, non comedetur ; fed comburetur igni.

facerd

IQ.

QATUI. VIL

Aaror

II

Ritus oblationis boftie pro delitto €&? boftie , ac victime päcz;'fz'ca-

n

rum : adeps , €&? Janguis in univerfum comedi

probibentur.

absqu

coGan

c quoque lex hoftiie pro delito, San&ta fan&orum eft :

I

1112!2

2. Idcirco ubi immolabitur holocauftum , ma&tabitur

immo|

& vi&tima pro deli&to : fanguis ejus per gyrum altaris fundetur.

lj

3.

Offerent ex ea caudam, & adipem, qui operit vitalia:

Sacen

^ 4. Duos renunculos, & pinguedinem,

qus juxta ilia eft, re-

Ij.

ticulumque jecoris cum renunculis.

esqi

g. Et adolebit ea facerdos füper altare: incenfum eft Do-

16.

mini pro deli&to.

Dd

6. Omnis mafculus de facerdotali genere, in loco íancto

$. H

vefcetur his carnibus, quia Sarié£tum fan&torum eft.

locue

T. Sicut

tur, nih

redire, & a profanis hominibus indui

i.

Ex bofüie pro delidlo. ) Pec;catum

Cüficant

10, ]

poffit.

4 cuma deli&o diftinguitur (nam

28. Íp quo co

a eff, ). Hoftia fcili-

ha&c duo pro eodem accipiuntur, ut

fir. ) Y

cet pro peccato.

patet cap. 4. 5. 6.) eft illud , quod

fü& vi

Confringetur.) Quia vas fi&ile, cum

prudenter , & fcienter committitur :

[lan; j

Qu& off

fit porofum, humorem aliquem car-

Deli&um vero , quod ignoranter fit,

nium fan&ificatarum imbibit, qui elui

v. g- perimprudentiam , oblivionem,

Wt f

facile non poteft.

ignorantiam maxime juris, utfitcum

Àlii l

T0n o

29. Omnis maféulus , €6/c.) Kloftia er-

tus.

quis legem ignorat, vel ejus eft obli-

go pro peccato a folis mafculis, iif-

aCetdo)

que facerdotibus, aut eorum filiis

Santla Santlorum.) Sandiffima.

m ve

comedi poterat.

6. Veféetur. bis carnibus. ) N efci po-

1mila (

terit.

Proprie hoftia pro delicto erat

Qui. Qy

30. Cujus fanguis znfertur im tabernae

eulum. ) Quod fiebat in hoflia pro

offerentis, ut & hoftia pro peccato ;

[ythfu:

peccato Pontifieis, & totius populi ,

eadem enim utriufque eft ratio, & lex;

n $

ut didum eft c. 4. n. 6. 1g.

ut dicitur n. 7

Poterat tamen offe.

cuh g

rens partem hoíliz comedendam dare

Non comedetur &$c. ) '"Valis enim to-

Thila v

tà cremanda erat extra caflra, ut juf-

aliüs facerdotibus ;

eorumque filiis

&a) ho

fit Deus c. 4. n. 12» & 21.

l

in 'ürt"*l

maífculis ; nop autem fominis.

|

Bülu j

CATET VIE

353

e

: quod

. 7. Sicut pro peccato offertur hoftia,ita & pro deli&to : utrius-

]e cat-

que hoftize lex ung erit: ad facerdotem, qui eam obtulerit,

pertinebit.

angyis

g.Sacerdos,qui offert holocaufti vi&timam,habebit pellem ejus.

9. Et om

acrificium fimilae, quod coquitur in clibano,

ndoa-

& quidquid 1

raticula, vel in fartagine praeparatur, ejus erit

facerdotis, a quo offertur :

1o. Sive oleo confpería, five arida fuerint, cunttis filiis

Aaron menfura aequa per fingulos dividentur.

iif

1r. Haec eft lex hoftiae pacificorum, quase offertur Domino.

I2. Si pro gratiarum a€tione oblatio fuerit, offerent panes

absque fermento confperfos oleo, & lagana azyma un£ta oleo,

coctamque fimilam, & collyridas olei admiftione confperfas:

m eft:

13. Panes quoque fermentatos cum hoftia gratiarum , quae

abitut

immolatur pro pacificis :

q4detur.

14. Ex quibus unus pro primitiis offeretur Domino , & erit

jf

Sacerdotis, qui fundet hoftize fanguinem,

d re-

15. Cujus carnes eodem comedentur die, nec remanebit ex

eis quidquam usque mane.

4 Do-

, eodem

16. Si voto, -vel fponte quispiam thulerit hoftiam

fimiliter

fax o

9. Habebit pellem ejus. ) Quia ex ho-

frixum. Nofter interpres collyridam

locautto, quod totum Deo comburi-

alibi erufulam vocat.

, Siut

tur , nihil aliud eft reliquum , quod fa-

13. Panes quoque fermentatos. ) INon

—

ecþatum

crificanti cedat, nifi pellis.

ut ex iis aliquid inferatur altari ; hoc

Io. Mezfura equa per. fmmgulos divide-

enim vetitum eft cap. ^. n. 11. fedut

"r knam

tur.) lta fcilicet ut cuique füus dies,

ii facerdotibus offerantur , tanquam

mp n

fue vices obtingant , quibus mini-

donaria, quibus ipfi vefcantur.

, Q

flrans, & fungens facerdotio, omnia,

Cum boflia gratiarum , &c. ) Cumho-

jlttitur :

quz offeruntur, fibi vindicet , perinde

ftia,quz immolatur in gratiarum adtio-

yiter n

ut faciunt alii facerdotes fuis vicibus.

nem pro pace, ift eft, falute, & be-

jjonerty

Alii hunc verfum accipiunt de fimila

f um

neficiis, a Deo acceptis.

non co&a, quafiilla fuerit omnibus

14. Exquibus.) Panibus fermentatis,

[i obli-

facerdotibus equaliter dividenda: ver-

Unus pro primitiis offeretur Domino. )

fum vero pracedentem accipiunt de

Ut fcilicet cedat non Deo in facrifi-

i

fimila coca, five libis , & panibus,

(ci pe

cium , fed facerdoti, vicem Dei ge-

qui omnes cedebant offerenti.

lta

renti , in cibum. Ceteri panes peft

loeat

Ífychius. Em. Sa, & Bonfrerius.

hunc primum etiam Domino oblati

eccato ]

19. Similem , 65 collyridas. ) Parti-

cenfebantur.

, &leb

cula & ,.fumitur pro 74 ef ; nam fi-

en Offe'

16. Eadem edetur. die.) TNe quid-fa-

mila confperfa, & fub»&acum efl co-

cri cibi corrumpatur , & putrefcat

am dure

&a, hoc eft ut habent Hebrza, frixa

& vilefcat religio vi&timarum.

"m

in fartagine , elt collyrida, five Bibum

$

Si quid in craftinum vemanferit , &c. )

Bibl, eum €om, Menoch. T. , -

Yy

354

T^IBRILETYITICI

N

fimiliter edetur die: fed & fi quid in craftinum remaaferit

belli C

vefci licitum eft :

49

17. Quidquid autem tertius invenerit dies, ignis abfumet.

comede

18. Si quis de carnibus viCctimse pacificorum die tertio co-

) 9

mederit, irrita fiet oblatio, nec proderit offeregg quin potius

tum de

quaecumque anima tali fe edulio contaminave

, praevarica-

g. t

tionis rea erit.

lis fois

19. Caro,quze aliquod tetigerit immundum,non comedetur,

28.I

fed comburetur igni : qui fuerit mundus, vefcetur ex ea.

291

20. Anima polluta, quze ederit de carnibus hoftize pacifico-

ficon

rum, qua oblata eft Domino, peribit de populis fuis.

]

ju;.

21. Etquaetetigerit immunditiam hominis, vel jumenti, five

.l

omnis rei, quae polluere poteft, & comederit de hujufcemodi

que i

carnibus , interibit de populis fuis.

22. Locutusque eft Dominus ad Moyfen, dicens:

4 (

ent Aa

23. Loquere filiis Ifrael : Adipem ovis, & bovis, & capr&

non comedetis

LU

primi

24. Adi-

3

Vi&ima ex voto oblata comedi po-

fi quid immundi tetigiffet , licebat ve-

terat die fequenti , non autem qu&

fci, ut patet Deut. 12. n, 15. & 22.

iple h

W

Oblata erat in gratiarum a&ionem,

Dico, poff immolationem nam fi ante

tulia.

cujus rei ratio potiffimura referenda

eam, cum deferretur ad altare pollu-

in legislatoris voluntatem, — Addevi-

ta fuiffet, non licebat quidem eam of-

cetdot

&imam gratiarum actionis digniorem

ferre, poterat tamen ipía in quofvis

^

N

$1

fuiffe, quia ex animo grato , liberali,

profanos ufus converti.

Ont

pio, & in laudes Dei effufo prorum-

Qui fuerst mundus, wefcetur ex e4.) Flo-

pebat ; illa vero ex voti neceffitate,

ftia (cilicet pacifica fi pollutanon fit.

y.

& fpe impetrandi aliquid a Domino.

20. dnima polluta.) E1omo pollutus.

£ione

X8. Irrita füt oblatio, ) Per ponre-

Peribit.) Deo ultore in mortem in-

riorem hanc prevaricationem legis hu-

curret, vel in hac vita prafentem ,

jus , qua refervat ^carnes in tertiam

velin futura &ternam.

al Immunditiam beminis.) Putafe-

deägb

diem, perdet gratiam , quam priori

& ftercora.

facrificio , & hollia pacifica prome-

ces ,

Hic ergo homo

ruit apud me.

tam pollutus in fe, quam fi quid pol-

24.)

19. Caro , que 4liquiä tetigerit im-

lutum tetigerit, arcetur efu pacifico-

Ab

rum.

Hj

mundum , &c.)) Caro fcilicet Deo ob-

Aon [ic

lata, que poít immolationem aliquo

23. 4dipem ovis , E5 bovis, E$ capre

modo polluitur, non comedetur , fed

non comedetis. ) Quiahactria funt, qu&

Y

Comburetur: idque ob reverentiam

Domino immolantur ;

unde eorum

RWJ

facrificiorum.

Comburetur autem

bti|

adipem fibi depofcebat Dominus,

igne non facro, fed profano ; quia

etiamfi illa domi ma&arent ad efum,

adlþeg

jam amplius non eft caro vi&dima,

ut patet ex num. 2;. Ádipem vero

ol

& facrificii , cum ab eo ob immun-

aliorum animalium mundorum , fed

Ej

ditiam rejiciatur.

Dico , care Deoob-

ad facrificia non deputatorum , co-

mih,

lat ; nam alias carne non facra, etiam-

medere poterant.

fmn à,

CAPUD.

VII.

3$$

atfenp

24. ÀÁdipem cadaveris morticini, & ejus 5nima1i-sj quod a

beftia capium eft , habebitis in varios ufus.

ümef,

25. Si quis adipem, qui offerri debet in incenfum Domini,

comederit, peribit de populo fuo.

:

o cp

| potius

26. Sanguinem quoque omnis animalis non

fumetis in Cibo,

afICa-

tam de avibus, quam de pecoribus.

27. Omnis anima, quae ederit fanguinem, peribit de popu-

lis fuis.

edctuty

zi

28. Locutusque eft Dominus ad Moyfen, dicens -

icifico-

29. Loquere filiis Ifrael, dicens : Qui offert victimam paci-

ficorum Domino

ejus.

, offerat fimul & facrificium, id eft, Iibamenta

iifive

"emodi

3o- Ténebit manibus adipem hoftize , & peCtufculum : cum-

que ambo oblata Domino confecraverit, tradet facerdoti :

3*. Qui adolebit adipem fuper altare; pe&ufculum autem

C

erit Aaron, & filiorum ejus.

3?. Armus quoque dexter de pacificorum hoftiis cedet 1n

primitias facerdotis.

, Mdi-

33. Qui obtulerit fanguinem, & adipem

'ebat vee

» filiorum Aaron,

N

ipfe habebit & armum dextrum in portione fua.

y fLante

34. Pe£ufculum enim elevationis, & armum feparationis

] pollue

tuli a filiis Ifrael de hottiis eorum pacificis; & dedi Aaron fa-

emot-

cerdoti, & filiis ejus lege perpetua, ab omni populo Ifrael.

quolyis

35. Heec eft un&tio Aaron, & filiorum ejus in. czeremoniis

,z.) Ho-

Domini, die, quo obtulit eos Moyfes, ut facerdotio fün gerentur,

n fit.

36. Et quae preecepit eis dari Dominus a filiis lírael reli-

jllitus.

gione perpetua in generationibus fuis,

Z

temite

57. Mta eft lex holocaufti, & facrificii

pro peccato, atque

entetm s

&

dgïi&o, & pro confecratione

, & pacificorum vi£timis,

w

Xy m

lomo

38. Quim

24. Morticini.) Sponte mortui.

30. Domino confécraverit.) ]Non fa-

gipo"

4 beflia captum.) Occifum a fera..

cerdos , fed laicus offerens..

icifico*

Habebitis in varios ufus^y Comedere

34- Pelfu[culum enim elevationis.)Quod

non licet,-ad alios ufus adhibere nihil

fcilicet per elevationem in altum , ( de

j um

vctat.

qua l2xod. 29. 26.) eft Deo oblatum.

) g2

2$. Jm incenfum. Y Chut cremari de-

eorutm

"armus feparationis.) Deo fcilicet fepa-

ninus ;

bet in honorem Domini, loquitur de

ratus , ut facerdotibus Dei vice detur.

dum,

adipe ovis, & bovis, & capre, que

3$* Inceremoniis Domini.) ld eft, ju. »

fola ex quadrupedibus offerri poterant.

tz ritum , & ceremonias pr&fcriptas

] rou

29. Libamenta cjus. ) Libamenex fi-

cap. 6. n. 26. &Exod. eap. 29.

" fed

4'004 ;

mila , ut ita Deo plenum, ex carne, &

36. Religione perperua. ) San&ion&,

fimila, vel pane, exhiveat convivium.

I:ge perpetua.

w

LIBRI/VLEVWVITLCI

356

y, fl

38. Quam conítituit Dominus Moyfi in monte Sinai q*.aandxo

mandavit filiis Ifrael, ut offerrent oblationes fuas Domino in |

xit baltels

deferto Sinai.

u Obti

ofüffet À

CAPUT VII.

;; hn

tetinit 007

"Aaronis. in Poniijïcem, & filiorum ejus in Sacerdotes con[ecratto,

fudit reliq

ac tabernaculi , fupelleCtilisque ejus ufjä?ie per

s

16 Adi

ovyfen.

düosque?

Ocutusque eft Dominus ad Moyfen, dicens:

y. Vit

45

2. Tolle Aaron cum filiis fuis, veftes eorum, & un&io-

caftrs, f

nis oleum, vitulum pro peccato, duos arietes, caniftrum cum

IS-VObtï

azymis,

Cum impo

3. Et congregabis omnem coetum ad oftium tabernaculi.

1. Int

4. Fecitque Moyfes, ut Dominus imperaverat. Congrega-

altzts

taque omni turba ante fores tabernaculi,

*o. lf

*5. Ait: Ifte eft fermo, quem juffit Dominus fieri.

artus, a

6. Statimque obtulit Aaron, & filios ejus. Cümque laviffet

aL Lot

€os :

incendit

7. Veftivit Pontificem fubucula linea, accingens eum balteo,

odoris D

& induens eum tunica hyacinthina, & defuper humerale im-

25. 0b

pofuit,

tum: pof

8. Quod aftringens cingulo aptavit rationali, in quo erat,

fuas,

Do&rina , & Veritas.

E

9. Cidari quoque texit caput: & fuper eam, contra frontem,

€Jus, teti

à

pofuit laminam auream confecratam in fan

:

&ifigatione, ficut

Thàttüs ex

praeeceperat ei Dominus.

54. Qb

Io. Tulit & un&tionis oleum, quo linivit tabernaculum cum

molati te

omni fupelleé&tili fua.

pollices

11. Cumque fan&tificans afperfiffet altare feptem vicibus,

D&t Circu

unxit illud, & omnia vaía e

jus, labrumque cum bafi fua fgn&i-

às. Ad

ficavit oleo ;

QU& oper

*Eccl.

12. * Quod fundens fuper caput Aaron, unxit eum , & con-

45:18: fecravit :

13. Filios

Gipibys

26. T

Omino

38. Ju monte Sinas. ) In deferto mon-

7. Subucula linea, ) Que Exod. 2

l

)

tofo , juxta montem Sinai.

4. vocatur tunica linea , & fitrida.

00 lag

Laminam aurtam con[tcratam zm

Fioc caput fere idem eft cum cap. /anttificatione.) Laminam auream olei

29. Exod.

un&ione confecratam ad ufus fanctos.

täbermcmi

RCb

Btulit.) Hebr. accederefecit. Chal.

XI. Cumque fantificaus.) San&ifi Ca-

14 O

«Ü

epplieavit, laXX addusit.

tig hzc aliud non erat, quam unóio

x

m Dj

CAPUT: VIIL

357

; qpand;)

13. Filios quoque ejus oblatos veftivit tunitis lineis, & cin-

JInino if

xit balteis: impofuitque mitras, ut jufferat Dominus.

14. Obtulit & vitulum pro peccato : cumque fuper caput ejus

pofuiffet Aaron, & filii ejus, manus fuas, .

15. Immolavit eum : hàuriens fanguinem , & tin&o digito,

ifaratio

tetigit cornua altaris per gyrum ; quo.expiato, & fan&tificato,

fudit reliquum fanguinem ad fundamenta ejus.

.

16 Adipem vero, qui erat fuper vitalia, & reticu

lum jecoris,

duosque renunculos cum arvinulis fuis, adolevit fuper altare :

17. Vitulum cum pelle, & carnibus, & fimo, cremans extra

Mi

caftra, ficut praeceperat Dominus.

Ut Cut

18. Obtulit & arietem in holocauftum: füper cujus caput

cum impofuiflet Aaron, & filii ejus manus fuas,

culi.

19. Immolavit eum , & fudit fanguinem ejus per circuitum

Dgrega

altaris.

20. Ipfumque arietem in frufta concid

fänsj caput ejus, &

artus, & adipem adolevit igni,

^

: laviffet

/

21. Lotis prius inteftinis, & pedibus,totumque fimul arietem

incendit fuper altare, eo quod effet holocauftum fuaviffimi

n balteoy

odoris Domino, ficut praeceperat ei.

rale It

22. Obtulit & arietem fecundum, in con

fecratione facerdo—"

tum : pofueruntque fuper caput ejus Aaron, & filii ejus manus

joo erat

fuas.

23. Quem cum immolaffet Moyfes, fumens de fanguine

tontell

ejus, tetigit extremum auriculee dextrae Aaron, & pollicem

manus ejus dextrae, fimiliter & pedis.

e, ficit

24. Obtulit & filios Aaron: cumque de

fanguine arietis im-

um cum

molati tetigiffet extremum auriculae fingulorum dextrae, &

pollices manus, ac pedis dextri, reliquum fudit fuper altare.

H

per circuitum.

]

yicIDUS»

; fane-

25. Adipem vero, & caudam, omnemque pinguedinem;

quse operit inteftina, reticulumque jecoris, & duos renes cum

& cotr

adipibus fuis, & armo dextro feparavit.

26. 'Tollens autem de caniftro azymorum, auod erat coram

Domino, panem absque fermento, & collyridam confperfam

1od, 29*

rum,

rán

oleo, laganumque pofuit fuper adipes, & armum dext

m

y

3

27.Tra-

quitt ?

tabernaculi , & vaforum ejus , qua con-

tidie per feptem dies offerri vitulus ;

yeam O d

1]5 fw&osl

fecrabantur Deo.

ergo ita factum eft, licet hic non expri-

i4. Obtulit $ vitulum. ) Mitulos ;

matur; fatis tamen innuitur num. 34«

San&iäc,i'

nam lixod, 29.3$. & 36. jubetur quo-

I$« Quo expiato: ) Altari fcilicet.

;m l!üäïp

*-

LIBRI LEVITICI

358

27. 'Tradens fimul omnia Aaron, & filiis ejus. Qui poft-

quam levaverunt ea coram Domino,

:38. Rurfum fufcepta de manibus eorum adolevit füper alta-

Juuit

re holocaufti, eo q

uod confecrationis effet oblatio, in odorem

& p

fuavitatis, facrificii Domini.

29. Tuhtque pe&ufculum, elevans illud coram Domino,

de ariete confecrationis in partem fuam , ficut praeceperat ei

À

"Dominus.

!

£

x!

30. Affumensque unguentum, & fanguinem, qui erat in al-

)

holocat

tari, afperfit fuper Aaron, & veftimenta ejus, & fuper filios

illius, ac veftes eorum.

füln0,

31. Cumque fan&tificalfet eos in veftitu fuo , preecepit eis,

4. E

dicens: Coquite carnes ante fores tabernaculi, & ibi comedite

i vitul

cultur

eas : panes quoque confecrationis edite, qui pofiti funt in ca-

Exod. niftro, ficut praecepit mihi Dominus, dicens: * Aaron, & filii

B

29.3.2-

ejus comedent eos :

Infra

Domin

2

32. Quidquid autem reliquum

fuerit de carne, & panibus,

ferente

12nis abfumet,

L

35. De oftio quoque tabernaculi non exibitis feptem diebus,

tibern

usque ad diem, quo complebitur tempus confecrationis veftrae,

I

feptem enim diebus finitur confecratio.

(ite,

34. Sicut & 1mprefentiarum fatctum eft, ut ritus facrificii

compleretur.

ai

0 tü

35. Die, ac no&te manebitis in tabernaculo obfervantes cu-

lo Qu

ftodias Domini , ne moriamini: fic enim mihi praeceptum eft.

Copit

36. Feceruntque Aaron, & filii ejus cun&ta, quae locutus

eit Dominus per manum Moyfi.

pio y

4l

r

V

Ut t

li

CAPUT

Drima í

Jen,

3o. Wguentum. ) Cujus compofitio

hi.funt

ne mifli fuper eos , & füper velles

primti

precepta fuerat. Exod. 3o.a v. 25.

eorum ; ad hzc un&io auris dextera ,

Do fic

ufqueadv.j3o. Unctioergo, velpo-

& pollicum, ut patet Exod. 29. ^c.

2. T

1

tius effüfio unguenti in caput erat con-

fecratio. Pontificis, ut patet hicn. 1.

34« Sieut & inprafenttarum | atum eft.)

Br0 p«

&

Unc&tio: vero com-

Scilicet fiet & in. pofterum quotief-

3. 4

; xod.. 29. ».

cumque facienda erit Pontificis, aut

f A

munis Pontifici, & minoribus ficer-

facerdotum confecratio.

1Jam

dotibus erat afperfio unguenti fangui-

36. Permanum Moyf.) Per Moyfen.

W pe

pj

7

I

*

**

T

*

Ü

3339

Qui pof-

CAPUTlg'

per al

. Odoren

Jnducitur Aaron confecratus, ac primitiis Jacrificiorum pro fe ipfa,

ac populo Deo redáitis , Zlaron populo benedixit , gloria Domins

apparuit , ignisque bolocauftum devoravit.

Domint,

petat ei

1. ['A&o autem o£tavo die, vocavit Moyfes Aaron, & filios

ejus , ac majores natu Ifrael, dixitque ad Aaron :

2

at in d

h -EXO(L.

2. "'l'olle de armento vitulum pro peccato, & arietem 1

er fs

holocauftum, utrumque immaculatum, & offer illos coram Do- ??

mino.

'epit &i

3. Et ad filios Ifrael loqueris: 'Tollite hircum pro peccato,

omedite

& vitulum, atque agnum anniculum, & fine macula, in holo-

ntina-

cauftum,

5, & f

4. Bovem, & arietem pro pacificis ; & immolate eos coram

Domino, in facrificio fingulorum fimilam confperfam oleo of-

paribus

ferentes : hodie enim Dominus apparebit vobis.

$. Tulerunt ergo cuncta, quae jufferat Mo

diebus,

tabernaculi: ubi cum omnis multitudo aftaret,

yfes ad off;iqm

Veltta;

6. Ait Moyfes: Iíte eft fermo, quem prsecepit Dominus :

facite, & apparebit vobis gloria ejus.

acrfici

7. Et dixit ad Aaron: Accede ad altare, & immola pro pec-

cato tuo: offer holocauftum, & deprecare pro te; & pro popu-

ntes QU

lo. Cumque ma£&taveris hoftiam populi, ora pro €o; ficut prae-

tum &i

cepit Dominus.

ocutus

$. Statimque Aaron accedens ad altare, immolavit vitulum

9. Cujus

pro peccato fuo.

y. RFüdo autem. ottavo dic.) & confe-

agnus annum &tatis non excedant.

cratione Aaronis,& l'abernaculi.

Jpnomolate eos. ) : Adducite ad mes

Vocavit Moyfes Aaron , &5 fílios ejus. )

ut ego immolem pro vobis.

Ut fcilicet hi novelli facerdotes fua

Coram Domine, ) Coram altari holo-

APUT

prima facrificia offerrent.

cauftorum , five coram oflio Taber-

Ac majoresnatu.) Convocati etiam

naculi.

—

hi-funt ad honorandas fui Pontificis

4« In facrificia. ) Farräo, quod ad o-

mnem vi&dimam adjungitur, ut patet

g vels

primitias, & ut vicimas füas pereum

dextera

Deo faerificarent.

Num. 15. quia fine pa

ne , aut farre

2. Vitulum pro peccato.) Utfithoftia

non prandetur.

M

pro peccato.

Hodie enim Dowinus apparebit.

Mit-

f ',6)

3. 4d filios Ifrael loqueris. ) Scilicet

tens ignem de ccelo , qui facrificia ve-

U()txe $

tu Áaron novelle Pontifex; nam ti-

fira comburet.

aut

(05;

bi jam incumbit auctoritas Pontificia;

$. Tülerunt ergo cunfia. ) Poftquam

ut przcipias victimas populo.

Aaron juffus a Moyfe id precepit, uti

yojía

j

dixi n« 3.

glnzi:a;'a:. ) ;ta uttam vitulus, quam

LIBRJILEVITIUI

360

$, ]

. Cujus fznguinem obtulerunt ei filii fui : in (iuo tingens

coml

digitum, tetigit cornua altaris, & fudit refiduum ad bafim ejus.

(cendi

10-. Adipemque & renunculos, ac reticulum jecoris, quae

funt pro peccato , adolevit fuper altare, ficut praeceperat Do-

2

rtonii

minus Moyf:.

11. Carnes vero, & pellem ejus extra caftra combuffit igni.

poria

h4

12. Immolavit & holocaufti vittimam: obtuleruntque ei filii

fui fanguinem ejus, quem fudit per altaris circuitum.

t adi

liüday

13. lpfam etiam hoftiam in frufta concifam, cum capite, &

membris fin

gulis obtulerunt : quae omnia fuper altare crema-

vit igni,

*

I4. Lotis aqua prius inteftinis, & pedibus.

Nala

X5. Et pro peccato populi offerens, maétavit hircum : ex-

j

piatoque altari,

16. Fecit holocauftum ,.

17. Addens in facrificio libamenta, quae pariter offeruntur,

& adolens ea fuper altare absque caeremoniis holocaufti ma-

tutini.

S

À

18. Immolavit & bovem, atque arietem, hoftias pacificas

Dwi

populi, obtulerunt

1]

que ei filii fui fanguinem/, quem fudit fuper

altare in circuitum.

fütc

p

-

19. Adipem autem bovis, & caudam arietis, renunculosque

j

cum adipibus fuis, & reticulum jecoris.

Pmït.i

It

que hi

20. Pofuerunt fuper pe&tora : cumque cremati effent adipes

tll

fuper altare.

nj

21. Pe&tora eorum, & armos dextros feparavit Aaron , ele-

tione

vans coram Domino, ficut preeceperat Moyfes,

22. Et

altare

Drfs

10. Que þlnt propeecato.) Qu funt

felatam ex hocloco patet; licet pofte-

partes hoftiz, puta, vituli pro pecca-

rius INum. 15. referatur.

bat

to oblati.

Dd

"Abfque ceremoniis bolocauffs matulini.)

j

Adolevit.) Adolenda, & cremanda

Abfqueeo,quodomitteretur; velim-

de g

impofuit altari; nam igne ceelefti h,

pediretur juge facrificium matutinum,

& fequentes victima poftea confumpt&

A

309i1)ie

funt, num. 24.

& vefpertinum.

[

^

Q0. Pofuerunt füper pettora. ) Peco-

L f-zä;r,

1. Combufft igmi. ) Juxtalegem da-

rum immolatorum, que poftea Aa-

W&ma

tam cap. 4. 12

'

ig. Expiateque altari.) Per hoc fa-

ron feparavit , ut dicitur n. z1. fe-

at [

crificium pro peccato, cujus fanguine

quenti,

titj, |

tätimn

un&um, & afperfum eft altare. -

21. Elevazs coram Domimo.) Pe&u-

17. 4ddens im faerifíeio. ) MW'arreo,

fculum enim , & armus dexter non

. An

five fimile.

cremabantur, fed elevata, & oblata

lCet a

Libamenta.) Olei, &vini, dequi-

Domino, cedebant facrificanti. Vide

lo

Bilj,

bus Num, 15. 5. quamlegem jam fuif-

€ 7.nm 31 & 32

[ d

CIABU TP TEBONKX

'

36t

22. Et extendens manus ad populum benedixit ei. Sicque

tingén

im eys,

completis hoftiis pro peccato; & holocauftis, & pacificis, de-

fcendit.

, que

at Do-

23. Ingreffi autem Moyfes, & Aaron in tabernaculum tefti-

monii, & deinceps egreffi benedixerunt populo. * Apparuitque

R.

Mach

gloria Domini omni multitudini.

,:0 IO*

t igni.

e ei il

24. Et ecce egreffus ignis a Domino, devoravit holocauftui*n,

& adipes, qui erant fuper altare. Quod cum vidiffent turbae,

pie; t

laudaverunt Dominum , ruentes m facies fuas.

1

N

Cremi-

CAPUTIX

Nadab, €? ZAibiu tburificantes igne profano , igne ceelefli confumpri

m ; ex-

plenguntur a populo , non a [acerdotibus : oini ufu , C? ficere

Jacerdotibus interdiclo, pracipitur ut refiduum oblationis

comedant..

rüntür,

fl me-

A

Rreptisque Nadab, & Abiu filii Aaron thuribulis, *po- Num.

fuerunt ignem, & incenfum defuper, offerentes coram ;- 4.

26.6I.

pacifias

Domino ignem alienum : quod eis praeceptum non erat.

jX Par.

2. Egreffusque ignis a Domino, devoravit eos, & mortu

1

jt füper

funt coram Domino.

24« 2

—

N

3.Dixit—-

ulosque

22« Bemedixit ei.) Aaron novellus

telliperet populus facerdotes eos a

Pontifex. Forma benedi&tionis fuit ,

Deo inftitutos , & illi gratos effe,

quz habetur Num. 6, 24.fcilicet: Be-

utque majorem erga facra reveren-

i adipe

sgedicat tibà Domznus , E$c.

tiam conciperent.

Hic ignis poftea

Completis bofiiis.) Hoftiarum jugula-

& facerdotibus addito lignorum fo-

n de«

tione, concifione, & impofitione in

mento diligenter fervatus eft, ut pre-

p Et

altare.

ceptum fuerat Levitici 6. 12.

——

Defcendit. ) Aaron facrificans ; re-

i polte

fabat enim hoftiarum crematio, qua

1. fGnem alienum.) Yd eft, nonece-

poftea facta eft per ignem calitus mif-

lo miffum. Aliqui id eos fe-

Wrz/r:'/:;'. )

um : quare qux D. to. I3, Ig. 2O.

]im-

ciffe potant ex temulentia; alii exin-

P

de;ea dicuntur , per anticipationem

confideratione , & perturbatione, ut-

gpitinums

accipienda funt, ut patet ex. n. 24.

pore in mi.ifterio nondum exercita-

* 23. Ipgreff autem Mayfes , €$ Aarom

ti; alii quod ad ignem illum de co-

j Pe

dn tabernaculum.) Nempe ut Aaron thy

miama in altari incenfi offerrct Deo

lo lapfum accedere non auderent.

jta A*

Quod eis praceptum nop. erzt.) id eft,

àante cremationem holoc:suíti iatu-

quod eis vetitam erat, Levit. c.6.

"a

tini, Id enim thymiama femper ma-

n. 9.

tutinum holocau

d

mn anteibae,

e. Egreffusque. igmis a Domino.) A. ta-

ypete-

"dpparuitque gloria Domini.) Ynis fci-

bernaculo , ubi Dominus colebatur.

x 007

Nicet.a Deo miffus ad devorandum

Alii volunt egreffum ab altari holo-

& ol

holocauftum; quod fa&um «ft, ut in-

Vie

Bibl, cum Com. Menoch. . £,

cauftorum, &ab alcz.xri thymiamatis

z

jnti

*"-

362

LIBRI. LEVITICI

k flat

3. Dixitque Moyfes ad Aaron : Hoc eft, quod locutus eft

Dominus : SanCtificabor in iis, qui appropinquant mihi, & in

moriarm

confpe&u omnis populi glorificabor.

Quod audiens tacuit

velitas.

Aaron.

I0.

4. Vocatis autem Moyfes Mifaele, & Elifaphan filiis Oziel,

profani

n.1

patrui Aaron, ait ad eos; Ite & tollite fratres veftros de con-

Ípe&tu San&uarii, & afportate extra caftra.

tus ett

p |

$. Confeítimque pergentes, tulerunt eos, ficut jacebant;

veftitos lineis tunicis, & ejecerunt foras, ut fibi fuerat impe-

mat, f

ratum.

tefan

6. Locutusque eft Moyfes ad Aaron , & ad Eleazar, & Itha-

mento

mar, filios ejus: Capita veftra nolite nudare, & veftimenta

R

nolite fcindere, ne forte moriamini, & fuper omnem coetum

& f

oriatur indignatio. Fratres veftri, & omnis domus Ifrael plan-

m

gant incendium , quod Dominus fuícitavit :

fepara

]i tuc

3. Vos autem non egrediemini fores tabernaculi, alioquin

peribitis: oleum quippe fan&tee un&tionis eft fuper vos.

Qui

fatuta

fecerunt omnia juxta praeceptum Moyfi.

n

8. Dixitque Dominus ad Aaron:

d.

U5

9. Vinum , & omne, quod inebriare poteft , non bibetis t

&

filios.

16.

Devoravit :ag.) Non omnino abfu-

impotentiam quandam animi demon-

quir

mens, fed eos inftar fulminis afflan-

firat, que Pontificem minime decet.

&Ith

do, & occidendo.

Credibile Deum

Aliis Sacerdotibus id nufquam prohi-

€os morte prafenti

niviffe , ut«-

bitum legimus.

Hoc tamen loco, &

H

ternam evaderent ,

äu

peccatum vel

cafu prohibentur lacerare veftes pro-

—

non fuiffe lethale, vel contritione ex-

pter allatam rationem.

piatum,antequam animam exhalarent.

Ne forte moriamini.) Particula, ferte,

li.

3. Sanüificabor in d5 , qui appropin-

non eft dubitantis; & fententia eft,

I

quant mibi.) Me fan&um oftendam,

mam i

quia certe moriemini.

B.

& fantitatis amantem , dum punio

Super omuem catum oriatur indignatio,)

lienif

fan&titatem violantes.

Luente populo plaga aliqua peccatum

"ppropinquant mihbi.) Per facrum mi-

Watis

nifterium.

Pontificis, & facerdotum.

3. Fores taberuaculi.) Y'ores atriita-

tl

Glorifcaber. ) Apparebo gloriofus,

bernaculi.

D

4- -Fratres. ) Cognatos.

6. Capita vefira nolite nudart.) LXX.

Oleum quippe [antie untlonis & e.) Quia

&is,

habent: De capite weffro. cidarim ne de-

recens fancta unctione inaugurati eftis.

Titite

g. Omne , quod inebri are poteff.) Hebr.

lj

ponatis : in argumentum fcilicet luctus,

& mororis.

iNolebat enim Domi-

t di

omnem (iceram, omne inebriativum, 1a-

nus novos facerdotes recentem eorum

cerdoti facris operaturo vinum pro-

if

confecrationem luctu funefítare.

hibet, & ficeram , ne forte fiat te-

P""Ah

3*k Vefsmenta nolite fGindere.). Id fum-

mulentus , utque oblivionem , fo-

did

mo Sacerdoti in funeribus vetitum

I

mnum, pigritiam amoliatur, qux ex

fuit, Levit, 2t. 10. quia i'ciiïïo illa

illis facile exiftunt.

N £j

P d

CAPUT

X.

365

À

cotus eft

& filii tui, quando intrabitis in tabernaculuf teftimonii, ne

ihl) & in

moriamini: quia preeceptum fempiternum eft in generationes

15 tacuit

veftras.

io. Et ut habeatis fcientiam difcernendi inter fan&tum, &

s (ridl,

profanum, inter pollutum, & mundum:

Q6 COl*

1iri. Doceatisque filios Ifrael omnia legitima mea, quse locu-

tus eft Dominus ad eos per manum Moyfi.

icebatt;

12. Locutusque eft Moyfes ad Aaron, & ad Eleazar, & Itha-

t impe-

mar,

filios ejus, qui erant refidui: Tollite facrificium, quo

remanfit de oblatione Domini,

& comedite illud absque fer-

) & Ithä'

mento juxta altare , quia San&tum fan&torum eft.

(Limenia

13. Comedetis autem in loco fan&to : quod datum eft tibi,

| Coetürm

& filiis tuis de oblationibus Domini : ficut praeceptum eft mihi.

14. Petctufculum quoque,

quod oblatum eft, & armum;, qui

el plit-

feparatus eft,

edetis in loco mundiffimo

tu, & filii tui, & fi-

lize tuee tecum : tibi enim,

ac liberis tuis repofita funt de hoftiis

lioquin

$ Qui

falutaribus filiorum Ifrael :

pe&tus,

& ädipes, qui cremantur in

ig. Eo quod armum, &

altari, elevaverunt coram

Domino, & pertineant ad te, & ad

yetis t

filios tuos, lege perpetua , ficut preecepit Dominus.

&

*2.

——

16. * Inter hzec hircum , qui oblatus fuerat pro peccato, cum

Mach.

j demore

2:1i.

qusereret Moyfes|, exuftum reperit : iratusque contra Eleazar,

ne dectt.

& Ithamar filios Aaron, qui remanferant , ait :

if P[Ohi-

Cur non comediftis hoftiam pro peccato in loco fan&to,

| loco,

E

ZA

qua

fs p

1. Per manum Moyfi. ) Per Moyfen.

culfi , & mafti, hircum hunc pro pec-

ula,firt

iz. Tollite faerifiium. ) Farreum ;

cato oblatum comedere non poffent,

nam in Hebreo eft Mizcbe.

uti debebant per legem latam cap. 6.

ntia 8

15. De Oblationibus. ) Hebr. 4e zgni-

n.26. ideoque cenfuerunt hircum com-

,];Zm:iüu'

tiopibus ; id eft, de victimis igne cre-

burendum effe, uti & carnes alias

eccanm.

matis Domino.

Deo oblatas ipfis refiduas Deus com-

buri jufferat cap. 7- num., 17.

14. Edetis in loco mundiffemo-) In atrio

ldratus contra . Eleazar , €6 Itbamar. )

atri t

tabernaculi, juxta altare holocauftorü.

De bofliis falutaribus.) Id eft, pacifi-

Aaron parentem omittit, quia magis

€is, qu& pro falute, pace, & profpe-

eum, quam fratres tangebat inors fi-

) Qu

ritate offeruntur.

liorum, videbatque eum marore ab-

fJEE eltis

1$. Elevaverunt coram Domino. ) Vi-

forptum.

17. Ut portetis iniquitatem , &c.) Ut

) Webr.

de di&a Exod. 29. zc.

u H*

i6. Hircum , qmi oblatus fuerat pro

fcilicet cum hoftiis populi pro pec-

jm l)fO'

peccato.) Pro peccato populi. Vide

cato oblatis , fimul etiam populi pec-

fatte*

dicts o 9. n. I4:

cata in vos quafi recipiatis, ut illa

il , fU'

expietis, & pro eoruín venia Deum

Exuftum reperit. ) Eo quod Aaron ,

quo

& ejus filii recenti fuorum clade per-

déprecemini,

.

T

m

-

364

RIBRILEVITICI

quae San&a (anCforum eft, & data vobis, ut porteti$ iniquita-

0f (

tem multitudinis, & rogetis pro ea in confpeétu Domini,

( int

18. Preefertim cum de fanguine illius non fit illatum intra

. (

fan&ta, & comedere debueratis eam in San&uario , ficut pree-

m

j

ceptum eft mihi ?

6]

19. Refpondit Aaron : Oblata eft hodie vi&tima pro peccato,

divid

& holocauftum coram Domino : mihi autem accidit, quod vi-

11

des: quomodo potui comedere eam, aut placere Domino in

?

ceeremoniis mente lugubri?

20. Quod cum audiffet Moyfes , recepit fatisfa&tionem.

:

mn«

C ATUT XL

ln

E

U

Io

"Inimalium mundorum ab immundis féparatio , eorumque ufus , ut

tüm,

filii Jfrael, ficut &

U

fqn&i fint

Dominus.

füor

d

n

Ocutusque eft Dominus ad Moyfen, & Aaron, dicens:

Deut.

"L

' 2. Dicite filiis Ifrael: * Hzec funt animalia, quae come-

pllu

14) 4

dere debetis de cun&tis animantibus terrze:

n

3. Omne, quod habet divifam ungulam, & ruminat in peco-

tida

ribus, comedetis.

4. Quidquid autem ruminat quidem , & habet ungulam , fed

non

&t

Tm, (

Deinde

Qmm

9. Prafertims cum de fanguine , €$c.))

religionem exerceret.

Particula prefértiz; ,mon elt exceptiva,

ut corporali munditiei aflucti,

his, &

fed expofitiva, & rationalis ;

fen-

affurgerent ad fpiritus etiam

qui D

fus eft: oportuit comedere hircum

munditiem , a peccatis abftinen-

tm,

pro peccato : neque enim eft de eo

do, ac nominatim ab idolola-

X:uo*yg

genere hoftiarum , quarum faneuis

tria..— "l'ertio, quia cibi, qui pro-

D

T f;g

infunditur. in fan&uarium , & afper-

hibentur,

ravi fucci plerumque

Jiho

gitur altare thymiamatis

hz enim

funt, & valetudini noxii.

j

'Tan-

um f

non comedebantur, fed combureban-

dem quia hzc immunda tropolo-

tur extra cafira, fupra cap. 6. 30.

gice fymbola funt. vitiorum , a

Topy]

quibus debemus abftinere.

imi(;e

19. Quomode potui, &c.) Non po-

ltisd

tui tanta meorum clade perculfus.

medere. debetis,) Qiue comede-

] ii

Hanc excufationem idoneam admifit

dere licet.

Moyfes.

Tüpsi

3. Divifam ungulam, 6$ ruminat.) Cu-

Türis

jusmodi funt oves, boves, &c.

1 P

Agitur hoc capite de cibis mundis,

In pecoribus. ) In quadrupedibus ani-

tur fe

immundis, quorum obfervan-

tmalibus,

tiam ideo prafcripfit Dominus

4- Sicut Camelus ) Camelus immun-

tér

rudi illi populo , ut illius tem-

&

dus eft, quia ungulam haber , fed eam

habo.

perantiam,, & obedientiam , &

non dividit.

ln

CAP-UT:.

365

quit |

non dividit eam, ficut camelus, & caetera, non comedetis illud,

l;

& inter immunda reputabitis.

|intra

$. Choero

gryllus, qui r1:1minat, ungulamque non dividit, im-

. proe

mundus eft.

6. Lepus quoque, nam & ipfe ruminat, fed ungulam non

Cato,

dividit.

od vi-

7. Et fus, qui cum ungulam dividat , non ruminat.

Ka.

ino in

8. * Horum carnibus non vefcemini, nec cadavera contin-

Mach..

getis, quia immunda funt vobis.

!

9. Hzec funt, quze gignuntur in aquis, & vefci licitum e

ft. 6.19-

Omne, quod habet pinnulas, & fquamas , tam in mari, quam

in fluminibus, & ftagnis, comedetis.

i, w

10. Quidquid autem pinnulas, & fquamas non habet, eo-

rum, quae in aquis moventur, & vivunt, abominabile vobis,

rr. Execrandumque erit, carnes eorum non comedetis, &

tnorticina vitabitis.

6s*

12. Cunéta, qus non habent pinnulas, & fquamas in aquis,

?

Comme-

polluta erunt.

14. Hzec funt, quae de avibus comedere non debetis, & vi-

tanda funt vobis: Aquilam, & gryphem, & haliseetum,

peo

14. Et

23

y, fed

5$« Cherogryllus. ) Hebr. eft 159j /z-

fed loco ejus habet ungues varios, &

fion

phan, quod eft generale nomen ,

aculeatos.

$ub lepore cuniculus in-

—9n

peinte

commiune multis animalibus fugaci-

telligitur, in quo eadem militat ra-

allheti ,

bus, & in latebris degentibus. Ali-

tio,

quia cuniculus parvus lepus

qui putant effe leporem, alii cunicu-

eft, ut ait Plin. in lib. g. cap. $5*

etidm

Inm, alii herinacium.

Vox Greca

9. Nec eadavera contingetis. ) Unde

bflinen-

(jolola-

xoioybuAXoc , fatis indicat porci ge-

nec adipem eorum eximere, eove utii

nus fignificari ; cum tam, 0750* quam

poterant,

a p

9. Pinuulas , 66 fquamas.) Ut pifces

rumque

yMAAo6» ex quibus componitur, por-

ho-

Tute

cum fignificet.

Videtur ergo

mundi fint, & iis vefci liceat , duo

ao

rogryllus effe, aut herinacius, quem

debent habere, primo pinnullas , fe-

j , *

italice appellamus , Perco fizo ; vel

cundo fquamas, quz totum pene cor-

ut indicat S. Hieronymus, aliud ani-

pus contegant : fi alterum abfit, im-

]

ymede

mal in Palaftina frequens herinacii

mundi cenfentur, ut anguille , v.g.

magnitudine , habens fimilitudinein

quz fquamas non habent.

muris , & urfi , quodque propterea

13. Grypbem.) N ox Hebr. p*5 peres,

")Cu

in Palaftina a Grzcis &xropve dica-

Aldro-

aquilam fignificare videtur,

llVIS ani-

tur femper in cavernis petrarum,

vandus lib. 16. cap. r. docet, gryphem

& terre foveis habitans.

effe aquile genus maximum, qui ma-

6. Ungulam mon dividit.) Lepusnon

xime aduncum habet roftrum ,

un-

m

habet ungulam , feu bafim pedum of-

ues, eftque fortiffimus , & rapacif-

(od a

LJ

feam, & continugm , quam dividat,

Íimus.

-

$66

LIBRI LEVITICI

e 14 Et milvum ,ac vulturem juxta genus fuum,

)

(e, a

1s. Et omne corvini generis in fimilitudinem fuam,

16. Struthionem, & no&tuam, & larum , & accipitrem juxta

pI

fdha

genus fuum.

p

17. Bubonem, & mergulum , & ibin,

A

qis, d

|.18. Et cygnum, & onocrotalum, & porphyrionem,

1o. Herodionem, & charadrion juxta genus füuum , upupam

peägs,

quoque , & vefpertilionem.

20. Omne

M

ent i

Halieetum. ) Grgce Maferoe, A-

nerale nomen eíle volunt gvium ad

predam evolantium.

x

quila marina , quam Plin. lib. 10. cap.

17. Bubonem.) kiebr. pY5 chos , alii

hyabi

3. clariffima oculorum acie predi-

vertunt zyilicoracem, alii f

tam docet, librareque fe ex alto , vi-

berodium.

ïcon'am, alii

Tolis

foque in mari pifce', precipitem in

26..

eum ruere, & difcuílfis pe&ore aquis

Mergulum. ) Hebr. 35 fcalach, ali-

qui vertunt arZeam. Mergulus a mer-

diüdi

tapere.

endo nomen accepit, quod fe in a-

14. Juxta genus fuum. ) Juxta fpe-

llld, C

cies fuas; multe enim funt vulturum,

quas ad pifciculos capiendos immer-

D

& milvorum fpecies. LXX. vertunt,

at

LXX. habent xa.r piaesyv, quod

& fimilia ills.

cum impetu fe dejiciat ad predam.

Qu 1

l4bin.) E& /Egypti avis, ferpenti-

füprtic

15. o fimilitudinem. faam. ) ld eft,

bus infefta.

fecundum fimilitudinem fuam, vide-

Rabbini vocem mypry

las

licet omnes aves fimiles corvo , vel

geuféhubb, putant fi

ienificare avem,

corvinas, quafi immundas habeo, &

que nocte vagetur,

&

volet,

Cb»im.'

18. Oygnum.) klebr. n t-

il ], |

cenfeo, edique veto.

Qaza n

16. Struthionem. ) Yta fere omnes

fibemeth. — . Arias Mlontanus putat effe

pibus gj

interpretes verteruntHebraicum j13y*

eam, quam [tali vocant Zz Cvetéz,

Onocrotalum, ) Dicitur ab àvo$ &

TWinum.

jabana; etfi non defint , qui sislam fi-

f hat

gnificari velint. LXX. aliquando $7-

xpóraAo» €o quod abfona voce cre-

renes reddiderunt. Struthio eft avium

itando

rudentem afinum referat.

Hpupg

maxima, fedalis fe ad curfum, quem

XX. vertunt Pelicazum.

Hebr. eft

tàme,

perniciiimum habet, juvat , non au-

vox nNp C22

Vifitur hzc avis in

Vs

tem ad volatum attollit.

Helvetia, & ad Lacum Lemanum,

20,

t de

No&uam.) Hebr. ponn téacbama: ,

& alibi.

alii zy&icoracem , alii acezpirem notiur-

Porpbyrionem.) Hebr. tn racbam.

ltiliby

gum ,

x

di a Plin. lib. 1o. cap. 8. cy-

Pagninus putat effe Pelicansm, in quam

2. ]

mindis

4

dicitur, reddunt. Alii &erpyam

fententiam id etiam Arias, qui PA-

h e ]

tola [

dixerunt, cum tamen harpys& nullibi

loflorgon , amantem liberorum vocat.

fint, nifi in fabulis.

Porphyrio a purpura nomen habet ,

Vottm f

Larum.) Larus, five Gavia, ut eam

qu arc

lin.lib. 10 cap. 4^. Reffrain-

tid':m, f

vocat Arift. natat in aquis, & in

quit » 4 &5 qralonga erura vubent,

us N

19 Herodionem. ) Qugnain fit avis

lfs

aere volat , pifciumque eft prædq, &

]

n

vorum

eneree,

alis f

eft e ini

herodio parum conftat : aliqui f4Ecanz

"Accipitrem., )

€br. vj xetz, quod

alii DzozeZis zves, alii ciconzam; alii zr-

As

Arias Montanus ad aftures, hoc eft,

deam, alii Aierof alconem, alii milvum,alii

&C n

accipitres m3jores reftrinxit , alii ad

upupam , eite volunt.

Iniiebr. eft,

0c lOCl

miaores, qui Nifidicuntur. — AMii ge-

nron eeafde,

Büifi.

CAPUT XTI

367

26. Omne de volucribus, quod graditur fufer quatüor pe-

des, abominabile erit vobis.

1 x

21. Quidquid autem ambulat quidem fuper quatuor pedes,

fed habet longiora retro crura, per quae falit fuper terram,

22. Comedere debetis, ut eft bruchus in genere fuo, & atta-

cus, atque ophiomachus, ac locufta, fingula jJuxta genus fuum.

Ipoparn

25. Quidquid autem ex volucribus quatuor tantum habet

pedes , execrabile erit vobis.

.Omne

p

24. Et quicumque morticina eorum tetigerit, polluetur, &

vium d

erit inmundus usque ad vefperum.

24. Et fi neceffe fuerit, ut portet quippiam horum mortuum,

dj a

lavabit veftimenta fuaj & immundus erit usque ad occafum

yen, ii

folis.

'l/"þ n 'Jü'

.26. Omne animal, quod habet quidem ungulam, fed non

y a Id

dividit eam , nec ruminat, immundum erit: & qui tetigerit il

| fe n

lud, contaminabitur.

; [mtnete

27. Quod ambulat

fuper manus, ex cunctis animantib.us,

1 qii

quae incedunt quadrupedia , immundum erit : qui tetigerit

edam,

ferpenri-

morticina eorum, polluetur usque ad vefperum.

48. Et

ij ;W'ï'

? at

Charadrion. ) Charadrii meminit A-

vel ur alii legunt &T r2x2v ; quem au-

rift. l, g, de hift. animal. c. 3. ubi

&or thefauri lingug Grace& putat effe

: n [2

uat d

Gaza rupicem vextit, quafi qui in ru-

&rrtéxa Bov , que eft fpecies locufte,

tll

pibus niduletur; folet enim circa flu-

Opiomachus.) Genus locuftz , ex eo

minum alveos ; & rivorum charadras,

habens nomen, quod cum ferpentibus

) ;W &

€u hiatus riparum verfari.

joce de*

pugnet, vide Plin. l. 11. c. 29.

Upupam,) Ita & LXX. & alii. Sunt

Locufta, ) Generale nomen fignifi-

vderat.

tamen, qui vertunt Ga/lvy /fjlvefirem.

caus eas , quas proprie locuftas dici-

a. elt

Vefpertilionem.) lta omnes vertunt.

Tmus.

s avis 1l

20.

Omne de "volucribus.) Hic non

23. Quatuor tantum babet pedes.) Pe-

mani,

tam de avibus, quam de infectis vo-

des, intellige zquales ; nam fi pofte-

latilibus agit,quod fequentia indicant.

riores habet longiores, quibus faliae,

! ,JM/W ]

22. Bruchbus.) Bruchum, feuj32N

mundum erit, ut di&um eft n ar.

[ ql]'(lm

Arbe e locuftarum effe

nére indicat

2S. Ut portet quippíam borum morttü

uj Phi«

X

vocaf-

nofter Interpres, & L

X, qui eam

um. ) v.g. ut illud efferat ex urbe,

vocem fepius Jecwflsm vertunt iden-

vel ut amoveat a vía,

ne aerem infi«

habet ;

tidem, fed rarius /ruchum.

Hierony-

ciat.

Wm'n—

mus, Nahum.; 3. docet bruchum effe

26, Qui tetigerit i!lud.v) Cadaver il-

locuftam , fed qu& non volet , &fine

:Izr w

alis fit.

lius; nam hzc animalia viva tangere

poterant , ut equos , camelos, afinos,

; fulicam

4ttaccus.) Hebr. DPBD folbam. N ox

C. quibus etiam inequitabant.

"n illii"'

hec in Scriptura reperitur tantum

27. Quod ambulat fuper mants.) Ani-

h.um,dlii

hoc loco ; necfatis conftat ; quid fi-

r P^

mal, cujus pedes anteriores funt qua-

gnificet.

LXX. verterunt &rra/X2v,

fi manus, ut fimia, & urfus.,«

566

LIB.—RI L EWITIC :I.

28. Et qui póftaverit hujufcemodi cadavera, lavabit vefti-

)b

menta fua, & imniundus erit usque ad vefperum : quia omania

E

agui,

haec immunda funt vobis.

Verio

29. H&ec quoque inter polluta rep

utabuntur de hism,,quæ

moventur in terra

li

, muftela, & mus, & crocodiluä, fingula juxta

firuen

genus fuum,

4

3o. Myga

le, & chamzeleon, & ftellio, & lacerta, & talpa:

Y

lo m

31. Omnia haec immunda funt.

Qui tetigerit morticina

eorum , immundus erit usque ad vefperum :

E

. 32. Et fuper quod ceciderit quidquam de morticinis eorum,

3

polluetur tam vas ligneum, & veftimentum, quam pelles, &

fortic

cilicia : & in quocumque fit opus, tingentur aqua, & polluta

39

erunt usque ad vefperum, & fic poftea mundabuntur :

P qua

3. Vas autem fictile , in quod horum quidquam intro ceci-

40.

derit, polluetur, & idcirco frangendum eft

| bt vel

44. Omnis

jL.

29. Muflela , && mus.) in fignifica-

centibus quibusdam guttis depictum,

iume

tione horum vobabulorum interpre-

adniodum ftellarum : hinc illi fa&um

tes confentiunt.

nomen.

*

: hag:t |

Crocodilus.) Mebr. eft jv Tzav, quod

Lacevta.) LXX. 622)06 quam 1a-

domii

alii vertunt bufozem, velrubetam, vcl

certam efííe conftat.

Alüà Lzacem

vanam campeftrem , alii teffudizem, alii

dimacem , fed omnes divinant.

Ma-

alii zeffud;zezz , interpretantur.

L

Talpa. ) 1ta fere omnes habent , ut

jor fides adhibenda noftro interpreti ,

etiam LXX., «cz4Ae£ enim a Gre-

4 $

& LXX. qui czocod;lum , interpretan-

i f

tur.

cis dicitur talpa.

Inmun

Inmmunda [un12j Non tantum quo-

Degy

3o.- Mjgale.) Yta etiam LXX. ; He-

ad efum, fed etiam quoad ta&um ,

braizantium. Alii verterunt ericium ,

js C

alii fanguifugam, alii viverram. My-

ita ut tangere non liceat, ut patet n.

uy;

ale exiguum eft animal muris ma-

41. & 43. & cap. $. 2. ubi reptile

ii

€quatur morticino.

gnitudine oblongo roftro, cujus mor-

S/T/: t

fus venenatus eft. Dicitur 4vy&4^" ,

2. Cilicia.) Hebr. e(t p fach , id:

Quntur.

eft, faccus , per quem Hebrzi figni-

ij!ra,

quod colore muftelam ys^«v, ma.

ficant veftes e pilis duras, quales funt

ruüfticogrum, mendicorum , poniten-

3 üili&,qn

gnitudine murem -"", referat,

tium.

lr

Cbazaeieon. ) ita & LXX. Aliiver-

K R

tunt fzZezaz;, alii /acertam , alii //ma-

la quocumque ff opus. ) Mas quod-

Emf

cem , alii pamzhberam , ali ffellionem.

cumque, qoad opus aliq'md utimaur.

De Chamzleonte, quod eft animal la-

Ctderi

Er fs poflea semadabustur. ) Korunt

tllm, l

certz fimile, vide Arift. 2. hiftor. ani-

munda, nec crit opus alia lotione,

AQürm

mal. cap- 11. & Plin lib, 6. cap. 33.

.

aut muudatione , fed adveniente ve-

rtines

z el

!

4

o.) UXX. habent /ex22ado - xv

fpera expirlabac hec legalis immaz-

ditia.

TE

qn& vox fiellio vertitur a Gaza lib. 9.

NOD po

cap. 1. hiftor. animal. Arift. Stellio

33. Vas autem. fíülile, &c. ) Simile

Ufnm

animal eft non diilimi!elacerte, mul-

eli de vafe fictili, in quo coquitur ca-

ro facrificii pro peccato, cap. 6. 28.

ACl

to tamen midus, tergum habet lu-

"]i

CAPUT XI.

369

veli.

34. Omnis cibus, quem comedetis, fi fnfa füerit faper éum

vpe

aqua, immundus erit: & omne liquens, quod bibitur de uni-

verfo vafe,

immundum erit.

IY quæ

apekt quldquld de morticinis hujufcemodi ceciderit fuper

à Uxta:

illud, immundum erit: five clibani, five chytropodes, de-

Ítruentur, & immundi erunt.

lp

36. bontes vero , & cifternze, & omnis aquarum congrega-

tio munda erit.

tOR

Qul morticinum eorum tetigerit, polluetur.

37. Si ceciderit fuper fementem , non polluet eam.

CoTUmm

38. Si autem quispiam aqua fementem perfuderit , & poftea

lles, &

morticinis tatà fuerit, illico polluetur.

pollü

39- Si mortuum fuerit animal, quod licet vobis comedere,

]

.

qui cadaver ejus tetigerit, 1mmundus erit usque ad vefperum.

0 C«

40. Et qui comederit ex co quippiam, five portaverit, lava-

bit veftimenta fua, & immundus erit usque ad vefperum.

Qinris

41. Omne, quod reptat fuper terram ; abominabile erit, nec

affumetur in cibum.

e [&mm

]i tattum.

42. Quidquid fuper pe&tus quadrupes graditur, & multos

habet pedes, five per humum trahitur, non comedetis, quia

quam J

abominabile eft

Jynact? y

43. Nolite

"

ipent, t

34- S: fu[a fuerit fuper eum aqua.)

fetur immundum , dandumque eft be-

n a Gre-

1IS

Aqua fcilicet immunda, aut fluens ex

immundo vafe.

40. fui comederir ex eo, &.

) Qui

um qué

De univer[o vaft.) Scilicetimmundo.

comederit ex eo morticino quldplam,

ta&üm-

- 35. Cecideriz [uper illud.)) N as fcilicet.

five illud portaverit , nefciens tamen ,

t pztffü

Cdpsesezdus erit. ) [ud vas, in quOd

erit immundus ufque ad vefperam,

b p je

allqmd de morticinis cecidit.

nam fi fciens comediffet quis , gravi-

$7vt cli&2ni.) ln quibus panes co-

ter peccafï'et & fupplicio dlgnus fuif-

quuntur.

fet.

yfehs il

yai figii

Chytropetes.) Ollarum fuftentacula

41. Zbominalile erit.) Quia terre-

i yefint

fidilia,qua quia fi&ilia,ut etiam clibani,

ftre, fedum , & venenofum eft.

deftruenda erant , vide num. 35.

2 ætdquxd fper pechus quadrupes

l,mucen

36. Fostes vwero , &5 cifleyne , €9c. )

gradirur. ) Quia pedes habet breves,;

unde neceffe eft , ut in motu innitá-

as quod

Etiamfi in haec aliquid. immundum

ceciderit ,

non contrahent immundi;

tur ventri , & terræ, ut ferpentes.

]utund

tiam, quod ita Deus flatuit propter

E£ ultos baäefpede:.) Ut vermes.

Eu

lotiole t

aquarum neceffitatem ; quibus carere

Sive per bumum Imbztur.) Ut re-

siente V*

homines non poffunt

pnha

37. Si ceciderit fuper fementem , G«.)

. hnimas vveffras. ) Nos 1pfos

s jnmd

INon polluitur nifi femen fit aqua per-

Ne: zADE 225 quidquam eoram. )

u&

Slmlle

fufum, tunc enim, quia humidum

fcilicet preceflerunt.

ltaque reptilia

facilius fordes contrahit; ideoque cen-

ne tangere quidem poterant.

H

qmcüï 5

Bi&él. esma Com., Memoch, dom. £L,

Aaa

L)

p

d

m

179

LIBRI'"LE'VITICI

45. Nolite cÓntaminare animas- veftras

-*

» nec tangatis quid-

N

quam eorum , rie immundi fitis,

domad

$.Pet.

X.16.

44. Ego enim fum Dominus Deus vefter: * fan&ti eftote,

u5 £b

quia ego fan&tus fum. . Ne polluatis animas veftras in omni re-

&(

ptili, quod moyetur fuper terram.

five i

pullua

45. Ego enim fum Dominus, qui eduxi vos de terra JEgypti,

ut effem ) yobis in Deum,

Sanc eritis, quia ego fan&tus fum.

bernac

j

46. 1(ta eft lex animantium, ac volucrum, & omnis animae

viventis, quze movetur in aqua, & reptat in terra.

mond:

mafcul

47.; Ut differentias noveritis mundi, & immundi, & fciatis

$*

quid ;omede;e, & quivd refpuere debeatis,

apmum

CAPUT XIL.

ünum |

& fact

'Puer])em immunditia , & mundatio cum bblafi&nec

cutusque eft Dominus ad Moyfen, dicens :

Lucæ/' I. LO

2. Loquere filiis Ifrael, & dices ad eos: *Mulier, fi

?** fufcepto femine pepererit mafculum, immun

da erit fegtem

diebus, juxta dies feparationis menftruze.

Lucz

3.* Et die o&tavo circumcidetur infantulus :

2. 2l

4. Ipfa vero triginta tribus diebus manebit in fanguine pu-

Toan.

9. 22,

rificationis fuz&. - Omne fan&tum non tanget, nec ingredietur

in San&uarium, donec impleantur dies purificationis fuze.

m

5.Sin

V Du

Tilist

"44 Sazél.) 1d eft, mundi.

fari liceat pe:r feptem dies; reliquis

Ego [anüas [um.) Mundus fum ,

vero tripginta tribus, qui fuperfünt

plum ii

ufque a

& mf

& deteftor-immunditias gentilium in

quadragefimum , arceatur

]

S!x;g;]

S

facrificiis, & epulis ( de quibus Au-

quidem San&uario, fed tamen cum

(s i

1

guft. lib. &. & 7. de civit.) quique

ea loqui, vefci, & verfari ( non ta-

.volo vos fan&itatem meam fpiritua-

men copulam habere, erat enim in-

r

lem, hac corporali vefira imitari,

ftar menflruate ) liceat: idcirco hifce

fits qu

XSRS,

& reprafentare.

feptem — diebus dicebatur feparata ,

LY

4S. Ego enzm [um Dominus ) Qui

erantque hi dies feparationis; reliqui

ita mando, & cui vos diéto audientes

vero trigihta tres erant dies purifica-

Püritig

effe convenit.

tionis,

imüm (

tm mf

2* V J/zcepro. femize. Y LOXX. 2v

Jexta . dies . feparatiouis. menffeus. )

Giténdor

o'gtepa Ti5 , fi fuerit (eminefin

Hifce feptem diebus tam immunda

concubitu perfufa; fi conceperit fe-

ernt, quam mulier menflruata , &

& Pa

mine virirecepto. Hinc Beata Virgo

€odem modo fe feparatam , & ut im-

. Dg

Ptols «

-eoncipiens Chriftum a SpirituSan&o

,»

mun;am gerere debebit; ac menftrua-

Caligme

; hac lege obligata non fuit.

t3, de qua cap. I5. 19.

Lumunda erit [eptem. diebus.) lta.ut

4- n fazguint, t$c.) Ob fluxum

Ag'mxm

€0, qi

pemini ne magito qu 1e3 c?m £a ver-

fanguinis , quo affidue Purgatur.

"

CAPUT XE-

371

5 qii-

5..,Si'n autem foeminam pepererit;jimnrunda &tit duabus heb-

domadibus, juxta ritum fluxus menftrui: &-fexaginta fex die-

eltote,

bus ipanebit in fanguine purificationis fuac.

m re«

6. Cumque expleti fuerint dies purificationis fuze, pro filio,

five pro filia, deferet agnum anniculum in holocauftum ; &

Egyt,

pullum columba, five turturem pro peccato , ad oftium ta-

us füm,

bernaculi teftimonii, & tradet facerdoti,

ag

1. Qui offeret illa coram Domino, & ofabit pro ea, & fic

mundabi:ur a. profluvio fanguinis fui: ifta eft lex parientis

t [ciutis

maículum , aut foeminam.

8.* Qucd fi non invenerit manus ejus, nec potuerit offerre, " Sup

agnum, fümet duos turtures, vel duos pullos columbarum , $:7-

unum in holocauftum, & alterum pro peccato, orabitque pro ( ..

€a facerdos, & fic mundabitur.

2« 24.

ylier, f

foptem

jne pt

A33.5

CAPUT

redietut

p .

« Sin

$. Duabws bebdomadibus. ) Diebus

Pro peccato.) Pro immunditia, qua

MA d

fcilicet quatuordecim ,' quod erat du-

eft quoddam legale peccatum , quod

; mdiquis

plum dierum feparationis fi peperif-

€o facrificio tollebatur.

: Nel etiam

fet mafculum ; ut dicum e

hium. 2.

intellige de peccato proprie accepto ,

fuperflmt

i areatur

Sexagiata fex diebus , &es) Ita ut ad-

fi quod in puerperio, vel alias ad-

yen cum

ditis illis 14. effent o&oginta; diu-

mifit.

turnius vero tempus fceeminis affigna-

| (net ia

tur, quam proli mafcule, quia-mu-

7. Mandabitur 4 profiwvsa [anguinis

: enim l"

a

dreo hifte

Heres, qu& femellas pariunt, diutur-

Áb immunditia legali , quam

fgp;lmm j

nius purgantur a partu, adeo ut illa

contraxit ob fluxum fanguinis puer-

purgatio aliquando ufque ad o&oge-

perii, ut deinceps fan&uarium adire,

;; rdiqui

1 pu&ï (de

fimum diem perveniat , cum poft par-

facra tangere , oíferre vicimas alias,

tum mafculi ultra quadragefimum non

üfque vefci poffit.

extendatur, ut docet Valefius de fa-

mmjf.lrilf: )

era Philofophia cap. 1g.

8. $j non Imveueriz manus ejus , &c. )

immunda

rita ,

6. Deferc agnum, &c. ) Non Ppro

Hebr. £ 2om. invenerit zmanus ejus fuf-

& at 1

prolis editg, fed pro fui ipfius puri-

ffeientiam agni.

$1 adeo fuerit pauper,

ficatione.

ut pretium ad agnum emendum füf-

f

Agnum amniculem. ) Ut gratias agat

ficiens habere non poffit, &c. Íta fe-

&it B. VirgoSpiritu & cenfu paupet.

y» flugut

Deo; quod periculuïn partus eva.—fagit.

[]

getüïf

m

272

LIBRI

LEVITICI

L d

C& P'U' T. XHL

liv

Q H

Lex, &? cognitio lepre Sacerdotibus commiffa im bomine , €?

vaflnento , que pracipiantur leprofo.

o ?

o. ]

cutusque eft Dominus ad Moyfen, & Aaron dicens:

r. LO

cupillo

2. Homo , in cujus cute, & càrne ortus fuerit diverfüs

Tuerit :

color, five puftula, aut quafi lucens quippiam

, id eft plaga

i. ]

leprae, adducetur ad Aaron facerdotem , vel ad

7

unum quem-

faminal

libet filiorum ejus.

cue I

3. Qui cum viderit lepram in cute, & pilos in album mu-

I», f

tatos colorem,

carne reli

ipfamque fpeciem leprae humiliorem cute, &

fuerit (

bitur.

qua : plaga lepra? eft, & ad arbitrium ejus fepara-

füb af

, (

4. Sin autem lucens candor fuerit in cute, nec humilior car-

ne reliqua, & pili

judicab

coloris priftini, recludet eum facerdo.s fe-

tomo r

ptem diebus,

14 (

$. Et confiderabit die feptimo: & (iquidem lepra ultra non

creverit, nec tranfierit in cute priores terminos, rurfum re-

"

cludet eum feptem diebus aliis..

Teputal

« I6 (

6. Et die feptimo contemplabitur: fi obfcurior fuerit lepra,

[ moy

& non creverit in cute, mundabit eum, quia fcabies eft : ]a-

vabitque homo veftimenta fua, & mundus erit.

7. Quod

n

—

18. (

Agitur hoc.capite de lepra, & de-

Adducetur . ad. Aarom facerdotem. )

fcribuntur figna , quibus agnofci

as

Quia facerdotis eft judicare, an quis

/.

poffit. . Dubitatio eft, an lepra,

aptus fit , & ita mundus , ut ingredi

u

de quz hic eft fermo, fit ejusdem

poffit fan&uarium , an non.

ponunti

rationis cum lepra noflrarum re-

:

gionum, quam quzftionem fufe

3. Et pdlos.in. album ;mtt;:ta:.) Al-

mqäät »

tra&at Valef. de facra Philofo-

bor.enim pilorum, carnis, ex qua

tit. tj *

nafcuntur , corruptionem, & vitium

^lerony

phia cap. 19. docens effe diver-

indicat. Fiec eft prima fpecies le-

àm, cenfetque lepram , de qua

pr£, qua& vocaturlichen, vef impeti-

'.'l[.l(! W

hic Moyfes precepit, non effe

hrj

unum morbum , fed varia vitia

go, vel lepra volatilis.

Ejus duo hic

T inftr

dantur figna: primum pilos, qui ex

Qd [

cutis , & turpitudines, hoc eft,

leprofa cute nafcuntur, in album co-

vitiliginem, fcabiem, fiveimpe-

lorem mutari: fecundum , ipfam le-

ii('iem: 1

tiginem, elephantiam, achorem ,

SRottic

alopeciam , vel ophiafin , ut fuis

pram humiliorem effe reliqua.cute.

TR :

locis dicetur.

Ipfamque [peciem lepra,) Id eit, ap-

Ti H

parentem fpeciem leprz.

d

Uaft lucens qeippiame ) Quafï ful-

d Arbitrtum, 60-) ]udicïum ; de

?ï fïlOS

t

g

gentes furfures, aut fquams;

?

[

nam hzc funt initia vitii abeuntis in

confilio tamen medicorum, ut qui-

"

dam ajunt.

1 apPZrueri

malignum, & in aliquod lepr& ge-

Separabitur. ) Ut imm

ündus.

6. Mundabit eum. ) Mundum effe

Ti

?ius , ut docet Vàlef. 1oco cit.

h ?

*

CAPUT XII.

7$

q

7.. Quod fi poft

ditize, iterum lepta creverit, adducetur ad eum,

juam a facerdote vifus eft, & redditus munf

46

g. Et immunditiae condemnabitur.

,

9. Plagaleprz fi fueritin homine, adducetur

ad facärdotem',

oens!

lo. Et videbit eum.

Cumque color albus in cute fuerit, &

capillorum niutave

liverfts

D

rit afpectum, ina quoque caro viva appa-

ruerit :

t p

rr. Lepra vetuftiffima judicabitur, atque inolita cut& — Con-

Qu

taminabit itaque eum facerdos, & non recludet, quia perfpi-

cuc immunditiae eft.

nE

1. Sin autem eflloruerit difcurrens lepra in cute, & ope-

Jute, i

ruerit omnem (1) cutem a capite usque ad pedes, quidquid

z

fepit

fub afpe&tum oculorum cadit,

I3. Confiderabit eum facerdos , & teneri lepra mundiffima

or t

judicabit : eo quod omnis in can

dos f

*

dorem verfg fit, & idcirco

.

homo mundus erit.-

tta n

I4. Quando vero cato vivens in eo apparuerit,

15. Tunc facerdotis judicio polluetur, & inter immundos

um f

reputabitur; caro enim viva fi lepra afpergitur, immunda eft.

16. Quod fi rurfum verfa fuerit in alborem, & totum homi-

tl

nem operuerit,

Ed

17. Confiderabit eum facerdos, & mundum effe decernet.

18. Caro autem, & cutis; in

qua ulcus natum eft, & fanatum

Aaa^5

19. Et

!r/ii.'f/rfï)

n quis

t ingredä

' (1): Cutem. lIe ediz. Sixz. legtzuor : carnem.

pronuntiabit: & ratio redditur , 42;2,

Hec eft tertia fpecies leprz , fcilicet

h

Àl

inquit , fcz47es e. "'heodotion ver-

lepra inolita, quz in viva eft carne,

ex qui

tit ^«Je«cpa, ebullitio, de qua D.

cum prior fuerit in cute, d capillis.

vitrt

;Hieronymus ad cap. 2. iINahum ebul-

li. Contaminalit itaque eum [acev-

dos, ) Contaminatum pronuntiabit.

o f

litio , que fignificantius in Greco di-

f inpette

Citur /x/20z6:40;: fiquidem £x3eacpós,

13. Tener: lepra mundifima.) Hac

YUH lic

in.infliufmodi rebus ponitur, cum

eft quarta. fpecies leprae , qu& dicitur

quod latebat intrinfecus, erümpit in

mundiffima , id eft, minimecontagio-

qui ex

um Co-

faciem: unde papule quoque, quz po

fa fcabies, itaque hic fcabiofus non

T.

fm l&

&grotationem nafcuntur in labiis, vo-

leprofus judicabitu

*

, cute

cantur :x/;sz0';«ra. Hlec Hierony-

I4. Caro vivezs.

) Lepra afperfa.'

mus. Fie autem papule tales funt,

In eo apparuerit, ) Cute confumpta.

, d-

ut aliós non inficiant

, quod facit

13$- Pelluetur. ) Pollfltus judicabi-

lepra.

tur.

um;ä

8. bomunditis condemnabitur.) CQuia

16. Rurfura "ver[fa. fmerit i. alborem

ut g

€:.) Mundus erit, quia hoc fignum

apparuerunt in eo figna permanentis,

& radicatz lepra.

eft carnem fanari, & cute rurfum un

*

&

dequaque obduci.

L]

Zm die

10. dpja quoque caro ViUA 4?9.47;;":':,)

"

,

^.

274

LEBRI,LEVITECE

19. Et in loC6 ulceris cicatrix alba a

pparuerit, five -fubruf'a,

D

adducetur homo ad facerdotem :

m,fä

^

20. Qui cum viderit locum leprae humiliorem carne reliqga,

& pilos verfos in candorem , contaminabit eum : plaga euim

capi]lp

lepre orta eft in ulcere.

3

21. Quod fi pilus coloris eft priftini, & cicatrix fubobfcura;

diebu

& vicina carne non eft humilior, recludet eum feptem diebus.

24.

22. Et fi quidem creverit, adjudicabit eum leprae.-

hi

23. Sin autem fteterit in loco fuo ulceris eft cicatrix , & ho-

mund

mo mundus erit.

P

9

'244. Caro autem, & cutis, quam ig

nis exxudfï'e)rit, & fanata aI-ï

It eu

t«

bam , five rufam habuerit cicatricem,

4

25. Confiderabit eam íacerdos, & ecce vería eft in alborem;

fit coi

& locus ejus reliqua cute eft humilior: contaminabit eum ,

3.

quia plaga leprae in cicatrice orta eft.

homin

26. Quod fi pilorum color non fuerit immutatus, nec hu-

d.

milior plaga carne reliqua, & ipfa leprae fpecies fuerit fubob-

3

Ícura: recludet eum feptem diebus,

27. Et die feptimo contemplabitur: fi creverit in cute lepra,

Tün

contaminabit eum.

lme

- 28. Sin autem in loco fuo candor fteterit non fatis clarus;

[

plaga combuftionis eft4 & idcirco mundabit

eft combultturae.

ür; guia cicatx.rix

4L.

E

Q

29. Vir, five mulier, in cu

]

üs capiye vel barba germinaye-

Tülüs

rit lepra, videbit eos facerdos.

k

30. Et fiquidem humilior fuerit locus carne reliqua, & ca-

&Drae

pillus flavus, folitoque fubtilior; contaminabit eos, quia lepra

M

Capiuis, ac barbae ett.

2* Siï

adar

AS

r6, Er im loco Kulcer;'s, £c.) INihil

cum fit alba , vel fübrufa,, fufpicio eft

hic aliud dicitur , quam lepram , de

effe lepram.

ïe&lh

à di&um num. 3. & 4. poffe inna-

28. Plaga combufftonis e/?) Combu-

&i

ulceribus fanatis, quod fi contin-

ftione infliicta, & relida.

at, ilem judicium erit, quod fupra.

29. lp cujes capie , awt barba.)

TM

Suorufa.)-In ruborem vergens.

Hac eft quinta fpecies, non formalis;

poltf

23« Sie eutem ffeterit:im loco [uoy€8c.)

fed. materialis lepre : fcilicet barbe,

L

DE( n

Quia fi lepra eflet ,non fifleret, fed

& capitis, quz eft ejusdem forme,

ferperet: ergo quod videtur in talici-

& rationis cum]lepra aliarum partium :

€uh fir

n

catrice , album , vel fubrufum , eft ex

itaquüe & eadem ejus figna funt : . i]-

d

"lcere

lud intereft , quod in reliquis parti

Q

pracedente , ROh autem ei"v:

DCX

lepra,

bus lepra pilos in albos commutat;

Viti

24. Abam féve rufam.) Quia fi ef-

in barba vero & capite mutat eos ig

f«t ex combultigne; nigra eflt ; ergo

flavos, eofque extenuat.

Cl

Bünt »

T À

A

CAPUT XII.

378

ïlbïufa,

gT. Sin autem viderit locum maculze aequalm vicinz car-

ni,& capillum nigrum : recludet eum feptem diebus,

eliqa,

32. Et die feptimo intuebitur.

Si non creverit macula, &

4 nl

capillus fui coloris eft, & locus plagze carni reliquae sequalis:

33. Radetur homo absque loco maculee

, &includetur feptem

bícurg

diebus aliis.

PA

diebus

34. Si die feptimo vifa fuerit ftetiffe pl

aga m loco fuo, nec

humilior carne reli

qua, mundabit eum, lotisgue veftibus fuis

,&l

gmundus érit.

- 35- Sin autem poft emundationem rurfus creverit macula

tata d-

in cute,

46. Non quaret a

mplius, utrumr capi]lusi in flavum colorem

DOfet)

fit commutatus, quia aperte immundus eft.

: 6U.

gT. Porro fi fteterit macula, & capilli nigri fuerint, noverit

homineni fanatum effe, & confidenter eum pronunciet mun-

ec ht

dum.

fubo)-

.98. Vir, five mul

viler, in cujus cute candor apparuerit,

29. Intuebitur eos facerdos.

Si deprehenderit fubobfcu-

rum alborem lucere in cute, fciat non effe lepram, fed macu-

leptay

lam coloris candidi, & hominem mundum.

earus;

40. Vir, de cujus capite capilli fluunt; calvus, & mundus eft.

icatrix

41. Et fi a fronte ceciderint pili, recalvafter, & mundus eft.

42. Sin autem in calvitio, five in recalvatione albus, vel

inaye-

rufus color fuerit exortus,

43. Et hoc facerdos viderit, condemnabit eum haud dubize

&c

leprae , quae ortg eft in calvitio.

dgpra

44. Quicumqué ergo maculatus

fuerit lepra, &*feparat'us eft

ad arbitrium facerdotis,

P

45. Habebit veftimenta diffuta, caput nudum, os vefte con-

jcio d

*

tectum ; contaminatum; ac fordidum fe clamabit.

46. Omni

Jome

3» Raderer.) Ut clarius appareat

in maligna alopecia, five ophiafi, id

eft, defluvio capillorum.

Unde ma-

urta. )

poft feptem dies , an ferpferit lepra.

ymalis;

38. J2 cejus eute candor apparuerit.))

ligna hec alopecia inter fpecies le-

parbe

Defcribitur hic vitiligo, id ef, ma-

pre numeratur.

forng s

cula fimplex coloris candidi lucentis

45. Feftibenta. diffuta.

a^

3

Quod Ie-

jn cute, que non elít lepra.

profis falubre erat, ut corrupti cot-

ytum:

nt: b

42- 4ius , "vel. rufus coler ,. $c. )

poris humores facilius evaporarent;

: Pärn':

Sexta fpecies lepre, que eilin cal-

integris vero utile , ut lepra infectos

vitio: macule albz vel rufz fignifi-

a fanis poffent internofcere.

[mufä't;

TP

cant malignos fuccos , qui corrum-

rationem.

€aput nudum. ) Propter eamdem

punt. radices capillorum , & tales fünt

1

£.

376

LIBRI L.EïVITICI

46. Omni téfhpore,

quo leprofus eft, & immun/düs, folus

5

habitabit extra caftra.

:

&m

47. Vettis lanea, five linea, quze lepram habuerit !

$

48. In ftamine, atque fubtegmine

atqu

,aut certe pellis, vel gui—da

quid ex pelle confe&tum eft,

dom

49- Si alba, vel rufa macula fuerit infeCta, lepra reputabi-

tur, oftendeturque facerdoti.

$o. Qui confideratam recludet feptem diebus:

a*

*

Lyr

$1. Et die feptimo rurfus afpiciens fi deprehen

derit ob

j/

fe, lepra perfeverans eft: pollutum judicabit veftimentum , &

omne , in quo fuerit inventa:

r

52. Et idcirco comburetur flammis.

$3. Quod fi eam videtit non creviffe ;

1

$4. Preecipiet, & lavabunt id, i

n quo lepra eft, rec)uäetquE

düce

illud feptem diebus aliis.

?

$5. Et cum viderit faciem quidem priftinam non reverfam,

nec tamen creviffe lepram, imimundum judicabit, & igne com-

datarj

buret, eo quod infufa fit in fuperficie veftimenti, vel per to-

viyO

tum, lepra.

Yert

56. Si

n autem obfcurior fuerit locus leprae, poftquam veftis

5

eft lota , abrumpet eum, & a folido dividet.

p

$7. Quod fi ultra apparuerit in his locis, quae prius imma-

culata erant, lepra volatilis, & vaga; debet igne comburi.

ly

l(

58. 51

0s veffe contetinm.) INon femper ,

ta;giofus fit, vefübus etiam, & do.

pug

fed cum ad alios propius àccedit, ne

morum parietibus adharet, & inde

corruptio oris halitu morbum com-

:

inhabitantium , aut veftibus illis uten-

municet.

tium corpora tranfilit.

39

Sordidum [& clamabit.) Nequis cum

55. Factem quidem priffimam o re-

?5 ) |

ü,ut

periculo prope accedat.

ver[aw.) Priftinam , quam fcilicet

o y

46- Solus babitabit extra Mfm.) In

habebat veflis, antequam effet infe-

deferto, in quo tunc erant.

Polft-

&alepra; permanens enim in ea no-

quam vero habitarunt in [udez urbi-

t2 indicat, effe lepram: alias aliquo

modo mutaílet colorem.

J

bus, adhuc extra menia degebant le-

pofi, nifi forte vir aliquis primarius

In fuperfcie , &$c.) Elebt. im cafvi-

piani

intra urbem degere permitteretur ,

40 , vcl recalvarzone , q. d, parte pofte-

C0 1]

qui feparatas &des extra aliorum pe-

riori, vel anteriori.

l

riculum haberet, ut Ozias Rex. 4.

$6. Abrumpet eum,65c.) Eam partem

lo*

Qu,

W (

Reg. 15. $..& 0. Paral. 26. 21.

panni, vel pellis, in qua he macule

Ua4y. Vefiis lanea. ffve. linea , 6c. )

apparent, refecabit a reliquo corpore

imm

Eft hec feptima lepre fpecies, fed

veflis, & in ignem pars illa abjicietur.

Jis ve

analoga , fcilicet lepra velítis , vel

$7- Lepra volatilss , & "vaga. ) Simi-

5

c-if;mus; cum epim lepra morbus con-

lis illiin homine, de qua num. 12.

J

pE

-«CAPU "f XUL & XIV. -

372

» lous

$8. Si ceffaverit, lavabit aqua ea; qua

& munda erunt.

c

pu?f funt » fecx!ndoä

$9. Ifta eft lex

leprae veftimenti lanei, & linei, iïaminis;

atq

dquid

ue fubtegminis , omnisque fuppelle&tilis pelliceze, *quomo-

do mundari debeat ; vel contaminari.

putabi-

QAPGITI.AIVi

crevif-

Lepra expiande facrificia pro bomine , domo , ac ve[Himento , leprà

tüm, &

jam curata ; ratio lepra domorum inve[liganda , curande,

puri cqndæ.

cuttisque eft Dominus ad Moyfen , dicens:

1. LO

2. Hic etft ritüs leprofi, quando mundandus e

ft: *Ad:- *Ma;,

Ldetqüe

ducetur ad facerdotem:

$. 4

3. Qui egreffus de caftris, cum invenerit lepram effe mun-

verfam,

datam,

e Comf-

4.*Praecipiet ei, qui purificatur, ut offerat duos pafferes ,,,

per (0-

vivos pro fe, quibus vefci licitum eft, & lignum cedrinum , 1. 44.

uca&

vermiculumque, & hyffopum.

i veüis

5. Et unum ex pafferibus immolari jubebit in vafe fi&ili fu- ** **

per aquas viventes :

) immä'

6. Alium autem vivum cum ligno cedrino, & cocco, &

uf

hyffopo, tinget in fanguine pafferis immolati ,

58, Si

1. Quo afperget illum , qui mundandus eft, fepties, ut juré

r

purgetur, & dimittet pafferem vivum , ut in agrum avolet.

,& d

$. Cum-

&t

lls ld-

5-9. Mandari debear , 'vel contamina-

jubebit.) Nonafacerdote, fed facer-

z;.) Cenferi munda, vel contamina-

dotis juffi fiebat hec occifio,neque erat

y m -

y fcilice

ta , ut fupra di um eft: fic enim hac

proprie facrificium , quod Deo offerre-

duo verba toto capite accipiuntur.

tur, cum fieret extra caftra , longeab

(fetinft

altari: fed tantum hec occifio paíle-

jne 00*

Y. fOLusdeprof.) Caremonia, qu&

ris fiebat ad excipiendum ejus fangui-

;j dliquo

adhibetur , cum leprofus ex-

nem, ut eo tingeretur leprofus ex-

n cahj

piandus efl, & reflituendus comamer-

cio aliorum hominum.

piandus.

Super aqta: wiventes. ) F'ontanag

xepolle

a Pafferes.) LAXX. awieulas.

fzilicet, aut fluviales.

Quibns vefei hcitum efl.) Pafferes

2. Quo A/þfrgct zllum. ) Afpergïllum

] Plftem

non funt numerati cap. r1. interaves

hoc, quo mundabatur leprofus, erat

maculé

lis vefci fas erat.

immundas; erant ergo mundi , & il-

tale: Virgz cedrine alligabatur in fum-

corpore

mo pafler vivus, ita ut cauda emi-

bjicietu

5. Immolari.) Ilebr. jugulari.

neret in extremo ; caput vero ad raáe

,Jomr

T p»

Bibl. cuma Cono, Menochb. Tom, !a.

Bbþ

[

4178

LIBRILEVITICI

n

. $. -'Cumque liverit homo veftimenta fua, radet omnés pilos

16

Corporis, & lavabitur aqua: purificatusque ingredietur caítra,

Dorm

ita dumtaxat,ut maneat extratabernaculum fuum feptem diebus,

r

^-9.- Et die feptimo radet capillos capitis, barbamque, & fu-

füper

Corpore,

percilia, ac totius corporis pälos.' Et lotis rurfum veftibus, &

RI

efufi

1o. Die o&tavo affumet duos agnos immaculatos, & ovem

I$

anniculam absque macula, & tres decimas fimilae in facrifi-

o

cium , qua confperfa fit oleo, & feorfum olei fextarium.

mj

1r. Cumque facerdos purificans hominem, ftatuerit eum,

20,

& haec omnia coram Domino in oftio tabernaculi teftimonii,

Tite f

12. 'Tollet agnum , & offeret eum pro delicto, oleique fex-

Al

tarium ,. & oblatis ante Dominum omnibus,

que

13. Immolabit agnum , ubi folet immolari hoftia pro

| pec-

Toget

Cato, & holocauftum, id eft, inloco fanfto. Sicut enim pro

oleo

peccato, ita & pro deliéto ad facerdotem perti

net hoftia: -San&a

2

fanCtorum eft :

LU

14. Affumensque facerdos de fanguine hoftice, quae immo-

1$

lata eft pro deli&to, ponét fuper extremum auricula dextrae

alo

f

ejgs qui mundatur, & fuper pollices manus dextrae, &

pedis :

15. Et

u

levab

mubrium afpergilli effet obverfum:

conta&u in domeflicos , & maxime

in uxorem tranfmittat.

huic virge fimul cum paffere alliga-

Thum

ibbatur coccus , id eft, lana coccinea ,

9. Radet capillos.) Secunda rafio.

Tüanu

& hyffopus; ita fummitas virge, id-

10. Tres decimas ffziile.) Unam de-

eít , pafleris cauda , & alz cum cocco,

cimam pro qualibet ove, in facrifi-

p

& hyffopo mergebantur in aquam vi-

cium farreum, five fimila.

2]

vam fanguine pafferis occifi iufe&am,

Olei fextarium. ) Sextarius. Hebm

Uoran

eaque afpergebatur leprofus purifican-

335 Jeg , erat menfura liquidorum ,

us.

duodecimam partem,hin continens;

datui

Species.) Pafüm in hifce lufiratio-

fex ovorum capax.

2

ftibus fpecies fiebat afperfio, ut patet

L2. Qfferet eum pro deáo.

P.

Offe-

efiuf

Càp. 4. 6. & hoc càp. num. 7. 16. &

ret, id eft, elevabit eo ritu elevatio-

Cap. 16. num.. 14. & r9. ut fcilicet

nis, de quo di&um eft, Exod. 29. 24.

Ó

13. lz lero fanéto. ) In atrio taber-

taber;*.:

numero perfe&ionem fignificante,

plena purgatio, & expiatio fignifica-

naculi juxta altare holocauftorum,

'

V.

&etur.

ante San&um.

len ,

gere purgeär. ) Rite, & legitime.

zid [acerdetem ,ver(ine!.) Ut dicum

pollio

9. Cuemque laverit bomos &c. radet,

eft cap. 6. 25. & s6.

U.

Stn.

£/-.) Lotio, rafio, & exa&a qundi-

Santla [anorum.) San&iffima. tTos

£i& cura ad lepram fanandam pluri-

tius verficuli fenfus eft ; in loco fan-

&tb

inum juvat.

&o immolabit, quia San&afan&orum

Jidy ;

* Extra rabernaculum.) Y.xtradomum

tur d

eft , eamque uti hofti2m pro peccato

?« Blj

foam, ne forta fi quid lepre lateat,

a fa.cer-dotï.bus abfumi volo.

CAPUT XIV.

373

pilos

.x5, Et de olei fextario mittet in manum fusm finifliram. -

16. Tingetque digitum dextrum in eo, & afperget coram

'aüra,

Domino fepties.

ebus,

& fü-

17. Quod autem re

liquum eft olei in leva manu, fundet

fuper extremum auriculae dextrae ejus, qui mundatur, & fü-

u d

per pollices manus , ac pedis dextri, & fuper ían

gqinem ; qui

effufus eft pro delicto,

QVen

198. Et fuper caput ejus.

rf

19. Rogabitque pro eo coram Domino, & faciet facrificium

"

pro peccato : tunc immolabit holocauftum.

.

um

20, Et ponet ill

ud insaltari cum libamentis'fuis,' & homd

Yi

rite mundabitur.

:

o feye

2I

u

od fi pauper eft , & non poteft manus ejus invenire,

quae di

t

a funt, pro deliéto affumet agnum ad oblationem, ut

qe

l pïO

roget pro eo facerdos, decimamque partem fimilae confperfae

oleo in facrificium, & olei fextarium.

anda

22. * Duosque turtures five duos pullos columbae: quorum *Sup.

$. 7-

fhifo»

unus fit pro peccato, & alter in holocauftum :

23. Offeretque ea die o&avo purificationis fuae facerdoti

" 1.2-12.

exT

ad oftium tabernaculi teftimonii coram Domino.

)ediS :

Luce

24. Qui fufcipiens agnum pro deli&to, & fextarium olei,

2» 24w

j H

levabit fimul:

.

P

naxime

25. Immolatoque agno, de fanguine ejus ponet fuper extre-

mum auriculae dexterze illius, qui mundatur, & fuper pollices

afio

manus ejus , ac pedis dextri :

m de

* 26. Olei vero partem mittet in manum fuam finiftram,

ficrife

27. Inq

uo tingens digitum dexterae manns afperget fepties

Hebi

coram Domino :

jorüm,

28. Tangetque extremum dexterae auriculee illius, qui mun-

Vinats»

datur, & pollices manus, ac pedis dextri, in loco fanguinis, qui

effufus eft pro deli&to :

B

2

29. Reli-

| Ofre

leratit^

36. Coram Domiue.) Coram oftio

lmolabit bolocauflum.) Ovem annis

1f 24

tabernaculi.

culam, num. 1g. prius enim per fa«

) tabete

17. Et fuper famguintm. ) Qui ad-

crificium pro peccato , & deli&o ex-

piari debebat anima, utdeindepurum,

torumy

haret , feu quo tin&a funt aures, &

pollices ejus, qui mundatur.

& gratum Deo offerret holocauftum.

dium

19. Fackt facrifféium pro peceato. )

20. Cu l'ibamentis [i15.) Cum oblatio-

Secundum agnum facrificabit pro pec-

ne fimilz olei, & vini ; hec enim funt

j Te-

cato , ficut primum facrificavit pro de-

libamenta: fimilia libamenta intellige

)c()-f.m'

Ji&o num. 1o. quomodo diftinguan-

in facrificio pro peccato, & pro deli«

Xaorürt

tur delidum, & peccatum , dixi cap.

&o. Vide fupra cap. 7. 7.

PEJG[O

7. num. I-

[

r

386

LIBRILEVITICI

4

29. Reliquanfeautem partem olei, quse eft in finiftra manu,

sfaittet füper caput purificati, at placet pro eo Dominum:

elpt

3o. Et turturem ; five pullum columbae offeret,

5

*

3. Unum

pro deli&to, & alterum ip holocauftum cum liba-

woiv

gentis fuis.

funi

32. Hoc eft facrificium leprofi, qui habere non poteft omnia

4b

in emundationem fui.

ent

33. Locutusque eft Dominus ad Moyfen, & Aaron, dicens:

4

24. Cum ingreffi fueritis terram Chanaan, quam e

go dibo

vefti

vobis in poffeffionem , fi fuerit plaga leprae in zedibus,

4

35. Ibit, cujus eft domus, nuntians fecerdoti

it d

plaga leprae videtur mihi effe in domo mea.

, & dicet: Quafim

fant

"ii

46. At ille praecipiet, ut efferant univerfa de domö, prius-

4

quam ingrediatur eam , & videat, utrum leproía fit, ne im:

que

munda fiant omnia, quze in domo funt. Intrabitque poftea,

$o

ut confideret lepram domus :

M

37. Et cum viderit in parietibus illius quafi valliculas pallo

pufe

re, five rubore deformes, & humiliores fuperficie reliqua,

liti,

48. Egredietur oftium domu

-

diebus.

s, & ftatim claudet illam fegtem

j

«qu

l9

- 39. Reverfus

€

fopo

rit creviffe lepram,

jue die feptimo confideraþit eam :f ïnvenef

5

4o. Jubebit erui lapides, in quibus lepra eft, & projici eos

orabi

extra civitatem in locum immundum :

M

41. Dominum autem ipfam radi intrinfecus per circuitum,

3

& fpargi pult&erem rafürze extra urbem in locum immundüm,

*^-42. Lapidesque alios re

poni pro his, qui abl-aFi fuerint, &

$

In

luto alio liniri domum.

5'*1

43. Sin autem poftquam eruti funt lapides, & pulvis erafus,

dum

(1) & alia terra lita.

44- In;

(1) erafus. Im edzr. Szxt. legzzur : elatuss

31. Pro delicto. ) Deli&um, hic no-

bebat vel ex aeris infeQi vitio , vel

Éer Interpres confundit, & fumitpro

ex anhelitu, & contzgio leproforuni

peccato; agnus enim proprie pro de-

in ijs habitantium , fic peflilentes qua-

Bio; turtur vero nod pro deli&o ,

litates domibus, veflibus , & fupel-

fed pro peccato offerebatur, ut patet

ledili corum adhzrefcunt, qui pefte

ex num. 29. & ex -chr. Chald. &&

funt afflati.

L

a

LXX.hic.

37- 95 /x: valliculas , 60.) Hzc fi-

34. Plaga lepra 4n &dibus.) . Lepra

gna lepre in domibus eadem funt;

bt

bec edium erat qualitas witiofa in dg-

queinlomine cap. 15. num. 3.

Zitiw

m

fnibus, eas arrodens, &.figna impri-

Valliculas.) Foflas , &ve cavitates

;

Wercuí

az3ens , ut leprainhomine ; ortum ha-

erofas a lepra.

90v

CAPUT le.

$81

av

44- Ingräü'us facerdos viderit reverfam lepfffm, & parietes

H

refperfos maculis, lepra eft perfeverans, & immunda domus:

4$. Quàm flatim deftruent, & lapides ejus , ac ligna , atque

t ibae

univerfum pulverem projicient-extra oppidum in locum im-

mundum.

.

Otnig

46. Qui intraveri

t domum, quando claufa eft, immundus

erit usque ad vefperum :

jcens:

47. Et qui dormierit in

ea, & comederit Quippiam, lavabiä]

veftimenta fua.

*

) dcbo-

48. Quod fi introiens facerdos viderit lépram non creviffe

i& domo,

| Quaü-

po&gu;m denuo lita fuerit, purificabit eam redditg

fanitate.

prius.

49. Et in purificationem ejus fumet duos pafferes, lignume

ne N

que cedrinum, & vermiculum, atque hyflopum :

oftea,

o. Et immolato uno paffere in vafe fi&tili fuper aquas vivas,

sI. Tollet lignum cedrinum, & hyffopum, & coccum, &

pidlo-

pafferem vivum , & tinget omnia in fanguine pafferis immo-

qUas

lati, atque in aquis viventibus, & afperget domum fepties,

2. Purificabitque eam tam in fanguine pafferis , quam in

feptem.

aquis viventibus, & in paffere vivo, lignoque cedrino, & hyi:.f

iene

fopo, atque vermiculo :

dimiferit pafferem àvolare in agrum libere,

.53. Cumque

TCj 608

orabit pro domo, & jure mundabitur,

$4. líta eft lex omnis leprae, & percuffurg,

vittfts

ss. Lepra veftium, & domorum.

26. Cicatricis, & erumpentium papularum, lucentis maculee,

2

llïdüm,

2

*

jnt,

& in varias fpecies cóloribus immutatis,

.$1. Ut poffit fciri, quo tempore mundum.

dum fit.

guid, vel immun-

etafis

«.1'0' Vd

yoforum

x

Ites q*.!l—

& p*

Bbb 5

CAPUT

.'!U

"I

; ptlié

Hac fi

&3. jure a?mnp.-";:äïf;:n) Rite, - de

pro perewjfeve, habet, lepra wpiti;,

m fnt

gitime.

alii zsacule vigra.

; 54 Percnj]k'r.e.) Qüaüd() fcilicet in

C 6. Geatraens. )

Quando fcilicet in

percuffuram , vel ex pércuffura, aut

Cicatrice ulceris, aut vulneris innatg

þcgï/.iüæs

oonvulfione lepra irrepferit. . Chald.

fucrit lepra, ut di&um clt cap. 13- 1$-

e

38

LIBERILEVITICI

e»

OUWUUPUTTUXY:

u

olut

Seminiflui k'viri , Concubantium ,. menfTruofe 'mulz"erz's, C bemorr-

Ti

cul

boil]e expiatio-, ac þurz'jimtio.-

5

1.[] Ocutusque eft Dominus ad Moyfen, & Aaron, dicens :

topth

2. Loquimini filiis Ifrael ; & dicite eis: Vir, qui pati-

frinis

10

tur fluxum feminis, immundus erit,

3. Et tunc judicabitur huic vitio fubjacere, cum per fingula

Qp

smomenta adhzeferit.carni ejus,atque concreyerit foedus humor.

T

4. Omne ftratum, in quo dormierit, immundum erit; &

tond

ubicumque federit.

*

n

s. Si quis hominum tetigerit le&um ejus, lavabit veftimen-

&

tü

ta ífua, & ipfe lotus aqua, 1mmundus erit usque ad vefperum.

n

6. Si federit, ubi ille federat, & ipfe lavabit veftimenta fua:

fopte

& lotus aqua, immundus erit usque ad vefperum.

p

3. Qui tetigerit carnem ejus, lavabit vettimenta fua, & ipfe

f

otus aqua, immundus erit usque ad vefperum. -

3l

8. Si falivam hujufcemodi homo jecerit fuper eum, qui mun-

polu

dus eft, lavabit veftimenta fua, & lotus aqua, immundus erit

»

usque ad vefperum.

lotus

)^

9. Sagma, fuper quo federit, immundum erit, .

^)

1o. Et quidquid fub eo fuerit, qui fluxum feminis patitur,

vibi

pollutum erit usque ad' vefperum. Qui portaverit horum ali-

ye W

quid ; lavabit veftimenta fua, & ipíe lotus aqua, immundus

j

erit usque ad vefperum.

-

*

ir. Omnis, quem teti

gerit qui talis eft, non lótis ante ma-

mibus, lavabit veftimenta fua, & lotus aqua, immundus erit

OM

Pïö

usque ad vefperum.

galem

12. Vas fi&tile, quod tetigerit, confringetur: vas autem li-

m |

Lllmpto

gneum lavabitur aqua.

Pitum

12. Sifanatus fuerit, qui hujufcemodi fuflinet paffionem ,

numerabit feptem dies poft emundationem fui, & lotis veftibus

4]"-4

Qitia fe

ia

& toto corpo?e in aquis viventibus , erit mundus.

14. Die

W.

at

Ui patitur flexum feminis.) Sci-

$- L41.-wäi? Vefim:n!a fge- ) IS, qui

to eytr

i

.. licet perdurantem, per mor-

confputus eft.

tus. i.

bum gonerrhææ, ut vocant medici,

9. Sagma. ) ld eft fella, velfiratum,

eoitu,

Chald. Owwmis equitatura, |uper quam

Ln,

qui oritur ex debilitate naturg , & po-

Oitum

fcnt)e retentivag

equit averit , erit immunda, LXX.'»:cï.

[]

terunt //ragalam afmni, &nícaequa e»s.

*æäa;

ES

CAPUT Xv.

385

r4. Die autem O&avo fumet duos türtures, aut duos pullos

hemirr.

columbzae , & veniet in confpe&tum Domini ad oftium taber-

naculi teftimonii , dabitque eos facerdoti..

15. Qui faciet unum pro peccato,& alterum in holocauftum:

jcens .'.

fogabitque pro eo coram Domino; ut emundetur a fluxu fe-

jui pit-

tninis fui.

16. Vir, de quo egreditur femen coitus, lavabit aqua omne

fingula

corpus fuum , & immundus erit usque ad vefperum.

; hofmof.

17. Veftem , & pellem, quam habuerit, lavabit aqua, & im«

ent, &

munda erit usque ad vefperum.

18. Mulier, cum qua coierit, lavabitur aqua, & immunda

x (Himene

erit usque ad vefperum.

.

P

€7

fperum.

19. Mulier, quae redeunte menfe p

atitur fluxum fanguinis,

nta fue:

feptem diebus feparabitur. .

20. Omnis, qui tetigerit eam , immundus erit usque ad ve»

,u iple

fperum:

451. Etin

quo dormierit, vel federit diebus feparationis fuæ,

u mute

polluetur.

dus enit

22. Qui tetigerit le&um ejus, lavabit veftimenta fua, & ipfe

lotus aqua, immundus erit usque ad vefperum.

23. Omne vas, fuper quo illa federit , quisquis attigerit, las

pttitt,

vabit veftimenta fua, & ipfe lotu

3

rum 2«

vefperum.

$ aqua, pollutus erit usque ad

mundUS

24 Sl

mteme

15. Faciet.) Immolabit.

U/aue ad vefperuni,) Non propter

dus ertt

Pro peccato. ) Legali fcilicet ad le-

peccatum , quod potuit non interve-

galem immunditiam expiandam , &

niffe, ut fi cum uxore congreffus ef-

etiam pró peccato, vere & proprie

utet li

fumpto , fi quod habeat nondum ex-

lem.

fet, fed propter immunditiam legas

piatum,

fioneff »

4 fxu feminis [ui.) Ab iwmamun-

10. F/hsxum fanguipuis.) Menüruï..k

Vem Dus

ditia legali per feminis fluxsum con-

Separabitur.) Non extra caftra,

tracta.

fed a communione hominum per fe-

l16. Semem coitus.) Sive legitimoin

ptem dies.

snatrimonio, fiveillegitimo , &illici-

to extra matrimonium,

Semen coi-

20. Omzis , äui Lerigerit eqm.) Si

j i

tus dicitur ; id eft, quale folet in

fitgrandior, & composrationis: nam

coitu.

infantes excufat &tas, neceffitas, &

naturg pietas.

jftratum.

Lavabit a444.) Himc expiatio poft

g p

coitum ítatim poflero mane.fieri de-

23. Üyune var.

LXX 'L'Cï'

fseï:atf)

tun.

) Omne iaftrumen

gt

[]

38

3

LIBRILEVITICI

24.» Si coierit cum ea vir tempore fanguinis men&rual'is,

immundus erit feptem diebus, & omne ftratum, in quo dor-

mierit, polluetur.

E

Qu[m

25. Mulier,qus pat!

tur multis diebus fluxum. fanguinis non

:

in tempore menftruali, vel quae poft menftruum fanguinem

fluere non ceffat, quamdiu fubjacet huic paffioni, immunda

erit, quafi fit in tempore menftruo.

26. Omne ftratum , in quo dormierit , & vas in quo federit,

1

jnter

pollutum erit.

.

2

27. Quicumque

tetigerit eam, lavabit veftimenta fua: & ipfe

^l

**nef

lotus aqua, immundus erit usque ad vefperum.

29. Si fteterit fanguis, & fluere ceffaverit, numerabit feptem

lum

(quia

dies purificationis fuse :

49. Et die oCtavo offe

ret pro fe facerdoti duosi turtures, aut

j

anet

duos pullos columbarum , ad oftium tabernaculi teftimonii.

4o. Qui unum faciet pro peccato, & alterum in holocau-

4

bit

ftum , rogabitque pro ea coram Domino, & pro fluxu immun-

hec:

ditide ejus.

fueri

41. Docebitis ergo filios Ifrael, ut caveant immunditias, &

non moriantur in fordibus fuis, cum polluerint tabernaculum

4

meum , quod eft inter eos.

DitQo

2. líta eft lex ejus ; qui patitur fluxum feminis, & qui pol-

luitur coitu,

33. Et quae menftruis temporibus feparatur, vel quae jugi

j

fluit fanguine ; & hominis; qui dormierit cum ea,

fe'üi, [

-

r/)zþ])ur.

lic ági

fandw

bernac

CAPUT

N

m

lid

)

tifex $

94; Immundus erit jgf):mx diebzs. ) Si

Pro peccats. ) INoti quod menfiruo-

licebit

fes lafeat; tunc eniti occulte expiari

tum fluxus fit peccatum, fed quodfit

poterit : fi. autem res prodatür, ip-

lcgalis immunditia.

ifte ]

Seni

feque accufetur, & cornvincatur, und

Et pro fuxs ygmun

ditía e;w) Ut fci-

$at

eum fcemitia oceidendus eft , infra

licet liberetur ab immunditia legali ,

; Jüþfr

cap..2o. ig.

quam ex hoc fluxu contraxit.

Tiüm,

29. Flaxum [fanguimis ) Hiamot.

31. Caveant tpnninditiam.) Caveant

ifhioides.

immundi ingredi tabernaculum meum.

Pttta

DN

Nom moriantar £m fordilus [zis) Alio-

x vas.

47. Terigerir ea. ) Stratum fcilicet ,

f

qui ego eos puniam propter fordes

iBtclli

3o. Facier;) Émrnolabit facerdostut^

éoruni, cum quibus nondum expiati

D EM

d facra loca accefferint,

Mij

&urem unun;ng vel pullum columb&,

R VK RUE

5

)

eb

fhuaäis,

CATET XVDE

00 do-

Quando, & quomodo Jacerdos ingredi debeat fan&iuarium, ipþquie;

ts non

expiare una cum tabernaculo , & altari , emillarium caprum

Qunem

hmunda

abigere , €? fefhum expiationum celebrare.

Ocutusque eft Dominus ad Moyfen, poft mortem duo-

I.L

rum filiorum Aaron, quando * offerentes ignem alienum *Sup.

federit,

interfeCti funt.

Io. z.

2. Et praecepit ei, dicens: Loquere ad Aaron fratrem tuum, /

:&ipfe

*ne omni tempore ingrediatur SanCtuarium, quod eft intra ve- «my,

lum coram propitiatorio , quo tegitur arca, ut non moriatur o 1c.

feptem

ebr.

(quia in nube apparebo fuper oraculum. )

3. Nifi haec ante fecerit :

Jres,.aut

]

arietem in holocauftum.

Vitulum pro peccato offeret, & ? 7

nonil.

Volocate

4. Tunica linea veftietur, feminalibus lineis verenda cela-

immut-

bit: accingetur zona linea, cidarim lineam imponet capiti :

haec enim veftimenta funt fanéta: quibus cunCtis, cum lotus

lits, &

fuerit, induetur.

$. Sufcipietque ab univerfa multitudine filiorumIífrael duos

Qaculurm

hircos pro peccato, & unum arietem in holocauftum.

6. Cum-

qui p

1.1)

Off mortem duorum filiorum daron.)

nem inferre debet in San&tum fan&o-

Quz occafio fuerit inflituendi

rum ). partim Deo fiflendo, ut arie-

fefti , quod Hebrai vocant t-y3355

tem: hic enim aries non ante, fed

L

chippurim, id ell, expiariezis, de quo

poft Pontificis in Sanctum fan&orum

hicagitur. PFinis felli hujus fuit, ut

ingreffum , & rurfum egreflum , im-

fanciretur reverentia facrorum , & ta-

molabatur in holocauítum.

bernaculi nominatim.

Vitmlum pro peccato.) Pro fuis, d

2.-Ne omni tempore Ymgrediatur. )

familie fuz peccatis toto anno fcien-

AAUT

Id eft, ne unquam ingrediatur Pon-

at

ter, aut per ignorantiam admiffis, ut

tifex Sandum fan&orum ; etiam cum

patet num. 6. INam pro peccatis po-

meDrU d

licebit illi ingredi , nifi ceremonias

puli non vitulum, fed hircum offete-

hafce premiferit.

bat; ut patet num. s. & 1 4.

4 o

Sautiuarium, quod eff iutfra "velum-)

4« Tunia lnmes, 6c. ) INon Pom-

San&a fanctorum.

) t f

tificalibus veflibus amictus ,' fed cul.-

Super oraculum. ) Super propitiato-

tu tantum minorum facerdotum; erat

a Mi

rum.

enim feftum hoc non latitiz, & exul-

3. Niff bec ante fecevit : vitulumpro

tationis; fed peenitentie , & meroris.

Ixtl(',gv eant

peccato offtrez , 65 arierem in bolocanu-

m tl

$- Duos bircos p; opeccaro.) Haceft

7 ) A d

ffam.) lllud, zzze , & illud, efferet ,

hoilia pro peccatis totius populi , to-

of fOfde

intcllige partim immolando, ut vitu-

to anno fcienter

jum pro peccato ( hujus enim fangui-

miffis.

, Vel ignoranter ;de

, expxïm

Bibl. cum Com. Mcnoch. Tozz. L,

Ccc

[]

EEUNU

e

286

LIBRI LEVITICI

6. Cumque Obtulerit vitulum, & oraverit

pro fe, & pr(; do-

1j

mo fua,

fiíqui

^. Duos hircos ftare faciet coram Domino in oflio taberna-

vituli.

euli teftimonii:

?

16.

8. Mittensque fuper utrumque fortem , unam Dom'mo, &

ia

alteram capro emiffario,

Titum

9. Cujus exierit fors Domino, offeret illum pro peccato :

i me

ro. Cujus autem in caprum emiffarium, ftatuet eum vivum

r

coram Domino , ut fundat preces fuper eo, & emittat eum in

Snd

folitudinem,

pro u

11. His rite celebratis, offeret vitulum, & rogans pro fe, &

If

pro domo fua, immolabit eum:

oret [

12. Affumptoque thuribulo, quod de prunis altaris imple-

füper

ultra velum intrabit in SanCta :

verit, & hauriens manu compofitum thymiama in incenfum,

i

)u

13. Ut pofitis fuper ignem aromatibus, nebula eorum, &

^0.

vapor operiat oraculum, quod eft fupra teftimonium, & non

las

moriatur.

p

14. Tollet quoque .de fanguine vituli

» & afperget digito

omne:

fepties contra propitiatorium ad Orientem.

pecca

' 15s. Cum-

Ortin

—

22

6. Pro domo fua.) Protota familia

ea fecum extra caflra efïerfet in de-

fetran

facerdotum omnium, & Levitarum ;

fertum.

nam hi non continentur nomine po-

11. Offerer vitulum.) INon erathac

2j

puli ,

vitula rufa, dequa Num. 19. illaenim

fitis y

tinent.

fed ad Pgntificis df)mum per-

extra caflra pro peccato populi; hic

riumj

9. Cujus exierit fors. ) C)ui modus

vero in tabernaculo pro peccatis fa-

fervaretur in his fortibus , incertum

cerdotum immolabatur.

N ]

eft.

Sanäo;

12. Compofrtsum tbymiama. ) Cujus

um fr

Xo. Capruss emiffarium.) Proy, enf-

compofitio defcribitur. Exod. 56. 34.

farium, in flebr. eft DrxTy. Zzazel,

& 35..

1.

dequa voce miuiti multa.

DBreviter

Iptrabit in Santla.) inSan&um fan-

Ponif

dico, caprum Azazelidem effe, quod

&orum.

m (

caprum zZegnrem , vel em/[Jarium , &

Qret, ,

13. Q4o4 efé füpra ttfiimenium. )

l5 ]

ut vocant LXX. zzomoymetó» Xiuapos ;

Supraarcam , in quaeftteftimonium,

nam ?w Jez , caprum fignifieat 51

nitba

4zal vero abmnt , feu ablarns eff.

id eft, tabula legis.

h;

Ut fundat [uper'eo preces.) Ut fcili-

E? zon moriatur.) Ob negle&as* fa-

li proj

cras c&remonias.

cet confiteatur peccata fua , & popu-

U, Deumque roget, ut illa transferat

14. Contra propitiatorium. ) lta ta-

1j

in hircum ; erat enim hircus hic qua-

men , ut fanguis illud non tangeret.

$0. ]

Ífi piaculum populi , cui peccato po-

d orientem. ) Verfus anteriorem

A

partem, qua orientem refpicit.

"tpiaf

puli imponerentur , ut illeiis onuftus

4

Pt

CAP UTL XVL

387

prodo-

15 Cumque má&averit hircum pro peccato populi , inferet

fariguinem ejus intra velum, ficut praceptum eft de fanguine

abernge

vituli, ut afpergat e regione oraculi,.

16. Et expiet San&uarium ab immun

ditiis filiorum Ifrael ,&

iin, &

a praevaricationibus eorum, cunéctisque peccatis, Tuxta hunc

ritum faciet tabernaculo teftimonii , quod fixum eft inter eos,

Cato*

in medio fordium habitationis eorum.

h vivum

17.* Nullus hominum fit in tabernaculo, quando pontifex Luce

eumm

San&uarium ingreditur, ut roget pro.fe, & pro domo fua, & ': 1€

pro univerfo coetu Ifrael, donec egrediatur.

nfe t

18. Cum autem exierit ad altare,) quod coram Domino efk,

oret pro fe, & fumptum fanguinem vituli atque hirci fundat

: inple-

fuper cornua ejus per gyrum:

'enfüm ,

19. Afpergensque digito fepties, expiet, & fan&tificet illud

ab immunditiis filiorum Ifrael.

D

"w &

20. Poftquam emundaverit San&tuarium , & ta

ber/naculum,

& non

& altare, tunc offerat hircum viventem:

21. Et pofita utraque manu fuper caput ejus, confiteatur

t digito

omnes iniquitates filiorum Ifrael, & univería deli&ta, atque

peccata eorum , quae imprecans capiti ejus emittet illum per

hominem paratum, in defertum.

— —

$ Cutr

C

22. Cumque portaverit hircus omnes ini

« n de

terram folitariam , & dimiffus fuerit in deferto,

juitates eomm in

i

25. Revertetur Aaron in tabernaculum teftimonii, & depo-

n eratliec

fitis veftibus, quibus prius indutus erat, cum intraret San&tua-

.illrenim

Cecc o

pili; fic

rium, relictisque ibi,

24. Lï

catis d

Y$. Iofra /velus. ) Intra San&um

toto anno commiffis, quafi pollutum;

San&orum inferet fanguinem, fimul

& contaminatum videretur.

x

) Cyjus

cum fanguine vituli-:

equo num. 11.

Offterat bireum "viventem. ) Alterum

& r4. alioqui bis eodem die debuiffet

fcilicet pro emiffario refervatum non

d j5

Pontifex ingredi San&a San&orum,

immolando,; fed coram Deo, & ta-

um f

cum tantum femel in anno id ei li-

bernaculo vivum fiftendo.

ceret, ut patet Hebr. 9. 7.

21. Imprecans capiti ejus ) Ut fcili-

17. Ia Tzbernaeulo.) 1d eft ; in prio-

cet

p )

ri tabernaculi parte , qua San&um di-

firet.

peccatcrum pchain illum trane

moniuyy

citur ; namin Sanctum fan&torum nul-

T. defevtum. ) Übi hic caper emiffa-

li prorfusunquam aditus

patebat , pre-

rius devoretur a feris , atque ita pia-

ls liv

terquam Pontifici

culum fit populi , & hoc tnodo pec-

I18. Exierit ad altare.) 'Thymiamatis.

catis debitas pernas in ipfum transla-

Tut*

20. Poffiquam emumdawerit [antina-

tas luat.

qunpertt

ytt2. ) INon quod SanQuarium per fe

23. Rewertetur in Tabernaculum. )

xerore

expiatione indigeret, fed quod ipfum

Emittens enim hircum erat extra il-

jclt

peccatis populi, in cujus medio erat,

lud, ad oftium fcilicet tabemaculïf

e

328

LIBRILEVITICI

24. Lavabit'tarnem fuam in loco fan&o, indueturque veft-

is n

X

bus fuis. . Et poftquam egreffus obtulerit holocauftum fuum;

duetti

ac plebis, rogabit tam pro fe; quam pro populo.

H

25. Et ad

ipem, qui oblatus eft pro peccatis, adolebit fupef

atque

altare.

26. Ille vero, qui dimiferit caprum emiffarium, lavabit ve-

s

ftimenta fua, & corpus aqua, & fic ingredietur in caftra.

jgitur

27. Vitulum autem , & hircum , qui pro peccato fuerant

immolati , & quorum fanguis illatus eft in SanCtuarium, ut ex-

*Heb. piatio compleretur, afportabunt foras caíltra, * & comburent

4

jb

13:11-jgni, tam pelles, quam carnes eorum ,ac fimum:

28. Et quicumque combufferit ea, 1

avabit veftimenta fi

tif

ua ;

& carnem aqua, & fic ingredietur in caftra.

*Infr.. 49. Eritque vobis hoc legitimum fempiternum : *Menfeïfe-

23-37-'ptimo)

decima die menfis, affligetis animas veftras, nullumque

x.E'

2g.

opus facietis, five indigena, five advena; qui peregrinatur in-

dicen

fer vos.

4

3o. In hac die ex

piatio erit veftri, atque mundaþiö ab omni-

ovem

bus peccatis veftris : coram Domino mundabimini.

$]

31. Sabbatum enim requietionis eft, & affligetis animas ve-

foim).

ftras religione perpetua.

bit

d

32. Expiabit autem facerdos, qui un&tus fuerit; & cujus ma-

E

nus

&

p

eccid

245 Levalit carnem foam.) '"Totum

fiàcy

30. Legstimü;ms fémpitermum. ) Lex

fcilicet corpus , ut hec lotio fymbo-

perpetua, femper obfervanda.

lum fit munditiei per expiationem jam

Menje feptimo , €$c. ) Hinc, & ex

pera&am adepta.

num. 32. patet hoc fefítum expiatio-

TE

z leco fanito. ) ln atrio tabernacu-

[

nis, ejusque ceremonias pera&as fuifz

CþS p

li ad labrum ,. five mare eneum.

fe decimo die menfis feptimi ; quan«

Jndueturque veffibus. fuis. ) Pontifi-

do fcilicet Judai frueibus jam colle-

Qnre]

Cig ; nam deinceps folemnitas hzc erat

&is otium habebant Deo vacandi,

izta, & cum expiatione tranfierant

fe expiandi, Deoque-gratias agendi.

3.0(

figna lu&us.

Afflügetis apimas veftras.) 'Tum je-

ü k

26. Lavabit, 6c.) Ad abluendam

junando , tumaliis modis carnem ma

immunditiam legalem, quam contra-

cerando.

:

Qut aj

& m

Xit.ex contadu hirci tot peccatis, &

31. Sabbatum entom requietionis eff.)

ficeni

imprecationibus onufti.

Hebr. eft, /24batum [abbarz , five qeies

27. Afiertabunt foras caffva. ) Ob

quietis , id eft , fumma quies , quare

bun

caufam dicam cap. 4. 12.

0f

nec licebat in hoc fcfto cibos appara-

u ex

28- Quucwmque combulferit ea, Ejc.)

re, cum id aliis feitis liceret, ut pa-

ÍcN

Quicumque ex populo, cur hoc mu-

tebit cap. 23. 27.

3

TuS committebatur; neque enim hoc

32. Sacerdos , qui urius fi

)

R

Pontifes.

:

uyerir.

Re

faciebant facerdotes.

*

r

G»

C AP U T XVI. & XVII.

355

le vetti.

nus initiatae funt,r ut facerdotio fungatur, pr

1 fuum;,

dueturque ftola linea , & veftibus fan&tis,

o"patre fuo : in:

32. Et expiabit San&tuarium , & tabernaculum teftimonii,

t fuper

atque altare, facerdotes quoque , & univerfum populum.

. Eritque vobis hoc legitimum fempiternum, ut oretis pro

abitve

filiis Ifrael, & pro cun&tis peccatis eorum femel in anno. Fecit

1a,

igitur , ficut praeceperat Dominus Moyti.

fuerant

CAPUT XVII

iburent

Srubentur. Hebrei foli Deo facrificare , nn fz'ænzoszi, fet usquam

culi : atque a [anguinis , C? merticini

In füa,

tiifi ad offium taberna

efu ab[linendum.

"

enie 1

1. T? T locutus eft Dominus ad Moyfen , dicens:

lumque

2. Loquere Aaron , & filiis ejus, & cun£ts filiis Ifrael,

atur it-

dicens ad eos: Ifte eft fermo, quem mandavit Dominus, dicens:

4. Homo quilibet de domo Ifrael, fi occiderit bovem, aut

b omi«

ovem, five capram, in caftris, vel extra caftra, -

4. Et non obtulerit ad oftium tabernaculi oblationem Do-

nas v6

mino, fanguinis reus erit; quafi fi fanguinem fuderit, fic peri-

bit de medio populi fui.

debent filii Ifrael hoftias füuas,quas

jusme

3. Ideo facerdoti offerre

trüs

occident in agro, ut fan£tificentur Domino ante oftium taber-

nt eas hoftias pacificas Domino.

Vnaxcuïi teftimonii , & immole

l. ) Let

Cee3

6.Fun-

4« Sanguinmis reus erzz.) Morte ple-

xc.,&ex

34. Ur eretis, £5c. ) Vos Pontifices

eypiitio-

deinceps futuri.

Soli enim Pontifi-

&etur a judice, fires conftet; filateat,

d ff*

tes poterant expiare , & folemniter

Deum vindicem habebit.

j; quit

Qrare hac die.

Quaff ff fangminem fuderit. ) Occi-

detur perinde ac homicida occiditur.

n CO.'!Z-

v'a':lüdij

i. Criderit bovem, aut ovtm. Sed-

Ob hanc Legem Iíraelite bellum ap-

! agenfh*

fus eft: quicumqueimmolave-

pararunt contra Rubenitas , qui aliud

um je

rit, & facrificaverit ovem , bovem,

altare erexerant, Jofue 22. 12.

aut.capram extra tabernaculum , reus

jemme-

s. ldee.) Ne rei fiantfanguinis, &

eft mortis; quia fcilicet cum fit12icus,

mortis.

ni d)

facerdotale munus occupat, & quia

Qnas occident im

.4gra.') Quis mo-

extra locum ad facrificia deflinatum

re aliarum gentium occidere, & im-

(veques

hoc facit.

Deo taren infpirante ali-

h qulïe

molare folent in agro , idque .non

] gppm*

qui extra tabernaculum immolarunt ,

Deo, fed Damonibus; ut dicitur num.

fic Manue judic. 13. 19. $amuel. 1.

i

Ve] quas alias in agro occiderent,

, LP

Réposig. & r-Reg, 15 15. & If.

& immolarent, nifilex vetaret.

Rec- 16. 2. & David. ». Reg. 24. 18.

Sanüifrcentur

.) Ofterantur, &cgne

f/frfr' )

& Klias 3. Reg. 17. 36-

fecrentur,

L]

[

e

798

LIBRILEVITICI

6. Fundetqtte facerdos fanguinem fuper altare Domini ad

MT

oftium tabernaculi teftimonii

fuavitatis Domino:

; & adolebit adipem in odorem

fti,t

fu;

7. Et. nequaquam ultra immolabunt hoftias fuas daemonibus

n

cum quibus fornicati funt.

Legitimum fempitexjnu.m erit illis

& polteris eorum.

iniqu

8. Etad ipfos dices: Homo de domo Ifrael, & de advenis,

qui peregrinantur a

pud vos, qui obtulerit holocauftum , fiye

victimam ,

r

9. Et ad oftium tabernaculi teftimonii non addux

erit earh ^

ut offeratur Domino, interibit de populo fuo.

1o. Homo quilibet de, domo Ifrael, & de advenis, qui pere-

grinantur inter vos, fi comederit fanguinem, obfirmabo faciem

1.Li

meam contra animam illius, & difperdam eam de populo fuo.

Dos

IL Quia anima carnis in fanguine eft, & ego dedi illum

»]

tion f

vobis ut fuper altare in eo expietis pro animabus veftris, &

fanguis pro animze piaculo fit.

introc

12. Idcirco dixi filiis Ifrael : Omnis anima ex vobis non co-

atbul

medet fanguinem, nec ex advenis, qui peregrinantur apud vos.

41

bulyb

13. Homo quicumque de filiis Ifrael, & de advenis, qui pe-

regrinantur apud vos, fi venatione, àtque aucupio ceperit fe-

S*

ram,vel avem, quibus vefci licitum eít

; fundat fanguinem ejus,

VlVet

& operiat illum terra.

6 (

Gen

14.* Anima enim omnis carnis in fan

guine eft : unde dixi

Tevel

9- 4. filiis Ifrael:

*Su

Sanguinem univerf2e? carnis non comedetis: quia

D

' anima carnis in fan

7* 26

guine eft : & quicumque comederit illum,

interibit.

1s. Anima

Is

' Hofüias paciftcas. )' Sub pacificis, &

demonibus facrificaffe. Idem patet ex

Cor

holocaufta , & vi&imas pro peccato

Ezech: 16. 22. & fequentibus.

C ptur

intellige. Meminit tamen pacificarum

L

tantum ; nam tales fere demonibus

O. Hoeme qeilibez de domo Iffael)

Tats ta]

Homo Judaus.

immolabant.

Er. de advenis.) De profelytisad Ju-

comedi;

6. Sanguimem füper attare.) Per cir-

daifmum converfis.

fet) h]

tuitum altaris, ut patet cap 3

]

-

Ctiptür

habitant.

Quz peregrigautur. ) Cuui morantur,

7. Damonibus.) klebr. pufofs , vel

HO[ [/

fa:jri, quibus more gentium facrifi-

Obftrmabo factem meam.^) N ehementer

M. ]

cabant.

irafcar: fic & infra cap. 2o. 3.

Cum quibus. fornicati fzmr,) Quibus

l1. 4duima carmis i2 fanguime eff.

Ts luet

adheferunt. Fornicationis nominefre-

Pracipue e fanguine pendet ; fine ip--

quentifime: in Scriptura idololatria

fo enim perit animal. VideGen. 9. 4.

*l

fignificatur. llinc patet Judaos an-

13. Operist jLíuga terra. ) Ratio hu-

te hec tempora , cum adhuc in A.

jus rei eft, ne beftiz fanguinem lam-

mhotins

berent,

t d

gypto degerent , coluiffs idola , &

*

CAPUT XVII. & XVIIL

391

mind

15. Anima, quae comederit morticinum, vél captum a be-

odorem

flia, tam de indigenis, quam de advenis, lavabit veftimenta

fua, & femeripfum aqua, & contaminatus erit usque ad vefpe-

Yonibus

rum, & hoc orditie mundus fiet. .

16. Quod fi non laverit veftimenta fua, & corpus, portabit

Tit iHis,

7

iniquitatem fuam.

idvenis,

CAPUT XVII.

, five

Gradus conjugii illiciti , ac gentium opera fugiefida in "varia

lt eim,

carnali. turpitudine.

jl pere-

cutus eft Dominus ad Moyfíen, dicens :

y nciem

I LO

2. Loquere filiis Ifrael, & dices ad eos: Ego Dominus

lo füo.

Deus vefter.

ji 1lluta

3. Juxta confuetudinem terree JVEÉgypti, in qua habitaftis,

B

[ris, &

non facietis: & j

uxta morem regionis Chanaan, ad quam ego

introdu&turus fum vos, non agetis, nec in leg

| itimls eorum

fon C0

ambulabitis. .

.

.

yud voS

4. Facietis j

(

dicia mea, & praecepta mea fervabitis , & am-

bulabitis in eis: ego Dominus Deus vefter.

quipee

yerit fe«

$. * Cuftodite leges meas, atque judicia , quze faciens homo, g, .

*

vivet in eis.

Ego Dominus.

20,.1I.

T 6jU$

6. Omnis homo ad proxímam fanguinis füi non accedet, ut Rom.

revelet turpitudinem ejus.

Ego Dominus.

16. $.

kde lei

js: quia

1

v 1 eade

.12.

J

tillum

Anima

15. Moerticinum.) Per fe mortuum.

lia, qua juftitiam, & honeftum con-

À.

Captum a beflia. ) && fera aliqua di-

vium inter te, & proximum fla-

tuüunt.

j pret

fcerptum , & preguftatum.

Lavalit vefimenta fua.) 91 igno-

E* pracepta. ) Ceremonialia , qui-

LS- Ifm/.)

rans tale quid comederit ( nam fi fciens

bus rite colatis me.

comediffet , gravius mul&atus fuif-

U8. Vrver in eii, ) Servans has leges

a me vita diuturna, & profpera do-

ytisadju'

fct.) Infüper offeret facrificium pra-

Ícriptum cap. 4. 27. & fequentibus.

nabitur, ut diu per eas, & in earum

orantur,

Hec ordizce.) klifce ceremoniis.

obfervatione vivat.

6. Et proximam fanguinis fui, t$e.)

16. Portabit iniquitatem fuam.) Pce-

Nimirum juxta ea , qua hic flatuentur.

yementet

nas luetiniquitatis, & inobedientiz.

Ur revelet. turpitudintm.) 'lurpitu-

w')./! (/? Y )

do vocantur membra inhonefta, &

fine p*

cim legitimis eorum ambulabi-

revelare turpitudinem mulieris eft

3- .ZVE

ti.) Gentium ritus, & cere-

cum ea congredi , five in matrimo-

jeti. 9d

monias, quibus ipfi colunt fua idola,

Latio Jl

nio, five extra illud.

.

yert ]uf ,

& dxmonss, averfabimini.

Ego Deminus.) Cuui hzc pracipio,

4. J«dicia r';zm.) Pracepta judicia-

& cui a vqbi.s debetur, obfequium;

"

*

LIBRI

L E-V IT1/^CA

33

d. Turpitucïi-nem patris tuij & turpitudinem matris tuae non

í381

tui ell,

difcoopertes; mater tua eft : non revelabis turpitudinem ejus.

8. Turpitudinem uxoris patris tui non difcooperies : turpi-

15 T

E

tudo enim patris tui eft.

pinio!

9. "Turpitudinem fororis tuze ex patre, five ex matre, quae

Y«1

domi, vel foris genita eft, non revelabis.

Filn f

10. Turpitudinem filiee filii tuij vel neptis ex filia non re-

miniam

velabis: quia turpitudo tua eft.

19 S

11. Turpitudinem filize uxoris patris tui, quam peperit pa-

TieC ttv

tri tuo, & eft foror tua; non revelabis.

1j À

12. TTurpitudinem fororis patris tu

revelabi

:

i non difcooperies : qp.liaT

€aro eft patris tui.

1. C

miftione

13. Turpitudinem fororis

matris tuce non revelabis, eo quod

caro fit matris tuae.

Ml

I4. Turpitudinefi patrui tui non revelabis, nec accedes ad

2C poll

uxorem ejus? qua tibi affinitate conjungitur.

22 0

15. Tur-

abomina

3C

7. Turpimdx;nem patris rui , Efc. ) Ve-

ptis; ideoque tecum quafi una cenfe-

* Mulier

tatur matrimonium , & copula cum

tur, ut fi ejus turpitudinem reveles,

fcelus el

patre, & matre; olim enim barbari

tam tuam , quam ejus turpitudinem

aliqui, contra naturalem in hujufmo-

reveles.

Lonnsse

di perfonas reverentiam , patri , aut

1. Ea wxeris putris tuj.) Fiï'i:amï

smmatri mifcebantur.

V. lto

noverca tu£, qua tibi quafi cítforoz

1 ftst r

8; Uxoris patris tui.) INon habebis

agnata, non duces, nec cognofces.

&nim non

rem cum noverca tua.

X2. Soreris patris i. i.) Awmitem tus&.

debtt eam

Turpitudo enim patris tui eff.) Elebr.

*Caro eff patris ?zi.) Quia eft con-

nuüditas enim patris 151 «ff. q. d. eam

& libers

fanguinea patris tui , & ab uno paren-

euf, a,

nudavit , & cognovit pater tuus : ita-

te, eadem

I 7- ll,m

que omnino-indecens eft, ut tu eam

deciía.

que carne cum patre fuo

«ognofcas.

14« Twrpitudinen patres nom revelit-

Q Yi f

dbens t

9. Sororis f& ex patre.) Cug eum-

5/;.) Ut fcilicet uxorem ejus ducas,

9(514 (

dem tecum habet patrem, fed aliam

aut cognofcas , ipfo etiam mortuo;

Conjund

satrem.

nam verba fequentia , zec arcedes 44

Srve ex matre.) Qus eamdem te-

T upri

wuxerem ejus , explicant, quid fit patrui

ecths ef

«um habet matrem, íedalium patrem.

turpitudinem revelari.

Ubi notan.

Tevele.

Qua domi, welforis genita e/f..) Qua-

dum in veteri legematrimonium cum

his illa eft, quam mater de primo ma-

amita vetari, nonautem cum patruo :

À Iflrfj?a; l

rito fufcepit, & cum qua in domum

£0 nf

caufa eft , quia cum vir fit caput uxo-

15 $p

venerat, quando fecundo - huic mari-

ris , fi nepos duceret amitam , opor-

to nupfit , q. d. Uterinam fororem

t ret eara fubeffe nepoti; hoc autem

1€ qii f

etiam foris, & extra domum natam;

Cür timg

Zemo ducet,

indecens eft: inaltero autem cafü pa-

VCttms e

truo fübeflneptis, quod decentius eít.

Yo. Quia titrpitudo tuA eff. ) Quïa

15. Nares fa. ) Uxores filij tui

: ülhde

fcilcet a te reC:ca Jinea defcendit ne-

etia,mþ eo mortuo.

l'ï-f/r'!yil'aj

l 15,1'. um

CAPUT XVII.

395

U* non

14. Turpitudinem nurus tuze non revelabis, q.uia uxor filii

.

n Qjus,

tui eft, nec difcooperies ignominiam ejus.

: lürpi«

16. 'urpitudinem uxoris fratris tui non revélabis: quia tur-

p

þitudo fratris tui eft.

t que

17. Turpitudinem uxoris tuze, & filiae ejus non revelabis,

Filiar filii ejus, & filiam filiae illius non fumes,nt reveles igzno-

of re»þ

miniam ejus: quia caro illius funt, & talis coitus inceftus eft.

18. Sororem uxoris tuse in pellicatum illius non acci

pies9

Xerit pt-

nec revelabis turpitudinem ejus adhuc illa vivente.

19. Ad mulierem, quase patitur menftrua , non accedes

:

: quià

revelabis foeditatem ejus.

E

20. Cum uxore proximi tui

non coibis, nec feminis com-

6p quod

miftione maculaberis.

21.* De femine tuo non dabis, ut confecretur idolo Molochg *Infr,

;edes ad

nec pollues nomen Dei tui.. Ego Dominus.

20. 3.

22. Cum mafculo non commifcearis coitu foemineo

Y quia

abominatio eft.

——

1. Tur

23. Cum onini pecore non coibis, nec maculaberis cum eo.

* Mulier non fuccumbet jumento, nec miícebitur ei: quia"Infr.

unz cenfte

Ícelus eft.

20 I6.

1 reveles

24.Nec

pitudinem

) Fitiam

16. lxeris fratris t4i.) Excipe, ni-

«d affigendam sllam , fi videlicet vi-

fi elMoror.

Ífi fratet moriatur fine liberis ; tunc

deat fororem fibi fuperinduci velut

cnoces.

enim non tantum poteft,. fed etiam

pellicem ; itaque oriatur inter eas fi-

debet eam ducere , ut füfcitet femen;

multas, & amulatio.

mitg tf

3 ell cott-

& liberos fratri fuo ,

ut præcipitur?

"Adhuc illa vivente. ) Quia mortua

uno pret

Deut. 25. 5.

illa poterant accipere fororemin con-

17- Uxorts tua,

ö"flz'æ eus. ) Ita

jugem.

p tio

ut vel fimul vel fucceffive utramque

a21. ldolo Molecb. ) Deo Ammoni-

habeas uxorem. .

7 vevtlie

tarum, cui infantes comburebantur,

ia caro ilius funt.) Quia fcilicet

aut faltem traducebantur

per ignem

us ducis j

conjundz fuünt, & fanguine proxi-

in ejus honorem.

) mortuo H

Nec pollaes no

aneles 4(!

m uxori tuz , acproindeomninoin-

8

Deitui.) Hocenim

| i patr!/

decens eft, ut earum turpitudinem

mihi, meoque

mini effet dedecori,

by nofafte

reveles.

fi me relido, coleres idola, ac pra-

aceflus eff. ) LXX. fmpieras eff.

fertim Moloch tam infami cultu.

pium cum

m patrie

Heb. xefas eff.

23. Cum omni becore.) Cum pecore;

aput u

18. Serorema mxovis ft&. ) Vetatur

cujufcumque generis fit.

ne quis fimul duas uxores habeat;

Quia fcelus eff.) Hebraice, confu-

m, o

cum tamen prius fuiffet licitum , ut

ffo, non abominatio tantum , fed fce.

m af p*

difcimus ex fa&to Jacob, qui Liam ,

lus pudendum , & immane.

Adde

& Rachelera forores duxit.

ex hujusmodi con

greffibus monfira

sentits

Io pellicatum illins.) Hlebr. additur,

procreari.

; fjj i

Bibl, cum Com. Menoeb. Tosa, 1,

. Ddd-

9

$94

LIBRITEVITICI

24..Nec paluamiüi in omnibus his, quibus contaminatze funt

: $

! cabilis

univer(ze gentes; quas ego ejiciam ante confpeCtum veftrum,:

25.. Et quibu$ polluta eft terra: cu

& E

evomat habitatores fuos.

jus ego fcelera vifitabo; üt

teto: Q

26. Cufítodite legitima niea ; atque judicia, & non faciatis ex

€onibi

omnibus abominationibus: iftis

, tam indigena quam colonus,

N

qui peregrinantur apud vos.

impitt

27. Omnes enim execrationes iftas fecerunt accole terree,

T

qui fuerunt ante vos, & polluetunt eam.

lut &

.28. Cavete ergo, ne & vos fimiliter evomat, cum

9*

ceritis, ficut evomuit gentem , quze fuit ante vos.--

parilavfew-

que ad

,29. Oinis anima, quas fecerit de abominat

liges

piam, peribit de medio populi fui.

äonibus his quiþ—

101

30. Cuftodite mandata mea.

Nolite facere, quae fecerunt

grepabi

Donin

hi, qui fuerunt ante vos, & ne polluamini in eis. Ego Do-

ininus Deus vefter.

i.

COAXPAUT XIX

ünsqu

n

L

Variä þkæcepm toralia , .ac- yudicialia.

D tui

cutus eft Dominus ad Moyfen, dicens:

2

1

ï.LO

€um,

2.. Loquere ad

omnem ccetum filiorum Tfrael, & dices

Tnane,

*Sup. ad eos: *Sa

1I 44.

»

n&i eftote, quia ego fan&tus fum,, Domiynus Deps

;

1.Pet.

vefter,

—

1.16.

5. Unusquisque patrem fuum; & matrem fuam tímeat, Sab-

m

bata mea cuftodite.

Ego Dominus Deus vefter.

licitus :

4. Nolite converti ad idola, nec deos con

?. Bof

ifiaþiles faciatis vo-

fl pa&fi

bis. Ego Dominus Deus vefter.

s. Pfa

5. Si

6'*""';! &

&t v

34. Ne polluamini im omnihus bis. )

rà dicitur evomere tropice quafi cor-

Ym erj

Ád efít, in nullo ho

m polluamini.

ruptos mores , & impietatem nonfe-

trart, j

2$. Scelera "vifita

"

J

) Puniam.

Quit,

rens, fic Sap. s. 23. dicitur: Excam-

o06. Tum .indigena., quam colonus. )

defcet im illos aqua maris.

d

Colonus vocatur hic incola , qui in

2.- &antlz effore^) Mundi, & puri ab

Cettmons

Xlebrzorumcoloniam, &legem tran-

omniimmunditiacarnis, & fpi-

D P.qz

fiit, & inter eos peregrinatur , ideít,

ritus, ab omni peccato , noxaque le-

Te: Cf

habitat:

gali,

9.X

J

28. Et wos fimiliter. evomat.) & fe

3. Timeat. ) Revereatur.

[

7^

&jiciat.

frtmjt

4-. Deos conflatiles. ) Gft fynechoche;

lt

Evomuis. )- chuï'tur defuturo, qua

nam cofatilium nomine omnia pro-

Pmnes h

fi de praterito prophetice: fenfus er-

hibet idola five fufilia , five du&lia;

ln CXf

go eft, certo; & brevi evomet. T'er-

five fculptilia.

V paupe

CAPUT XIX,

39$

12* ff

. Si immolaveritis hoftiam pacificorum Domfífio; ut fit pla-

veftrum,

cabilis,

fitibo, u

6, Eo die,

quo fuerit immolata, comedetis eam, & die al-

tero: qmdqmd autem 1ef1duum fucrit in diem tertlum, dgne

iaciatis ex

comburetis.

Colonus,

. . Si quis poft biduum comederlt ex ea, profanus erit, &

lmpletatls reus:

& tete

8. Portabitque 1n1qu1tatem fuam ,.quia (an&um Domini pol-

luit, & peribit anima illa de populo füc.

i parisf

9.* Cumque meffueris fegetes terrae tuse, non tondebis us- "Tnfr,

que ad folum fuperficiem terree : nec remanentes fpicas col- ?5:27

his quip

liges.

10. Neque in vinea tua racemos, & grana decidentia con-

fecerunt

grepabis, fed pauperibus, & peregrinis carpenda dimittes. Ego

Dominus Deus vefter.

E Do-

II. Non facietis furtum.

Non mentiemini, nec decipiat

unusquisque proximum fuum.

*

I2. *Non perjurabis in nomine meo, nec pollues nomen "Exo.

20.7.

Dei tui: Ego Dominus.

I3. * Non facies calumniam prox1mo tuó, nec vi opprlmes *Eccli

eum.

* Non morabitur opus merceparii tu1 apud te usque 1o.€.

.,&dces

inane.

eut

Ddd25

IA:

nus Deus

1 Non 5*

ob.

Qlï

yeat, Sab

5 Ut fft placabils. ) Ut fit vobis

10. Neqtze ie winmta fUa rdcemos.)

placatus, & propitius.

Poít vindemiam remanentes.

g. Peft Giduum comederit ex ea, ) lo-

Racemos .

cjatis V0*

ftia pacifica.

cozgregatzs. ) Ylebr.

ne fatids racemationemi "vindePse fug,

Praf(znm erit. ) LXX. Vertunt,

LXX. mon revindemiabzs vinetum tuup,

?5l

& vróy 81

irritum erit facrificium ,

— À À

effe&tu carens , & nihil tibi proderit ;

Il. No» mentiemini.) Hebr. zoz ze-

immo erit profanum, & qui hoc pa-

gabitis, fcilicet veritatem in depofito,

e quii r

ut fe-

credito , aliove quovis contra&u, ac

rem nonfee

trant, impietatis reus erlt

debito.

quitur.

: B

Lapietatis reus. ) Quia hanc facram

12. la zomize mca.) Per nomen

ceremoniam a Deo fancitam violavit.

meum

, &prid 12

Nee pellues momen Dei tt/, . Quan-

$- Peribir. ) Sententia judicis ,. fi

nis, & fpi

res. conftet, alioqui Deo' vindicante.

tum in te eft 5 nam almquz nomen

poxqe i

9. Noen :mdn')/:, E&c. ) Hebr. zoez

Dei in fe pollui nequit

coniummabis metere angulum , vel, ex-

13. Opus mercenaris. )W]erces operis,

qremitatem : agri tui, q. d. non fecabis

Llj qw "ane

:) Sed eadem die-ante

r-'peuhod' 1

omnes fruges, fed relinques aliquid

noGem &i perfolves, quia operarii fe-

3[*,3!'0

in extremitate , vel angulo agri tui ;

re pauperes adeo fubt, ut in diem vis

r " dl,p vhh

yant.:

ut pauperes illud colligere poflint,

[]

-

$96

XDIBRILEYITICI

14. Non tfiledices furdo, nec coram caeco pones oiï'er;di-

culum ; fed timébis Dominum Deum tuum, quia ego fum

"

Dominus.

ber

14. Non facies

, quod iniquum eft, nec injufte judicabis.

fiot

"Deut * Non confideres

1.17.

perfonam pauperis, nec honores vultum po-

tentis. . fufte judica proximo tuo.

iC

15 19.

Prov.

16. Non eris criminator , nec fufürro in populo. Non ftabis

24.53. COntra fanguinem proximi tui.

Ego Dominus.

Do

Eccli.

.,

17. * Non oderis fratrem tuum in corde tuo, * fed publicé

42-1.

j

]ac. 2.

argue eum , ne habeas fuper illo peccatum.

hg

2

I8.. Non quaeras ultionem, nec memor eris injurize civiu

ni

'r.Jo. tuorum. * Diliges amicum tuum ficut teipfum. Ego Dominus,

2.1I.

I9. Leges meas cuftodite. Jumentum tuum non facies coire

hu

114 cum alterius generis animantibus. / Agrum tuum non feres di-

C verfo fe

mine. Vefte, quae ex duobus texta eft, non indueris:

I6.13.

p

20. Homo

ob

14. Nox m(zl'ed;'ce;- ferde.) Quiahoc

fervalitis inimicitias. Nerbum 313 za-

valde inhumanum eft, ut ei, qui fe

£ar,quod hic habetur, in eos competit;

defendere nequit, injuriam irroges.

qui beneficium dant, fed addita expro-

bar

Ne coram? ceto, 66c.) Fortaffe fer-

bratione ob acceptam olim injuriam.

mo eít metaphoricus , vetans mala

Sicut. teipfom. ) Mox , fieur , non

dari confilia prefertim fimplicioribus,

zqualitatem ; fed fimilitudincm fi

gni-,

quos facile eft in fraudem inducere.

ficat.

lino,

YS. Nem confderes.) ln judicio.

Perfonam pauperis. ) Ut iniqua ejus

Ego Dominui,) Quifcilicet id ipfum,

N

licet arduum , jure meo exigo, &

"

lati

miferatione commotus , judicium per-

precipio.

vertas,

IQg. Jumentum. tunps , €$c: ) Acciz

16 Criminaror, fz[zrro.) In Hebr.

hüt

piendalex,utfonat. Muliergo, quos

&i

eft una tantum vox 555 rachi/, id eít,

Hebrei habuerunt, vel cafu geniti

trit

detra&or, fufurro.

funt, vel aliunde addu&i.

Ita prz-

Non ffabis.) LXX. non con[pir abis.

ceptum elt I. quia volebat Deus He-

Contra fanguinem proximi. tui. ) Ut

brzeos fan&iflime juxta naturam infli-

put

f

injufte eum occidentes juves,

tui; congreffus autem animalium di-

coli

17. Sed pubüte argue eum.) Ne

verí? fpeciei eft contra naturam. £T:

e6dium foveas occultum, fed fiin ali-

quia nolebat Deus animalium fpecies

fin

ts

quo lefus es, .& jus tuum profequi

confundi, ac permifceri. li. ne He-

velis, palam per Tudices cura, ut ti-

brai talia curantes, & fpectantes con-

UE

bi fatisfiat.

greffum illum animalium, fimilia di

fihu

Ne babeas füper ilo pectatum.) 4

Ícerent, & imitarentur.

"

H

perniciem

dit

mando.

aliquam occulte macli-

Nou ftres drvevfo femine. ) Videtur

pI

voluiffe Deus hac, & fequenti lege,

18. Nonm quavas ulrionem. ) Ne pri-

Hebrais commendare fimplicitatem

dilj

Yata auGtoritate injuriam ulcifearis;

€on|

in vi&u, & veftitu, omnique alia re,

tf

Aec per judicem libidine ultionis.

Quod hic in arvo. dicitur, idem in

MNec zaemor .eris injurie.) Chald. Nez

vinea locum habet. Deut. 23. 9.

Prin

Qer)

p

"CA POUYTS XIX:

397

offendi-

2o. Homo fi dormierit cum muliere coitu féminis, quae fit Matt.

ego fum

ancilla etiam nubilis, & tamen pretio non redempta, nec li-18.1$-

bertate donata

, vapulabunt ambo, & non morientur, quiaE"fCæ

üdicibis,

non fuit libera.

* Mat/

ltm pt-

2I. Pro deli&£to autem fuo offeret

$04

naculi teftimonii arietem :

1Domin'o ad oftium taber-

&

^

-

2

o ftbis

22. Orabitque pro eo facerdos, & pro peccato ejus coram 39

jjuc

Domino, & repropitiabitur ei, dimitfeturque peccatum.

6.27*

| publlc&

23. Quando ingreffi fueritis terram , & plantaveritis in ea

Rome.

ligna pomifera, auferetis praeputia eorum: poma, quae ger-1;. 9

P civum

minant, immunda erunt vobis , nec edetis ex eis.

)ominus,

24. Quarto autem anno omnis fru&tus eorum fanttificabitur

jes coire

laudabilis Domino.

feres di-

2$. Quinto autem anno comedetis fru&tus, congregantes

dueris:

poma, quae proferunt.

Ego Dominus Deus vefter.

. Homo

— H

26. Non comedetis cum fanguine. Non augurabimini, nec

Obfervabitis fomnia. '

m yy) t

; oompetit

27. Neque in rotundum attondebitis comam : nec radetis

barbain.

ditz expro-

jojuriam.

Ddd3

28.Et

fjf , f0

nem ffri-

E& -duolus resta. ) Lanafvilicet , &

fru&us comedere poterant facerdotes,

lino.

non laici.

tit ipfum,

£o. Vapulabunt ambo.) Ylebr. Fapa-

26. Non.augurabigimi. ) Non exer-

aip, &

Lario erit ers loris bubslis.

cebitis Magiam , aut magicam divi-

22. Repropitiabitur ei.), Neeum pu-

nationem.

,) M

niatin hac vita; per gratiam. etiam,

27. Neque im votumdum cttondebitis

erpo, quos.

& infufionem charitatis, fi vere con-

comam.) L XX. habent: Noa facietis

a geniti

tritus facrificium obtulerit.

odco» (rotumditatem ) ex coma veffra,

Ín r

23. duferetis preputia eormm. ) Pr&-

etiam nunc aliquze gentes totum ca-

putia vocat primos trium annorum

puttondent , aut radunt , particula

Deus te«

fru&tus.

m ii

Voluit Deus hacceremonia

duntaxat intonfa reli&a, velin verti-

nilfum d

-€oli perinde ac puerorum circumci-

ce, vel in fincipite, ex qua cijrus

türam. I^«

fione; congrue tamen ad arborum na-

capillorum exiftit.

lllum aliqui vo-

yn fj

turam ; nam earum fru&us primi ma-

cant vernaculo vocabulo , 4« /fffora,

jj m He

gis aquofi, & indigefti, ideoque in-

Hic mos fuit vetuftus , & a gentili-

falubriores funt pofterioribus.

bus /Egyptis pr&fertim ufurpatus;

antescor-

fimilia -

Pema, que germinant. ) Quæ pro-

ideoque a Domino Hebrais inter-

, ducent, frilicet ipfz arbores.

di&us.

) Videur

24. Omuis frudus. fantlificabztur dau-

Nec vadetis barbam. ) Hebr. zez de-

dabili: Domino.) Quarto anno fru&us

firaes: exiremitatem barba tus, ) q. d.

enti Nf

ohataem

confecerabitur Domino in laudem eius,

tondere permitto , radere ufque ad

jue ;)!]'J I€.

ut fcilicet offeratur facerdotibus ficut

extremam cutem interdico.

]ta pre-

primitie , & decime , & in eorum-

cepiffe videtur Deus, ut barba appa-

, imin

L

"n

]

dem jus cedat: quarto ergo anno hofce

reret, qua eft virilgta;is infigne.

/

398

LIBKI.LEWVUTICI

. 98. Et

füper mortuo non incidetis carnem veftram, neque

guras aliquas, aut ftigmata facietis vobis.

Ego Dominus,

M

29. Ne proftituas filiam tuam

impleatur piaculo.

, ne contaminemþ terra, &

30. Sabbata mea cuftodite;

PA

& San&uarium meum metuite.

Ego Dominus.

31:. Non declinetis ad magos, nec ab ariolis a]iäuid fcifci-

:

temini , ut polluamini p$r eos.

Ego Dominus Deus vetter.

aov

32. Coram cano capite confurge, & honora perfonam fenis:

io

& time Dominum Deum tuum.

Ego fum Dominus.

*E.xo.

33. *Si habitaverit advena in terra veftra, & moratus fuerit

2?.2L jnter vos , non exprobretis ei :

-

£un

od

34. Sed fit inter vos quafi indigena: & diligetis

eum quafi

vofmetipfos, fuiflis enim &

Til

vos advense in terra ]Egypti.

Ego Dominus Deus vefter.

45. Nolite facere ini

quum aliquid in judicio, in regulä, fn

pondere, in menfura.

füo

36. Statera jufto , & sequa fint pondera, juftus rhodius,

eequusque fextarius.

ET

Ego Dominus Deus vefter, qui eduxi

vos de terra 7Egypti.

fen

37. Cuftodite omnia praecepta mea,

& univerfa jixdicia, &

It

fa;ite ea. Ego Dominus.

fici

CAPU'i'

c8. Non mcidetis carnes veflras ) D/EO?

31. 4 magos.) lebr. ed Pyrtbenes,

Da

hic erat Gentilium in funeribus , qui

qui demonem habent familiarem ,

lanceolis, aut gladiolis brachia , aut

maxime ventriloquum, ex ventre fci-

fant

alias corporis partes certis notis com-

licet quafi ex utre confufo fono lo-

pungebant , & finguinem eliciebant

quentem.

in mortuorum honorem , & in mce-

Nec. ab aviolis, 6c..) Arioliproprie

()

roris argumentum. Vide Deut. 14. 1.

vocantur, qui ex vidimis immolatis

B

& 3. Reg. 19. 28.

divinant,

Figuras , ent ffigmata, ) Fiebant

32. Et tize Dominum.) Precipiene

(

tem ; ut fenes honore afficiantur.

ferro ignito, atramento , aut flibio,

.

in honorem Deorum.

Has notas

33. 4dvena.) Circumcifus , profe-

nulla poterat ars' abolere , quare eas

lytus fa&us.

n

merito vocat FLloratius

Iy

: Vidura £m

3$- Jm vegula. ) Qua fcilicet men-

eute pantla.

furatis, qualis eft ulna : quafi dicat,

30. Sabiata mea cuffodite. ) Sabba-

jufta menfura utimini in menfurando,

hxe'[ !

tum hic quodlibet feftum fignificat.

36. JEqua ffut pondera. ) Hebr. æqu;

neg Q

Sazflzar um meum metsire. ) Revex-

fimt lapides ; his enim olim ponderi-

n']n

remini, necaccedentes immundi, nec.

bus utebantur, unde Prov. rz6. rr.

C

curiofe fcrutantes , nec illud ingre-

tf

h&c pondera vocantur /apide: i/kcculi-.

dientes, cum fas' non eä't:.

E

Blon,

Piafe

à

*

*

*

^

*

399

eQue

$,

CAPUT. XX

k

Morte ple&endi funt , qui de [emine Juo . Molocb. offerunt ,. qui ma-

£05 , aut ariolos confulunt, qui parentibus maledicunt,

wite,

gui

varios exercent coitus illicitos.

cifti

cutäsqueve& Dominus ad Moyfen , dicens:

Y. LO

2. Heec loqueris filiis Ifrael : Homo de filiis Hrael,& de

lef,

fenis:

advenis, qui habitant in Tfrael, * fi quis dederit de femine fuo " Sup.

idolo Moloch, morte moriatur, populus terrae lapidabit eum. 18

fuerit

3. Et ego ponam faciem meam contra , illum: fuccidamque

eum de medio populi fui, €o quod dederit de femine fuo Mo-

loch, & contaminaverit Sanétu

L

quí

men fantctum meum.

arium meum . ac polluerit no-

gypti.

4- Quod fi negligens populus terree, & quafi parvipendens

imperium meum, dimiferit hominem,

qui dedit de femine

m ïn

fuo.Moloch; nec voluerit eum occidere:

Jdius,

$. Ponam faciem meam fuper hominem illum, & fuper co-

gnationem ejus, fuccidamque & ipfum, & omnes, qui confen-

edui

ferunt ei, ut fornicaretur cum Moloch , de medio populi fui.

6. Anima, qua declinaverit ad magos, & ariolos, & forni-

j2 «

"

cata fuerit cum eis, ponam faciem meam contra eam, & inter-

ficiam-illam de medio populi fui.

n

1.* San&tificamini, & eftote fan£ti, quia ego fum Dominus *.Pet

Deus vefter.

I-16.

')th:m,

*Exo.

larems

.8. Cuftodite praecepta mea, & facite ea: E

;go Domïnus, qui

v R E

z

fan&tifico vos.

d

nireft

Prov.

ono 10«

9. *Qui maledixerit patri fuo , aut matri, morte moriatur : 2o.zo.

Matt.

Q) patri, matrique maledixit, fanguis ejus fit fuper eum.

ropïïB

Io.*Si

I5-. 4

rolitó

Marc.

1) Patri matrique maledixit. Hac erks defunt $m edit. Sixtina,

7.10.

*

cpide

2«

^

de advenis. ) Profelytis.

4 polluerzt , 66*) nomen meum ;

!

)

Ideio Moloch.) Nidefupracap.. acleges meas, quantum in ipfo eít,

?

ri:ofe'

18. 2I.

profanaverit.

Populus-terra.) Plebs.

S. Ponam faciem meam.) Yrafcar.

p m

3. Succidamque eum ,. 6$c.) Si vide-

6. Ad magos,E5 ariclos.) Vide c.19.n 31

j dicdt y

licet judices eum plectere, & lapidare

Fornicata fuerit.) kAs adheferit.

jandor

neglexerint, quod clarius explicatur

8. Ezo Domimnus, qui fantifice vos. Y

r 4

num. 4. & fequentibus.

Qui jubeo, & volo vos effe (an&os.

Coptanim averit [antuzrium meum.)

Q. Sangmuis ejus,) Reatus , & pana

?onderz«

j 1

Quafi contaminatum judicaverit reli-

fanguinis, hoc eft mortis, quam me-

i j;;,-:hfl'-

gionés meas negligendo, & idola eis

ruit, q. d. fua culpa pereat , &. morte

puniatur per judicis fententiam.

præferendo.,-

(

^

*

"

e

D

4oe

.L1BTI LE'VITICI

]

*Deut

Io. * Si moechatus quis fuerit cum uxore alterius, & adulte-

MU

22.22. Tlum perpetraverit cum con

juge proximi fui, morte moriantu;'

Jo2n. & moechus , & adultera.

bun

$

y

11. Qui dormierit cum noverca fua, & revelaverit

Gignomi-

veli

niam patris fui4 morte moriantur ambo; fanguis eorum fit fu--

(à

tU

per eos.

"

I2. Si qui

s dormierit cum nuru fua, uterque nioria'tur, quia

fcelus operati funt : fanguis eorum fit fuper eos.

pitu

I3. Qui dormierit cum maículo coitu foemineo , uterque

V0$

operatus eft nefas, morte moriantur: fit fanguis eorum fuper

eos.

h

I4. Qui fupra uxorem filiam, duxerit matrem ejus, ícelus

operatus eft; vivus ardebit cum eis, nec permanebit tantum

füs

nefas in medio veftlri.

ab

15. Qui cum jumento , & pecore coierit, morte moriatur :

pecus quoque occidite.

j

&20

* Sup.

.16. * Mulier, qua fuccubuerit cuilibet jumento, fimul inter-

2

98:23- ficietur cum eo : fanguis eorum fit fuper eos.

.

H

.

s fui, vel filiam.

j«

17. Qui acceperit fororem fuam, filiam patri

matris fuze , & viderit turpitudinem ejus , illaque confpexerit

Yo0Q

j

fratris ignominiam : nefariam rem operati funt : occidentur

in confpe&tu populi fui, eo quod turpitudinem fuam mutuo

frg

revelaverint , & portabunt iniquitatem fuam.

18. Qui coierit cum muliere in fluxu menftruo, & revela-

file

verit turpitudinem ejus, ipfaque aperuerit fontem fanguinis

gi

fui, interficientur ambo de medio populi fui.

Ig. T urpi-

1o. Morte moriatur.) Lapidibus ob-

. 2*

^

tantum parente , quod fequentia fta-

ruatur, ut patet Deut

23. & 24.

tim declarant.

tulp

Poena enim lapidationis , quz ftatui-

Viderir turpitudinem.?) Tätig'erit, &

lm

tur in dantes femen MMoloch ad fe-

concubuerit.

]i

quentes cafus referri videtur.

at

Ipniquitatem fuam.) Iniquitatis fue

11. lenominiam parris fui.) Midedi-

penam.

ini

. €a cap. 18. $.

18. -pernerit fontem [anguinis fur.)

H

Sanguis.) Pona fanguinis ; id elt,

Id eft, membrum genitale, per quod

u

mortis.

fanguinis menflruus fluit, detexit.

Iaterficientur amto.

14. Vivaus ardebie cum cis.) Siutra-

Caufam leoi

flio

que confenfit ; ut àaltera fuperindu-

dedit , quod congreflus hic fit inho-

ceretur.

neftus, & proli noxius.

Exlege po-

W

IS. Pecus quoque occidite. ) INe fci-

fitiva Dei Hebrais data , peccatum

f&

licet fceleris memoriam tefricet. "

plic

lethale erat ad menftruatam accedere ;

[/

17 Sorarefï J);?m.) Etiam ex*al.tera

4

alioqui non videtur effe plus , .quam

,

PÀ

x

CATUTY *X

467

:glu!fea

19. Turpitudinem materterze, & amitce tuce"'hon difcoope-

Tantur

ries: qui hoc fecerit, ignominiam carnis fucze nudavit, porta-

bunt ambo iniquitatem fuam.

*

Tottje

20. Qui coierit cum uxore patrui

, vel avunculi fui ?& re-

fit f

velaverit ignominiam cognationis fuze, portabunt ambo pec-

catum fuum, absque liberis morientur.

n

ui duxerit uxorem fratris fui, rem facit illicitam, tur-

qui

pitudinem fratris fui revelavit , absque liberis erunt.

22. Cuftodite leges meas, atque judicia, & facite ea : ne &

erqu

»

füpet

vos evomat terra , quam intraturi eftis, & habitaturi.

23. Nolite ambulare in legidmis nationum, quas ego expul-

[celus

furus fum ante vos.

Omnia enim hzc fecerunt, & abomina-

tus fum eas.

imtum

24. Vobis autem loquor: Poffidete terram eorum, quam

atur ;

dabo vobis in haereditatem , terram fluentem lacte, & melle:

ego Dominus Deus veftez, qui feparavi vos a ceeteris populis.

Intet.

23. Separate ergo & vos jumentum mundum ab immundo,

& avem mundam ab immunda: ne polluatis animas veftras in

1liam

pecore, & avibus, & cuné&lis, quae moventur in terra, & quae

vobis oftendi effe polluta.

xerit

entur

. 26.* Eritis mihi fan&i, quia fanttus fum ego Dominus, & .Pet,

feparavi vos a caeteris populis, ut effetis mei

I.16.

jUiuo

9

a.* Vir, five mulier, in quibus pythonicus, vel divinationis »Deu;

yel

fuerit fpiritus , morte moriantur , lapidibus obruent eos : fan- 18.11.

guis eorum fit fuper illos.

1Reg,

;uinis

19.7^

jl

—

CAPUE

hf

culpa venialis, Vide Sanchez de ma-

fpurii reputebtur, non filii, & nullo

trimonio lib. 9. difput. 21.

jure parenti fuccedant.

i, &

19. Garzis fue. ) Confanguinee fuz,

25. Iu legitimis natiouum. ) Legia

materterz, velamita , ut patet ex He-

bus, & moribus gentilium.

| fu£

braico & Chald

24. Füuemtem latle, E$ melle.

) Ferti-

hffimam , uberrimam.

.20. Copnatiomis fuü&. ) Patrui —fcili-

25. Jumentum.) Animal velpecus.

2

cet, vel avunculi.

quod

Mundun ab immusde. ) De quibus

lh

Afaue lib:ris morientur. ) Mi ince-

acdum cap. 11

deri

Íluofi non finentur in hoc fcelere per-

Ne poíluat::.) Inobedientie crimi-

manere, donec liberos habere poffint,

ne, aut legali noxa.

.

jl*

p

fed occidantur. $. Augufílinus ita ex-

26. Sautl..) Vide cap. 19. 2.

atum

plicat: fi qui eis nati fuerint filii,

27. Sit fuper diies.)) Interficiantur,

jetes

Biél.euta Com. Menoch, Tom, I,

Eee

am

s

e

302

LIBRI LE?ITICI

CNPUVT XXL.

$

&e

Qm'b ;

funeribus intereffe poffint. [acerdotes , £? quales ducere

f

uxüres , quive inepti fint ad Jacerdotium : &

verl

dotis fornicante.

46 filia. acer-

I0

L T 3xit quoque Dominus ad Móyfan: loquere ad facerdotes

füyt

filios Aaron,

& dices ad eos: Ne conta:

in1

minetur (acerdos

in mortibus civium fuorum.

H

cp

D

2. Nifi tantum in confanguineis, ac propinquis,

id eft, fuper

patre; & matre, & filio, & filia, fratre quoque,

pat

3. Et forore virgine, quae non eft nupta viro:

füiri

4. Sed nec in principe populi fui contaminabitur.

Dor

* Sup.

$.* Non radent (1) caput, nec barbam, neque in carnibus

19.17. füis faciant incifuras.

Y

Ezeeh

L

6. San&ti erunt Deo fuo, & non polluent nomen ejus - in-

Hs

t

44-:?- cenfum enim Domini, & panes Dei fui offerunt, & ideo fan&ti

erunt.

I!

qui

* Sup.

7. "Scortum, & vile proftibulum non ducent uxorem; nec

19.29. €am, quae repudiata eft a marito: quia confecrati funt'Deo fuo.

8. Et

(1) Non radent. Iz ediz. Sixt. legirur; NOon radent Sacerdotes.

X.

tem

Mrerdotes. fflios -42ron. ) Minores

U6. Sazi erpmt Deo fmo. ) SCïHCEt

qui

:facerdotes.

remoti ab ómni contaminatione, im-

dm moriibus ciwium [norum. ) 'Tan-

munditia, rituque Gentilium.

fom

endo cadaver, aut funus curando ,

Non pol'uent nomen rjns.) Dignita-

&Ig

aut illud fequendo , aut lu&um fa-

tem facerdotalem , ipfiufque Dei fa-

€om

ciendo , aut domum mortui ingre-

tum

diendo.

1

dotes.

mam , cujus miniflri funt , & facer-

Ditis

In mortibus.) Hebr.

feper 472,1?7724 51

Ipcenfum.) Ylebr. Ignitiones, D.X X.

fs

eft, fuper cadavere.

Jecrifvis, id quod igne incenditur,

fim

Dd

-

Nifi tantum in confan guineis.) Ex-

& adoletur.

p

cipiuntur a lege lata pater , mater,

Panes) Propofitionis.

Wy

filius, filia, frater, & foror, fi fit vir-

ddeo fantüi eremz.) Ylebr. fmuteras

E

I

go innupta, hos ergo defun&os lu-

id eft, fan&iffimi, fan&itas ipfa.

Alog,

gere poterat facerdos; non autem

flitutam,

7. Proffibulum. ) Mleretricem .pro-

&i

Uuxorem, nepotem, quia hic illi non

Scortum & proftibulum

excipiuntur.

fere fynonyma funt Latinis.

In He-

lum

-4. Sed mec ép principe.) Etiamfi vir

br£o funt due voces , quas fignifica-

Wu

primarius in. populo 5 aut enim qui

tione diftinguit Tofephus ; nam m

$

toti Reipublice praeft ,' moriatur ,

2074 , eftícortim paffim., & omni-

t&lq

*jus tamen funeri non intererit.

bus profütutum 5 at m55H elzlala,

ti

h

$- Facient faciluras. ) Hc enim ve-

quem Pagninus vertit profazazm, ca ,

Rus

£ita funt Judeis etiam laicis, ut vidi-

que vix cafla creditur

» cujufmodi

sjus füpra cap. 19. 27. & g.

funt captiv& , cauponz,

fld(

493

CAPUT XXL

g. Et panes propofitionis offerunt. Sint erg$ fan&i, quia

& ego fan&tus fum, Dominus , qui fantifico eos.

! dutort

f

9. Sacerdotis filia fi deprehenfa fuerit in ftupro, & viola-

/ator-

verit nomen patris fui ) flammis exuretur,

10. Pontifex, id eft, facerdos maximus inter fratres íuos,

'erdotes

fuper cujus caput fufum eft unCtionis oleum, & cujus manus

in facerdotio confecratee funt, veftitusque eft fan£&tis veftibus,

dcerdos

caput fuum non diícooperiet, veftimenta non fcindet;

11. Et ad omnem mortuum non ingredietur omnino : füper

b fuet

patre quoque fuo, & matre non contaminabitur.

12. Nec egredietur de fanttis, ne polluat SanCtuarium Do-

mini, quia oleum fan&tze unétionis Dei fui fuper eum eft. Ego

Dominus.

attibus

15. * Virginem ducet uxorem.

Ezech

u5 n

14. Viduam autem , & repudiatam, & fordidam , atque me- 4422

retricem non accipiet , fed puellam de populo fuo :

^

o fadi

X5. Ne commiíceat fürpem generis fut vulgo gentis fuze:

quia ego Dominus , qui fan&tifico eum.

, C

Eee23

16- LO'

eo fuo.

m

-.8. 9ui fantlifico vos.) Qui fan&ita-

et, contingat mori patrem , aut ma-

tem meam vobis communico ; vel

trem €jus.

Seilicet

qui vos fan&tos effe. jubeo.

Ne polluat Santluarium Domini.) Ne

ne, i«

w 9. Fiolaverit nomenparris [a2.) Quia

injuriam inferat fanctuario , illud de-

fornicatione fua eravem inuffit notam,

ferendo , & fuper mortuo indecenter

bignita»

& ignominiam patri facerdoti , ideo

plangendo. Vel, nepoluat, quiafi

D fe

comburetur. KReliquas non facerdo-

ipfe pollutus füper mortuo rediretad

& fücete

tum filias fornicantes non fuiffe pu-

fanduarium , pollueret illud. -

nitas colligitur 1. Exod. 22. 16. nifi

13. Virginem ducet. ) Ob honefta-

j LXX.

fe venditaflent ut virgines, & fpon-

tem , & dignitatem fummi facerdotii ;

ndjtü,

fum decepiffent , tunc enim re com-

non enim decuiffet ab alio vitiatam ,

perta lapidábantur , ficut adulterz,

& cogmtam ducere,

Eadem lex

ut patet Deut. 22. 20o.

etiam -facerdotes omnes obligabat,

^^

gltitly

lo. Non di[cooperiet, LEX .. x éimo-

ut patet ex cap. 44. Ezechielis n

« o

xidapoouh nom decidarabie , id elt,

14. Serdidam ) Vitiatam, poliutame

i.

cidari fua non nudabit.

Pucllam de populo fzo.) INomtamen

n pro-

videtur necefle tuiffe, ut e tribu Le-

jbulum

1. d omnem mortumm. ) Ad nul-

lum mortuum.

Non ingredietur do-

vi fumeretur; nam ex hiítoriis facris

]nHe

mum, in qua eft cadaver.

conftat , folitos fuiffe Pontifices du-

gnfüïa*'

Super patre queque , €$c.) INeinobi-

cere filias Principum ,

u

& Regum,

omnt

tu quidem parentum planget eos Poü-

qui erant ex tribu Juda.

Sic Jojadas

&

tifex exteriori ritu, & figno , necfu-

duxit Jofabeth filiam Joram R egis Ju-

';)Af[j'/'i j

nus eorum profequetur.

da, ut teftatur. Tofephus 1. 9. Antiq.

m ,

^

PL

Paral. 22. 11.

yfimoa

12- Nem egredietur de Samüis.)) De

cap. 7. & habetur

fan&uario : fi quando ibi conftitutus

X$. Ne cozumi[ceaz f'irpem,6c.) N OM

404

LIBRILEVITICI

16. LocutusQjue eft Dominus ad Moyfen ; dicens:

I7. Loquere ad Aaron: Homo de femine tuo per familias,

qui habuerit maculam, non offeret panes Deo fuo,

18. Nec accedet ad miniflerium ejus: fi czecus fuerit, fi

claudus, fi. ve! parvo, vel grandi, vel torto nafo,

I9. Si frat&to pede, fi manu,

rL'

20. Si gibbus, fi lippus, fi albuginem habens in oculo, fi-

]is, q

jugem fcabiem, fi impetiginem in corpore, vel herniofus.

tome

21. Omnis, qui habuerit maculam de. femine Aaron facer-

3.

dotis, non accedet offerre hoflias Domino, nec panesDeo fuo:

telfer

22. Vefcetur tamen panibus, qui offeruntur in San&tuario.

obtul

23. 1ta dumtaxat , ut intra velum non ingrediatur, nec ac-

Qotam

cedat ad altare, quia maculam habet, & contamihare non debet

4, ]

SanCtuarium meum.

Ego Dominus, qui fanctifico eos.

fixut

24. Locutus eft ergo Moyfes ad Aaron, & ad filios e

jus, &W

Til

x

ad omnem Ifrael cun&a , quae fuerant fibi (implerata.

$]

NUS

CAPUT

6

que (

accipiat uxorem de vulgo; fed nobi-

jugem fcabiem. ILXX. feabiem agrez

lem. LXX. vertunt , Nez profznabi:

ffem , alii feabiem purulentan.

u

Jfemen faum in populo (4o : idque I. ob

(i$, q

dignitatem facerdotii. Il. ut Ponti-

Imperigimem , 6c. ) lmpetigo ge-

nus eft fcabiei ficce, per cutem cum

8*

fex reges , & principes , quibufcum-

pruritu proferpens.

UE

W

que affinitate jungitur, tanto liberius,

Herniofus.) Ylebrea , & Chaldea

& melius cultum Dei , & veram re-

videntur fonarecozzs/mm , veleomprej-

ligionem edoceat.

fW babenus tefliculum. LXX. . habent

Qui fantizffco eum. ) Mide num. $.

póvoxeic , unius tefliculi,

Hernio-

[

17. Matulam.) Confpicuumcorpo-

fus ergo hic vel eft is, qui hernia la-

ris vitium.

borat, velis, qui, ut ab hernia cu-.

«

Panes,) Propofitionis, quos mino-

raretur, detra&tus fuit unus tefticulus,

Qu0mo

&

res etiam , facerdotes per fingulafab-

21. Omis,qui babuerit maculam.)

A

bata offerunt recentes ablatis priori-

J

aliquam ex dictis.

bus.

22. Vefcetur tamen pamibus., €9c.)

nilm,

I8. Parvo.) Alii Zepreffe, velJfmo.

Id eft, comedet de carnibus , & fa-

lm

Hebr. eft 335 charuz , cujus vocis

crificiis Deo oblatis.

i h

radieem fi fpetes , proprie non ca-

23. Igtra velum.) Intra tabernacu-

puig

fum nec fimum , fed excifum figni-

lum, vel San&um.

]

tür: g

ficat.

Noz iggrediatsr.) Ut adoleat thy-

mwm

20. Lippus.) Hebr. p4 4ach , qui

tenuibus, vel teneriori bus oculis eft.

miama, accendat lucernas, & ponat

ii

in menfa panes propofitionis,

IN

"lbuginesa babensinoculo.) Quuicum

Nec accedar ad. altare.) HOIOC&UübE

Cátur 1

pupille nigredine mixtam maculam

rum, ut offerat victimas.

fcmim

Albam habet.

Perj

4

£*. ka x

4ef

m

CAPUT XXIH.

'amill'as,

44b efu fanBlificatorum qui abflinere debeant , & qua

erit, f

debeant offerri.

x.[ Ocutus quoque eft Dominus ad Moyfen, dicens:

2. Loquere ad Aaron, & ad filios ejus, ut caveant ab

cuo, f

his, quae confecrata funt filiorum Ifrael, & non contaminent

fus.

nomen fan&tificatorum mihi, quae ipfi offerunt. Ego Dominus.

i fatt-

4. Dic ad eos, & ad pofteros eorum: Omnis homo, qui ac-

'eo füo:

huario,

cefferit de ftirpe veftra ad ea, quae confecrata funt, & quae

obtulerunt filii Ifrael Domino, in quo eft immunditia, peribit

fec at

n debet

coram Domino. Ego fum Dominus.

4. Homo de femine Aaron, qui fuerit leprofus, aut patiens

N

fluxum feminis, non vefcetur de his, quae fan&tificata funt

ejus &

mihi, donec fanetur. Qui tetigerit immundum fuper mortuo;

& ex quo egreditur femen quafi coitus,

s. Et qui tangit reptile, & quodlibet immundum , cujus ta-

&us ett fordidus ,

6. Immundus erit usque ad vefperum, & non vefcetur his,

* Sup.

quae fan&tificata funt: fed cum laverit carnem fuam aqua,

17.1$*

ien

7. Et occubuerit fol; tunc mundatus vefcetu

x

Exod.

r d? fan&tifica-

22.3T«

:tigo [

tis, quia cibus illius eft.

fem cum

.. 8. * Morticinum, & captum a beftia non comedent, nec pol- Deut.

luentur in eis.

p3B

Ego fum Dominus.

1

Ezech

Chfdea

Eee

23

9. Cu-

4431

um

, habont

2. /Iveanf.) Abitineant ; cum iprl

eindetur anima illa a facie mea , ideft,

funt immundi.

a me, ut vertunt LXX.

Ternio-

hernia l

QSue con[erata [unt. ) Que Deo

4. Qu tetigerit ipmundura fuper mor-

ermia (l«

quomodolibet oblata funt.

Non eft

£49. ) Propter mortuum , occafione

efticlis,

fermo de iis, que Levitis tantum ;

alicujus funeris. LXX. qwi terngerit

& Sacerdotibus offeruntur in alimo-

immunditiag.

um

$* Et quodlibet. ipymundum.). Ilebr.

niam, cujufmodi v. g. erant decima.

P fff)

Nomen j/m&iflmtarur-n mibi.) Nemi-

$ bominem , qui costaminare poref , uti

tf

eft leprofus , menílruata , feminiffuus,

hi oblatis, & fan&ificatis notam im-

In Hebr. hàbe-

Cnjus tattus eff fórdidus.) Cuiaeum,

puritatis afpergant.

quem tangit, immundum reddit ,. ita

jernact

tur: £ aoz contaminent nomen fautlum

ut non liceat ei de carnibus facris co-

enemm, im ds qua [fantsfcant mihi.

medere.

ejt !]

3. 9ui acceferit.) Comedendi caufa.

7« ia cibus illius eff.) Cuuia per-

& ponlï

Im quo eff immunditia.) Qusexpli-

tinet ad eum comedere de cibis Deo

"

catur num. 4. fi fcilicet fit leprofus ,

oblatis.

of

femine pollutus ,. &c.

9. - Morticinum.

) Quod per feipfum

Peribit coram. Domizo. ) Klebr. ex-

mortuum eft.

N

X

[ 4

406

LISRI 'L.E'V PTICI

g. Cuftodifht praecepta mea, ut non fübjaceant peccato, &

ont

moriantur in SanGtuario, cum polluerint illud. Ego Domi-

n

nus, qui fanctifico eos.

Tl

ro. Omnis alienigena non comedet de fan&ificatis, in-quxili-

"

qui h

nus facerdotis, & mercenarius non vefcentur ex eis.

voia 1

.Ii. Quem autem facerdos emerit

holoc

; & qui vernaculus domus

ejus fuerit, hi comedent ex eis.

Ij

I2. Si filia facerdotis cuilibet ex populo nupta fuerit: de

bus,«

his, quae fan&tificata funt, & de primitiis non vefcetur.

20

3. Sin autem vidüa,vel repudiata, & absque liberis reverfa

bile

fuerit ad domum patris fui : ficut puella confueverat, aletur

D

cibis patris fui. Omnis alienigena comedendi ex eis non ha-

vota f

bet poteftatem.

bus, ]

14. Qui comederit de

fan&lificatis per ignorantiam, addet

T0n €j

quintam partem cum eo

"

-

fantCtuarium.

; quod comedit, & dgbit facerdoti in

22

puias,

15. Nec contaminabunt fanétificata filiorum Ifrael, quae

&

À

102

offerunt Domino.

2

16. Ne forte fuftineant iniquitatem deliti fui, cum fan&ifi-

offem

cata comederint. Egg Dominus, qui fanctifico eos.

á

17. Lo-

a'bï:tif

Captum a beff14.) Laceratum a feris.

cerdotis iis vefci pote;-at; quia una

flrah

9.. Pracepta »ea.) In Hebreo elt,

Caro , & una p-'ecfona cenfetur cum

r

euflod;as meas , id eft functiones; quas

marito facerdote.

Oobire debent , eas inchoabant anno

quáq

D« Priziti.) Primitiz hic vocan-

nia

27. ut ait Jofephus Antiq. Jud. lib. r5.

tur prima, & electa, que Deo offe-

Moriantur 12 Santluario, ) Occidan-

runtur, & fanctificantur, ut patet ex

26.

fur a me in fanQuario , ut occifi funt

$^

PIn

Hebrzo , fic etiam ,capitur hec vox

NNadab , & Abiu.

Exod. 25.:2.

Eruünt

Xo. ALenigtma. ) Qui nom efl de

I4- dddez q;;inf;zm partem. ) Pro

gentefacerdotali , nec deflirpe Aaron.

injuria irrogata tabernaculo, vel (acer-

foen j

doti: debebat etiam dare arietem Deo

U.2

Inquilimus facerdoris , 6 mercenarins.)

ui moratur cum facerdote, fednon

in facrificium, ut dictum eft cap. 6.15.

Q*'ü'a!,

eit de flirpe ejus ; moratur autem

* Sacerdoti im Santluarium. ) Ad ufus

L

G

&

tanquam hofpes , mercenarius, aut

vel facerdotis, velfancuarii. Sifin.

Tna

y

Ils

peregrinus.

Gificata ab illo abfumpta , pertine-

Pecttp

LI- Quene autem [acerdos emerit,C$c.)

bánt ad fanctuarium ; ut fi caput, aut

t

Servi, & vernaculi, ideft, fervi do-

caudam comediffet , in facrificio pro

11, f

minati, qui toti funt füi domini; &

delido , reflitutio erat facienda fàn-

2 g

heri, poterant vefci fanctificatis , uti -

&uario : fi pertinebant ad facerdoter,

dorinus ipfe eum fuis filiis.

facerdoti.

pes ,

12- Pa facérdotisy Efr) Quia per

15- Nec eontaminabunt fandificata. )

8 g

miuptias-jara im aliad) familiam popu-

Comedendo illa

tunt

; Cum non fmf; de ge-

i

larem commigravi. Uxor vero fa«

nere fácezdotali.

fücyfe

7

th, H

».

,

CAPUT XXIL

goT

aoj

17. Locutusque eft Dominus ad Moyfen , dicens:

Domi-

18. Loquere ad Aaron, & filios ejus, & ad omnes filios

lírael, dicesque ad eos: Homo de domo Ifrael, & de advenis,

inquii-

qui habitant apud vos, qui obtulerit oblationem fuam, vel

vota folvens, vel :

fj

P

Qomus

onte offerens, quic!quäd illud obtulerit in

holocauftum Domini,

I9. Ut offeratur per vos, mafculus imm:

vrit: de

zfculgtu—s erit cx bo-

bus, & ovibus, & ex capris ;

[

20.

r'everfa

Si maculam habuerit , non offeretis, neque erit accepta-

bile.

; lr

21.* Homo, qui obtulerit vittimam pacificorum Domino, vel Deut.

102 hi

vota folvens, vel fponte offerens,tam de bobus, quam de ovi- 1521

bus, immaculatum offeret, ut acceptabile fit : omnis macula Eccl.

:

, adit

non erit in eo.

tdotiia

22. Si ccecum fuerit, fi fra&um, fi cicatricem habens., fi pa-

pulas, aut fcabiem, aut impetiginem ; non offeretis ea Domi-

], que

no, nec adolebitis ex eis fuper altare Domini.

23. Bovem, & ovem , aure, & cauda amputatis , voluntarie

aCf

offerre potes, votum autem ex eis folvi non poteft.

24. Omne animal, quod vel contritis, vel tonfis, vel fe£tis,

—

r

ablatisque tefticulis eft, non offeretis Domino

ftra hoc omnino ne faciatis.

,&in terra ve-

quia ii

er a

25. De manu alienigense non offeretis panes Deo veftro

,&

quidquid aliud dare voluerit, quià corrupta, & maculata funt

ic vont-

omnia: non fufcipietis ea.

)e0 oliee

26. Locutusque eft Dominus ad Mgyfen, dicens :

p pitt e&

27 Bos, ovis, & capra, cum genita fuerint, feptem diebus

hiac vox

erunt fub ubere matris fuze : die autem o€&avo., & deinceps

efferri poterunt Domino.

28.Sive

n.) Ph

ve h

19. De zdvezis. 3 Profeiytis.

berent , ut notavit Servius ad illud

eiem D

- Qudquid iud ebtuferit im belocam-

ilUn. 6. leffas dewmore budenmtes.

cp &t

Ad us

f" ,tfc.) Kolocaufti vi&ima ex

$i papulas.) Merrucas , feu puftulas.

N

mafeulis tantum : pacifica, vel pro

2S. enegena. ) Gentilis manen-

"L

jfin-

peccato etiam ex femellis offerri po-

?

tis in fua fuperítitione.

"

qtine-

terat.

Panes.). Sacrificia , que funt quafi

d

21. Ürni: macula, ) Nulla macula.

panis, id eft, cibus Dei. LXX. ver-

tunt 2eza.

jfio vro

ada hn

?2. $i feaflum.) Si fra&os habeat

Corrupta, B mactilatafunt) E.o quod

,e[docem,

gedes, vel lumbos, vel oculum.

&pfi offerentes corrupti fint , quia ido-

$7 déeatricem balens. ) IoXX. ver-

lolatra.

aiu)

tunt qAÀweecoruyro» , «mputata, vel

27. Die autem ollavo.) INonprius ,

fmtdä e

sezfa Imgua.

Etiam ab Ethnicis cau-

quia primis feptem diebus foetus eft

tum, ne vicima linguam älfam ha-

nimis tener, vide d,i- Exod. 22. 50.

e

àof

LIB&I LEVSITICI

38. Sive illa bos; five ovis, non immolabuntur una die cum

foetibus fuis.

29. Si immolaveritis hoft

E

iam pro gratiarum aCtione Domino,L

üt poffit effe placabilis,

30o. Eodem die comedetis eam, non remanebit quidquam in

mane alterius diei; Ego Dominus.

31. Cuftodite mandata mea, & facite ea.. Ego Dominus.

32. Ne polluatis nomen meum fanttum, ut fanCtificer in

medio filiorum Ifrael.

Ego Dominus, qui fancüifico vos,

f

35. Et eduxi de terra /Egypti, ut effem vobisin Deum. Ego

Domixms.

fi

CAPUT XXIIL

(l

Solemuitates Sabbati , Pafcbe , Primitiarum , Hebdomadarum ,

Meffis , Tubarum Expiationis , ac Tabernaculorum , & quibus

fi

ritibus peragi-debeant.

d.

cutusque eft Dominus ad Moyfen, dicens :

1. LO

2. Loquere filiis Ifrael,& dices ad eos : Hze funt feriae

Domini, quas vocabitis fanCtas.

.

H

3. Sex diebus facietis opus;

dies feptimus, quia.w fabbati re-;

"

uies eft, vocabitur fanétus : omne opus non facietis in eo,

ln

fabbatum Domini eít in cunctis habitationibus veflris.

4. Hse funt ergo ferize Domini fan&tse , quas celebrare de-

fhe

*

k

betis temporibus fuis.

$. *Menfe

eg. lna die cum fettbns fm':.;) Quia

1(a.9.6. vocabitur admirabiiis,1d eft, erit.

l1ta

Yi

hoc crudele videtur.

Omze opus. ) lNullum opus.

4

32. Ne polluatis momen ALE ) Ne

que fabbato non licebat accendere

&

perinobedientiam, & corruptos mo-

ignem, cibos coquere, &c. uti nec

in die expiationis.

in aliis feftis ifla

fci:ü

res faciatis, ut gentes blafphement

licebant.

Ti

nomen meum.

init

Qui f'antlifo vas. ) Jubeo vos efle

Sablarum Domini.) Domino dica-

br

fanctos.

tum, vel in quo Dominus requievit,

Id

vel in quo quiefcendum in honorem

Domwini.

Tios

Hs vocalbitis f;-m&m.) LXX. cen-

Wi

d

vocationes [anttas; hifce enim

In euntlis babitationibus weffris.). Do-

feftis convocabatur populus ad audien-

mibus veflris privatis ; in tabernacu-

I

lo enim, five templo facerdotes fa-

dam legem , & ad facrilicia , acpreces.

crificiiserantintenti. Hincillud Chri-

LT

3. Sabbars requies eff. ) klebr. re-

wuies quietis , 1d eft, fumma quies;

fti ad Judzos Matth. 12..5. — Noz le-

f

& ceffatio ab opere erit die fabbati.

guflis d lege , quia. [abbarss facevdores sm

Di«

Vocabitsr fantlas.) Exit fanQ&us, &

zemplo fabbatum vielant , 6$ [ime crimi-

uefznt? erat hzc materialis violatio;

Ali

meo cultui dicatus, fic fepe fumitur

K p.l

vwear? , pro efle in facra Scriptura , ut

non formalis.

N

CAPUT XXII

409

Qu

$. * Menfe primo

Phafe Domini eft :

; quartadecima die menfis"ad vefperum ,* Exo.

12.18.

6. Et quintadecima die menfis hujus folemnitas azymorum

iNum

it0,

249.16.

Dominieft. Septem diebus azyma comedetis.

Dm

.T. Dies primus erit vobis celeberrimus, fanftusque, omne

opus fervile non facietis in eo.

N

8. Sed offeretis facrificium in igne Domino feptem diebus,

T1n

dies autem feptimus erit celebrior, & íanclior:

fervile opus facietis in eo.

: nullumqge

)

9. Locutusque eft Dominus ad Moyfen, dicens :

Ep

10. Loquere filiis Itrael, & dices ad eos: Cum ingreffi fue-

ritis terram, quam ego dabo vobis,& meffueritis fegetem, fere-

tis manipulos fpicarum, primitias meffis vefttae, ad facerdotem

i,

11. Qui elevabit fafciculum coram Domino ; ut acceptabile'

7

fit pro vobis, altero die Sabbati, & fan£tificabit illum.

12. Atque in eodem die, quo manipulus confecratur, cae-

etur agnus immaculatus anniculus in holocauftum Domini.

13. Et libamenta offerentur cum eo, dua decimse fimilce

erie

confperfae

j

5- Menfc primo. ) Menfe Nifan,

Nellamque fervile opus , 6$c. ) Kixclu-

qui partim Martio, partim Aprilino-

ditur tanturn opus fervile, quia ut di-

100

Ílro refpondet.

d wefperam.) Hebr. Inter duas ve-

&um elt num. 5. tantum in fabbato,

& feflo expiationis ab omni prorfus

T

fperas, fcilicet inter occafum folis,

opere ceffandum erat , etiam a coquen-

& no&Gem. Vide dica Exod. 12. 6.

dis cibis : hoc autem licebat in aliis

jenfe

—

Phafé Domiz;. ) Fellum Pafchatis.

feftis.

Vide Exod. 12. 14.

t eri

7

lO. Cum imgrefff fuerii'i:-termm Cba-

J

í

*6. Solemnitas azymorum eff, ) Dies

n4an.) klinc patet has leges ceremoe

endere

azymorum incipiebant cum Pafchate,

niales, & hac fefta non obligaffe Ju-

il-i ne

fcilicet decima quarta die menfis pri-

daos, necab eis fervata fuifle in de-

mi ad vefperam fecundam

id eft ,

ferto.

3

Ti

initio decimze quinte diei; & dura-

Mantpulos [picarum. ) Hordei, quod

dic-

bant per feptem dies, quiproinde Pa-

illo tempore , Martio fcilicet exeun-

fchales dicebantur, quibus pances azy-

te, & À

jevity

mos , hoc eft, non fermentatos co-

Palaflina.

prifi ineunte maturefcit i!?

oretn

medebant.

11. E'evabir.) Offerendo.

pe

7- Diüesprimus evit vobis celeberrizus.)

"Aliero die [a56a1:.) Secundo die az

Ex feptem diebus azymorum celebrio-

morum,.

?'æ-

rnaci

(5 ft-

res erant prima, & feptima.

Et fantt/fiecalie ilium,) Eo ritu, qui

jChd

8. Sacerifeium m igge. ) Klolocau-

prefcriptus eft cap: 2. num: 14.

fitum, quod ab Hebr. dicitur ;gz/;;c.

13. Er libamenta.) Sacrificium far-

v lt

Dies fiprimus enjt celeérior , &5 f.ntlzor.)

j

reum, Mincha, quod ftatim explicatur,

j (f,;VF'"

Aliis intermediis, eque vero fanctus,

Li£&4.) Libamina.

ac primus.

QQuarta pars hin. ) Txes fextarii vini.

Babl. enoa Con, Menocb. Tom, I,

K(

410

LIBRILEVITICI

confp

erfze ole.o in incenfum Domïni, odqrer-nque fuaviffimum:

liba quoque vini, quarta pars hin.

14. Panem, & polentam, & pul

tes non come.detis ex fegete,

usque ad diem, qua offeratis ex ea Deo veftro. Praceptum

eft fempiternum in generationibus , cun£tisque habitaculis

veftris.

)

Deut.

15. * Numerabitis ergo ab alte

to die ,Sabbati, in quo obtu-

16. 2« ]iftis manipulum primitiarum , feptem hebdomadas plenas,

16. Usque ad alteram diem expletionis hebdomadse feptimze,

id eft, quinquaginta dies: & fic offeretis facrificium novum

Domino;

17. Ex omnibus habitaculis veftris, panes primitiarum duos

de duabus decimis fimilae fermentat&e, quos coquetis in pri-

.

mitias Domini.

198. Offeretisque cum panibus feptem agnos immaculatos,

-anniculos,& vitulum de armento unum,& arietes duos,& erunt

in holocauftum cum libamentis fuis, in odorem fuaviífimum

l

L]

*

Domino.

I9. Facietis & hircum pro peccato , duosque agnos annicti-

los hoftias pacificorum.

230, Cum

C

1

[ue elevaverit eos facerdos cum panibus »primitia-

rum coram Domino, cedent in ufum ejus.

2r. Et

f

14. Polemtam.) Farfive hordeum

AT* De deabus decimis ffmile.) Duo

toftum.

panes inde confe&i fuerunt tredecim

fere librarum cum dimidia.

Pultes. ) Farinam in pultes dedu-

étam , & coctam.

18. Sepzem zgz05.) ln holocauftum.

Cuntli[que habitaculis veftris. )

Vi-

Num. 27.28. adduntur & alie /vidi-

detur hoc intelligendum etiam deiis,

m2a hoc fefto. Pentecoftes offerri fo-

lite.

[

qui extra promiffam terram domici-

ll

Iium haberent.

Cum liädmenti:/itis.) I,libamentuni

[

19« b alrero die falbati ) Non fab-

vocatur, quidquid cum victima offere-

bati proprie dici, fed fabbati, id eft,

batur , ut oleum , vinum , farina ,

Pafchatis , & folemnitatis azymorum,

thus, fal.

. hoc eft, a fecundo die azymorum,

19. Faeretis 6 bircum. ) Sacrifica-

quo obtulerant manipulum fpicarum.

bitis.

f

NNumerabant Hebrai feptem hebdo-

Hireum. ) Ylebr. bireum caprarum,

madas, id efít, 49. dies, ita ut fe-

id eft, hircum novellum, vel he-

dum , adhuc matrem fequentem.

quens, id elt, quinquagefimus eífet

lg«

Pentecofte.

20. Ceent £n ul ejus. ) Sacerdotis:

f

Hebdomadas plenas.) Intepgras.

fermo eft de hoftiis pacificis, non de

Ir

16. Et fíc offeretis. ) In Pentecofte.

holocauftis; hec enim tota Deo cre-

Sacrificinm nowvum. ) Ex novo fru-

mabantur.

Panes etiamilli, quos fa-

mmento.

cerdos elevaffet, puta tres, vel qua-

CAPU'T XXHI

4ix

üt:

3r. Et vocabitis hunc diem celeberrimum,;ïtquxe fan&iffi-

mum : omne opus fervile non facietis in eo.

Legitimum fem-

t

piternum erit in cuntis habitaculis, & generationibus veftris,

22.* Poftquam autem meffueritis fegetem terrae veftrae; non " Sup.

tüm

ulis

fecabitis eam usque ad folum, nec remanentes fpicas colligetis, !9* ?'

fed pauperibus, & peregrinis dimittetis eas.

Ego fum Domi-

gus Deus veltter.

:

jtu

23. Locutusque eft Dominus ad Moyfen , dicens:

12

24.* Loquere filiis Ifrael : Menfe feptimo, prinia die menfis, Num.

erit vobis fabbatum. memoriale

UI

tur fan&ctum:

; clangentibus tubis, & vocabi-*?

25. Omne opus fervile non facietis in eo, & offeretis holo-

iuqs

cauftum Domino.

pti

26. Locutusque eft Dominus ad Moyfen, dicens:

19

21.* Decimo die menfis hujus feptimi, dies expiationum erit *Sup.

celeberrimus, & vocabitur fanCtus: affligetisque animas veftras

16. 9.

Es

"ünt

;

Num.

TR

in €o0, & offeretis holocauftum Domino.

28. Omne opus fervile non facietis in tempore diei huj

d& o^

It

quia dies propitiationis eft, ut propitietur vobis Dominus D

€us 7. 37»

MVeOASULCT,

118

29. Omnis aniina, quae affi&ta non fuerit die hac, pei*ibit de

populis fuis :

Et

30. Et qua operis quippiam fecerit, delebo eam de populo

fuo.

Duo

ecum

31. Nihil ergo operis facietis in eo: legitimum fempiternum

erit vobis in cun£tis generationibus, & habitationibus veftris.

jum

F ff 25

32. Sab-

r

1fo

tuor ipfi facerdoti cedebant , reliqui

falbatum memoriale, id eft, fabbatum

in reliquos facerdotes zqualiter divi-

in memoriam Ífaac, &c.

In ea au-

um

debantur, ut & alie primitia.

tem liberatione intelligebatur libera-

fte

21. Husc diem.) Pentecofles.

tio futura per Meffiam , Zach. 9. 14.

IDf ,

22. Nom fecabisis eam ufque ad [olum.)

27. Dies expiationum.) Dehocadum

Vide fupra cap. 19. 9.

eft cap. 16.

A

o4. Erz vobis [abbarum. ) ld

- Pt ,

29. Omnis anima, 6c.) Id omni-

feftum folemne,

bus precipitur , quia in tanta pra-

LT

Clangentibus tubis. ) Veflum eft «tu-

Ceptorum multitudine, & varietate

he

barim prima die menfis "Lifri , ideft,

Septembris.

Feftum hoc inflitutum

diticile admodum erat in aliquo non

fuit in memoriam l(2aé Patriarche ab

impingere. Qiuod fi aliqui ab omni

OLIS

culpa effent immunes , non deerat lu-

n d

immolatione , & gladio patris fui

gendi, & fefe affligendi materia , ni.

[

Abrahz liberati , ac pro fubrogati

Toirum proptér aliorum crimina, uf

arietis Gen,

a^

PT

I2

ldcirco dicitur

;f

pars ejusdem corporis.. Vide Dyan. 9.5

qül

e

at

LIBRILEVITICI

M

32. Sabbatfffn requietionis eft, & affligetis animas veftras

die nono menfis

annu

fabbata veftra.

: A vefpera usque ad vefperam celebrabitis

N

e

33. Et locutus eft Dominus ad Moyfen, dicens:

deg

34. Loquere filiis Ifrael: A quintodecimo die menfis hujus

feptimi erunt ferize tabernaculorum feptem diebus Domino.

8

&

3;. Dies primus vocabitur celeberrimus, atque fan&tiffimus:

omne opus fervile non facietis in eo.

Dor

36. Et feptem diebus offeretis holocaufta Domino, dies quo-

j

que oCtavus erit celeberrimus, atque fan&iffimus, & offeretis

flio

holocauftum Domino: eft enim cost

*

:

us , atque-colle&ae : omne

opus fervile non facietis in eo.

31. H& funt ferize Domini , quas vocabitis celeberri'mas," at-

que fan&tiffimas, offeretisque in eis oblationes Domino, holo-

caufta, & libamenta juxta ritum uniuscujusque diei :

* 38. Exceptis fabbatis Domini, donisque veftris, & quxe of-

feretis ex voto , vel quee fponte tribuetis Domino.

1

39- A quintodecimo ergo die menfis feptimi, quando con-

Qur

gregaveritis omnes fru€tus terree veftree, celebrabitis ferias

Domini feptem diebus, die primo, & die o&tavo erit fabbatum,

qu

id eft, requies.

W

40. Sumetisque vobis die primo fru&us arboris pulcherri-

mae, fpatulasque palmarum, & ramos ligni denfarüm frondium,

Cor

& falices de torrente.

, & letabimini coram Domino Deo ve-

gc-ïo.

41. Ce-

3

32. Requietionis.) Omnimodæ, ut

&ione, & congregatiofxc hominum,

di&um hoc cap. num.

qui conveniebant, ut Deo gratias

n

33: 4 vefpera, u[que ad v

Q;/l'äaram. )

agerent, quod longam in deferte pe-

&.]

Ab uno folis occafu ufquead alterum.

regrinationem tribus lfraeliticeinter-

34. Ferie tabernaculorum. ) Sceno-

ram promiffam

perveniffent.

In

[

pegia.

Inftitutum eít hoc feftum in

Hebrzeo ell s batzsrez , que vox

memoriam prote&ionis divine , qu

n

retentionem fignificat , quia ad eum

bu

jn deferto lHlebreos ita protexit, ut

diem , nec amplius populus retine-

&e]

fine domibus in tabernaculis per 4o.

batur.

U

.annos hyeme, ac zftate vixerint, In-

38. Exceptis fabbatis.) Prater facri-

flitutum etiam eft ad gratias Deo

ficia , que fabbato offeruntur , vide

agendas pro fruügibus toto anno col-

num,. 28. O.

le&is , vide Exod. 23.116. & Num.

lorum.

4o: Die primo, ) Fefti tabernacu.

ph

$9. 12.

T

36. Cezus , atque collcfta. ) at qua-

"rboris pulcherrima. ) Citri. fecun-

q

fi o&ava fefli tabernaculorum.

Di-

dum Hebraos, ita etiam vertit*Chal-

€itur ceetus , atque colle&* ; non a

deus. Jofephus Qorise» , xai wireidy

f

Y

»

€olledione pecuniarum , fed a colle-

palmarum , & citriorum.

*

7/

* .

*

CAPUT XXDL & XXIV..

413

ln

41. Celebrabitisque folemnitatem ejus fepteffi diebus per

J

annum, legitimum fempiternum erit in generationibus vefiris.

Menfe feptimo fefta celebrabitis,

42. Et habitabitis in umbraculis feptem diebus. Omnis, qui

Jus

de genere eft Ifrael, manebit in tabernaculis:

[

43. Ut difcant pofíteri veftri, quod in tabernaculis habitare

IUs:

fecerim filios Ifrael, cum educerem eos de terra J£gypti. Ego

Dominus Deu

vefter. -

U0

44. Locutus

que eft Moyfes fuper folemnitätibus Domini ad

etis

filios Ifrael.u

Ine

CAPUT X).(IV.«

at

Riius concinnandarum lucernarum , panum propofitionis , peena

lo«

blasphemorum ac taWonis.

of-

x. [ T locutus eft Dominus ad Moyfen , dicens:

2. Praecipe filiis Ifrael, ut afferant tibi oleum de olivis

ol

puriffimum , ac lucidum, ad concinnandas lucernas jugiter,

It

4. Extra velum teftimonii in tabernaculo foederis. Ponet-

Iffb

que eas Aaron a vefpere usque ad mane coram Domino, cul-

tu, rituque perpetuo in generationibus veftris.:

j

4. Super candelabrum mundiffimum ponentur femper in

u

confpe&tu Domini.

(e-

Fff 3

g.Af:

je

" Spatbulas, ) Ramos palmarum.

farios.

Ideo in cenfuquilibet offere-

bat dimidium ficlum Éxod. 30. 17.

my

Ka Chald. &

Ligzi denJarum frondium. ) Myrti,

& in feflis tribus quotannis fponte

Ja$

Jofephus; & alii. «Vide

pe

5. Efdre g.

offerebant, quantum quilibet volebat;

d.

Latabimini coram Dómino.) Gelftan-

nam : Exod. 23. 15. dicitur Noz ap-

In

tes ramos hos, & fructus , faltabitis

parebis in con[petu meo vvacuts , & ga-

[4

in Sanétuario coram Domino : fole-

zophylacium etiam , de quo Luc. 2r.

1. erat ad fümptus templi inftitutum.

im

bant enim veteres fua feíla tripudiis

ii2

celebrare, ut patet 2. Reg. 6. 14.

De olivis purifffrmum.) Klebr. oleum

KExod. 32. 19. Exod. 15. 20.

purtm conzu[um im lumen , pilo- contu-

t

fum, non torculari expreffum , aut

ide

Racipe filiis Ifrael, ut,af&r;:zt t

mola , quod ita ab amurca purgatum

-:.])

&i cleum. ) Populus fumptus

non eft.

prebebat ad facrificia, incenfum thy-

A concimnandas lueernas. ) Accen-

miamatis , oleumquc lucernarum in

dendas.

J.

eandelabro ; cum enim facrificia &

jgirer.) Singulis no&ibus, a ve-

)

facre ceremonie obirentur a facer-

fpere ufque ad mane.

dotibus nomine totius populi , hujus

3. Extra veltm teffimonii, ) Extrà

]

San&um San&orum.

etiam erat fuppeditare fumptus necef-

M

Lf

e

414

LIBRILEVITICI

$. Accipie quoque fimilam, & coques ex

,

ea 'du.od:e*cim pa-

n

nes, qui finguli habebunt duas. decimas:

hr

et

6. Quorum fenos al

n

1am Domino ftatues :

trinfecus fuperx menfam puriffimam cof

n

7. Et pones fuper eos thus lucidiffimum ,ut fit panis in mo-

iülimentum oblationis Domini.

qu pl

popul

^8. Per fingula fabbata mutabuntur coram Domino fufce

pti

TO

a filiis Ifrael foedere fempiterno:

7

fit

9. Eruntque Aaron, & filiorum ejus, ut comedant eos i

n

16

loco fan&to: quia San&tum fan&torum eft de facrificiis Domini

ld

jure perpetuo.

1o. Ecce autem egreffus filius mu)

fire1

ieris Ifraelitidis, quem

Tuort

pepererat de viro JEzyptio inter filios lfrael, jurgatus eft in

caftris cum viro Ifraelita.

If

n

1r. Cumque blasphemaffet nomen Domini, & maledixiffet

p

ei, addu&tus ett ad Moyfen.

(Vocabatur autem mater ejus Sa-

lumith, filia Dabri de tribu Dan.) :

12. Mi-

10

fecit

Nenimium deficc

&. Ciques ex ez.) Munus coquendi

gntur , autcorrume-

20

erat Caathitarum , quc erat una ex

pantur.

dent

familiis tribus.Leevi. Vide 1. Paral. 9.

Su[zepts a felis Ifrael. ) Q.. d. mate-

32« & càp..23. 29.

ria, id eft, farina data fitafiliisIfraels

Cope

panes vero confedi a Levitis.

p

Duodecim pazes.) Propofitionis.

Singeli babebunt duas — decimas. )

Federe fempiterno.) Lege fempiter-

Tith

nà, femper fervanda ; vel fententia

p

Erat unufquifque panis librarum fe-

eft, quia hi panes funt quafi. fymbo-

re tredecim cum dimidia ; nam con-

Civis

tinebant duas decimas, feu quintam

lum perpetuum feederisiniti inter me;

partem . fÉphi; unum autem Ephi con-

& populum, illiufqüe memoriam con-

tinuo ingerunt.

€utm

tinet modios tres, hoceít uncias 96o.

9. 4 loco fzto.) Ín atrio tabernaculi.

frumentique noflratis libras 6o. unus

fünt

enim modius frumenti20. libras ha-

1o. Egreffus.) FK.gredi in Scriptura

bet. Porro quod deeft ad numerum

capitur nonnunquam pro aggredi,

Mo)

& incipere; fic. Exod. ^. 1. & Deut,

unciarum (aliquod enim deeffe fup-

1;. 13. Egreílus etiam dicitur, quia

putanti apparebit) addendum eft pro-

pter aque pondus farinz mixte ; nam

cum Hebrzis multi ZEgyptii fuerant

H

tribus farine unciis, panis conficitur

egreffi, qui Judaica facra fufceperant,

Impo

& ilhs affinitate conjun&i erant, ut

audil

quatuor fere unciarum, Vide Corn.a

Lapide hie, & in tra&atu de meníu-

infinuatur Exod. 12. 38. ubi vulgus

ptt

zis in fine Pentateuchi.

promifcuum innumerabile cum eis

Tnati

afcendiffe dicitur.

D

6. Puriffizam.) uream.

l1. Cumque Lblalphemaffet nomen , &$

dtyo

2. ÍIn monimentum eblationse Dami;

maledixiffce ej. ) Vlebr. perforavit illud

pul

»;.) Ut panis hic fit juge memoriale

momen, & maledixit: fic etiàm Latini

if

oblstionis jupis , quam hoc pane He-

dicunt confi

ere aliquem . raledidtis.

Is

brei Domino faciunt.

Blafphemavi

:

ergo nomen illud aá-

i

(8. Per fPogula fabbata ??mlä'äftfi/ll«r.)

gullum, & fan&um..

vt

*

li

CAPUT XXIV.

4t$

[ pa-

» Miferuntq&e eum in carcerem, donec noffent

10*

beret Dominus.

13. Qui locutus eft ad Moyfen,

B

14. Dicens: Educ blasphemum extra caftra, & ponant omnäs,

qui audierunt, manus fuas fuper caput ejus, &

lapidet eum

populus univerfus.

N

Copti

15. Et ad filios Ifrael loqueris: Homo, qui maledixerit Deo

x in

fuo, portabit peccatum fuum:

mini

16. Et qui blasphemaverit nomen Domini, morte moriatur :

lapidibus opprimet eum omnis multitudo populi, five ille Civis,

m

five peregrinus fuerit. Qui blasphemaverit nomen Domini,

morte moriatur.

lia

17.* Qui percufferit, & occiderit hominerr;, morte moriatur. «

Exo.

ifet

I8. Qui percufferit animal, reddet vicarium, id eflganimam :1.12.

*

$Oi

pro anima.

I9. Qui irrog

averit maculam ,cuilibet civium fuorum: ficut

fecit, fic fiet ei.

Tuftle

20. *Fraéturam pro fraCtura, oculum pro ocuïo, dentem pro 'Exo.

dente refütuet, qualem inflixerit maculam,. talem fuftinere

*1.24.

natee

x

Deut.

td;

cogetur.

19.21.

21. Qui percufferit jumentum

Matt.

itete

reddet aliud : Qui percuffe-

rit hominem , punietur.

$: 38-

nta

nbo

22. [Équum judicium fit inter vos, five peregrinus, five

civis peccaverit : quia ego fum Dominus Deus velter,

I6

QD

23. Locutusque eít Moyfes ad filios Ifrael, & 'eduxerunt

eum , qui blasphemaverat, extra caftra, ac lapidibus oppreffe-

eull

funt.

türd

Feceruntque filii Ifrael, ficut praseceperat Dominus

Mony

du

2m

CAPUT

JUtd

I4. Ponzant

- PRAHHLS fu:zs, Efc.)

Reddet vwicarimm , id eft , animam pro

at

Imponebant manus capiti teftantes fe

m

4nima.) Animal vivum pro animali

eccifo.

u

audiffe blafphemantem, & impio ca-

piti deberi penam, vel, imponebant

19. Mfzwlaæ.) Cicatricem ,. pla-

zus

manus quafi hoc ritu precarentur , ut

&5

Deus in eum omnem peccati peenam

gam, vulnus.

in Hebreo eft 15

mum, &inde Grecihic uàuov vocant,

devolveret, nec regionem , aut po-

ideft quidquid,quo hominis corpus de-

[lud

pulum propter unius fcelus malis 1m-

terius redditur.

*

miffis attereret.

n

c0. Fraluram pro fradara.) Utfi

1

15. Peccnttzm.) Ponam peecati.

fregerit alteri pedem , vel manum;

ld

16. SPve peregrinus fuerit. ) Exiam

gentilis, & incircumcifus.

eidem frangatur pes, vel manus.

21. Puniezser.) Poena mortis.

19. Pereoferse 4m'm.«,!,v)' Qcciderit,

[

*

e

us

LIBRÀALEVITIi1CI

À

e

Yo

CAPUT XXV.

senil

Scptimi , id eff. Sabbatici, €& quinquagefimi anni , id eft , Sfubilei

jbil

quis

lex : tion fumenda a fratribus ufura , nec ipfi fervitute per-

II

petua opprimendi funt , [ed magis ab advenis

ts

potentibus redimendi.

demi

p

Ocutusque eft Dominus ac Bioyfgn in monte Sinai, di-

L

cens :

E

M

2. Loquere filiis Ifrael, & dices ad eos : Quando ingreffi

Cnt]

fueritis terram,quam ego dabo vobis, fabbatizes faþbatum Do-

minl.

:

:

L2

*Exo.

X* Sex annis feres agrum tuum, & fex a

nnis putabis vineam

D

16

771* tuam , cglligésque fru&tus ejus.

S

4

9

.

eptimo autem anno fabbatum erit terrze, requietionis

«

k

tanto

Domini: agrum non feres, & vineam non putabis.

s. Quse fponte gignet humus, non metes, & uvas primitia-

det

'gum tuarum non colliges quafi vindemiam : annus enim re-

Qus,

quietionis terrae eft.

Íive u

6. Sed erunt vobis 1n cibum, tibi, & fervo tuo, ancillze, &

Pegie

Pro

mercenario tuo, & advenae, qui peregrinantur apud te.

epiat

1. Jumentis tuis, & pecoribus, omnia, qus&e nafcuntur, prae-

die Q

bebunt cibum.

Y0

8. Numerabis quoque tibi feptem hebdomadas annorum, id

mihi

eit, fepties feptem , quae fimul faciunt annos quadraginta no-

puà

D]

vem :

bii

li

9. Et clanges buccina menfe feptimo, decimo die menfis,

tütüy

propitiationis tempore in univerfa terra veftra.

Qu

10. Sah&i-

fimi

I

1 ol

b

Z

bLatizetis Sabbatum Domias-) Ob-þ

neam fuam. ingredi fa&lxxxros quodam-

Tünt i

fervate fabbatum terra , facite,

modo fecundam vindemiam. Hebr.

€0;

ut terra feptimo anno quiefcat, Hoc

habet zvas feparattonum. £uartm ,. id

n

quidem preceptum datum eft inmon-

eil, quas fcilicet tibi feparas.

Po-

Liet

fed fervari cc-

te Sinai in deferto ,

terat tamen viuez dominus ad cibum,

8

ptum, pofiquaminterram promiflam

& vfus domefticos fibi aliquid colli-

3 nd

pedem intulerunt; nam lhic etiam di-

gere non fecus ac alii faciebant.

f M

Citur : quando ingre/Fi. fueritis terram ,

Q. Et clanges bucema menfe feprimo.)

&g (e

Ícilicet Chanaan.

Anno .

4&.

exeunte , buccina clange-

beta

g. Uwas primiiarum uArWm. ) N-

bant ;

promulgabant annum fe-

Votis

eat uvas primitiarum eas, quafifibi

quentem quinquagefimum fore jubilzri

M

dominus fundi colligebat, priufquam

annum.

Incipiebat aurem annus ju-

Bona

bil&i, fxmul- ac buccinis fuiffet indi-

lj

permittergt pauperes , & alios in vi-

€APUET XXV.X

4v

10. 'San&ificabisqu

e annum quinquageümun-ï, & vocabis

remiffionem cunétis habitatoribus terrae tuze

: ipfe enim eft

iil

jubileeus.

Revertetur homo ad

poffeffionem fuam, &.unus-

7,'.

1am -

N

quisque rediet ad familiam priftir

11. Quia jubileus eft, & quinquagefimus annus. Non fe-

retis, neque metetis

fj

ponte in agro nafcentia, & primitias vin-

demis non colligetis

5

N

12. Ob fan&tificationem jubilzei, fed ftatim oblata comedetis.

13. Anno jubilaei redient omnes ad poffeffiones fuas.

j

m

14. Quando vendes

quippiam civi tuo, vel emes ab eo, ne

i

contriftes fratrem tuum, fed

juxta numerum annorum jubilzei

emes ab eo,

p

n

I5. Et juxta

fupputationem frugum vendet tib;.

16. Quanta.

plures anni remanferint poft jubilaeum, tantoó

L0tuB

creícet & pretium,

& quanto minus tempore numeraveris,

tanto minoris,

gum ven-

s

det tibi.

& emptio conftabit, tempus enim fru

17. Nolite

nf

Gus, quod die fefti expiationis fiebat,

mum , &c. qu& tempore jubilai redi-

five ut aliis placet, poft fefti Sceno-

bant ad primum dominum fine ullo

pegie dies octo abfolutos.

pretio.

Venditio enim non erat ab-

2

Propitiationis tempore.) In die fefto

foluta, fed ad tempus , fcilicet ufque

f

expiationis, quod. celebratur decima

ad annum jubilzi, & quo propius di-

die-menfis feptimi.

. 3o- Santiifecabi/aue, )

San&um &

vendebatur.

ftabat ille annus , res minori pretio

lfla vero venditionis ra-

M

mihi dicatum denuntiabis ,. vel pra-

tio inftituta, ne confunderentur tri-

j no*

parabis populum celebritati anni 50.

bus, ut familie honefla , & nobiles

Er vecalis remifffonem. ) Proclama-

bis illo anno fore remiffionem fervi-

in fua honeflate confervarentur, ut

tf

poneretur avaritie modus , ut ferva-

tutum , debitorum ,

& bonorum ;

retur quzdam zqualitas interFTebreos,

quz ad alios tranfierunt.

liquid

utque fcirent fe non tam dominium

j

.«

fimile in Athenienfium Rep. indu&um

habere terre fue, quam ufum.

a Solone, quod e«uszy9uay appella-

Redibit ad familiam priflinaus.) Quia

jatt-

runtid cü, onertm exculfTenem s Au"rg;w-

fingulis familiis poffefiones a. [ofue

febr.

€1Y G Gu TO 44) x TY GT O , redemptio-

in terrz partitione attributz funt.

mem corporum , 65 poffe/ffonums , ut ait

,

Laertius in vita Solonis.

12. Ob fantiifrcationem. ) San&ita-

po

tem jubilei.

pum

Eff ezim jubilaus.) klebr, 53-,1 jobel

Obatz.

a radice 5*y qua fignificat adducere,

) Fxu&us fponte n»afcïentes,

colli

fed cum gaudio, letitia, & jubilo vi-

& obvios.

delicet, annus adducens laetitiam H

f

Comedetist.) Carpendo, nonmeten-

bertatis, reifcilicet lgtze , & omnium

do, aut videminando.

ange

votis expetita.

y f

tra annum

14. Nee cemtrifles frarrem tutgi.) Ul-

pl

Revertetzur bomo ad poffe ffronem fitami.)

quinquagefimum — reti-

s fi*

Bona ftilicet immobilia , agrum , do-

nendo.

Bibl euwm Com. Menoch. Tow;, ,

Ggg

jindr

e

48

LIERITLEFITICI

r7. Nolite ffligere contribules veftros, fed timeat unus-

3l

quisque Deum fuum , quia ego Dominus Deus vefter.

agro

bie

18. Facite praecepta mea, & judicia cuftodite, & implete ea,

ut habitáre poffitis in terra absque ullo pavore. -

3

tedi

19. Et gignat vobis humus fru&tus fuos, quibus vefcamini

usque ad faturitatem, nullius impetum formidantes.

dom

20. Quod fi dixeritis: Quid comedemus anno feptimo, fi

non feverimus, neque collegerimus fruges noftras?

funt

4r. Dabo benediétionem meam vobis anno fe

xto ; & faciet

3

fruétus trium anpnorum:

femp

22. Seretisque anno oCtavo, & comedetis veteres fruges us-

3j

que ad nonum annum : donec nova nafcantur, edetis vetera.

fcop

23. lerra quoque non vendetur in perpetuum: quia mea

Y

eft, & vos advenze , & coloni mei eftis.

Deu

24. Unde cun&ta regio poffeffionis veftrae fub redemptionis

D]

conditione vendetur.

p

ü

25. Si attenuatus frater tuus vendiderit poffeffiunculam

3

fuam; & vol

uerit propinquus ejus, poteft redimere, .quod ile

pi,

vendiderat.

Y

26. Sin autem non habuerit proximum, & ipfe pretium ad

Ton

redimendum potuerit invenire :

K

2/. Computabuptur fru&tus ex eo tempore, quo vendidit,

jb

& quod reliquum eft, reddet emptori , ficque recipiet poffet-

4l

fionem fuam.

C0f

28. Quod fi non invenerit manus ejus, ut reddat pretium,

habebit emptor, quod emerat, usque ad annum jubilaeum.

Ín

lurd

ipfo enim omnis venditio redibit ad dominum , & ad poffeffo-

yem priftinum.

U5 t

ET

29. Qui vendiderit domum intra urbis muros, habebit licen-

Yt d

fiam redimendi, donec unus impleatur annus.

lur d

t

39. Si non redemerit , & anni circulus fuerit evolutus, em-

ptor poffidebit eam, & pofteri e

pepe

jus in perpetqum, & redimi

3«

non poterit, etiam in jubilaeo,

31. Sin

Tiort

Yon;

21. Dabo benedilüiomem meam wobis

30. Eriam im jubileo. ) lta ftatutum

anno féxto. ) Hinc patet fertilitatern

dOmu

ij domibus urbanis, utfrequentiores

)

terre fan&e ex parte non fuiffe natu-

redderentur urbes ;

libentius enim

LQ Yit

rzalem, fed ex Dei munere.

quis domum emet , fi flabilem fibi

Quàm

54. Sub conditione vedemtienis vende-

fore poffeffionem illius feiat : itaque

ahm'u

£ur.) Utfcilicetnon folum anno quin-

hac lege ad emendas domosintra mu-

quagefimo redeat ad Dominum ; fed

ri ambitum emptores invitabantur.

ino

POHE(

£tiam ante illum annum redimi poffit.

Simul etiam a vendendo deterreban-

(iie (

i

E o

€C KXPUT XXV.

4is

Ie

41. Sin autem in villa fuerit domus: quae mufos hon habet,

agrorum jure vendetur. Si ante redempta non fucrit, in ju-

bilaeo revertetur ad dominum.

32. JEdes Levitarum , quae in urbi

bus»funts femper poffünt

nini

redimi :

33. Si redemptee non fuerint, in jubileeo revertentur ad

jf

dominos, quia domus urbium Levitarum pro poffeffionibus

funt inter filios Ifrael.

let

34. Suburbana autem eorum non veneant, quia poffeffio

fempiterna eft.

Us-

35- Si attenuatus fuerit frater tuus, & infirmus manu, & fu-

fceperis eum quafi advenam, & peregrinum, & vixerit tecum,

nea

36. Ne accipias ufuras ab eo, nec amplius quam dedifti : time

Deum tuum, ut vivere poffit frater tuus apud te.

iis

31. Pecuniam tuam non dabis ei ad ufuram, & frugum fu-

perabundantiam non exiges.

am

38. Ego Dominus Deus vefter, qui eduxi vos de terra Egy-

lle

pti, ut darem vobis terram Chanaan, & effem vefter Deus

39. Si paupertate compulfus vendiderit fe tibi frater tuus,

ad

non eum opprimes fervitute famulorum.

40. Sed quafi mercenarius, & colonus erit: usque ad annum

dit,

jubileeum operabitur apud te ,

[ef-

41. Et poftea egredietur cum liberis fuis, & revertetur ad

em patrum fuorum.

cogpationem , & ad pofieffion

utip

Ggg a

42. Mei

Ín

tur domorum domini, cum fcirent fe

effo

34- Poffffro fempiterma. ) Perpetua,

eas in perpetuum amiffuros. Adde

que vendi non poteft; & illis ne-

íd fadum, quia per poffeffiones , fi-

ceffaria ad alenda pecora eorüm.

(n.a

ve domos urbanas non diftingueban-

33. 4ttenuatut, ) &d paupertatem

tur domus, & familiz, atque ita fi-

redactus.

lafermus swianm. ) Qui fcilicet cor-

sm.-

ne confufionis periculo venditio in

perpetuum permitti poterat,

poris labore vidum Íibi parare non

tmi

32. 4Edes Levitarmm. ) Hea fupe-

poflet.

riori lege excipiuntur , nam fi prius

37- Frugum fiip(rrzäum[antikzm.) Non

Sin

non redimebantur, injubilzo adíuos

dominos redibant.

exiges pro ufüra plures fruges ab eo,

at

quam ei dederis mutuo.

jorei

33. Pre peffffiomibus funt. ) Quuia

39. Servitute famulorum. ) Servo-

Levite alias poffeffiones non habent

rum mancipiorum.

eïlim

quam domos

quemadmodum ergo

40. Colongs ) Qrui ad tempüs tantum

i

)

aliorum poffeffiones redeunt ad do-

manet, & mercede accepta colit agros.

[j

minos, ita domus Levitarum , qu&

U/aue ad annum jubilaum , €6c.) Hoc

(tf.

poffeffiones illorum funt, ad eos re-

intellige fi feptimo armo egredi no-

luerit , juxta legem Exodi 21.6.

n

dire giebent,

^

!

p

4

-

o

LIBRI LEVIT"'*I.C'I

42. Mei enffh fervi funt, & ego eduxi eos de terra Egypti:

non veneant conditione fervorum.

r

erred

d metuito Deum tuufn.

43. Ne affligas eum per potentiam, íe

S *

44. Servus, & ancilla fint vobis de nationibus , quae in cir-

lg

€uitu veftro funt.

É

45. Et de advenis, qui peregrinantur apud vos, vel qui ex

Di

his nati fuerint in terra veitra, hos habebitis famulos ;

. 46. Et haereditario jure transmüittetis ad pofteros, ac poifi-

debitis in aeternum : fratres autem veftros filios Ifrael

ne op-

primatis per potentiam.

I Ef

- 4T. Si invaluerit apud vos manus advenze, atque peregrini,

ponet

& attenuatus frater tuus vendiderit fe ei, aut cuiquam de flir-

nust

pe ejus.

^

48. Po

ft venditionem poteft redimi. Qui voluerit ex fra-

s

En)

tribus fuis, redimet eum,

D

nl

L

49. Et pat

ftodi

autem & ipfe potuerit , redimet fe,

r'uus, & patruelis, & confanguineus, & affinis. 4Sin

so. Supputatis dumtaxat annis 2 tempore venditionis fuae

DUnt

usque in annum jubilaeum: & pecunia, qua venditus fuerat,

juxta annorum numerum, & rationem mercenarii fupputata.

0C

$1. Si plures fuerint anni , qui remanent usque ad jubi-

Ia

leeum, fecundum hos reddet & pretium.

6

$2. Si pauai, ponet rationem cum eo juxta annorum nume-

rum, & reddet emptori, quod reliquum eft annorum,

qu

&

$3. Quibus ante fervivit mercedibus imputatis: non amiggt

'eum violenter in confpettu tuo.

$4. Quod

tüy

C0t

: 42. Mei eäim/är*ui font. ) Hebrei

46. In eterpum. ) Perpetuo, & te;

videlicet; idque nou tantum creatio-

to vit& tempore.

;

fin

ne, fed & redemptione ex fervitute

47. 81 dpvaluerit apud vvos guamus. ad-

4Xgyptica.

veza.) 9i gentilis profelytus apud vos

Conditione — [ervorum. ): Mancipio-

factus fuerit dives, & potens.

l

gzum.

$0. Suppurtatis dumtaxat annis , &$c. )

44. Sint volis de nationibus.) Man-

Si contingat fervum hunc redimi, an-

ln

ni, qui fuperfunt, & ufque ad jubi-

cipila, qu& habueritis fint ex gentili-

lgum computentur, « pro annorum

bus; non ex Hebrais.

sümero pretium domino reftituatur,

£0l

f

4s. Et de advenis. ) Profelytis , qui

v. g. vendidit fe quis ficlis 4o. cum

ll

ficet converfi fint ad Judaifmum , ni-

2dhue 4o. anni füpereffent ufque ad

hil tamen próhibet, quo minus fer-

jubileum: fervivit annis viginti, pro

p

itutem ferviaht.

il

.

reliquis annis viginti fatis erit dare

fs

famula:. ? SerVPS.

20. ficlos in ejus redemptionem.

.

!

-

E

L

CAPUT XXV, & XXVI.

4*T

p

54, Quod fi per hec redimi non potuerit, Snno jubileeo

egredietur cum liberis fuis.

BUtt

55. Mei enim funt fervi

Mi

, filii Ifrael; quos eduxi de terra

Zgypti.

CAPUT XXVL

L

Dei. precepta fervänliþz;s bona promittuntur, ttos fervoantibus

olli

vero plurima mala.

:

1. [ Go Dominus Deus vefter: * Non facietis vobis idoluxï;,*Exe.,

A&2 & fculptile, nec titulos erigetis, nec infignem lapidem 29 4

j

eu *

litd

ponetis in terra veftra, ut adoretis eum : ego enim fum Domi-

8

nus Deus vefíter.

P6

a

1

..

f

4. Cuftodite fabbata mea, &

pavete San&uarium meum, s, z.

Ego Dominus.

n

3.* Siin praeceptis meis ambul

averitis, & ;n.andata mea cu-"Deut

ftodieritis, & feceritis ea, dabo vobis pluvias temporibus fuis

y 281- Io

Ug

4. Et terra gignet germen fuum, & pomis arbores reple-

buntur.

i

5. Apprehendet meffium tritura vindcmiam, & vindemia

occupabit fementem : & comedetis panem veftrum in faturi-

l

tate, & absque pavore habitabitis in terra velftra.

6. Dabo paceni in finibus veftris : dormietis, & non erit,

i

qui exterreat. Auferam malas beftids : & gladius non tranfibit

*

terminos veflros.

u

7. Perfequemini inimicos veftros, & corruent coram vobis.

8. Perfequentur quinque de veftris centum alienos, & cen-

j

tum de vobis decem millia :

cadent inimici veftri glad"io in

confpe&tu veftro:

9. Refpiciam vos, & crefcere faciam , multiplicabimini, &

firmabo pattum meum vobifcum.

Dg? 3

IO. CQ-:

l. Ec titulos.) Hebr. get ffazuam,

$-- "dpprebendet anelfeum tritura winde-

vel columnas fuftinentes ido-

miam, Óc.) Antequam trituram ab-

lorum ftatuas.

l

folveritis, inflabit vindemia ; tanta

Jaffgnem lapidem.) In idoli fpeciem

erit frugum copia, &antequam uvas

contormatum. ; Hebr. /Zepicum

À

feu

collegeritis,jam fationis tempus aderit.

Jfguratum. Chal. z4eratzoz;s. 10X

X, ex

6. Gladiws mom tramfibit. ) INon ti-

mebitis hoftium incurfus.

3is "l'ertul. vertunt Zapidez fetpum , la-

pidem feilicet eminentem , quem in-

g.-Perfequewrur . quinque. de - ueffris

flar fcopi affidue intueamini , & ob-

centam. ) lta Gedeon cum .trecentis

umdibe dR sE --

fervetis ad colendum in eo idolum.

ftravit innumeros Madianitas, Judic.

$. Pavete,) Reveremini.

74

225

Idem fecerunt Machabzi.

—

d.

4

^

*

&

LIB RI (GEVYVITWULCI

1o. Comedetis vetuftiffima veterum, & vetera novis fuper-

venientibus projicietis.

E

ge

:II. Ponam tabernaculum meum 1

n medio veftri, & non ab-;

lciet vos anima mea.

Tie

1.Cor.

12. * Ambulabo inter vos, & ero Deus vefter, vosque eritis

&|

6. 16. populus meus.

.

f

13. Ego Dom!

nus Deus vefter : qui eduxi .VOS de terra JE-

gyptiorum , ne ferviretis eis, & qui confregi catenas cervicun

1

3

.veitrarum , ut incederetis ereti.

bu

*Deut

14. * Quod fi non audieritis me, nec feceritis omnia mandata

28.15. mea ,

YO

"Fhre.

15. Si fpreveritis leges meas, & judicia mea contempferitis,

2. 17*

ut non faciatis ea, quae a me conftituta funt, & ad irritum per-

Q

Malac

Ve

£e

^

-

. Qucatis pa&tum meum:

16. Ego quoque hac faciam vobis: Vifitabo vos velociter

Ce

in egeftate, & ardore, qui conficiat oculos veftros, & confu-

p

mat animas veftras. Fruftra feretis fementem, quze ab hofti-

bus devorabitur.

€0!

17. Ponam faciem meam contra vos, & corruetis coram ho-

ftibus veftris, & fubjiciemini his, qui oderunt vos: fug

-ietis ;

€0

nemine perfequente.

18. Sin autem nec

fic obedieritis mihi, addam correptiones

veftras feptuplum propter peccata veftra,

"

Ig. Et conteram fuperbiam duritize veftrze. Daboque vo-

bis coelum defuper ficut ferrum , & terram eeneam.

de

n

20. Con-r

-——

Numquam [ervile caput retlum eft.

de

Yo. Comederis wetufliffma veterum. )

Abundabitis annona, quam abfumere

Sed fesoper oLliquum , quale eriam

f

l;

totam nompoteritis, fed illam diutif-

collum ejus eft-

fime fervare ; aut etiam abjicere co-

4iie

if. 4d grritum perducatis patlzm

E

gemini, novis fructibus fupervenien-

meum. ) Sinonfervaveritis leges meas,

dl

tibus.

2. 4mnbulabo imrer wos. ) Wobis

ut fpopondiflis, & pacti eflis.

2dero.

16. I ardore. ) Vox Hebraa nnp

' Servitu-

cbaddacbat fignificat i&eram , five

Ij- Confregi CATEZAS . 27 c.)

motbut regium , qui oritur ex accen-

ïiïï

te /Ioeyptiaca vos eripui , ut effetis Ii-

fione, & maxime oculis infidet, ut

beri.

Additür, w& ;scedereris eretlz.

Q

Gra&cus verfus adagialis eft.

ait Ifychius. LXX. vertunt. foadiem,

& ideram.

$ vmOTÉ dovNe/ xeQedvi GeSac Ws'pv

"nimas ) Vitas.,

i

7('5)','

19. Superbiam. duritia weffra,) Su-

&AX adel Gob 4 v &vX£va. NÉGg

perbam vellram duritiem..

lu

é x

Gulum defuper ffens ferrum y B terram

1

CAPUT XXVIL

"WL

L

40. Confumetur incaffum labor vefter, non firoferet terra

p

germen, nec arbores poma praebebunt.

1db-

21. Si ambulaveritis ex adverfo mihi, nec volueritis audire

me, addam plagas veftras in feptuplum propter peccata veftra:

Til

22. Immittamque in vos beftias agri, quae confumant vos,

fiant vize veftrae.

& pecora veftra, & ad paucitatem cuncta redigant, .ciefertæque

P

um

23. Quod fi nec fi

c volueritis recipere difciplinam, fed am-

bulaveritis ex adverfo mihi:

jiia

24. Ego quoque contra vos adverfus incedam, & percutiam

vos fepties propter peccata veftra.

titis

25. Inducamque fuper vos gladium ultorem foederis mei.

p

Cumque confugeritis in urbes, mittam peftilentiam in medio

veftri, & trademini in manibus hoftium,

ater

26. Poftquam confregero baculum panis veftri: ita ut de-

nfü

cem mulieres in uno clibano coquant panes, & reddant eos ad

otti-

pondus, & comedetis, & non faturabimini.

27. Sin autem nec per hzec andieritis me, fed ambulaveritis

ho-

Contra me.

*

:

t

l;

28. Et ego incedam adveríus vos in furore contrario,

corripiam vos feptem plagis propter peccata veftra :

um

29. Ita ut comedatis carnes filiorum veftrorum, & filiarum

veftrarum.

NY

0*

3o. Deftruam excelía veftra, &

Wflmulacr.a cenfringam : Ca-

detis inter ruinas idoloru

m vefirorum, & abominabitur vos.

anima mea,

A.

Lt

41. In tantum ut urbes veftras re

digam in folitudinem , &

deferta faciam San£tu.

ra odorem

d

3ria veítra, ner. recipiam ult

enm

fuaviffimum.

32. Difper-

-..»It;z'Aut décem mulieress &£e. ) QQua-

4neam.) INec e Celo pluvias mittam,

a

mec terra fruges producet, ac fi enea

rum fingulis abte vix fufficiebat eliba-

Q65

effet.

us unus.

^

M

Sz ambulawerits ex adverfamihai.)

Reddenz eos ad pondss.) lta ut quan-

Si mihi adverfi, & inobedientes

tum vultiscomedere non poffitis, nec

mp

p

n

hvt

qitis.

quantum fames exigit.

a

T4. Comtrm wos ad:

vfees ïnredz;;n; )

30. Excelfa veftra.) "empla idolo-

rum, que in excelfis locis Gentilium

j

& male mul&ans.

Quafi hoftes vos invadens, puniens

jfey

fitu.edificarunt Juflzi.

Tercutiam "vos füpties..) Gravibus,,

Simmlacra confrimgam.) klebraica vox

snultiplicibusque plagis.

tydunm Bammonsn, íimwlacra folis

26. Baculum panis. ) V ocatur bacu-

fignificat. 1dinc fortaffe Jupiter Ham-

N

monius,

dus, quia eff füleimentum vite , fi-

"L

mülis phrafis eft Pfal. 104. 16; Ifa. 3«1-

(s Deértafacinam Santunria viftra-)

"V

A^5

LIBRI LEViTICi

52. Difpefllamque terram veftram, & ftu

pebunt fuper ea

hi

inimici veftri, cum habitatores illius fuerint.

ab

33. Vos autem difpergam in Gentes, & evaginabo poft vos

fücc

gladium, eritque terra veftra deferta, & civitates veftrze di-

Det

ruta.

;

24. Tunc placebunt terree fab

bata fua cun&is diebus foli-

det

tudinis fuze : quando fueritis.

Fpo

55. In terra hoftili, fabbatizabit, & requiefcet in fabbatis

legc

folitudinis fuze, eo quod non re

quieverit in fabbatis veftris,

Tüor

quando habitabatis in ea.

36. Et qui de vobis remanferint, dabo pavorem in cordibu&

eorum in regionibus hoflium : terrebit eos fonitus folii volan-

j

tis, & ita fugient quafi gladium : cadent, nullo perfequente,

37. Et corruent finguli fuper fratres fuos quafi bella fugien-

1

tes, nemo veftrum inimicis audebit refiflere :

vott

48. Peribitis inter Gentes, & hoftilis vos terra confumet.

Q9

10ri

39. Quod fi & de iis aliqui remanferint, tabefcent in iniqui-

)

tatibus fuis, in terra inimicorum fuoruni ,& propter peccata

ul

patrum fuorum , & fua affligentur :

Qu

40. Donec confiteantur iniquitates fuas, & majorum fuorum,

r

quibus preevaricati funt in me, & ambulaverunt ex adver

mihi.

:

bit:

41. Ambulabo igitur & ego contra eos, & inducam illos in

terram hoftilem, donec érubefcat incircumcifa mens eorum :

db

,tunc orabunt pro impietatibus fuis.

42. Et recordabor foederis mei, quod pepigi cum Jacob, &

Yíaac, & Abraham, Térrce quoque memor ero:

lten

Ü

223

us cum reli&ta fuerit ab eis, complacebit fibi in fab-

batis fuis, patiens folitudinem propter illos.

Ipfi vero roga-

fiab

Qün

bunt pro peccatis fuis, eo

4

quo'd abjecerint judicia mea; & leges

meas defpexerint.

u

Yi

us

44 Attamen

Sive.que idolis, five que' mihi .de-

Pibptef peccata:fua tabe pa.-ti'iaiiArr-x:o;

loft

dicaflis.

fumentur..

futur

"'Oderem' foearoi fimum.y 'Eiolocaufio

:

T

Coapx. PDeoircume

,/szm: [27/ 2777 ) Hebr.'

ufla

furi, & thymiamatis-

domee . bumihtrur. inciseumcilum: cor. eod

9s y

34- Placebümz D

fabbata fzm )

*um, corfcilicet improbum, durum,

le

Qua vacabit vobis ejectis.

rebelte, ithmündum.

t 34. Nom requieveres im fabbatis -

Tunc érabunt.) Continentibus malis,

f(5 £o quod'illi quietem fe

ptimi:am;

f

& plágis;ad penitentiam excitati.

i

ni ob avaritiam abftuleritis.-

43« Complacebit ffb; i5

]kþäazi& Juis. )

hi d

« 38« Tabefeent. ininiquitatibus fuis. )

Fruetuz. quiete füd«.

li

— -

CAPU 4 3NND XX VIL

428

T eg

44. A&tamen etiam cum effent in terra hoftili., non penitus

[v

abjeci eos, neque fic defpexi, ut confumerentur, & irritum

facerem paCctum meum cum eis.

Ego enim fum Dominus

& d

Deus eorum;

45. Et recor

daborg foederis mei priftini, quando eduxi eos

[oli-

de terra Egypti in confpe&u Gentium, ut effem Deus eorum.

Ego Dominus Deus.

Haec funt judicia, atque praecepta, &

bats

leges, quas dedit Dominus inter fe, & inter filios Iírael in

diri,

monte Sinai per manum Moyfi.

CAPUT T XXVII

dibu

olat-

Variorum generum «vota ; & illorum.ac decimarum perfolutio:

te,

cutusque eft Dominus ad Moyfen , dicens:

pie

!À LO

2. Loquere filiis Ifrael, & dices ad eos: Homo qui

et,

votum fecerit, & fpoponderit Deo animam fuam, fub aeftima-

tione dabit pretium.

3

Nqu

mum

CCaLa

3. Si fuerit mafculus a vigefimo anno üsque ad fexagefi

annum

, dabit quinquaginta ficlos argenti ad menfuram San-

Quarii:

rürm,

4. Si mulier, triginta.

yerfo

.5. À quinto autem anno usque ad vigefimum, mafculus da-

bit viginti ficlos : foemina decem.

051n

um

- 6. Ab uno menfe usq

ue ad annum quintum , pro mafcuIö-

dabuntur quinque ficli: pro foemina, tres.

7. Sexagenarius, & ultra mafculus dabit quindecim ficlos:

lb7&

foemina decem.

fqb

8. Si pauper fuerit, & zeftimationem reddere non. valebit,

ftabit coram facerdote, & quantum ille zeftimaverit, & viderit

'oge

eum poffe reddere, tantum dabit.

9. Animal

leges

.44. Noz Zaenim:abje;iea':.) INam pe-

portet aquas vel ligna ad fan&uarium;'

nitus abjiciam , cum in captivitates

ut verrat atrium , &c. ut fubferviat

VE

-

hoftium devenerint ;

præteïitum pro

Levitis.

S

^*

futuro.

*

Sub eflimatioge. ) Qus hic taxatur;

Y60f-

AS. Hec fünt Tudicia, 6c.) Fl fun

& prafcribitur , dabit pretium.

Hebr

jufie minz, & pone, quas Deus le-

3. Md menfsram fantiuarz.

) Vide

y

£is violatoribus intentat, &inflivit.

di&a Exod. 30. 15.

Per manun Moyff.) Per Moyfem.

$- 4 quinto autem anuo. ) Si videli-

yrüm,

cet parentes eum. devoverint; nam

maïiä,

2. SP

eponderit IDeo amimam fuam.)

puer quinquennis, cum careat ufu ra-

It

Voverit feipfüm maneipare cul-

tionis, vovere non poteft.

tui divino in tabernaculo, ut fcilicet

9. Coraz Sacerdote.

jis)

Dibl, cum Com,. Menoch. Tom., I.

E

)Etigm minore,

LT5 LEV[T—I(III

426

;

9. Animal "utem ,

quod immolari poteft Domino: fi qpis

voverit, fanCtum erit.

10

jo. Et mutari non poterit, id eft, nec melius malo, nec

G

pejus bono: quod fi mutaverit, & ipfum, quod mutatum eft,

& illud, pro quo mutatum eft, confecratum erit Domino.

1r. Animal immundum , quod immolari Domino non po-

jub

teft, fi quis voverit, adducetur ante facerdotem:

Yel

12, Qui judicansutrum bonum,an malum fit, ftatuet pretium.

13. Quod fi dare voluerit is, qui offert, addet fupra aefti-

Yi

mationem quintam partem.

14. Homo fi voverit domum fuam, & fan&ificaverit Domi-

fic

no,confiderabit eam facerdos utrum bona, an mala fit, & juxta

fün

pretium , quod ab eo fuerit conftitutum , venumdabitur:

$. Sin autem ille, qui voverat, voluerit redimere eam, da-

bit quintam partem aeftimationis fupra, & habebit domum.

yx

red

16. Quod fi agrum poffeffionis fuce voverit, & confecraye-

rit Domino: juxta menfuram fementis zeftimabitur pretium:

ef

fi triginta modiis hordei feritur terra, quinquaginta ficlis ve-

D

numdetur argenti.

fv

Qu

17. Si ftatim ab anno incipientis jubileei voverit agrum,

quantum valere poteft , tanto seftimabitur.,

Do

I8. Sin autem poft aliquantum temporis : fupputabit facer-

0s pecuniam juxta annorum, qui reliqui funt, numerum,

[d

Yen

usque ad jubilaeum , & detrahetur ex pretio.

19.

uod fi voluerit redimere agrum ille, qui voverat, ad-

101

Autc

det quintam partem zeftimatae pecunize, & poffidebit eum.

Tum

20.. Sin autem noluerit redimere, fed alteri cuilibet fuerit

lon

venumdatus , ultra eum qui voverat, redimere non poterit:

àmm

i

€ur.

x

ol

qui eo tempore miniftrat ; nam non

Duinquagiuta ffclis. ) Non femel

ton|

,

exprimitur hic Pontifici hoc refervari.

tantum, fed annuis.

12. Judicans utrum bonum ,. am ma-

17. Tauto effimabitur. Juxta le-

[

Ium.) An magni valoris, anexigui.

gem datam, ut fcilicet pro agro, qui

Qu

13. «ddet füpra afimationtm. quin-

ferebatur 30. modiis,

darentur. £o.

il

ficli annui, & fic proportione de re-

zampartem, ) Flocadditamentum con-

idf

ftitutum eft, ne faciles effent voven-

liquis, computando annos, qui re-

tt

tes ad redimendum, quod femel Dee

ftabant ufque ad proximum jubileum,

tüt

votum erat.

20. S£z anutem , 5c. ) ETujus verfus,

us

14. Santiificaverit.) Per votum con-

& fequentis hec eft fententia; fi quis

fecraverit.

agrum fuum voverit , nec redemerit

LE

puo

16. Agrum po[fffouis fue. ) Quem

à facerdotibus, cum annus jubila;i ad-

^

pt füum , & proprium poffidet.

veneriþ, nog recipiet agrum fuum ;

[4

3-

CAPUT XXVII.

LÀ

417

$

a1. Quia cum jubilai venerit dies, fan&tificaftis erit Domi-

no, & poffeffio confecrata ad jus pertinet facerdotum.

:

22. Si ager emptus eft, & non de. poffeffione majorum fan-

&ificatus fuerit Domino :

M:

j

23. Supputabit facerdos juxta annoru

m numerum usque ad

)-

jubileeum , pretium & dabit ille, qui voverat eum , Domino.

24. In Jubileeo autem revertetur ad priorem dominum,qui

li

vendiderat eum, & habuerat in forte poffeffionis fuze.

25. Omnis zeftimatio ficlo fan&tuarii ponderabitur. . * Siclus "Exo.

viginti obolos habet.

30.13.

um.

l

26. Primogenita, que& ad Deum pertinent, nemo fan&i-,.

p

(

ficare poterit & vovere ; five bos,

Aüve ovis fuerit, DominiEzech

funt.

4j:12.

27. Quod fi immundum eft animal, redimet, qui obtulit,

juxta eeftimationem fuam , & addet quintam partem pretii: fi

redimere noluerit,vendetur alteri quantumcumque a te fuerit

g-

]-

ceítimatum.

28. Omne, quod Domino confecratur, five homo fuerit,

five animal, five agerj non vendetur, nec redimi poterit.

n

Quidquid femel fuerit confecratum , Santtum fan&torum erit

Pomino.

Hhh 2

29. Et

Ir.

& fi facerdotes ante annum jubilei

26. Primogenita, qua ad Dominum

h

vendiderint agrum illum, redibit an-

pertinent , nemo [auilzfrcare poreriz. )

nojubilzi ad ipfos facerdotes, non

Hac non poterant voto fanctificari ;

autem ad priorem dominum. Ve-

quia Domino immolanda erant ratio-

rum quia Levite poffeffiones habere

ne primogeniturz , ut p

jl

gtet LXum

non poífunt, cum in anno jubilzei

18. 17.

agrum illum receperint, vendent ali-

27. Quod ff immundum eff animal.)

IH

cui ex ea tribu, ex qua erat primus

Sermo eft de animali primogenito.

pofleffor, ne tribuum pofleffiones

confundantur.

Vendetur alteri. ) Vendi poterit ;

d

nam fi is, qui obtulit , noluiffet re-

22. $i ager emptusefl , €$c. ) Senten-

dimere, nihil vetabat quo minus ani-

Q«

tia eft ; fi quis emit agrum, & ante-

1al illud fibi facerdos retineret,

Jt

quam a venditore redimatur, vovet

jllum Domino , adveniente jubilzo

28- Omne , quod Domino con[ecratur,

O

*.) Omnia que voventur Deo eo

te

ad priorem dominum , qui vendide-

It

rat, redibit, quia qui vovit non po-

genere voti, quod r23H c£erem , ap-

I

tuit aliud per votum offerre, quam

peliat hic textus Hlebrzus, & grace

jus. quod habebat poffidendi, ufque

dicitur Z»Z9uuu, amatbema j vendiaut

if

ad annum illum, quo oninia ad pro-

redimi non potefl ; nam hzc eft pe-

us

rit

prios dominos revertuntur.

culiaris hujus voti natura, ut quod

2s. Gelo Santiuarss.

) Vide dida

perillud vovetur, abfolute, perfedte,

KExod. 30. 13-

& irrevocabiliter Deo confecretur,

)5

4:8

RI LEVITICI. CAPUT XXVII.

29. Et omiffs confecratio,

quae offertur ab'homine non re-

dimetur, fed morte morietur.

3o. Omnes decimee terrae, five de frugibus, five de pomis

-

arborum, Domini funt, & illi fanGificantur.

I Si quis autem voluerit

.rec'iimere decimas fuas, addet

quintam partem earum.

H

2. Omnium

deci

marum bovis, & ovis; & caprze , quze fub

paltoris virga tranfeunt, quidquid decimum venerit, fan&ifi-

cabitur Domino.

43. Non eligetur nec bonum, nec malum , nec altero com-

L

mutabitur. S1 quis mutaverit: & quod mutatum eft, & pro

quo mutatum eft, fanctificabitur Domino, & non redimetur.

4. Hsec funt preecepta, quae mandavit Dominus Moyfi ad

£ilios Ifrael in monte Sinai.

pe

qll

ff

Y

EE

r4

D W5

27

LR

o d

0

NY

X

"

(X

U

a

hi

h

. LIBER

N

T

29. Omnis confeeratio.) Elebr. omne

31. .4ddet q:?inmm partem.^) Dabit

Cberem.

juftum pretium decimarum , & pra&-

fi

: Morte meorsetur.) Si occidi poffit aut

terea adhuc quintam ejus pretii par-

te

tetn.

Hoc ita fa&um,

ut deterre-

b

fioccidereliceat, utfifitanimal mun-

dum, aut fi hoíles fint morti a Deo

rentur a redemptione eorum, qu&

3

addidi , cujus exemplam habemus,

Deo debebantur.

p

nhum. 21. ?. ubi Chananaziab Hebrzis

n

voto Cjerem , devoti , omnino , &

32. "Que fub paflorisuirga tranfeunt.)

ad internecionem fuccifi funt.

Qus a paftoribus reguntur, feu po-

[

tius numerantur ,

30. De frugitus [rve de pomis. ) De

da funt.

cum decimg dan--

s

Oomnibus fru&ibus terra.

h

Dewini funt.) kiwc lege Domino

Quidquid decimum venerit.) Quafi

D

debentur.

dicat, dabit, quod forte obtigerit,

Er ii fanthfecantur. ) SanGificari,

dum (üb virga numerat ,

xüve bonum

da?i & offerri debent.

Ét, five malum.

4

;-

4

-

p n

RE *-** XaA3E

429

H

LIBER NUMERI,

t

HEBR AICE VAJEDABBER

CAPUT PRIMUM.

Numemns duodecim tribuum bellicis viris , filii Lewi ad dg"ereiza

dum tabernaculum znjlztzmm*ur.

"

Ocutusque eft Dominus ad Moyfen in deferto Smal in

tabernaculo foederis, prima die menfis fecundi, anno

L

altero egreffionis eorum ex JEgypto, dicens :

. 2. * Tollite fummam univerfze congregationis filiorum Ifrael *Exo.

er cognationés & domos fuas, & nomina fingulorum, quid- 3912*

quid fexus eft mafculini,

A vigefimo anno & füpra, omnium virorum fortium ex

Ifrael & numerabitis eos per turmas fuas, tu, & Aaron.

Lruntque vobifcum principes tr1buum ac domorum i in

cognatïombus fuis,

$. Quorum ifta funt nomina: DeRuan,FlïfurühusSedeun

6. De Slmeon, Salamiel filius Surifaddai.

HBh $-

7De

N

deferto $124i. ) Omniaenim hzc

feminz, & pueri ad bella i inepti ; h1c

uÀ

autem ineunda erat fumma virorum

cap. I. ufque ad cap. 10.num. 1.

fa&a funtin 12. manfione , quz fuit

fortium , quorum ufus in bello effe

in Sina.

poterat.

In Tabermaculo.) n San&o San&o-

3. M vvigeffmo anno, G füpra. ) Qum

FE

rum , & propitiatorio.

haec.etas militia: apta.

i

- Toll;refummam.) Alius etiam cen-

Omnium virorum fortium. ) Owmnes

fvs popuh initus fuerat in deferto an-

plane numerati, & omnes fortes erant

te fabricam tabernaculi pro contri-

divino beneficio ;nam ut eft in Pfalmo,

butione ad eamdem excitandam Exod.

Non erat in tribubus eortm Infirmas.

iNunc fecundo numeratur po-

38. 2j*

4. Principes zribtuzR). Princeps tri-

pulus ad cáftra melius, & ordinatius

bus erat primogenitus , qui ab ipfo

infiruenda,

& ut exactius populi nu-

capite tribus five a Patriarcha ,

verbl

merus conüatet aptiufque caflra. cir-

gratia, Juda, dire&e per lineam pri-

ca tabemaculum difponerentur.

mocemtorum defcendebat,

Sllnlll

Filierum lfrael.) Nulli enim profe-

modo prmupes familiarum erant pri-

lyti, aut /Egyptii , aut ex aliis gen-

mogeniti familiz iilius.

]

tibus criundi numerati funt ;

licetnon

$. De Rubeg. ) Tribus, & Patriar-

ex1gua horum eiTet multxtudo inter

cha ordine thori numerantur :

fiii uxoris Lie ,

prlmo

EHlebreos, ut patet Exxod. 12. 38

tum filii Rachelis,

Quidauid fexus eft ma[culini. )

iNam

tandem filii aacxllarum

LIB'RI NOUMERI

4j0

7. De Judà ; Nahaffon filius Aminadab,

.8. De Iffachar, Nathanael filius Suar..

:

9. De Zabulon, Eliab filius Helon.

1o. Filiorum autem Jofeph, de Ephraim , Elifama filius Am-

*

miud, de Manaffe , Gamaliel filius Phadatler.

1ii. De Benjamin; Abidan filius Gedeonis.

12. De Dan, Ahiezer filius Amifaddai.

£0

2

13. De Afer, Phegiel filius Ochram.

y

14. De Gad, Eliafaph filius Duel.

xs. De Nephtali, Ahira filius Enan.

16. Hi nobiliffimi principes multitudinis per tribus, & co-

juu

gnationes fuas, & capita exercitus lírael.-

Tut

17. Quos tulerunt Moyfes, & Aaron cum omni vulgi mul-

p

titudine:

18. Et congregaverunt primo die menfis fecundi, recenfen-

tes eos per cognationes, & domos, ac familias, & capita?. &

nomina fingulorum , a vigefimo anno & fupra.

h

Ig. Sicut praeceperat Dominus Moyfi : Numeratique funt

p

in deferto Sinai.

2o. De Ruben primogenito Ifraelis per generationes, & fa-

milias, ac domos fuas, & nomina capitum fingulorum, omne,

do

quod fexus eft maículini a vigefimo anno & fupra, proceden-

*

lr

tium ad bellum,

pr

2I.

uadraginta fex millia quingenti.

22.

b

e filiis Simeon per generationes; & familias, ac domos

cognationum fuarum recenfiti funt per nomina, & capita fin-

lu

gulorum omne , quod fexus eft maículini a vigefimo anno &

$Q^

fuüpra, procedentium ad bellum ,

€e

23. Quinquaginta novem millia trecepti. -

24. De filiis Gad per generationes, & familias, ac domos

«€ognationum füarum recenfiti funt per nomina fingulorum a

C0

viginti annis & fupra, omnes, qui ad bella procederent,

Vi

25.Qua-

de

16. Noliffmi.) Vox Wlebraa ;s. latius patet, quam familia, aut do-

witatos, vel vecaro: fignificat ; fape

mus, & unageneratio , five ut Lati-

tamen pro magnatibus, nominatis,

ni loquuntur Gez: plures familias, do-

(0

illuftribus, aut fama inclytis accipitur.

mofque ampleditur.

In Hebrao eft,

Yl

17. És tule;umt, ) KQuorum nomi-

feceramt eos generari, id eft, in publi-

matulerunt, & intabulas cenfus re-

de

fulerunt.

cas tabulas defcripferunt eorum origi-

nes LXX. habentZzi£ovo?ca» , idefts

30. Pergeuerationer,) Generatio hie

i &£o«s, fabulas, retulerunt,

La

CAPTH'T T

43rT

2f Quadragintaquïnque/ millia fexcenti quinqtfaginta,

26. De filüs Juda per generationes, & familias, ac domos

cognationum fuarum, per nomina fingulorum a vigefimo anno

M

& fupra, omnes, qui poterant ad bella procedere,

27. Recenfiti funt feptuaginta quatuor millia fexcenti.

28. De filiis Iffachar per generationes, & familias, ac domos

cognationum fuarum, per nomina fingulorum a vigefimo anno

& fupra, omnes, qui ad bella procederent,

« .49. Recenfiti funt quinquaginta quatuor millia quadringenti.

3o. De filiis Zabulon per generationes, & familias, ac do-

Q

mos cognationum fuarum recenfiti funt per nomina fingulo-

rum a vigefimo anno & fupra, omnes, qui poterant ad bella

ul«

procedere,

31. Quinquaginta feptem millia quadringenti.

Cf

32. De filiis Jofeph, filiorum Ephraim per generationes,

,&

: & familias; ac domos cognationum füarum recenfiti funt per

nomina fingulorum a vigefimo anno, & fupra, omnes, qui

ii

poterant ad bella procedere,

^ $33. Quadraginta millia quingenti.

h

34. Porro filiorum Manaffe per generationes, & familias, ac

16

domos cognationum fuarum recenfiti funt per nomina fingu-

i

lorum a viginti annis

'& fupra, omnes, qui poterant ad bella

procedere,

35. 'Triginta duo millia ducenti.

]s

56. De filiis Benjamin per generationes, & familias, ac do-

i.

5os cognationum fuarum recenfiti funt nominibus fingulorum

f:

a vigefimo anno & fupra, omnes, qui poterant ad bella pro-

€edere,

.

27. Im

ginta quinque millia quadringenti.

0s

598. De filiis Dan per generationes, & familias, ac domos

cognationum fuarum recenfiti funt nominibus fingulorum a

vigefimo anno & fupra, omnes , qui poterant ad bella pro

o*

lo

dere,

2

Sexaginta duo millia feptingenti.

d

40. De filiis Afer per generationes, & familias ac domos

d

cognationum fuarum recenfiti funt per nomina fingulorum a

o

vizefimo anno & fupra, omnes, qui poterant ad bella proce-

efh

bt

dere,

If

j5

41. Quadraginta millia, & mille quingenti.

42. De

—

43

LIBRI NUMERI

45». De filifs Nephtali per generationes, & familias, ac domos

cognationum fuarum recenfiti funt nominibus fingulorum a vi-

gefimo ànno & fupra, omnes, qui poterant ad bella procedere,

43. Quinquaginta tria millia quadringenti.

44. Hi funtquos numeraverunt Moyfes, & Aaron, & duode-

cim principes Ifrael,ünguloq per domos cognationum fuarum.

45. Fuéruntque omnis numerus filiorum lírael per domos;

C0

& familias fuas a vigefimo anno & fupra, qui poterant ad bella

rocedere,

46. Sexcenta tria millia virorum quingenti qumquagmta.

fü

47. Levitee autem in tribus fam*harum fuarum non funt

numerati cum eis.

Q

48. Locutusque eft Dominus ad Moyfen dicens:

49. Tribum Levi noli numerare , neque pones fümmam eo-

pr

tum cum filiis IHírael :

3o. Sed conítitue eos fuper tabernaculum teftimonii, &

u

Ipfi

CünCta vafa ejüs, & quidquid àd caeremonias pertinet.

ortabunt tabernaculum, & omnia utenfilia ejus: & erunt in

minifterio, ac per gyrum tabernaculi metabuntur.

ü

sr. Cum proficifcendum fuerit, deponent Levitae taberna-

Culum: cum caftrametanda, erigent, quisquis externorum

[U

accefferit) occidetur.

]

2. Metabuntur autem caftra filii Ifrael unusquisque per

turmas, & cuneos, atque exercitum fuum.

pr

$3. Porro Levitee per gyrum tabernaculi figent tentoria,

ne fiat indignatio fuper multitudinem filiorum Ifrael, & excu-

f

babunt in cuftodiis tábernaculi teftimonii.

$4. Fecerunt ergo filii Ifrael juxta omnia, quae præceperat

p

Dominus Moyfl

CAPUT

47. Leviza .

non funt usmerati. )

$0. Ef ququuzd 4d ceremomias perii-

l

Quia in caftrorum metatione non col-

zef.) Omnia vafa, omnemque fupel-

locabantur cum aliis tribubus , eo

le&ilem tabemacuh

Per

vum tabernacult ) Et etiam

h4

quod circa ipfum tabernaculum ejus

ut

atrü.

uo ordine circa tabernaculum

li

minifleriis deputati ver(zbantür ,

i

patet num. $o. ideoque a duodecim

co*hfedermt habes infra cap. 3

f

tribubus fecreti fuerunt tabquam pars;

. Cum Mjimmet;mdam ) Cum ca-

r

& tribus Domini , ejus obfequuq di-

ftra locanda, & figenda erunt.

cata.

Erat autem tribus hac a mili-

Externorsum. ) Qui non fint de tri-

it

bu Levi.

L

tia exempta :

quamquam a militando

D

nonarcebantur Levitz, fi aut neceffitas

g2. Per Urmas , & cuneot.) klebr.

k

àd poftularet, aut ipfi fponte vellent,

per vexilla fua.

ut patet in Machabais. Vide Jofephum

&3. Excubabunt in cuffodi. ) Dili-

1.35. Antiq. cap. 11. & l. 4. cap. 4-

genter cuftodient excubantes.

E

k*x a* x

433

Qs

Q'APUTTUCIR

Y

Oua tribus ad quamvis mundi plagam ordinentur., recenfitis

f

familiarum principibus.

de

cutusque eft Dominus ad Moyfen, & Aaron , dicens:

il

i.Lo

2. Singuli per turmas, figna, atque vexilla, & domos

3l

0S»

cognationum fuarum, caftrametabuntur filiorum Iírael, per gy-

J

la

rum tabernac.ili foederis.

4. Ad Orientem Judas figet tentoria per turmas exercitus

fui: eritque princ.ps filiorum ejus Nahaffon filius Aminadab.

Unt

4. Et omnis de ftirpe ejus fumma pugnantium , feptuaginta

quatuor millia fexcenti.

s. Juxta eum caftrametati funt de tribu Iffachar) quorum

e

princeps fuit Nathanael filius Suar.

E

6. Et omnis numerus pugnatorum €jJ

us , quinquaginta qua-

, &

tuor millia quadringenti.

p

Wi

7. In tribu Zabulon princeps fuit Eliab filius Helon.

*$. Omnisque de ftirpe ejus exercitus pugnatorum, quinqua-

j

ginta feptem millia quadringenti.

- 9. Univerfi, qui 1n caítris Judse annumerati fünt, fuerunt

ul

centum o€toginta fex millia quadringenti: & per turmas fuas

primi egredientur.

Xt

Io. In caftris filiorum Ruben ad meridianam plagam erit

princeps Elifur filius Sedeur:

m

1I. Et cun&tus exercitus pugnatorum ejus, qui numerati

(

fünt, quadragin:a fex millia quingenti.

I2

uxta eurn caftrametati funt

de tribu Simeon : quorum

v

princeps fuit Salamiel filius Surifaddai :

l

15. Et

(l)

"$

ldegnli per turmas , fégna , atque

lo f.dz fuiffe leonem ; Ruben homi-

d-

vexilla, Gc.) Tlebr. Simguii jux-

nem; Ephraim bovem ; Dan aqui-

ta vexidum fuum in fgnis domus patrum

lam. 8De hoc nihil certo conftat; &

am

fuorum — cafframetatuntur.

"Tradunt

crediderim effe Hebraorum Rabbino-

u

Hebrzi, Ifraelitas caftrametatos fuif-

rum figmenta.

fe circa tabernacuium, ut ab illo per

9. Per turmas [uas primi egredientur.)

(

unum miliare abeffent ex omni late-

Cum movenda erunt caftra, hi primi

re, quod non eft intelligendum de

relida [flatione procedere debebant:

[

Levitis, qui proximi erant taberna-

nec mirum , fiquidem ut plurimum

orientem verfus ibant, & hzc caftro-

tores.

culo, & atrio , quippe illius excubi-

2

rum, ac tabernaculi feederis pars erat

Vexilla.) Dicunt Hebrai in vexil-

anterior.

Ji

B;Hl. c m Com, Menoch, Vg L

lii

N-

434

"CLIBRI NUMERL

13. Et cufittus exercitus pugnatorum ejus, qui numerati

funt ,.quinquagintta novem millia trecenti.

g

I4. In' tribu Gad princeps fuit Eliafaph filius Duel.

15. Et cun&us exercitus pugnatorum ejus, qui numerati

tur

al

funt , quadraginta quinque millia fexcenti quinquaginta.

16. Omnes, qui recenfiti funt àn caftris Ruben , centum

quinquaginta milla, & millé quadringenti quinquaginta per

füa

ge

turmas fuas: in fecundo loco proficifcentur.

17. Levabitur autem tabernaculum teftimonii per officia Le-

vitarum., & turmas eorum , quomodo erigetur, ita & depone-

eti

tur.

Singuli per loca,.& ordines fuos proficifcentur.

I8. Ad occidentalem plagam erunt caftra filiorum E

J

quorum princeps fuit Elifama filius Ammiud.

phraim,

hr

I9. Cun&us exercitus pugnatorum ;ejus, qui numerati funty

quadraginta millia quingent.

20. Et cum eis tribus filiorum Manaffe.

L

5 quorum :pr'ince»ps.

fuit Camaliel filius Phadaffur ;

l)

ar, Cun&tusque.exercitus pugnatorum ejus, qui numerati

funt , trigintaduo millia ducenti.

22. In tribu filiorum Benjamin princeps fuit Abidan filius

Gedeonis.

BD

23. Et cun&tus exercitus pugnatorum ejus, qui recenfiti

funt , triginta quinque millia quadringenti.

24. Omnes , qui numerati funt in caftris Ephraim , centum

à

o€to millia centum per turmas fuas: tertii proficifcentur.

25. Ad Aquilonis partem caftrametati funt filii Dan: quo-

rum princeps fuit Ahiezer filius Ammifaddai.

&

26. Cun&us exercitus pugnatorum ejus, qui.numerati funt;

fexaginta duo millia feptingenti.

P

27.. Juxta eum fixere tentoria de tribu .

Afer: quorum prin-

f

ceps fuit Phegiel filius Ochran.

p

28. Cun&us exercitus pugnatorum 'ej-us,-qu'ï numerati funt,

quadraginta millia, & mille quingenti.

29. De tribu filiorum N

[.:

Enan.

ephtali princeps .fuit Ahira filius

nj

*äo. Cun&uys

17. Lewabitsr antem taä-e?navu!um fe-

Iteria, qua cap. fequenti fingulis Deus

p

dErmonii per officia Levitarum.) 'laber-

diflribuit.

li

naculum diffolutum portabitur a Le-

Quorzodo erigettr, ita. ( deponetur. )

iri

Sitis fecundum diftin&ta eorum mini-

TIidem qui officium erigendi habucrint,

iidem habebunt -& deponengi.

pR

À

&€ ATU E H-&dJIL«

435

jnd

;0. Cun&us excrcitus pugnatórum. ejus quiffquaginta triz

yaillia. quadringenti.

51. Omnes ,. qui numerati funt in caftris Dan, fuerunt cen-

latl

tum quinquaginta feptem millia fexcenti, & noviifimi profi-

cifcentur.

Hic numerus

t

-3')

horum-Ifrael, per domos cognationum

fuarum, & turmas divifi exercitus, fexcenta trja millia quin-

t

genti quinquaginta.

E

33. Levitae autem non. funt numerati inter filios Hrael: fic

Die

enim. praeceperat Dominus Moyfi.

34. Feceruntque filii Ifrael.Juxta. omnia , quze mandaverat

Dominus.

ilj

Caftrametati funt per turmas (uas : & profeéti. per

familias ,. ac. domos patrum . fuorum.

ii

CAFUT LL

lps

Levitie in tabernaculi minifierium a[finnpti? mimerantur , cum: [uis:

principibus , ac minifleriis , & loco primogenitorum l/rael fufci-

at

. piuntur,rcliqua primogenita numerum Levitarum.

lUi

excedentia: pretio redimuntur.

r. [ JJE. funt generationes Aaron, & Moyfi , in die, qua'Io-

(

cutus eft. Dominus ad Moyfen in monte Sinai.

2.* Et haec nomina filiorum: Aaron:: primo

*Exo;

f

g.enims ejus Na-

6..23.

dàb , deinde Abiu, & Eleazar , & Ithamar..

3. Haec nomina filiorum Xaron facerdotum, qui un&ti funt,.

o

& quorum replete, & confecratse manus , ut. facerdotio fun-

gerentur..

f

4.* Mortui fünt enim. Nadab, & Abiu, cum offerrent ignem *Lev.

alienum in:confpe&tu Domini in.deferto Sinai; absque liberis : 1o. r.

fun&ique. funt facerdotio Eléazar, & Ithamar coram Aaron?**r

p4

patre fuo;

Iit2

5':- LO'* 24

Encratismes darom ,

6 Moyf.)

liorum Aaron; quia hi facerdotium

l..(l

Fitii. Aaron ,. & Moyfis:: Li-

funt adepti:' pofteri vero Moyfis,

)

ceto2uiem videantur tantunr numera-

qui in inferiori Levitarum gradu ba-

ferunt , Levitis cum reliquis: Caathitis

r fiiAuon, tamen utriufque gene-

numerati fünt.

j

ratio recenfetur-num..27. & 28. hu-

jüs:capitis ,

ubi fermo . eft de Levi-

3: Replet4 & confierata manus;) Re-

11

tis; Amramitis j

hi enim' fünt- filii

plere manus eft- ililas ad. facerdotium

Aaron;, & Moyfis, quod patrem Am«

confecraïe;' nam. facerdotum novo-

ram: habuerunt.

Et quidem:- initio

rum manus tum donis, & facrificiis,

:

capitis hujus peculiaris mentio fit fi-

tum uncione olei implebantur.

N2

/

436

LIBRI NUMERI

5 Locutu$que ett Dominus ad Moyfen , dicens:

6. Applica tribum Levi, & fac ítare in confpet&tu Aaron fa-

cerdotis, ut miniftrent ei, & excubent,

7. Et obfervent quidquid ad cultum pertinet multitudinis

coram tabernaculo teftimonii,

8. Et cuftodient vafa tabernaeuli, fervientes in miniftetio

r

ejus.

9. Dabisque dono Levitas.

Io. Aaron, & filiis ejus, quibus traditi funt a filiis Ifrael.

Aaron autem , & filios ejus conftitues fuper cultum-facerdotii.

Externus , qui ad miniftrandum accefferit, morietur.

g

11. Locutusque eft Dominus ad Moyfen, dicens :

r

I2. Ego tuli Levitas a filiis Ifrael pro omni primogenito,

(iï

*Exo.

qui aperit vulvam in filiis Ifrael, eruntque Levitze mei.

v

13. 2.

13. * Meum eft enim omne primogenitum : ex quo percuffi

Infra

primogenitos in terra /Egypti : fan&tificavi mihi quidquid pri-

t

$.16.

mum nafcitur in Ifrael ab homine usque ad pecus, mei funt:

T

Ego Dominus.

I4. Locutus

dicens:

que eft Dominus ad Moyfen in deferto Sinai,

N

15. Numera filios Levi per domos patrum fuorum , & fami-

lias, omne mafculum ab uno menfe , & fupra.

*Exo.

16. Numeravit Moyfes, ut praeceperat Dominus,

f

17. * Et inventi funt filii Levi

6. I16.

per nomina fua, Ge

rfon, &

Caath , & Merari.

I8. Filä

6. Applica,) Accedere £ac.

Externus.) INon facerdos.

Excubent, 6c.) In Hebr. eft, czffo-

Morierur. ) Tüdicum fententia occi-

diam ejus, G euftodiam omnis Synagoga.)

detur , fic Chaldaus.

Particula, Ejv, Aaronem refert, cu-

15. Meum eft enim 'omze primogeni-

jus cuftodig omnia erant, quz in taber-

tus.) Non tantum jure creationis ,

naculo; quippe facrorum princeps.IZz-

fed peculiari liberatione, & redemptio-

D Ya ET t

4:m etiam erant cuítodie totius Sy-

ne, cum eos ab Angelo percutiente

nagog&, &totiuspopuli, quiaomnes

eripui, Exod. 12. 25.

Rurfus mea

erant partes Rteip. & quilibet pro fua

funt primogenita, quiajufto hoc meo

virili parte facra tueri etiam fuorum

przcepto, ita fieri jubeo.

laterum obje&u debebat, fi quis illa

Santl/ffcavi mibs. ) Mihi fan&ifica-

temerare aufus fuiffet.

ri, offerri, & confecrari volo.

9. Dabi[que dono Levitas,6$c.) laevi-

Y$. 4b uno menfe , G fupra.) Ratio,

tas offeres Aaroni, & facerdotibus,ut

cur ab hae &tate fumpta fit Levita-

ï

eis ferviant, idque gratis, & fine pretio.

rum dinumeratio, eft, quod etiam pri-

10» 4 frizis Ifrael.) Uthac donatio-

mogeniti poft unum menfem redime-

ne Aaroni fada, a Deo primogeni-

rentur infra cap. 18. 16;

£os fuos redimerent, ut patet num. 45-

17. Inventi [unt.) Non in vita,

x

CAPU T Il

507

*

18. Filii Gerfon: Lebni, & Semel.

h

19.

Fili Caath: Amram , & Jefaar , Hebron , & Oziel.

20

Filii Merari : Moholi, & Mufi.

hij

2I.

De Gerfon fuere familiee ducze , Lebnitica, & Semeitica:

22

uarum numeratus eft populus fexus mafculini ab uno

10

menfe, & fupra feptem millia quingenti.

23. Hi poft tabernaculum metabuntur ad Occidentem,

24. Sub principe Eliafaph filio Lacl.

K

u

25. Et habebunt excubias in tabernaculo fcederis.

t

26. Ipfum tabernaculum, & operimentum ejus, tentorium ,

q

.

uod trahitur ante fores tecti foederis, & cortinas atrii : tento-

EE

um quoque quod appenditur in introitu atrii tabernaculi, &

I

quidquid ad ritum altaris pertinet, funes taberna;uli, & omnia

utenfilia ejus.

1

i

io Caath habebit populos Amrämitas, & Jefaari-'

21. Cognat

)

tas, & Hebronitas, & Ozeelita Hee fupt familiae Caathitarum

J

recenfitze per nomina fua :

38. Omnes generis mafculini ab uno menfe, & fupra, otto

millia fexcenti habebunt excubias San&tuarii ,

ij

29. Et caftra

metabuntur ad meridianam plagam.

ild

3o. Princepsque eorum e

rit Elifaphan filius Oziel.

41. Et cuftodient arcam, menfamque, & candelabrum , al-

taria, & vafa SanGtuarii, in quibus miniftratur, & velum, cun-

&amque hujufcemodi fuppelle&ilem.

.

lt

32. Princeps autem principum L

evitarum Eleazar filius

hd

Aaron facerdotis,

erit fuper excubitores cuftodiae San&tuarii.

& Mufitae

33. At vero de Merari erunt populi Moholitae,

V

1113

34. Omnes

recenfiti per nomina fua.

!

nam pridem obierant, fed in ceníu

Quod trahitur ante fores.) "Taberna-

$,

hoc, & numero.

culi, & eft quafi illius janua.

m imtroite atri.) Mlud velum,

0-

eS. Halbebunt excubias im tabernacu-

W

l.) Habebunt cuftodienda ea , queg

quod erat veluti janua totius atrii.

[

fequuntur, hoc eft, ipfum tabernacu-

Quidquid ad ritum. altaris pertinet.)

KO

lum , & operimentum , &c.

Quidq

u

26. lpfutn tabernaculum. ) Non ta-

his eft fermo.

iid velorum huc facit ; fïam de

t

bulas , columnas , aut bafes; nam hzc

29. Habelunt excubias. ) Cuftodiam

ferebant Meraritz, fed velum interius;

San&uarii, quoad vafa, que fequuntur.,

t

five infimum, quod ex decem cortinis

conftabat , cui alia vela injiciebantur.

31. Et velum. ) Quod oppanditur

'itg-

Oper;mentumejus.) Sagum cilicinum,

Sané&to San&orum : huic enim invol-

rl

venda erat arca portanda a. Caathitis.

"

& (agum ex pellibus arietum rubri-

catis, & fagum ex pellibus janthinis,

Alia vela omnia a Gerfonitis porta-

2

de quibus Éxod. 26.

bantur.

N

N2

48

LIBRINUMERIE

44. Omnesegeneris: mafculini; ab uno-menfe, & fupra fex

millia ducenti.

San

35. Princeps eorum Suriel filius Abihaiel: in plaga fepten-

trionali caftrametabuntur.

7

fui

36. Erunt fub cuftodia eorum tabulae-tabernaculi, & ve&tes,

& columna?, ac bafes earum, & omnia, quae ad cultüm hu-

pli

jufcemodi pertinent.

41. Columneeque atrii per circuitum cum bafibus füis, &

(ex

paxilli cum funibus :

H

38. Caftrametabuntur ante tabernaculum fcederis, id'eft; ad

i

orientalem plagam , Moyfes,. & Aaron cum filiis fuis, haben-

p

tes cuftodiam. San&tuarii.in medio. filiorum Ifrael: quisquis

alienus accefferit . morietur.

59. Omnes Levita&; quos numeraverunt Moyfes, & Aaron;.

juxta praeceptum. Domini.pet familias fuas. in genere mafculi-

no a.menfe uno, & fupra, fuerunt.viginti duo millia,.

40. Et ait Dominus ad Moyfen: Numera primogenitos fexus:

maículini de. filiis.Ifrael. ab. uno menfe, & füpra, & . habebis.

'fummam eorum;.

pe

41.. T'ollesque Levitas. mihi pro: omni primogeni:o filiorum:

:m-;

1frael,. ego: fum.Dominus:: & pecora. eorum . pro univerfis:

tab

primogenitis pecofum filiorum Ifrael.

42. Recenfuit Moyfes

—

,.ficut.przeceperat Dominus ,. griinör-

u

genitos filiorum Iírael:.

43. Et fuerunt mafculi per nomina füa, a menfe.uno, &

a

fupra viginti. duo.millia ducenti feptuaginta tres..

44.. Locutusque. eft.Dominus ad. Moyfen , dicens *

q

45.. Tolle Levitas. pro primogenitis filiorum Ifrael,. & pe-

^

jut

cora Levitarum. pro.pecoribus eorum, eruntque Levitze mei::.

ego fum.Dominus..

tel

CQP'

45.. In pretio autem ducentorum feptuaginta trium , qui ex-

A

cedunt numerum Levitarum de primogenitis filiorum Ifrael,

hi

f

47- Acci-

tiu

37 -Paxilli.) Qay figebantur ad fu:

fa&a ifla: pecorum feparatio ,. ut Do-

nes: intendendos.,. &- firmandás: co-

faa1

mifto: cederent per facrificia.

lümnas;. & vela atrii,. ne: vento; ni-

44. là pretio autem. )' Omnes: Levi-

mium ayitarentur.

t& fuerunt: viginti duo mil!ia, Primo-

41. . To/es; . . .. pecora: eormm:,. 6c.)

geniti 1frael viginti duo millia ducen-

hu

Separabis, ut'mihi cum ipfis Levitis

ti feptuaginta tres;.. Cum ergo Levi-

u

quafi. dedicentur ,. fintque mea, ficut

t& dati efTent Deo pro primogenitis;

po

ipfi Levite.mei fünt : non. eft. tamen

M

fupererat, ut pro illis' 273;- fatisfieret;

du

z

As

/

CAPU T HI & IV.

479

X

47. Accipies quinq

ue ficlos per fingula capi,ta.ad fenfuram

*Exo

Sanétuarii , * Siclus habet viginti obolos.

. 48. Dabisque pecuniam Asron, & filiis ejus, pretium eo- 2o.17

rum, qui fupra funt.

Lévit.

l

27

4

J

49. Tulit igitur Moyfes pecuniam eorum, qui fuerant am- ;*

ech

plius, & quos redemerat a Levitis.

4512«

t

jo. Pro primogenitis filiorum Ifrael, mille trecentorum

fexagintaquinque ficlorum juxta pondus SanGuarii,

d

3

praeceperat fibi Dominus.

31. Et dedit eam Aaron, & filiis ejus juxta verbum , quod

il

ll

CUX POU T CTA

l

Ritus , ? offitia Levitarum juxta cujusque familiam

l

difiribuuntur.

x. [ Ocutusque eft Dominus ad Moyfen, & Aaron , dicens *

2. 'T'olle fümmam filiorum Caath de medio Levitarum

per domos, & familias fuas,

3. A trigefimo anno, & füpra usque ad quinquagefimum

$

annum, oinnium , qui ingrediuntur, ut ftent, & miniftrent in

tabernaculo foederis.

-

4. Hic eft cultus filiorum Caathz tabernacul

um fcederis, &

Sanétum fan&torum.

x

$. Ingredientur Aaron, & filii ejus, quando movenda funt

caftra, & deponent velum, quod pendet ante fores, involvent-

6. Et

que eo arcam teftimonii,

qui Levitarum numerum excedebant.

i.Paral cap.23.24.27. Deindepau-

.

jubet ergo Deus , ut hi primogeniti

lo majores ab anno vigefimo quinto.

redimantur, quinque fichs in fingula

Vide infra cap. 8. 24.

capita perfolutis.

Horum pretium

U flenr. ) Statio hic vocatur ipfa

Aaroni dari jubetur num. 48.

miniftratio Levitarum in tabernaculo,

48. Dabi/que

22 pretium.) Pecu-

fic num. 3o. dicitur de Mleraritis:

nia primogenitorum 273. feredimen-

Omnel, qui $ugrediuntur ad officium mt-

tium afcendit ad 1365. ficlos. .

ziferii fu.

Utrobique in Hebrao

49- Qui fuerant amplius.) Qui forte

funt eedem voces.

fa&a reftabant.

4- Hic eff cuftui. ) Eloc eft minifte-

Trigeffmo annmo , t$ fupra u[que

rium , hzc functio Caathitarum.

a-A

ad quinquagefmmum.) Hlic enim

$« Aaron, 6 filius ejus,) Etiam mi-

numerantur tantum viri, qui gravio-

nores facerdotes ingredi poterant San-

ka onera, & partes tabernaculi ferre

&um San&orum adillud deponendum,

poífent, cum movenda erant caflra.

cum movenda erant caftra.

iMinores tamen operas quasdam vi-

Deponent'velum.) Quod dividitSan-

dentur praflitiffe ab anno vigefimo

&um San&orum a San&o.

440

LIBRI

NUMERI

6. Et opetient rurfum velamine janthinarum pellium , ex-

tendentque defuper pallium totum hyacinthinum, & inducent

bj

*

vettes.

d

3. Menfam quoque propofitionis involvent hyacinthino pal-

vt

lio, & ponent cum ea thuribula, & mortariola, cyathos, & cra-

teras ad liba.fundenda: panes femper in ea erunt.

g. Extendentque defuper pallium coccineum, quod rurfum

fi

operient velamento janthinarum pellium , & inducent vectes..

j

9. Sument & pallium hyacinthinum, quo operient candela-

M

brum cum lucernis, & forcipibus fuis, & emunttoriis, & cun-

&is vafis olei, quae ad concínnandas lucernas necelfaria funt:

yu

10. Et fuper omnia ponent operimentum janthinarum pel-

j

lium , & inducent ve&tes :

0

ir. Nec non & altare aureum involvent hyacinthino vefti-

[

mento, & extendent defuüper operimen.um Janthinarum pel-

lium, inducentque ve&tes.

12. Omnia vafa,quibus miniftratur in San&uario, involvent

hyacinthino pallio; & extendent defuper operimentum janthi-

F

marum pellium , inducentque vectes.

£

13. Sed & altare mundabunt cinere, & involvent illud pur-

]

pureo veftimento.

I4. Ponent-

6- Ve/:zm-ine jant/;inarumk ptlium )

7. Martariold.) Exant fcutelle , qui

p

bus fimila in facrificiis excipiebatur.

Non illo, quo tabernaculum tegeba-

tur , fed alio proprio.

jNNam & men-

Cyathos. ) Ad vina , & libamina;

fa, & candelabrum, & catera füum

idem ufus eorum vaforum, qua ap-

h

habebant etiam velamentum ex jan-

pellantur erazzeres,

Panes [emper in ea erunt.) Panes pro-

thinis pellibus.

Pallium totum byacintbinum.) Aliud

pofitionis in men(^, etiam cum. depor-

Velamen proprium , non ex pellibus,

tatur, & de loco ad locum transfertur,

YO. Jeducezt veiles.) Etiamfi cande-

I

fed e filis hyacinthini coloris compo-

labrum nen haberet annulos, quibus

nï

fitum , ut patet ex Hebrao, in quo

eft nonnm £2echelet , quod hujufmodi

immitterentur vectes, ut patet ex ejus

l

l

conftru&ione, qua deferibitur Exod.

filafignificat, non v z4ca: . quod

2$. & 37. vedtes tamen adhibebantur,

pelles eo colore tinctas fignificat.

ceum erat transferendum d& ad illos

&

Anduccmt "veltes, ) INon ih arcam,

alligabatur candelabri farcina , vel fu-

quia jam inducti erant , & nunquam

per eos imponebatur ; quod inoicant

extrahebantur, ut patet É£xod. 35. 15.

LXX. «ai ai840cont&oT 'w8n dsapo-

D

Inducere ergo eft componereintra ea-

gtw», E5 Imponent illud füper wetles.

!

dem velamina, quibus arca contegi-

11. Zltare Aureum. ) lhymiamatis,

f

tur, prater eas tamen vectium partes,

quod aureis laminis erat obdu&um.

p

qu& humeros bajulantium premebant,

13.. Sed & altare.) Elolocauftorum.

é& ab arca hinc

Mandabunt cinere.

bant,

i'nde longius gxcurre—

) Ex xfi&imis ;

& lignis combgüis.

ww

CAPUTIT IV

44t

(

14. Ponentque cum eo omnia vafa, quibus ín minifterio

i

ejus utuntur, id eft, ignium receptacula, fufcinulas, ac tri-

dentes, uncinos, & batilla.

Cunéta vaía altaris operient fimul

jl

velamine janthinarum pellium : & inducent vettes.

1;. Cumque involverint Aaron, & filii ejus San&tuarium,

& omnia vafa ejus in commotione caftrorum, tunc intrabunt * 1.Par.

filii Caath, ut portent involuta : & non tangent vaía San&tua- ! 5:17:

d

rii; ne moriantur. [íta funt onera filiorum Caath in taberna-

culo fcederis:

Y

Itl

16. Super quos erit Eleazar filius Aaron facerdotis , ad cu-

jus curam pertinet oleum ad concinnandas lucernas, & com-

]

pofitionis incenfum, & facrificium , quod femper offertur, &

oleum unttionis, & quidquid ad cultum tabernaculi pertinet,

i

omniumque vaforum , quae in San&tuario funt.

l

17. Locutusque eft Dominus ad Moyfen, & Aaron, dicens:

18. Nolite perdere populum Caath de medio Levitarum.

il

19. Sed hoc facite eis, ut vivant, & non moriantur, fi teti-

ll

gerint San&ta fané&torum. | Aaron, & filii ejus intrabunt , ipfi-

que difponent opera fingulorum, & divident, quid portare

N

quis debeat.

J

2o. Alii nulla curiofitate videant, quae funt in SanCtuario,

ll

priusquam involvantur, alioquin morientur.

r

21. Locutusque eft Dominus ad Moyfen , dicens:

?h

- 242. 'Tolle fummam etiam filiorum Gerfon per domos, ac

?

familias,r& cognationes fuas.

23.. A

)!

Y4. Fafeinulas j ac tridentes , umcimos.)

Ircenfum , 65 facrifecium , 6c.) INon

If

ÍIn Hebraeo eít unica tantum vox

quod folus Ejleazar facrificaret, aut

$

Dyobro mizlaget , que fufcinulam

adoleret incenfum ; fed quod ejus ef-

fignificat, five unum tantum dentem

fet profpicere, ne fimila, oleum, &

Is

hábeat, ut uncini, five plures.

incenfum facrificiorum materia deef-

15. Nom tamgent vafa.) lNuda fcili-

fet.

h

0$

cet, & non operta.

Sacriffcium , quod femper offeriur.) In

16. Swper quos. ) Caathitas.

Hebr. eft, Mischa , intellige ergo fi-

il

Eri& Efeazar.) VUtpote ex Caath

milam illam , que& affervabatur ad of-

nt

oriundus: Gerfonitis vero & Mera-

ferendum cum jugi holocaufto.

g.

ritis preerat Ithamar junior Aaronis

18. Noelite perdere popuium Caatb.)

filius :

fed ita ut omnibus Eleazar

INe permittatis. Caathitas perdi , &

7

praeífet, peneralem quamdam in o-

occidi a me, quod fiet, fi tangant San-

mnes providentiam exercens.

&a. San&orum, id eft, vaía taberna-

Al enjus.) Wleazani.

culi fan&iffima.

ü

Biél. cuirs Com. Menoch. Tom, T.

Kkk

du

442

LIBRiNUMERI

24. À trigl.nta annis, & fupra usque ad annos quinquaginta,

Numera omnes, qui ingrediuntur, & miniftrant in taberna-

f

culo foederis.

f

24. Hoc eft officium familiee Gerfonitarum,

/45. Ut portent cortinas tabernaculi , & te&tum foederis ope-

fe

rimentum aliud, & fuper omnia velamen janthinum, ten:o-

riumque , quod pendet in introitu tabernaculi fcederis.

p:

26. Cortünas atriij & velum in introitu, quod eft ante ta-

bernaculum. Omnia

vafa minifterii,

, qu:e ad altare pertinept, funiculos, &

fi

Q

21- Yubente Aaron, &

filiis ejus, portabunt filii Gerfon, &

fcient finguli, cui debeant oneri mancipari.

28. Hic eft cultus familiee Gerfonitarum in tabernaculo foe-

deris , eruntqdue fub manu Ithamar filii Aaron facerdotis.

M

29. Filios quoque Merari per familias, & domos patrum fuo-

"

rum recenfebis.

fe

39- A triginta annis, & fupra uäque ad annos quinquaginta

g

omnes , qui ingrediuntur ad officium minifterii fui; & cultum

foederis teftimonii.

[

31. Hasc funt onera eorum : Portabunt tabulas tabernaculi

& vettes ejus, columnas, ac bafes earum ,

,

2. Columnas quoque atrii per circuitum cum bafibus , &

paxillis, & funibus fuis. Omnia vafa, & fupelle£tilem ad nu-

g

merum accipient, ficque portabunt.

53. Hoc eft officium familiae Meraritarum , & minifterium

in tabernaculo foederis: eruntque fub manu Ithamar filii Aa-

ron facerdotis.

34. Recenfuerunt igitur Moyfes, & Aaron , & principes

; fy.

nagogs2e filios Caath per cognationes, & domos patrum fuorum,

35. A triginta annis, & fupra us

ue ad annum quinquage-

d

fimum, omnes, qui ingrediuntur ad minifterium tabernaculi

foederis :

l

46. Et inventi funt duo millia feptingenti quinquaginta.

37. Hic eft numerus populi Caath, qui intrant tabernaculum

foederis : hos numeravit Moyfes, & Aaron juxta fermonem

Domini per manum Moyfi.

38.: Numerati funt & filii Gerfon per cognationes, & domos

patrum fuorum,

39- .A

28. Hic efl cultus. ) Miüniflerium. — Myf.) Sermonem , &imperium Do-

Pr-

debr. n433Yy 4aboda.

mini , qui per Moyfem, utita fieret,

37. Seimemem. Domini per mamum Üguifcavit.

LE

CAPUT. IV.& V.

443

39. A triginta annis & fupra, usque ad quinqu gefïmun& an-

*

num , omnes , qui ingrediuntur, ut miniftrent in tabernaculo

*

foederis :

40. Etinventi funt duo millia fexcenti triginta.

[2

41. Hic eft populus Gerfonitarum, quos numeraverunt Moy-

fes, & Aaron juxta verbum Domini.

42. Numerati funt & filii Merari per cognationes, & domos

patrum fuorum.

43. A triginta annis & fupra, usque ad annum quinquage-

fimum, omnes, qui ingrediuntur ad explendos ritus taberna-

culi fcederis :

44. Et inventi funt tria millia ducenti.

«

45. Hic eft numerus filiorum Merari, quos recenfuerunt

Moyfes, & Aaron juxta imperium Domini per manum Moyfi.

0

46. Omnes, qui recenfiti funt de Levitis, & quos recenferi

fecit ad nomen Moyfes, & Aaron, & principes Iírael, per co-

"

Pa)

gnationes, & domos patrum fuorum.

AT. A trigirta annis & fupra, usque ad annum quinquagefi-

mum , ingredientes ad minifterium tabernaculi, & onera por-

li

tanda,

A8. Fuerunt fimul o&o millia quingenti o&toginta.

t

49. Juxta verbum Domini recenfuit eos Moyfes,unumquem-

Ü

que juxta officium, & onera íua, ficut praeceperat ei Dominus.

n

CQAPUT-oM

d

ui immundi extra caflra arcendi : Jatisfattio transgre[Fonis per

]

negligentiam de primitiis ac oblationibus , & lege

gelotypia.

rn,

cutusqtäe eft Dominus ad Moyfen , dicens:

.

.

.

li

I.LO

4. Precipe filiis Ifrael , ut ejiciant

de ca

(iris omnem

leprofum, & qui femineïüuit,

pollutusque eft fuper mortuo:

Kkk2

hi

3.v Tam

j

49. Wnwsquenque juxta offeium , 65

vior una, quz tantum arcebat a tem-

exzera fu4. ) Unicuique imperando, &

plo,non autem ab hominum convi.

0

munus, in quo miniflrare debebant,

&u, neque in alios derivabatur per

contagionem: alia gravior, & qus

À

injungendo.

alios inficiebat: tales-erant, qui hic

2*

J

T ejiciamt de caffris.) Duplex

numerantur, quique propterea extra

iy

erat immunditia legalis ; le-

caftra dcge(m jubebantur,

385

.

r

-A'

444

LIBRI NUMERI

:

3. Tam mifculum, quam foeminam ejicite de cafcris, ne con-

taminent ea, cum habitaverint vobiícum.

illa

4. Feceruntque ia filii Ifrael, & ejecerunt eos extra caftra,

p

ficut locutus erat Dominus Moyfi.

Pla

$. Locutusque eft Dominus ad Moyfen, dicens:

6. Loquere ad filios Ifrael: Vir,five mulier, cum fecerint

ter

ex omnibus peccatis, quae folent hominibus accidere, & per

negligentiam transgrefli fuerint mandatum Domini, atque de-

:

rie

liquerint,

7- Confitebuntur peccatum fuum, & reddent ipfum caput,

da

at

quintamque partem defuper ei, in quem peccaverint.

8. Sin autem non fuerit, qui recipiat, dabunt Domino, &

erit facerdotis, exce

pto ariete, qui offertur pro expiatione, ut

fU

fit placabilis hoftia.

10

9. Omnes quoque primitize, quas offerunt filii Ifrael , ad

facerdotem pertinent :

Q

10. Et quidquid in San&uarium offertur a fingulis & tradi-

1

tur manibus facerdotis, ipfius erit.

11. Locutusque eft Dominus ad Moyfen, d:cens:

I2. Loquere ad filios Ifrael, & dices ad eos: Vir, cujus uxor

t

erraverit, maritumque contemnens,

13. Dormierit cum altero viro, & hoc maritus deprehendere

diq

non quiverit; fed latet adulterium, & teftibus argui non po-

teft , quia non eft inventa in ftupro.

[

I4. Si fpiritus Zelotypi&e concitaverit virum contra uxorem

fir

fuam, qua vel polluta eft, vel falía fufpicione appetitur,

1

Ti

;.. Dum babiteverim vobifcum.) Ere-

fq

Erit facerdotis. ) Sacerdos enim eft

de

&o tabernaculo. Ejedionis ergo ra- vicarius, & quafi heres Dei.

tio, ne inficiantur alii legali immun-

Excepto arjete.) Si res furto ablata

bo

"ditia, & a facris arceantur.

fit aries, & nemo fit, cui reflituatur,

6. Ex omnibus peccatis , qua folent bo-

Domino facrificabitur.

tur

minibas accidere. ) Scilicet cum fece-

9. 44d Sacerdotem.) Ad facerdotes;

dj

rint aliquam injuriam proximo , quale

primitie enim inter omnes facerdotes

eu

peccatum folent homines contrahere.

dividebantur.

Secus erat de facrifi.

Per uegligentiam.) Scientes vetitum

Ciis; hec enim facrificanti cedebant.

u

effe , fed illud fervare negligentes ,

IO. Quidquid n Sandhuarium , Gfc. )

n

quamquam non contemnentes.

Quidquid ab offerentibus dabatur fa-

h

7- Reddent ipfum capur.) lpfam rem,

cerdoti , facerdotis erat ; nifi offereng

quam acceperunt, vide Lev. 4.5, & 4.

expreffe dixiffet fe dare ad ufum ta-

?i

8: 5 autem non fuerit , qui veciprat.)

bernaculi, vel templi: tunc enim C«

Iu

$i non fit confanguineus, aut propin-

debat tabernaculo , vel templo.

b

quus , qui in defundi locum recipiat ,

13. In ffupro.) In adulterio.

[

Qv od reflituitur.

14 57 Spiritus zclotypia-) Zelotypia.

Zs

É

CAPUT V. jr TT m

j

15. Adducet eam ad facerdotem, & offeret o/b ationem pro

illa, decimam partem fati farinze hordeaceze : non fundet fu-

"

er eam oleum, nec imponet thus : quia facrificium zeloty-

pis eft, & oblatio inveftigans adulterium,

16. Offeret igitur eam facerdos, & ftatuet coram Domino.

fit

17. Affumetque aquam fan&tam in vafe fi&tili, & pauxillum

q

terrae de pavimento tabernaculi mittet in eam.

18. Cumque fteterit mulier in confpeCtu Domini, difcoope-

riet caput ejus, & ponet fuper manus iilius facrificium recor-

Jl

dationis, & oblationem zelotypis : ipfe autem tenebit aquas

amariffimas, in quibus cum execratione maledi&ta congeffit.

i

9. Adjurabitque eam, & dicet: Si non dormivit vir alie-

nus tecum, & fi non polluta es deferto mariti thoro, non te

nocebunt aqus iftze amariffimse in quas maledi&ta congeffi,

P

20. Sin autem declinafti a viro tuo, atque polluta es, & con-

cubuifti cum altero viro:

l

21. His maledi&tionibus fübjacebis : Det te Dominus in ma-

ledi&tio-

KEk 5

$. Decimam partem fati, ) Satum

c&remonia intelligat mulier fe coram

0r

inter aridorum menfuras numeratur,

Deo effe, cui nihil occultum, aut

& continet modios tres.

Hebraice

opertum , & fi crimen contraxerit ,

illud confiteatur.

l4

dicitur E»£z. L XX. habent £.

)

Noz fundet fuper €x1£zt.) Oblationem

$uper manmus ilius. ) Mulieris de

fcilicet zelotypig.

adulterio fufpedta.

Sacrifcium recordationis. ) Qiuia eft

Oleum. ) Quia oleum typus eft mi-

fericordie, a qua zelotypus hic alie-

facrificium commemorans peccatum ,

s'

nus eft. Et quia oleo, & thure ca-

quod num. 15. dicitur oeA/at;o zzvefli-

rere debebant oblationes omnes, ubi

gaus adulterium : vel dicitur facrificium

Levit. 3. 1 1.

d

de peccatis agebatur.

recordationis , quia hoc facrificio ora-

Nec zaponet tbus. ) Quia thus fym-

tur Deus, ut velit puniendo oftende-

r

bolum eft bong fama, hic autem agi-

re fe recordari adulterii, velfelici par-

tur de infamia adultere inurenda.

tu ( de quo poftea ) ejus innocentiam

17-Affumetque aquam [antlam.) Aquam

teflari, fi falfo venit in fufpicionem

4

deputatam ad ufus San&os in taberna-

apud virum füum.

2

culo: eadcm vocatur amariífima num.

Ipf2.) Sacerdos.

18. & 19.

dquas amari/ffesas. ) Quæ num. 17.

le

Pauxillum tfevra de pavimento, ) Ut

di&a eft aqua fancta, nunc appellatur

fignificaretur adulteram effe vilem in-

amarifima, tum quia maladictioni-

ftar pulveris , qui pedibus calcatur

bus facerdotis erat quafi onuíla, &

Eccl. 9. 10 dicitur: Mwuzer , qua eff for-

gravida; tum quia epota ab adultera

H

nicaria quaft flercus im wia cozeulcabi-

amaritudine magna eam afficiebat."

1]

Zzr: fumebatur tcrra hac ex atrio ta-

19. Nom te necebugt. ) 'libinonno-

bernaculi, quia in eo hzc ceremonia

cebunt. LX X. habent: zzzoxia effo.

exercebatur.

21. De£ te Dominus im- malediét;a-

zem.) Sis adeo mifera, & infelix, ut

TS. Difcooperie? caput y'u:.j Ut hac

RPE

DI 4

4 L

"Á ?LIBRI NUMERI

ledi&ionem5 exemplumque cun&torum in populo fuo: putre-

fcere faciat femur tuum, & tumens uterus tuus disrumpatur.

22. Ingrediantur aquae malediCtze in ventrem tuum, & ute-

AV

ro tumefcente putrefcat femur. Et refpondebit mulier, Amen,

amen.

23. Scribetque facerdos in libello ifta maledicta

*

, & delebit

ea aquis amariffimis , in quas maledi&a congeffit,

T

24. Et dibit ei bibere.

Quas cum exhauferit,

25. 'Tollet facerdos de manu ejus facrificium zelotypiäe, &

D

elevabit illud coram Domino

; imponetque illud fuper altare:

ita dumtaxat ut prius,

Á

Uy

26. Pugillum facrificii tollat de eo, quod offertur, & incen-

dat fuper altare, & fic potum det mulieri aquas amariffimas,

[

27. Quas cum biberit, fi polluta eft, & contempto viro adul-

terii rea, pertranfibunt eam aquae maledictionis, & inflato ven-

q

tre computrefcet femur: eritque mulier in maledictionem, &

Ti0

in exemplum omni populo.

28. Quod fi polluta non fuerit, erit innoxia, & faciet liberos.

29. lfta eft lex zelotypie. Si declinaverit mulier a viro

Q

fuo, & fi polluta fuerit,

2o. Maritusque zelotypize fpiritu concitatus adduxerit eam

I

in confpettu Domini, & fecerit ei facerdos juxta omnia, quae

Ícripta funt:

h

31. Maritus absque culpa erit, & illa recipiet iniquitatem

[

uaim,

"u

CAPUT

Q

üü

publica, & communis hominum im-

$. Tollet facerdos de panu ejus fucri-

precatio, & maledictio fit hzc : Cos-

femnm zclotypis.) INNam num. zg. di-

Q

zingat tibs , quod illj adultera contigir.

&um fuerat füper manus mulieris po-

f

Purrefcere faciat femur. tusm. ) Per

fitum fuiffe.

l

femur intelige pvdenda, & partes

27. Pertranfibunt eam.) Hebr. Zzgre-

pudendis vicinas. Hebr. LLXX. inflata,

dientur i2 eass , ve! vim fuam exerent,

d

intumefcentia, quod in carnibus pu-

28. Ipzoxia.) Nullam patietur no-

trefcentibus accidit.

xam , aut detrimcntum.

22. £n, ) lta fiat,

Et faciet liberos. ) 1n folamen aflli-

W

23. Ia libcle.) INon opus fuit li-

&ionis, & uta viro in pofterum vt

belo, cum fufficeret chartula; quare

feecunda diligatur. ldque i!li contin-

Philo y«or/26» dixit, fed Hebrai quid-

get eo anno pro mafcula fufcepta.

quid inferibitur 35p /ep&cr, librum

31. Recipict iniquitatem, ) Dabit poe-

appellant.,

nàas.

ä

a TE

,2

/[ w

Mb LE o

44T

Q,

Ua

"

CAPDT VI.

(

JNagareorum confecratio , &? oblatio ;. quibusque verbis facerdote

P

populo benedicerent.

J

i.[ Ocutusque eft Dominus ad Moyfen, dicens :

2. Loquere ad filios Ifrael, & dices ad cos: Vir,five

mulier, cum fecerint votum

Domino confecrare :

, ut fanétificentur, & fe Voluerin;

m

3. A vino, & omni, quod inebriare potetft, abftinebunt.

Acetum ex vino,. & ex qualibet alia potione, & quidquid de

h

uva exprimitu

3

7) non bibent : uvas recentes, ficcasque non €o-

»

medent

4. Cun&tis diebus, quibus ex voto Domino confecrantur :

1l

quidquid ex vinea effe poteft ab uva paíífa usque ad acinum

Ü

non comedent.

$. Omni tempore feparationis fuze * novacula non tranfibit * Jud.

s

per caput ejus: usque ad completum diem, quo Domino ? *

0

confecratur. Sanétus erit, creífcente caefarie capitis ejus.

6. Omni tempore confecrationis fuae fuper mortuum non

ingredietur,

7. Nec fuper patris quidem , & matris, & fratris, fororisque

funere contaminabitur, quia confecratio Dei fui fuper caput

ejus eft.

8. Omnibus

[

erint votum , vt fanttifrcentur. )

Latinierzz dicunt: vide Columell..

-.F

Hebr. cum feparaverint , veloi-

lib. 12. cap. 4o.

eifieaveriat fe ad svendum.

id eít,

4. U[gue ad acimum. ) JaXX. £ec

cum voverint votum lNazarzi, ut fe-

()Altyaägl'rs j €

autem ««ero» gra-

parent fe a communi hominum con-

num ,

quod intra uvz folliculum

fuetudine, & vivendi ratione (quod

latet.

quid novum , & mirum eft) & con-

$. Nevacnula nou tranfibit , 6$c.) INec

fecrent fe iDDomino.

novacula radet caput, nec forfice ca-

d« Omni , quod 12ebriare poteff ) Ge-

pillum tondebit tempore Nazarzatus.

nerali nomine /Zerz dicitur, Llebr.

Q»o Domno con[ecratur.) INon co-

*32w Jéechar , Grace ué9vepa , quafi

ma , fed INazareus.

dicat, zzebrzztrvsg.

6

Super zortutim zon ingredietur.)

Ef ex qualiber alia potioge. ) Que

In hoc Naszareus equabatur fummo

inebriandi vim habeat.

facerdoti, de quo Levit. o1. 1. &

Quidqud de wva exprimitur.) Hebr.

utrique id conveniebat propter con-

snadej atHionem wvarum non biber , quid-

fecrationem, licet diverfi generis in

quid fcilicet de uvis madefactis ,. &

nere fumraam.

utroque, utramque tamen in fuo ge-

aqua dilutis poft primam vini expref-

fionem , exprimitur.

Greci vocant

7. Quis confecratio Dei fui fuper ca-

ivrtgía» 9yoy , vinum fecundarium.

put ejus eff.) Quia coma intonfa fu-

T

[

&

16

A

l

(

LIBRI NUMERI

448

8. Omnibus diebus feparationis fuae fan&tus erit Domino.

o

9. Sin autem mortuus fuerit fubito quispiam coram eo, pol-

mof

]uétur caput confecrationis ejus: quod radet illico in eadem

t

die purgationis fuze, & rurfum feptima.

I$ (

10. In o€tava autem die offeret duos turtures; vel duos pul-

-

net

los columbze, facerdoti in introitu fgederis teftimonii.

11. Facietque facerdos unum pro peccato, & alterum in ho-

K

Una

locauftum : & deprecabitur pro eo, quia peccavit fuper mor-

RUs

tuo ; fan&tificabitque caput ejus in die illo:

y

12. Et confecrabit Domino dies feparationis illius, offerens

fl

agnum anniculum pro peccato: ita tamen ut dies priores irriti

fiant, quoniam polluta eft fanctificatio ejus.

fep

Yiti

13. 1fta eft lex confecrationis.

Cum dies,quos ex voto de-

creverat

, complebuntur : adducet eum ad oftium ;abernaculi

jl

foederis,

14. Et offeret oblationem ejus Domino , agznum anniculum

ThaT

k

immaculatum in holocauftum, & ovem anniculam immacula-

tam pro peccato, & arietem immaculatum , hoftiam pacificam,

.I15. Caniftrum quoque panum azymorum, qui confperfi fint

oleo, & lagana absque fermento uncta oleo, ac libamina fingu-

Y

lorum :

I

16. Quae offeret facerdos coram Domino , & faciet tam pro

?

peccato , quam in holocauftum.

ap

17. Arietem,

qui

Peccavit fuper mortus. ) Contami-

f

per caput cjus eft , Q;uæ oftendat il-

hi

lum effe Domino feparatum , coro-

natus eft; noxam legalem contraxit.

natum, & coníecratum; & in hacca-

Santlificabirque caput ejus im. die il/oy

Cap

farie videtur pracipua fuiffe Naza-

&6:.) Ex €o tempore incipiet rurfus

Tius

T&orum c&remonia.

numerare tempus lNazar&atus, quo

tV

ban

9. Capnt corfcerationis ejus.) Pro con-

fe fore Nazakræum voverat,

fecratio capitis.

lo

Radet illice. ) Cefaries quafi polluta

13. ddacer. ) Sacerdos.

N

Eum.) Nazareum.

[

radebatur, ut nova fuccrefceret , &

d oflinum tabernacu. ) Ut pro eo

dies prateriti INazaraatus irriti cenfe-

offerat prafcripta facrificia.

"

Ut

bantur, cogebaturque de novo tem-

11&6

pus voti inchoare: quod intellige de

1$. €on[perff. ) Subacti oleo cum

hg

farina pinferetur, & fübigeretur.

eo, qui Nazareus ad tempus fiebat:

nam perpetuus nunquam radebatur,

Libamina fengu/orum.) Cua praferi-

Yt

quomodocumque pollueretur.

buntur cap. 15. 4. hujus libri.

He

H

1o. fz jetrouu [wderis teffimomif.)

nimirum erant oblationes accefforiz;

U

In introitu tabernaculi.

& fecundariz, fine quibus hoftia. pa-

11. Faeierque. ) Sacrificabit.

cifica non offerebatur.

Z

Vide fupra

L

Usum.) lurturem.

Exod. 29. 2. & Lev. 7. 12.

e

l

CATPUO T

VT.

449

i7, Arietem vero immolabit hoftiam pacificam Domino,

i

offerens fimul caniftram azymorum, & libamenta, qus ex

wem

more debentur.

18. * Tünc radetur Nazarzeus ante oftium tabernaculi foede-

* &G.

ul

ris czefarie confecrationis fuze : tolletque capillos ejus, & po-

21524.

net fuper ignem , qui eft fuppofitus facrificio pacificorunt.

0

19. Et armum coétum arietis, tortamque absque fermento

u-

unam de caniftro,.& laganum azymum unum, & tradet in ma-

N

nus Nazarei, poftquam rafum fuerit caput ejus.

B

j

20. Sufceptaque rurfum ab €o, elevabit in confpe&tu Domi-

[!t

ni: & fan&tificata facerdotis erunt, ficut pe&tufculum, quod

feparari juffum eft, & femur: poft heec potett bibere Nazaraeus

]e

vinum,

ul

'oblationem fua Do-

21. Ifta eft lex Nazarsi, cum voverit

mihto tempore confecrationis fuse, exceptis his, quae invenerit

H

[

ln

manus ejus

juxta quod menie devoverat, ita faciet ad' per-

P

fcétionem fan&tificationis fuae.

l,

22. Locutusque eft Dominus ad Moyfen, dicens:

i

23. Loquere Aaron, & filiis ejus: Sic benedice/s filiis

l-

Ifrael, & dicetis eis:

24. " Be.

18. Tollezque.) Sacerdos.

hanc tortam hofter Interpres alibivo.

Ponct fuper ignem, j Comburentur

cat eruffulags, vel coliyridem..

capilli INazarzi in honorem Det , tan-

20. Sanftfiata. y Quuidquid eleva-

)

quam illi ante confecriti.

verit , & elevando Deo obtulerit, óc

Super ignem, quieff fuppofius [acri-

confecraverit.

!

fício pacificorum.) Abulenfis putat fuif-

Sicttt pellufenlusz, &c. y $icut pe-

l

fe ignem aitaris, ne profano igne hi

&ufculump. ita & femur : five, tam

eapilli fanctificati exurerentur ; Lyra-

unum , quam aliud.

7

Er femur.) lic femur armum figni--

j

nus putat fuiffe ippem culinz , inqua

pacificorum carnes in caldario coque-

ficat , ut patet ex Hebreo, & LXX.

bantur ,

quam fententiam fequitur

: qui Ae«x/ove habent , id eft, &rachrum..

Bonfrerius hic, de hoc fufe difputans.

21. Exceptis bis qu& imvenern ma-

INec obftat ratio. Abulenfis, quia ille

us ejus- ) d qua fponte fe obftrin-

etiam ignis, quo carnes pacificorum

gere voluerit.

coquebantur , aliquo modo facer erat,

] guxta quod mente devoverat , &0.)

licet poffet dici profanus comparatio-

Votum enim privatalex eft, qua jux-

ta voventis mentem interpretationem

ne ignis altaris.

19. drum cotum.) Fervidum, fi- accipit.

ve elixatum : hoc enim fignificat vox

d . perfeltionem: [antlifoationis: fus. 3

Hebraa 593 Befca/ ,* & Graca apud

Hebr. juxta legem Nazaraatnus [ui , que

Es

r 25

LXX. 9905

videlicet fpe&at perfectionem ejus ire

Torramene abfque fermento. ) '"Vortas

fan&itate ftatus illius témporis, vete-

appellat , quas vocavit panes num. 15.

ris fcilicet tellamenti,

Bibl. eums. Com. Menoch. Toro. Ls

Llk

»-

ï

"m i !X

450

i

LIBRI NUMERI

*Eccl.

24. * Benedicst tibi Dominus, & cuftodiat te.

i

fec

;6-]9:

25. Oftenda: Dominus faciem fuam tibi, & mifereatur tui.

10i

26. Convertat Dominus vultum fuum ad te, & det tibi pa-

cem.

Sai

27. Invocabunt

que nomen meum fuper filios Ifrael , & ego

þene*d'cam eis.

qu

CAPUT VIE

g

Oblationes principum duodecim tribuum in dedicatiafiä.m tabernaculi

G altaris loquitur Dominus Moyfi de Propitiatorio.

1à

*Exo. "

40.16.

A&tum*eft autem in die, qua complevit Moyfes taberna-

culum, & erexit illud : unxitque, & fanCtificavit cum

tu

omnibus vafis fuis, altare fimiliter, & omnia vafa ejus.

d

2. Obtulerunt principes lírael, & capita familiarum , qui

b

erant per fingulas tribus

, preefe&tique eorum, qui numeraAti

fuerant.

3. Munera coram Domino, fex plaufira te&ta cum duode-

ht

cim bobus.

Unum plauftrum obtulere duo duces, & unum

bovem finguli , obtuleruntque ea in confpe&u tabernaculi.

li

4. Ait autem Dominus ad Moyfen:

p

$. Sufcipe ab eis, ut ferviant in mi

nifterio tabernacüli'; &

be

trades ea Levitis juxta ordinem minifterii fui.

üt

h

6. Itaque cum fufcepiffet Moyfes plauflra, & boves, tradi-

on

dit eos Levitis.

tü

1. Duo plauftra, & quatuor boves dedit filiis Gerfon, juxta

[r

id, quod habebant neeeffarium.

$. Qua-

Y

. 24. lenedecat :j Dominus. ) Det

Et ego benedicam eis.) Benefaciam

tibi copiam omnium bonorum.

cumulando eos bonis.

f

:2$.. Offendat . Dominus faciem . (aam

l. fN die.) ld eft, intempore; nam

£i4j. ) Hillarem, propitiam, benignam:

ex hoc capite certum eft ut mi-

Y

Hebr. habet: Z/mzzer Dominus faciem

nimum duodecim dierum fpatium

feaom faper ze , id eft, Dominus fit ti-

comprehendi.

bi inflar lucis, & lucernz , qua diri-

Complevit Moyfes tabermaculum.) Mi-

a

gat omnes a&us tuos.

nifterio Befeleel, & fociorum.

26. Comvertaz Dominus Vultum [uum

3« Plaufira tctla, ) Nevafa , inflru-

gw

«d :e.) Confoletur, adjuvet, prote-

mentumque fíactum, quod illis erat

t

gat te; hec enim facit Dominus ad

convehendum , confpici poffet a po-

nos converfus ; contraria his, averfus.

pulo; neve lederetur ab imbre, aut

^7. lmvocabuntque nomen meum [uper

grandine, &c. LXX. habent Zx4fag

ffüos Ifrael.) Cum benedicent facer-

ais

Hefychius docet Azu-

dotes filiis [frael, adjungent benedictio-

z:»» illufirium virorum, aut femina.

^ nitusnomen meum tetragrammaton.

rum vehiculum fuitfe,defuper opertum,

ïv

N

^

/!-4- WL

CAPET

VH.

"

45t

8. Quatuor alia plauftra, & o&o boves dedit filiis Merari,

l

fecundum officia, & cultum (uum, fub manu Itharar filii Aa-

ron facerdotis.

p

9. Filiis autem Caath non dedit plauftra, & boves : quia in

P0

SanCtuzrio ferviunt, & onera propriis portant hümeris.

1o. Igitur obtulerunt duces in dedicationem altaris, dié,

qua un&tum eft , oblationem fuam ante altare.

1r. Dixitque

ominus ad Moyfen : Singuli duces per fin-

j

gulos dies offerant munera in dedicationem altaris.

I2. Primo die obtc

iit oblationem fuam Nahaffon filius Ami-

lt

nadab de tribu Juda:

13. Fueruntque in ea acetabulum argenteum pondo cen-

Ill

tum triginta ficlorum, phiala argentea habens feptuaginta fi-

clos, juxta pondus San&tuarii, utrumque plenum fimila con-

il

fperfa oleo in facrificium :

J

14. Mortarioluin ex decem ficlis aureis plenum incenfo :

1s$. Bovem de armento, & arietem , & agnum anniculum in

z

holocauftum :

2

16. Hir-

i

$. Quatuer alia plauffva, 56) Fi-

nem, per feptem dies quotidianam

lis Merar plures boves,

& plura

fcilicetun&ionem, & facrificia, Exod.

plauflra data fünt, quia graviora ha-

29. 36. & 37. prefcripta, unde & quo-

bebant onera, fcilicet. columnarum

tidie in tabernaculi totius , fed maxi-

tul

omnium, prater alia oneratabularum,

me altaris

iiuj

us dedicationem of'ere-

bafium, &c. adeo ut Abulenfis putet

bant principes vicifüm , d viritim

l-

omnia eorum onera non potuiffe qua-

fua munera.

tuor hifce plauftris imponi, fed qua-

13. 4ce?abulun. ) Wide de.aceta-

iti

dam ab eis debuiffe humeris portari.

bulis di&a Exod. z5. 29.

Hc tamén

[

Cuitwz.) Minifterium ; hoc enim

acetabula ,. cum argentea fuerint,

non fuiffe videntur 1n ufus Sanctua-

vox Hebraica fignificat

(

$ub maunu.) Cura, poteftate, pre-

rii, cum omnia San&uarii vafa aurea

fe&ura.

fuiffe fciamus, idem dicendum de

Ithazzar. ) lthamar prg&erat Gerío-

phialis.

Fuerunt ergo in ufum atrii,

*

nitis, & Meraritis, eorumque vafis,

& altaris holocaufli.

& fupelle&ili.

Poádo.) Pondere.

9. Quis in Santluario férvignt.^) Ea

Phizsla.) Mide fupra Kxod. 25. 20.

l-

autem , quz ad San&tuarium pertinent,

ln faerificium.) Vlac finile oblatio

non plauilris vehenda , fed humeris

addenda erat partim holocauftis , fi

geftanda erant , ob ipforum fan&ita-

inco4ta erat, partim pacificis , fi cocta.

"i

tem, & reverentiam.

.14. Mertarzorum.) Mide fupra cap.

^

11. Szzguii dnces.-) Principes tri-

4. num. 7

Hic in Hebrzo eft vox

buum.

F2 caph, quam nolter interpres alibi

!

In dedicationem . altaris. ) Holocau-

6

phialam vertit , fed quia alia vox,

ftorum, quod praeter un&ionem cum

quam phialàm vertit, hic praceffit,

alis tabernaculi vafis communem,

vertit mortariolum , quafi dicas, par-

-

habebat aliam fpecialem —dedicatio-

n

vaFrx phialam ad capiendumincenfum. :

/ M

3 s

i .

452

i

LIBRI NUMERI

16. Hircumque pro peccato :

B

i7. Etin facrif

*

cio pacificorum boves

dubs , arietes quin-

iC

que, hircos quinque, agnos anniculos quinque : haec eft obla-

tio Nahation filii Aminadab.

ho

18. Secundo die obtulit Nathanael filius Suar, dux de tribu

;

Iffachar.

hi

I9. Acetabulum argenteum appendens centum triginta fi-

£los, phialam argenteam habentem feptuaginta ficlos ,. juxta

E

pondaus San&tuarii

,utrumque plenum fimila confperfa oleo in

facrificium:

$i

20. Mortariolum aureum habens decem ficlos, plenum in-

*

cenífo :

9]

ad

21. Bovem de armento, & arietem, & agnum anniculum

in holocauftum:

H

22. Hircumque pro peccato:

23. Et in.facrificio pacificorum boves duos, arietes quin-

W

que, hircos quinque, agnos anniculos quinque: hzec fuit obla-

ti0 Nathanael filii Suar.

h

24. Tertio die princeps filiorum Zabulon, Eliab filius Helon,

25. Obtulit acetabulum argenteum appendens centum tri-

ginta ficlos, phialam argenteam habentem feptuaginta ficlos,

h

ad pondus San&uarii

l

, utrumque plenum fïmi'ia confpería oleo

in facrificium :

26. Mortariolum aureum appendens decem ficlos, plenum

incenífo :

27. Bovem de arme

qto, & a»rietemD & agnum anniculum in

holocauftum:

H

28. Hircumque pro peccato:

29. Et in facrificio pacificorum boves duos, arietes quinque

I

hircos q

uinque, agnos anniculos quinque : hac eft obþtio

Eliab filii Helon.

3o. Die quarto princeps filiorum Ruben, Elifur filius Se-

-

deur,

:

31. Obtulit acetabulum argenteum appendens centum tri-

ginta ficlos, phialam argenteam habentem feptuaginta ficlos,

ad pondus San&tuarii, utrumque plenum fimila confperfa oleo

in facrificium :

32- MOT-

18. Secuzdo die.) ld eft, tempore;

19. Ut conlulere? orzculum. ) Dei fe-

nam oblatio hzc duravit pey duode-

dentis in San&o San&orum füper pro-

cim dies.

pitiatorium.

-

[]

*

CAPST- VH

$

478

32. Mortariolum aureum appendens decem fitlos, plänum

1

incenfo :

bli

. Bovem de armento , & arif:tem ; & agnum anniculum iz;.

holocaufium :

]Du

/.34. Hirc

mque pro peccäto :

4-. Et in hoftias pacificorum bovés duos, arictes quinque.

hircos quinque, agnos anniculos quinque, haec fuit oblatio

Elitur filii Sedeur.

ü

filiorum Simeon, Saiamici filius

56. Die quinto princeps

Surifaddai,

I

abulum argenteum appendens centum tri-

31. Obtulit acet

ginta ficlos, phialam argenteam habentem feptuagin:a ficlos,

r

ad pondus Sané&tuarii, utrumque plenum fimila confpería oleo

in facrificium.

38. Mortariolum aureum appen

dens decexm iïclo»g;/þïenum

ii

incenfo :

Jj

9. Bovem de armento, & arietem , & agnum anniculum i&

holocauftum :

f

40o. Hircumque pro peccato :

l

41. Et in hoftias pacificorum boves duos, arietes q

uinque,

Ó

hircos quinque, agnos anniculos quinque, haec fuit oblatio Sa-

(

lamiel filii Surifaddai.

42. Die fexto princeps filiorüm Gad, Eliafaph filius Duel,

43 Obtulit acetabulum argenteum appendens centum tri-

ialam argenteam habentem feptuaginta ficlos,

ginta ficlos, ph

n

ad pondus San&uarii , utrumque plenum fimila confpe

rfa oleo

in facrificium.

44. Mortariolum aureum appen

dens devcem ficlos, pienllm

l4

incenfo ,

45s. Bovem de armento, & arietem, & agnum ann

iculum imn

holocauftum :

u

6. Hircumque pro peccato :

4'. Et in hoftias pacificorum boves duos, arietes quinque,

1

hircos quinque, agnos anniculos quinque: haec fuit oblatio

)

Eliafaph filii Duel :

H

*

0

48. Die feptimo pri

nceps üliorum Ephraim, Elifama filius

Ammiud,

49. Obtulit aceta

bulum argenteum appendens centum tri-

abentem. feptuaginta ficlos,

ginta ficlos, phialam argenteam h

3

r

!LIBRI NUMERI

454

i

4

ad pondus

n&uarii, utrumque plenum fimila confperfa oleo

in facrificium : .

$9. Mortariolum aureum appendens decem ficlos, plenum

Ü

incenfo:

*

X

m

$1. Bovem de armento

holocauftum :

, & arietem, & agnum anniculum in

i

$2. Hircumque pro peccato:

53. Et in hoftias pacificorum, boves duos, arietes quinque,

k

fama filii Ammiud.

hircos quinque, agnos anniculos quinque, hzec fuit oblatio Eli-

54. Die o&tavo

Phadaffur,

princeps filiorum Manaife, Gamaliel filiuïs

h

$5. Obtulit acetabulum argenteum appendens centum tri-

ginta ficlos, phialam argenteam habentem feptuagin:a ficlos,

ad pondus Sanétuarii

; utrumque plénum fimila confperfa oleo

in facrificium:

56. Mortariolum aureum appendens decem ficlos, plenum

g

incenfo:

:

E

57. Bovem de arm

L

holocauftum :

ento, & a?*ietem,v& agnum anniculum in

58. Hircumque pro peccato :

It

59. Et in hoftias pacificorum boves duosg arietes quinclile,

hircos quinque, agnos anniculos quinque, hsec fuit oblatio

h

Gamaliel fili1 Phadaffur.

6o. Die nono princeps filiorum Benjamin, Abidan filius

Gedeonis,

61. Obtulit acetabulum argenteum appendens centum tri-

ginta ficlos, phialam argenteam haábentem feptuaginta ficlos,

in facri&cium :

ad pondus San&tuarii, utrumque plenum fimila confpería oleo

65. Et mortariolum aureum appendens decem üclc;s,,ple-

j

num incenfo:

63. Bovem de armento , & arictem, & agnum anniculum in

holocauftum :

64. Hircumque pro peccato :

' 65. Et in hoftias pacificorum boves duos, arietes quinque,

hircos quinque, agnos annicalos quinque : hac fuit oblatio

Abidam filii Gedeonis.

66. Die decimo princeps filiorum Dan, Ahiezer fïiius Am-

miíaddai,

61.Ob:ulit

-

CATPUT'XIL

4355

le0

'67. Obtulit acetabulum argenteum appendens centum tri-

1

ginta ficlos, phialam argenteam habentem feptuaginta ficlos,

ad pondus San&tuarii, utrumque plenum fimila confperfa oleo

ln

in facrificium :

68. Mortariolum aureum appendens decem ficlos, plenum

incenfo:

li

69. Bovem de armento,

F

holocauftum :

& arietem,& agnum anniculum in

J

7o. Hircumque pro peccato:

[os

Z1. Et in hoftias pacificorum

boves duos, arietes quinque,

hircos quinque, agnos anniculos quinque : haec fuit oblatio

tti

Ahiezer filii Ammifaddai.

72. Die undecimo. princeps üliorum Afer, Phegiel filius

0 )

Ochran,

Q

73. Obtulit acetabulum argenteum appendens centum tri-

i

ginta ficlos, phialam argenteam habentem feptuaginta ficlos,

ad pondus San&tuarii, utrumque plenum fimila confperfa oleo

V

in facrificium:

74. Mortariolum aureum appendens decem ficlos plenum

incenfo:

^

75. Bovem de armento, & arietem j & agnum anniculum in

:

0

holocauftum:

76. Hircumque pro peccato:

77. Et in hoftias pacificorum boves duos, arietes quinque,

It

hircos quinque, agnos anniculos quinque , heec fuit oblatio

l

Phegiel filii Ochran.

78. Die duodecimo princeps filiorum Nephtali, Ahira filius

J

j

Enan,

19- Ob

tulit acetabulum argenteum appendens centum tri-

ginta ficlos, phialam argenteam habentem feptuaginta ficlos,

ad pondus San&tuarii, utrumq

"e plenum fimila oleo confpería

:

n

in facrificium:

go. Mortariol

incenfo:

t

um aureum appendens decem ficlos, plenum

9r. Bovem de

armento, & arietem, & agrum anniculum in

holocauftum :

892. Hircumque pro peccato :

93. Et in hoftias pacificorum boves duos arietes quinque,

hircos quinque , a

gnos anniculos quinque, haec fuit oblatio

Ahira filii Enan,

$4. Heec

456

c LIBRI NUMERI

94. Hsec in dedicatione altaris oblata funt a principibus

Tírael,in die,qua confecratum eit. Acetabula argentea duode-

cim, phialae argentece duodecim : mortariola aurea duodecim :

85. Íta ut centum triginta ficlos argenti haberet unum ace-

tabulum , & fepruagintà ficlos haberet una phiala: id eít, in

commune vaforum omnium ex argento ficli duo millia qua-

dringenti, pond«re SanCtuarii.

86. Mortariola aurea duodecim plena incenfo, denos ficlos

appendentia pondere San&tuarii, id eft, fimul auri ficli centum

viginti :

$7. Boves de armento in holocauftum duodecim, arietes

duodecim, agni anniculi duodecim

z

& libameïïta eorum: hirci

duodecim pro peccato.

88. In hoftias pacificorum, boves viginti quatuor, arietes

^

exaginta, hirci fexaginta, agni anniculi fexaginta.

Haec Ob"

j

ata funt 1n dedicatione altaris, quando un£&tum eft.

89. Cumque ingrederetur Moyfes tabernaculum foederis ut

confuleret oraculum , audiebat vocem loquentis ad fe de pro-

pitiatorio) quod erat fuper arcam teftimonii inter duos Che-

rubim, unde & loquebatur ei.

C A PU E VHL

Candelabri C lucernarum fitus ac forma : etasque & confecratio

Levitarum.

cutus eft Dominus.ad Moyfen , dicens:

E LO

2. Loquere Aaron, & dices ad eum : Cum pofueris

feptem lucernas, candelabrum in auftrali parte erigatur. Hog

igitur przecipe,ut lucernae contra boream e regione refpiciant

ad meníam panum propofitionis, contra eam partem, quam

candelabrum refpicit, lucere. debebunt.

4. Fecitque Aaron, & impofuit luce

rnas fuper candelabrum,

ut preeceperat Dominus Moyfi..

4. Ha&ec auteri erat fa&tura candelabri, ex auro du&tili, tam

medius

Efpiciant ad men[mm panum.)Ylac

4- Hec autemerat f'alluracandelalri)

imenía erat, in qua quafi con-

vivabatur Deus ; nemo autem con-

Paucis repetit de ffru&ura candelabrt,

quz fufius habetur Exod. 25. 31. &

vivatur in tenebris, fed in lumine,

deinceps ; & cap. 37.

in tabernaculo autem nulla erat fene-

Ceps.

-?g I7. dein-

flra, itaque lJucernz accenduntur;

CA P.U T. VIH.

r

457

d-

S

medius ftipés, quam cuncta, quae ex utroque calamor;lm. l

tere nafcebantur: juxta exemplum, quod oftendit Dominus

Moyfi, ita operatus eft candelabrum.

. Et locutus ett Dominus ad Moyfen, dicens:

l

6. "Tolle Levitas de medio filiorum Ifrael, & purificabis eos:

.7. Juxta hunc ritum : -Afpergantur aqua luítrationis, & ra-

dant omnes pilos carnis fue. Cumque laverint veftimenta fua,

N

& mundati fuerint,

8. Tollent bovem de armentis, & libamentum ejus fimilam

oleo confperfam : bovem autem alterum de armento tu acci-

es

pies pro peccato.

i

9. Et applicabis Levitas coram tabernaculo foederis, convo-

E

cata omni multitudine filiorum Ifrael.

ro. Cumque Levita fuerint coram Domino, ponent filii

Yífrael manus íuas fuper eos.

Ir. Et offeret Aaron Levitas, munus in confpe&u Domini

a filiis Ifrael, ut ferviant in minifterio e;us.

x*

y

12. Levi:ee quoque ponent manus fuas fuper cap

ita boum,

"

e quibus unum facies pro peccato, & alterum in holocauftum

Domini, ut depreceris pro eis.

13. Statuesque Levitas in confpe&u Aaron, & filiorum ejus,

& confecrabis oblatos Domino.

(

14. Ac feparabis de medio filiorum Ifrael, ut fint mei.

[

r$. Et

7. dqua /æ?raiiaizis.) Quæ mixta

fMper eapita boum.) Bos erat Levita-

elt cineribus vitule rufz , de quibus

rum facrificium , ficut Levite ipfi

€ap. 19.

quodd»a populi facrificium fuerunt:

Radant omnes pilos carais fu. ) Cu-

itaque utrobique manuum impofitio

jus rei tropologiam vide apud S.Greg.

füper capita..

l. s. Mor. cap. 13. nam h& ceremo-

4

Unum facies pro peccaro. ) INon tu,

fed Aaron ; facies ergo non per te-

nie procul dubio myfterio non vacant.

9. Libamentum ejus. ) Yloc efl tali

metipfum , fed per Aaronem Ponti-

hoítig addi confuetum , de quo vide

ficem: nam hum. rt. di&um fuerat,

infra cap. r$j. num. 9.

Offeret Aa:on Levitas : iNectamen im-

10. Pozent felit Hfracl manus fáguas fe-

probabile ipfum Moyfem facrificaffe,

,per c0::) Ut hac manuum impofitio-

quod & textus nofter ; &verfio LXX.

ne fignificent , & teftentur fe; Levi-

videntur indicare. Vide Bonfreriuln

*

tas contribules fuos a fe abdicare, &

hic.

Domino quafi munus , aut facrificium

14 Uf ffnz mei.) Ut fint liberi ab

offerre, cjufque dominium, & mini-

oneribus , bellique muniis, cuflodes

fterium transferre.

fan&uarii, janitores, cantores.

Hzc

12. Lewité quoque ponent manus feas

enim fuerunt oíficia Levitarum,

Dibl. cum Com. Menochb. Tow, I,

Mmm

m

"-

4

^M LIBRI NUMERI

458

r$. Et poftea ihisrédiantur tabernaculum foederis, wt fer-

viant mihi. " Sicque purificabis, & confecrabis eos in obla:io-

nem Domini: quoniam dono donati furt mihi a filiis Hfrael. '

Q

*Exo.

16. * Pro primogenitis, quae aperiunt omnem vulvam in If-

;

13.2. rael, accepi eos.

T

x

Sïupn.

. -".

17. Mea funt enim omnia primogenita filiorum Ifrael, tam

Lu(ïæ

3:13

ex hominibus quam ex jumentis. " Ex die, quo percufti omne

pr

2.23. PT.

imogenitum in terra /Egypti , fan&tificavi eos mihi,

18. Et tuli Levitas pro cun&tis primogenitis filiorum Iftael

| :

- 19. 'TTradidique eos dono Aarón , & filiis ejus de medio po-

j

puli, ut ferviant mihi pro Iírael in tabernaculo foederis, &

'orent pro eis, ne fit in populo plaga, fi

ad San£tuarium.

.aufï fuerint accedere

V

20. Feceruntque Moyfes, & Aaron, & omnis multitudo fi-

liorum Ifrael fuper Levitis, quae praeceperat Dominus Moyfi:

21. Purificatique funt , & laverunt veftimenta fua.

Eleva-

vitque eos Aaron in confpe&u Domini, & oravit pro eis,

ä(

22. Ut purificati ingrederentur ad ofhicia fua in tabernacu-

lum foedéris coram Aaron, & filiis ejus. Sicut praeceperat

Dominus Moyfi de Levitis, ita fa&tum ett,

qï

1

: 23. Locutusque eft Dominus ad Moyfen, dicens:

24. Heec eft lex Levitarum : A viginti quinque. annis, &

Ü

fupra, ingredientur, ut miniftrent in tabernaculo foederis,

2;. Cumque quinquagefimum annum esetatis impleverint;

fervire ceffabunt :

L)

26. Eruntque miniftri fratrum fuorum in tabernaculo fce-

deris, ut cuftodiant qua fibi fuerint commendata , opera au-

tem ipfa non faciant.

Sic difponens Levitas in cuftodiis fuis.

H

CAPUT

ä

15. Dpgredicntur zalernaculum fede-

tatem miniflerii tabernaculi neceffarii.

ri:.) klebr. Zzgredjentur ad miniflerium

9. Ne fít im poprlo plaga. ) 91 lai-

dfünm.am tabermaculo federis , videlicet

cus & prophanus facro officio fe im-

ut illud portent; nec enim erat illud

mifcuerit, contra preceptum meum.

IA

officium Leviterum.

Q1. Elevaviique cos 4aron. ) Ritu

Cen[ecrabis eos $ oblattonenm,) Hebr.)

tenupba, de quo num. 15.

2

|

elevzbis eos , Vel egatabis eos, ea care-

24. Iugredienrur.) L.evite.

monia adhibita, quam Hebrzi vocant

26. S;c drfpones Levitis, &c. ) Ut

fezzpba , de qua [ixod. 29. c4. dixi.

cuftodiant vafa tabernaculi, ea atate,

Elevati ergo funt Levite eo ritu,

& modo, quem jam prafcripfi.

g

quo elevabantur vidimz.

Probabile

Optra autem ip[anan faciant.) Que

non multos Levitas tunc coníecratos,

prius facere folebant.

[

fed quot erant ad prafentem neceffi-

integrg.

; cum v?res eyant

I

a

7('*75

Ü

g UE

à

t

4

lru

CAPUT IX.

0«

Quo iempore debeant wundi Phafe celebrare , & quo immundi :

)

nubes tabernaculum operiens ducit exercitum.

df

L1.][ Ocutus eft Dominus ad Moyfén in deferto Sinai, anno

fecundo poftquam egreffi funt de terra /Egypti, menfe

It

prim

0, dicens:

*Exo..

2.

* Faciant filii Ifrael Phafe in tempore fuo.

L

3. Quarta decima die menfis hujus ad vefperam, juxta!?3:

p

omnes caeremonias, & juftificationes ejus.

t

2u

4. Pigecepitque Moyfes filiis Ifrael , ut facerent Phafe.

vi fecerunt tempore fuo : quartadecima die menfis ad

vefperam in monte Sinai. Juxta omnia, quze mandaverat Do-

minus Moyfi , fecerunt filii Ifrael.

Hl

6. Ecce autem quidam immundi fuper anima hominis, qui

non poterant facere Phafe in die illo , accedentes ad Moyfen,

& Aaron,

. Dixerunt eis:

immundi fumus fuper anima hominis :

p

k:

uare fraudamur, ut non valeamus oblationetm offerre Domi-

no in tempore fuo inter fi

lios Ifrael ?

8. Quibus refpondit Moy

fes : State, ut cdnfulam, quid prae-

Cipiat

Dominus de vobis.

9. Locutusque e

ft Dominus ad Moyfen , dicens:

h

1o. Loquere filiis Ifrael: Homo,

qui fuerit immundus fuper

mino.

anima9 five in via.procuï in

gente veftra,

faciaþ Phafe Do

iv

Mmm 2

1I. In

lii

la cuffodiis [uis.) N ocat cuffodzas in

quia incircumcifi quidam, nec pote-

rant per ztatem, quia tenclli infan-

piurali, quia variis familiis varia. cu-

tes erant.

Jï

ftodienda dabantur.

Unde plures cu-

ftodia.

g. Super amima.") Quia fcilicet* ca-

li

3»

D wefperam.) Hebr. zzzer duas

daver hominis tetigimus ; tales enim

n

v«fperas , quod explicavit cap.

Levit 22. 4. arcebantur ab omni fa-

crificio.

32. Exod. num. 6.

justa omnes ceremonias , t$ juflifica-

Fraudamur.) Prohibemur, arcemnr.

ziones ejas ) 1d eft juxta ritus, circum-

10. Homo, qui feerit imnwndu:"fu—

.'?tu

ltantias omnes pr&fcriptas EExod. 12.

per 4nimas; ffve iz vwvia procul 1m gente

vefhra faciat phafe, 69c.) lllud zw gen-

Mandata Dei dicuntur juftificationes,

U

quod fine illis re&e, juíte , ac legiti-

fe veffra, jungenduin cufn voce, Ho-

b

me quidpiam non fiat.

$0 , hoc pado

Homo de gente vc-

g. Qus fecerunt tempore [49.) Xioc

ftra, Hebraus fcilicet, qui immun-

4

tamen Phafe non manducarunt, qui

dus fuerit , aut peregre , cefTante im-

"

;x-ati funt poft egreffum ex ZEgypto,

munditia, vel ad fuos reverfus, faciet-

h24

26o

€

LIBR.IÉNUMERI

11. In menfe fecundo , quartadecima die menfis ad vefpe-

ram : cum azymis , & lattucis agreítibus comedent illud.

tab

^Exo.

SC

&

I2. Non relinquent ex eo quidpiam u

1

jue mane,* & os ejus

12-46. non confringent, omnem ritum Phafe ob'ervabunt.

oan.

fü

13. Si quis autem & mundus eft, & in itinere non fuit, &

19.56. i

men non fecit Phafe, exterminabitur anima illa de populis'

&

n

fuis , quia facrificium. Domino non obtulit tem

pore fuo: pge-

catum fuum ipfe portabit.

14. Peregrinus quoque, & advena fi fuerint apud vos, fa-

mf

cient Phafe Domino juxta ceeremonias, & juftificationes e'us.

I

Praeceptum idem erit apud vos tam advenae quam indigenae.

*Exo.

I5.

* |gitur die, qua erectum eft tabernaculum operuit illud

49-16. nubes.

À. vefpere autem fuper tentorium erat quafi fpecies

[s]

r.

7.1.

ignis usque mane.

.16. Sic fiebat jugiter : per diem operiebat illud nubes, & -

per noétem quafi fpecies ignis.

17. Cumque ablata fuiffet nubes, quae tabernaculum pro-

*

tegebat, tunc proficifcebantur fiiii Ifrael

-

& in loco, ubi fte-

l

tiffet nubes, ibi caftrametabantur.

18. Ad imperium Domini proficifcebantur, & ad imperium

V

1.Cor. illius figebant tabernaculum.

* Cun&tis diebus , quibus ftabat

Io.I. nubes fuper tabernaculum , manebant in eodem loco :

iU

Ig. Et fi eveniffet, ut multo tempore maneret fuper illud;

erant filii Ifrael in excubiis Domini, & non proficifcebantur.

nA

20. Quot diebus fuiffet nubes fuper tabernaculum.

A&ï 1me

perium Domini erigebant tentoria) & ad imperium illius de-

ponebant.

þI. Si

Phafe menfe fecundo , fi primo face-

18. 44 im;erim;z bamini.) Moven-

re non potuit, dicis impedimentis

tis per Angelum columnam nubis.

exclufus: fi fecundo non poterat,

b

Phafein tertium, aut ulteriorem men-

9. Maltotempore maneret.) Nub;:s

;

fem transferre fas non erat.

Idem-

fcilicet.

Y

Super illud. ) '"Tabernaculo.

que judicium de immundis ob ta&um

cadaveris, ac de aliis, fed alia caufa.

Est fülii Ifrael im exculiis Domnini.)

13. Peecatum. ) Poenam peccati.

1

Siftebaht quafi excubantes , & advigi-

*14.. Peregrizus quoque 6$ advtna, 6 6.)

lantes, & nubem an moveretur, ob-

Si religione Hebraus fit.

fervantes, vel fenfus eft, erant iníla-

1

15. Nabes.) Columna nubis.

tionibus, & manfionibus in eodem

Ave[pere auzem.) Columnaper diem

loco, quas Dei injqfï'u relinquerenon

nubis fpeciem habebat, per noctem

Poterant.

vero ignis

t

CAP.UT E«X

à

461

a1. Si fuiffet nubes a vefpere usque mane, & fiÉim diluculo

tabernaculum reliquiffet, proficifcebantur: & fi poft diem,

U

& no&tem receffiffet, ditfipabant tentoria:

22. Si vero biduo, aut uno menfe, vel longiori tempore

fuiffet faper tabernaculum, manebant filii Ifrael in eodem loco,

h:

& non proficifcebantur : ftatim autem ut recemiïet,moyebant

caítra :

*

23. Per verbum Domini figebant ten'oria, & per verbum

l

illius proficifcebantur : erantque in excubiis Domini juxta im-

IY

p'erium ejus per manum Moyfi.

i

PATETOE

[*

Ufus tubarum : qub- ordiie mota fint caflra de deferto Sinai : orat

Moyfes cognatum Hobab, ut cum ipfis proficifzratur : & verba

qua loquebatur Moyfes, cum elevaretur, vel

Q

deponeretur arca.

cutusque eft Dominus ad Moyfen, dicens:

ïLO

2. Fac tibi duas tubas argenteas du&tiles, quibus con-

li

vocare poffis multitudinem , quando movenda funt caftra ;

P

3. Cumque increpueris tubis, congregabitur ad te omnis

turba ad oftium tabernaculi foederis. .

5

4. Si femel clangueris, venient ad te principes, & capita

multitudinis Ifrael.

$. Si autem prolixior, atque concifus clangor increpuerit,

movebunt caftra primi, qui funt ad orientalem plagam.

6. In fecundo autem fonitu, & pari ululatu tubze, levabunt

$

tentof

Mmm 3

21. Diffipabant tentoria.) Depone-

Dutliles. )—Laminis fcilicet malleo-

i

bant, fuaque omnia convafabant.

rum contufione didu&is.

, 23. Erantque in exculiis Domini. )

Vide hoc cap. num; 19.

4 Si femel cl;zngzæri:.) Hebr. ha-

Wcon-

bent :. £ s tuba clauxeris , fic etiam.

c.D

Uas tubas argenteas. ) Ad

Chaldeus, & LXX. & fenfus poteft

vocandum populum. Primo

effe idem, nam qui una tuba canit,

ad movendum . caflra ; 1I. ad fefta;

quodam fenfu femel canit; qui dupli-

III. ad facrificia; IV. ad bella.

NV

ad concionem. VI. ad facras epulas. Ju-

ci, quodammodo bis canit, etiamfi

fimul fonum edan:.

bet nunc fieri duas, non tamen vetat

- w w

fieri plures.

WFade funt ex argento

$. Conci[us.) Intercifüs, interruptus

ob reve:entiam cultus 'divini, & ut

E

brevi aliqua morula.

effent magis fonorg.

€

d-

L

"-

462

4 LIBRINUMERI

tentoria, qui habitant ad meridiem, & juxta hunc modu

liqui facient, ululantibus tubis in profe&ionem.

n Te-

fi

. 7 Quàndo autem congregandus eft populus, fimplex tur-

barum clangor erit, & non concife ululabunt.

T

8. Filii autem Aaron facerdotes clangent tubis: eritque hoc

legitimum fempiternum in generationibus veftris.

[

9. Si exieritis ad bellum de terra veftra contra hoftes, qui

dimicant adverfum vos, clàngetis ululantibus tubis, & erit re-

Qu

cordatio veftri coram Domino Deo veftro

Tnanibus inimicorum veftrorum.

; ut eruamini de

fi

1o. Si quando habebitis epulum, & dies feftos, & calendas,

canetis tubis fuper holocauftis, & paciticis vittimis, ut fint vo-

bis in recordationem Dei veftri: ego Dominus Deus vefter.

tu

ir. Anno fecundo, menfe fecundo, vi

À

elevata eft nubes de tabernaculo foederis :

gefima die meï?'fï—*j:

12. Profe&tique funt filii Ifrael per turmas fuas de defert

Sinal; & recubuit nubes in folitudine Pharan.

E

13. Moverunt

manum Moyfi.

que caílra Primi juxta imperium Domini per

»

»Sup

EP"

14.*Fili Juda per turmas fuas: quorum princeps erat Na-

haffon filius Aminadab.

15. In tribu filiorum Iffachar fuit princeps Nathanael filius

*

[

Suar.

Ti

16. In tr

ibu Zabulon erat prïnc*epsk Eliab filius Helon.

b

17. Depofitumque eft tabernaculum

» quod portantes egreffi

funt filii Gerfon, & Merari.

&

18. Profe&tique funt & filii Ruben, per turmas, & ordinem

3

€11um: quorum princeps erat Helifur filius Sedeur.

19. In

9. Et eri*-ïrfcora'ldtia, 55.) Quafi di-

Iprecordationem Dei, & c..) Ut Deus

cat: Dominiüs recórdabitur veftri in

veílri recordetur, ut dixi num. 9.

prelio eum clangetis juxta hoc ejus

i11. 44772 [et9240.) Ab egreffu ex

3

pr&ceptum , ut eruat vos ab hollibus,

ZEgypto.

3

«X victores faciat.

Nubes.) Columna nubis.

3l

lo. Épsizm.) Solemnpe, & facrura

I2 de folizudize Pädran.) Tn 1oco,

ex hofliis pacificis, five epulum , quod

qui poftea di&üs eft fepslebra concupi-

fit previo facrificio , illudque claudit,

féestze , in quo füit decimatertia He-

qï

quale erat in confecratione regum ;

brzorum manfio.

z

l

pariter in Calendis, id eft, in Neo-

13. Juxta imperium Domit :2 ma-

Tnenia, five novilunio, primo fcili-

&et die menfis luharis: hic enim dies

zu Mayf.) Quod fcilicet Deus dedit

per Moyíem rminiftrum fuum.

l

Judais eraf feítus.

P d

à

CAPUT. X

453

i

19. Ín tribu autem filiorum Simeon , pï"inceps'f'uït Sala

miel

d

filius Surifaddai.

3

1

Duel.

Jr

20. Porro in tribu Gad erat princeps Eliafaph fil

21. ProfeCtique. funt & Caathitee portantes Sa

d

uarium.

0C

EL

'Tamdiu tabernaculum portabatur , donec venirent ad erectio-

nis locum.

i

- 22. Moverunt caftra & filii Ephraim per turmas fuas, ia

quorum exercitu princeps erat Elifama, filius Ammiud.-

t

23. In tribu autem tiliorum Manaíie princeps fuit Gamaliel

"

filius Phadaffeur.

24. Etin tribu Benjamin erat dux Abidam filius Gedeonis.

i,

y

25. Noviffimi caftrorum omnium profe£ti funt fibi Dan per

turmas fuas, in quorum exercitu princeps fuit AI

r

Nezer fi'lius

Amiíaddai.

26. in tribu antem filiorum Afer erat princepsPhegiel filius

ii

Ochran.

27. Et in tribu filiorum Nephtali princeps fuit Ahira filius

q

Enan.

398. Hzec funt caftra, & profe

&iones filiorum Ifrael per tur-

m

as fuas quando egrediebantur.

-29. Dixitque Moyfes Hobab filio Raguel Madianitee, cogna-

to (uo: Proficifcimur ad locum, quem Dominus daturus eft

s

nobis, veni nobifcum, ut benefaciamus tibi: quia Dominus

bona promifit Ifraeli.

:

f

3o. Cuiille refpondit: Non vadam tecum, fed revertar in

terram meam , in qua natus fum.

i. Et ille: Noli, inquit, nos relinquere: tu enim nofti,

in quibus locis per defertum caftra ponere debeamus, & eris

32. Cum-

duétor noidter.

21. Portantes S4n£fuarkum.) Vafa

ginta, cum pafceret g;'eges Jethro fo-

ceri fui, fed optavit Hobab fororium

San&a SanGuarii, id eft, San&i, &

San&i Sanctorum.

fuum hac arte Jud&eorum verz reli-

" e9. Hobab filio Raguel. ) LXX. &

10ni adjungere.

l]ta cenfent aliqui.

3lii cenfent hunc effe Jethro cogna-

V

el etiam dici poteft , quod verum

tum Moyfis.

Verius

tamen elt,

puto, optaffe Moyfem apud íe habe-

re Hobab , ut peculiaria quzdam di-

quod alii au&ores exiftimant, effz il-

fceret ex eo , qua& vel decurfu tempo-

o^

lius filium.

3o. lz terram meam. ) Madian.

ris mütata fuerant , vel Moyfes obli-

31. Ta euim nofi , 6c. ) Non eguit

tus eorum erat tantatemporis , & lo-

[

Moyfes du&ore in deferto ,. qui fe-

corum longinquitate varietate que ne-

quebatur columnam nubis, quiquein

otiorum.

NNec ex motu columnz

aliud Hebrai difcebant , quam quo

locis iis verfatus fuerat annis quadra-

Á

"-

4

464

v

LIBRI NUMERI

42. Cumque nobifcum veneris, quidquid optimum fuerit

ex opibus , quas nobis traditurus eft Dominus, dabimus tibi.

33. Puofecti funt ergo de monte Domini viam trium die-

rum , arcaque feederis Domini praecedebat eos, per dies tres

providens caftrorum locum.

34. Nubes quoque Domini fuper €os erat per diem, cum

incederent.

*Pfal.

35. Cumque elevaretur arca, dicebat Moyfes: *furge, Do-

67 2 mine, & ditfipentur inimici tui, & fugiant, qui oderunt te, a

facie tua.

z

6. Cum autem deponeretur, ajébat: Revertere, Domine

ad multitudrinem exercitus Ifrael.

CAPUT XL

Murmuris pena plexi 7uc?æz' coturnicum carnes impetrant : tur-

batoque Moyfi [piritu , Deus illius onus in feptuaginta feniores

partitur, qui omnes propbetant ; puniturque populus

propter carnium concupifcentiam.

*Pá4. r. T Nterea ortum eft * murmur populi quafi dolentium pro la-

T

m

4

4d0-

& bore contra Dominum.

Quod cum auditffet Dominus,

*rfa.iratuseft. Et*accenfus in eos 1gnis Domini devoravit extre-

a

77.21. mam caftrorum partem.

2. Cumque clamaffet populus ad Moyfen, oravit Moyfes ad

Dominum, & abforptus eft ignis.

3. V oca-

iter eflet dirigendum , reliqua ex fpe-

tres continuos dies cum parv ulis , ju-

culatoribus, & locorum peritis, qualis

mentis, & farcinis ambulaverant.

erat Hobab, cognofcenda erant.

Igeis Domimi.) A Domino profe-

33. Profectls f,:.c-nt ergo , &c. ) "Tacet

Qus, vel ignis ingéns, & vehemens,

& terribilis; fic enim vocantur CeZre;

Hobab, itaque verifimile eft eum ac-

quieviffe, & manfiffe cum Moyfe.

Dei , montes Dei , id eft, cedri magnz ,

j

Prcvidens caffrrorum locum.) Facie-

montes excelfi.

bathoccolumna nubis, & confequen-

Extremam caftrorum partem.) In qua

ter arca, cui nubes incumbebat.

Ín

verifimiliter erant ZIZgyptii , quilfrae-

litas ad hanc murmurationem incita-

Ilebr. eft, ad explorandum , vel inve-

fligandum illis requiem, locum fcili-

verant.

Fortaffe etiam aliqui, qui

set, in quo commode quiefcerent.

laffitudinem fimulabant in extrema

yS. Cuuque elevaretur arca.) Ut mo-

hac acie abfumpti fuerunt.

verentur caftra*

^

-

"bforptus eff ignis. ) Mel fimpli-

Surge Domine , &c.) Quafi ha&enus

citer extindus eft, vel, quod vox

arce infidens quieviffet.

ALferptus indicare videtur, terra, un-

Uasft dolentizm pro labere.) Fati-

"de prodierat abforptus eít, & vocem

EC

gatione fcilicet itineris, quia

Hebrzam ypy Hebreorumaliqui do-

N

":

CAPUTIKXI.

r

465

:yit

3. Vocavitque nomen loci illius ) Incenfio : eo quod incen-

]

fus fuilfet contra eos ignis Domini.

le-

4. Vulgus quippe promifcuum, quod afcenderat cum eis,.

.

flagravit defiderio, fedens, & flens, jun&tis fibi pariter filiis

lírael, & ait: * Quis dabit nobis ad vefcendum carnes?

1Cor..

1

5. Recordamur pifcium, quos comedebamus in JEgypto gra- 1o. 3.

tis: in mentem nobis veniunt cucumeres

,& pepones, porri-

que, & cepae , & allia.

z

d

6. Anima noftra arida eft, nihil ali:ud refpiciunt oculi noftri

nifi Man.

x

lt

- 3.* Erat autem Man quafi femen coriandri, coloris bdellii.

*Exo.

$. Circuibatque populus, & colligens illud , frangebat mola, 16.14.

five terebat in inortario, coquens in olla, & faciens ex eo tor- Pfalm

77.24.

tulas faporis quafi panis oleati.

k

9. Cumque defcenderet no&te fuper caftra ros, defcendebat Iäïoo

oan.

)

pariter & Man.

IO. Audivit ergo Moyfes flentem populum per familias, fin- 6. 31.

gulos per oftia tentorii fui. Iratusque eft furor Domini valde:

fed & Moyfi intoleranda res vifa eft.

r Et

n

5

cent fïgnificare, im profundum deprimi,

imminuerent.

Cepas comedere 7/E-

fuboner gi-

gyptiorum aliquibus eratreligio: nam

3. Vocavitque momen loci illius 3cen-

Porrum,

ut ait Juven. Sat. penult.

ii

fe.) Locus hic ab igne vocatus eft

& vepe nefas violare , ac. frangere

v

Incenfo ; fed a poena gula vocatus eft

morífü, fed non omnes hac fuperfti-

fepu'ehra concupi[cenzia , ut patet num.

tione tenebantur.

p

34. eft enim hic unus , &idem locus,

$. Gratis.) Vili pretio;& quafi nullo.

6. 4dnima nofira atrida eff. ). Appe-

uti & idem murmur: fieri poteít, ut

Ü

totus locus di&us fit fepulchra concu-

titus nofler languet, naufeat, & qua-

5

pifcentie , pars vero ejufdem loci,

fi exarefcit.

Nam licet manna eos

fapores exhiberet, optabant varieta-

qu& igne conflagravit , incenfio ap-

tem non tam in fapore, quam in co-

T

pellata fit.

4. Vulgas quippe promi[cuum. ) /igy-

lore, exteriorique forma ciborum;

u

ptiorum, qui Hebrzorum caflra fe-

ut fimul cum ventre , oculos etiam ;

e

quebantur.,

& manus explerent.

f

Flagr.rvir defiderio. ) Carnium , &

7. Colorisédellii.) Bdelliumex Plin;

l

ceparum ZEgypti; quamvis enim He-

lib. 12. cap. 28. unguis coloremrefert,

brzi fuos greges fecum ducerent , ta-

eftque candidum , & lucidum. Deco-

men promifcuum illud vulgus carnes

lore, & fapore manna vide di&a

in poteftate non habebat, & alii etiam

Exod. 16. 21.

ovibus. parcebant; ut eas in terram

1o. Moyff intoleranda ves vi[a eff.)

promilTim adducerent, interim man-

Quo fcilicet omnis populus ulularet;,

na viiitantes, ne earum numerum

& carnes pofceret.

:n

Bibl. cusa Coms Menoch. Tom, L

iNnan

3

466

* LIBRI NUMERI

[

t1. Et ait d Dominum : Cur afftixifti fervum tuum? quare

non invenio gratiam coram te? & cur impofuifti pondus uni-

[n

verfi populi hujus fuper me?

Q

12. Numquid ego corcepi omnem hanc multitudinem, vel

genui eam, ut dicas mihi: Porta eos in finu tuo ficut portare

Y

folet nutrix infantulum

, & defer in terram, pro qua jgra&i

patribus eorum ?

W

13. Unde mihi carnes,ut dem tantze multitudini? flent con-

Ti

x

tra me , dicentes: Da nobis carnes, ut comedamus.

Q1

14. Non poffum fo]

üs fu&inere o1ngem hunc populum, quia

gravis eft mihi.

fü

15. Sin aliter tibi videtur, obfecro, ut interficias me, & in-

veniam gratiam in oculis tuis, ne tantis afficiar malis.

fi

16. Et dixit Dominus ad Moyfen: Congrega mihi feptua-

B

ginta viros de fenibus Ifrael; quos tu nofti, quod fenes populi

Và

fint, ac magiftri: & duces eos ad oftium tabernaculi foederis,

faciesque ibi ftare tecum.

p

tradamque eis

17. Ut defcendam, & loquar tibi : & auferam de fpiritu tuo,

Vi

(

lus graveris.

, ut fuftentent tecum onus pol?uli, & non tu fo-

a

18. Populo quoque dices: Sanétificamini: cras comedetis

doldueas

Carnes,

£u

a

I2. Porta eos im ffum ruo. ) Maagna

tam &tate, quam prudentia, & mo-

enim charitate fuos fovere Pr

incipes

ribus.

n

debent.

ig. lt deffendam.) inclinando co-

IS$. Deterffeias me. ) Peto, ut mori

velter.

lumnam nubis, in qua ego; quafidux

Y

liceat. Levis aut nulla pufillanimita-

[

tis culpa : itaque non reprehendit il-

Auferam de fpiritu tuo.) Accipiam.

lum Dominus, fed confolatur.

Sic ab una candela lumen accipitur

J

16. Congrega mib: Jfeptuaginta viros.)

ad aliam accendendam, nihilque lu-

Conflituerat

Exod. 1g

prius Jethro fuggerente

minis deperit in priore: Chaldazus,

?1. decanos, & tribunos ;

"dugebo de fpiritu , qui eft feper te, &

qui lites deciderent, fed adhuc erat

poram faper eos,

provocatio ad Moyfen, qui- etiam

De fyirits.) Prophetico, ut colli-

i

qua ad Dei cultum fpe&abant , - pro-

T

€urabat, & majores etiam caufze ad

gitur ex num. 25. quo & populum re-

ere fcias, & dubià explicare, & oc-

hil

ipfum deferebantur. ^ Conftituit ergo

culta cognofcere, & futura pravide-

Deus hos feptuaginta, qui hac tria

re, & Dei laudes eodem fpiritu di-

Q

&que ut Moyfes prxftarent, ideoque

?

Gante exequi.

€os ?que ac Moyfem fpiritu prophe-

38. Santiftamini.) Parate vOos;

f

tico infignivit, ut familiariter Deum

nam fan&ificari in facris Fitteris non-

K

«onfülerent in dubiis, & ab eo edo-

cerentur.

nunquam fimpliciter fignificat compa-

rarefe. ltaexplicant Lyran, & Abu-

q

Quos tu noffi , quod [ents ffut.) Non

lenf: Chald. etiam vertit, Praparate 'yas.

ï-/*.

i

P d

r d

£C B U x

467

'e

carnes, ego enim audivi vos dicete: Quis dabit nobis efcas

l-

carnium ? bene nobis erat in JE

gypto. Ut det vobis Dominus

Ccarnes, & comedatis.

el

19. Non üno die, nec duobus, vel quinque, aut decem, nec

e

viginti quidem,

l

20. Sed usque ad menfem dierum, donec exeat per nares

veftras, & vertatur in naufeam, eo quod repuleritis Domi-

Ti

num; quiin medio veftri eft, & fleveritis coram

€0, diccntes H

Quare egreffi fumus ex JEgyp:o ?

n

2t. Et ait Moyfes (1r): Sexcenta millia peditum hujus populi

funt, & tu.dicis: Dabo eis efum oarnium menfe integro?

[

22.* Numquid ovium, & bovum multitudo caedetur, ut pof- * Jos.

fit fufü&cere ad cibum? vel omnes pifces maris

4

-in unum con- $-1o.

gregabuntur, ut eos fatient?

li

23. Cui refpondit Dominus : *Numquid manus Domini in- "1fzie

$

valida eft? ]Jam nunc videbis utrum meus fermo opere com- 59:

pleatur.

0

24. Venit igitur Moyfes, & narravit populo verba Domini,

" congregans feptuaginta viros de fenibus Iírael , quos 1tare fe-

cit circa tabernaculum.

I$

25. Defcenditque Dominus per nubem , &

: locutus eft ad

»

eum , auferens de fpiritu, qui erat in Moyfe, & dans feptua-

ginta viris.» Cumque requieviffet in eis Spiritus, prophetave-

runt, nec ultra ceffaverunt.

26. Remanferant autem in caflris duo virij quorum unus

X

vocabatur Eldad, & alter Medad, fuper quos requievit Spiri-

tus: nam & ipfi defcripti fuerant, & non exierant ad taberna-

culum.

I

Nnn23

2*. Cuma

(1) Et ait Moyfes. Jz edit. Sixt. legiiur : t ait Moyfes ad Dominum.

20. Ufque ad men[em dierum.) Wlen-

25. Prophetzphersnt. ) Düvino in-

fem integrum , feu omnibus diebus

flindu in divinas laudes eruperunt.

menfis.

Sic 3vo £« puseà» , funt an-

Sic. Saul dicitur prophetaffe , cum

ni pleni, & exaci 1. Machab. . 30.

quafi enthufiafmo a&us Dei laudes

Exeat per mares.) Statim explicat ,

cecinit, 1. Reg. 1o. 10:

cum ait; & vertatur in naufeam.

Nec ultza ceffaverunt.) Nec eos am-

er. Sexcegta millia, 66c.) Peditum

plius.fpiritus ille propheticus, quem

fcilicet armatorum Hebraorum: nam

ad populi regimen acceperant, defii-

tuit.

feminarum , puerorum, fervorum,

& ZEgyptiorum numerus facile ex-

o6 Reman[erant.) Ex humilitate,

crefcebàt ad trigefies centena millia.

dum fe honore indignos arbitrantur.-

23. Manns; ) Poteftas.

Ita Hieron. epiftola 127.

"-- aF

-

/

468

* LIBRI NUMERI.

,

27 Cumqäe prophetarent in.caftris, cucurrit puer, & nun-

ciavit Moyfi, dicens: Eldad, & Medad prophetant in caftris.

ibi

ten

28. Statim Jofue filius Nun, minifter Moyfi, & eleétus e

pluribus, ait: Domine mi Moyfes , prohibe eos.*

n

29. Atille: Quid,inquit, aemularis pro me? quis tribua

f, ut

omnis populus prophetet, & det eis Dominus fpiritum fuum ?

Á

50. Reverfusque eft Moyfes, & majores natu Ifrael in caftra.

* Pfal.

31. "Ventus autem egrediens a Domino, arreptes trans

7726«

are coturnices detulit, & demifit in caítra itinere quantum

uno die confici poteft, ex omni

parte caftrorum per circuitum,

volabantque in aere duobus cubitis altitudine fuper terram.

L

32. Surgens ergo populus toto die illo; & no&te, ac die al-

tero, congregavit coturnicum multitudinem, qui parum, de-

cem coros : & ficcaverunt eas per gyrum caítrorum.

f

* Pfal.

33. * Adhuc carnes erant in dentibus eorum, nec defecerat

D

77:39. hujufcemodi cibus : & ecce furor Domini concitatus in popu-

lum, percuffit eum plaga magna nimis.

qu

34. V oca-

27. Eldad ($ Medad prophetant ig ca-

Demiftt in caffra.). Decidere fecitin

E

fris. ) Alii 68. prophetabant prafente

Qu

caftra cireum circa per tantum fpatii,

Moyfe in tabernaculo, & MMoyfi qua-

quantum uno die confici folet.

fi conjundi: duo vero illi abfente,

n

& infcio Moyfe: itaque veritus Jo-

32a. Qui parum, detem coros.) Corus

fue ne hoc Moyfis au&oritatem 1m-

continebat triginta modios.

Demus

in quolibet modio fuiffe tantum 2o.

Y

minueret, per Moyfem prohibere co-

natur.

Simile vide Luce cap. 9. 49.

coturnices, perinde ac modius-conti-

lo

28. Eleus ex piuribus.) intimus,

net viginti ibras frumenti, hinc fe-

maxime familiaris.

,.Àn Hebreo ex

quitur , quod quilibet colligens trigin-

ta modios collegerit fex millia cotur-

elélis ejus , juvenibus , ac miniftris,

ac intereos lectiffimus, & chariffimus.

nicum, & confequenter quod unus

3o. Reverfusque im caflra.) Extaber-

hominum millia. collegerit fex millia

millionis; ac proinde totus populus ;

naculo ad circumjacentia caftra.

31. Egrediens a Domino.) Praterna-

qui tres capitum milliones explet;

ture ordinem a Deo miffus.

collegerit- 18. millia millionum co-

- Trass mare. ) Rubrum.

turnicum.

l

Coturnices.) Dantur fecundo cotur-

Siccaverunt e45.)) INe putrefcerent,

nices ; nam primo data fuerant ; Exod.

fed in fequentes dies fervari poffent.

f

16. 13. LXX. habent erzygometram.

33. 4Mdbue earnes erant dm dentibus

pi

Iiiud parelcon uzre« adjungitur qui-

eorum.) Kxpleto tamen menfe, quo

busdam animalibus, quz in fuo ge-

*carnibus coturnicum faturati funt , ut

t

nere grandiora funt , fic E:chinome-

d

promiferat Dominus num. 2o.

tra elt Echinus grandior, & fpinofior,

)

de quo Plin. l. 9. cap. 21.

Itaque

Plaga magna.

ignis, qui deinde

ortygometra eít grandior coturnix ,

precibus Moyfis repreffus &abforptus

€it, ut didum eft num. 5.

qug dux coturnicum diþitur.

Í

d a

" d

CAPUT XI & XII.

$

469

34. Vocatusque eft'ille locus, Sepulchra con'cuþifcentiæ:

ibi enim fepelierunt populum, qui defideraverat. Egreffi au-

]

tem de fepulchris concu

pifcentiae , venerunt in Haferoth, &

manferunt ibi.

i

CAPUT XI.

3

"aron, C? Maria in Mitiþrzmum Moyfen murmurant , apud quos

Maria

Il

Deus Moyfen laudat a f amiliaritate erga Dominum.

i

lepra percu[Ja , & Jeptem diebus a populo feparata ,

Janitati re[lituitur.

l

1.T Ocutaque eft Maria, & Aaron contra qufeh propter

l

uxorem ejus £thiopiffam ,

[

2. Et dixerunt:&Num per folum Moyfen locutus eft Domi-

nus? nonne & nobis fimiliter eft locutus? Quod cum audiiï"ct

il

*

Dominus, (1)

3. CErat enim Moyfes vir mitiffimu

qui morabantur in terra.)

s fuper omnes homiqes,

4. Statim locutus eft Dominus ad eum, & Aaron, & Mariam.

Egredimini vos tantum tres ad tabernaculum fcederis.

Cum-

Itl

j

que fuiffent egreffi,

s. Defcendit Dominus in columna nubis, & ftetit in introitu

H

tabernaculi vocans Aaron, & Mariam: Qui cum iffent,

S

6. Dixit ad eos: Audite fermones meos: Si quis fuerit inter

vos propheta Domini, in vifione apparebo ei, vel per fomnium

V

loquar ad illum.

7. At non talis fervus meus Moyfes,

mea fideliffimus eft :

*qui in omni domo E.

g

j

$. *Ore enim ad os loquor ei, & palam, & non per ceni- "Exo.

Nnn 3

(1) Quod cum audiffet Dominus. Z edir. Sixt. addstur : ivatus eft.

34. In Haferorh.) Y1ac eft 14.manfio

3. Erat enim Moyfes vir anitiffmus. )

Ropter uxorem ejus JEtbiopi[[am. )

Mitiffimus Moyfes injuriam non ul-

1.[)

Sephoram Madianitidem, qua

cifcitur, ideo illius patrocinium fu-

fortaffe , quod uxor effet Moyfis ,

fcipit Deus.

Scripfit hanc de fe lau-

dem Moyfes, quia calamus Spiritus

praferebat fe Mariz , quod hec ani-

Ín hoc

mo zquo ferre non poterat.

Sanüi ad hoc fcribendum impellentis

tamen murmure przcipue peccaffe vi-

ita fcripferat.

detur Maria, qu& Aaron contra Moy-

6. In'vifione.) ln imaginaria , vel

fen concitavit, qua etiam lepra per-

intelle&uali reprafentatione , & raptu.

cuífa eft.

7. In omni domo mea.) In toto ceetu

Ifrael.

2. Per f2lum.) Quafi dicat , Num

folus Moyfes propheta?

$. Ore enim ad os, 6c. ) Eo modo;

CL

b

479

Mj

LIBRI

NUMERI

gmata, & fiNuras Dominum videt.

detrahere fervo meo Moyfi ?

Quare ergo non timuiftis

9. Iratusque contra eos abiit :

t

1o. Nubes quoque receffit, quae erat fuper tabe

rnaculum,

[v

*Deut & ecce Maria apparuit * candens lepra quafi nix.

Cumque

?* 9. refpexiffet eam Aaron , & vidiffet perfufam lepra,

h

1r. Ait ad Moyfen : Obfecro, Domirie mi, ne imponas no-

bis hoc peccatum , quod ttulte commifinius ,

13. Ne fiat haC quafi mortua, & ut abortivum quod pro-

jicitur de vulva matris fuze , ecce jam medium carnis ejus de-

voratum eft a lepra.

13. Clamavitque Mo

fecro, fana eam :

yfes ad Domipum, dicens : Deus, ob-

14. Cui refpondit Dominus: Si pater eju.s fpuiffet in faciem

illius, nonne 'debuerat faltem reptem diebus rubore fuffundi?

Separetur feptem diebus extra caftra, & poftea revocabitur.

15. Excluía eft itaque Maria extra caftra feptem diebus, &

populus non eft motus de loco illo, donec revocata eít Maria.

CAPDT XIT

f

MilF ea'cþlomtores/ad confiderandam terram promiffionis, þalmz'zfenä

cum botro aliisque fructibus in fertilitatis frgnum r

eferunt ; qui

gamen unrverfi, preter Caleb & Sfofue, tnu

rmur

in populo concitant.

l

Rofe&tusque eft populus de Haferoth, fixis tentoriis in

"p

2!

deferto Pharan,

qui habetur Exod. 54. 6. Vide dida

remonig, & expiationes leprofis pre-

Exod. cap. 55. 1r.

fcripte Levit. 14. nam ipfa Dei fana-

j

10. Nubes quoque reæff.) Non pro-

tio per miraculum , & revocatio erat

f

cedendo, & praeundo, fed afzenden-

Ad

do füpra tabernaculum.

fufficiens luftratio, & expiatio.

al

hoc exemplum inftituta fuit feparatio,

a

li. Laponas mobis.) ómputes.

aSynagoga, & excommunicatio Chri-

Qaff mortua.) Lepra carnes illius

flianis ufitata.

excedente, vel, mortua morte civili

ob feparationem leproforum a coetu

f

aliorum.

te

1. DEHJS';zfmt&.) Ubi fuit 14. man-

D

14. Spuiffet. ) Quafi dicat, quanto

Fixis tentoriis im deférto Pbaran. )

magis cum ego eam lepra quafi fpu-

pergendo figere tentoria in deferto

f

to perfuderim.

Pharan.

f

Hec' porro decima quinta

p

Septem diebus.) Yiselapfis a Deo cu-

manfio, in quam proxime ex Hafe-

rata eft, & revocata.

in ejus autem

roth venerunt

K

xevocatione obfervatzfe non funt c&-

INum. 5 3. 1.

» fuit Rethina, ut pa/tet

f

—

, d

CAPUT XII.

47E

(t

[]

9. Tbique locutus eft Dominus ad Moyfen, dicens:

5. Mitte viros, qui confiderent terram Chanaan

, quam da-

turus fum filiis Ifrael

U

cipibus.

; fingulos de fingulis »tribubus, ex prin-

üc

4. Fecit Moyfes, quod Dominus imperaverat, de deferto

)-

Pharan.mittens principes viros, quorum iíta funt nomina.

5. De tribu Ruben, Sammuva filium Zechur.

6. De tribu Simeon, Saphat filium Huri:

e

7. De tribu Tuda, Caleb fili

üm Jephone.

8. De tribu Íffachar, Igal filium Jofeph.

9. De tribu Eph:aim , Ofee filium Nun.

1o. De tribu Benjamin, Phalti filium Raphu.

1r. De tribu Zabulon, Geddiel filium Sodi.

-

I2.

I(

De tribu Jofeph, fceptri Manaffe, Gaddi filium Sufi.

15.

De tribu Dan, Ammtiel filium Gemalli.

14.

De tribu Afer, Sthur filium Michael.

I5.

De tribu Nephtali, Nahabi filium Vapfi.

16. De tribu Gad , Guel filium Machi.-

17. Hs&c funt nomina virorum, quos mifit Moyfes ad con-

fiderandam terram : vocavitque Ofee filium Nun, Jofue.

!

18. Mifit ergo eos Moyfes ad confiderandam térram Cha-

naan, & dixit ad eos

Afcendite

per meridianam glagamo

Cumque veneritis ad montes,

19. Confiderate terram, qualis fit, & populum, qui habita-

tor eft ejus, utrum fortis fit, àn infirmus, fi pauci numero,

an plures :

20. I pfa

3. M.te viros ; 5:.) Petierat hoec

mutavit addito initio nominis littera

populus, ut patet Deut. r. 22. con-

]od, primo ut certiorem vi&oriam de

fultus per Moyfen Dominus annuit.

Chananzis polliceretur ; nam Ofee fi-

Ex principibus, ) Nonfummis; nam

gnificat /2Zv2, Jofue vero, qzi fa/va-

alis nominibus vocabantur; ut patet

bit. li. ut doceret a Deo expecan-

dum bonum.bellorum exitum: addi-

cap. 10. 14. fed exaliis primariis viris.

12. De zribu Jofiph feeptrs Manaffe. )

ta enim nomini Jofueprimalitterano-

Ex Hebr. vert poteít, 4e 4 7o-

minis Dei tetragrariati fumta cum re-

feph , de tribu. Manaff: , (ed nofter In-

liquo nomine, videtur exhibere hunc

terpres ut vitaret ejufdem vocis repe-

fenfum: De; /z/us, Salvator a Deo da-

titionem , fecundo loco fceptrum po-

tus. lii. quia previdebat fpiritu pro-

fuit , m2 a'ze, quod fua primaria

phetico Jofue;, five Jefum hunc , ut

fignificatione virgam , baculum , fce-

eum vocant LXX. fore typum [efu

ptrumve fignificat, hinc accipitur pro

Chrifti Salvatoris ; idem enim in Ee-

regno , dominatione, ac tribu.

brzo utriufque nomen eft , iifdemque

17. locavirguz Ojee fülimm Num fo-

litteris , & punéis fcribitur y3yu»

f9. ) Moyíes Ofee nomen in Joífue

7«jeiuba.

2

r

:

"

47

LIBRI NUMERI/

0. Ipfa t"c;i'ra, bona, an mala: urbes quales,'muräfäe, an

ba

absque muris.

21. Humus, pinguis, an fterilis, nemorofa, an absque arbo-

Tat

ribus.

Confortamini, & afferte nobis de fru&tibus terraze:

hü

Erat autem tempus,quando jam praecoque uvze vefci polffunt.

22. Cumque afcendiffent, explóraverunt terram a deferto

^

lfr;

Sin usque Rohob intrantibus Emath.

23. Afcenderuntque ad meridiem , & venerunt in Hebron,

fuf

*Jof ubi erant" Achiman, & Sifai;'& Tolmai filii Enac: nam He-

15.14- bron feptem annis ante Tanim urbem /Egypti condita eft.

f

*Deut

24. * Pergentesque usque ad Torrentem botri, abíciderunt

1. 24. palmitem cum uva fua, quem portaverunt in vecte duo viri.

De malis quoque granatis, & de ficis loci illius tulerunt :

M

2$

ui appellatus eft Nehelefcol, id eft, Torrens botri, eo

!

quod botrum portaífent inde filii 1frael.

26. Reverfique exploratores terroe poft quadraginta dies,

omni regione circuita,

27. Venerunt ad Moyfen, & Aaron, & ad omnem coetum

l,

Lo-

filiorüm Ifrael in defertum Pharan, quod eft in Cades.

cutique eis, & omni multitudini oftenderunt fruétus terrae ;

f

28. Et narraverunt, dicentes: Venimus in terram, ad quam

mififti nos, quae revera fluit la&te, & melle, ut ex his fru&i-

t

bus cognofci poteft.

Tà

29. Sed cultores fortiffimos habet

, & urbes grandes(, at'thþ

(

muratas : Stirpem Enac vidimus ibi.

4o. Amalec habitat in meridie, Hethaeus, & Jebufoeus, &

&

Amorrhaeus in montanis.

.Chananseus vero. moratur juxta

mare, & circa fluenta Jordanis.

31. Inter

[

O. Quazdo jam pratoqua mva ve[ci

crebra apud Jeremiam "Tanis , feu

geff*s:.) Menfe Tunii in Palaflina.

"T'aphnis mentio eft, cap. 2. 1ó. cap.

H

22. Íntrantibus: Ensath.) Qua itur,

43- 7. CAp. 44. F. Cap. 46. t9.

[

& intratur in Eimath regionem, quz

24. Palgitem ceum wva (ia. ) Febr.

(

ab Aquilone "'erram Sanétam termi-

& Chald. habent: Palmitem , & bo-

nabat.

trum uvarum unum,.

Alibi etiam

li

43. F4i.)INepotes, & pofteri Enac

apud prophanos audores lepuntur na-

i

gigantis. Videntur hi effe Inachide

fci botri immani magnitudine.

Vide

Gr&corum , qui antiquiffimis tempo-

Corn. a Lapide hic.

zibus ab Oriente migrarint in. Gra-

Dtto viri.) S. Ambr. ferm. 72. de S,

di

ciam.

Cypriano, ait fuiffe Jofue & Caleb. -

deznm urlew J£, y/:ti.) Celebrem

28. Latte, & zzelíe. ) Eftfertiliffima:

feilicet; & ut aliqui voluh&t, regiam.

30. Amalec habitat £a meridie.)Dicunt

fü

Píilm. 77. 12. dicitur, fFecz mzrab;-

hoc exploratores, non quafi terra

du m ferra JEsypti in campo "Vaueess

Amalecitarum pertineret ad terrag

CAPUT XII. & XIV.

47

D

31. Inter hcec Caleb compefcens murmur popfili, qui orie-

baiur contra Moyfen, ait:| Afcendamus, & polfideamus ter-

bo

ram, Quoniam poterimus obtinere eam.

32. Alii vero, qui fuerant cum eo, dicebant: Nequaquam ad

nt.

hunc populum valemus afcendere, quia fortior nobis eft.

I(0

33. Detraxeruntque terre , quam infpexerant, apud filios

Yírael , dicentes: 'T'erra, quam luftravimus, devorat habitatores

fuos: populus, quem afpeximus, procerce ftaturee eft.

34. 1bi vidimus monftra qu&edam filiorum Enac de genere

giganteo, guibus comparati, quafi locuftee videbamur.

üft

r

C A.PU/P XIV;

Murmur populi frufira [edare conantur. Srofuey & Caleb : iratum

«

Dominum placat Moyfes : omnes morti in deferto addicuntur prater

"P

Caleb , ac S'ofue , & pugnantes Jfraelite contra Domini

voluntatem ceduniur ab boflibus.

If

itur vociferans omnis turba flevit no€te illa,

I. IG

2. Et murmurati funt contra Moyfen, & Aaron cun&ti

filii Ifrael, dicentes :

A

.34. Utinam mortui effemus in /Egypto: & in hac vafta foli-

ll

tudine utinam pereamus , & non inducat nos Dominus in ter-

ram iftam , ne cadamus gladio , & uxores, ac liberi noftri du-

d

cantur captivi.

Nonne melius eft reverti in /Egyptum ?

4. Dixeruntque alter ad alterum: Conftituamus nobis du-

&

cem, & revertamur in /Egyptum ;

(

$. Quo audito Moyfes, & Aaron, ceciderunt proni in terrami

coram omni multitudine filiorum Ifrael.

a

6.* At

A

Hebrais promiffam , fed quia vicina

penam Domino illis irrogante num.

erat, ita ut Amalecitz ingreffum in

23. omnes enim confecit, & fepeli-

i

Chananazam facile prohibere poffent

vit in deferto.

33. Devorat babitarores [nos.) Infa-

4- Revertamur im JEcyptum. ) Quis

[u

revertentibus prebuiffet annonam :

m

lubris eft, noxià, & peftilens. — Fal-

fum hoc erat.

j

an rebelübus Dominus pluiffet man-

k

34. Quf lcuffa. ) Hyberbole ni-

na? quomodo mare Rubrum trans-

mii, & mendax advpopulu"m/ térren-

mifitfent ?

dum.

$- Ceciderunt proni in terram. ) De-

J

3* [N bac wofla folizudine utinam . pe-

precantes Dominum, ne immitteret

reamzs. ) Voti compotes fa&ti

vindi&am in murmurantes, ut fecerat

funt, eamdem, quam poftulaverant,

in Sepulchris concupifcentie c.11.15.

i

Ooo

! Bibl.cum Ctïn. Mezoch, Tons, I.

!

hs

P

4 CE

LIBRI

NUMERI

*E:c. — 6.* At vero' Jofue filius Nun, & Caleb filiu

s Jephane, qui

J

45 9. & ipfi luftraverant terram, fciderunt veftimenta fua.

1iViac.

o

7. Et ad omnem multitudinem filiorum ifrael locuti funt

»

»

^

86.

55: T

erra, quam éGircuivimus , valde bona eft.

li

8. Si propitius fuerit Dominus , inducet nosin eam , & tra-

det humum laé&te, & melle manantem.

1

1

9. Nolite rebelles effe contra Dominum : neque timea'is

populum terree hujus , quia ficut panem ita eos.poffumus de-

vorare: receffit ab eis omne prazefidium : Dominus nobifcum

eít, nolite metuere.

1c. Cumque clamaret omnis multitudo, & lapidibus eos vel-

le: opprimere, apparuit. gloria Domini fuüper te&tum fcederis

cun&üs videntibus filiis Ifrael,

Ir. Et dixit Dominus ad Mo

yfen: Usquequo detrahet mihi

populus ifte? Quousque non credent mihi, in omnibus fignis;

quze feci coram eis?

B

12. Feriam igitür eos peftiientia, atque confumam,te autem

faciam principem füper gentem magnam & fortiorem ,

.quam

haec eft. .

13. Et ait Moyfes ad Dominum : Ut au

diant JEgyptii, de

quorum medio eduxifti populum iftum.

* E

14. Ét habitatores terrse hujus, qui audierünt, quod tu,

^ Or

?. Domine

n populo ifto fis) & facie videaris ad faciem, * &

ä

?** nubes tua protegat illos, & in columna nubis

H

præcedæ €os per

diem, & in columna ignis per noctem :

H

I5. Quod occideris tantam multitudinem.quafi unum ho-

minem , & dicant:

16. Non

H

8. 5 propitius.) Particula, £, non

10. Ez (apidibus e0$ , ö'c.) Caleb.

eft dubitantis, fed modum vidtorie

fcilicet, & Jofue qui murmurantibus

indicantis, quafidicat. Propitio Do-

refiftebant.

b

mino ingrediemur , &c. vel fenfus eft:

Gloia Demini.) Nubes lucida prs-

Y

nifi pergatis illum veftris oblocutio-

fentiam Domini indicans.

j

Dibus irritare.

Super tef

naculum.

Lenz- federzs,) Suger .taber-

9. Receffit ab ern omme praffdium.)

Hebr. ; cct:ï[??( Ab cis Winbraeorzum. LXX.

I Ufguequo detraber gmibi ? ) Ylobr.

habent: rece/fz 2b ezs zempzs.

Divi-

ertitALit me.

no prafidio deftituti funt. Hebrai

12. Principem füper. gentem magzam.)

hocintelliguntde morteS. Job, quem

Qua ex tenafcatur, vel cui tu imperes.

juxta Tordanem habitaffe, ex variüis

13. Hr audiamt .

£OPprHéi. ) "Trunca

au&toribus ait Pineda in Job cap. r.

Oratio. per apoï'

iopefin ad. exprimen-

verfu 1, num. 29. & hoc anno mor-

dum pathos: quafi dicat; fi hoc facis,

tuum fuiffe aliqui volunt. Vide Corn.

audient /ZEgyptii, & blafphema

a Lapide cap. 10. Num. v. 11.

nomen tuum.

E

bu-pt

fä

E4

s

^

C A&PUT. XIV.

475

16. Non poterat introducere populum in teifa

'

m pro qua

juraverat : * idcirco cccidit eos in folitudine.

*Exo.

h

a

32.28. -

17. Magnificetur ergo fortitudo Domini.ficut jurafti, dicens:

18. " Dominus patiens; & multee mifericordisze; * auferens » pfat.

l«

iniquitatem , & fcelera, nullümque' innoxium d-ere]in-quens)* Io2.g.

qui vifitas peccata patrum in filios in tertiam ,

nerationem.

*

& quartam ge- 'Exo.

347

*ixo.

19. Dimitte obfecro , peccätum populi tui hujus fecundum

20.5.

magnitudinem mifericordise tuce, ficut pro

*

iftum.

pitius fuifti egre-

dienübus de /Egypto usque ad locum

20. Dixitque Dominus : Dimifi juxta verbum tuutrr.

H

21. Vivo ego: & implebitur gloria Domini univerfa terra.

22. Attamen omnes homines, qui viderunt majeftatem meam,

"n

& figna, quae feci in /Egypto, & in folitudine, & tentaverunt

"

me jam per decem vices, nec obedierunt voci mezae,

23. * Non videbunt terram, pro qua juravi patribus eorum, *Deut

1

nec quispiam ex illis, qui detraxit mihi, intuebitur eam.

35

24. * Servum meum Caleb, qui plenus alio fpiritu fecutus * [or.

eft me, inducam in terram hanc, quam circuivit,

& femen ejus r4. 6;

poffidebit eam.

?

25. Quoniam Amalecites, & Chananseeus habitant in valli-

bus: Cras movete caftra, & revertimini in folitudinem per

viam meris rubri.

Ooo 2

26. Lo-

16. Jasraverat. ) Jura*vi: hoc Deus

20. Dimiff. J Non puniam,ut dixeram..

Ifraelitico populo ,. qui femper idenr

Jesta verbum Ium.) Ut petifti.

effe cenfetur, non his, vel illisde po-

21. Fiveego.) Juro per vitam meam..

pulo. Quare juramentum hoc plene

Tplebitur glria Dosini unrverfater-

implevit Deus |ofue temporibus,

"4.). Àdeo mira fa&urus füm indu-

17- A;Cfgni'jcemr ergo fovtitudo Do-

cens populum in Chananzam.

mimi.j Mlagma appareat, iram. vin-

22. Qui wviderunt majeflatem "Heam. )

cendo, & difficultates ex hoftibus, ex

nanimirum, & portenta , qie ma-

itinere , ex ingenio duro Hebraeorum

A

atis mee argurmienta funt.

füperando.

Per decez vires.) IMultis vicibus.

Siat juraffz.) INon juraverat Do-

24. Oi plemws"lo L)*ïirl'f.z.) Bono

minus, fed illius affeverationi par fi-

fcilicet obedientie , magnanimitatis ,

des adhibenda, ac juramento.

fidei , ac fiducia.

18. fenoxiwz.) impunitum , cum

Securus eff me. ) Tuffa mea faciendo,,

penam meretur.

non obloquendo , bonum exitum fpe-

Qui vifitas peccata, patrum m filjot. )

rando, & alios etiam ad. fpem eri-

INon quod Moyfes hoc optet ,. cum

gendo.

contrarium poftulet ; fed quia Deus;

2$. Habiamt im vallilus.) Caftra-

Exod..3$. 6« h&ec fibi epitheta tri-

metantur in vallibus vicinis, vobif-

buerat , iifque, cum invocaretur, no-

que infidiantur..

münari voluit.-

Revertimini im [olirudinens. ) Jampex-

w

476

LIBRI NUMERI

. 26. Locuttisque eft Dominus ad Moyfén, & Aaron, dicens:

[2

27. Usquequo multitudo haec peffima murmurat contra me?

querelas filiorum Ifrael audivi.

fil

28. Dic ergo eis: Vivo ego

, ait Dominus: ficut locuti eftis

audiente me, fic faciam vobis.

* Pfal.

ii

29. *In folitudine hac jacebunt cadavera veftra.

Omnes,

::$.20q0i numerati eftis a viginti annis, & fupra, & murmuraitis

d

contra me,

*Deut

30. * Non intrabitis terram,fuper quam levavi manum meam,

D

I. 25. ut habitare vos facerem

» preeter Caleb filium Jephone, & Jo-

- fue filium Nun.

f

:31. Parvulos autem veftros, de quibu

þs dixiftis, quod prez-

dze hoftibus forent, introducam , ut videant terram , quae vo-

di

bis difplicuit,

d

32. Veftra cadavera jacebunt in folitudine.

23. Filii veftri erunt vagi in deferto annis quadraginta, &

(

portabunt fornicationem velítram, donec confumantur cada-

vera patrum in deferto,

l

34- Juxta numerum quadraginta dierum , quibus confidera-

"Ezec ftis terram *annus pro die imputabitur.* Et quadraginta an-

* þ61:al.

nis recipietis ini

uitates veftras, & fcietis uluionem meàm:

94-10.

. 35. Quoniam

í

cut locutus fum, ita faciam omni multitudini

huic peifimae, quae confurrexit adverfum me : in folitudine

*

hac deficiet, & morietur.

1.Cor.

d c':ontemplah-

iO.IO.

36.* Igitur omnes viri, quos miferat Moyfes a

Hebr

-

dam terram : & qui reverfi murmurare fecerant contra eum

'omnem multitudinem, detrahentes terrae ; quod effet mala,

2 L

ïudæ

37. Mortui funt, atque percuffi in confpe&u Domini.

Ls

38. Jofue

f

Tranfierunt au-

veneranf in Rethma , & Cades , pro-

ut patet INum.355. 5

ximeque aberant a terra promilíla;

tem Jordanem, & ingreffi funt Cha-

tantum enim intererant montes Idu-

naan decima die meníis primi anni

me2: in penam ergo revocat illos

41. ab egreffu, ut patet Tofue. 4. 15.

in folitudinem.

Vel ne in hoflium

Itaque defunt quinque dies ad explen-

infidias incidant , quibus, cum fi con-

dum quadraginta annos.

grederentur cladem acciperent, cum

Portabunt fornicationem — weftram. )

numen non haberent propitium.

Penam fornicationis vellrz, id eft

..30. Super quam levavi manum ) Pro

prevaricationis ; ac declinationis a

qua quafi elata in altum manu, juravi,

Deo, & ejus lege.

quod eam vobis darem , Genef.15.18.

34. buquizates, ) Peenam iniquita-

33« Quadraginta annis.) Heb. egreffi

tum.

Bo AUL IIIEEALI TUN RR

funt ex Egypto 15. die menfis primi,

/37. Moertui : Jnnt s 4/qlüe : peuet.)

CADPUT:XIV.

4

Y

38. Jofue autem filius Nun, & Caleb filius Tephene vixerunt .

d

ex omnibus, qui perrexerant ad confiderandam terram.

. Locutusque eft Moyfes univería verba haec ad omnes

tis

filios Ifrael , & luxit populus nimis.

40. Et ecce mane primo furgentes a

fc&nderunt verticem

5

montis, atque dixerunt: Parati fumus aícendere ad locum:

N

l$

de quo Dominus locutus eft: quia peccavimus.

41. Quibus Moyfes: Cur, inquit, transgredimini verbum

"

ml

Domini, quod vobis non,cedet in profperum?

42. * Nolite afcendere : non enim eft Dominus vobiícum : *Deut

ne corruatis coram inimicis veftris.

I. 42

43. Amalecites, & Chananceus ante vos funt, quorum gla-

dio corruetis, eo quod nolueritis acquiefcere Domino , nec

erit Dominus vobiícum.

44. At illi contenebrati afcenderunt in verticem montis.

Arca autem teftamenti Domini , & Moyfes non recefferunt de

à

caítris.

2

45. Defcenditque Amalecites, & Chananseus, qui habitabat

in monte, & percutiens eos, atque concidens, perfecutus eít

eos usque Horma.

i

É

[l*

j

Ooo 5

- CAPUf;

É

Subita morte puniti funt prater ]o-

Parati fumus afcendere,) Couafi prio-

fue, & Caleb.

rem contumaciam emendaturi.

44- 4t illi contenebrati, ) Excecati

l-

dn coníptéu Domini. ) Gloria Do-

mini adhuc fe vifendam exhibente fu-

inobedientia, & cupiditate penetran-

ni

pra tabernaculum.

di in Chanaan , non acquiefcunt.

39. Unrver[a verba bac.) Sententiam

In vverticem montis.) ln quo habita-

j

mortis continentia.

bant Chananzi, & Amalecite, qui

facile per dorfum montis in fublime

4o. Aftenderant werticem mentis.)

Idumzz , ut fic ftatim penetrarent in

nitentes deturbarunt, ac ceciderunt.

]

Chanaan. Prius averfi, & refugien-

4$. Ufque Horma. ) Qui locus po-

1j

tes, nunc przcipites in eam ruunt,

flea ita di&us eft, INum. 21.5.a

ra-

fine confilio, nutu, opeque Dei, in

'e ibi edita ab Hebrzis.

Vel etiam

ab hac clade nomen invenit. * Horm^

utroque inobedientes Doimino, utro-

anathema fignificat.

bique xïïultati, gt meriti fuerant,

p

LUE N UM RC

e

CAPUT XV.

Que libamenia ingre]fis terram offerenda [int ,. ac primitie fepa-

fünda : pemna peccati per iguorantiam aut Juperbiam commiffi ;

al

! lapidatur 'qui Sabbato ligna collegit: fimbrie ac itte

Ber quatuor angulos palliorum ponende..

cutus eft Dominus ad Moyfen, dicens :

(I. LO

2. Loquere ad filios Ifrael, & dices ad eos: Cum in-

p

greffi fueritis terram habitationis veftrze, quam ego dabo vobis,

5. Et feceritis oblationem Domino in holocauftum., aut

vittimam pacificam, vota folventes, vel fponte offerentes mu-

nera, aut in folemrnitatibus veftris adolentes odorem fi

Domino, de bobus, five de ovibus :

uaviFatis

Tü

4. Offeret quicumque immolaverit victimam, facrificium

fimilae, decimam partem ephi, confperfam oleo,quod menfu-

ram habebit quartam partem hin:

af

5. Et vinum ad liba fundenda ejusdem menfurz dabit in

Q

holocauftum, five in vi&timam. — Per agnos fingulo

$5

pi

6. Et arietes erit facrificium fimilae duarum. decimarum,

quae confpería fit oleo tertide partis hin:

7. Et vinum ad libamentum tertiae partis ejusdem menfurze

offeret in odorem fuavitatis Domino. -

fi

a

8. Quando vero de bobus feceris holocauftum, aut hoftiam,

ut impleas votum, vel pacificas vi£timas.

(

9. Dabis per fingulos boves fimilze tres decimas confperfze

oleo, quod habeat medium menfurze hin:

K

ro. Et vinum ad liba fundenda ejusdem. menfuree in obla-

tionem fuaviffimt odoris Domino.

at

II. Sic facies.

z

ietes, & agnos, & hded'oä;.

W

2

12. Per fingulos boves, & ar

ï3.Tam'

3«

(Dolentes odorem fuaistatis.) Ho-

K

hin erant tres fextarii Hebrei, id eft,

locauftum fcilicet , vel vi&ti-

unci& aqug , vel vini 40. librz fcili-

:nam pacificam..

cet tres, & uncig quatuor.

4 Saerificinsr fÉmile.) Quod hoto-

$« Bf vinum ad liba.) Ad libamina.

eauflis tantum ,' & vi&imz pacifice,

Simila fale,. & oleo commifta vitti-

sli folebat..

non autem vidima pro peccato, ad-

m2 cremandz imponebatur , &füper

hec vinum libabant , iJlud füperinfun-

N

Decimam partem Epbi.) Quegomor

dendo. Ex his, quae hic dicuntur in

dicitür.

Aeertam partem bin. ) Quarta pars

textu, facilenotabis, quo major eft

f

N

hoftia , majus etiam libamen prælfcribiw

!

C.A;P. UT

XV.

4

79

15. 'Tam indigense ,. quam peregrini

14. Eodem ritu offerent facrificia.

;PG-

i

15. Unum praceptum erit, atqüe judicium tam vobis, quam

advenis terrae.

16. Locutus eft Dominus ad Moyfen, dicens :

17. Loquere filiis Ifrael; & dicesad eos: |

18. Cum veneritis in terram , quam dabo vobis,

J

19. Et comederitis de. panibus regionis illius , feparabitis

Js

primitias Domino

du&

20. De cibis veftris. Sicut de areis primitias "apura'oïtisg

i,

21. Ita & de pulmentis dabitis primitiva Domino.

22. Quod fi per ignorantiam. praeterieritis quidquam ho-

AUS

*

rum , qua locutus eft Dominus ad Moyfen,

ün

25. Et mandavit per eum ad vos, a die qua coepit jubere,

& ultra,

n

24. Oblitaque fuerit, facere multitudo, offeret vitulum de

armento; holocauftum in odorem fuaviífimum Domino, & fa-

i

crificium ejus, ac liba, ut caeremonize poftulant, hircumque

pro peccato :

[i,

25. Et rogabit facerdos pro omni multitudine filiorum Ifrael,

À

& dimittetur eis, quoniam non fponte peccaverunt, nihilo-

minus offerentes incenfum Domino pro fe, & pro peccato,

.

atque errore fuo.

d

2

26. Et dimittetur univerfze plebi filiorum Ifrael, & advenis,

qui peregrinantur inter eos: quoniam culpa eft omnis populi

:

per 1gnorantiam.

27. Quod.fi anima una nefciens peccaverit, offeret capram

"

anniculam pro peccato fuo:

28.

t deprecabitur pro ea facerdos, quod infcia peccaverit

coram Domino, impetrabitque ei veniam, & dimittetur illi.

29. 'Tam indizenis , quam advenis una lex erit omnium, qui

peccaverint ignorantes.

50. Anima

by

13. Peregrinz.) Q

u

offerat vitülum pro peeccato combu-

lt

t Decibis.) De panibus.

ui profelyti funt.

rendum extra caíira.

LHlic vero addi-

t

20. $reut de ,areis. ) idem judicium

duür, ut przter yitulum Levitici 4

& de torcularibus.

14. pr&fcriptum , alius infüper vitu-

(j

2r. De ptbnesiis.) De maffa fari-

lus in holocauftum offeratur, & hir-

q

na fuba&a ad panes conficiendos.

cus pro peccato.

24. Vitulum de armento im bolocau-

Sacrifcium dus.) WFarreum.

;

ffum , &5c. Hi. eHmaque pro peccato. ) Le-

Liba.) Libamina olei, & vini.

t

vitici 4. 13. precipitur , ut fi tota

m 0]7&)*&;7[:'& inænfum. ) Vi&imam,

qu& incendatur, & adoleatur Deo.

multitudo filiorum Ifrae? pgccaverit,

E:

'

b

480

[j

LIBRI NUMERI

3o. Anima vero, qua& per fuperbiam aliquid commiferi;,

five civis fit illej five peregrinus, (quoniam adverfus Domi-

C

num rebellis fuit) peribit de populo fuo.

41. Verbum enim Domini con:empfit, & praeceptum illius

fecit irritum : idcirco delebitur, & portabit iniquitatem fuam.

32. Fattum eft autem , cum effent filii Ifrael in folitudine,

& inveniffent hominem colligentem ligna in die Sabbati ,

33. Obtulerunt eum Moyfi,&Aarony& univerfze multitudini.

34. Qui recluferunt eum in carcerem, neícientes quid fuper

p

eo facere deberent.

55. Dixitque Dominus

ad Moyfen : Morte moriatur homo

(

ifte, obruat eum lapidibus omnis turba extra caftra.

36. Cumque eduxiffent eum foras , obruerunt eum lapidi-

bus, & mortuus eft, ficut praeceperat Dominus.

$

57. Dixit quoque Dominus ad Moyf

en-

eos:*ut faciar;t fibi

el

*Dew . 38. Loquere

liis Ifrael, & dices ad

22.12.fimbrias per angulos palliorum ponentes in eis vittas hyacin-

att^ €hinas:

ir

235

39. Quas cum viderint, recordentur omnium mandatorum

.

.

k

Dormnin!

, nec fequantur cogitationes fuas, & oculos per res

varias fornicantes ,

4o. Sed magis memores praceptorum Domini— faciant ea,

fintque fan&ti Deo fuo.

41. Ego Dominus Deus vefter , qui eduxi vos

de terra

"

"CAPUT

n

Z-E.gypti, ut effem Deus vefter.

n

31. Praceptum illius fecit irritum. )

Vitras byatinthimas. ) Coloris vio-

p

lacei.

Violavit preceptum , fecit illud irri-

h

tum, non quoad obligationem , fed

59. Nec féquantur cogitasiones [aas,

quoa4 ejus finera, &ufum , qui e

oculos per ves warias fürnicantes.)

[

Obedire [eo.

Quafi dicat: geftate has fimbrias, ut

2

P

Collizentez lgua. in die fabbati.)

iis admoniti legis Domini, non fe-

Ia deferto fervabant fabbatum quoad

quamini cogitationes , curiofitatem

vacationem ab operibus, non quoad

cordis veftri, & oculorum concupi-

facrificia.

fcentiam, quos fequentes aberretis a

preceptis Dei , & tanquam fornica-

3s. Morte moriatur.) Leges pena

i

fanciende , prafertim cum-recens la-

rii, alieno rerum concupitarum amo-

ta funt.

re, & peccatis vos. polluatis.

Vel

38. Ejubrias ) Ad eumri modum,

fenfus eft: nolite fequi cogitationes

D

à

quo videns in extremitate telarum fi-

veflras legem interpretando , & ad id,

ja qu»dam extare.

Tiss fimbrias etiam

quod cupitis, trahendo, & detorquen-

Chriffus ecftavit, nam Luc. 8. 44. di-

do; ne proprio fidentes judicio pec-

t

eitur mu'ler. teti

cetis, & culpam, qua eft metapho-

giífe ümbriam velti-

menti ejus.

rica quædfæm fornicatio ,- contrahats.i

x

^

lt

CAPUT XVI

Ti

Core, Datban, €? Abiron feditionem movent , bosque oioos terra

[Tus

abforlet , €& ignis interficit: 2 g0. voiros offerentes incenfum ,

i

& alios 24700. murmurantes confutnpfrt

incendium.

1l

1.T7Cce autem Core filius Tfaar, filii Caath, filii Levi, &

p

Dathan, atque Abiron filii Eliab.Hon quoque filius

Pheleth de filiis Ruben,

.m Ifrael du-

u

2. Surrexerunt contra Moyfen, aliique filioru

centi quinquaginta viri proceres fynagogae, & qui tempore

idi

concilii per nomina vocabantur.

3.* Cumque ftetiffent adverfus

Toyfen, & Aafon, dixerunt: Eccli

Sufficiat vobis, quia omnis multitudo fanctorum eft, & in ipfis 45.22

1. COr.

eft Dominus: Cur elevamini fuper populum Domini ?

Ti

IO.Io

en

4« Quod cum audiffet Moy(es , cecidit pronus in faciem :

jude

$. Locutusque ad Core, & ad omnem multitudinem : Mane,

II.

[l

inquit , notum faciet Dominus, qui ad fe pertineant, & fan£tos

applicabit fibi: & quos elegerit, appropinquabunt ei. .

T

6. Hoïc

1

. ref;l:'ü.c Ij;m;.) Core fuit con-

Quia omnis multitudo fantlorum eft.)

x.Co

fobrinus Moyfis, & Aaronis;

Quod omnis hic Hebrzorum popu-

erant enim duorum fratrum filii Am-

?

lus fan&us eft, Deoque per veram fi-

h

ram, & lfaar.

Caath genuit Am-

dem , religionem , cultum: & pa&tum

ram, & lfaar, ut patet partim hic,

in Sina initum, deyin&us, & quafi

partim Exod. 6. 1 g.

confecratus gque ac vos,

n

De fliis Ruben.) Qui concoquere

& Aaron.

o Moyfes,

Mi

non poterant a filüs liuben Jacobi

Et im ipfís eff Dominus. ) Qui illis

primogeniti ablatum jus facerdotii.

adeít, beneficiisque profequitur. :

:)

^

P

Szrrexerunt comira Alqy/&m,) Non

4. Cecidit. pronus fn 'faciem. ) klu-

it

tara ejus principatum ambientes, quam

militer orans Dominum, vt feditio-

fe

nem hanc Core difcuteret.

nl

Aaronis facerdotio invidentes, quafi

illüd a fe utpote primogenitis, inique

S. Qui ad fe pertinganr.

Ad hec

p

ablatum effet, maxime vero Core

verba alludit Apoftolus

^

pá

im.2.19.

$4

qui erat primogenitus , ut patet Exxod,

cum ait: cogzovit Dominus, qui/lmt ejm,

6

£l*

10

Er fantlos applicabit fibi. ). Exteriori

d

Per gomina. ) Hébr. wiri wemimis,

figno oftendet; quem velit fibi in fa-

celebres , primores , & fenatores , qui

cerdotem fanificari, facroque hoc

nfs

ad confilium evocari folebant

minifterio fungi.

Id,

3. Sufficiat vobis.) Ut privati viva-

o[)

Ez quos elcgerit , appropinquabunt. ei.)

"

tis, & veltra forte finguli contenti

Sacerdotio fungentur ii, quos Deus

fitis.

ipfe ad hoc delegcrit, non alii.

Bibh eum Com. Menoch. Ton;. I

Ppp

$)

M

AO2

LIBRI NUMERI

6. Hoc igitur facite : "Tollat unusquisque thuribula fua, tu

Core, & omne concilium tuum.

;

[u3

M

7. Et haufto cras igne, ponite defuper thymiama coram Do-

mino: & quemcumque elegerit, ipfe erit fan&tus: multum eri-

-eimini filii Levi.

of

8. Dixitque rurfum ad Core: Audite, filii Levi:

9. Num parum vobis, eft, quod feparavit vos Deus Ifrael

ab omni populo, & junxit fibi, ut ferviretis ei in cultu taber-

nàculi, & ftaretis coram frequentia populi, & miniftraretis ei?

p

1o. Idcirco ad fe fecit accedere te, & omnes fratres tuos

filios Levi, ut vobis etiam facerdotium vindicetis,

if

rr. Et omnis globus tuus ftet contra Dominum ?

quis eft |

Q0

enim Aaron, ut murmuretis contra eum?

14. Mifit ergo Moyfes, ut vocaret Dathan, & Abiron filios

Elib. Quirefponderunt: Non venimus.

(o

13. Numquid parum efttibi, quod eduxifti nos de terra.,v

iec

quze latte, & melle manabat, ut occideres in deferto, nifi &

dominatus fueris noftri ?

I4. Revera induxifti nos in terram, quase

fluit rivis la&is, .

j

ii

& mellis, & dedifti nobis poffeifiones agrorum, & vinearum,

an & oculos noftros vis eruere? non venimus.

Is. lratusque Moyfes valde , ait ad Dominum : Ne refpicias

D.

facrificia eorüm : tu fcis, quod nec«fellum quidem umq

Tü

þam

acceperim ab eis , nec afflixerim quempiam eorum.

16. Dixitque ad Core: Tu; & omnis congregatio tua ftate "

feorfum coram Domino, & Aaron die craftino feparatim.

us

17.'l'ollite

NX

Id

7- Penitedefuper tbymiama coram Ds«

etiam ad Hon ; nam Core folus erat

3)i20.) Coram SanüoSanGorum, in

Di

altari thymiamatis.

prefens Moyfi.

hir

Noz 'venimm.) Nolumus venire.

lpfe erit Sauilus.) Segtegatus , &

14. Revtra imduxifli nos, €6c.) Kft

bl(

€le&us a Deo ad facerdotium.

farcasmus, quafi dicat : Heccine in

Mzlium erigi;nini füi Lew.) llebr.

lu

deferto eít terra illa fertiliffima , in

Yi

mulium Vobis, fcilicet fumitis, & ar-

quam te nos inducturum jactabas.

rogatis. Valde fuperbitis.

Oculos moféros vis eruere? Y Ut non

11« Ominrs, globus uus.) Congrega-

videamus tuasinipofturas. "Wel etiam

fitt

t

tio tua, gregales tui.

fenfus eft: an paras in corpora noftra

Quid eff enim .4aron ? ) Quid fecit

fevire, fi tibi non pareamus, oculos

hi

Aaron: nec enim ipfe fe ingeffit fa-

nobis eruendo ?

Tu

cerdotio, fed a Deo vocatus fuit.

15« Saerpffeias ) ThuriHc;ätiones :

l

Wt

12. Mifft ergo Moyfes. ) Nuntium

"-

non enim vi&imas,

ad abfentes Dathan,

o

Abiron , &

miama obtulerunt.

fed tantum tl'fy-

^

CAPUT XVL

483

jl

i7. Tollite finguli thuribula veftra; & ponite'füper ea in-

cenfum , offerentes Domino ducenta quinquaginta thuribula :

)

Aaron quoque teneat thuribulum fuum.

)1*1

18. Quod cum feciffent, ftantibus Moyfe, & Aaron.

19. Et coacervatfent adverfum eos omnem multitudinem ad

oflium tabernaculi, apparuit cun£tis gloria Domini.

el

20. Locutusque Dominus ad Moyfen, & Aaron , ait:

i

21. Separamini de medio congregationis hujus, ut eos re-

3

pente difperdam,

105

22. Qui ceciderunt proni in faciem , atque dixerunt: For-

tiffime Deus fpirituum univerfae carnis) num uno peccante,

con:ra omnes ira tua defzeviet ?

23. Et ait Dominus ad Moyfen :

05

24. Precipe univerfo populo, ut feparetur a tabernaculis

Core, & Da.han, & Abiron.

C

i

25. Surrexit

fequentibus eum fenioribus lírael,

jue Moyfes, & abiit ad Dathan, & Abirog, &

25. Dixit ad turbam : Recedite a tabernaculis hominum im-

piorum , & nolite tangere, quae ad eos pertinent,, ne involva-

Ój

n

mini in peccatis eorum.

27. Cumque receffiffent a tentoriis eorum per circuitum ;

iE

Dathan, & Abiron egreffi ftabant in introitu papilionum fuo-

li

rum, cum uxoribus , & liberis, omnique frequentia,

Ppp2

28. Et

t

17. Ducenta quinquaginta tburibula.)

Qui omnem animam humanam , que

i

Non fumpta de San&uario , fed qu&

carnem animat, condidifti, vel , qui

feditiofi fibi fecerant.

intima carnis fcrutaris, mentem , pro-

18. Quod cum feciffnz. ) Mli 2go.

penfiones, vota cognofcis.

!

Dathan & Abiron, Core, & Hon ve-

Nupge uno peccamte contra omnes zrafua

nire noluerunt ex contumacia , vel fi-

defxviet ? ) Pauci peccarunt, ad illos

bia Deo timentes malum aliquod.

peena pertinet.

Populus non rebellis

19. Gleris Domin:.) Major folito

fuit, aut contumax, ut illi,.fed le-

jux, & fulgor in columna nubis, di-

vius peccavit, novitate rerum ducus,

vinam indicans prafentiam.

& curiofitate? dignus ergo eft, cui

21. Separamini de medio congreg atio-

parcas.

nis bujus. ) Et facerdotium. ambien-

24. Core , &6 Datban , & "Abiron, )

tium, & populi, qui illis aderat, il-

Intellige & Hon, quia hi quatuor erant

lifque favebat.

Bonorum fubdito-

capita feditionis.

$

rum eft fegregare fe a feditiofis; hinc

26. Ip peccatis.) NNe pong pecca-

torum participes fitis.

Moyfes pro populo preces fundit,

mt fequitur.

27. Omnique frequentia,) F'amulos

22. Dens (pirituum nuiver[n cgrrzi:f)

rum, ancillarum ; parvulorum.

cm

—

494

LIBRI NUMERI

28. Et ait'Moyfes: In hoc fcietis, quod Dominus miferit

me, ut facerem univería, quae cernitis, & non ex proprio ea

-

corde protulerim:

29. Si confueta hominum morte interierint & vifitaverit

eos plaga, qua & caeteri vifitari folent: non mifit me Dominus:

3o. Sin autem novam rem fecerit Dominus, ut aperiens terra

os fuum deglutiat eos, & omnia , quze ad illos pertinent, de-

ä

fcenderintque viventes in infernum, fcietis, quod blasphema-

verint Dominum.

*Deut

II.6

*

*

31. * Confeftim igitur, ut ceffavit loqui, dirupta eft terra fub

*

Pfal

alm

, Pedibus eorum :

Ios.

2. Et aperiens os fuum, devoravit illos cum tabernaculis

17.1g. fuis, & univerfa fubftantia eorum,

33. Defcenderuntque vivi in infernum operti humo, & pe-

rierunt de medio multitudinis.

E

34. At vero omnis Ifrael, qui ftabat per gyrum , fugit ad

clamorem pereuntium, dicens : Ne forte; & nos terra deglutiat.

35. Sed & ignis egreffus a Domino, interfecit. ducentos

quinquaginta viros, qui offerebant incenfum.

Es

28. üt face;/*cm safvtrfa. ) Quæ fci-

fentientes,: & illorum conatus pro-

licet in veftri ex /Igypto educione,

bantes , ideoque Dominus eadem poe-

totoque meo ducatu, ac prafertim

na eos involvit: Parvuli , qui per &ta-

circa Aaronis, & filiorum ejus in ía-

tem peeccare non poterànt, etiam ipfi

cerdotes ele&ionem feci.

abforpti funt, ut in iis parentes puni-

]

c9. Plaga, qua && ceteri vifftari fo-

rentur a Deo, qui vitz & mortis eft

Jenr. ) Quaz. extraordinaria non. elt,

Dominus. Si diutius vixiffent, fortaf-

& non infrequenter mittitur a Deo

fe parentes fuiffent imitati , & alioqui

cujufmodi efl. fames, peflis, bellum.

qui corporibus non pepercit, animis

30: Aperzens terra. 05 fuum. ) Wada

videtur peperciffe: nam perremedium

voragine.

legis natur& ab originali expiatos fuif-

Y

Blafphemevtrint Dominum. ) Opus

fe credibile eft. « Circumvifio enim

enim Dei, fcilicet facerdotium Aa-

in deferto non fuit ufurpata.

ronis caluminiati funt, illudque non

33« la Infernum.) Proprie diäum,

Deo, fed Moyfi, ejufque favori ini-

quo illos viventes adhuc perveniífe

quo, & injufto tribuerunt:hoc autem eft

probabile eft, licet oppofitum fit pro-

"blafphemare.Blafphemia enim eft,cum

babilius. Itaqueillud , Zefcezdersnz vi-

opus Dei tribuitur Dzmoni, velho-

", de a&u inchoato accipiendum

mini, ut patet Matth. 12. 31. Erat

eft, non de perfe&to.

etiam- ingens in Deum injuria &

Operti bumo.) "lerra , que difceffe-

contumelia.

rat, hiatum fuum concludente. .

32. Er wniver[a fubflantim eorum.)

3$. Egreffus « Domimo. ).Ex altari

^ Uxores, filii, reliquique familiares pec-

holocauftorum , ex quo ignem pete-

cati p articipes fuerant rebellibus con-

bant ad adolendum thymiama.

CAPUT XVL

495

"t

36. Locutusque eft Dominus ad Moyfen, dicéns :

ea

37. Preecipe Eleazaro filio Aaron facerdoti ut tollat thuri-

bula, quze jacent in incendio, & ignem huc, illucque difper-

rit

gat: quoniam fan&tificata funt.

N

48. In mortibus peccatorum : producatque ea in laminas;

[à

& affigat altari, eo quod oblatum fit in eis incenfum Domino,

Q-

& (an&tifiggta fint, ut cernant ca pro figno, & monumento filii

la

1frael.

59. Tulit ergo Eleazar facerdos thuribula eenea, in quibus

jj

obtulerant hi, quos incendium devoravit, & produxit ea in la-

minas , affigens altari:

]s

40. Ut haberent po

ftea filii Ifrael, cjuibus commonerentur,

ne quis accedat alienigena, & qui non eft de femine Aaron,

X

ad offerendum incenfum Domino, ne patiatur, ficut paffus eft

Core, & omnis congregatio ejus, loquente Domino ad Moyfen.

2

41. Murmuravit autem omnis multitudo filiorum Ifrael fe-

j

quenti die contra Moyfen , & Aaron, dicens: Vos interfeciftis

0s

populum Domini.

42. Cumque' oriretur feditio , & tumultus increfceret,

43. Moyfes, & Aaron fugerunt ad tabernaculum foederis.

Quod, poítquam ingreffi funt, operuit nubes, & appar ui. glo-

.

ria Domini.

:

d-

44. Dixitque Dominus ad Moyfen :

f

45. Recedite de medio hujus multitudinis, etiam nunc de-

f

lebo eos.

Cumque jacerent in terra,

di

46. Dixit Moyíes ad Aaron: 'Tolle thuribulum, & haufto

ii

igne-de altari, mitte incenfum defu;er, pergens cito ad po-

"

J

pulum, ut roges pro eis: *jam enim egrefía eft ira a Domino, ' Sap.

19.2I-

& plaga defzevit.

47. Quod cum feciffet Aaron, & cucurriffet ad mediam mul-

ma:

itudinem , quam jam vaftabat incendium , obtulit thymia

Ppp3

48. Et

n

fe

culo, & in eo affervari ad perpetuam

Qui offtrebant. imcenfum. ) Qui fe

rei memoriam.

J

comparabant ad offerendum.

m

37. Sanilifeata fuünr.) Per conta-

38. I imortibus peccatorum, ) Per

&umignis facri , & thymiamatis. Vel,

mortem , ut dixi, vel tempore, quo

fan&ificata funt, dum Deus inimpios

peccatores extin&i funt.

vindi&am exercuit; hoc enim vide-

39- "figens altari.) Holocauftorum,

AT Comquejacerent in terra ) Moyfes,

n

tur fignificare, quod additur, zz mr-

zibus peccatorum , Nel tandem fandi-

& 'Aaron fupplicantes pro populo.

ficata funt, quia ju(Ta offerri taberna-

47. Obtulit tbymiama.) Licebat tan-

(2€N

496

LIBRI NUMERI

48. Et ftatis inter mortuos, ac viventes, pro populo depre-

catus eft, & plaga ceffavit.

if

iC

49. Fuerunt autem , qui percuffi funt, quatuordecim millia

hominum, & feptingenti, absque his, qui perierant in feditione

Core.

&

$0. Reverfusque eft Aaron ad Moyfen ad oftium taberna-

v

culi foederis poftquam quievit interitug.

*

t

CAPUT XVIH.

f

&

Suimptis virgis a duodecim tribuum principibus, fola Aaronis oirga

Jloruit ac fru&um produxit , fervataque ef! in. tabernaculo

tefHimonii.

locutus eft Dominus ad Moyfen, dicens:

1.ET

N

2. Loquere ad filios Ifrael, & accipe ab eis virgas fin-

gulas per cognationes fuas, a cuntis principibus tribuum, vir-

gas duodecim

7&' uniuscujusque nomen fuperfcribes virgae

fuzc.

3. Nomen autem Aaron erit in tribu Levi, & una virga

cunCtas. eorum familias continebit.

4. Ponesque eas in tabernaculo foederis coram teftimohio,

ubi loquar ad te.

5. Quem ex his elegero, germinabit virga ejus: & cohibebo

a me querimonias filiorum Ifrael, quibus contra vos murmu-

rant.

t

6. Locutüsque eft Moyfes ad filios Ifrael, & dederunt ei

omnes principes virgas per fingulas tribus: fueruntque virgae

duodecim absque virga Aaron.

7. Quas cum pofuiífet Moyfes coram Domino in tabernacu-

lo teftimonii:

K

8.Se-

li

tum offerre in tabernaculo in altari

1t

4- Coram teffizonio. ) Coram arca.

4i

thymiamatis, fed extra illud obtulit,

$- Cob:bebo 4 zme

:). Quiefcere fa-

Moyfe ita ex divina infpiratione illi

ciam.

Q

mandante.

l

6. Futruntaue virga. duodecim aLfque

i

Er cognationes.) 'Tribus,

virga Aaron. ) "Tribus, finumeres Le-

"p

Vi, erant tredecim ; nam tribus Jo-

P

Hninfcujifque, ) Principis in

feph erat-duplex, fivebipartita, Ejph-

quaque tribu.

raim fcilicet, & Manaffe.

Pro tribu

3. In tribu. Lewi,

) Àj virga Lewi,

Levi pofita eft vir

ut efT in Hebr.

decimatertia.

£a Aaron, qua fuit

P d

CAPU T XVIL. & XVII.

497

)

8. Sequenti die regreffus invenit germinaffe virgam Aaron

in domo Levi : & turgentibus gemmis eruperant flores, qui,

ld

foliis dilatatis, in amygdalas deformati funt.

E

9. Protulit ergo Moyfes omnes virgas de confpe&u Domini

ad cunétos filios lfrael: videruntque & receperunt finguli

-

virgas fuas.

10. Dixitque Dominus ad Moyfen: Refer virgam Aaron in *Heb.

tabernaculum teftimonii , ut fervetur tibi in fignum rebellium 9. 4-

filiorum Iírael, & quiefcant querelæfeorum a me, ne morian-

fuür.

Jj

ir. Fecitque Moyfes ficut przeceperat Dominus.

12. Dixerunt autem filiilfrael ad Moyfen : Ecce confumpti

fumus, omnes peribimus.

13. Quicumque accedit ad tabernaculum Domini, moritur.

Num usque ad internecionem cun&ti delendi fumus ?

CAPUT.XVII.

De ouere facàrdotum & excubiis Levitarum; primitie C» ollatio-

tes ac Jacrificia Jacerdotibus, decime autem Levitis affgnautur,

qui earum decimarum rurum dabant

ZAaron.

xitque Dominus ad Aaron : Tu, & filii tüi, & domüs

r DI

patris tui tecum , portabitis iniquitatem Sané&tuarii: &

tu, & filii tui fimul fuftinebitis peccata facerdotii veftri.

2. Sed & fratres tuos de tribu Levi, & fceptrum patris tui

fume

8. Virgam Aoaron. ) Qui erat primo-

ne rurfus in eos Dominus alia aliqua

laga defeviret. Optantergo malum,;

genitus in domo , id eft, tribu Levi.

Er turgentibus gemumis, 66.) He-

fi quod impendeat, precibus Moyfis

brea habent: Zz ecce virga protzlit

averti.

germen ,. E5 floruit. florem, & reddidit

amygdelas , triplex fuit miraculum ,

Ortalitis iniquitattm Santiuarit.)

x[,)

Dabitis peenas, fi quid pecca-

quod fcilicet arida virga gernmas pro-

tulerit, quod hz converfz ftatim fint

bitur in ceremoniis, aut fi quis ex-

in flores, & hi in fru&us.

ternus veflra remiffione, & negligen-

i2. Ecce com[mmpti -fumus. ) Miulti

tia fefe facris immifcuerit ; nam vos

confirmavit in facerdotio, & miracu-

abfumpti funt fuperioribus cladibus.

13. Quieummque.) Noninitiatus, &

lis veftram auctoritatem apud popu-

Deonon vocante.

]um fancivi. Veftrum ergo eft facer-

Num ufque ad intermecionem , &c.)

dotii jura fortiter tueri.

^

-

INovi iflius figni occafione timuerunt,

. Sceptrum. ) Nidefupra cp.1 3.12:

x

498

LIBRI NUMERI

fume tecum, przeftoque fint, & miniftrent tibi : tu autem , &

filii tui miniftrabitis 1n tabernaculo teftimonii.

tit

4. Excubabuntque Levitae ad przecepta tua, & ad cun&ta

W

opera tabernaculi: ita dumtaxat, ut ad vafa San&tuarii, & ad

altare non accedant, ne & illi moriantur, & vos pereatis fimul.

of

4. Sint autem técum, & excubent in cuftodiis tabernaculi, &

in omnibus caeeremoniisejus. Alienigena non mifcebitur vobis.

de

s. Excubate in cuftodia SanCtuarii , & in minifterio altaris :

V

ne otiatur indignatio fuper filios Ifrael.

Ó

6. Eco dedi vobis fratres vef

tros

ii5

Levitas de medio filiorum

Iírael, & tradidi donum Domino, ut ferviant in minifteriis ta-

oÍ

bernaculi ejus.

tü

7. Tu autem;

& filii tui cuftodite facerdotium veftrum : &

Es

oinnia, quse ad cultum altaris pertinent, & intra velum funt,

f

per facerdotes adminiftrabuntur

E fi quis externus accefferit,

occidetur.

8. Locutusque eft Dominus ad Aaron: Ecce dedi tibi cu-

M

ftodiam primitiarum mearum.

Omnia, qua fanctificantur a

ng

filiis 1írael, tradidi tibi, & filiis tuis pro officio facerdotali

M

legitima fempiterna.

^

.

.

p

9. Heec ergo accip!

es de his, que fan&iücantuAr , & oblata

funt Domino.

Omnis oblatio, & facrificium, & quidquid pro

peccato, atque deli&to redditur mihi, & cedit in San&g fancto-

qui

rum , tuum erit, & filiorum tuorum.

m

f ox

IO. Ín Sanctuario comedes illud : mares tantum eden

- ov

pt.Pri-

fin

eo ; quia confecratum eft tibi :

fun

3. Excubabuntque Levite. ) Prompti,

8. Cuffcdiam. ) Cum

n

plgno jure

diy

ilacrefque ut famuli , qui heri juffa

utendi, & confumendi.

expedant, parati effe&a dare.

,Primilid'rum.) Oblationum.

Ten

d. cuntla opera tabernaenli. ) Ut cu-

Qua fanfificantur.) Quas mihi fe-

Xim

d

ftodiant, portent, cum moventur ca-

gregantur, & offeruntur.

fa, Ccc.

Legitima fempiterna.) loexperpetua,

tén

Ne &6 illi moriantur , 6 vos. ) Vl pro-

dumi Hebrzorum hec durabit Res-

pen

pter temerarium tactum Sacrorum;v os

publica.

qje

&

quianon prohibuiftis.

- 9. Omnis oblatio, 6c.) Mi&time qu&-

4. Caremonss.). Miniftrationibus re-

libet , & facrificia ex legis prafcripto

3j

ligiofis.

oblata.

d

"iienigena. )

Quiþ de alia tribu eft.

In 1

Ie Sanüla Santlorum.) Quod mihi

i0n

$. fndignario fuper frlios Ifraet.) Pu-

Offerunt, & ideo eft San&iffimum.

niente Domino populum propter pec-

lo. de $amünar;.) ln.atrio taber-

24

cata facerdotum, corpus pro capitibus.

naculi, juxta altare holocauftorum.

p

fen

t datra velum.) IntraSanàum , &

Mares tantum edent 'ex eo. ) Scilice

ivtra Sanctum San&torum.

Qm

Sacrifiio pro peccato ,. & Qeli&o

D)

/

CAPUT XVII.

459

rr. Primitias autem, quas voverint, & obtull»erii.qt filii Ifrael,

tibi dedi, & filiis tuis, ac filiabus tuis, jüre perpetuo: qui-

d

mundus eft in domo tua, vefcetur eis.

al

]l

12. Omnem medullam olei, & vini, ac frumenti, quidquid

offerunt primitiarum Domino, tibi dedi.:

13. Univerfa frugum initia, quze gignit humus, & Domino

.

$i

deportantur,cedent in ufus tuos: qui mundus eftin domo tua,

vefcetur eis.

14. Omne, quod ex voto reddiderint filii Ifrael, tuum erit.

fl

Itl

15. Quidquid primum erumpit e vulva cunCtee carnis,quam

offerunt Domino, five ex hominibus, five de pecoribus fuerit,

tui juris erit: ità dumtaxat, ut pro hominis primogenito pre-

tiu

H

*

m*accipias, & omne aniiml, quod immundum eft, redimi

facias,

|

16. Cujus redemptio erit poft unum menfem : ficlis argenti

quinque,

j

Nam ex hoítia pacifica etiam femi-

tiarum ?ero quantitas, qua dabatur,

!d

nge comedebant, ut patet L'evit. 10.

erat-pars fru&ctuum media. inter 4o. &

P

I.(Jl

14- Deut. r;. 18. X cap. 16; 11.

60. intra quam Jlatitudinem quifque

Qrzia conleeratum eff t2i. ) 'Yibi fe-

dabat, quod volebat, qui minimum,

au

gregata-erit, & ad te pertinebit.

dabat fexagefimam partem ; qui plu-

11. Primiias.) QOblationes.

rimum , quadragefimam.

0

12. Medellam olez, 6$c.) Quod pin-

I3. Pragum iaHa, ) Primitias.

guifümum , & optimum cít in fru-

Qui mundus'efd ...

vefcetur. ) $i

mento, vino , oleo.

videlicet aliquid ex hifce primitiis

pX

Prz';i/z'tiaï/um Domiso. ) Primitiz di-

fuerit Deo immolatum, & facrifica-

o

r

fünguntur a decimis: primitie enim

tum: nam alias fi. foli facerdoti fuif-

funt primi fructus, decimz funt de-

fentoblate, poteranta quibusvis etiam

&ma pars fru&uum: primitie imme-

immundis abíumi.

jut

diateofferunturDeo in gratiarum actio-

14. Omne, quod ex voto reddiderint ) Si

nem pro frugibus terrz; decimz pro-

fcilicet voverint illud non ad iramo-

xime fücerdotibus dantur in flipen-

lationem, fed tantum ad oblationem.

[:

dium minifterii eorum, util!is fulten-

1$. Quudquid primum ermmpit , & c.)

téntur. , Porro quadruplices primitiás

Primogenita animalium.

*

l,

pendebant Elebrel, primo fpicarum

5

dpomundum eff.) INonfecundum fpe-

die fecunda azymorum. Lev. 23. 10.

ciem, ut equus, aut mulus, fed per

& r1. Il. panum in Pentecofte. Lev.

accidens nt ovis clauda,; aut ceca.

ue

23. 17. Íli. panum, quos hebdoma*

16. Cz;)'m redemvltq.) Hominis fci-

1pt0

datim: pinfebant. INum. 15. 21. IV.

licet, non reliquorum animantium.

in menfe feptimo in fefto tabernacu-

Pof umum menfum.), Poterat ergo

mill

lorum colle&is omnibus frupibus tam

ihfans primogenitus redimi ante ma-

ex raeffe, quam ex uviseorum omnium

tris purificationem , qua 4o. die fie-

hat

primitias dabant, & hz quarti hujus

bat, communiter tamen matres expe-

generis intelliguntur in Scriptura ,

jot

Gabant fuüam purificationem , quod

€um fit mentio primitiarum, Primi-

B.Virgo fecit confuetudinem fecuta.

(

Bibl. eum. Com. Mehoch, Tops, I,

TT

i

x

NUMERI

499

LIBRI

*Exo. quinque, pondere Sanétuarii. *Siclus viginti obolos habet.

^O.I.

H

17. Primogenitum autem bovis, & ovis, & capree non facies

LW redimi , quia fan&ificata funt Domino, fangumem tantum eo-

i hn 2*rum fundes fuper altare, & adipes adolebis in. fuaviffimum

^

». odorem Domino.

fi

]L?e:ch

Di

18. Carnes vero in ufum tuum cedent, ücut pe&ufculum

45.12- confecratum., & armus dexter, tua erunt.

r

LOb Omnes primitias San&tuarii, quas offerunt filii Ifrael

Domino, tibi dedi, & filiis: ac filiabus tuis, jure perpetuo.

j

Patctum fahs eft fempiternum coram Domino, tibi, ac tiliis tuis.

20. Dixitque Dominus ad Aaron: In terra eorum nihil pof-

fidebitis, nec habebitis partem inter eos : ego pars, & haeredi-

fe

tas tua in. medio filiorum Ifrael.

-41. Filiis autem Levi dedi omnes decimas Ifraelis in pofï'ef-

u

eu

fionem, pro minifterio, quo ferviunt mihi in tabernaculo fce-

deris.

fa

25. Ut non accedant ultra filii Ifrael ad tabernaculum , nec

It

committant peccatum mortiferum ,

23. Solis filiis Levi mihi in tabernaculo. fervientibus, &

fe

Deut

portantibus peccata populi : legitimum fempiternum erit in

generationibus veftris.

* Nihil ahud poffidebunt ,

1

18.1.

ect-

*

*

24--

X

17 Sanüfcata [umt.) BMpta ad fa—

offeruntur, funt tuahæredltas, tuec tibi

erificium , ac proinde immoflanda.

abundé fufiïucf

19. Szrut peciufculum. confecratum. )

2t. Filiszatem Levi , 6$c ) Levitis

L

Sicut pe&ufculum; & armus dexter

tantum, non facerdotibus decim fol-

ex hoftia pacifica ita tuus elt, ut qui-

vebantur

Levite, vero rurfus ex 1is

vis mundus ex tua familia ex iis ede-

dabant decimas facerdotibus

Vide

re poffit, ita erunt tuz h& carnes pri-

Nehem. cap. 1o. 537. & 3g.

mogemtorum mihi lmmoiatorum ut

22. Nec committant peccatum mortife-

Jj

a quovis tu& familiz comedi pofi'mt

ruz.) Quod fit illis caufa mortis tam

*

prafentis , quam eternz.

di

19. Palbwp f(2lis. ) Pa&um fempi-

ternum , fumpta-metaphora ab incor-

23. Portantilus peccata populi.) Wt

fo

ruptlbmtatc ;

idem loci hujus fenfus; quem fupra

quam fal rebus com-

num. 1. in fimili habuimus; ut fi quid

Q

municat , quibus afpergitur,

ab aliquo de populo committatur te-

[

cO. In zerra eorum. ) klebreorum

n

fratrum veftrorum.

mere fefe in Levitatum munia inge-

rente, vel vafa facra tangente vel in

Partem.) Hereditatis, fcilicet agros,

atrium San&um ing

redie nte ; id non

u

vineas, prata, &c.

toti populo, fed Le

evitis a Deo ad

t

Ego pars 6 bareditas tua4, €9c.) l

ponam imputetur, quibus ex officio

eft, ut explicatur Jofue. 15. 14. facn-

incumbit ad hzc advigilare, & cete.

ficia, vi&ima , oblationes, qua mihi

ros arcere.

/

CAPUT XVIIL. & XIX.

49I

24. Decimarum oblatione contenti

» quas in ufus eorum, &

I)

neceffaria feparavi.

.

0

25. Locutusque eft Domi

nus ad Moyfen, dicens :

!t

26. Pigecipe Levitis, atque denuntia.:. Cum acceperitis a

filiis Ifrael decimas, quas dedi vobis, primitias earum offerte

[n

Domino, id eft) decimam partem decimze.

27. Ut reputetur vobis in oblationem primitivorum, tam de

el

areis, quam de torcularibus :

0,

28. Et univerfis, quorum accipitis primitias, offerte Domi-

I

no, & date Aaron facerdorti.

j

29. Omnia,

C

i

:uce offeretis ex decimis, & in donaria Domini

5

]i

feparabitis, optima, & ele&ta erunt cun&a.

3o. Dicesque ad eos: Si preeclara, & meliora quaeeque ob-

l

tuleritis ex decimis, reputabitur vobis quafi de area, & tor-

Q^

culari ded

eviti

vVviiti

s primitias:

31. Et comedetis eas in omnibus locis veftris tam vos, quam

d

familiae veftrae: quia pretium eft pro minifterio, quo fervitis

in tabernaculo tetitimonli:

32. Et non peccabitis fuper hoc, egregia vobis, & pinguia

If

refervantes, ne polluatis oblationes filiorum Ifrael , & moria-

mini.

CAPU T T xX

[*

Ex cinere sacce rufa fiebat aqua expiationis, qua varice immun-

ditie abluebantur ; de moriente in tabernaculo , & «afe non

bt

babente operculum, ac tangente cadaver bominis.

fit

jl

I.[ Ocutus eft Dominus ad Moyfen, & Aaron, dicens:

2. líta eft religio vi&timae, quam conftituit Dominus.,

jl

lt

Qqq2

Praecipe

tis.

l.

06. Primitias earum. ) Decimas ea-

Hoc dicitur, quiaquadam , qua

yum, ha cedebant facerdotibus , ut

facerdotibus proveniebantin atrio San-

dixi num. 2I.

&o , erant ab illis abfumenda, ut di-

^m

&um eft hoc capite num. 10.

M

-*

Ut vepstetar volis.) Hoc paco

folvetis etiam vos decimas eo modo,

Pretium efh pro mintfler1o. ) Stipen-

n

quo poteritis, eritque perinde ac fi

dium fuftentationis.

j

de areis, &c. offerretis, fi eas habe-

32.. Ne polluatis oblationes fLiovzup -

retis.

racl. ) Cyuod faceretis, fi dantibusil.

o8. Quorum acespirzs primitias.) De-

lis optima , vos daretis deterrima.

Il

gimas.

Et moriamint.) iram meam provo-

fl

Date Aarom facerdoti.) Utilleeain-

cantes.

d

ter facerdotes diflribuat.

i

2. [Sta eff relizio.) Lex caremonialis.

31. Comedetis eas m ommibus locrs ve-

Vitizzs.) Expiatricis , -ex cujus

7!

ffiis.) Ubicunque locorum habitabi-

cjneribus fiat aqua luftrationis.

I2

.

—

*

402

LIBRI NUMERI

Preecipe filiis Ifrael ; ut adducant ad te vaccam rufam zetatis

f

integr&e?, in qua nulla fit macuia, nec portaverit jugüm.

fi

*Heb. 3. Tradetisque eam Eleazaro facerdoti,* qui eductam extra

j

13.11. caftra immolabit in confpectu omnium.

4. Et tingens digitum in fanguine ejus , afperget contra fo-

di

res tabernaculi feptem vicibus.

5. Comburetque eam cunttis videntibus , tam pelle,x& car-

Ti

nibus ejus, quam fanguine, & fimo flammze traditis.

p

6. Lignum quoque ce

drinum, & hyffopum, coccumque bis

tintctum,

facerdos mittet in flammam , quae vaccam vorat.

i

7. Et tunc demum, lotis veftibus,

& corpore fuo, ingredie-

tur in caftra

2

commzculatusque erit usque ad vefperum.

a

8. Sed & ille; qui combulfferit eam, lavabit veftintenta fua

:

& corpus, & immundus erit usque ad vefperum.

q

9. Colliget autem vir mundus cineres vaccze, & effundet

f

€os extra caftra in loco puriffimo, ut fint multitudini filiorum

Ifrael in cuftodiam,

l

vacca combufta eft.

& in aquam afperfionis : quia pyo peccato

)

To. Cumque laverit, qui vaccae pdrtave;*at dneres,Vefri-

: menta

Rufam.) Cur vacca hzc rufa potius

pariter immundi erant ufque ad ve-

efTe debuerit, quam alterius coloris,

Íperam.

ne Salomoni

quidem patuiffe, dicunt

4. Contra fores tabernaceli. ) Obver-

Hebrai.

fus ad eas , quamvis e longinquo,

ZErtaris intagne. ) Perfecte.

quippe qui erat extra caflra.

T

Nulla fíz zaczula.) Non coloris, fed

s. Comburctque ea7.) INon per fe,

deformitatis, non fit clauda ; non

fed per alium, ut patet num. $.

ccca , non fcabiofa, &c. vide Levit.

6.' Lignum quoque cedriuum, & 5yffa-

22. 22.

pem, €c.) Vide di&a Levitici cap,

Nec portaverit jugum.) Neque enim

14. Ó6.

decet ferviffe homini vi&imam hanc,

7. Commaculatus

que.) Immundusle-

1

qua ferviet Deo ad hominum expia-

:

caliter.

tionem.

diantur cineres a filiis [frac!.

9- Ia cuflodiam.) Dilïgenter f:uno-

3- Tradetifaue eam Eleazaro.) C)uia

&€c vidima non erat folemnis & fe-

lo aquam a[perfonis.) Qua afperfi

;

Itiva, ut illam Aaron immolaret , fed

2 legaliimmunditia expientur.

Aqua

lugubris, & luftralis, eam immolare

jubetur Eleazarus facerdos.

cineri mixta oftendit homini , ex qui-

bus rebus conílet, & optima ad pur-

Extra caffra zmmolabit.) Quia erat

gationem praparatio fui ipfius cogni-

immolanda pro peccatis totius populi,

tio eft.

quare ipfa ( ut qua totius populi in fe

Pro peccato vacca combuféa efl. ) Ut

fufciperet peccata ) yaide immunda

fit vidima expiatrix peccati.

cenfebatur, &facerdos, quiillam im-

l0. Sazüum jure perpergo.) Firmum;

molabat, & is., qui eam cremabat ,

& inviolabilg.

r5

df

6APUT XIX.

493

ls

menta fuaþ, immundus erit usque ad vefperum. Habebunt hoc

[a

E

filii Ifrael; & advenzse qui habitant inter eos fan&um jure per-

:

petuo.

1I. Qui tetigerit cadaver ho

Á

minis, & ,pro;pter hoc feptemö

)-

diebus fuerit immundus:

I2. Afpergetur ex hac aqua die tertio, & feptimo, & fic

mundabitur.

Si die tertio a

fperfus non .fqerit, feptiïno- non

r

poterit emundari.

IN

I3. Omnis, qui tetigerit humanae animae morticinum , &

»

afperfus hac commiftione non fuerit, polluet tabernaculum

Domini, & peribit ex Ifrael: quia aqua expiationis non eft

afperífus, immundus erit, & manebit fpurcitia ejus fuper eum.

5

14. lfta eft lex hominis,qui moritur in tabernaculo : Omnes,

qui ingrediuntür tentorium illius, & univerfa vafa, quee ibi

t

funt, pollu'a erunt feptem diebus.

.

I5. Vas, quod non habuerit opercu

lum, nec ligaturam de-

fuper immundum erit.

-

16. Si quis in agro teti

gerit cadaver occifi hominis$ aut per

fe mortui, five os illius,vel fepulchrum, immundus erit feptem

À

R2

diebus.

17. Tollentque de cineribus combuftionis, atque peccati ,

& mittent aquas vivas fuper eos in vas.

18. In quibus cum homo mundus tinxerit hyffopum , afper-

get ex eo omne tentorium, & cuncttam fupelle&ilem, & homi-

pollutos :

nes hujufcemodi contàgione

19. Atque

Qqq 3

)

lI. Qxui tet;gerit cadaver. bommis.)

Y4. lo talernaculo.) Domi , ut ver-

Aliqui putant aquam hanc luftralem

tunt LXX.

inftitutam fuiffe tantum ad expiandam

Et unrverfa vafd quasbi funt.) 'To-

immunditiam contractam ex contra-

ta fupellex domeftica.

Qu mortui: alii cenfent fuiffe com-

1$. V'as quod zon babuerit operculum.)

munem omnium legalium immundi-

INon eft hzc lex generalis, fed tan-

i

tiarum expiationem.

tum fermo ell de funeribus.

Vaía

12. Si die zertio, €fc.) Si non fue-

ergo, quz funt in tabernaculo de-

rit afperfus tertio die, poterit afper-

fundi, fi operculo ; aut ligatura mu-

i quarto, vel quinto, d& feptimo

nita nonfint , prafentia cadaveris con-

ab illo die emundari.

taminantur.

13. Mortictuum. ) Cadaver.

16. Si quis zn agro, €c. ) Ubi He-

Hac commifliaue. ) Elac aqua , que&

brai fua habebant fepulchra.

commifla eft cineribus vitula&.

17. 4quas vivas, ) Fluviales, vel

Polluez. tabernaculum.) " Miolabit lo-

fontanas.

cum Sancum.

LIBRI NUMERI

494

I9. Atque hoc modo mundus luftrabit immundum tertio, &

feptimo die : expiatusque die feptimo, lavabit & fe, & vefu—

M

menta fua, & immundus erit usque ad. vefperum.

20. Si quis hoc ritu non fuerit expiatus, peribit anima 1111113

te

"de medio ecclefize, quia fan&tuarium Domini pollm

& non

eft aqua luftrationis aíperfus.

21. Erit hoc preeceptum legitimum fempiternum. Ipfe quo-

que, qii afpergit aqiias , lavabit veftimenta fua.

Omnis, qui

lo

tetigerit aquas expiationis, immundus erit usque ad vefperum.

L

22. Quidquid tetigerit immundus, immundum faciet: & ani-

]i

ma, quee horum quippiam tetïgcrlt, immunda erit usque ad

vefperum.

CAPUT XX

Ti

Maria moritur

d

murmuranti j)()þulo e petra coniradi&lionis aqua

fiuit: neganteque. tranfitum

dom, difcedunt. ad moutem. Hor ,

à

T

ubi confecrato in fun

m facerdotem. Eleazaro, -

toritur /M; on pater. ibfius.

Eneruntque filii Tfrael , & omnis multitudo in defertum

t

Mor-

Sin. menfe primo: & manfit populus in Cades.

B

tüaque eft ibi Maria, & iepulta in eodem loco.

Cum-

$o. Peribit amima illius. ) . judici-

manfio, in hoc trigefima tertia, il-

bus punietur, fi res conftet , alioqui a

lud fcribitur per famech, hoc vero

Deo peccatorum vindice.

per tzade.

21. Qd» tr*'täe;:: 40745 exp;a!tonzs )

Men[e primo.) Anni 40. ab egreffu

Mundabitur ab immunditia priori,

Hebreorum ex /Egypto ; non Moy-

v. g. cadaveris, fed ex aquz hujuscon-

fes tantum commemorat gefta anni

taüu aliam contrahet , qua durabit

primi, fecundi, & quadragefimi : qua-

tantum ufque ad vefperam. :

re ab hoc capite ufque ad finem Pen-

22. Quidquid tetigeris immundus. )

tateuchi defcribuntur gefta. anni qua-

Immunditia illa majori feptem dierum

dragef mi, qui fuit ultimus peregri-

nationis Hebraorum in deferto.

€x conta&u cadaveris , fepulchri , &c.

18 conta&tu fuo alios contaminabit.

Im Cades.) Diverfa eft hec Cades

Er anima, que borum quidpsam te-

ab illa, que dicitur Cadesbarne , jux-

£46714.) Non folum immundus eft,

ta quam fuit decima quinta manfio ;

qu1 tangutur ab immundo, fed etlam

nam Cadesbarne fuit in confinio au-

is, qui autimmundum tanglt autrem

flrali terre Chanaan,

At Cades hec

ollutam , immunditiam contrahit uf-

in extremi sHmbusIdumææad auftrum

longe ab illa aberat; erat enim pofita

:

ue ad vefperam duraturam.

i.

IN delerzum $.

) Hoc defertum

vergentibus, ut patet JNum. 2o.

16.

4

aliud eftab illo Zin , in quo plue-

non valde procul a mari Rubro,

Vide. Cornel

re cepit manna , Exod. 16. 1. & 15.

hic, & Bonfrerium

INam inillo o&ava fuit Hebraorum

Num. 13.274

CAPUT XX

495

5. Cumque ihdigeret aqua populus, c

onvenerunt adverfum

l

s

Moyfen, & Aaron

3. Et verfi in feditionem, dixerunt: Utinam periiffemus in-

s

ter fratres noftros coram Domino.

»

n

4.* Cur eduxiftis ecclefiam Domini in folitudinem,ut & nos, *Exo.

& noftra jumenta moriamur ?

173-

' $. Quare nos feciftis afcendere de /Egypto, & adduxiftis in

ül

1

locum iftum peffimum, qui feri non poteft, qui nec ficum gi-

gnit, nec vineas, nec malogranata, infuper, & aquam non

l

habet ad bibendum ?

;

d

6. Ingreffusque Moyfes, & Aaron, dimiffa multitadine , in

tabernacülum foederis, corruerunt proniin terram, clamave-

runtque ad Dominum, atque dixerunt: Domine Deus , audi

d

clamorem hujus populi, & aperi eis thefaurum tuum in fontem

aquae vivae : utfatiati, ceflet murmuratio eorum. Et appa-

ruit gloria Domini fuper eos:

^. Locutusque eft Dominus ad Moyfen, dicens :

9. Tolle virfam, & congrega fopulum tu, & Aaron frater

tuus, & loquimini ad petram coram eis, & illa dabit aquas.

Cumque eduxeris aquam de petra, bibet omnis multitudo, &

jumenta ejus.

*Exo.

c- * Tulit igitur Moyfes virgam, qua erat in confpe&u Do-

:-

mini , ficut preeceperat ei ,

.

17 5.6

dine ante petram, dixitque eis: Au- 9aP-

1o. Congregata multitu

dite rebelles, & increduli: *Num de petra hac vobis aquam,pgr

[

poterimus ejicere ?

TDYM

i

ir. Cumque elevaffet Moyfes manum , percutiens virga bis2o.

filicem , egreffze funt aquee largiffimae, ita ut populus biberet,—;gt*f:

& jumenta.,

3 non'Deut

12. Dixitque Dominttg ad Moyfen, & Aargn:! * Qui

credi- 1: 37*

Mortuaque eff ibj Maria. ) Quatuor

9. Loguimini ad petram. ) lmperate

menfibus ante fratrem fuum Aaron ,

petre , ut det'aquas , adhibita etiam

cum effet annorum 1530.

virg? percuffione.

6. Aperi eis the[aurum. ) Qu la-

9 J coz[petlu Domin:.) In taberna-

tent, & necdum aperta fünt , dicun-

culo.

Virga hec eft Moyfis opera-

tur effe in.thefauris Dei, fic Pfaàl.

trix miraeculorum , non Aaronis, qua&à-

floruerat.

134. 7. Qui producit "ventos de zhe[nn-

"

12. Non credia?z)?is mibi. ) Dubitaf-

vis [uis.

Gloría Domini.) ln nube novos &

fe videntur, num vere Deus aquam

infolitos radios vibrantis.

promififfet , an folum per ironiam,

496

LIBRI

NUMERI

f

credidiftis ndihi, ut fan&ificaretis me coram filiis Ifrael,

introducetis hos populos in terram, quam dabo eis.

TIOn'

J

o

I3. Heec eft aqua contradi&tionis,ubi

H

jurg

O

(

contra Dominum , & fanCtificatus eft in eis.

ati funt/flïi.i Ifrael

14. Mifit interea nuntios Moyfes de Cades ad regem Edom,

qui dicerent: Haec mandat frater tuus Ifrael :

Notti omnem

laborem , qui àpprehendit nos,

.

f

15. Quo modo defcenderint patres noftri in ZEgyp&m, &

t

habitáverimus ibi multo tempore

, afflixerintque nos AE gyptiiy

& patres noftros:

16. Et quomodo clamaverimus ad Dominum , & exaudierit

l

nos, miferitque Angelum, qui eduxerit nos de /Egypto. Ecce

in urbe Cades , quae eft in extremis finibus tuiss pofiti,

17. Obfecramus, ut nobis tranfire liceat per terram tuam.

Non ibimus per agros, nec per vineas, non bibemus aquas de

l

puteis tuis, fed gradiemur via publica, nec ad dexteram, nec

ad finiftram declinantes, donec tranfeamus terminos tuos.:

18. Cui refpondit Edom * Non tranfíibis

armatus occurram tibl.

pef me, -alioquin

&

19. Dixeruntquexiiïii Iírael: Per tritam gradiemur viam:

fi

aut fub ea conditione , fi ceffaffent

Hebrzei a murmure.

13. 4fqua cobtraditlionis.) Ubicontra-

ltaque cum vi-

dixit, & murmuravit populus.

derent populum incredulum , etiam

14- De Cades ad regem Edom.) . Ca-

ipfos fubiit dubitatio : vel fortaffe

des enim vicina erat lduma , per

iDeus ad primam percuffionem aquas

quam tranfeundum erat Hebrzis itu-

non dedit, ad eorum tentandam fi-

risin Chanaan.

dem; inde illi turbati ; & humaniali-

Hac mandat.) Dedit nobis in man-

quid paffi, geüu, ac vultu; coram po-

datis, ut hzec tibi diceremus.

pulo perturbationem aliquam often-

Frater us5 If7acl. ) Myaelite enim

derunt, qu& populo anfam prebuit de

a Jacob, idumzi ab £au Jacobt fra-

tre defcendebant,

divina.potentia , vel promiilorum fi-

delitate dubitandi.

Quidquid fuit

16. Miferitque Ange!'um.) Ducem no-

peccati, certe gravi érimine liberandi

rum 3 nos

funt cum Auguftin. lib. 16. contra

nubis.

preeuntem in' columna

Fauftum cap. 16.

l1. urbe Cades . .. . poffri. ) Juxta

Ut [anclsfrcaretis me , €$c. ) Ut San-

Cades; nam urbem non videntur in-

&um, fidelem, potentem olftenderetis.

greffi.

Ip terrams, quam dabo eis.) In Cha-

17. Non bibemus aquas deputeis ruis.)

nanea trans Jordanem, nam alioqui

Gratis fcilicet ; nam in defertis illis

Moyfes intravit in terram promiffam,

locis magna eft aqua penuria.

que ceffit tribui Ruben, & Gad, &

i. lfcä 7) Per meam ditionem.

"

simidi& tribui M.anail'e..

P m .

C APU DCE

XX.

497

—^

fi biberimus aquas tuas nos, & pecora noffra, dabimus, quod

juftum eft : nulla erit in preüo difficultas , tantum velociter

el

tranfeamus.

20. At ille refpondit: Non tranfibis.

Statimque egreffus

»

eft obvius cum infinita multitudine; & manu fo:tt,

21. Nec voluit acquieícere deprecantl, ut concederet tran-

fitum per fines fuos, quam ob rem divertit ab eo Ifrael:

J

22. Cumque caftra moviffent de Cades , Venerunt in mon-

^

tem Hor, qui eft in finibus terrae Edom:

25. Ubi locutus eft Dominus ad Moy fenz

jl

24. Pergat, inquit, Aaron ad populos fuos: non enim » intra-

bit terram , quam dedi filiis Ffrael, eo quod incredulus fuerit

ori meo ad Aquas contradictionis.

25. * Tolle Aaron, & filium ejus cum eo; & duces eos in "Infr.

montem Hor.

33-38-

e'lt.

26. Cumque nudaveris patrem vefte fua, indues ea Eleaza-!

Aaron colligzetur, & morietur ibi.

59.

rum filium ejus

27. Fecit Moyfes, ut praeceperat Dominus: & afcenderunt

in montem Hor coram omni multitudine.

28. Cumque Aaron fpoliaffet veftibus fuis, induit eis Elea-

Zarum filium e)us

W E-em V EM

29. Illo mortuo in montis fupercilio, defcendit cum Elea-

Zaro.

3oc. Omnis autem multitudo videns occubuiffe Aaron, flevit

r

fuper eo triginta diebus per cunttas familias fuas.

CAPUT

*.

/

20. Cum i

7?//72

Ia multitudine.

Hy-

a$. Im montem Hor.) Mide, qu&

perbole etiam in vulgari fermone fre-

dicuntur infra Deut. ro. 6.

quenter ufitata.

26. Callxgctur.) Ad patres fuos , d

Et manu forti. ). Magno robore mi-

populum füum.-

fitum.

21.D£Verzi/ 4b eo l/i-;zc—'/

DBexo eurfu

29- lllo mortue, ) JEtatis amnorum

circuivit ldumaam ad latus orientale.

123. menfe quinto, ut dicitur INum.

33. 58-

24. Pergar emquit Marom ad populos

fs. ) Dïorntur, congregetur ad po-

30. Flevir fuper eo. ). Jufta funeris

pulum füum in limbum.

perfolvit.

Rzx

Bibl. cum Com. Menoch, Tom. f.

498

LiIBRI NUMER!I

CA PIT XXL

. Finditur ab ]rael rex. Cbananeus : [erpentes in populum ob itine-

ris tadiunn murmurantem immittuntur, quorum morfibus ere&us

eu

: Jerpens enaeus m

edetur : Sebon &? Og reges

QUACUBETUF.

* [nfr. 1

qu

Uod cum audiffet Chananzeus rex * Arad , qui habitabat

334o.

ad meridiem, veniffe fcilicet Ifrael per exploratorum

brd

viam, pugnavit contra illum, & vi&or exiítens, du:

i3

it ex eo

Q

praedam.

de

2. At Ifrae] voto fe Domino obligans ait : Si tradideris po-

n

pulum iftum in manu mea, delebo urbes ejus:

3. Exaudivitque Dominus preces Iírael, & tradidit Chana-

T

naum , quem ille interfecit fubverfis urbibus ejus: & vocavit

nomen loci illius Horma, id eft, anathema.

À

4- Profe&i funt autem & de monte Hor, per viam, quae du-

Cit ad mare rubrum, ut circumirent

terram Edom. Et taedere

j

coepit populum itineris ; ac laboris:

&

5. Locutusque contra Dominum,& Moyfen, ait : Cur eduxifti

C

nos de JEgypto, ut moreremur in folitudine? — Deeft panis,

non funt aquae : anima noftra jam naufeat fuper cibo ifto le-

n

viffimo.

Judith

dj

»

6.* Quamobrem mifit Dominus in populum ignitos ferpene

Sa

25*te

$, ad quorum plagas, & mortes plurimorum, -

I6. 5

7. Venerunt ad Moyfen, atque dixerunt: Peccavimus, quia

[

1Cor. locuti fumus contra Dominum, & te: ora, ut tollat a nobis

b

I?. 9. ferpentes.

Oravitque Movfes pro populo.

$. Et

p

1.111)

meridiez.) "Verre Chanaan.

manna. "Vocantleviffimum , hoc—gi:t:.

Per exploratorum -viam. ) BPer

exigua virtutis, & fubflantie. LXX.

f

quam anno fecundo ab eoreffu ex £.

dixcrunt dorcy didaycy panem vacuum,

i

gypto exploratores in terram Cha-

quafi qui hominem vacuum, & mini-

naan penetiraverant.

me faturum relinquat.

Bono fenfu

D

FiGor exifleu:. ) Chamanzeus de If-

h&c congrue IE:uchariftim conveniunt,

riel, que clades occafionem prabuit

qu& eft panis vacuus ipía fübftantia

U

Itraelitis voticoncipiendi.

l

folieet panis, folis remanentibus ac-

2. Delebo urbes ejus.) Tlebr. & fac-

cidentibus.

Vereautem plenus, quia

cidem , 5 anathemectizalo eos,

Irat

in eo latet Chriftus.

enim hoc votum CLerez; , de quo vi-

6. Ignitasrjcrpmz*e:. bt Qüod ab eis

de di&a Levit. ult. num. 23.

morfi uri viderentur.

Fortatfe hi fer-

4: Et tadere capit , 66c.) Coperunt

pentes fuerunt profferes , qui ab urendo

ä

animis cadere.

fic didi (unt. . De preftere vide Plin;

& Saper cíbo siffo leviffime.). Scilicet

lib. 24. cap. 13.

Y

*

df

CAPUT XXL

.

499

$. Et locutus eft Dominusad eum : fac ferpentem aeneum,

'

& pone eum pro figno: qui percuffus afpexerit eum, vivet.

li«

9. *Fecit ergo Moyfes SERPENTEM £NEUM, & pofuit *'Joan

j

eum pro figno: quem cum percuffi afpicerent, fanabantur.

3 14

1o. Profe&tique filii Ifrael caftrametati funt in Oboth.

11. Unde egreffi fixere tentoria in Jeabarim, in folitudine,

«

quae refpicit Moab contra orientalem plagam.

P

12. Et inde moventes, venerunt ad torrentem Zared..

i

13. Quem * relinquentes caftrametati funt contra Arnon,*De&i

€0

quae eft in deferto, & prominet in finibus Amorrhaei: * fi

qui- 2- 9.

o

dem Arnon terminus eit Moab, dividens Moabitas, & Amor-

rhaeos.

i

[LT

$

14. Unde dicitur in libro bellorum Domini: Sicut feci

t in

mari rubro, fic faciet in torrentibus Arnon.

]t

15. Scopuli torrentium inclinati funt, ut requiefcerent in

Arnon, & recumberent in finibus Moabitiarum:

]

16. Ex eoloco apparuit putéus , fuper quo locutus eft Do-

1

minus ad Moyfen: Congrega populum, & dabo ei aquam.

17. Tunc cecinit lírael carmen iftud : Aícendat puteus.

li

Concinebant:

18. Puteus, quem foderunt principes, & paraverunt duces

Q

multitudinis in datore legis, & in baculis fuis.

(1) De folitu-

Rrr2

dine, Mathana.

19. De

l*

(1) De folitudine. Iz ediz. Sixt. addizur: Profe&ique funt de folitudine.

$. Pene eum pro frgzo. ) in füblime

In eaput hoflium Hebreorum devo-

d

erecum , omnibus confpicuum, tra-

luti eos oppreflerunt, ut fluctus maris

l$

be, vel columna fubjeda.

AE 2yptios.

9. Qucm eum percu/fr afpicerent, fa-

U requiefcerent i. r ) A füblirmi

zabantaer.) Fuit hic fcrpens Chrifti

loco delati fuper Ar urbe Moabi-

figura, ut ipfemet Chrirtus afferit Toan.

tarum.

reffis.

3. 14. Sanabantur autem divino mi-

16. Ex eo loto, ) Di

/

5

raculo , non naturali virtute ferpentis.

"pparzit putens, )

V

enerunt ad pu-

14. ls liéro belorum Domini. ) Wuit

teum, vel eo loco datus eft ei puteus,

E

hic Hber vetus ante Pentateuchum

ut populo fiti laboranti fuccurreretur. "

Ó

conferiptus, fed intercidit , ficut &

17. 4fcemdar putens. ) Aqaa putei

r

libri Henoch, Gad, NNathan, Abdo,

ebulliat, & afcendat aqua ex imo pu-

teo, ut omnes bibere poffimus.

ptura.

& aliorum, quorum meminit Scri-

dicitur.

Concinebant. ) kloc per. parenthefin

Sicet fecit in masi Ruiro, €£c.) Si-

[

cut debellavit, & male perdidit /£-

18. Ip dotere legis.) Deo legis da-

gyptios in mari Rubro, ita perdet Se-

tore opem populo ferente.

hon regem Amorrhxorum cum fuis

Et n bacu'is fuis.) Miatoriiss ipfis

in torrentibus Aaron.

baculis; terram modice fodientibus ;

13. écopuls zorrentinaa inclenatifunt.)

cetera Deo liberaliter praftante.

E.

/ QOO v

LIBRINUMERI

19. De Mathana in Nahaliel : de Nahaliel in Bamoth.

1

20. De Bamoth, vallis eft in regione Moab, in vertice Phas-

per

ga

,quod refpicit contra defertum.

*Dew — 2r.* Mifit autem Ifrael nuntios.ad Sehon regem Amorthaeo-

d

Tul

2. 26. rum, dicens:

udic.

22. Obfecro, ut tranfire mihi liceat per terram tuam * non

119?: declinabimus in agros, & vineas, non bibemus aquas ex puteis,

Qu

vià regia gradiemur, donec tranfeamus terminos tuos.

Ed

23. Qui concedere noluit,ut tranfiret H(rael per fines fuos:

ma

quin. potius exercitu congregato, egreffus.eft obviam in de-

fertum, & venit in Tafa4 pugnavitque contra :eum.

j

* Pfat.

24. * A quo percuffus eft in ore gladii, & poffeffa eft terra

j

1341 ejus ab Arnon usque Jeboc,& filios Ammon: quia forti prze-

Amosfidio tenebantur termini Ammonitarum.

(] ü

»

Q.

25. Tulit ergo Ifrael omnes civitates ejus. & habitavit in

1el

urbibus Amorrhaei, in Hefebon fcilicet, & viculis ejus.

.:26. Urbs Hefebon fuit Sehon regis Amorrhai, qui pugnavit

contra regem Moab : & tulit omnem terram.

» qua :ditionis il-

lius fuerat, usque Arnon.

27. Idcirco dicitur in Proverbio: Venite in Hefebon, xzedi-

I

. ficetur, & conftruatur civitas Sehon.

28. Ignis egreffus eft«de Hefebon,jflamma de oppido Sehon,

& devoravit Ar Moabitarum, & habitatores excelforum Arnon.

If

*ju/-729.* Vse tibi Moab,perifli popule Chamos. Dedit filios ejus

Ii:4.

3Reg.

in fugam, & filiasin captivitatem regi Amorrhecorum Sehon.

f

:3o. Jugum

iLv

24- In 07'6 gladii.) V. di&a:Exo.a 73-

runtHlebrei, cum Amorrhzis tantum

Poffeffa eff.) AbHraele.

bellum intülerint, non Moabitis.

C

Terra éjus.)) Schon.

27. dn proverbio.) . Carmine prover-

d

biali , rhythmo , cantico.

æia.þ'fbrtipræþ'div tenebamtur termin:

Ammanitarum.) ideo 1fraelite ab illis

;

Venite im He(bbom. j Verba Amor-

abítinuerunt.

rhaorum adhortantium fead reflauran-

25« Tulit ergo.) Abftulita Sehon.

dam, & firmandam civitatem5. qu&

Tl

f

Ef viculis -gjm.q) Hebr. & Jfeliabus ,

regia futura erat.

1

Hebraei enim vicos, & urbes a me-

28. dgnis egrc'];z.s ef , &c. ) Sehonis

trópoli füua .dependere volebant , ut

vi&oria quafi ignis late populata elt ,.

ie a /matre.

q

& pervagati.regionem, Arcivitatem

Á

26. Hrbs Hefebon, t$c-) Netti fue-

Moabitarum corripuit ,

& pervenit

rant Hebrei Deut. cap. 2. s. oppu-

etiam ad eos, qui in rupibus Arnon

enare Moabitas, de quorum ditione

habitabant , & ibi Deorum fuorum

fuerat

THefebon, hanc primum inva-

excelfa habebant.

ferant

Amorrhzi; itaque eam occu-

29. Va tibi Moab.) Clade magna

pänäO

affectus es ab Amorrhazo.

contra praceptum non focc-

CAPUT XXI & XXI,

pe W

30. Jugum ipfotum difperiit ab Hefebon, usque Dibon, laHï

Y

ervenerunt inNophe, & usque Medaba.

31.

Habitsvit itaque Ifrael in terra Amorrhzet.

32. Mifitque Moyfes, qui explorarent Jafer : cujus (.oepe-

runt viculos, & poffederunt habitatores.

i

::33. * Verteruntque fe, & aícenderunt per viam Bafan, & oc-: *Deub

currlt eis Og rex Bafan cum omni populo fuo ,. pucrnaturus in 3 3

A.

-

Edrai.

$

34. Dixitque Dommus ad Moyfen: Ne timeas eum, qma in

e

manu tua tradidi illum, & omnem populum, ac te: ram ejus ?

faciesque 1lli ficut fecüh Sehon regi Amorrhaeorum habltaton

[

Hefebon.

35*

Pércufferunt 1g1tur & hunc cum filiis fuis, univerfum-

que populum .ejus usque ad internecionem , & poffederunt

terram illius.

li

C APU D XXIE

li

Bis vocatur Palaam a vege Balac , ut ]fmelz!zs malediceret ;

quein zdngelus afina loquem*e corripit.

Rofe&ique caftrametati funt in campeftribus Moab, , ubi

trans ]o danem Jericho fita eft,

?

^3. Videns autem Balác filius Sepho1 omnia, qus fecerat

l

Ifraeï "Amorrheeo,

5

..Et quod pommmiï'ent eum Moabitze, & impetum ejus

fel re non poflent,

Rrr 5

4. Dixit

ä

Penþz popile Chamos. ) Popule qui

32. Poffederunt babitarores. ) Sube-

Ajunt qui- -

gerunt occidendo , ]uxta quod vove-

Chamos pro Deo colis.

. LXX. habent

dam Chamos effe Bacchum ,

quem

xant-hoc cap.. num.

Gr'ï:cx XGJLOY dicunt.

Menocb. Tom. I.

" Dedit: ) Scilicet Chamos , id eft da-

expuleruzt; multi enim fuga incolu-

ri, capi, & occidi permifit filios Moabs mitatem quafierunt.

fibi devotos, a Sehon rege Amor-

* phaorum. :

N mmpej?rzbm Moab.) Qus olim

3o- Tugum ip[orum. ). Moabitarum;

fuerant Moab; iam autem erant

Sehon;, &'eo occifo fiiorum Ifrael:

quod;ipfi.impofüerant incolis- He-

febon.

vel quz conjun&a erant Moab , quod

4d- Occi-

Di[pertit ab He]l*öan m/que Dibom.)

innuunt LXX qui vertunt ;

Ablatum eft, ceffavit, populi jugo

dmtcm Móab.

;t;

illo Moabitarum levati funt.

..Balac. ) Rex Moab, ut habetur

num 4-

Laff pervemerumt im . Nophe. ) Laffi

e fuga. Moabita pervenerunt dn No-

. Quod . perrmuiffent: euim. ) Ifrae-

phe

lcm fcilicet.

» n

LIBRI NUMER I

" 4. Dixitad majores natu Madian: Ita delebit hic populus

omnes, qui in noftris finibus commorantur, quomodo folet

bos herbas usque ad radices carpere. Ipfe autem erat eo tem-

.pore rex in Moab.

L

^ Tof.

s.* Mifit ergo nuncios ad Balaam filium Beor ariolum,

qui

24.9. habitabat fuper flumen terree filiorum Ammon, ut vocar

ent

1l

eum; & dicerent : Eccee

greffus eft populus ex /Egypto, qui

operuit fuperficiem terrae

, fedens contra me.

fe

6. Veni igitur, & maledic populo huic quia fortior me eft:

fi quo modo polfim percutere, & ejicere eum de terra meà :

novienim, quod benediétus fit, cui benedixeris

$& 1ngle—

di£tus, in quem maledi&ta congefíferis.

t

7. Perrexeruntque feniores Moab, & majores natu Madian,

habentes divinationis pretium 1n manibus.

Cumque veniffent

ad Balaam , & narraffent ei omnia verba Bal

aci

8. Ille refpondit: Manete hic no&e

, & refpondebo quid-

quid mihi dixerit Dominus.

Manentib

laam, venit Deus , & aitad eum:

us autem illis apqd Ba-

qï

9. Quid fibi volunt homines ifti apud te?

t

1o. Refpondit : Balac filius Sephor, rex Moabitarum mifit

a

-

u

11. Dicens : Ecce populus, qui egreffus eft de RJEgyptox,

e€»

operuit fuperficiem terrde: veni, & maledic ei, fi quo modo

poífim pugnans abigere eum.

t

d:ie.

12. Dixit-

. 4 majeres natum Madias. ) Ad

Sedenzs contra g. ) Caftra. contra

TMadianitas conterminos, & confo-

me pofüit Ifrael

b

Seratos.

imminens.

, mihi , &regno meo

$- Arielum.) INonDei prophetam,

fed Damonis auxilio fe prophetam

6. Er maleditlus in quem maleditla con-

venditantem. Patet ex voce, 4rjo-

sefferis,) INocent enim magi , & fa-

j« , que magum fignificat , & quia

$& fuis incantationibus per demonem,

per quem etiam, remotis rebus ne-

2uguria vana captavit cap. 24. 1. &

maledicere conatus eflIfraeli , & Baal

centibus, quas applicarant, fanitati

aras extruxit cap. 22. num. ult. & 23.

reflituunt.

1.

iNon defunt tamen qui verum

7. Pretium. ) .Quod dax;'e'nt pro di-

rophetam fuiffe putent, ut fuerunt

vinatione.

Sibille, fed hominem impium, ava-

zum &c.

8. Manete bic notle.) N olebat enim

Super fiumen.) Juxta flumen, Eu-

hoc tem

phratem fcilicet.

.

confülere..

pore de morqufuq da&monem

Fuiorums Ammnon. ) N

am Euphrates'

Veuit Deus. ) Angelus Dei perfo-

Ammenitas praterlabitur.

Qam gerens..

z

Lt

3

'CïA PUT. XXII.

50

(g(

ü$

12. Dixitque Deus ad Baalam: Noli ire cum .eis, neque

et

maledicas popu!o : quia benedi&tus eft.

13. Qui mane confurgens dixit ad principes : Tte in terram

veítram, quia prohibuit me Dominus venire vobifcum.

li

14. Reverfi princi

t

nire nobi(cum.

pes dixerunt ad Balac : Noluit Ballaam) vQe

i

j

1$. Rurfum ille multo plures, & nobiliores quam ante mi-

ferat, mifit.

f

4

16. Qui cum veniffent ad Balaam, dixerunt: Sic dicit Balac

filius Sephor: Ne cun&teris venire ad me:

e

17. Paratus fum honorare te, & quidquid volueris, dabo

tibi, veni, & maledic populo ifti,

D

t

18. Refpondit Balaam: *Si dederit mihi Balac plenam do- *Infr.

mum argenti, & auri, non potero immutare verbum, Do- ?473-

mini Dei mei : üt vel plus, vel minus loquar.

19. Obfecro,ut hic maneatis etiam hac notte, & fcire queam,

quid mihi rurfum refpondeat Dominus.

2o. Venit ergo Deus ad Balaam no£te, & ait ei : Si vocare

te venerint homines ifti, furge, & vade cum eis: ita dumtaxat,

l

ut quod tibi praecepero, facias.

21. Surrexit Balaam mane, & ítrata afina fua profectus eft

cum eis.

* 34.* Etiratus eft Deus. Stetit Angelus Domini in via con- 2.Pet.

tra Balaam, qui infidebat afinae, & duos pueros habebat fecum.?-15-

| 23. Cernens afina Angelum ftantem in via, evaginato gla-

dio, avertit fe de itinere, & ibat per agrum. Quam cum ver-

beraret Balaam, & vellet ad femitam reducere,

24. Stetit Angelus in anguftiis duarum maceriarum, quibus

vinecd cingebantur :

2$. Quem videns afina, junxit fe parieti, & attrivit fedentis

:

edem.

At ille iterum verberabat eam.

26. Et nihilominus Angelus ad locum anguftum tranfiens,

ubi nec ad dexteram, nec ad finiftram poterat deviare, obvius

ftetit.

2. Cumque

——

12. Populo.) lebreis.

az. lratus of Dews. ) Quia |con-

Beneditius eff. ) Ylli benedixi, & dein-

tra quam ill

prezceptum — fuerat ;

geps benedicam , & benefaciam.

ea mente ibat, ut Ifrael malediceret ,

quod num. 32. ex verbis Angeli con-

18. Non potero immutart "vtrbum Do-

ftat, qui ei dixit: Ego vezi, & adver-

mini.) limebat enim Dei iram, &

feer tbl y quim perver[a eft via tna 4

z

à

vindictam,

mibique contratia.

1564

LIBRI NUMERI

47. Cüm ue vidiffet afina ftanteim Angelum, concidit fub

4l

pedibus fedentis : qui iratus, vehementius caedebat fufte 1a-

]

E

tera ejus.

[9.

28. Aperuitq

ue Dominus os afinze, & locuta eft : Qüid feci

tibi? cur percutis me ecce jam tertio ?

la

29. Refpondit Balaam : Quia commeruifti, & illufifti mihi :

utinam haberem gladium, ut te percuterem.

&

50. Dixit afina.: Nonne animal tuum fum, cui femper fede-

re confuevifti usque in praefentem diem? dic

, quid fimile un-

quam fecerim tibi.

.

At ille ait: Numquam.

3

idit An-

3t. Protinus aperuit Dominus oculos Balaam, & v

gelum ftantem in via €

-Vaginaþo gladio, adoravitque eum pro-

nus in terram ,

23. Cui Angelus: Cur,inquit, teftio verberas afinam tuam?

Ego veni, ut adverfarer tibi,

quia pervería eft via tua, mihi-

que contraria,

. Et nifi afina declinaf

Tet de via, dans locum ïeüüenti, te

fi

occidiffem; & illa viveret.

34. Dixit Balaam: Peccavi, nefciens quod tu ftares contra

ü»

me: & nunc fi difplicet tib1, ut vadam , revertar.

]

55. Ait Angelus: Vade cum iftis, & cave, ne aliud ; quam

preecepero tibi, loquaris.

Ivit igitur cum principibus.

Qq

36. Quod cum audiffet Balac, egreffus eft in occurfüm ejus,

Vi

in oppido Moabitarum, quod fitum e& in extremis finibus Ar-

non.

V

37. Dixitque ad Balaam: Mifi nuntios, ut vocarem te, cur

non ftatim veniili ad me? an quia mercedem adventui tuo

reddere nequeo?

- 38. Cui

27. Gezcidir. ) Confternata metu j

na, qu& futura prafignificarent, ob-

"

& quia non videbat tranfitum , aut

fervare folebat.

LU

tabat.

effugiam , & Angelus gladium inten-

09. limam halerem. gladium, &c.)

te

In hoc colloquio Balaam cum afina

28. «perui/que Domimus os Affna.)

furor ejus, & ccecitas eminent, qui

Qj

Angelus línguam afinz , ut loquere-

nec bruto loquente expavit , nec cau-

tur, ficut demon moverat os ferpen-

fam miraculi , & fignificationem in-

tis colloquentis eüm Éva in paradifo.

veftigavit.

n

Ufus eft Deus voce afinz , tum quia

3a. Perver[a efl via tua.) Ob per-

D)

ceongrue bruti mens per brutum do-

verfam inteufionem , .qua ad Balac

i

Q

éetur : tüm , ut ait INvífenus lib. de

proficifceris,

vita Moyfis fub finém , 'ut erudiretur

33. Er illa "wiverez. ) INon. quod

i

vanitas auguris Balaam , qui ruditum

mortua effet, fed quod ita male effet

ü

afine, & garritum avium; quafi omi-

habita , ut vivgre non poffet.

CAPUT XXIk & XXIIE

üb

38. Cui ille refpondit: Ecce adfum: Numquid loqui potero

]a-

aliud, nifi quod Deus pofuerit in ore meo?

39.. Perrexerunt ergo fimul, & venerunt in urbem, qua in

;

2

e

extremis regni ejus finibus erat.

fit 'e;d Ba-

4o. Cumque occidilfet Balac boves, & oves, mi

m

laam , & principes, qui cum eo erànt , munera.

41. Mane autem facto duxit eum ad excelfa Baal, & intuitus

l&

eft extremam partem populi.

url

C APU T XXHEK

M.

Balaam loco malediclionis benedicit femel ac iterum populo Ifrael.,

U

"mulia de illo oaticinatus.

*

m

xitque Balaam ad Balac: ZEdifica mihi hic feptem aras,

hi

I.DI

& para totidem vitulos, ejusdemque numeri arietes.

2. Cumque feciffet juxta fermonem Balaam , impofuerunt

[

fimul vitulum j & arietem fuper aram.

3. Dixitque Balaam ad Balac: Sta paulifper juxta holocau-

ii

ftum tuum , donec vadam, fi forte occurrat mihi Dominus, &

quodcumque imperaverit , loquar tibi.

Al

4. Cumque abiiffet velociter, occurrit illi Deus. Locutus-

que ad eum Balaam: Sepiem, inquit aras erexi & impofui

M

vitulum, & arietem defuper.

T

$. Dominus autem pofuit verbum in ore ejus, & ait: Re-

vertere ad Balac, & heec loqueris:

€. Reverfus invenit ftantem Balac juxta holocauftum fuum,

u

il!

& omnes principes Moabi:arum :

7. Allum-

Ü

40. Cumque occidiffet Balac boves , 65

I. difca mubi bic fepeemm dras. )

eves , €6c. ) Inftituit Balac ob tetum

^ Ut Daal facri&icem.

Qui

"

adventum Balaam, feíta, facrificia,

verum prophetam fuiffe cenfent. vero

& convivia , indeque munera, & par-

Deo aras excitatas confequenter affe-

)

tes mifit Dalaam , fuifque principibus,

runt, cujus & occurfum ad futura

13

qui illum comitati fuerant.

cognofcenda captarit.

[

3- Occurrat mihi Dominus. ) Scilicet

u

41. A excelfa B4al,j Adloca edita ,

Baal, aut demon, per quem inftru-

ln

in quibus facellum , auttemplum erat

&o facrificio divinationem quarebat.

Baal dicatum,

Fuit hie mons Aba-

4- Ocerrrit ,l Deus.) Angelus bo-

].

nus Deum referens, & forma vifibi-

"

rim , qui dividebat Moabitas a regno

Sehon, & Og , juxta hunc. montem

li apparens.

in-campeftribus erant cafira Ifraelif

$. Po[uit werbum 1-ore ejus. ) Sug-

d

tarum.

geffit, & docuit, quid effet di&urus.

t

955

läf'ä!«;:tm Ceze. Menoch, Tom. F.

LIBRI NUMERI

7. Aflumptaque parabola fua , dixit :.De Aram adduxit me

Dalac rex Moabitarum, de montibus Orientis: Veni, inquitj

e

& maledic Jacob : propera, & de:eftare Tírael.

8.-Quo modo maledicam, cui non maledixit Deus ?

Qua

ratione detefter , quem./-Dominus non deteftatur?

9. De fummis filicibus videbo eum, & de collibus confide-

rabo illum. Populus folus habitabit, & inter gentes non re-

j

putabitur,

10. Quis dinumerare poffit pulverem Jacob & noffe nume-

t

rum ftirpis Ifrael ? Moriatur anima mea' morte juftorum, &

fiant noviffima mea horum fimilia.

h

11. Dixitque Balac ad Balaam : Quid eft hoc, quod agis?

Ut maiediceres inimicis meis, vocavite, & tu e contrario be-

nedicis eis.

l

I2. Cui 1lle re

f

jufferit Dominus ? -

pondit : Nu1n aliud poffum loqui, nifi quod

I

13. Dixit ergo Baiac: Veni mecum in alterum locum,unde

Ti

partem Ifrael videas

,& totum videre non poífis, inde male-

dicito ei,

i4. Cumque duxiffet eum in locum fublimem, fuper verti-

cem montis Phafga, cedificavit Balaam feptem aras, & impofitis

fupra vitulis, atque arietibus,

15. Dixit

7. Afjumpteque parabola [Ma dixit.)

merum quart& partus dMfiae..

Gracei

Orfüs prophetare dixi£ &c.

Prophe-

magtiam aliquam multitudinem figni-

tiam gravem , pulchram, & acutam

ficare volentes utuntur metaphora pul-

vocat parabolam ; hoc. eniin fignifi-

veris, qui Jéupoc Grace dicitur,. Sie

(

cat vox Hebraica 5j mafcal.

k

apud Eupolim legimusz 9d 9sadg

li

De 4ram:) De Metopotamia.

xpappuaxoo ísc , ammerare [petlatores mul-

Xl

9- Quomodó maledicamy 65c.) INon

tos z prbvis.

tantum lingua, fed etiam mens Bà-

ü

laam ad tempus immutata a $Jeo.

Miriatur anima mts.) WMioriar ego.

Morie juftorum, 6c.) Familiare eft

9. De fienmis felicibus. ) Ex edito

impiis vite exitum juftis parem fibi

hoc monte fpeculabor caftra 1frael.

optare, quorum tamen mores non fe-

Q

Populus folus babitabir.

X

)

lfrael re-

quuntur,

motus erit, & ditione , & confortio

33- Torum videre mom poffis, €$c.)

& religione ab omnibus aliis populis.

Superftitiofe Balac'putat Balaam 1f-

Inter gentes nom veputabitur.) inter

Y

raeli benedixiffe, quodtotum ambi-

B

'entiles 30n annumerabitur, nec in-

tum caftrorum habuiflet in confpe&u.

ter illos cenfebitur.

Similis flultitia Syrorum, qui vidiab

[

Io. Pslvert Tac2b. ) Filios lfrael

de quibus di&dum ell, Gen. 13. r4.

lfrael, eam cladis caufam efle puta-

bant, quod [fraelitarum Deus mon-

quod multiplieabuntur ficut pulvis

tium Deus ellet, ac propterea in ex-

terra.

plicata planitie confli

LÓ

Nitpnerum. firpis. Yfrael.) klebr. au-

gere ftudent 3.

)

Reg. 20; 23.

CAPUT- XXII.

[

15. Dixit ad Balac: Sta hic juxta holocauftum tuum , donec

h,

ego obvius pergam.

16. Cui cum Dominus occurriffet, pofuiffetque verbum in

i"

ore ejus,ait: Kevertere ad Balac, & hac loque:is ei.

17. Reverfus invenit eum ftantem juxta holocauftum fuum;

-

z

& princeps Moabitarum cum eo. .. Ad quem Balac : Quid, in-

quit, locutus eft Dominus ?

-

18. Atille affumpta parabola fua, ait: Sta Balac, & au(cul-

ta, audi, fili Sephor:

fi homo, ut 'i*nentiatur: nec ut filius

19. Non eft Deus qua

hominis, ut mutetur.

Dixit ergo; & non faciet : locutus.efc,

& non implebit?

20. Ad benedicendum addu&tus fum , benedictionem pro-

hibere non valeo.

d

21. Non eít idolum in Jacob, nec videtur fimulacrum in

1írael : Dominus Deus ejus cum eo eft, & clangor victoria

regis in illo.

22.* Deus eduxit illum de /Egypto, cujus fortitudo fimilis

*Infr.

eft rhinocerotis.

24- 9-

23. Non eft augurium in Jacob, nec divinatio in Iírael.

'Temporibus fuis dicetur Jacob; & Ifrae

:

lvi, quid operatus fit

Deus.

Sss 2

24. Ecce

:-ul

1

DixP ero, $ monm facit? )

eorum , 6 mnj:;:/fa: regis jï:i-eþ' inber cos.

Quifi dicat, Deus juffit, ut non ma-

Et clangor "villorie regis £m ilo.) l-

ledicerem lfraeli , meque ha&enus pro-

ludit ad duas tubas argenteas juffu Do-

mini faQs ,

quibus perfonantibus

Libuit, omnino ergo faciet, quod di-

xit, & porro prohibebit , ne male-

Deus jufferat Hebraos bellum inire;

dicam.

feque tunc iis adfore, & vi&oriam

20. -4d benedicendum addutlus fu. )

daturum promiferat cap. 10. 9.

Re&e dicit addu&us ; ipfe enim alio

2. Cujus f'ortitudo. fimilis eff rbino-

eonfilio venerat , fed pravam ejus

cerozis.) ELft commendatio divine for-

mentem Deus convertit in bonum.

titudinis expreffa fimilitudine rhino-

Beneditlionem probibere mom "wvaleo. )

cerotis, five monocerotis, cujus ani-

Adeo mens illuftrabatur , & voluntas

malis fortitudinem videtur fcriptura

incitabatur ad laudem , & benediio-

ubique pradicare.

nem ífraelis, ut vix poffet non bene-

23. Non eff augurium 12 Tacob , &c.)

dicere.

Sub his omnem incantationem , & ma-

21. Nom eff idelum im Tacob, Éfe.)

leficium intelligit, velut genus fuüb

Chaldzus, lzweer, quod mom Junt fer-

fpecie vulgatiffima.

vienies idolis iz domo Tacob, meque ope-

Tezsporibus .. fuis. ) Sequentibus fe-

rantes falfitatem , falfos Deos, & fal-

culis.

forum Deorum fimulaera, ;» Jffael,

Dicetur Tac

Verbum Domini Dei [mi eff ia adjutortum

Ifraelitarum.

v9b, & U;"'fl-) Pofleri

as

LIBRIANUMERI

24. Ecce'populus ut lesena cohfurgetj& quafi

leo erigetur:

non accubabit, donec

l

nem bibat :

D

devoret praedam ; & occiforum fangui-

25. Dixit

Í

nedicas.

que Balgc ad Balaam : Nec maledicas ei, nec be-

26. Et iille ait: Nonne dixi tibi; quod. quidquid mihi Deus

imperaret, hoc facerem ?

27. Etait Balac ad eum : Veni, & ducam te ad alium lo-

fl

cum : fi forte placeat Deo, ut inde maledicas eis.

1

28. Cuimque duxitfet eum fu

per yerticem montis Phogor,

qui refpicit folicudinem,,.

25. Dixit ei Balaam : /Edifica mihi hic feptem aras, & para

totidem vitulos, ejusdemque numeri arietes.

3o. Fecit Balac, ut Balaam dixerat : impofuitque vitulos, &

arietes per fingulas aras.

d

CAPUT XXIV.

Í

B&laam fertio bene

dicit, & profpera vaticinatur de lfrael , &

de CbrifTo.: item de 4malecitis , Cineis , &

A«Romatis.

Umque vidiffet &alaam, .quod placeret Domino, ut be-

j

nediceret IHfraeli; nequaquam abiit, ut ante perrexerat,

ut augurium quzereret: fed dirigens contra defertum vultum

fuum.,

.ïg

2. Et elevans oculos, vidit Tírael in tentoriis commorantem

per tribus fuas: & irruente'in fe fpiritu Dei,

3. Affumpta parabola, ait: Dixit Balaam filius Beor : dixit

omo , cuj us obturatus eft ocnlus :

4. Dixit

24. Ut leana. ) Qus cum catulos

vinatio ex avium volatu, canfü, aut

laQat, & fovet, pr& leone ferocit,

paftu captata.

Vox Hebraa fuperfti-

& fevit.

tionem fignificat, & malas artes.

Noz acctibabir, 6c.) iNon quiefcet

2. Spmritu. De;,

Ifrael,donec Chananaos hoftes fuos

a Deo imrniíTo.

) Spiritu -prqphetiæ

proterat.

$. Ajþmpm parabola.) Nide cap.23.

27. Dnucam te ad Alium. loctm. ) Ni-

num.7.

$

de di&a num. 15.

Homo , cmjus obruratus . eff. oculus. )

1ed. YEnaue vidiffee Balaam.) Divina

Qui in fomnis, quando clauduntur

illuftratione cognoviffet.

oculi , accepit a Deo propheticam

Hrsospuritm quéreret.?) LXX. /zoc.

vifionem , vel, 'qui raptusin ecftafim,

enrfittty avibus : augurium enitm €lt di-

& alienus a fenfibus., vidit vifiones

C ASPUULE : XXIV.

M

r

4. Dixit audi*or fermonum Dei, qui vifionem omnipotentis

u

intuitus eít, qui cadit, & fic aperiuntur oculi ejus:

$. Quam pulchra tabernacula tua, Jacob, & tentoria tua,

be.

Tírael !

z

6. Ut valles nemorofze , ut horti juxta fluvios irrigui, ut ta-

u$

bernacula, quse fixit Dominus, quafi cedri prope aquas.

7. Fluet aqua de fitula ejus, & femen illius erit in aquas

l«

multas. 'Tolletur propter Agag, rex ejus, & auferetur regnum

illius.

,

8. Deus eduxit illum de J£zypto, *cujus fortitudo

..fimilis *Sup

eft rhínocerotis.

Devorabunt. gentes hoítes illius, offaque 23:22:

lrl

eorum confringent, & perforabunt fagittis.

9. Accubans dormivit ut leo, & quafi lezna, quam fufci-

tare nullus audebit. Qui benedixerit tibi, erit & ipfe bene-

dictus: qui maledixerit, in maledi&tione reputabitur.

1o. lratusque Bàlac contra Balaam, complofis manibus ait:

Ad maledicendum inimicis meis vocati te quibus e contrario

d

tertio benedixifti :

9SSs.

1I.Rhever-

Dei; vel, qui de aliis prophetat, ip-

7. Fluet aqua de fitulaejus.) Situlam

Íe tamen permanet cccus , nec fume

vocat profapiam, & pofteritatem lfrael

34

confulit faluti; vel cujus ante fpiritus

quafi dicat, ficuti fitula plena copio-

$

adventum obturatus eft oculus men-

fam dat aquam, ita profapia 1fraelis

tis, deinde apertus adveniente lumine

erit fecunda multofque gipnet filios.

Tlunc effe fenfum ex hemiftichio fe-

grophetico.

4« Qui cadir.) Scilicet in fomnum,

quente, quod de more prius expli-

vel potius alienationem a fenfibus.

cat, ait enim: & fünezm ilus erit :m

Aquarum metaphora

Es fíe aperiuntur oculi vjus. ) Scilicet

aquas maltas.

ll

mentis per lumen propheticum.

defignari copiofam prolem, & inte-

6. U: valles nemorofe.) Ut valles ne-

gros populos, patet ex Prov. 3. 16.

imorofe fpe&abiles funt arborum co-

& Apocal. 17. 15.

t

pia, viriditate; opacitates ita caflra

Rex ejus.) Saul, qui regno excidit

t

Hebreorum, qui plurima tabernacu-

i*

la intenderant , fub quorum umbra

ï;r(.)pter Agag fervatum Vide z. Reg.

latebant, quorum fpecies oculos pa-

$. .Simi!is eft rbinocera(is. ) Videdi&.

fcebat.

Cap. 23. num. 22.

Ur horti juxta fieios.) Qui femper

Devorabunt.) ifraelitz.

virent ; florent, & fru&us proferunt.

Gentes bofles ilius.): Que Hebrzis

lr tabernacula , quafexiz domimus.)

inimice, & infella.

Quz fcilicet nulla vis poflit convel-

9. ceubans dormrvit us leo. ) Secu-

lere.

re quiefcet lírael, hoftibus eum vo-

-——— — TO

Qsafí Cedri p;'ape aquas.) Qu irri-

larenonaudentibus. Accidit hocpra-

atione proceriores fiunt , d& pul-

cipue tem

chriores:

nis.

pore Davidis , & Salemo-

^

f

£10

LIBRI NUMERI

ir. Revertere ad locum tuum. Decreveram quidem ma-

gnifice honorare te, fed Dominus privavit te honore difpofito.

V

12. Kefpondit Balaam ad Balac: Nonne nuntiis tuis

, quos

mififi ad me, dixi:

t

* Sup.

I53. *Si dederit mihi Balac plenam domum ärgenti, & auri,

22.18.

non potero preterire. fermonem Domini Dei mei, ut vel

b

[9

boni

T

minus dixerit, hoc lóquar?

]uid,vel mali proferam ex corde meo: fed quidquid Do—

14. Verumtamen pergens ad. populum meum, dabo confi-

iK

lium , quid populus tuus populo huic faciat extremo tempore.

I5. Sumpta 1gitur parabola, rurfum ait : Dixit Balaam filius

V

Beor; Dixit homo, cujus obturatus eft oculus:

16. Dixit aüditor fermonum Dei, qui novit do&trinam AI-

lp

tiffimi, & vifiones omnipotentis videt, qui cadens apertos ha-

fe

bet oculos.

?

17. Videbo eum, fed non modo: intuebor illum, fed non

f

$Matt. prope. *ORIETUR. STELLA ex Jacob, & confurget virga

fe

f

&.2- de lírael: & percutiet duces Moab, vaftabitque omnes filios

Seth.

ql

18. Et erit Idumzea poffeffio ejus: haereditas Seir cedet ini-

«

micis fuis: Iírael vero fortiter aget.

h

19. De

p

14- Dabeconfilinum.) Ut per mulie-

citur ftella. I. quia ipfe eft lux mun-

resad cultum Beelphegor ifraelitas pel-

di. II. ob claritatem, & gloriam vi-

licias, & perdas; hoc enim fuifTe Ba-

te coleftis,

miraculorum , refurre-

laam confilium patet ex cap. 31. 16.

&ionis, & beatitudinis, qua de cau-

& Apoc. 2. 14.

fa vocatur fiella fplendida, & ma-

|

f

Exrremo tempore. ) Sequentibus die-

tutina Apoc. 2. 2g. 22. 16. lil. illius

bus, poftquam difceffero.

Vel fen-

nativitas a ftella oftenfa eft Magis.

fus eft, tandem, poft alia omnia re-

Con[urget virga de Ifrael.) Chriftus

media frufira tentata.

nafcetur ex Ifrael, qui virga, vel, ut

IS$. Swmpta igitur parabola. ) Wide

eft in Hebrzo, fceptro regni fui , id

füpra cap. »3. 7.

eft poteftite regia percutiet, & atte-

ret duces Moab.

pra num. 3.

Cujus obruratus eff 05;»/;4:.) Vide fu-

Vaftabitque.) Chald. domzzabztur , fua

17. Videbo enim.) Chriftum non ocu-

ïä

ditione, & dominztu concludet , &

fis corporis , fed vifione prophetica.

quafi carcere coercebit, & habebit in

Sed mom mode , 6$c. ) Quuafi dicat,

poteftate ,

ut fignificare

videntur

g

que modo predico, & vifione pro-

Hebrza.

phetica futura pravideo , evenient

Filios Sezb. ) Omnes homines ; nam

quidem certo , fed non tam cito; ad-

omnes per Noe Sethi filii. fumus:

huc enim longius abfunt a noftris tem-

omnis enim Caini proles diluvio"in-

poribus.

teriit.

9rictur flella ex 7acob. ) Chriftus di-

1. Ereris (dmm pofeffo ejui.) Ut

Y

m s

CAPUT XXIV.

3rf

d-

19. De Jacob erit, qui dominetur, & perdat reliquias ci-

vitatis.

08

20. Cumque vidiffet Amalec, affumens -parab,ol.amyvait: Prin-

cipium gentium Amalec, cujus extrema perdentur.

L

21. Vidit quoque Cinceum: & affumpta parabola, ait: Ro-

o]

buftum quidem eft habitaculum tuum : fed fi in petra poíue-

ris nidum tuum,

22. Et fueris ele&us de ftirpe Cin, quamdiu poteris perma-

f

nere? Affur enim capiet te.

J

23. Aífumptaque parabola iterum docutus eft; Heu, quis

J

24. * VQ«4

viCturus eft , quando ifta faciet Deus?

Jacob typus eft omnium Tfraelitarum

20. Gupmue vidilfet Af;mlezr!;.) De

Ípiritu; hoc eft, proborum Chrifti

monte Phafrga altiffimo, in quo con-

fe&atorum , ita Efau reproborum.

ftitutus eft.

Affumens parabolam. ) Prophetiam,

n

Poffidebit ergo Chriftus non folum

lfraelitas, qui fe illi fponte fubjiciunt,

vide füpra cap. 23. 7.

fed Idumzos etiam Eau pofteros , re-

Prizcipimm genttum. dmalesb. ) Pri-

fra&arios, acrebellas, improbos quof-

ma, ac precipua gens , nobiliffima ea-

*

que aut infideles, aut Chriftianos.

rum, quz circumjectas -'regiones habi-

Hareditas $eir. ) Efau, qui dictus

tabant: vel fenfus eftis, quem exhi-

eft Séir , quia pilofus.

Secundum hoc

bet Chaldeus, qui vertit Pr;zcipiune

ee

[227]

]/5

hemiftichium idem fignificat , . quod

vt JÍracli fuit Amalech , (quOd Ppa-

primum, quod precetüt.

tet Exodi 17.) Quare bene additur,

Jfrael fortiter aget. ) Chriftus , &

enjus ex/rema perdezttr, ut fit antithe-

Chriftiani.

fis, quafi dicat, cito & primi Amale-

le

'19. De facob.) De Chriftianis erit,

citz infürrexerunt in líraelitas, fero

qui dominetur, quod evenit in Con-

autem extremis temporibus plexi funt,

Ita fa&um fub Saul 1. Reg. 15.

flantino, & Imperatoribus illum fub-

s

fecutis.

?. Cinsuz. ) Pofteros jethro , qvi

jj

Perdat reliquias crvitatis.") Romez,

erant in caftris lfraelitarum.

Ro'äujä!;m quidem.eft babitaculum zuum. )

Romanorum gentiifmum evertens,

vel in fecundo adventu reliquias civi-

Quia modo-inter duocdecim tribus de-

tatis cujuslibet, hoc eft, omnes quot-

gis, & in Chanaan in tribu Juda , que&

quot in ipfum credere noluerint, vel

fortiffima eft, habitabis.

*

Prophetia

Sed ff im pemra pofueris nidum fuum-:

ei rebelles permanferint.

his tribus verfibus comprehenfa , de

Etiamfi in fortiffimo ,. & munitiffi-

Chrifto eft, ut explicavimus , fed cum

mo loco fedem tuam confítituas.

allufionead Davidem: itaque Davidis

n^

P

De flirpe Cin.) De ftirpe ]ethro.

efte res his perftringuntur, & qua-

Affur enim capier ie. ) Quod fatum,

ä

dam dicuntur, quz magis particula-

cum Salmanafar transtulit decem tri-

tim Davidi conveniunt, uti fünt: Per-

bus IHfrael in terram Medorum 4. Reg.

eutiet duces Moab, 65 , erzt Idumaa p^[-

17.23. tunc enim cum eis eodera trans-

effio ejus , Tfrael vvero fortiter / aget.

tulit Cinzos , id eft, progeniem Aber

Alia vero magis proprie competunt

Cinzi, qui recefferat ab aliis Cingis,

& habitabat in forte Nephthali. ,

Chrifto, uti funt: Orzezer ffella ex Ta-

ob , & , perdet reliquias civitatis,

23. Heu quis wiätufus ef ? ) Optabit

LIBRI

NUMERI

12

* Dan.

24. * Venient in trieribus de Italia, fuperabunt Affyrios,

.

1

11.5o. vaftabuntque Hebraeos , & ad extremum etiam ipfi peribunt.

2$. Surrexitque Balaam, & reverífus eft in locum fuum:

Pl

Balac quoque via, qua venerat , tediit, -

T

CAPUT XXV.

[

.Ob . fornicationem lfrael cum. Madianitis jubet Deus principes

Jufpendi , ipfique Phinees dat perpetuum [acerdotium , eo quod

divino zele Zambri &? Cogbi pugione

|

conf odi[jet:

1.X /Orabatur autem eo tempore Ifrael in Setim, & fornicatus

eft populus cum filiabus Moab,

2. Quae vocaverunt eos ad facrificia fua. . At illi comede-

runt, & adoraverunt deos earum.

* Jof.

5.* Initiatusque eft Ifrael Beelphegor, & iratus Dominus,

29.17.

*Deut

4. Ait ad Moyfen: * Tolle cunétos principes populi, & fu-

Í

fpende eos contra folem in patibulis; ut avertatur furor meus

4. 3-

ab Ifrael.

5. Dixit-

vivere , cum tal&æ ftrages Cinzorum,

lg. Iniriatufzue eff ITael Beelgbz;or.^)

E

Ufurpavit facra idoli Beelpheeor, il-

& Amalecitarum , vel potius Affyrio-

rum, Hebrzorum , & Rormanorum,

li fe addixit, conjunxit, & confecra-

4e quibus fequitur, edentur?

vit.

Beelphegor eft Priapus, quafi

24- la trieribus.) In triremibus.

dicat, Dewus apertiogis; hoc enim vox

Hebr&ea fïgnïli.;at, Deus nuditatis. Fa-

Vaflsbuntque Hebraos. ) Vefpaüano "

& 'Tito imperantibus.

miliare autem eft Hebrais, ut nudi-

Etiam ipf? geribunt.). Ruente Roma-

tatis nomine obfenam partem intelli-

norum imperio Gothis ; ahisque bar-

gant.

baris Romam occupantibus.

4. Tile eun&los principes populi , 69c.)

Conerega principes, ut illi quafi judi-

JN serim.) Qua eft. 42. & ultima

ces jubeant fufpendi contra folem eos,

I-Z

manfio 1n deferto , hic gefta funt,

qui fornicationis , & idololatrie Bee'-

quzecunque fequuntur ufque ad finem

phegor fünt »ei, vel, jube fufpendi

Deuteronomit.

ipfos principes, qui irppietati illi fa-

Forsicatus eff gpopulus. )

Utraque

viffent, aut, cum deberent pro offi-

fornicatione corporali, & fpirituali ,

cio , non reftitiffent.

nimirum idololatria.

1

Contra Solez.) Coram fole, publi-

ï(

Cum fliabus Moab, ) Et cum filiabus

ce; quz palam fiunt phrafi Hebraica

Moab, ut patet Num. 6. & 17.

dicuntur fieri in fole, aut inoculis fo-

2. QDue woceverunt eos ad [nerzfieia

lis, fic didum David. z. Reg. 12. 11.

Jua.) juxtaconfilium Dalaam cap. 24.

Dormiet cum wxoribus tui5 dn. oculis [o-

nume. 14.

lis szwa

*

m

CAPUT XXv.

515

S

$ Dixitq).lä Moyfes ad Tudices Ifrael : * Occidat unusquis- *Exo,

que proximos fuos , qui initiati funt Beelphegor.

32.27.

6. Et ecce unus de filiis Éfrael intravit coram fratribus fuis

ad ícortum Madianitidem , vidente Moyfe, & omni turba filio-

*

rum lírael, qui flebant ante fores tabernaculi.

. "Quod cum vidiffet Phinees filius Eleazari filii Aaron» p

d

facerdotis, furrexit de medio multitudinis,& arrepto pugione, 105.30

8. Ingreffus eft poft virum Ifraelitem in lupanar, & perfo- 1Mac

2. 26.

dit ambos fimul, virum fcilicet, & mulierem in locis genita-

1.Cor.

libus.

Ceffavitque plaga a filiis Tfrael :

9. Et occifi funt vigintiquatuor millia hominum.

Io. g.

Itj

0. Dixitque Dominus ad Moyfen :

1I. Phinees filius Eleazari filii Aaron facerdotis avertit iram

meam a filiis Ifrael : quia zelo meo commotus eft contra eos,

ut non ipfe delerem filios Hfrael in zelo meo.

12. Idcirco loquere ad eum: * Ecce do ei pacem foederis mei, g.ar,

13. Et erit tam ipfi, quam femini ejus pa&tum facerdotii 45.3o.

]5

fempiternum , quia zelatus eft pro Deo fuo, & expiavit fcelus1Mac.

filiorum Ifrael.

Q. 54«

L]

14. Erat autem nomen-vir Ifraelitze, qui occifus eft cum

Madianitide, Zambri filius Salu, dux de cognatione, & tribu

Simeoni!s.

-;-

1j. Porro mulier Madianitis, quae pariter interfe&ta eft, vo-

cabatur Cozbi, filia Sur principis nobiliffimi Madianitarum.

fi

Y

16. Lo:

Occidat.) Sufpendat.

titudinem, & fecuritatem pa&i mei

!

6. Unus de fliis Hfrael- ) Quis hic

firmiter decerno, & quafi pacifcor,

l

fuerit infra pum. 14.

promittoque illi.

7. Pugtone.) 'Telo. Hebr. n zo-

13. Patbem [acerdotii [empitermum.

macb, quam vocem nolter interpres

Quod fcilicetipfe cum fuaftirpe, po

modo pugionem, modo lanceam

patrem Ejeazarum füccedet in Ponti-

vertit.

ficatum ; qui il!i ; & familia illius per-

g. Cef[avitque plaga a ffliis lfracl.)

petuo manebit ; quamvis enim a

]

Xx quo apparet non fufpendio folum,

Heli, ejufque pofteros Pontificatus

fed etiam plaga a Deo immifIa , fuit-

fuerit translatus , qui non erat de filiis

fe plures. necatos, qua& fuerit plaga,

Phinees , & EleaZari, fed 1thamar ;

e

non exprimitur in facro textu.

O-

tamen poflea rediit ad eofdem pofte-

fephus peftem interpretatur.

ros Phinees

ad Chriftum.

; & in iis manfit ufque

9. Occiff funt.) Partim plaga divi-

nitus immifla, partim fufpendio, vi-

Expiaviz [celus, &c. ) Placato Deo

ginti quatuor millia hominum.

heroico illo fa&o

, & zelo di'v;ni ho-

12. Do ei pacem. federzs mei.) Cer-

noris.

Dibi. ceum Com. Menoch. Tosz, 1.

'cYtt

J

51

LIBRI NUMERI

16. Locutusque eft Dominus ad Moyfen, dicens:

*Tnfr,

17.* Hoftes vos fentiant Madianitze, & percutite eos:

31.2.

l

18.'Quia & ipfi hoftiliter egerunt contra vos, & decepere

f

infidiis per idolum Phogzor, & Cozbi filiam ducis Madian fo-

rorem fuam, quae percuffa eft in die plagae pro facrilegio Pho-

gor,

Es

CUAPOUUT AEVE

ANumerantur. Jfraelite per. fingulas tribus , qui bello apii junt

terram promi[fonis ingre[juri.

T

Oftquam noxiorum fanguis effufus eft, dixit Dominus

Sup

ad Moyfen, & Eleazarum filium Aaron facerdotem:

I

&

2. * Numerate omnem fummam filiorum Ifrael a viginti an-

^

nis, & fupra, per domos, & co

gnationes fuas » cunctos, qui

j

poftunt ad bella procedere,

z

3. Locuüque funt itaque Moyfes, & El

eazar faberdos in

campeítribus Moab fuper

Jordanem. contra Jericho , ad eos,

j

qui erant

4. A viginti annis & fupra, ficut Dominus imperaverat,

*Gen.

quorum ifte eft numerus:

$. Ruben primogenitus Ifrael : * hujus filius Henoch, a quo

l

46. 9. familia Henoch

itarum : & Phallu, a quo familia Phalluitarum:

Exod.

6. Et Hefron, a quo famil

la Hefronitar-um,-& Charmi, a quo

(

r.Par, familia Charmitarum.

3.

7. Hze funt familize de ftirpe Ruben : quarum numerus in-

ventus eft, quadraginta tria millia, & feptingenti triginta.

g. Filiþ; Phallu, Eliab.

Í

o, Hujus

17. Hofles vvos fentiant Madianita ,

£€ Oxiorsm. ) Fornicantium cum

£$c.) Qui precipue fuerant fcandalo

^

filiabus Madian, & Moab.

LHebrzeis per fübmiffa fcorta.

Moa-

-

Numerate.) Wuit hic tertius cen-

bitis parcitur partim-in gratiam Lot,

fus populi , habitus in limine terre

Í

eujus pofteri erant, ut dicitur Deut.

promiffionis, ut illa inter tribus con-

2.'9. partim ob Ruth, ex qua David,

grue pro numero ejufque' dividi , ac

& Chriftus nafcituri.

Poftea Moabi-

diflribui poffet.

t Davidi penas dederunt 2. Reg.8. 2.

4 viginti amnis, 65 füpra. )

! Quia hi

18. Sorerem [uam. ) Gentilem füam.

tantum apticenfentur ad armatra&an-

da, & bella gerenda.

INec minori-

Pereuffa. eff.), & Phinees.

bushacatate, nec mulieribus dati funt

fundi, fervato tamen illis fecundum

In die plaga.) Nam eadem diegraf-

leges jure fuccedendi.

fabatur plaga a Deo immiffa.

3. Super Jordanem.) Juxta Jordanem.

CA P UT XXVI

-

o. Hujus filii; Namuel, & Dathan, & Abiron: ifti funt

Dathan, & Abiron principes populi, * qui furrexerunt contra * Sup.

e

Moyfen ,& Aaron in feditione Core, quando adverfus Domi- 16. 1.

num rebellaverunt,

2.

)e

j

10. Et aperiens terra os fuum devoravit Core, morientibus

plurimis,quando combufflit ignis ducentos quinquaginta viros.

Et fa&tum eft grande miracu'um,

1I. Ut, Core pereunte , filii illius non perirent.

12. Filii Simeon per cognationes fuas : Namuel, ab hocgfa-

LI

.

4nilia Namuelitarum : Jamin, ab hoc familia Jaminitarum

Jachin, ab hoc familia Jachinitarum :

J

13. Zare, ab hoc familia Zareitarum : Saul, ab hoc familia

Saulitarum.

L

14. Ha funt familice de flirpe Simeon, quarum omnis nu-

ll

merus fuit, viginti duo millia ducenti.

15. Filii Gad per cognationes fuas: Sephon, ab hoc familia

Sephonitarum: Aggi, ab hoc familia Aggitarum : Suni, ab hoc

2)

familia Sunitarum :

16. Ozni, ab hoc familia Oznitarum : Her, ab hoc familia

)

Heritarum :

17. Arod, ab hoc familia Aroditarum: Ariel, ab hoc fami-

lia Arielitarum.

19. Mtee fünt familiae Gad , quarum omnis numerus fuit,

quadraginta millia quingenu.

19. * Filii Juda, Her, & Onan, qui ambo mortui funt in terra *Gen.

1-

Chanaan.

38. 3*

20. Fueruntque filii Juda, per cognationes fuas : Sela, a quo

familia Selaitarum : Phares, a quo familia Pharefitarum: Zare,

a quo familia Zareitarum.

41. Porro filii Phares: Hefron, a quo familia Hefronitarum:

& Hamul, a quo familia Hamulitarum.

22. Iítze funt familize Juda, quarum omnis numerus fuit,

feptuaginta fex millia quingenti.

23. Filii Iffachar per cognationes fuas: Thola, a quo familia

'Tholeitarum , Fhua, a quo familia Phuaitarum :

*

i

Ttt 2

od

11. Ut Core pereunte, fiíiy ejus mom peri-

;ero, & r. Paral. 4. 24. tantum quin-

r672.) Qui fervati funt divino miracu!o,

que.; omittitur enim Ahod fextus,

quia patris peccato non confenferunt.

quia mortuus eft fine liberis, unde

12. Filii Szzeon. ) Genef.46.10. Exod.

non habuit familiam, nec fortem in

terra Chanaan.

6.15. numerantur fex filii Simeonis : hic

Zs

LIBRI NUMERI

24. Jafub, a quo familia Jafubitarum: Semran, a quo familia

Semranitarum.

Y

25. Ha? funt cognationes IHfachar , quarum numerus fuit,

fexaginta quatuor miliia trecenti.

26. Filii Zabulon per cogpationes fuas: Sared, a quo fami-

lia Sareditarum : Elon, a quo familia Elonitarum : Jalel, a quo

familia Jalelitarum.

27. Hze funt cognationes Zabulon, quarum numerus fuit,

femaginta millia quingenti.

28. Filii Jofeph per cognationes fuas, Manaffe, & Ephraifh,

29. De Manaffe ortus eft Machir, a quo familia Machirita-

*Jof. rum. * Machir genuit Galaad, a quo famiiia Galaaditarum.

17.1.

3o. Galaad habuit filios: Jezer, a quo fámilia Jezeritarum :

& Helec, a quo familia Helecitarum.

31. Et Afriel, a quo familia Afrielitarum, & Sechem, a quo

familia Sechemitarum :

*Inf. . 32. Et Semida, a quo familia Semidaitarum: * & Hepher, a

27-1. quo familia Hepheritarum.

S

33. Fuit autem Hepher pater Salphaad, qui filios non habe-

*Ibid. bat, fed tantum filias, quarum ifta funt nomina : * Maala, &

Noa, & Hegla, & Melcha, & 'Therfa.

34. He funt familie Manaffe, & numerus earum, quinqua-

ginta duo millia feptingenti.

3;. Filii autem Ephraim per cognationes fuas, fuerunt hi :

Suthala, a quo familia Suthalaitarum : Becher, a quo familia

Becheritarum : "Theben, a quo familia Thebenitarum,

356. Porro filius Suthala fuit Heran, a quo familia Herani-

tarum.

37. Hse funt cognationes filiorum Ephraim, quarum nume-

rus fuit, triginta duo millia quingenti.

38. Ifti funt filii Jofeph per familias fuas; Filii Benjamih in

cognationibus fuis: Bela, a quo familia Belaitarum : Asbel, a

quo familia Asbelitarum : Ahiram, a quo familia Ahiramitarum:

39. Supham, a quo familia Suphamitarum : Hupham, a quo

familia Huphamitarum.

40. Filii Bela: Hered, & Noeman. De Hered, familia He-

reditarum : de Noeman, familia Noemanitarum.

41. Hi

39. Frlu Besjasnin.) Hictantumnu- nef. 46. 21. quinque ergo reliqui ejuc

merantur quinquefilii Benjamin, cum — filii mortui funt fine liberis, aut in

tamen decem reliquerit, ut patet Ge- pofleris eorum familia interiit.

CAPUT XXVI.

5

IT

iH

- 41. Hi funt filii Benjamin per cognationes füas, quorum

numerus fui:, quadraginta quinque millia fexcenti.

l

45. Filii Dan per cognationes fuas: Suham, a quo familia

Suhamitarum: hz furt cognationes Dan per familias fuas.

l]*

43. Omnes fuere Suhamitze, quorum numerus erat, fexa-

f

ginta quatuor millia quadringenti.

44. Filii Afer per cognationes fuas: Jemna, a quo familia

?

Jemnaitarum : Jetfui, a quo familia Jeffuitarum: Brie, a quo

familia Brieitarum.

D

45. Filii Brie: Heber, a quo familia Heberitarum: & Mel-

d

chiel, a quo familia Melchiehitarum.

46. Nomen autem filize Afer, fuit Sara..

z

l;

47. Hae cognationes filiorum Afer, & numerus eorum,

/quin-

quaginta tria millia quadringenti.

lu

48. Filii Nep:ali per cognationes füas : Jefiel, a quo familia

*

:

Jetielitarum : Gani , a quo familia Gunitarum :

49. Jefer, a quo familia Jefcritarum : Sellem, a quo familia

Sellemitarum.

Qu

5o. Hse funt cognationes filiorum Nephtali per familias fuas:

M

quorum numerus, quadraginta quinque millia quadringenti.

$1. Ifta eft fumma filiorum Iírael, qui recenfiti funt, fex-

cen:a millia, & mille fep:ingenti triginta.

52. Locutusque eft Dominus ad Moyfen, dicens:

v5. lílis dividetur terra juxta numerum vocabulorum in

d

pofteífiones fuas.

H

E

$4. Pluribus maj

orem partem dabis, & paucioribus mino-

rem : fingulis, ficut nunc recenfiti funt; tradetur poffetlio:

$5. Ita dumtaxat, ut fors terram tribubus dividat, & familiis.

56. Quidquid forte contigerit, hoc vel plures accipiant, vcl

auciores.

milias *Exo.

$1.* Hic quoque eft numerus filiorum Levi per fa

Ttt 3

fuas ; 6.16.

$3. Juxta numerum wocabulorum. )

terius in fingulos fuz famiie fortem

Id eft, familiarum , que vocabulis

acceptam dividant.

diftinguuntur.

Vel fignificatur no-

$3- Fa duntaxat , 65c.) Portiones

mina familiarum in fchedis , & terra-

regionis, qua cuique tribui dabuntur,

rum nomina pariter in fchedis fuiffe

forte illis obveniant.

Polt hanc au-

tem fortitionem addatur , vel detraha-

deftripta, & forterem peractam , dua-

bus fchedis fimul extra&is.

N

tur de illa portione pro numero bel-

$4- Singuiis.

P

'Tum hominibus ,

latorum cujusque tribus.

tum tribubus , tum familiis, tum po-

s7. Nume;us füormm Levi, 8c.)

Quinque tantum przcipug famili&

tius capitibus familiarum , ut ipfi ul-

P

5I

8

LIBRI NUMERI

fuas : Gerfon, a quo familia Gerfonitarum: Caath, a quo fa-

milia Caathitarum: Merari, a quo familia Meraritarum.

58. Hee funt familize Levi: Familia Lobni,familia Hebroni,

familia Moholi, familia Mufi , familia Core.

At vero Caath ;

genuit Amram.

59. Qui habuit uxorem Jochabed filiam Levi,"quæ/ nata eft

ei in Zigypto: heec genuit Amram viro fuo filios, Aaron, &

Moyfen, & Mariam fororem eorum.

6o. De Aaron orti funt Nadab, & Abiu, & Eleazar,

& Itha-

mar:;

1

'Lev. 61. *Quorum Nad-abj & Abiu mortui funt, cum obtuliffent

1O.T. 1

gnem alienum coram Domino.

Supra

4

62. Fueruntque omnes, qui numerati funt, viginti tria mil-

1.Par.

lia generis mafculini, ab uno menfe & fupra: qui non funt

24. 2. recenfiti inter filios Ifrael, nec eis cum ceeteris data pof

i"emq

€

e

63. Hic eft numerus filiorum Ifrael, qui defcripti funt a

Moyfe, & Eleazaro facerdote, in campeftribus Moab fupra

*

.

Rn ETAUR — MM s IU

ordanem contra TJericho.

el

1.Cor.

64.* Inter quos, nullus fuit eorum , qui ant

e numerati funt

Io- 5 a Moyfe, & Aaron in deferto Sinai.

* Sup.

65.* Praedixerat enim Dominus, quod omnes morerentur

14.25. 1n folitudine: Nul

lusque remanfit ex eis, nifi Caleb filius Je-

24.

phone, & Jofue filius Nun.

-

CAPUT

Levi iuumerantur, cum omnes fuc-

paucitatem Levitarum*multitudïnixprï-

tint octo, ut patet Exod. 6. 17. 1g.

mogpenitorum adzquandam, & fimul

19. & 1. Paral. 25. G.

Hic enim fa-

ad dignitatem Levitarum declaran-

milie Levi ex profeífo non numeran-

dam; hac de caufa jubet hic eos rur-

turut ceterz, eo quod non effent ac-

fum numerari ab uno menfe & fupra

cepture fortém cum aliis tribubus,

tanquam füos, utpote qui olim ea-

ut dicitur nutn. 62.

dem ztate fervierant redemptioni pri-

mogenitorum.

62. Omnes.) Levit&.

65. Nwilefque remanfir ex eis , nf

Hb uno menft. ) Exx eó quod jufferat

Caleb , 6c, ) Excipe Levitas; nam ex

ominus cap. 3. 4I. & 43. commu-

eis fapererat Moyfes, Eleazar, ltha-

tari primogenitos Hebreorum.in Le-

mar, & fortzffe multi alii, quinume-

vitas unius menfis , & fupra, idque ad

rati fuerant in Sina.

b

u E

519

"-

CAPUT XXVI.

ll;

th

Filie Salpbaad patri fuccedunt in bereditatem *-dicitque Dominus

Moyfen moriturum , ubi ex monte Zibarim Terram

promifionis con[pexerit. -

ä

I. f Ccefferunt * autem filize Salphaád, filii Hepher, iïzl;i Ga- * Sup

laad, filii Machir, filii Manaffe, qui fuit filius Jofeph : 25.53

Infra

quaruüm funt nomina, Maala, & Noa, & Hegla, & Melcha, &

36.t.

"Therfa,

ofue

D

2. Steteruntque coram Moyíe, & Eleazare facerdote, &i7.:

cun&tis, principibus populi , ad oftium tabernaculi fcederis, at-

que dixerunt.

4. Pater nofter mortuus eft in deferto , nec fuit in feditio-

[

ne, quae * concitata eft contra Dominum fub. Core, fed in pec- *Sup.

cato fuo mortuus eft : hic non habuit mares filios: Cur tollitur 16.1-

nomen illius de familia fua, quia non habuit filium ? Date

nobis poffeffionem inter cognatos patris noftri.

4. Retulitque Moyfes caufam earum ad judicium Domini.

j

$. Qui dixit ad eum:

6. Juftam rem poftulant filiae Salphaad : da eis poffeffionem

—

[

inter cognatos patris fui, & ei in haereditatem fuccedant.

1. . Ad filios autem Ifrael loqueris hzec:

9. Homo , cum mortuus fuerit absque filio, ad filiam ejus

tranfibit heereditas.

:

9. Si filiam non habuerit, habebit fucceffores fratres fuos.

Io. Quod fi & fratres non fuerint

: dabitiä haereditatem fra-

tribus patris ejus.

II. Sin

^

-

. D oTium tabernaculi,) Quia jux-

Cur tollitur momem ejus, €$c.) Cui:

ta oftium tabernaculi eratten-

extinguitur familia, & nomen ejus?

torium Moyfis, atque ad illud, vel

Date nobis pojfe ffronem. ) INam ex fi-

certe ad vicinum atrium tabernaculi

liis noflris aliquis nomen illius tuebi-

conveniebant feniores populi, con-

tur, & de familia Salphaad vocabitur,

vocati a Moyfe ad concilium.

atque ita per lineam femininam no-

men illius propagabitur.

]

3.-Pater noffer mortuns eff im deferto.)

4. Retulaz: Moyfes. can[um earum . ad

Scilicet ob peccatum murmuris tem-

jedicium Domini.)Confuluit Dominum

pore exploratorum, quod peccatum

fuper hac re.

.$uitcommune totius populi.

Omnes

6. -Da eis pe[feffionem.?) ]ube eis da-

enimavigefimo anno, & füupraob hoc

ri, cum populus ingreffus fuerit Cha-

naan.

peccatum mortui funt in deferto,

»4

420

LIBRI NU;VIERI

1I. Sin autem nec patruos habuerit, dabitur hzereditas his,

qui ei proximi funt, eritque hoc filiis 1írael fan&tum lege per-

A

petua, ficut praecepit Dominus Moyfi.

*Deut

12. Dixit quoque Dominus ad Moyfen : * Afcende in mon-

3249 tem iftum Abarim, & contemplare inde terram, quam daturus

d

fum filiis Iírael.

'13. Cumque videris eam, ibis & tu ad popul

um tuum; ficut

ivit frater tuus Aaron,

*bup.

14. *Quia offendiftis me in deferto Sin in contradi&tione

20J32. multitudinis, nec fanctificare me voluiftis coram ea fuper

Deut. aquas; hae funt aquee contradi&ionis in Cades deferti Sin.

32.51.

1

15. Cui refpondit Moyfes:

16. Provideat Dominus Deus fpirituum omnis carnis, ho-

*

minem, qui fit fuper multitudinem hanc :

17. Et poffit exire, & intrare ante eos, & educere eos, vel

introducere: ne fit populus Domini ficut oves absque paftore.

*Deut 18. Dixitque Dominus ad eum: * Tolle Jofue filium Nun;

3. 21, Virum , in quo eft Spiritus, & pone manum tuam fuper eum.

19, Qui ftabit coram Eleazaro facerdote,& omni multitudine:

20. Et dabis ei praecepta cun&tis videntibus, & partem glo-

li

rie tuse, ut audiat eum omnis fynagoga Qliorum lírae

21. Pro

11. His qui ei proximi fwnt.) Mla-

16. Domsmius Dezs fpirilunm.) Qui

fculi fcilicet.

fpiritus; & corda hóminum novit,

12. de mentem ijz*um. ) Ut ex eo

& fcit, ad que quis aptus fit, quis

videas terram promiífam ; tum ut in

tante gubernationis molem fübire,

e€o moriaris.

& fuftinere poffit.

Abaris.) Mons hic Abarim faltem

17. Poffiz exire , &6 intrgre ante cos.)

fecundum diverfas partes , & juga

Effe dux, & du&or eorum in omni

diverfa habebat nomina.

am vo-

opere tam bellico, quam civili. Eft

catur Phafya ; Phogor , excelfa Baal,

metaphora fumpta a paftoribns edu-

Nebo:

in NNebo enim dicitur mor-

centibus gregem. Hi enim anteeum

tuus effe Moyfes , Deut. ult. num. r.

exeunt, & intrant, atque ita eum pa-

Voluit enim Deus Moyfem mori in

fcunt , & regunt.

monte , non in caftris, ne Hebrai ad

18. de quo eff. fpirizus Dej. ) ld eft

:

idololatriam proni ejus corpus quaáfi

prudentia , pietas; fortitudo, & cete-

numen colerent.

re virtutes principi neceffarie.

Coptemplare inde terram. ) Utfaltem

Pone manum ituam fuptr emm.) Ut

hac cgremonia inftituatur fuccelfor

aliqua voluptate fruaris in vifioneter-

r& , quam tantopere ingredi optafli,

tuus, & dux populi, & a me fpiritu,

& petiifti. Vide Deut. 3. 24 8

& gratia ad munus illud opportuna

13. díis B fu ad populum fuum.)

impleatur.

Morieris in Moab, & ibis ad lim-

20. Dabis ei Bracepta.) De modo

bum patrum.

regend) populum , mazime ut eum in

[

CAPU T XXVH. & XXVIII.

82t

»

41. Pro hoc, fi quid agendum erit, Eleazar facerdos con-

T

fulet Dominum. | Ad verbum ejus egredietur, & ingredietur

ipfe, & omnes filii Ifrael cum eo, & caetera multitudo.

22. Fecit Moyfes , ut preceperat Dominus.

Cumque tu-

ls

liffet Jofue, ftatuit eum coram Eleazaro facerdote, & omni

frequentia populi.

H

t

*

25. Et impofitis capi

ti ejus manibus, cun&ta replicavit, quae

mandaverat Dominus.

ll*

ÜUATUT XXVIIL

j

Satrificia quotidiana & diei feptimi ac calendarum, €? de duabus

folemnitatibus 4dzymorum, C? Hebdomadarum.

quoque Dominus ad Moyfen :

d

1. DIxit.'

Precipe filiis Ifrael, & dices ad eos : Oblationem

-

meam, & panes, & incenfum odoris fuaviffimi offerte per

b

tempora fua.

3. Hzec funt

facrificia, quae offerre debetis: *Agïïäs anni- 'Exo.

en

culos immaculatos duos quotidie in holocauftum fempiternum : ?9:39-

4. Unum offeretis mane , & alterum ad vefperum :

s. Decimam partem ephi fimilae, quae confpería fit oleo

puriffimo, & habeat quartam partem hifi.

J

6. Holo-

—

vera unius Dei religione , aclege con-

2. Blationem meam , 6?47265, £5 ia-

j

fervet, & promoveat.

cen[um , €&c. ) Elebr. obLarionem

"j

Et p:ï/temg/o;'iz :4s.) Da ]ofuæ par-

meam , panem menm , ( qu& feilicet pa-

tem 9glorie, id eft, honoris, & au-

nis meus & cibus meusfunt) per 2gz4-

&oritatis tuz apud populum, ut eum

tiones meat , (quibus h& vicime per

ii

quafi futurum principem reverenter

ignem Deo cremantur) z edorem fua-

tompelles, eumque uttalem toti po-

vitaris offerte.. Etergo generale pre-

pulo proponas, & commendes, ut

ceptum de non negligendis facrificiis.

populus eum pro te acceptetut ducem,

3- "gnos anmiculos ,- 6$c. ) De hoe

,

eum revereatur , & audiat.

Alii par-

facrificio quotidiano vide Exod. 29,

tem gloriz jinterpretantur infignia

de Libamentis, feu acceíforiis facri-

magtítiatus.

ficiis. cap. 15. Num.

Et audiat eum . omnis (ynagoga.) Yi

"nniculos.)

uiaáum non excefferint.

Obediat.

Lumacularos.) Non macula coloris;

21. Pro boc. ) Pro Jofue.

fed deformitatis, ne fcilicet fint ca-

r

44 vwerbum ejus.) Eeazari fcilicet

ci, claudi, fcabiofi.

Jofue aget quidquid agendum erit. -

5S. Decimam partesn epla , &c.) Qu&

,

l»f?. ) Jofue.

gomor dicitur.

23. Replicavit.) Retulit , enarravit,

Quartam partem big.^) Sunt tres fci-

Hebr. eft pracepit.

phi trédecim aut paulo plus uncia-

Uuu

Bibl, cuga Com. Menocb. Tom. F.

--

?

LIBRI NUMERI'

522

6. Holocauftum juge eft, quod obtuliftis in monte Sinai in

odorem fuaviffimum incenfi Domini.

(

T. Et libabitis vini quartam partem hin per agnos fingulos

in SanCtuario Dofnini.

8. Alterumque agnum fimiliter offeretis ad vefperam, juxta

t

omnem ritum facrificii matutini,

tionem fuaviffimi odoris Domino.

& libamentorum ejus, qbla—

ANiatt,

i2.

9. * Die autem fabbati offeretis duos agnos anniculos imma-

0

* culatos, & duas decimas fimilae oleo confperfz in facrificiog

D

& liba,

f

1o. Quz rite funduntur per fingul

a fabbata in holocauftum

fempiternum.

[

11. In calendis autem offeretis holocauftum Domino, vitu-

los de armento duos, arietem unum, agnos anniculos feptem

3

immaculatos.

12. Et tres decimas fimilee oleo confper(ze in facrificio per

fingulos vitules: & duas decimas fimilee oleo conífperfsae per

fingulos arietes:

15. Et decimam decimse fimilae ex oleo in facrificio per

l

agnos fingulos : holocauftum fuavitfimi odoris, atque incenfi

eft Domino.

(

I4. Libamenta auteth vini, quze per fingulas fundenda funt

victimas, ifta erunt : media pars hin per fingulos vitulos, ter-

tia per arietem ; quarta per agnum : hoc erit holocauítum per

omnes menfes, qui fibi anno vertente fuccedunt.

I5. Hircus

rum aque, vel vini, fivi fextarii tres

Ljha,) Làbamina fimilz,olei, & vini.

"

j

Hebrei, uncim (cilicet 40. vini, vel

10. Qu« rire fumduntur.) Wite, id

[

aque, id eft, libre tres, & 4. uncia.

eft , juxta prafcriptum legis.

Quod obruliflis.ip monte. Sinat.)

Per fingula fabbata.) 1n fingulis die-

Y

Hebrai per annos 38.in deferto non

bus hebdomade; Sabbatum enim in

faerificarunt. In Sinai autem oblatum

l

Scriptura accipitur aliquando pro heb-

eit juge facrificium, ut patet Lev. 9. 7.

domada, & prima fíàbbati elt prima

Incenff. ) Sacrificii igniti, & crema-

dies hebdomada, five prima poftfab-

[

ti Deo.

batum.

T

[

7. lz fanfnuario Domini. ) in atrio

II. fecalendis.) Prima die menfis,

ad altare holocauftorum.

que & neomenia, five novilunium

9. Offeretis duos ag205s.) IMane Erge

dicitur

Sabbati tres apni immolabaptur, unus

13. Deehmam decima. ) ld cG, una

pro jugi facrificio, duo pro Sabbato.

decima; unum gomor dicitur decima

In (acrificio, ) d .facriüicium., ac-

decime, id eft, decima pars Ephi,

&eflorium farreum:

p

quod Ephi cft decima pars Cori.

«

r d

CATPUT XXVHE

52

5

lfl

1;. Hircus quoque offeretur Domino pro peccatis in holo-

cauftum íempi.ernum cum libamentis fuis.

0$

16.* Menfe autem primo, quartadecima die menfis, Phafe *Eo,

Domini erit,

I2.IB.

Levit.

(

17. Et quintadecima die folemnitas: feptem diebus vefcen-

d-

tur azymis.

23. 5

18. Quartum dies prima venerabilis, & fan&ta erit: omne

r

opus fervile non facietis in ea.

Q

19. Offeretisque incenfum holocauftum Domino, vitulos de

armento duos, arietem unum, agnos anniculos immaculatos

1

feptem :

2o. Et

facrificia fingulorum ex fïmirlra, quae confperfa fit

oleo, tres decimas per fingulos vitulos, & duas decimas per

Ti

arietem ,

a1. Et decimam decimae per agnos fingulos: id eft, per fe-

et

p:em agnos.

m

22. Et hircum pro peccato unum, ut expietur pro vobis,

* 23. Preeter:holocauftum matutinum, quod femper offeretis.

2i

.24. la facietis per fingulos dies : feptem dierum in fomitem

if

ignis, & in odorem fuaviffimum Domino, qui furget de holo-

caufto, & de libationibus fingulorum.

t

25. Dies quoque feptimus celeberrimus, & fan&tus erit vo-

bis: omne opus fervile non facietis in eo.

f*

e

26. Dies etiam primitivorum,quando offeretis novas fruges

Uuu 23

Domino,

us

IS: Pre pe:cd'fi..Pöpuli generatinr.

in holocauftum. duos vitulos, arietens

lde boleceuffum. ) Id eft, prater ju-

unum,agnosfeptem cum fuislibamen-

J

ge holocaultum ; nam . in Febr. eft,

tis, atque hircum unum pro peccato-

jd

Mirenm : pro: peceato offeretzs , wtra bolo-

OI. Deccimam decima-) N . dicta B:IS.

sau/um jege eum übamenrs fuis.

I

92. Ut expzetur.) Ut fiat expiatio.

vertunt Chald. [LXX.. & Vatablus.

23. Ho'ocanffun maruisaum. ) intel-

i

€wnm Lbameautis fuii. ) Libamgntis

lige & vefpertinum , fed illud non ex-

holocaufti ; nam AM/zeba4, id eft, fi-

primitur; quia de eo erat caufa dubi-

mila, vinum ,. & oleum non libaban-

tandi, ut de matutino; hoc enim vi-

d

p

tur in victima pro peccato, ut colli-

deri peteratomitti poffe, cum eodem:

gitur Nura. 15 3. nec thus adoleba-

rmane tam» multa alia facrificia im-

tur cum eis, ut patet Lev. 5. I5.

molarentur.

l

24

ff

X6.Pbafz Domin£ erir.)Pafche feftum.

*

- DIe fomiiem

igni$,.) Ad nïxtr.ien'v

I7. Et quinta decima die folemnitas.)

dum ignem.

Comeftionis agni. Vid.di&ta Exo.12.6.

Q6. Dies etiam primuiioorum, y Ya

]

Ig. Leeezfum.) Vicimam,qu&igne

[

x

qua offerebantur primz fruges matu-

eremetur , fiatque holocauftum.

rg, id efl, panes ex primis frugibus;

hoc patetin feftoPafcha oblatas fuifTe.

id eft, feflum Pentecoiles.

524

LIBRI NUMERT

——

l

Domino , expletis hebdomadibus, venerabilis, & fan&ta erit :

omne opus fervile non facietis i 1n ea.

2T: Ofïmptlsque holocauftum in odorem fuaviffimum Do-

mino, vitulos de armento duos , arietem unum ; & agnos an-

uülOS immaculatos feptem :

ü

28. Atque ] in facrificiis eorum , fimilze oleo confperíze tres

fe

decimas per fingulos vitulos, per arietes duas,

29. Per agnos decimam dec1mæ, qui fimul funt agni feptem,

hircum quoque;

M

3o. Qui maélatur pro explatlone praeter holocauüum fem-

piternum , & liba ejus.

H

3t: Immaculata offeretis omnia cum hbatwmbu: fuis.

4

|

CAPUT XXIX

]h

Solemnitates menfis feptimi , C? quid-in eis offerendum fit : nempe

folemnitas tubarum , expiationis , & tabernaculorum que o&o

*

diebus vvarias babent oblationes.

e

Enfis etlam feptimi prima dies venerabilis, & fan&ta erit

f

M

vobis: omne opus fervile non facietis in ea, quia dies

clangorls eft, & tubarum.

. Offer et1sque holocauftum in odorem fuavüïïmum Domi-

no, vitulum de armento unum, arietem unum , & agnos anni-

culos immaculatos feptem :

. Et in facrificiis eorum, fimilze oleo confperfze tres deci-

mas per fingulos vitulos, duas decimas per ariggem,

- 4. Unam decimam per agnum , qui fimul funt agni feptem :

$. Et hircum pro peccato , qui offertur in expiationem po-

puli,

. 6. Praeter holocauftum caïenüarum cum facrificiis fuis, &

holo-

*

27. Oferettfc'lze äolacæzzt/fzem) Esz-

primo menfis feptimi. Vide Lev.23.24.

"»

dem victimg jubentur offerri in feíto

2:

Per ffngulos vitulos. ) Vitulum, ut

Pentecoftes , qux juffze funt offerri in

eft in Hebraeo ; unus enim tantum of-

Pafchate num. rg.

ferebatur,

Hnguhs fcilicet annis fin-

39.

Prater bolocauffum. ) QOblatio-

guli v1tuh ; & hoc voluit nofler in-

num enim in idem tempus concur-

terpres.

rentium nulla ob id omittitur.

6. Prater bai«cau*?um calendarun.?)

Feftum enim n..barum incidebat in

H

calendas feptimi menfis, ut dicitur

les clangoris , 68 tubarum.) Fe-

num. I.

ftumtubarum celelbrabatur die

4

CAPUT XXIX

525

holocauftum fempiternum cum.libationibus folitiss — Eisdem

caremoniis offeretis in odorem fuaviíffimum incenfum Do-

"

Tmino.

7.* Decima quoque dies menfis hujus feptimi erit vobis fan- *Tp,ey.

&a, atque venerabilis, & affligetis animas veftras: Omne opus 16.29.

$

fervile non facietis in ea.

f 29.

8. Offeretisque holocauftum Domino in odorem fuaviffi- 7

!

mum , vitulum de armento unum, arietem unum, agnos anni-

culos immaculatos feptem :

*i

9. Et in facrificiis eorum, fimilee

oleo confperfee tres deci-

mas per fingulos vitulos, duas decimas per arietem ,

10. Decimam decimae per agnos fingulos, qui funt fimul

agni feptem :

11. Et hircum pro peccato, absque his, quae offerri pro de-

Y

li&o folent in expiationem, & holocauftum fempiternum, cum

facrificio, & libaminibus eorum.

12. Quintadeciaa vero die menfis feptimi, quae vobis fan&ta

erit, atque venerabilis, omne opus fervile non facietis in ea;

If

fed celebrabitis folemnitatem Domino feptem diebus.

"]

^

13. Offeretisque holocauftum in odorem fuaviffimum Do-

mino, vitulos de armento tredecim, arietes duos, agnos anni-

|

culos immaculatos quatuordecim :

14. Et in libamentis eorum fimilee oleo confperfze tres de-

cimas per vitulos fingulos, qui funt fimul vituli tredecim : &

duas decimas arieti uno , id eft, fimul arietibus duobus.

.15. Et decimam decim:ze agnis fingulis, qui funt ümul agni

quatuordecim :

16. Et hircum pro peccate , absque holocaufto fempiterno,

& facrificio, & libamine ejus.

,l

b

17.In

Uuu *3)

7. Decima quoque dies , 65c.) Feftum

Septezs diebu:. ) INon quod totis

hifce feptem diebus vacandum effet

expiationis, de quo Levit. 23. 27.

J

II. Offerri ..

2 expiationem. ) Ut

ab opere fervili (nam defolo prirso

prefcribitur Levit. 16.

die id przceptum fuit ) :fed quod toti-

Holecauftum. [empiternum.) Juge fa-

dem diebus manendum effet in taber-

l

erificium.

naculis, & quod peculiaria fingulis

Curs facrificio.) Mincha , feu libami-

diebus facrificia publico nomine offe-

nibus, que erant facrificia accefforia.

renda effent, qua hic figillatim recen-

n)

I9. Quinta decima wero dies menfés

fentur,

[eptimi, &c.) Feflum tabernaculo-

I5. Decimam decima. ). Nide cap.

rum, de quo vide Levit. 23. 34.

pracedenti num. 13.

526

LIBRI

NUMERI

r7. In die altero offeretis vitulos de armento duodecim,

arietes duos, agnos anniculos immaculatos quatuordccim.

19. Sacrificiaque, & libamina fmgulqrum per viulos, &

arietes, & agnos rite celebrabitis :

19..Et hircum pro peccato , absque

holocaufto fempiterno?

facrificioque, & libamine ejus.

20. Die tertio offeretis vitulos undecim, arietes duos, agnos

anniculos immaculatos quatuordecim :

41. Sacrificiaque, & libamina fingulorum per vitulos, &

arietes, & agnos rite celebrabitis :

23. Et hircum pro peccato , absque

holocaufto fempi.tern?,

facrificioque, & libamine ejus.

los decemy, arietes duos, agnös

25. Die quaito offeretis vitu

anniculos immaculatos quatuordecim :

na fingulorum per vitulos, &

24. Sacrificiaque, & libani

arietes, & agnos rite celebrabitis.

2:. Ét hircum pro peccato , absque holocaufto fempiterno,

?

facrificioque ejus, & libamine.

26. Die quinto offere!is vitulos novem, arietes duos, agnos

anniculos immaculatos quatuordecim :

27. Sacrificiaque, & libamina fingulorum per vitulos, &

arietes, & agnos rite celebrabitis.

28. Et hircum pro peccato, absque holocaufto fempiterno,

facrificioque ejus, & libamine.

z

29. Die fexto offeretis vitulos o&to, arietes du

À

g

05; agnos an-

niculos immaculatos quatuordecim :

50. Sacrificiaque, & libamina fingulorum per vitulos, &

arietes, & agnos ri:e celebrabitis,

31. Et hircum pro peccato , absque holocaufto fempiternoy

facrificioque ejus, & libamine.

32. Die feptimo offeretis vitulos feptem, & arietes duos;

agnos anniculos immaculatos quatuordecim :

33. Sacrificiaque, & libamina fingulorum per vitulos, &

arietes, & agnos rite celebrabitis,

ä

4. Et hircum pro peccato, absque holocaufto fempiterno,

facrificioque ejus, & libamine.

iérvilu

35. Die o&tavo, qui eft celeberrimus, omne opus

zion facietis ,.

-odoïeih fuaviffimum Domi-

36. Offerentes holocauftum in

;ä

0.

CA P UT XXIX & XXX.

327

n0, vitulum unum , arietem unum, agnos anniculos immacu-

latos feptem :

*

37. Sacrificiaque, & libamina fingulorum per vitulos, &

arietes, & agnos rite celebrabitis :

38. Et hircum pro peccato , absque holocaufto fempiterno,

facrificioque ejus, & libamine.

&

59. Hzec offeretis Domino in folemnitatibus veftris: praeter

vota, & oblationes fpontaneas in holocaufto, in facrificio, in

libamine , & in hÓftiis pacificis.

^

CAPUT. XXX.

De vofo, ac juramento virorum C? quando puellarum, & uxoruum

«ota , fem juramenta rata fint , *oel irrita.

1. NTA rravitque Moyfes filiis Ifrael omnia, quae ei Dominus

imperaret:

2. Et locutus eft ad principest

fibuum filiorum Ifra

.

eft fermo , quem preecepit Dominus.

el: Iiïek

.. 4. Siquis virorum votum Domino voverit, aut fe conftrin-

xerit juramento: non faciet irritum verbum fuum , fed omne,

t

quod promifit, implebit.

4. Mulier fi quippiam voverit, & fe conftrinxerit juramento,

quae eft in domo patris fui, & in aetate adhuc puellari : f1 co-

gnoverit pater votum, quod pollicita eft, & juramentum , quo

obligavit animam fuam , & tacuerit, voti rea erit:

3

uidquid pollicita eft, & juravit, opere complebit:

6. Sin autem, ftatim ut audierit, contradixerit pater: & vVota,

49. Prater vota , €$c.) Quafi dicat,

4« Inatatt adbuc p:;äl!ari. ) Subpuel-

vi&imas jam di&as in fellis offerri

ia intellipe etiam puerum in etate

precipio, praeter ea, qu&ex voto,

puerili; utriufque enim par elt ratio.

vel fponte offeretis in holocauftum;

$i cognovwerir pattr.) Subpatreetiam

infacrificium , id eff in Mincha; in

tutores intellige; hi enim'patre mor-

fibamen , & hoftias pacificas.

tuo, quafi in jus, & resgimen pater-

num fuccedunt.

1. —

Ur fe cenfiriuxerit jmramento.)

Juramento obftringens fe Do-

Er tacuer1£.)Quia fic confirmare vide -

mino, ac proinde etiam votum Do-

tur.

"Taciturnitas. confenfura imita-

mino faciens; qui enim jurat fe ali-

tur, inquit Cicero lib. j. de [nven-

tione,

quid v. g. oblationem fa&urum, fi-

mul Deo promittit ;

promiffio aqtem

6. Seatim ut audrverit.) Intelligen-

fada Deo eft votum.

dum moraliter , verbi gratia; eodem

Non f'aciet trritun,

J

N

lNon violabit

die; nam fequenti die contradicere

juramentum, aut votum.

non poterat, ut h;betur num, l5.

»

LIBRI NUMERI

526

& juramenta ejus irrita erunt, nec obnoxia tenebitur fponfio-

.

ni, eo quod contradixerit pater.

.

7. Si maritum habuerit, & voverit aliquid , & femel de ore

ejus verbum egrediens animam ejus obligaverit juramento,

8. Quo die audierit vir, & non contradixerit, voti rea erit,

reddetque , quodcumque promiferat:

9. Sin autem audiens ftatim contradixerit, & irritas fecerit

pollicitationes ejus, verba

€

" fuam: propitius erit ei Dominus:

]ue, quibus oätrinxerat animam

10. Vidua, & repudiata quidquid voverint, reddent.

11. Uxor in domo viri (1) cum fe voto conftrinxerit, & ju-

ramento,

12. Si audierit vir, & tacuerit, nec contradixerit fponfioni,

reddet, quodcumque promiterat.

13. Sin autem extemplo contradixerit, non tenebitur pro-

miffionis rea :

quia maritus contradixit, & Dominus ei propt-

tius erit.-

P

14. Si voverit, & juramento fe conftrinxerit, ut per jeju-

nium,vel ceeterarum rerum abftinentiam affligat animam fuam;

in arbitrio viri erit ; ut faciat, five non faciat ,

15. Quod fi audiens vir tacuerit, & in alteram diem diftu-

lerit fententiam : quidquid voverat, atque promiferat, reddet:

quia ftatim ut audivit , tacuit.

16. Sin autem contradixerit, poftquam refcivi»t, portabit ipfe

iniquitatem ejus.

17. litze funt leges, quas conftituit Dominus Moyfi, inter

virum, & uxorem, inter patrem, & filiam, quee in puellari

adhuc aetate eft vel quae manet in parentis domo.

CA-

(1) Fer£a feq. usque ad frnem verf. 3. im edit. Sixt. glane omiffe [snr.

". $: maritum babuerit.) Sermo eft

tur de quacumque re promiffa , pe-

de ea, que nupta habitat extra do-

titur exemplum ab abflinentia , &je-

mum patris in domo mariti: ad fpon-

junio , quia frequentia funt votaiq hae

materia.

fam. etiam extendunt hanc legem

Hebrai, & aliqui recentiores.

16. Sim aures comtradixerit, 65c.)

Intellige poft diem,

in qua reff:ivit,

9. Propitius evit ey Dominus.) Qui

ut babent expreffe LXX.

non indipnabitur uxori, fi non fer-

Portabit ip[e imiquitatem. ) Uxora

vet votum a marito irritatum.

peccato excufabitur , quia impedita a

II. Ef jwramento. ) Et pro

At ,

viro non poteft preíflaze, quod pro-

hic capitur: in Elebr. enim eft z.

mifit ,

fed varitus peccabit contra

14. Per jejmnminm, &5c..) De quibus-

legem hunc confenfum revocans.

libet votis hic agitur, non autem de

17. Qu mauet im parentis demo.)

votis abftinentie tantum , ut patet ex

Quaz necdum cft emancipata , aut vi-

ro tradita.

num. 5. $. IQ. 12, ubi generatim agi-

*

z

,

529

***.

"

C A P. UCT XXXE

Cafis, Madianitis virgines fole refervantur , [ubfTantia & equo

dividitur pugnantibus C flebi, primitie Sacerdoti ac Levitis

traduntur , grátie Deo cun donariis

offeruntur.

i

*

i

cutusque eft Dominus ad Mó fen, dicens:

1. LO

2. Ulcifcere prius filios I(rael de Madianitis, & fic col-

D

ligeris ad populum tuum.

3. Statimque Moyfes : * Armate, inquit, ex vobis viros.;ad «Sup.

pugnam, qui poffunt ultionem Domini expetere de Madianitis. 25.17.

. Mille viri de fingulis tribubus eligantur ex lírael, qui

b

mittantur ad bellum. .

gé

j*

s. Dederuntque milleno

s de fingulis tribubus, id eft, duo-

decim millia expeditorum ad pugnam:

. 6. Quos müfit Moyfes cum Phinees filio Eleazari facerdotis,

vafaque fanCta, & tubas ad clangendum tradidit ei.

l"

j

7. Cümque pugnaffent contra Mad

v

"

á

janitas, atque 'vic'ifï'ent.,«

E

omnes màres occiderunt,

$, * Ét reges eorum, Evi,

& Recem, & Sur, & Hur, & Rebä, * Tof.

q

uinque principes gentis: Balaam quoque filium Beor inter- 13.21.

.

fecerunt gladio.

9. Coeperuntque mulieres-eorum , & par

vulos, omniaque

pecora, & cun&tam fu

pelle&i"lem,gquidquid habere potuerant

j

depopulati funt :

é

1o. Tam urbes qu

am vicülos, & caftella flamma confumpfit.

j

I1, Et tulerunt praedam, & ufiverfa, quae ceperant, tam

I2.Et

ex hominibus, quam ex ];umenti-s—,

i. Leifcere fílios Ifrael de Madiani-

rant experimärlïtum, cum fcortantes

P

uia jipfi provocaverunt

occidit fupra cap. 25. 7.

i1fraelitas , proftituendo eis filias fuas,

Vafa quoque [2ntta. ) Arcam: cum

ad fornicationem ,

& idololatriam

tabulis legis, Cherubim, & propitia-

Beelphegor. Vide füpra cap. 25. num.

torio; hzc enim fecum ferebant Ju-

6, 17-

*

dai euntes ad bellum.

*

d

Ultionezm Domini. ) Dicitur ultio

E£ ttt'ba!.) De (fuibus Io. 2

Domini , quia Domino adjuvante fa-

7. Omnes, mares. eccideruur. )

ui

&a, & quia eà vindicata eft. injuria

non funt.

erant in Madian, vel qui fuga elapfi

fa&a populo Domini, & ipfi Do-

mino.'

9: $47.) Pater Madianitidis, quam

6. Cum Phinees.) Cujus zeli Cept*;-

occidit Phinees cap. 25. 15.

Xxx

*

Ifiäl. € um Com.Menoc?. Togz, ,

530

LIBRI..NUMERI

12. Et adduxerunt ad Moyfen, & Eleazarum facerdotem,

& ad,omnem multitudinem filiorum Iífrael: reliqua autem

utenfilia portaverunt ad caftra i

. , danem contra Jericho.-

n campeüriþus Moab juxta Jor-

13. Egreffi iunt autem Mdyfes, & Eleazar facerdos, &

omnes principes fynagogae , in occurfum eorum extra caftra.

*14- Iratusque Moyfes principibus exercitus,tribunis, & cen-

turionibus, qui venerant de bello,

1$. Ait: cur foeminas refervaftis ?

* Sup.

16. * Nonre iftze funt , quze deceperunt filios Ifrael ad

—fug-

25.18- geftionem DBalaam, & pravaricari vos fecerunt in Dominum

fuper pec&ato Phogor, unde & percuffus eft populus ?

*Jud.

17. * Ergo cunétos interficit; quidquid eft generis mafcu-

21.12. ]ini, etiam in

parvulis: & mulieres, qua noverunt viros in

coitu , jugulate.

18:Puellas autem,& omnes foemin

as virgines refervate vobis:

I9. Et manete extra caítra feptem diebus :

ui occiderit

hominem

, vel occifum tetigerit, luftrabitur die tertio, &

feptimo.

:

20. Et de omni praeda, five veftimentum fuerit, five V385

& aliquid in utenfilia p

r&eparatum , de caprarum pellibus, &

pilis, & ligno, expiabitur.

21. Eleazar quoque facerdos, ad vircs exescitus; qui pu-

*Lev. gnaverant, fic locutus eft: Hoc eft

* quod

6. 28. mandavit Dominus

: præcgptum legis,

x

22. At-

11.33..

'Moyf'

15.12.

I3. EgreffÜt [unt amtem Moyfes , 65

bendas,. 1;e1 aliis dividendas. Qua-

Eleazar.) Ad gratulandum victoribus

nam effent virgines in plerifque, non

ex Madian redeuntibus.

fuit difficile agnofcere ex atate vix

dum nubili; neque ad id neceffe fuit

16. Super peccato Pbogor.) lnpecca-

to adorationis Beelphegor.

Hebrzis habere plufquam moralem

17. Cunüos interficite 65c.) Mulie-

certitudinem.

I9« Lufirabitur dietertio , 5 fepeimo.)

res, & parvuli jufte in bello occidi

Juxta legem de eo, qui tangit cada-

non poffunt, cum non refiftant, pof-

funt tamen Dei juffü, qui vite &

ver, latam Num. 19. I4. & feq.

moztis eft Dominus. Ita fa&um efthic.

20. Expialutsr.) Cenfebantur enim

immunda per conta&um cadaverum

Qua noUerumt Uiros im coin » jgula-

in tanta firage.

Expiatio fada per

?«.) Quia per'tales decepti fuerant

Hebrazi , fornicando cum eis.

ignem , fires expianda id ferret, vel

per aquam luftralem , de qua cap. 1g.

I8. Virgines: vefervate voii..) Con-

QI. Hec eff praceptum degis , quod

juges fcilicet , vel primarias, vel fe-

mandavit Dominus Moyf.) Hoc pre-

cundarias, vobis, vel filiis veftris fu-

ceptum fortaffe vocetantum traditum

turgs vel gcrte'ancillarum loco:ha-

eft; nam in lege fcripta non extat.

CAPUT/'X

YVYTI

4&ZXxo

*

53t

22. Aurum, &'z;

l

ftannum,

ggentum, & €5,& fezrrum & plumbum, &

25. Et omne, quo

d poteft tranfire per flammias, igne pur-

gabitur, quidquid autem ignem. non poteft fuftinere

? aqgg

t

expiationis fanétificabitur :

.

24. Et lavabitis veftimen

ta veftra die feptimo , '& ppriücati

*

poitea caftra intrabitis.

,25. Dixit quoque Dominus ad Moyfen:

Á

26. 'Tollite füummam eorum , quae capta funt, ab homine us-

que ad pecus, tu & Eleazar facerdos, & principes vulgi :

27. Dividesque ex aequo praedam., inter eos, qui pugnave-

runt, egreffique funt.ad bgllugïg & 'inter omnem reliquam

multitudinem :

28.. Et feparabis partem Domino ab his, qui pugnaverunt,

& fuérunt in bello) unam animam de quingentis, tam ex ho-

-

minibus, quam ex bobus, & afinis, & ovibus.

29. Et dabis eam Eleazaro faf:erdoti, quia primitiae Domigi

funt :

40. Ex media quoque parte filiorum Ifrael accipies quinqua-

gelimum caput hominum, & boum, & afinorum , & ovium,

cun&orum animeantium , & dabis ea Levitis, qui excubant'in

cuftodiis tabernaculi Domini.

31. Feceruntque Moy

leàzar, ficut p.ræceperatg Do-

minus.

kæ&E

32. Fuit autem preeda, quam exe

rcitus cepefat, ovium fex-

centa feptuaginta quinque millia,

33. Boum feptuaginta duo millia,

34. Afinorum fexaginta millia, & mille:

. 35. Anim:e hominum fexus foeminei, quze non cognove-

rant viros, triginta duo millia.

3

6. Dataque eft media pars his, qui in przelio fuerant,ovium

trecenta triginta feptem

millia quingentge :

37. E quibus in partem

Domini fupputatae funt oves fex-

centa feptuaginta quinque.

XXx2

38. Et

2'7. D.ividejïg::ä ex equo pr&dam , 6c.)

plus przdz militibus obtigit, quam iis,

Predain duàs partes &quales divila,

qui in eam expeditionem non iverant.

?

altera pars ceffit multitidini, qu& re-

29. Primiis.) klebr. obiario.

manferat in cafhis , aitera iis, qui

ao. Ex media quaque parice, 6c.) Sci-

roceíferant ad be!'um, qui curi ef-

licetab eis, qui remanferant in caftris,

nec pugnaverant. -

fenttantum duodecim millia , muitum

"

532

LIBRI NUMERI.

38. Et de Bobus triginta fex millibus , boves feptuaginta, &

uo:

*

39. De afinis

ffi0

unus.

triginta milläbus quingäntis, afini fexaginta

40. De animabus hominum fedecim millibus cefferunt in

partem Dofnini triginta duae animac.

fi

41. Tfadiditque Moyfes numerum primiti

ärum Domini

*

Eleazaro facerdoti, ficut fuerat ei imperatum,

42. Ex media parte filiorum Ifrael,

quam feparaverat his,

qui in przelio fuerant:

»

*

iu

43. De media vero parte, quze contige

rat reliquae mtlltitu-

dini, id eft

; de ovibus trecentis triginta feptem millibus quin-

I

gentis,

44. Et de bobus triginta fex millibus,

p

45. Et de afinis triginta millibus quingentis,

* 46. Et de hominibus fedecim millibus:

3

le

47. 'Yulit Moyfes quinquagefimum caput, & dedit Levitis;

qui excubabant in tabernaculo Domini , ficut praeceperat Do-

I

minus.

l

48. Cumque acceffiffent 'principes exercitus ad Moyfen, &

tribuni , centurionesque , dixerunt:

49. Nos fervi tui recenfuimus numerum pugnatorum : quos

habuimus fub manu noftra: & ne dnus quidem defuit.

$0. Ob hanc caufam efferimus in donariis Domini finguli,

quod in praeda auri potuimus invenire; periícelides, &wrmil-

las,annulos, & dextrali

z

a, ac murenulas, ut depreceris pro no-

bis Dominum.

$1. Sufceperuntque Mo

H

yfes, & Eleazar facerdos o-'rrine au-

"

rum in diverfis fpeciebus,

$2. Pondo fedecim millia, feptingentos quinquaginta ficlos,

a'tribunis, & centurionibus.

$3. Unus-

caufa oblationis auri: primaria enim

namenta.

so. PersfBelides.) C'rurum.. funt or-

erat, ut oftenderent fe effe gratos Deo,

4rzmillas.) Brachiorum ornamenta.

qui illis incruentam vi&oriam con-

Dextralia. ) Nidetur armilla, & dex-

cefferat.

trale fic diftingui, quod armilla fini-

51. durum in drver[fs fpeciebts.) In

firi brachii, dextrale dextri ornamen-

diverfas vaforum fpecies conflatum.

tum fit, quanquam armille nomen

52. Ponde fexdeciom mslia feptingen-

utriufque brachii ornamentum vide-

tos quinquaginta ffclos.). Ylebr. Chald.

tur comprehendere.

& LXX. verfione, non eft vox illa

Mrerenulas.) Colli ornamenta,

pondo.

Senfus efI totum illud aurum

Ur depreceris. ) Elec fecundaria erat

fuiffo ponderis fexdecim millium fe-

CAPUT XXXI. & XXXIL.

533

$3. Unusquisque enim, quod in praeda rapuerat, (uum erat.

1

*- $4. Et fuíceptum intulerunt in tabernacnlum teftiinonii; in

monimentum üliorum— lírael coram Domino.

&*CATPUZ.XXXIL

l

Fs Ruben, Gad , €&? ditmnidie tribui Mana[]e po;!ia datur trans

fratres fuos ia Torram promi[fionis

:?ordanem , "odo

)

armati prtecedant.

LE Ilii autem Ruben , & Gad habebant pecora mulfa, & erat

illis in jumentis 'infinita fubftantia :, Cumque vidiffent

Jazer, & Galaad aptas animalibus alendis terras,

2. Venerunt ad Moyfen , & ad Eleazarum. fautcerd-otem, &

pri

ncipes multitudinis, atque dixerunt:

. "Ataroth, & Dibon, & Jaze

r,& Nemra, Hgfebönj & Elea-

le; & Saba, & Nebo, & Beon,

E

A4- Terra, quam percuffit Dominus i

n conf pe&u' filiorum

Iírael, regio uberrima eft ad paftum animalium : & nos fervi

tui habemus jumenta plurima :

. Precamurque fi invenimus gratiam coram te, ut des no-

bis famulis tuis eam in poffe

*Hïbnem, nec facias nos tranfire

ordanem.

à

6. Quibus refpondit Moyfes: Num

quid fratres véftri ibunt

ad pugnam , & vos hic fedebitis ?

. Cur fubvertitis mentes filiorum Iírael, ne tranfire au-

deànt in locum , quem eis daturus eft Dominus ?

g. Nonne ita egerunt patres veftri, quando mifi de Cades-

barne ad explorandam terram ?

9

. * Cumque veniffent usque ad

vallem botri, luftràta omni *Sup.

fubverterunt cor filiorum Ifrael, ut non intrarent !3:24-

regione,

30." Qui

flfles, quos eis) Dominus dedit. x .. 3

S4. Im monumentum fflioruma Mfrael

ptingentorum quinquaginta ficlorum.

ienim

coram Domizo,

Ut Deus eorum me-

A rribunis, E centurtonibus.?)

detulerunt ad Moyfem & Eleazarum,

miniffet , ï& eis effet propitius.

id quod ipfi , & quod milites obtu-

lerant.

bverterunt. ) Fregerunt, diffol-

$3. Quod imprada rapuerat , fuum

9-5

verunt: hocenim fignificat vox

Hebrza 3xoy . 72zin.

erat.) Ex hoc intelligas, quod fupra

Ut aonintrarent.)

Particula, z non

cum tota multitudine fucrat commu-

nicatum , fuiffe tantum animantium ;

fignificat intentiohem

E

, fed eventum

& hominum pr&dam:

*

rel

x

*

-

^

^

LIBRINUMEREL

*

3

3

4

*Sup.

10. * Qui iratus juravit , dicens:

14-29.

II. S? videbunt homines ifti, qui afcenderunt ex IEgypto,.

1

a viginti annis, & fupra, terram , quam fub juramento polli-

Y

citus fum Abraham , 1íaac, & Jacob, & noluerunt fequi me,

12. Praeter.Caleb filium Jephone Cenezaetu, & Jofue filium

Nun : ifti impleverunt voluntatem meam.

13. hratusque Dominus adverfum Ifrael, circumduxit eum

per defertum quadraginta annis, donec confumeretur univerfa

P

generatio , quae fecerat malum in confpettu ejus.

*

14. Et'ecce , inquit , vos furrexiftis pro patribus veftris, in-

crementa, & alumni hominum

peccatorum, ut aqgerezis fu-

rorem Domini contra Iírdel.

15. Quod fi nolueritis fequi eum, in folitudine pöpulum

derelinquet, & vos caufa eritis necis omnium.

16. At illi prope accedentes, dixerunt: Caulas ovium fabri-

cavimus , & ftabula jumentorum, parvulis quoque noftris ur-

y

bes munitas:

17. Nos autem ipfi armati, & accinéti pergemus ad prae-

lium ante filios Ifrael, donec introducamus eos ad loca fua.

Parvuli noftri; & quidquid habere poffumus, erunt in urbibus -

ihuratis, propter habitatorum *infidias.,

18. Non rever:emur in domus nollras, usque dum poffi-

deant filii Ifrael heereditatem fuam,.

19. Nec quidquam quaeremus trans Tordanem, quia jam ha-

bemus noftram poffeffionem in orientali ejus plaga.

*Jof

20. Quibus Moyfes ait: *Si facitis, quod promittiti$ , expe-

1. I4. diti pergite coram Domino ad pugnam :

21. Et omnis vir bellator armatus Jordanem tianfeat, donec

fubvertat Dominus inimicos fuos,

22. Et

1I. $i videbgmt. ) NNon videbunt.

14. Ipcrementa , €$ aluwmni þom'i;mm

Particula,7 , juramentis fervit, d&

peecatorum. ). Peccatorum difcipuli;

fenfus eft,' fi videbunt, pro Deonon

qui non tantum eorum peccata imita-

babear.

mini, fed propagatis, & augetis.

4 vwigiuti annis.) Significat &tatem

I7. Proprer . babitatorum | tuffdias.))

hominum, non tempus difceffus ex

Erant enim Rubenite, & Gaditz vi-

ZEgypto.

$

cini Moabitis , Idum&is, Chananais ,

*

13. Circumduxit eum fer defirium.)

aliifque hoftibus.

Significanter LXX. crcemvolvit. eos

20. Coram Demino.) Coram arca,

ut rbombum per. defertum quadraginta

vel favente Domino.

A021$.

Eft autem rhombus machina,

21. Ovmis vir bellaror.) Qui com-

quam agitando tramam glomerant

mode poteft ; nam domi relidi quod

in circulum. . ltalice Nafpo.

eránt neceffaríi ad urbes; quas occu-

i

CAPUT XXXII.

4535

22. Et fubjiciatur ei omnis terra: tunc eritis inculpabiles

"

apud Dominum ;'& apud Ifrael , & obtinebitis regiones, quas

*

vultis, coram Domino.

H

CH 51

n autem, quod

dicitis, non feceritis, nulli dubium ïaff,

quin peccetis in Deum & fcitote, quon

x

jam peccatum veürum

apprehendet vos.

*

ll

24.. K dificate:«ergo ur

bes þarvulis'veüris : & caulas, & fta-

d

bula ovibus, ac jumentis: & quod poiliciti eftis . implete.

25. * Dixeruntque filii Gad, & Ruben ad Mo

yfen: Sfrvi tui

* Jof.

fumus , faciemus , quod jubet dominus pofter.

4 I2«

26. Parvulos noftros, & mulieres

" -cz pecora, ac jumenta

relinquemus in-urbibus Galaad :

*

.

27. Nos autem famuli tui omnes expe

diti pergemus ad bel-

lum , ficut tu, Domine, loqueris.

28. Praecepit ergo Moyfes Eleazaro facerdoti, & Tofue filio

Nun, & principibus familiarum per tribus Ifrael, & dixit ad

eos :

29. * Si tranfierint fifii Gad, & filii Rubem vobifcum Jorda- *Deut

3.12-

nem omnes armati ad bellum coram Domino, & vobis fuerit

* Jof:

terra fubjeCta : date eis Galaad in poffeffiónem.

3-

30. Sin autem noluerint tranfire armati vobifcum i

2

p

n terram ä

Chanaan, irter vos habitandi accipiant loca.

31. Refponderuntque filii Gad, & filii Ruben : Sicut locu-

tus eft dominus fervis fuis, ita faciemus :

*

32. Ipfi armati pergemus coram D'ominos

nterrcm Chanean, :

& p offeffionem jam fufcepiffe nos confitemur trans Jordancm.

. * Dedit itaque Moyfes filiis Gad, & Ruben, & dimidise*Jot.

tribui Manaffe .filii Jofeph, regnum Sehon regis Amorthzei, & 22- 4-

regnum Og regis

.

Bafanj& .terram eorum cum urbibus fuis per

circuitum.

A

goer,

34- 'Igjtur extru

xerunt lii Gad, pibon, & Ataroth, & 4

35. Et

Es

paverunt defendendas; tranfierant ex

30- Inter vos babitandi , &c. ) Qua-

eis Jordanem 40o. millia, ut patet Jo-

fi dicat, fi fidem . datam fefellerint ,

noluerintque vobifcum ad pugnam

fue 4. I3. cum tamen in cenfu nume-

rata effent ex eis centum & decem

progredi, compellite eos tranfire Jor-

millia cap. 26. 19.

cum.

danem, pugnare, & habitare vobif-

23. Peccatum ve[lrum.

) Pcna peccati.

o6. lnurbibus Galaad.) Non de fo-

31. Lecutus efd Dominus.") Deus fci-

1a Galaatitide hoc intelligendum , fed

licet per Moyfem ; patet ex Hebrao.

de tota forte Gaditarum, Rubenita.-

34. Exeruxerumt. )

Reftaurarunt 5

rum ,.& dimidiz tribus Manalíe.

7na«m Prius extiterant,

^

*

LIBRI NUMERI

536

. 35. Et Athroth , & Sophan, & Jazar, & Jegbaa,

36. Et Bethnemra, & Betharan, urbes munitas, & caulas pe-

x

coribus fuis.

j f

37. Filii vero Ruben szedificaverunt Hefebon , & Eleale; &

Cariathaim ,

38. Et Nabo, & Baa

l*meon verfis nom*inibwj.is7 Sabama quo-

ue.: imponentes vocabula urbibus , quàs extruxerant.

]

*Gen.

. * Porro filii Machir, filii Manaffe perrexerunt in Galaad,

50.22. & vaftaverunt eam interfetto Amorrhao habitatore ejus.

40* Dedit ergo Moyfes terram Galaad Machir filio Manaffe,

*

qui habitavit in e

.

3.

*

air aütem

41-

filiffs Manaffé abiit, & occu

pavit vicos ejus),

&

quos appellavit Havoth Jair, id eft, Villas Tair.

42. Nobe quoque perrexit, & apprehendit Chanath cum vi-

cu?is fuis: vocavitque eam ex nomine fuo Nobe.

k

CAPUT XXXII.

Mmzjionibuf 42." fili

orum Jfrael per. oria loca in deferto f'eCet-

*

— fitis , Cbananai a :Domino. jubentur interimi.

1. T TE fünt manfiones filiorum Ifrael, qui egreíTi funt de

A À JEgypto.per turmas fuas in imanu Moyfi, & Aaron.

2. Quas defcripfit Moyfes juxta caftrorum loca, qus&e Do-

mini juffione mutabant.

4. Profe&ti igitür de Rameffe menfe primo, quintadecima

die menfis primi j (1) altera die Phafe, filii Ifrae] in manit ex-

celfa, videntibus cun&tis ZEgyptiis,

4. Et fepelientibus primogenitos, quos percufferat Dominus.

4

(Nam & in diis eorum exercuerat ultionem.) :

g.-Caftra-

(1) Altera die. Ip edit. Sixt., legerur

: Fecerunt altera: die .&c.

3

Verfis nominilus. ) Prafertim

2. Juxr« ca./?ïakruä leca, ) *Juxta nu-

*

quia quedam ab idolis, que in illis

merum callrametationum.

colebantur, nomen habebant, ,üt Ba-

9. 4ltera die.Phafe, ) Poftridie agni

moth , Baal, & Baalmeon.

immolati, hoc eít die I5. menfis

40. Machir.) Polteris Machir , feu

primi.

dimidiz tzibui Manaffis, prognatz ex

Machir.

In manu excel[a. ) In magna pote-

rum.

ftate, robore, ae terrore /Egyptio-

41. farr autem fflius Mana]fe.) Non

proximus; fed remotus.

ic. fepe

4. Indiis eorum exercuerat u.'tianem;)

nepotes vocantur filii, ut Luc. 1. 16.

Quia eadem nocte, qua egreffi funt

Mlatth. 1. I.

ex /Egypto, proflravit idola ZEgy-

N

"panu ngf;, ö'i.:;dran.) Du&u

pti. Hier. ep.

Moyfis , & Aaronis.

12* I2«

-127. vide fupra Exod.

1 l

&

CAPTT XXXIIL

537

. Caftrametati funt in Socotb,

E

6. Et de Socoth venerunt in Etham,

quae eft in exft*emis

finibus folitudinis.

7. * Inde egreffi venerunt contra Phihahiroth, quae refpicit *Exo

Beelfephon, & caftrametaci funt ante Magdalum.

14.2.

Q

g. Profe&tique de Phihahiroth,tranfierunt per medium mare

d

in folitudinem: *& ambulantes tribus diebus per défertum ; ,

Etham caftrametati funt in Mara.

15.22

; *Profe&ique de Mara venerunt in Elim, ubi erant duo- 23.

l

decim fontes aquarum ,

& palmse feptuaginta, ibique caftra- " *^xo

15.27

metati funt.

$,

1o. Sed & inde egreffi, fixerunt tentoria fuper mare rubrum.

j

Profe&tique de mari rubro,

II. Caftrametati funt in. deferto Sin.

12. Unde egreffi, venerunt in Daphca.

13. Profe&tique de Daphca, caftrametati funt in Alus.

14. Egreffique de Alus in Raphidim fixere tentoria , * ubi *Exo.

li

17.1.2;

populo defuit aqua ad bibendum:

15. Profectique de Raphidim , caftrametati funt in deferto

je

Sinal.

16. Sed & de folitudine * Sinai egreffi, venerunt ad fepulchra 'Exo

I9. 2

concupiícentiae.

17. * Profe&tique de fepulchris concupifcentise, caftrametati * Sup

funt in Haferoth.

II.94

12

18. * Et de Haféroth venerunt in R ethma.

*Sup

19. Profe&tique de Rethma, caftrametati funt in Remmom:- 5. 1.

IN

phares.

20

Unde ezreffi venerunt in Lebna.

2I.

De Lebna , caftrametati funt in.Reffa.

22

Egreffique de Reffa venerunt in Celatha.

23.

Unde profe&ti , caftrametati funt in monte Sepher.

24

Egreffi de monte Sepher, venerunt in Arada.

ni

Inde proficifcentes , caftrametati funt'in Maceloth.

l

2$*

26.

Profe&ique de Maceloth , venerunt in 'Thahath.

27

De Thahath , caftrametati funt in "Thare.

28

Unde eereffi, fixere tentoria in Methca.

29.

Et de Methca, caftrametati funt in Hefmona.

j

30. Pro-

II. $iz.) Scribitur per famech-.;ïwiude dida Exod.16. 1. & cap. fequenti n. 5.

Bidl. H Gopuz. Menoch. Tom. T.

Yyy

LIBRI NUMERT

20. Profe&ique de Hefmona, venerunt in Moferoth.

31. Et de Moferoth , caftrametati funt in Benejaacan.

*Deut

32."Profectique de Benejaacan,venerun: in montem Gad

io. '7

g'ddc

33. Unde profé&ti, caftrametati fun: in Jetebatha.

34. Et de Jetebátha venerunt in Hebrona :

3;. Egreffique de Hebrona, caftrametati fantin Afi

ongaber,

*Sup,

eít Cades,

29. I.

36.*1nde profe&i, venerunt in defertum Sin,haec

37. Egreffique de Cades, caftrametati funt

in monte Hor,

in extremis finibus terrze Edom.

* Sup.

38. * Afcendit

que Aaron facerdos in montem Hor, jubente

29.25. Domino,

eut.

& ibi mortuus eft anno quadragefimo egretfionis fi-

82-50.

liorum Yírael ex JEgypto, menfe quinto, prima die menfis,

39. Cum effet annorum centum viginti trium.

40. Audivitque Chananzeus rex Arad, qui habitabat ad me-

ridiem, in terram Chanaan veniffe filios Irael.

i

&

. 41. Et profe&ti de monte Hor, caí

rametati funt in Salmona,

42. Unde egreffi venerunt in Phu

non.

43. Profet&tique de Phunon, caítrametati funt in Oboth.

44. Et de Oboth venerunt in

j

]eabarim, quae eft in finibus

oabitarum :

45. Profe&ique de Jeabarim , fixere tentoria in Dibongad.

46. Unde egreffi , caftrametati funt in Helmondeblathaim.

47. Egreffique de Helmondeblathaim, venerunt ad montes

- Abarim contra Nabo.

48. Profettique de montibus Abarim , tranfierunt ad cam-

peftria Moab , fupra Jordanem contra Jericho.

49. Ibique caftrametati funt de Bethfimoth usque ad Abel-

fatim in planioribus locis Moabitarum;

50. Ubi locutus eft Dominus ad Moyfen :

$1. Praecipe filiis Ifrael, & dic ad eos: Quando tranfieritis

e)

Jordanem, intrantes terram.Chanaan,

*Deut

$2. Difperdite cun&tos habitatores terrce illius: *confringi-

Z

a

te titulos, & ftattias ;omminuite, atque omnia excelf:

vaftate,

]g'ucäic.

$3. Muni

36. Zin.) Scribitur per tzade.

ABeIf'atïm progrediendo , ubi fuit àlía

40. Veniff. ) Adventare , ponitur

maniio.

52. Confriiz;gife tzrulos. )— Aras, vel

aAtus perfe&us pro inchoato.

^ 49- De Betbffmoth ufque ad . Alel/a-

columnas , vel delubra, alii pi&uras,

£m.)

Primum fiftendo in Bethfi-

alii fimulachra. Chald. zemp/z,

moth, ubi fuit una manfio , deinde ad

Excelfa. ) Altaria & facella in locis

excelfis idolis confecrata.

CAP U T XXXIIL & XXXIV.

539

$3. Mundantes terram , & habitantes in ea, ego enim dedi

vobis illam in pofieffionem ,

r

54. Quam dividetis vobis forte. Pluribus dabitis latiofem,

& paucioribus anguftiorem. Singulis ut fors ceciderit, ita tri-

buetur haeredites.

Per tribus, & familias poffeffio dividetur:

$5. Sin autem nolueritis interficere habitatores terrae : qui

'

remanferint, erunt vobis quaft clavi in oculis, & lanceze in la-

teribus, & adverfabuntur vobis in terra habitationis veftrae.

36. Ét quidquid illis cogitaveram facere , vobis faciam.

AQUAOPUCE XX

Terre promifFonis fitus , C limites juxta varias orbis plagas,

eaque forte dividenda pracipitur , addiiis illorum

nominibus, qui eam dividant.

c

usque eft Dominus ad Moyfen, dicens:

lüt

É LO

2. Preecipe filiis Ifrael, & dices ad eos; Cum ingreffi

fueritis terram Chanaan, & in poffeffionem vobis forte cecide-

rit, his finibus terminabitur:

3. * Pars meridiana incipiet a

folitudine Sin , quae eft juxta * fof.

Edom, & habebit terminos contra Orientem mare falfiffimum, 15. r.

4 Qui circuibunt auftralem plagam per aícenfum Scorpio-

Y VV

nis,

S5. Clzvi m oculis , 65 lancea-im la-

Contra orientem.) Verfus orientem,

teribz;.) Erünt vobisinfeftiffimi, ar-

hoc eft, ubi latus orientale concur-

ma in vos diftringent, & perniciem

rere debebit cum meridiano ; & angu-

vobis afferent.

lum communem efficere.

ffnibus terminabisur. ) Apte

Mare [alffffigmum.) Eft lacus Sodo-

p- Hl;)

oft impofitum przceptum de

morum, five Afphaltites, ubi prius

delendis habitatoribus , fines hic ter-

fuit Pentapolis

dicitur falfiffimum,

r2 , quam occupaturi effent, ftatuun-

quia omnia maria faltem Judaica fal-

rur, ut fcirent, quarum regionum in-

fedine multum fuperat. Caufa tantz

colas effent deleturi, & quarum pof-

falfedinis fulphur, bitumen , fal, que

feffionem accepturi.

in Pentapoleos incendio e colo de-

ciderunt.'

3. 4 folitudine Zin.) Incipit hanc

terminorum defcriptionem a latere

4. Per ajeenfum féorpionis.) WOXX.

meridiano in angulo, ubi latus meri-

meog d»&jlacu» " Axee[ii» per. afeenfum

"crabiz.

Loci eff nomen, & fecun-

dianum jungitur.lateri orientali; ille

enim angulus incipiebat a folitudine

dum aliquos etiam -urbis, aut regio-

Zin Hebr. yv ziz , per tzade, ne exi-

nis, quam putant effe eam , quz 1. T.

fümes elf: de(ertum illud Sin, cujus

Miachab. cap. 5. num. 5. voeatur Acra-

eft mentio. Eixod. 16: ubi in Hebrao

bathena, cujus fententie au&tor vide-

eít pya fm.

tur S. Hieron. in cap. 1. Abdig, 9««

^40

LIBRI NUMERT

nis , ita. ut tranfeant in Senna, & perveniant a Meridie usque

f

ad Cadesbarne: unde egredientur confinia ad villam nomine

Adar, & tendent usque ad Afemona.

(

$. Ibitque per gyrum terminus ab Afemona us

que gd tor-

rentem JEgypti, & maris magni litore finietur.

[

6. Plaga autem occidentalis a mari magno incipiet, & ipío

fine claudetur.

7. Porro ad feptentrionalem plagam a mari magno terinini

m

incipient, pervenientes usque ad montem alti

iil

mum,

ïl

'.

8. A quo venient in Emath usque ad terminos Sedada :

9. Ibuntque confinia usque ad Zephrona, & villam Enan :

hi erunt termini in par:e Aquilonis.

;o. Inde metabuntur fines contra orientalem plagam de

villa Enan usque Sephama,

Ir. Et

vergzt, inquit, vrt;l/l-arpianem, d ef,

* fed tantum uíque ad eam ejus littoris

ad urbem Acrabatbenam.

partem, qu& Libano aut Hor monti

I) segma.) D. klier. in locis He-

a regione refpondet ; hinc enim ia-

braicis ait effe petre nomen: & for-

choatur latus feptentrionaleterr& prc-

taffe éft petra illa, cujus fit mentio

miff.

Tudic. r. num. ult. que cum Afcenfu

L

*

Perveniemtes,) Reda linea.

Scorpionis flatuitur efle Amorrhzo-

Ufque ad montem altifmum.) 1n He-

rum terminus.

brao habetur. 45 34 &i babar. Hlor

A meridie. ) in Hebrao . eft ad me-

montem. LXX. qui habent, vao4 ró

ridiem , & ita enim habent LXX. «eóg

0006 ,- apud montems, montem videntur

Ajfja, & idem fen(us eft noftri inter-

in Hebrzo legiffe non $; fed 543

pretis, cui, 4 merid;e, idem elt ac

Mons igitur ifle tIor, veleft pro-

verfus meridiem.

mon:torium aliquod Libani ita ditum,

5. Ufaue ad torrentem. JEgypti.) Hic

vel fi legamus *r1p 3 mozs mozs ,

torrens rivulus eft, qui ex deferto ve-

ita dicitur propter Libanum, & Au-

niens juxta Rhinocoluram in mare

tilibanum duo quafi ejufdem montis

mediterraneum -delabitur, terramque

juga & vertices.

tribus [uda , & Simeona deferto, via-

8- 4 quo vensent in Emath. ) Urbs

que /Ijgypti difterminat. Paffim in-

fuit in parte Aquilonari terre pro-

Scriptura hic torrens ponitur auflra-

miíle juxta Libanum montem. Scri-

lis terminus terre promiílx.

bit S. Hier. in cap. 10. l(2iz, Eimath

Magni maris.) Mlediterranei.

Épiphaniam fuiffe a Syris etiam fuo

6. Etipfofmmeclaudetzmr.) Senfus eft;

tempore appellatam.

plaga occidentalis ficuti a mari ipfo

Sedada. ) Urbs eft, vel vicus ad li-

initium accepit, ita ipfo mari finem ha-

mitem plaga feptentrionalis.

jjus-

bebit, nec erit aliud, quo concluda-

dem mentio Ezech. 47. 15.

tur ifte limes occidentalis, quam ip-

IO. Sepbama.) Quis locus fit, non

fius maris littus.

Non tamen exifli-

conftat. S. Ílier. nihil aliud habet,

mes totum littus mediterranei occi-

quam elfé terminum Jud& ad Solis

dentem fpectane datum effe LHebrais,

ortum.

CAPUT XXXIV.

841

e

1ir. Et de Sephama defcendent termini in Reblatha contra

fontem Daphnim: inde pervenient contra Orientem ad mare

Cenereth,

12. Et tendent usque ad Jordanem, & ad ultimum falfiffimo

claudentur mari. Hanc habebitis terram per fines fuos in cir-

cuitu.

13. Pracepitque Moyfes filiis Ifrael dicens : Hec erit ter-

ra,quam polTidebitis forte; & quam juffit Dominus dari novem

tribubus, & dimidise tribui.

14. 'Tribus enim filiorum Ruben per familias faas, & tribus

filiorum Gad juxta cognationum numerum,.media quoque tri-

bus Manafíe.

15: Id eft, duae femis tribus, acceperunt partem fuam trans

ordanem contra Jericho ad orientalem plagam.

16. Et ait Dominus ad Moyfen :

17.*Hsec funt nomina virorum , qui terram vobis divident,

:

i

Eleazar facerdos, & Jofue filius Nun,

&

[^)

^

18. Et finguli principes de tribubus fingulis,

Ig. Quorum ii

ia funt vocabula: De triþu Juda, Ca-leb fi-

lius Jephone.

»]

D

De tribu Simeon, Samuel filius Ammiud.

I)

. De tribu Ben'amin, Elidad filius Chafelon,

. De tribu filiorum Dan, Bocci filius Jogli :

t3

12

. Filiorum Jofeph de tribu Manaffe, Hanniel filiusEphod:

— QO9 l3 "- O

]

L

. De tribu Ephraim , Camuel filius Sephthan.

25

. De tribu Zabulon, Elifaphan filius Pharnach.

25. De tribu Iffachar, dux Phaltiel filius Ozan.

X y$.,3

27. Dä

II. Contra fontem Dapbnim.)lnile-

illud feuftagnum, quod mare Galilze,

brzo. eft tantum cozzra fontem , illum

aut itagnum Genefareth ; aut mare

"Tiberiadis paffim appellatur in Evvan-

fcilicet, qui contra Reblatha eft no-

fortaffe ita dictus a

elio.

tus & celebris

laurorum multitudine, ut etiam fub-

IQ. U/que ad fordauem. ) ]ordanem

urbanum celebre Antiochigm urbis ;

fcilicet majorem.

Ídem fluvius dici-

tur Jordanis minor, donecad lacum

& fortaffe noftra Daphne illa eft, cu-

jus meminit Jofephus lib. 4. Belli Ju-

Genefareth perveniat; major, poft-

daici cap. I. quz ad lacum Semecho-

quam ab eo lacu egreffusufquead ma-

nitem fita eft. D. tamen EHier. Daph-

re mortuum decurrit.

I9. Simguli principes de zribulbus ffa-

nem hane vult effe eam, qua vicina

Antiochim eft. VideDonfrerium hic

gulis.) INon principes totius tribus ,

late de hoc, & erudite difputantem.

fed principes aliquarum familiarum in

Ad mare Ceuereib.) Quod eft mare

fua tribu.

542

LIBRI

NUMERI

27. De tribu Afer, Ahiud filius Salomi.

28. De tribu Nephthali , Phedael filius Ammiud.

29. Hi funt, quibus

x

preece

perat Dominus, ut dividerent fi-

!

liis Ifrael terram Chanaan,

b

CAPUT XXXV.

": fgnari jubentur urbes & füburbana Levitis,, C? urbes refugii

pro bomicidio non «oluntario : lex bomicidii oluntarii , € non

voluntarii : unius teflimonio nemo puniendus

Zc quoque locutus eft Dominus ad Moyfen in campe-

"H

ftribus Moab fupra Jordanem contra Tericho :

t

»]of.

2. *Praci

21- 2-fuis.

pe filiis lírael, ut dent Levitis de poffeffionibus

3. Urbes ad habitandum, & fuburbana earum per circuitum:

Í

utipfi in oppidis maneant, & fuburbana fint pecoribus, ac

jumentis :

4. Quae a muris civitatum forinfecus, per circuitum , mille

paffuum fpatio tendentur.

$. Contra Orientem duo millia erunt cubitij & contra Me-

ridiem fimiliter erunt duo millia: ad mare quoque, quod re-

f

fpicit ad Occidentem, ea:

E

lem meníura erit, & feptentrionalis

plaga sequali termino finietur, eruntque urbes in medio, &

foris fuburbana.

6. * De ipfis autem oppidis, quce Levitis dabitis, fex erunt

in fugitivorum auxilia fe

rf»!

Da

rata, ut fugiat ad ea, qui fuderit

fanguinem, & exceptis his, alia quadraginta duo oppida,

7. id

ra fordanem. ) Juxta Jordanem.

1. ö*a

pedis, & femis menfuram habuiffe.

4. Mille paffunm [pario fendez-

Atque ita fibi nofter interpres cohz-

?47.) Hoc verfu dantur Levitis tan-

ret, & confentit ; nam mille paffus ,

tum mille z5 id e

, cübiti,

fe-

quehti vero dantur bis mille as

& duo cubitorum millia idem funt.

Rurfis docet paffüum. Geometricum,

( utrobique enim in textu Hebrzo eft

feu compofitumRomanum fuiffe quin-

eà vox, qua cubitum fignificat) id-

que pedumi, cubitum vero facrum ex

que ad quamlibet mundi plazam. Va-

ri varia, quorum fententias late ex-

Villalpando effe duorum pedum, & fe-

mis Romanorum : Itaque bis mille cu-

plicat Cornel. a Lapide hic, & Serar,

biti facri mille paffus Geometricos Ro-

in cap. 21. Jofue queft. g. Bonfrerius

manos £quant, nec contraria fibi habet

hic putat textum flebraicum corru-

tum effe, & ex noflro emendandum.

noftre editionis vulgatus interpres.

6. Qui fuderis [anguimem. ) Qui ali-

'einde docet paffüm Gra&corum fuif-

quetm occiderit nolens , ac nefrius,

fe pedum t;igm; cubitum yéró unius

Wt dicitur num. 11. & Jofua 2o. 3

::

€ A .U T- XXXV.

543

$. Td eft, (imul quadraginta o&to cum fuburbanis fuis.

8. Ipfæque urbes, quce dabuntur de poffeffionibus filiorum

Yírael , ab his, qui plus habent, plures auferentur, & qui mi-

nus pauc:ïores finguli juxta menfuram hzereditatis fuæ da-

bunt oppida Levitis.

Ait Dominus ad Moyfen :

1

Io. Loquere filiis Ifrael, & dices ad eos: *Qþando trars- *Deut

!

I0. 2;

greffi fueritis Jordanem in "terra Chanaan *

ir. Decernite, quae urbes effe debeant in prsefidia fugiti-?

]ofuæ

.2

vorum . qui nolentes fanguinem fuderint:

e

12. In quibus cum fuerit profugus, cognatus occifi non po-

terit eum occ1dere donec ftet in confpectu multitudinis, &

I

caufa illius Judu:etur.

I5. * De ipfis autem urblbus., quae ad fugitivorum fubüdxa*geut

):

feparantur,

4- 4I-

C

14. Tres erunt trans Jordanem, & tres in terra Chanaan, ]0f20

15. Tam filiis I(rael, quam advems, atque peregrinis, ut

confugiat ad eas, qui nolens fanguinem fuderit.

16. Si quis ferro percufferit, & mortuus fuerit, qui percuf-

fus eít: reus erit homicidii, & ipfe morietur.

17. Silapidem jecerit, & i&tus occubuerit : fimiliter pumetur.

18. Siligno percuífus interierit: percufforis fanguine vin-

l

dlcabltur.

19. Propinquus occifi homicidam interficiet: ftatim ut ap-

[

prehenderit eum , interficiet.

20. * Si per odium quis hominem impulerit, vel jecerit quip- *Deut

piam in eum per infidias :

2I. Auti9-II-

I2. Donec ffez.) Scilicet homicida

$; Llapidem jeeerz , & us occu-

Y

Duerit , ferniliter punietur.) 91 videlicet

Cogratug c;u: mon polerif egm. oc-

i&us lapide ftatim expirarit ; fi enim

eide;e.) 1n lege enim veteri ob popu-

liillius duritiam permiffum erat. co-

ab i&u furrexiffet, aut ambulaffet, non

gnatis occidere percufforem propin-

occidebatur percuffor fed tantum im-

penfas curationis lzfo folvebat, ut pa-

qui fui abfque alia Judicis condemna-

tet Exod. 21. 19.

tione quocumqueloco eum reperirent,

ut patet num..J9. & 27.

I9. Propizquus occife homicidam :m-

terfíciet.) Videtur permiflio, non pra-

Tres. £rans Tordanem. ). Bofor ,

ceptum. . Bonfrerius putat etiam ob-

Ramoth, & Golan

ligatum fuiffe occidere, fi vel in ju-

15. T2m flrz: l[rael, quam advenis,

dicio homicida nocens fuiffet declara-

«tque peregrinis.) Profelytis tamen ,

tus, vel evidentia fa&i id conftaret ,

& ad Judaifmum converfis , aliqui do-

quod colligit ex modo loquendi Scri-

eent etiam Gentiles in gentilifmo per-

pture hoc verfu, ac 21. & Deut. 1g.

manentes ]u: afyli habuiffe.

num. I2. 13,

LIBRI NUMERI

544

21. Aut cum effet inimicus, manu percufferit, & ille mor-

tuus fuerit: percuffor homicidii reus erit.

Cognatus occifi?

ftatim ut invenerit eum, jugulabit.

22. Quod fi fortuito, & absque odio,

23. Et inimicitiis quidquam horum fecerit,

24. Et hoc audiente populo fuerit comprobatum , atque in-

ter percufforem, & propinquum fanguinis quaeftio ventilata:

25. Liberabitur innocens de ultoris manu, & reducetur per

fententiam in urbem , ad quam confugerat, manebitque ibi,

donec facerdos magnus, qui oleo fancto un&tus eft, moriatur.

26. Siinterfe&tor extra iines urbium , quae exulibus depu-

tatae funt,

.

2T: Fuerit 1

nventus, & percuffus ab -eo, qui ultor eft fan-

guinis: absque noxa erit, qui eum occiderit.

28. Debuerat enim profugus u:que ad mortem Pontificis in

urbe refidere.

Poftquam autem ille obierit, homicida rever-

tetur in terram fuam,

29. Haec fempiterna erunt , & legi

nibus veftris

:

tima in can€tis hgbitatio-

-us tefimonium

30. Homicida fub teftibus punietur: ad 4uni

nullus condemnabitur.

31. Non accipietis pretium ab eo, qui reus eft fanguinis,

ítatim & ipfe morietur.

32. Exules, & profugi ante mortem Pontificis nu]lc? modo

in urbes fuas reverti poterunt:

33. Ne polluatis terram habitationis veftrae, quae infontium

cruore maculatur.

Y

(eca

liter expiari poteft, nifi per ejus fan-

guinem, qui alterius fanguinem fuderit.

34- Atque

Ab[que z0x4.) Non folum Vabfque

Q4. Et boc audiente populo fuerit com-

probarum) Ad hanc rem comproban-

pona, íed etiam abfque culpa.

dam fufficiebat probari nullum odium,

g0. $nb tef?ibus. ) Pluribus fcilicet,

nullam antea intereos inimicitiam fuif-

nonmnuno tantum.

íe notatam : hec enim juris prefum-

39*

Ne pollaatis terram, 6c.) 'ler-

tio fufficiebat, Deut. 4. 42. &Deut.

re maculam quamdam afpergit fan-

19. 6. & Jofue zo. 5.

guis fufus, quamvis innocentis : ea

macula cenfetur abftergi, cum Occi-

Q&. Sacerdos mAgmus .

meriatzr.)

Id ita ftatutum , utfignificaretur Chri-

ditur ipfe homicida.

fti morte perfe&am libertatem atfe-

Nee Aliter expiari poseft.) Nifi fum-

rendam, qua ratio litteralis eff.

mus Sacerdos forte moriatur ; hzec

27. Ulter famguinis.) Propinquus,

enim fufficiens erat expiatio , ut fu-

cui competit vingdica.

pra num. 25;

e

545

CAPU;T XXXV. W& XXXVI.

f-

34. Atque ita emundabitur veftra poffeffio,me commorante

,

vobifcum: Ego enim fum Dominus, qui habito inter filios -

lírael.

CAMPUJPSXSXUL

1

—Tribus per conmubia non mifceantur , ne po[zffrones

conf undantur.

i

1. À Ccefferunt *autem & principes familiarum-Gralaad filii *Sup.

1!

Machir , filii Manaffe, de fürpe filiorum Jofeph ; locu- 27.1.

--

tique funt Moyfi coram principibus Ifrael, atque dixerunt:

2. Tibi Domino noftro przecepit Dominus, ut terram forte

l

divideres filiis Ifrael, & ut filiabus Salphaad fratris noftri dares

poffeffionem debitam patri :

3. Quas fi alterius tribus homines uxores acceperint, fe-

l

quetur poffeffio fua, & translata ad aliam tribum, de noftra

haereditate minuetur.

,

4. Atque ita fiet, ut cum jubilzeus, id eft, quinquagefimus

annus remiffionis advenerit, confundatur fortium diftributio,

& aliorum poffeffio ad alios tranfeat.

ii

s. Refpondit Moyfes filiis Ifrael, &

Domino pïæcipiente,

ait : Re&te tribus filiorum Jofeph locuta eft.

?

6. Et hzec lex fuper filiabus Salphaad a Domino promulgata

eft :* Nubant, quibus volunt,tantum ut fuz tribus hominibus: "Tob

z. Ne commifceatur poffeffio filiorum Iírael de tribu in tri- 7-14

bum. Omnes enim viri ducent uxores de triþu,& cogna

tione

$s Et

fug :

$4- Emundabitur.) Mlunda confer-

fdlicet, de qua fuiffet maritus filia-

C

vabitur.

rum Salphaad ; nam filii ex eo matri-

Me commorante volifcum.) Et ego

monio nati de tribu fuiffent patris fui.

apud vos ero, vobis favebo , &c.

7: Omnes. enim viri ducent uxores de

I.[)

Rincipes familiarum | Galaad. )

£ribs , 66 cognatione fua. ) Loquitur

Non qui jam acceperant pof-

in cafu Moyfi propofito, cum fcili-

feffionem in terra Galaad , & eam jam

cet agitur de marito dando mulieri,

incolere coperant , fed qui trans Jor-

qua fit paternorum bonorum hares;

hac enim tantum intra tribuma fuam

danem accepturi erant, nam &hiGa-

laaditz erant, a progenitore Galaad,

nubere poterat, ut patet ex Hebrzo,

& inter hos filios Ssl!phaad haredita-

in quo num. $. ita habetur: Omzis fi-

tem accepiff: patet ex Jofue cap.17.3.

lia bereditans. bereditatem , &$c. wuni de

familia tribus patris fui erzt im uxorem,

Q. Et ut filiabus Salphbaad , (4c.) Nide

fupra cap. 27.

ut accpiant bareditarem — fili dffael,

9. Transíata Ad. aliam tribum.) Eam

unufqui[que bareditatem patrum fuorum.

Bibi cum Com. Menoch. Tozo L

Z2

LIBRIDEUTERONOMII

546

8. Et cun&tee foeminze de eadem tribu maritos accipient : ut

haereditas permaneat in familiis,

9. Nec fibi mifceantur tribus, fed ita maneant,

$

*

liae Sai-

1o. Ut a Domino feparata funt.

Feceruntque fi

phaad, ut fuerat imperatum.

1rt, Et nupferunt, Maala, & Therfa, & Hegla, & Melcha,

& Noa, filiis patrui fui.

12. De familia Manaffe, qui fuit filius Jofeph , & poffeffio,

quze illis fuerat attributa, manfit in tribu; & familia patris ea-

rum.

13. Heec funt mandata, atque judicia, quae mandavit Do-

minus per manum Moyfi ad filios Iírael, in campeftribus Moab

fupra Jordanem contra Jericho.

-b

DEUTERONOMII,

HEBRAICE ELLE HADDEBARIM.

CAPUT PRIMUM.

drevis epilogus eorum, que J/raeli $n deferto contigerant, penaque

ánfideli populo iuflicia.

L JEc funt verba, qua locutus eft Moyfes ad omnem

Iírael trans Jordanem in folitudine campeftri, contra

H

mare rubrum, inter Pharan, & 'Thophel, & Laban,

& Haferoth, ubi auri eft plurimum.

2. Undecim diebus de Horeb per viam montis Seir usque

ad Cadesbarne.

3. Qua-

I. J & funt vería.) Qua, fcilicet

de folitadine camnefivri.) LXX. for;-

hoc Deuteronomii libro fe-

Pudine ad occidemtem.

folitudinem — hanc

Aliqui putant

quuntur, non, quod aliqui putant, que

effe campeftria

ha&enus fuperiori libro precefíferunt.

Moab; aliiinteligunt de vafta illa

Traus fordanem.)Nloyfes non trans-

folitudine Arabige , in qua annis 40.

ierat Jordanem , íed circa eum con-

Hebrai egerunt.

fiflebat : dicitur tamen trans Jorda-

Contra marerubrum.) Ere

nem hac locutus, quia refpe&u ter-

ris rubri.

giong Ma-

r2 promiffe ( juxta quam Scriptura

Ubi aurt efl plurimum. ) I.:XX-q ver-

folet confignare plagas, & fitus loco-

tunt aurifoZinas.

rum ) regio hzc.trans Jordanem erat.

Q. Uxdecim dsebus.) ïntellige, itur.

-

r

CAPAT L

547

r

3. Quadragefimo anno, undecimo menfe primo die menfis,

XT

locutus eft Mo

E

y

i

f

es ad filios Lírael omnia, quae praeceperat illi

Dominus , at diceret eis :

B

4. *Poíftquam perculfit Sehon regem Amorrlieorum , qui Num

habitavit in Hefebon: & Og regem Bafan, qui manfit in Afta- 21.24

roth, & in. Edrai,

s. Trans Jordanem in terra Moab..

Cospitque Moyfes ex-

)

planare legem , & dicere:

6. Dominus Deus nofter locutus eft ad nos in Horeb, di-

cens: Sufficit vobis, quod in hoc monte manfiflis :

7. Revertimini, & venite ad montem Amorrhaorum, & ad

cotera, quae ei proxima funt campeítria, atque montana, &

humiliora.loca contra meridiem, & juxta litus maris , terram

Chananaeorum, & Libani,usque ad flumen magnum Euphraten.

8. En , inquit , tradidi vobis : ingredimini, & poffidete eam,,

fuper qua juravit Dominus patribus veftris, Abraham, líaac,

& Jacob, ut daret illam eis, & femini eorum po£t eos.

-

9. Dixique vobis illo in tempore.

Io. * Non potfum folus fuftinere vos: quia Dominus Deus

*Exo.

Íiodlde

Zzz2

vefter

^

3

Undecizio men(e, prima die menfes.)

amiiora l»ca contra meridiem. )j klis

Undecimus menfis ab Hebrzis dicitur

verbis; & aliis que fequunturhoc ver-

Sebet , & refpondet noftro Januario.

ficulo mundi plage , finefque Auftra-

Locuius eff.) lloc eft, rurfum ea-

les, occidentales, & boreales terre

dem repetit.

promifIe defignantur.

Cum ergo di-

4- Qui babizabart im Hefeben. ). lbi

CIt - campeftria, montana, &f bumtiliora

enim rex illeregiam fuam coliocaverat.

Ioca eontra meriditan, Vatus defignat ter-

4e: Afearorb.) De Aftaroth-carnaim

r$ promiffz, quod meridiem refpicit.

vide di&a-Gen. I4. 5.

.Erjuxta Lttus maris rerram Chama-

5. Traus jordamem im tevsa Moab.

zeorum.) 'Yerminus elt occidentalis.

Tac referenda funt ad verbum Zeeszzs

Et Libani , t$c.) '"Verminus Borealis,

ef, num. 3.

vide füpra lib. Num. cap. 34. mum.7..

6.. Sufficit "vobis, quod im bhec monte

Ufque . 4d fltnem magnum Eupbra-

manfiflis.) Floc eft, fatis diuhic com-

em.) Nunquam Eebrzi regionem ,.

morati eíftis: tempus eít ut hinc rece-

qua hic defcribitur infederunt, licetea.

datis, & promiffionis terram adeatis.

aliquando , uttempore Davidis, & Sa--

g. Revertigini.) Ylebr.werzte vos,

lomonis; eorum imperio ut tributa-

ltaque praecipitur, ut convertant fe,

ria fübdita fuerit.

Promifía tamen

& accingant ad iter, vel ut intermit-

erat ut propria poffidenda, fiin fide

fum iter refüumant.

perftitiffent, & divina legi paruiffent.

d montem Ama.rr/uaruin.) in Cades-

Vide Deut. r9. & 8. & g.

Barne ad terminos terre promiífe,

8. Tradidi vobis.) ''erram fcilicet,

qui locus vel urbs eff ad montes, in qui-

O. Saffimere voi. ) Veftrum regi-

bus habitant Amorrhai.

men, veftrique curam.

Vide Exod:

I9. & ibi diéta.

Caompeffría , 41:11:: montana, G bn-

548

LIBRI DEUTERONOMII

vefter multiplicavit vos , & eftis hodie ficut ftellae coeli , plu-

V

)

rimi.

rr. (Dominus Deus patrum veftrorum addat ad hunc nu-

merum multa millia, & benedicat vobis, ficut locutus eft.)

12. Non valeo folus ne

gotia veftra fuftinere, & pondus, ac

jurgia.

I3. Date ex vobis viros fapientes, & gnaros, & quorum con-

verfatio fit probata in tribubus veftris

, ut poþaln eos vobis

principes.

14. Tunc refpondiftis mihi: Bona res eft, quam vis facere.

15. Tulique de tribubus veftris viros fapientes, & nobiles,

& conftitui eos principes, tribunos, & centuriones, & quin-

quagenarios, ac.decanos, qui docerent vos fingula.

*Joan

I6. Preccepique eis, dicens: Audite illos, & * quod juftam

7- 24- eft» judicate : five civis fit ille; five peregrinus.

*Lev.

17. * Nulla erit diftantia perfonarum , ita parvum audietis ut

I9-15-magnum : nec accipietis cujusquam perfonam , quia Dei judi-

nira

16.1

.

cium eft. Quod fi difficile vobis vifum aliquid fuerit, referte

Prov

.ad me, & ego audiam :

24.23

I8. Preecepique omnia , quae facere deberetis.

KEccli

Ig. Profe&ti autem de Horeb, tranfivimus per eremum ter-

z m

ribilem, & maximam folitudinem ; quam.vidiftis per viani

]

b

montis Amorrhzei ficut

praeceperat Dominus Deus nofter.no-

C bts

Cumque veniffemus in Cadesbarne,

20. Dixi vobis: Veniftis ad montem Amorrhzei , quem

Dominug Deus nofter daturus eft nobis.

2r. Vide terram, quam Dominus Deus tuus dat tibi : aícen-

de, & poffide eam, ficut locutus eft Dominus Deus nofter pa-

INum,

tribus tuis : noli timere, nec quidquam paveas.

ttamus

13. 9

22. * Et acceffiítis ad me omnes, atque dixiftis : Mi

32. g.

viros,

I5. Tulique, E$c. nobiles.) I—If:br. £ulz

Referte. ad me,) lYanquam ad fü-

capita tribuum veffrarum.

premum judicem.

17. Nulla ertz diftantia perfonarum.)

oI. Vi4eterram.

) Quia Cades-Bar-

In Hebrzo eft: Noz agnofcetis facies,

ne eft juxta Chanaan , tantum enim

intereft mons Idumzea.

Unde ex

id eft, ea , que in homine apparent,

& ad caüfam non faciunt.

Cades-Barne miffi fünt exploratores

Nec accipietis cuju[quam þerj?mzm.)

in Chanaan.

Hebr. zez rimebitis a facie vir;.

22. Dixrffis , mittamnus viros. ) Hinc

Quia Dei judicinm eff.) Quia cum

patet ipfos Hebrzos petiiffe, ut mit-

judicatis, Dei vices geritis , qui ju-

terentur exploratores , qui, eis an-

füifimus eft.

nuente Deo, miffi funt. Num. I3.

CA URUDUTGE

549

viros , qui confiderent terram, & renuntient, per quod iter

débeaínus afcendere, & ad quas pergere civitates.

23. Cumque mihi fermo placuiffet, mifi ex vobis duodecim

viros , fingulos de tribubus fuis.

d

24. Qui cum perrexiffent, & afcendiffent in montana, ve-

nerunt usque ad vallem botri, & confiderata terra,

42. Sumentes de fru&tibus ejus; ut oftenderent ubertatem,

attalerunt ad nos, atque dixerunt ; Bona eft terra, quam Do-

minus Deus notter daturus eft nobis.

26. Et noluiflis afcendere, fed increduli ad fermonem Do-

mini Dei nofiri

27. Murmuraftis in tabernaculis veftris, atque dixiftis : Odit

nos Dominus, & idcirco eduxit nos de terra /Egypti , ut tra-

deret nos in manu Amorhzei, atque deleret.

28. Quo afcendemus ? nuncii terruerunt cor noftrum, di-

centes: Maxima multitudo eft, & nobis ftatura procerior: ur-

bes magnae, & ad coclum usque munitze, filios Enacim vidi-

mus ibi.

29. Et dixi vobis: Nolite metuere , nec timeatis eos :

-3o. Dominus Deus, qui du&or eft vefter: pro vobis ipfe

pu

gnabit, ficut fecit in /Égypto cun&tis videntibus.

31. Et in folitudine (ipfi vidiftis) portavit teDominus Deus

tuus, ut folet homo geftare parvulum filium fuum, in omni

via, per quam ambulaftis, donec veniretis ad locum iftum.

4. Et nec fic quidem credidiftis Domino Deo veftro,

noa, *

323

Qui preeceifit vos in via, & metatus eft locum, in quo *Exo.

tentoriafigere deberetis;

no&te oftendens vobis iter per ignem, ä?nï

& die per columnam nubis.

4

E

A

34. Cumque audiffet Dominus vocem fermonum veftro-

rum, iratus juravit, & ait:

45.* Non videbit quispiam de hominibus generationis hujus Num-

peffimoe Terram bonam,

quam fub juramento pollicitus fum 14

i.:

p

lm

m

"

patribus veftris.

94-1I-

6

rceter Caleb filium Jephone. Tpfe enim videbit eam,

& ipfi dabo terram, quam calcavit, & filiis ejus, quia fecutus -

eft Donxinumf

Z25

47. Nec

p

o9. d celum u[que munite.) Kly-

31. Portaviz-) Deduxit,direxit, fovit.

erbole.

29 Meratus eft docum. ) Præccglens

FKilies Emacim.) Vilios gigantum,;

cafira in columna nubis.

96. Secmtus eft.) Caleb fcilicet.

gigantes ex poüexis)Enac gigantis.

"

530

LIBRI DEUTERONOMTII

37. Nec miranda indignatio in populum , cum mihi quoque

iratus Dominus propter vos dixerit : Nec tu ingredicris illuc,

8. Sed Jofue filius Nun minitter tuus, ipfe intrabit pro te.

Hunc exhortare, & robora, & ipfe forte terram dividet IHíraeli.

. Parvuli veftri, de quibus dixifiis, quod captivi duceren-

tur, & filii, qui hodie boni, ac mali ignorant diftantiam, ipfi

ingredientur, & ipfis dabo terram, & poffidebunt eam.

40. Vos autem revertimini, & abite in folitadinem per viam

E

Maris rubri.

TNum.

41. * Et refpondiftis mihi : Peccavimus Domino : afcende-

1440.mus , & pugnabimus; ficut preecepit Dominus Deus nofter.

Cumque inftru&ti armis pergeretis in montem,

Níum..

42. Ait mihi Dominus : Dic ad eos: * Nolite afcendere,

1442. neque pugnetis, non enim fum vobifcum : ne cadatis coram

jnimicis veftris.

43. Locutus fum , & non audiftis: fed adverfantes im

perio

Domini, & tumentes fuperbia, afcendiítis in montem.

44. Kaque egreffus Amorrhzeus, qui habitabat in montibus,

& obviam veniens , perfecutus eft vos, ficut folent apes perfe-

qui, & cecidit de Seir usque Horma.

45. Cumque reverfi ploraretis coram Domino; non audivit

vos, nec voct veftrze voluit acquiefcere :

46. Sediilis ergo in Cadesbarne multo tempore.

CAPU T. IL

Beneficiorum populo exbibitorum repetitio, pugne contra zdmmon ,

C& Moab probibitio , regisque Sebon, C? terre ipfius

expugnatio.

1. J)Rofe&tique inde venimus in folitudinem, quae ducit agi

Mare rubruni, ficut mihi dixerat Dominus : & circui-

2. Dixit-

vimus montem Seir Jongo tempore.

Y

Aude disa NU

T

Z

37« Propzer wos.

d

4

p u folemz apes.) Cyue magno

20. 12. & infra cap. 3. 25.

numero & furore in fe 1

'aceiläntes in-

g0. Bon; «c mali diftantism. ) Par-

voiant.

vuli ; qui nondüm habent nfum ratio-

45- Néz audivit-vor.) N olentesin

fis, ut bonum a malo difcernant.

gredi in terram promiffam.

;49- Adverfanses . 4mipevdo ü-mizi;)

46. Sediflis.) Sedem habuiflis.

Hebr. exacerbaftis 0s Domisi

id eft,

I« & eut dexerat mibi Dominui.) Sci-

repugnafUs ejus verbis, & jufiis; ita-

licet Num. 14. 25.

que eum; €jufque os, & vultum irri-

Cireutüimusmontem Seibr.

Idumzam:

taflis.

*

Idumaorum enim pater fuit Efau,

55i

CAPUT IL

$. Dixitque Dominus ad me:

3. Sufficit vobis circuire montem iftum: ité contra Aquilo-

aem :

4. Et populo pr&ecipe dicens: Tram

übitis per terminos fra-

trum veftrorum filiorum Efau, qui, habitant in Seir, & time-

bunt vos.

*. Videte ergo diligenter, ne moveamini contra eos.

N«-

que enim dabo vobis de terra eorum , quantum poteft unius

pedis calcare veftigium, quia in polleffionem Efau dedi mon-

tem Seir.

detis,.aquam emptam

6. Cibos emetis ab eis pecunia,& come

haurietis, & bibetis.

7. Dominus Deus tuus benedixit tibi in omni pere manuum

tuarum: novit iter tuum, quomodo tranfieris folitudinem hanc

magnam, per quadraginta annos habitans tecum Dominus Deus

tuus, & nihil tibi defuit.

.

8. Cumque tranfiffemus fratres noftros filios E

-fau, qui ha-

bitant in Seir, per viam campeftrem de Elath, & de Afionge-

ber, venimus ad iter, quod ducit in defertum Moab."

9. Dixitque Dominus ad me: Non pugnes contra ;Moabitas,

nec ineas adverfus eos przelium, non enim dabo tibi quidquam

ffionem.

de terra eorum , quia filiis Lot trad?.di Arin poffe

1o. Emim

eis vetitum erat alios cibos edere , fi-

qui etiam di&tus eff Seir, id eft, pi-

lofus.

Idumza dicitur mons , quia

'cunde habere potuiffent.

regio eft alta, & montofa.

4Aquam emplam baurictis.) LXX.

3. Ite contra Aquilonem.)) Ite verfus

«quam men[ura accipietis argento. Vlebr.,

terram promiffam, qua venientibus

Aquas fodzeris eis im argento 5 fodere

de /Égypto eft verfus Aquilonem. -

enim Hebrai ufurpant pro emere, &

. Per rermimos fratrum wveffrerum

acquirere ; quem idiotifmum etiam

füoraem Efzu.) Làcet enim Num. 20.

alibi nofler Interpres retinuit , ut

3

2I. ldumai initio negarint tranfi-

Ofce 5. 2.

tum Hebrzis, hinctamen, &exnum.

7. Novit iter. tuum. ) Direxit, pre-

6. & og. patet eos Hebreis tandem

tranfitum faltem per extrema regionis

fperum fecit, & in eo te variis bene-

ficiis affecit; dicitur enim. Deus in

conceffiffe; hoc enim fignificare vi-

Scriptura noffe eos, quibus peculia-

detur particula illa, per zerzzaos.

riter bene vult, ac bene facit.

B. Onantum poteft. unius pedis calca-

NrL4 rb defuit ) LÓXX. retinen-

re veffigium.) Neminimum quidem,

tes Hebraicum idiotifmum , vertunt :

Proverbialis loquendi formula.

6. Giios emetis ab eis pecunia, E$ co-

eon tndigurfli verbo.

medetis) ltaquelicet eis quotidie man-

9. Filii: Lor. ) Moabitis, ficut & in-

fra num. 1g. filii Lot funt Ammoni-

na.deplueret ,. nullo tamen p?æcepto.

[

552

LIBRI DECTERONOMII

1o. Emim primi fuerunt habitatores ejus , populus magnus,

& validus, & tam excelfus ut de Enacim ftirpe,

11. Quafi gigantes crederentur, & effent fimiles filiorum

"UC .f

Enacim.

Denique Moabitze appellant eos Emim.

12. In Seir autem priug habitaverünt Horrheei, quibus ex-

—

pulfis, atque deletis, habitaverunt filii Efau, ficut fecit Hfrael

1n terra poffeffionis fuze ; quam dedit illi Dominus.

13. Surgentes ergo ut tranfiremus torrentem Zared , veni-

mus ad eum.

14. Tempus autem, quo ambulavimus de Cadesbarne usque

ad tranfitam torrentis Zared triginta, & octo annorum fuit:

donec confumeretur omnis generatio hominum bella:orum de

càftris, ficut juraverat Dominus.

15. Cujus manus fuit adverf

rum medio:

um eos, ut interirent de caftro-

16. Poftquam autem univerfi ceciderunt pugnatores,

17. Locutus eft Dominus ad me, dicens :

18. Tu tranfibis hodie terminos Moab, urbem nomine Ar:

19. Et accedens in vicina filiorum Ammon, cave, ne pugnes

contra eos, néc movearis ad praelium: non enim dabo tibi de

terra filiorum Ammon, quia filiis Lot dedi eam in poffeffionem.

ao. 'lTerra gigantum reputata eft, & in ipía olim habitave-

runt gigantes, quos Ammonitze vocant Zomzommim ,

21. Populus

tz: Moab enim & Ammon duo Lot |

filii ex duabus filiabus extitere.

Scut fecit lfrael pm rerra polje fsonis

fua. )

Scilicet in terra duorum regum

-4f. ) Urbs regia Moabitarum.

—Og, & Sehon: necdum cetcram ter-

IO. Emme primi fuerunt babitatores

ram promiffam inoerefii erant Hiaelita.

ejns.) Ante Moabitas ealocatenuerunt.

13. Torrenrem Zk:ffd.) Eft torrens

&ccommemorat Movfes,ut Hebrai

defluens in mare mortuum.

exemplo Emim a fuis-fedibus pulfis,

i4q. Homirum bellaterum. ) lta vo-

fiduciam concipiant occupandz Cha-

cantur , qui vigefimum atatis annum

nanza.

z

Imim autem dicuntur, qua-

expieverunt.

fi terribiles propter immanem proce-

Szcut jurawerat Dominu.) Num.

ritatem, & vires; myyw Ema,enim in

Cap. I4. 2I

fHlebrzeo eft terror.

Alir deducunt ad

I5. Cojus mauus fuit. adwerfum . eos. )

DN amaa , id eft, cubitus , quafi di-

Domini vindica, ut plurimi more-

cas, viri cubitorum, fcilicet multorum.

rentur immatura morte.

II. Sumifes frizorzsm Enacia.) Qui ha-

Ig. Fi;sLoz.) Ammonitis, & Moa-

biti fünt omnium proceriffimi givantes.

itis.

J

I2. Prius babitawerunt Horrzi.)Quos.

20. I» ipía.) Ammonitide.

Genef. 14. 6. percuffit Codorlahomor

Zomzommim.) Nli funt, qui Gen.

vaftans montana Seir. Mafius Jofue 12.

I4. 5. vocantur ZwzZz : fignificat au-

4. putat , Horraos fuiffe T'roglodytas.

tem vox Zomzommim. 1. flagitiofos

*

CAPUT IL

553

»

1. fopulus maghus , & procera longitudinis, ficut Enacim,

quos delevit Dominus a facie eorum, & fecit illos habitare

pro eis,

22.

Sicut fecerat filiis Efau., qui habitant in Seir, del

6'[18

(-

Horrhaeos, & terram eorum illis tradens, quam poffident us-

j

que in praefens.

E

.25. Hevseos quoque, qui habitabant in Haferim usque Ga-

[*

zan, Cappadoces expulerunt: qui ezreifi de Cappadocia, de-

leverunt eos; & habitaverunt pro illis.

- 244. Surgite, & tranfite torrentem Arnon : ecce tradidi in

manu tua Sehon regem Hefebon Amorrhaeum, & terram ejus

€«D »s-2 €D

incipe poffidere, & committe adverfus eum praelium.

2$: Hodie incipiam miitere terrorem , atque formidinem

z

tuam in populos, qui habitant fub omni coelo : ut audito no-

mine tuo paveant, & in morem parturientium contremifcant ,

& dolore tenean:ur.

$9

Nutl'n.

26. *Mifi ergo nuntios de folitudine Cademoth ad Sehon

regem Hefebon verbis pacificis, dicens :

2I.2I1.

27. 'Tranfibimus per terram tuam , publica gradiemur via:

E

non declinabim

1

Is

is neque ad dexteram , neque ad finiftram.

28. Alimenta pretio vende nobis, ut vefcamur: aquam pe-

cunia tribue, & fic bibemus. "l'antum eft, ut nobis concedas

.

tranfitum.

29. Sicut fecerunt filii Efau, qui habitant in Seir, & Moa-

bit&e , qui morantur in Ar, donec veniamus ad Jordanem , &

tranfeamus ad terram, quam Dominus

urus eft

Deus nofter dat

nobis.

30. No-

& fceleratos. Il. inufitate magnitudi-

26. Mifiz ergomuntios.) Vide Nufn.

nis. IlI. famofos, & celebres.

2I. 2]TI.

.91.. Er fecit. ) Dominus.

De folitudine Cadezmot b. ) Quam ad

Illos. ) - Ammonitas.

orientale latus regionis. Moabitice

Habitare pro i. ) Pro Zomzom-

conftituit Adrichomius.

mim.

28. Tastum eff.) 'Vantum requiri-

mus.

23. Cappadoces expulerunt. ) In He-

brao hi Cappadoces appellantur Caph-

29. Sicut fecerunt felip Efam,) Per

thorim, nec funt illi; qui per Afiam

extrema ditionis fuz, ut dixi num. 4.

minorem ad Pontum Eiuxinum ex-

Er Moabita, qui morantur in Ar.) kor-

tenduntur, fed alii, qui Paleftinam

go Moabitz tranfitum aliquem in li-

incoluerunt.

mitibus Ar dederunt Hebrais, fed

QS. Sub emmi c«lo. )

Ad quos fama

paulo poft fibi timentes mutato con-

rerum a me pro te geftarum perveniet.

filio negaverunt.

.Aaaa

Bibl. cum-Com. MenoAc/J. Tor.n. L

DN

LIBRI DEUTERTONOMTI

554

50. Noluitque Sehon rex Hefebon dare nobis tranfitum : quia

induraverat Dominus Deus tuus fpiritum ejus, & obfirmave-

rat cor illius, ut traderetur in manus tuas , ficut nunc vides.

Amos

31. Dixitque Dominus ad me : * Ecce coepi tibi tradere

.. 9. Sehon, & terram ejus, incipe poffidere eam.

"

.

32. Egreffusque eft Sehon obviam nobi

scum omni po'p'ul;c')

fuo ad praelium in Tafa.

33. Et tradidit eum Dominus Deus nofter nobis : percuffi-

musque eum cum filiis fuis, & omni populo fuo.

34. Cuné&tasque urbes in tempore illo cepimus, interfectis

habitatoribus earum , viris, aC mulieribus, & parvulis. iNon

reliquimus ix eis quidquam.

35. Absque jumentis, quae in partem venere praedantium

& fpoliis urbium , quas cepimus

46. Ab Aroer, qua eft fuper ripam torrentis Arnon, oppi-

do quod in valle fitum efl usque Galaad. Non fuit vicus, &

civi:as, quae noftras effugeret manus : omnes tradidit Dominus

Deus nofter nobis,

.

37. Absque terra filiorum Ammo

n, ad quam non acceffi-

mus : & cunctis, queze adjacent torrenti Jeboc, & urbibus mon-

tanis, univerfisque locis, a quibus nos prohibuit Dominus

Deus nofter.

QG ATU -T À

Pugna contra Og regem Dafan, & le&tus ejus, atque fors duarum

Jemis citra. SFordanem : precatur Moyfes, ut. liceat

ü'il)thz e

ei terram promi[]am ingredi.

Num. I. F'Taque converfi afcendimus per iter Bafan: * egreffusque

21

32*

^

eft Og rex Bafan in occurfum nobis cum populo fuo a

,

Infíia bellandum in Edrai.

P

À

3

i

2. Dixitque Dominus ad me: Ne timeas eum: quia in manu

tua traditus eft cum omni populo, ac terra fua: faciesque ei

NNum:* ficut fecifti Sehon regi Amorrhaeorum : qui habitavit 1n He-

21-24- febop,

5.* Tra-

20. Indsrzverat.) Non molliendo,

37. Terrenti 7eloc. ) Ubi Jacob lu-

& infle&endo cum poffet,

&atus eft cum Angelo Gen. 32. 22.

32 Egreffesque eff , Efc) Hiftoriam

pertinetque ad Ammonitas.

habes Num. 21. 23. & deinceps.

I. LíGreffefgue , $c.) Hoc prelium

34- Fnterfettis babitatoribus 3. Gast)

habes defcriptum INum. 21. 33.

-

usxta preceptum Domini, ut patet

& deinceps , ubi eadem prope-

infra cap. 20. 16.

qua& hic reperies.

E

PL

f

CAPüT TIE.

355

d

3. * Tradidit ergo Dominus Deus nofter in manibus noftris Num.

«

etiam Og regem Bafan, & unwerfum populum ejus: percuffi- 2133

musque eos usque ad internecionem,

4. Vaftantes cunétas civitates illius uno tempore. Non fuit

oppidüm , quod nos effugeret : fexaginta urbes, omnem re-

gionem Argob regni Og in Bafan.

. Cun&se urbes erant munitze muris altiffimis ,. portisque,

& ve&tibus, absque oppidis innumeris, quae non habebant

muros.

6. Et delevimus eos, ficut feceramus Sehon regi Hefebon,

difperdentes omnem civitatem, virosque, ac mulieres, & par-

vulos :

1. Jumenta autem , & fpolia urbium diripuimus.

8. 'TTulimusque illo in tempore terram de manu duorum re-

gum Amorrhaeorum, qui erant trans Jordanem : a torrente

Arnon usque ad montem Hermon,

& Amorrhzei Sanir :

9. Quem Sidonii Sarion vocant,

Io.* Omnes civitates, quae fitze funt in planitie . & univer- "Infr.

fam terram Galaad, & Baían usque ad Selcha , & Edrai civita- 4: 48-

tes regni Og in Bafan.

11. Solus quippe Og rex Bafan reftiterat de ftirpe gigantum.

Monftratur le&us ejus ferreus, qui eft in Rabbath filiorum

Ammon novem cubitos habens longitudinis, & quatuor lati-

tudinis ad menfuram cubiti virilis manus.

12. Terramque poffedimus tempore illo ab Aroer, quse eft

fuper ripam torrentis Arnon , usque ad mediam partem mon-

Num.

tis Galaad : & civitatestillius * dedi Ruben , & Gad.

Aaqa3

13. R e- 5?-29-

4

4. Argeb. ) Edt eadem regio cum

9. Sidoni Sariez.) Mons ergo Her-

Bafan , ex D. Hier. de locis Hebrai-

mon vocatur Sarion, & Sanir, voca-

cis, & Adrichomio.

tur & Sion, vel Seon, ut patet cap.

S. Munite muris, 6c.) Idem de his

4- 48-

urbibus habetur 3.. Keg. 4. I3.

He

II. $o/gs .. . reffzterat de J/f';rpe gi-

ganrum. ) Intellige in. regione illa:

tamen urbes ita grandes, munite, &

Obfcrate, fubinde vocantur vici, &

nam alibi adhuc extitiffegigantes , pa-

villz, ut fupra INum. 52. 41. & infra

tet num. I

254 Jofue 15. 14. 1. Pa-

hoc cap. I4. & Jofue r3. 3o-

ral. 2o. 6.

In Rabbatb, ) Hac poftea di&a eft

9. Híque ad montem Herzmon. ) Her-

mon mons pars eft extrema montis

Philadelphia , tefte S. Elier. de'locis

Galaad trans Jordanem.

'lotusenim

Hebraicis.

mons Galaad dicitur , at in varlis 1o-

Culiti viiilis m

E

:

A. ) Hgbr, (cenm-

eis vària habet nomina-

du cnbilum Viri.

- ——

"

555

LIBRI DEUTERONOMII

ig.- R eliquam autem partem Galaad, & omnem Bafan regni

Og tradidi medize tribui Manaffe, omnem . re

N

^

gionem Argob :

cunctaque Bafan vocatur terra gigantum.

14. Jair filius Manaffe poffedit omnem regionäm Argob us-

que ad terminos Geffuri, & Machati.

Vocavitque ex nomine

fuo Bafan, Havoih Jair, id eft, Villas Jair, usque in praefentem

)

diem.

15. Machir quoque dedi Galaad. -

I6. Et tribubus Ruben, & Gad dedi de terra Galaad usque

ad torrentem Arnon medium torrentis, & confinium, usque

ad torrentem Jeboc , qui eft terminus filiorum Ammon : .

17. Et planitiem folitudinis, atque Jordanem, & terminos

Cenereth , usque ad mare defe:ti; quod eft falfiffimum, ad ra-

dices montis Phafga contra Orientem.

18. Preecepique vobis in tempore illo, dicens : Dominus

Deus vefter dat vobis terram hanc in haereditatem, expediti

praecedite fratres veftros filios Ifrael omnes viri robufti :

19. Absque uxoribüs, & parvulis, atque jumentis. Novi

enim, quod plura habeàatis pecora, & in urbibus remanere de-

bebunt, quas tradidi vobis,

20. Donec requiem tribuat Dominus fratribus veftris, ficut

vobis tribuit : & poffideant ipfi etiam terram, quam daturus

eft eis trans Jordanem: tunc revertetur unusquisque in poffet-

*

Num.

fionem fuam , quam dedi vobis.

p

Jofue quoque in tempore illo praecepi, dicens: Oculi

L»]

718- tui vid

erunt, qua3e fecit Dominus Deus vefler duobus his re-

gibus: fic faciet omnibus regnis , ad'iuee tranfiturus es.

22. Ne

1.4. J«ir füus Manaffe. ) Nepos:

laad; nam Rubenite etiam & Gadi-

filios.

Hebrai enim omnes pofteros vocant

te ejus partem habebant.

17. Terminos Cenereth.) Mide di&a

Ufaue in pra[entem diem-) Ylgc Abu-

fupra num. 34. I1.

lenfis putat addita ab Efdra, & non

'eífe Moyfis verba, quod longum ali-

Ufgue ad mare deferti.) Mare mor-

quod tempus antecedens denotare vi-

tuum., fivelacum Afphaltitem. Num.

Sed non eft neceffe : fatis

34« 23X I2.

deantur.

18. Pracedite fratres v

enim elt, fi tempus aliquod intercef-

eff'ros. ) Ar-

ferit, quo toto eademaliqua res con-

mati in Chanaan.

tinuata fuerit, ut dici polfit, z/gzei»

2o. Donec requiem , &c.) Donec de-

gprafentem diem monfratur.

bellatis Chananzis, terrz divifio fadta

3. Macbir.) Pofteris Machir.

fit; quod bellum atque divifio annos

Dedi Galaad,) ld eft, partem Ga—

quatuordecim tenuit ex Abulenfi.

A

€ APUJ!T HL&IV,

552

ll

! 22. Ne timeas eos : Dominus enim Deus vefter pugnabit pro

H

vobis.

23. Precatusque fum Dominum in tempore illo, dicens : .

24. Domine Deus, tu coepifti oftendere fervo tuo magni-

tudinem tuam, manumque fortiffimam. Neque enim eft alius

Deus, velin coelo, vel in terra; qui poffit facere opera tua,

& comparari fortitudini tuse.

25. 'Tranfibo igitur, & videbo terram hanc optimam trans

Tordanem , & montem iftum egregium , & Libanum.

26. Iratusque eft Dominus mihi propter vos, nec exaudivit

me, fed dixit mihi : Sufficit tibi: nequaquam ultra loquaris de

,

um

hac re ad me.

23. Afcende cacumen Phafga, & oculos tuos circum

fer ad

Occidentem, & ad Aquilonem, Auftrumque, & Orientem , &

*Infr.

afpice. * Nec enim tranfibis Jordanem iftum.

51. 2.

48. Precipe Jofue, & corrobora eum, atque conforta: quia

& 34-

ipfe preecedct populum iftum ; & dividet eis terram, quam

4

vifurus es:

29. Manfimusque in valle contra fanum Phogor.

2

CAPUT IV.

Exbortatur Moyfes ad [ervoanda Dei pracepta, comminando trans-

gre[[foribus , probibet omnem imaginem, que ad idololatriam in-

duceret , fuam pradicit mortem, tresque urbes

refugii feparat.

t.T?T nunc Ifrael audi praecepta, & judicia, quze ego doceo

'j te: ut faciens ea, vivas, & ingrediens poffideas terram,

quam Dominus Deus patrum veftrorum daturus eft vobis.

2. Non addetis ad verbum, quod vobis loquor, nec auferetis

ex

Aaaa3

tum murmuris, unde mihi orta occafio

25. Tranfrbo igitur , &c.) Quuafi di-

cat, quefo tranfeam, & videam terram,

incredulitatis, cum virga petram per-

Vide

pro qua quadraginta annis laboravi.

cuterem ad eliciendas aquas.

Montem iflum egregnum. ) Mlontem

dida Num. 20. I2.

&g. Cezrra fanum Phogor. ) Hebr.

Moria, inquo Abraham obtulit Ifaac,

contra domum, id elt templum Phogor.

in quo edificanda ell Sion, & templum.

I.

Alii putant fermonem effe de monti-

T faciens ea , vivas. ) Vitaprg-

bus Bethel , qui & altiores , quam

fenti diuturna, & profpera.

mons Moria, & Jordani viciniores,

2.

Non Aaddetis .

zec anuferetis. )

nec multum a Jericho remoti funt.

TNe addatis aliquid ei repugnans; neve

auferatis eam vitiando, & mutilando.

26. Propttr "vos. ) yefh'um pecca-

.x

558

LIBRI DEUTERONOMII

ex eo : cuftodite ma

.ndata Domini Dei veftri, quae ego prze-

Cipio vóbis.

-

um

3- * Oculi veftri viderunt omnia

; qua& fecit Dominus contra

?5* 4* Beelpheg

dio veftri.

or; quomodo contriverit omnes cultores ejus de me-

4 Vos autem , qui adharetis Domino Deo veftro, vivitis

univerfi usque in preefentem diem.

$- Scitis, quod docuerim vos praecepta, atque

juftities, figut

mandavit mihi Dominus Deus nieus: fic facietis ea in terra,

quam poffeffuri ettis :

6. Et obfervabitis, & implebitis opere. Hsec eft enim ve-

ftra fapientia, & intelle&us coram populis, ut audientes uni-

verfa praecepta haec, dicant: En populus fapiens, & intelli-

gens, gens magna.

.7. Nec eft alia natio tam grandis, quz habeat deos appro-

pinquantes fibi, ficut Deus nofter adeft cun&tis obfecrationi-

bus noftris.

8. Qua eft enim alia gens fic inclyta, ut habeat ceeremo-

nias, Juftaque judicia , & univerfam legem, quam ego propo-

nam hodie ante oculos veftros ?

9. Cuftodi igitur temetipfum, & animam tuam folicite. Ne

obliviícaris verborum, q

1326 viderunt oculi tui, & ne excidant

de corde tuo cunétis die

"

s vitee tuae. . Docebis ea filios , ac

nepotes tuos,

IO

A ni

Y3

1n quo ftetift: coram Domino Deo tuo in Horeb,

qu

iu

! locutus eft mihi, dicens: Congrega ad me

pop

ut audiant fermones meos, & difcant timerc me

ommni

te

;ore, quo vivunt in terra, doceantque filios fuos.

*Exo

II.

:ceffiftis ad radices montis, qui *ardebat usque àd

19-I8coelum : erantque in eo tenebrae , & nubes, & caligo.

12. Lo-

3- Quz fccz* Dominus cogtra. Beelpbe-

2 Apprap;zquzmtä: ff&. ) Faventes

& intentos ad benefaciendum.

gor , 6c. ) Occifis fcilicet viginti qua-

.....

tvor milibus hominum, ut habetur

Q. Coflod; sgipur tegueripfenma 6 api-

um. 25. 9.

mam tuam [olicire.) Ne aliquid facias,

*6. . F. cj?ïa faþimt:',z, Ef zntelle&izs co-

v«l animo, decernas facere , quod huic

ram pepnls.) Quafi dicat; hec lex

legi fit contrarium.

eft, cujus obfervatione apud ceteras

Verborum.) Rerum,& portentorum.

nationes nomen habebitis ,. quod in

II. Moeuiis , qui ardebar ufque ad cc-

zebus agendis fitis fapientes, & intel-

l«m.) MontisSina , Hebr. »/aue adéer

ligéntes.

«5l , ufquead medium colum,

'.

,CAPUT Iv.

559

1. Locutüsque eft Dominus ad vos de medio ignis. Vocem

verborum ejus audiftis, & formam penitus non vidiftis.

13. Et oftendit vobis pactum fuum, quod przecepit, ut face-

retis, & decem verba, qua fcripfit in duabus tabulis lapideis.

14. Mihique mandayit in illo tempore, ut docerem vos cae-

remonias, & judicia, qu&e facere deberetis in terra, quam

poffeffuri eftis.

Non vidiftis

15. Cuftodite igitur folicite animas veftras.

aliquam fimilitudinem , in die, qua locutus eft vobis Dominus

in Horeb de medio ignis:

L

16. Ne forte decepti faciatis vobis fcu

lptam ümiülitqudinem3

aut imaginem maículi, vel foeminze,

17. Similitudinem omnium jumentorum, quzx ,funt; fuper

terram, vel avium fub coelo volantium,

18. Átque reptilium , quae moventur in terra, five pifcium,

qui fub terra morantur in aquis :

19. Ne forte elevatis oculis a

d coelüm, videas Solem, &

Lunam,& omnia aftra coeli , & errore deceptus adores ea, &

colas, quze creavit Dominus Deus tuus in minifterium cunctis

gentibus, quse füb coelo funt. "

.

20. Vos autem tulit Dominus,

& eduxit de fornace fefrea

F&gypti, ut haberet populum hareditarium, fïcut eft in prae-

fenti die.

,

21. * Iratusque eft Dominus contra me pro

pter fermones * Sup,

veltros, & juravit, ut non tranfirem Jordanem, nec ingrede- 1. 37-

rer terram optimam , quam daturus eft vobis.

25. Ecce

13. Patum fuum.) Legem, que eft

.16. Mafiuli ,. vel femine.) Mafcu-

conditio pa&i inter Deum,& vos initi.

li, ut Beli, five Baalis, feeminz, ut

I5.. Cuffodite igitur [olicite, amimas we-

A ftartis.

i

ffras.) llebrza cum Vatablo ita figni-

19. In mirzif;erizm, &c,) Cujufmo-

ficantius vertunt: ezvere ergo accurate,

di funt fol, luna, &c.

quam vobis eft chbara anima 'vefira ; ne

fcilicet lepem Dei violetis, fed eam

QO. De fornáce ferrea. JEgypti.) De

cuítodiatis: qui enim eam cuftodit,

fervitute duriffima, qu&vos quafi for-

cultoditanimam fuam.

nax ferrea aduffit, & conclufit , ,ut

Non "widiffss aliquam. fimilitudinem ,

nullum patereteffugium. Similis me-

££c. i2 Horzb.) In monteaudiftis Deum

taphora eft Ifaie 49. 1o.

Llegi te z

loquentem, fed nullam ejus figuram

camino paupertatis.

Eit etiam allufio

vidiftis; quare nec debetis conari fcul-

ad fornaces lateritias, quibus addicti

fuerant Hebrai

ptili aliquo , aut alia fimili ratione

.

in Aïjgypto.. Vide

imaginem ejus imitari.

Exod. 5. 7.

**

460

LIBRI DEUTERONOMII

22. Ecce morior in hac humo, non tranfibo

]ordanem * VOS

. tranfibitis, & poífidebitis terram egregiam.

23. Cave, ne quando oblivifcaris pacti Domini Dei tui,

quod pepigit tecum, & facias tibi fculptam fimilitudinem eo-

rum , qua fieri Dominus prohibuit :

Hebr.

24. * Quia Dominus Deus

12-29- cemulator.

tuus ignis confumens eit Dgus

5

25. Si genueritis filios, ac nepotes, & morati fueritis in ter-

ra, deceptique feceritis vobis aliquam fimilitudinem, patrantes

malum coram Doming De

O veliïroD ut eum ad iracundiam pro-

vocetis :

- 46. 'Teftes invoco hodie coelum , & terram, cito perituros

vos effe de terra, quam tranfito Tordane pofleíturi eftis : non

habitabitis in ea longo tempore , fed delebit vos Dominus.

27. Atque difperget in omnes gentes, & remanebitis pauci

in nationibus; ad quas vos du&turus eft Dominus,

28. Ibique fervietis diis, qui hominum manu fabricati funt,

ligno, & lapidi, qui non vident

z

, nec audgint, nec cgmedunt,

nec odorant.

29. Cumque quaefieris ibi Dominum Deum tuum, invenies

eum: fi tamen toto corde quaefieris, & tota tribulatione ani-

mee tuce.

3o. Poftquanf te invenerint omnia, quze praediéta funt, no-

viffimo au'em tempore reverteris ad Dominum Deum tuum,

& audies vocem ejus.

A

"

51. Quia

. Q4. Dens tuus 1gnis coufumens. eft.)

modum reipfa contigit Dan. 3. & futu.

Deus injurie fibi illate vindex eft,

rum rurfum predicitur Jerem. 5. rg.

eamque acerrime punit inílar

Oomnia vaflantis.

—ig'nis

29. Ez tota tribulatione. ) ln vera

contritione ; & converfione ; Deus

Q6. Ttffes imvaco celum j E$ zerram.)

enim peccatori peccatorum pceniten-

Species eft juramenti per. creaturas,

ti reconciliatur.

in quibus fpecialiter relucet Deus. Sic

30. Te imvenerint. ) Comprehende-

lfaias cap. 1. num. I. ceelum, terram-

rint, eft Hebraifmus.

que compellat, cum ait: 4Jg4zze c«lz,

Reverteris ad Deminum, €5c.) Hac

&$ auribus pereipe terra.

omnia propheticedidtafunt, &reipfa

Q7. Pauci.) Hebr. wiri sumeri, id

ita contigit in ipfa captivitate Dabylo-

eft ; pauci numero.

nica , a qua Judaos poenitentia ductos

29. Ligno, 6 lapidr.) Idolis exligno,

in fuam terram Deus reduxit, & five

vellapide; dicuntur autem ifraclite

ad litteram , five allegorice 1mplebi-

hifce 1dolis fervituri, quia vel inviti

tur in fine mundi, cum Judzorum re-

ad id compellendi erant, quemad-

liquie falva fient.

C APA T IVM.

55t

r. Quia Deus mifericors, Dominus Deus tuus eft: non

dimittet te; nec omnino delebit, neque obli&fifc;tur pa&i , ig

quo juravit patribus tuis.

32. Interroga de diebus antiquis, qui fuerunt ante te ex die,

quo creavit Deus hominem fuper terram; a fummo coelo us-

que ad fummum ejus, fi facta eft aliquando hujufcemodi res,

aut umquam cognitum elt,

3. Ut audiret populus vocem

Dei löquentis de medio ignis,

V

ficut tu audifti, & vixifti. (1)

deretur, & tolleret fibi gentem

34. Si fecit Deus, ut ingre

de me

dio nationum, per tentationes, figna, atque portenta,

per pugnam , & robuftam manum , extentumque brachium, &

horribiles vifiones , juxta omnia, quae fecit pro vobis Domi-

nus Deus vefter in /Egypto , videntibus oculis tuis:

35. Ut fcires, quoniam Dominus ipfe eft Deus; & non eft

alius preeter eum.

36. De coelo te

fecit audire vocem füam , ut doceret te, &

in terra oftendit tibi ignem fuum maximum, & audiíti verba

illius de medio ignis ,

37. Quia dilexit patres tuos,

& elegit .femen eorum poft eos.

* Eduxitque te praecedens in virtute fua magna ex /Egypto, "Exo.

48. Ut deleret nationes maximas ; &

fortiores te in introitu 13:21-

tuo : & introduceret te, daretque tibi terram earum in poffef-

fionem , ficut cernis in praefenti die.

39.Scito

(1) Vixilli. I edit. Sixt. legstur : Vidifli.

51- Jp quo juravit.) Quod juravit.

: Per fentetian&:.-

k) Signa, & prodi-

42. Interroga de diebus amtiquis. )

"a.

De faáis, que contigerunt in diebus

Horribiles wifrone:.) In. tenebrarum

triduo , de quibus Sap. I7. & 18.

antiquis.

44 fummo celo ufgque ad (ummum ejus.)

36. Es im terra offendit, tibs. ignem

Hebr. a4£/ ex£rezo celi ufque, Ad extre-

maximum.) Quia ignis ex Sina pro-

mum ejw: ab oriente ufque ad occi-

dire videbatur: mox vero fupra eum

dentem , quafi dicat : cognofce ea,

ex cclo, id eft , ex aere formari, &

que toto orbe nunquam apud homi-

nesalicubi contigerunt. Similis phra-

defcender$ videbatur.

fis eft Matth. 24. 51.

37. Pracedens in virtute.) Per An-

Gh-

3

Audifli , & vixifli.) Inftar mi-

gelum in columna nubis.

raculi fuit, quod tu vocem Dei tam

terribilem ex Sinaaudires, & viveres

38- Siewt cernis im pra[enti díc.) Jama

"*enim deletis Schon, & Og repibus

de quo rurfum cap. 5. num. 24.

cum íuis exercitibus , & populis id

34. Ut ingrederetur , & tollere;.) Ut

procederet ad tollendum.

impleri ceeperat,

Bibl. cum Com. Menoch, Toz. D.

Bbbb

562

LIBRIDEUTERONOMII

39. Scito ergo hodie, & cogitato in corde tuo, quod Domi-

nus ipfe eft Deus in coelo fürfum, & 1n terra deorfum, & non

fit alius.

40. Cuftodi praecepta ejus, atque mandata, quse ego prae-

Cipio tibi: ut bene fit tibi, & filiis tuis poft te, & permaneas

multo tempore fuper terram, quam Dominus Deus tuus datu-

rus ett tibi.

INum.

41.* Tunc feparavit Moyfes tres civitates trans Jordanem ad

3514

orientalem plagam;

42. Ut confugiat ad eas, qui occiderit nolens proximum

fuum, nec fibi fuerit inimicus ante unum & alterum diem, &

ad harum aliquam urbium poffit evadere :

*Jof.

43. * Bofor in folitudine, qua fita eft in terra campeftri de

20. $.

tribu Ruben: & Ramoth in Galaad, quze eft in tribu Gad: &

Golan in Bafan, quz eft in tribu Manatfe

44. lfta eft lex , quam propofuit Moyfes coram filiis Ifrael,

45. Et haec teftimonia , & caeremonize , atque judicia, quae

locutus eft ad filios Ifrael , quando egreffi funt de £gypto,

46. 'Trans Jordanem in valle contra fanum Phogor in terra

Sehon regis Amorrhaei, qui habitavit in Hefebon, quem per-

cuffit Moyfes.

Filii quoque Ifrael egreffi ex /Egypto.

47. Poffederunt terram ejus, & terram Og , regis Bafan, duo-

rum regum Amorrhaeorum, qui erant trans Jordanem ad folis

ortum :

48. Ab Aroer , quze fita eft fuper ripam torrentis Arnon,

usque ad montem Sion , qui eft & Hermon,

49. Omnem planitiem trans Jordanem ad orientalem plagam

usque ad mare folitudinis, & usque ad radices monti; Phafgg.

CAI?UT

4I. Separavit Moyfes tres cgvitates. )

hic enim Sion erat ab alia Jordanis

Vide Num. cap. 55.

parte, & Hebraice fcribitur per /;Z/z,

48. U(que ad'mentem Siom, qui e/?rff

Sion vero templi fcribitur per zzade.

Hermog.) Alius eft hic Sion mons, a

49. u 'ïfue 44d Mare folitudini;.) Mare

Sion monte Hierofolymae, & templi ;

mortuum, fivelacus Afphaltites.

g *æ* X

565

-

C ATUET V.

Praceptorum decalogi repetitio €? explanatio, & de timore filio-

rum Jfrael, cum Dei xoocem audiffent, & montem ardere

vidillent.

1. V/ Ocavitque Moyfes omnem Ifraelem, & dixit ad eum :

Audi Ifrael ceeremonias, atque judicia, quae ego lo-

quor in auribu

s veftris hodie : difcite ea, & opere complete.

5. Dominus

Deus nofter pepigit nobifcum foedus in Horeb.

4. Non cum patrib

us noftris iniit pa&tum, fed nobifcum , *Exo.

20.2.

qui in pr

cefentiarum fumus , & vivimus.

Levit.

4 Facie ad faciem l

ocutus eft nobisin monte de medio ignis.

& medius fui inter Dominum, & vos in pgim

$. Ego fequefter,

tempore illo, ut annunciarem vobis verba eju

s: timuiftis enim go.rr.

ftis in montem , & ait:

* Exo.

ignem, & non afcendi

20. 3.

6.* Ego Dominus Deus tuus

, qui eduxi te de terra JEgypti,

Pfalm

de domo fervitutis :

$0.10.

U

.*'Non habebis deos alienos in confpettu meo.

*Exo.

8. *Non

facies tibi fculptile, nec fimilitudinem omnium , 2o. 4.

qua in coelo funt

defuper, & quse in terra deorfu

1']]; & quæ Levit.

20 I.

verfantur in aquis fub terra.

Pfalm

Bbbb2

9' : Non 96-7-

I. f ) Mzem I;/F;ze!?m;) Univerfum po-

internuntio, & ita ut vocem audirent,

loquentem autem non viderent.

pulum : adfuerunt enim omnes,

ec

ut indicatur cap. 29. num IO.

&. Ego fequefler, & medius fui. ") Ex-

difficile fuit Deo vim Moyfis voci

go Moyfes mediator fuit inter Deum

addere, ut ab omnibus poffet exau-

& populum , ut ait Apoftolus ad Ga-

diri.

lat. 3. I9.

. Nom cum patribus noffris initt pa-

us

6. De dome [ervirutis. ) Klebr. 4e

üum, fed mabifiwz.) Non veterib

domo firverum, de ergaflulo , de -

ilis Patriarchis Abraham , Ifaac, &

gvpto, ubi duriffimam ferviebas fer-

Jacob, legem dedit , fed nobis.' Su-

vitutem.

pererant enim adhuc ex iis , qui vive-

. Non babebis Deos alienos in cen[pe-

bant tempore dat& legis in monteSi-

Hs meo.) LXX. & Chald. Pzater mes

na: & ut nulli fupereffent , adhuc di-

unus enim eft Deus, cetera falfa funt

ci poterat, iniit pa&um nobifcum , id

numina errore hominum inducta.

eft, cum populo noftro ; populus enim

Q. Nenfacies tibi fculptile.)) Superio-

durat, quamvis finguli cives morian-

ri verficulo vetuit falforum Deorum

tur.

4. Facie ad faciem. ) Non quafi

cultum, nunc vetat eorum fimulacra,

formam, autípeciem ejus videritis,

]taque imagines, quod vo'lunt ha-

retici, non prohibentur, fed idola

hoc enim negavit cap. 4. 12. fed fa-

tantum falforum numinum.

cie ad faciem , id eft, coram ; & fine

[—.—-—-rï

564

LIBRI DEUTERONOMII

*Exo. G.*Non adorabis ea, & non coles: Ego enim fum Dominus

3414- Deus tuus : Deus aemulator : reddens iniquitatem patrum fu-

per filios in tertiam, & quartam

generationem his, qui ode-

runt me.

0. Et faciens mifericordiam in multa

me, & cuftodientibus przecepta mea.

Amilllïa diligentibus

*Exo.

II.* Non ufur

20

-

pabis nomen Domini Dei tui fruftra: quia non

7- erit impunitus,

L

/1t.

qui fuper re vana nomen ejus affampíerir.

12.. Obferva diem fabbati

Matt. pit tibi Dominus Deus tuus.

, ut fanCtifices eum, ficut p?æce-

5- 38

13. Sex diebus operaberis, & facies omnia opera tua.

*Gen.

I

l]

4-^ Septimus dies fabbati eft, id eft, requies Domini Dei

2

3

tui.

Non facies in eo quidquam operis tu, & filius tuus, &

Exod. fj

20.Io.

lia, fervus, & ancilla, & bos & afinus, & omne jumentum

Hebr.

tuum , & peregrinus, qui eft intra portas tuas : ut re

qpiefcat

5 4-.

fervus tuus, & ancilla tua, ficut & tu.

r5. Memento, quod & ipfe fervieris in VEgypto, & eduxerit

te inde Dominus Deus tuus in manu forti, & brachio extento.

Idcirco praecepit tibi, ut obfervares diem fabbati.

*Exo.

16."Honora patrem tuum , & matrem, ficut przecepit tibi

20.12. Dominus Deus tuus, ut longo vivas tempore, & bene fit tibi

Eccli-jn terra, quam Dominus

2 9.

Deus tuus datprus eit tibi.

17. Non

9. Noz adoerabis ea.) Inclinando te,

IO. lz multa milliia.) In plurimas

genu fle&endo, &c.

generationes.

Nom coles. ) Oblationibus ,. feftis,

& facrificiis.

II. Nomenm Domini Dei tuiin vanu;.)

Vel pejerando , vel quocumque alio

Dens emulator. ) iSive ut vertunt

modo fancto Dei nomine abutendo

LXX. zelstes , quifornicationes hafce;

irreverenter.

& adulteria cum idolis ulcifcor.

ra-

Ntn erit impunirus.) Liptote :

Reddens 1miquitatem. ) -Panam ini-

viter punietur.

Sic eadem figura di-

quitatis.

citur I. Reg. I2. or.

Nolite dccitmare

Patrum [uper fílios. ) Crui vitia paren-

tum imitantur,

Vel etiam fermo eft

pefé vama, qua mom proderunt , id eft 3

maxime oberunt.

de filiis innocentibus , quos Deus pro-

I2. Ut fantizfrces eum.) Macandoab

pter parentum fcelera temporali , &

opere fervili , ut otium tibi fit divi-

corporali pcna punit ad exemplum

nis rebus operem dandi.

ceterorum.

I4. Qaidquam operis.) Servilis.

In tertzam, 65 qrz.&mw generationem.)

Et peregrizu:.) Etiam incircumci-

Quantum fcilicet fcelerum a parenti-

fus, cum tecum eít, publicum feítum

bus commifforum memoria perfeve-

non violet.

.at, vel numerus definitus ponitur

I6. Honora patrem, Efc) Amando;

proindefinito , & fenfus eft : In mul-

reverentiam exhibendo, obediendo,

tas generationes.

juvando,.& fubveniendo.

v —v—.-ï

CAPUT V.

555

j

Mate,

17. Non occides,

18. Neque moechaberis,

Iq 4.

Mairc

19. Furtumque non facies,

z d

9. IO-

[2

20. Nec loqueris contra proximum tuum falfum teítimo-

Ephef

-J

nium.

6. 2,

um 3

*v

' 'ïaft

2ar.*Non concupifces uxorem proximi tui : non dom

non agrum , non fervum, non ancillam, non bovem , non ait- 5- 25-

.O.

num, & univería, quae illius funt.

25. Hzsec verba locutus eft Dominus ad omnem multi

tudi- 7 ?

nem veftram in monte de medio ignis, & nubis, & caliginis,

voce magna, nihil addens amplius: & fcripfit ea in duabus

tabul:s lapideis, quas tradidit mihi.

de medio tenebra-

23. Vos autem poftquam audiftis vocem

rum, & montem ardere vidiftis, & acceffiftis ad me omnes

principes tribuum, & majores natu, atque dixiflis:

24. Ecce oftendit nobis Dominus Deus nofter majeftatem,

& magnitudinem fuam, vocem enim ejus audivimus de medio

ignis, & probavimus hodie, quod loquente Deo cum homine;

yixerit homo.

43. Cur ergo moriemur, & devorabit nos ignis hic maxi-

mus? Sienim audierimus ultra vocem Domini Dei noftri,

moriemur.

:

26. Quid eft omnis caro, ut audiat vocem Dei viventis , qui

de medio ignis loquitur, ficut nos audivimus, & poffit vivere?

Bbbb 3

27. Tu

20. Falfums teffiganiunm.) Sub prin-

lit longo vivas zempore. ) Quuafi di-

cat, fi honores parentes, long&vus

cipaliori crimine falfi teftimonii ce-

vives in terra Chanaan , lade, & mel-

tera queque minora ei affinia intelli-

íe manante.

ge, v. g. detra&ionem, contumeliam;

irrifionem , &c.

17. Nez occides.) Wetat injuftam

hominis occifionem, item verbera,

oI. Nom concupifces wxorem, Gc.)

rixas, & iram &c.

Peculiari: precepto vetatur concupi-

I8. Nonm mechaberis. ) Vetat omnem

Ícentiauxoris, & reialieng , quia duo-

concubitu. extra matrimonium , O-

bus pr&ceptis denon meechando, nec

ionemque membrorum illorum abu-

furando in eum errorem quis labipo-

fum, qua generationi deftinata funt.

Ex parte enim notiori, & famofiori,

tuiffet, ut crederet adus tantum ex-

*

ternos prohiberi.

id eft, mechia, fiveadulterio , totum

fibidinis

enus, omnefque ejus fpe-

06. Ut audiat vocem Domini , & pof-

cies intelligi voluit,

lta S.- Auguft.

[i vivere.) Sic Daniel. cap. Jo. 16.

ait ad Angelum: Domine in viffone tua

q. 71*

Ig. Furtemuue mon facies. ) N etatur

diffolnza funt compages med , & ubilres

omnis injuíta rei alienz ufurpatio.

man[At m me virium.

^ —

566

LÍBRI DEUTERONOMII

27. 'Tu megis accede: & audi cun&ta, quaxe dixerit Dominus

Deus nofter tibi: loquerisque ad nos, & nos audientes facie-

l

inus ea.

28. Quod cum audiffet Dominus , ait ad me: Audivi vocem

verborum populi hujus, quae locuti funt tibi: bene omnia funt

locuti.

29. Quis det talem eos habere mentem, ut timeant me, &

cuftodiant univerfa mandata mea in omni tempore, ut bene fit

eis, & filiis eorum in fempiternum ?

30. Vade, & dic eis: Revertimini in tentoria veftra.

41. Tu vero hic fta mecum , & loquar tibi omnia mandata

mea, & ceeremonias , atque judicia : quae docebis eos , ut fa-

ciant ea in terra, quam dabo illis in poffeffionem.

32. Cuftodi'e igitur, & facite, quce preecepit Dominus Deus

vobis: non declinabitis neque ad dexteram,neque ad finiftram:

33. Sed per viam, quam praecepit Dominus Deus velter,

ambulabitis, ut vivatis, & bene fit vobis, & protelentur dies

in terra poífeffionis veftrae.

CXATPRUT VI

Dominus ex toto corde diligmdus, ejusque mandata . folicite

Jervanda , & pofleris inculcanda.

1. Y T Ec funt proecepta, & cseremonise , atque judicia, quae

mandavit Dominus Deus vefterj ut docerem vos, &

faciatis ea in terra, ad quam transgredimini poffidendam :

2. Uttimeas Dominum Deum tuum, & cuftodias omnia man-

data, & praecepta ejus, quae ego praecipio tibi, & filiis, ac ne-

potibus tuis, cun&tis diebus vitae tuse, ut prolongentur dies tui.

3. Audi, Ifrael, & obferva, ut facias, quae preecepit tibi

Dominus, & bene fit tibi, & multipliceris amplius, ficut pol-

licitus eft Dominus Deus patrum tuorum tibi terram la&e, &

melle.manantem.

us unus eft.

4r Aurdi*, Ifrgel , Dominus Deus nofter, Dömin

t

j. * Diliges

31. Hie fla mecum. ) In monte.

Meliss. ) Malde, ut habet Hebr,

V 3. *

Chald. & LXX.

52« Neqne.nd dexteram neque ad ff-

4. Deus nofter unus eff.) EToceft pri-

nifiram. ) Kft, proverbialis locutio,

mum principium, unde conclufio de-

qua fignificatur nullo modo divinam

ducitur , de eo folo adorando ; colen-

legem tranfgrediendam efle.

do , timendo ; diligendg.

z

CAPUT

VI.

a^

v * Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, & ex «Iafr.

tota anima tua , & ex to:a fortitudine tua.

IIi3.

6. Eruntque verba haec, qua ego przecipio tibi hodie, in Matt-

corde tuo:

E

22.37-

-

Marci

T. Et narrabis ea filiis tuis, & meditaberis in eis fedens in

I2.30-

domo tua, & ambulans in itinere, dormiens, a:que confurgens. Luce

.8. Et ligabis ea quafi fignum in manu tua, eruntque, & mo- 1927

vebuntur inter oculos tuos,

9. Scribesque ea in limine, & oftiis domus tuse.

1o. Cumque introduxerit te Dominus Deus tuus in terram,

pro qua juravit patribus tuis, Abraham, Ifaac, & Jaeob : &

dederit tibi civitates magnas, & optimas, quas non cedificafti,

1I. Domos plenas cunctarum opum , quas non extruxifti,

Cifternas, quas non fodifti, vineta, & oliveta, quae non plantafti,

12. Et comederis, & faturatus fueris :

13. Cave diligenter, ne oblivifcaris Domini, qui eduxit te

de terra /Egypti, de domo fervitutis. * Dominum Deum tuum * Infr.

timebis, & illi foli fervies, ac per nomen illius jurabis.

IO.20.

ce Mlatt.

14. Non ibitis poft deos zlienos cunétarum gentium , qu

4-1O.

in circuitu veftro funt:

Luce

15. Quoniam Deus aemulator, Dominus Deus tygus in medio

4. 8:

tui : nequando irafcatur furor Domini De

i tui contra te, &

auferat te de fuperficie terrae.

16.* Non tentabis Dominum Deum tuum, ficut tentafti in *Matt

loco tentationis.

ucae

7-

17. Cuftodi $

a&ionum per 'orationem, aut medi- 4- 12

S. Ex toto corde tuo , &0c.) Quod

dicitur ex toto corde, anima, forti-

tationem Deo offerunt.

tudine, &c. videtur idem fignificare,

B. Ligabis ea quaff fignum zm manm

fed pluribus vocibus explicaturad rem

*44.) Judai olim hac omnia ad litte-

magis inculcandam.

ram, ut fonant, acceperunt, ut patet

Verum melius acci-

7. Narrabis. ) klebr. & acmwes , id

Matth. 23. 5.

eft, ut Vatablus , & alii, iterabis, re-

piuntur metaphorice, ut hac formu-

volves,repetes hzc mea pr&cepta h-

la loquendi doceamur divinam legem

Nis tuis. Vel acwes fignificat clare,

pre oculis femper habere, nec illius

diftin&e, aperte propones.

unquam oblivifci.

Meditaberis.) kiebr. loqueris, ficut

Movebuntar.) in Graco eft ; dc4-

Nevra , fmmobilia: unde fufpicari licet

famulus cum hero loquitur familiari-

ter, ut ejus mentem cognofcat , quam

vulgatum interpretem fcripüffe, 208

opere exequatur.

mo-ueäszur.

Dormiens. ) Quando fcificet cubi-

Ig. Per momen illius jurabis.) Siju-

randum fit.

tum concedis, aut dum cubas.

A;que con[urgens. ) . Juxta piorum

16.. Noz zentalis Dominumy,ffe.) IN on

*

ufum; qui cum evigilarunt, primitias

gxaccrbabis peccando murmurando,&c

5

368

LII;RI DEUTER—ONOMII

1* Cuftodi preecepta Domini Dei tui, ac teftimonia, &

caeremonias, quas prsecepit tibi.

18. Et fac, quod placitum eft, & bonum in confpe&u Do-

mini, ut bene fit tib : & ingre(fus poffideas terram optimam,

de qua juravit Dominus patribus tuis,

19. Ut deleret omnes inimicos tuos coram te, ficut locutus

eft.

20. Cumque interrogaverit te filius tuus cras, dicens: Quid

fibi volunt teftimonia haec, & cseremonize, atque judicia, quae

preecepit Dominus Deus nofter nobis ?

21. Dices ei: Servi eramus Pharaonis in Fgypto, & eduxit

nos Dominus de /Egypto in mànu forti :

23. Fecitque figna, atque prodigia magna, & peífima in

JAgypto contra Pharaonem, & omnem domum illius in con-

fpettu noftro,

23. Et eduxit nos inde, ut introdu&tis daret terram, fuper

qua juravit patribus noftris.

24. Preecepitque nobis Dominus, ut faciamus omnia legitima

haec, & timeamus Dominum Deum noftrum, ut bene fit nobis

cun&ts d'ebus vitee nofirze, ficut eft hodie.

25. Eritque noftri mifericors, fi cuftodierimus, & feceri-

mus omnia Precepta ejus coram Domino Deo noílro, ficut

mandegvic nobis.

CAPU-T VIIL

y

ANülla cum Gentibus focietas contrabenda , fed earum are , luci ,

ac fünulacra delenda : memoratis. Dei beneficiis promittit in

ompibus auxiium , C ubertatem , modo ejus «

precepta. obfervoent.

( AUm introduxerit te Dominus Deus tuus in terram,quam

"E

-7 .poffef

m

iurus in

grederis, & deleverit gentes multas coram

äEXO. te

23.23-

; *Hethæurp ,&

Gergezaeum, & Amorrheeum, C hananæunï,

[trA

&33.2

In loco tentationis.) Exod. p

Et juffitza erit nobis, fed juftitia hic,

17. Teffimonia-) Leges, qu& teftan-

& alibi capitur pro mifericordia.

tur, quid velit Deus a nobis fieri

E.

Eptem gentes.) Genef. 15. I9. &

20. Gras. ) T'empore futuro.

fequentibus numerantur decem

22. Peffima.) Graviffima ZEgyptiis,

gentes Chananaorum, quas expule-

nocentiflima.

runtIHebrzi: tres ergo relique vel

QA- Lepizrma. ) V.ege decreta.

ante perierant, vel aliüs feptem per-

mixta fuerunt.

&

25. Erifque nofiri määricor:.) Hebr.

CAPUT

VII.

569

& Pherezaeum, & Hevzeum, & Jebufzeum, feptem gentes multo

majoris numeri quam tu es, & robuftiores te:

2. Tradideritque eas Dominus Deus tuus tibi, percuties

eas usque ad internecionem. * Non inibis cum eis foedus, nec *Exo,

mifereberis earum ,

3:32-

3. Nec* fociabis cum eisbonj-ugia. Filiam tuam non dabis

x

filio ejus , nec filiam illius accipies filio tuo.

*IExo.

4. Quia feducet filium tuum, ne fequatur me, & ut magis

34-16.

,

ferviat diis alienis: irafceturque furor Domini, & delebit te

cito.

$- Quin potius hac facietis eis: * Aras eorum fübvertite, & *Exo.

confringite ftatuas, lucosque fuccidite, & fculptilia comburite. 23.24.

6.* Quia populus fanctus es Domino Deo tuo. *Te elegit !nfra

*

[

Dominus Deus tuus, ut fis ei populus peculiaris de cun&tis

I6.21.

populis , qui funt fuper terram.

*Infr.

7. Non quia cun£&tas gentes numero vincebatis,vobis jun&tus r4. 2.

* ID

eft Dominus, & elegit vos, cum omnibus fitis populis paucio-

res:

26;[89

8. Sed quia dilexit vos Dominus, & cuftodivit juramentum,

quod juravit patribus veftris: eduxitque vos in manu forti, &

redemit de domo fervitutis, de manu Pharaonis regis ZEgypti.

. Et fcies, quia Dominus Deus tuus,.ipfe eft Deus fortis,

& fidelis, cuftodiens pattum, & mifericordiam diligentibus

fe, & his, qui cuftodiunt pracepta ejus in mille generationes:

1o. Et reddens odientibus fe ftatim , ita ut difperdat eos, &

ultra non differat, protinus eis reftituens, quod merentur.

11. Cuftodi ergo praecepta, & ceeremonias, atque judicia,

quae ego mando tibi hgdie , ut facias.

—

I2. $i

2. 2;7072 inibis cum eis fedus. ) Ut te-

7. funfls eff Dominus.) Mobis ad-

cum in eadem terra habitent , quod

hefit, vos peculiari amore comple-

male fervatum ab Flebrais, ut pátet

xus eft, ut vox Hebr. fonat.

Jofuz 13. r3. & Tudic. r. or.

9. Deus fortis.) In redimendo. , &

9- Neque . foedabis eum eis conjmgia.)

falvando.

Quamdiu manent idololatrz.

Er fidelis. ) In fervandis promiffis;

6. Populos fantlus es Domino.) San-

YO. Reddems adiestibus fe féatum.)

&us id eft , feparatus ab aliis gentibus,

Penam non differens, ut patuit in

verique Dei religioni addictus.

pena colentium vitulum aureum ,

Pepulus peculiaris. ) Elebr. eft , po-

Exod. 32. 27. & concupifcentium car-

pules v 53D fegzllz, que vox cimelium

nes Num. 11. I. & pena Core, Da«-

-

ipnificat, five rem -cari

thin, & Abiron Num. 16. 27

in

pretiofiffimam.

Qïmam 2X

pona murmuris Marie N«m. I2. Io.

Bibl. cum Com. Menoch, Tom, E.

E cce

579

LIBRI DEUTERONOMII

12. Si poftquam audieris hezec judicia, cuftodieris ea, c fe-

ceris, cuftodict & Dominus Deus tuus pattum tibi, & miferi-

cordiam, quam juravit patribus tuis

15. Et diliget te, ac multipli

bD1

ä:

, benedicetque fru&ui ven-

"

1950

tris tul, & fru

;(

u

tui terree tt

1Ce5

Ci;

umento tuo, atque vindemise,

oleo, & armentis, gregibus ovium tuarum fuper terram , pro

qua juravit patribus tuis, ut daret eam tibi.

*'Exo.

14. Benedi&tus eris inter omnes pqpüjos. -* Non erit apud te

25:26: fterilis utriusque fexus , tam in hominibus, quam in gregibus

tuis.

13. Auferet Dominus a te omnem languorem , & infirmita-

tes /Egypti peffimas, quas novifti; non inferet tibi, fed cunétis

hoftibus tuis.

16. Devorabis omnes popul

0$, qüos Dominus Deus tuus

daturus eft tibi. . Non parcet eis oculus tuus, nec fervies diis

eorum , ne fint in ruinam tui.

17. Si dixeris in corde tuo ; plures funt

: gentes iftze quam

ego, quomodo potero delere eas?

18. Nol met

ue

Lv

re, fed recordare, quae fecerit Dominus Deus

tuus Pharaoni , & cun&tis /Egyptiis.

y

I9. Pla

5

as maximas, quas viderunt oculi tui, & figna, atque

portenta, manumque robuftam & extentum brachium;

ut edu-

ceret te Dominus Deus tuus: fic faciet cun&tis popuïis? quos

metu

1

Lie

is

*Éxo.

20. * Infuper & crabrones mittét Dominus Deus tuus in eos,

13.29- donec deleat omnes, atque difpe

oiug

rdat, qui te fugerint, & 1a-tere

24-12.

potuerint.

21. Non timebis eos, quia Dominus-Deus tuus in medio tui

eít, Deus magnus, & terribilis.

22. Ipfe confumet nationes has in confpe&tu tuo paulatim,

atque per Päïte S.

Non poteris

eas delere pariter : ne forte

terrae.

23. Da-

multiplicegtur contra te beftiee

I3. Benedicerque fru&si ventris tui.)

16. Deverabis emues populos,) Gla-

Polleritatem tüam multiplicabit.

dio eos confumendo , & opus . eorum

diripiendo.

14. Nem erit apud te flerilis utvtufque

QO. Crabromes.

fesns.) Non elt hoc preceptum , fed

) Vide di&a Exod.

eft benedi&io , qua' conjugatis proles

23. 29.

p*omittitur.

oI. lao medio tsi eff.) 'Yecum eft ,

I5. Languorem && efrmitates 4Eoy-

te adjuvat.

Similis phrafis eft. Exod.

: peffizea..y Quijufmodi erant veficz

29- 45-

Q2. Nom poteris e«s

delere þaiit/ær. )

illz turgentes Vxod. o. o. & aliz pla-

hi

g8; qui

uqs

Vide di&a Exod. 25. 29.

Deus-a?&iigit 4Egyptum.

J

C.A P.USE

VH. & VHT,

571

25. Dabitque eos Dominus Deus tuus in confpe&u tuo: &

interficlet illos, donec penitus deleantur.

e

"

reges eorum in manus tuas, & difperdes

24. lradetqu

nomina eorum fub coelo : nullus poterit refiflere tibi) donec

conteras eos.

25.* Sculptilia eorum igne combures: non concupifces ar-

*21

Mach

gentum, & aurum, de quibus facta funt, neque affumes ex eis

I 2*49:

tibi quidquam, ne offendas, propterea quia abominatio eft

Dómini Dei tui

26. Nec inferes quippiam ex idolo in domum tuam: ne fias

anathema, ficut & 1llud eft.

Quafi fpurcitiam deteftaberis, &

velut inquinamentum ,ac fordes abominationi habebis, quia

anathema eit.

CAPUT VIIL.

Conimemorantur beneficia & afffi&tiones que Dominus eis in de-

- ferto immiferat, ne illerum & Dei fui fiant

"

imimemores.

Y Mn& mandatum, quod ego preecipio tibi hodie, attende

diligenter, ut facias, ut poffitis vivere, & multiplice-

mini, ingreffique poffideatis terram, pro qua juravit Dominus

patribus veftris.

2. Et recorda

beris cunétli itineris, per 'quod' adduxit te Do-

minus Deus tuus quadraginta annis per defertum, ut affiigeret

te, atque tentaret, & nota fierent, quae in tuo animo verfa-

a

bantur, utrum cuftodires mandata illius, an non.

3. Affixit te penuria, & dedit tibi cibum Manna, quod

ignorabas tu , & patres tui: ut oftenderet tibi, quod non *in *Matt

folo pane vivat homo, fed in omni verbo,' quod egreditur4- 4-

(occo

de ore Dei..

4. Ve- Luee

4- 4

94. Difperdes momima eorum.) lta ut

erceret.

9. Ut 4ffligereï £e. ) Duris rebus ex-

ne memoria quidem eorurn fuperfit.

o5. De quibu: falla funt. ) Hebr.

g. Afflixit te penuria.) INam in de-

quod eff fuper ea.. uuo fünt indu&a,

ferto Hebrai non invenerunt carnes,

& operta.

nec fegetes, irno frequenter nec ole-

26. Ne ffas Aatbera. ) ld eft, res

ra; itaque murmurarunt , & Deus mi-

excidio addi&a; qua fuccidenda, & ad

fitilis manna, ut patet Exod. r6. 3.

nihilum redigenda elt, ficut eft ipfum

Sed im omni verbo. )

idolum.

quocumque cibo.

Qua.cur:zque re,

4ve.) ld eft, vide, cura eft

Quod egreditur, de ore. Dei, ) Quodà

Te)

Catachrefis.

Ueus voluerit, aut jufferit,

H

72

L2 IBSRT DEUTERON'OMIIA

4. Veftimentum tuum, quo opericbaris, nequaquam vetu-

ftate defecit, & pes tuus non eft fubtritus, en quadragefimus

annus eft.

$. Ut recogite

s in corde tuo, quia- ficut erudit filium fuum

homo, fic Dominus Deus tuus erudivit te,

6. Ut cuftodias mandata

]

Domini Dei tui; & ambules in viis

ejus, & timeas eum.

7. Dominus enim Deus tuusintroducet tein terram bonam,

terram rivorum, aquarumque , & fontium : in cujus campls,

& montibus erumpunt fluviorum abyffi.

8. Terram frumenti, hordei, ac vinearum, in qua ficus, &

malogranata, & oliveta nafcuntur: terram olei,ac mellis.

9. Ubi absque ulla penuria comedes panem tuum, & rerum

omhium abundantia perfrueris: cujus lapides ferrum funt, &

de montibus ejus eeris metalla fodiuntur.

10. Ut cum comederis, & fatiatus fueris, benedicasDomino

Deo tuo pro terra optima, quam dedit tibi. :

11. Obferva, & cave, ne quando oblivifcaris Domini Dei

tui, & negligas mandata. ejus, atque judicia, & caeremonias,

quas ego praecipio tibi hodie:

er1

12. Ne poftquam comed

is, & fatiatus fueris, domos pul-

chras eed

ih

iii

averis, & habitaveris in eis,

13. Habuerisque armenta boum , & ovium greges, argenti,

& auri, cun&tarumque rerum copiam,

14. Elevetur cor tuüm, & non reminifcaris Domini Dei tui,

qui eduxit te de terra Z£gypti, de domo fervitutis :

bili,

15. Et du&tor tuus fuit in fo-litudine magna, atque terri

*in

4 Nequaquam 'llfz'æp;'/;æ/f defecit ) Di-

jus terra vifceribus , ac fodinis ferrum

vina virtute miraculum hoc opcran-

eruitur lapidis duritie.

IC. Benedicas Domi;za.) Gratias agen-

te; & mortuorum vefílimenta erant

ufui fuperflitibus.

INon tantum non

do, & precationem aliquam premit-

attrita Fuiffe, fed & cum flatura cre-

tendo , antequam ad menfam accedas ;

vifle veftimenta tradunt Hebrei.

nam ut ait D. Paulus r, ad Timoth

Pes tuus son efl fubmitus. ) Ylebr.

A. 3. Cibus /zutlificatur emim per wtr-

--m mtumuit.

Àum Dei (5 oratiozem.

iNec pedes intumue-

I5. Serpens ffata adurenf.) Videtur

zunt, neque lazfi, aut attriti funt.

fignificari bafiliftus, quod afflatu fuo

Sicut erudit felism . fuum bomo, &c.)

venenum adfpiret , & adurat..

Paterno fcilicet more te caftigando

Dipfzs.) Vide Num 21. 6. Dipfas

ad emendationem morum , non ad exi-

nomen ferpentis , cujus morfus ma-

tium , ut inimici puniri folent.

nàm fitim excitat in eo,

qui i&us

e(t: o^l« Gracis fitim fignificat, :

9. Cujus [apsdes -ferrum flmt) Ecu-

b

CAPUT,VHI.&IX.'

3573

*in qua erat ferpens flatu adurens, & fcorpio, ac dipfas, &

*Nuc.

nullé ommnino aqua: *'qui eduxit rivos de petra duriifima.

29. 9-

16. Et*cibavit te manna in folitudine, quod nefcierunt pa-

o1. 6.

*Exo

tres tul.

Et poftquam afflixit

, aC probavit, ad extremum mi-

17. 6-

fertus eft tui,

i

*Exo

17. Ne diceres in corde tuo: Fortitudo mea, & robur ma-

16.14

X

nus mez haec mihi omnia praeftiterunt.

18. Sed recorderis Domini Dei tui, quod ipfe v

ïräs tibi

prabuerit, ut impleret paCtum fuum; fuper quo juravit patri-

bus tuis , ficut praefens indicat dies.

19. Sin autem oblitus Domini Dei tui, fecutus fueris deos

alienos, coluerisque illos , & adoraveris: ecce nunc preedico

tibi, quod omnino difpereas.

20. Sicut gentes, quas delevit Dominus in introitu tuo, ita

& vos peribitis, fi inobedientes fueritis voci Domini Dei veftri.

"

CAPUT IX

Reprimitur elatio , ne futuras «vi&torias fibi fed [oli Domino ad[cri-

bant, cum [emper Deo adver[ati fint.

1. A Udi, Ifrael: Tu transgredieris hodie Jordanem, ut poffi-

deas nationes maximas, & fortiores te, civitates ingen-

tes, & ad coelum usque muratas,

2. Populum magnum, atque fublimem, filios Enacim, quos

ipfe vidifti; & audifti; quibus nullus poteft ex adverfo refiftere.

3. Scies ergo hodie, quod Dominus Deus tuus ipfe tranfibit

ante te, ignis devorans, atque confumens; qui conterat eos,

& deleat, atque difperdat ante faciem tuam velociter, ficut lo-

cutus eft tibi.

4. Ne dicas in corde tuo, cum.deleverit eos Dominus Deus

tuus in confpettu tuo : Propter juftitiam meam introduxit me

Dominus, ut terram hanc poffiderem, cum propter impietates

fuas iftze deletae fint nationes.

Ccce 3

$. Ne-

16. Quod ue[cterunt patres tui.) Quod

I. Odie.) Non multo poft, eft

idiotifmus Hebraus.

patres tui non viderant, neceo adci-

bum unquam ufi fuerant.

Ad eelum ufque muratas. ) klyper-

Miferius efl tui.) Dando tibi ter-

bole, altiffimis muris feptas.

yam bonis omnibus affluentem. ;

9. Filios Enacum. ) Mide fupra cap.

x

20. Gentes,quas delevir.) Tebr. quas

]. num. 28.

delez , perdit. ÜUtrumque verum; par-

. Tranfibit ante. 1e. ) Devorans,

tim enim deleverat, partim delebat. ^-& delens, ut fequitur , hoftes tuos ;

^

H

den

5

4

4

LIBRI DEU T.ERONOMII

$. Neque enim propter juítitias tuas, & sequitatem cordis

tui ingredieris, ut poífideas terras earum : fed quia illae ege-

runt impie,ihtroeunte te deletae funt: & utcompleret verbum

fuum Dominus, quod fub juramento pollicitus eft patribus

tuis, Abraham , Ifaac, & Jacob.

6. Scito ergo, quod non propter juíiitias tuas Dominus Deus

2

tuus dederit tibi terram hanc optimam in poffeifion

em, cum

duriffimse cervicis fis populus.

. Memento, & ne oblivifcaris, quomodo ad iracundiam

provocaveris Dominum Deum tuum in folitudine. Ex eo die,

quo egreffus es ex /Egypto usque ad locum iítum , femper ad-

veifum Dominum contendifti.

*Exo.

$. *Nam & in Horeb provocafli eum, & iratus delere te

17- 6 voluit,

2

9 -

m

do afcendi in montem, ut acciperem tabulas lapi-

; Quan

deas, tabulas pa&ti, quod pepigit vobifcum Dominus: & per-

feveravi in/monte quadraginta diebus, ac no&tibus, panem non

comedens, & aquam non bibens.

*Exo.

1o.* Deditque mihi Dominus duas tabulas lapideas fcriptas

.31-18. digito Dei, & continentes omnia verba, quae vobis locutus eft

53-15- in monte de medio ignis, quando concio populi congregata eft.

ir. Cumque tranfiffent quadraginta dies, & totidem no€tes,

dedit mihi Dominus duas tabulas lapideas, tabulas foederis,

*Exo.

12. Dixitque mihi: * Surge, & deícende hinc cito: quia po-

32- 7. pulus tuus ; quem eduxifti de /Egyp:o, deferuerunt velociter

viam, quam demonftrafti eis, feceruntque fibi conflatile.

3. Rurfumque ait Dominus ad me: Cerno, quod populus

Afte durze cervicis fit :

14. Dimitte me, ut conteram eum, & deleam nomen ejus

de fub coclo , & conftituam te fuper gentem, quae hac major,

& fortior fit.

15. Cumque de monte ardente defcenderem, & duas tabu-

las fcederis utraque tenerem manu ,

16. Vidiffemque vos peccaffe Domino Deo veftro, & feciffe

vobis vitulum conflatilem , ac deferuiffe velociter viam ejus,

quam vobis oftenderat:

17. Pro-

x

tam eflicaciter, & velociter, quam

6. Dwiifffiga cervicis.) Maxime cer-

vicofus , rebellis, & inobediens.

ignis ligna, aut flipulam abfümit. -

5. JEquizatem. ) Elebr. reciitudizem.

9. I2 Hereb provocaffi.) Per vituli

Cordi: iwi.) Mentis, & voluntatis adorationem. Exod. 52.

E

tux.

IQ. Concio, ) 'Co:tus populi.

X

C A JESU T. 1X

575

7. Projeci tabulas de m ambus meis , Confregique eas in

^osl

coni

d& «tu

LU. V eiuo.,

d]o

18. Et procidi ante Dominum ficut prius, quadraginta

bus, & no&tibus panem non comedens, & aquam non bibens,

Es

propter omnia peccata veftra , quze geffiftis contra Dommum,

& eum ad iracundiam provo

caí

k

Llo :

19. Timui enim mdwmt*on!*m & iram illius, qua adver-

fum vos concitatus, delere vos voluit.

Et cwaudlvu me Do-

minus etiam hac vice.

Aar

5o. Adverfum

LX«l

on quoque v x.nementer iratus;voluit eum

conterere , & pro illo fimiliter deprecatus fum.

21. Pcccatum autem veftrum, qucd feceratis, id eft vitulum,

arripiens,igne combuffi, & in frufta comminuens, omninoque

in pulverem redigens, projeci in torrentem,,qui de monte

defcendit.

22.*In incendio quoqüe & in tentatione & in fépulchris Num.

1r. 1. C

concupifcentise provocaftis Dominum :

16. 00

25. Et quando mifit vos de (Ldesbame7 dicens: A fcendite, ^^

c 21.

& poffi dete terram,

quam dedi vobis, & contempfiftis impe- ..

rium Domini Dei VCitTl, & non credidiffis eij neque vocem

ejus audire voluiftis:

24. Sed femper fuiftis rebelles a die , qua noffe vos coepi.

25. Et jacui coram Domino quadráginta. diebus, ac noctibus,

quibus eum fuppliciter deprecabar ne deleret,vos, ut fuerat

comminatus:

26. Et orans dixi : Domine Deus, ne difperdas populum

tuum, & hareditatem tuam, quam redemiiíti in magnitudine

tua,-quos eduxifti de /Eg ypto in manu forti.

27. RAe-

afcendere

Lg Prociditante Domiuum.) Non

noluiftis nifi. premiffis ex-

flatim a confra&ionetabularum legis :

ploratoribus , quod Deo difplicuit,

nam prius occidit Moyfes- 25. millia

quamvis ut id. fieret ,

fit aü'enfus

P*t.m I9:3:

adorantium vitulum populum incre-

puit, vitulum contrivit, &c. Vide

ïf ui,€5c.) Redit ad id , quod

Exod. 34.

f"pw dixefat.

Aliqui putarunt Moy-

22. lz incendio quoque.) Cum Deus

fem ter fuiffe in monte per 4o. dies ,

immifit ienem in eos, qui ob labo-

& 40O. no&es.

rem itineris murmuraverunt. IN. II. I

25.. Demine Deus., ($c.) Similem peg

In fentatione. Y Cum FHiebrai tenta-

omnia fere habes Moy(is orationem

verunt. Deum poítulantes aquam.

ante defcenfüm .primum de monte

Exod. r7. 6

cum primis tabulis lapideis, ; Exod.

Sepulobris concupiféentia.) Nidenum

32. num. II. & feqq.

134

Ig magnitudine tua. ) Hoc eft, cum

23. Nen crtdidiflis , 6(;) Nam eo

magnis , & admirandis prodigiis.

:

576

LIBRI DEUTERONOMII

27. Recordare fervorum tuorum, Abraham, Haac , & Jacob:

ne afpicias duritiam populi hujus, & impietatem, atque pec-

catum :

cant habitatores terrae, de qua eduxifti nos:

38. Ne forte di

Non poterat Dominus introducere eos in terram, quam polii-

citus eft eis, & oderat illos : idcir;o eduxit, ut interficeret

eos in foli:udine.

x

29. Qui funt populus tuus ;

& hæreäitas, tua, quos eduxifti

in fortitudine tua magna, & in bracliio tuo extento.

$

CAPUT X

Tabularum fecundarum inffauratio : Levitarum officia : timor &

dile£io Dei ad feroauda. precepta movere debent ; preputium

dum , peregrini amandi , & per Dei

cozf.d-is circumciden

somen jurandam.

Ex

N * tempore illo dixit Dominus ad me: Dola tibi duas ta-

34

(IJ

zI

bulas lapideas : ficut priores fuerunt, & aícende ad me

in montem , faciesque arcam ligneam,

2. Et fcribam in tabulis verba, quae

füerunt in his, quas

ante confregiíti, ponesque eas in arca.

3. Feci igitur arcam de lignis Setim.

Cumque dolaffem

duas tabulas lapideas inftar prioruim, afcendi in montem, ha-

bens eas in manibus.

4- Scripfitque in ta

bulis, juxta id, quod prius fcripferat,

verba decem, quae locutüs ett

Dominus ad vos in monte de

medio ignis, quando po

pulus congregatuseft: & dedit eas mihi.

pofui tabulas in ar-

s. heverfusque de monte, defcendi, &

cam, quam feceram, quae hucusque ibi funt , ficut mihi pree-

cepit Dominus.

N

u

6.* Filii autem Ifr

ael moverunt caftra ex Beroth filiorum

[6]

;ä

3I

Tacan in Mofera, ubi *Aaron mortuus, ac fepultus eft, pro qu

facerdotio functus eft Eleazar filius ejus.

T. Inde

20

&

ig

I. Ola tibi duas tabulas , €$c.) Vi-

6. Filii autem lf/rael maverunt caftra.)

de Exod. 34. F. & deinceps.

Quia inciderat mentio de tabulis le-

Faciefque arcam ligneam , &c.) Arca

gis, & arca, hic per parenthefim uf-

ceonftru&a eft a Moyfe poft acceptas

que ad numerum decimum quadam

interferuntur de Levitis, & Eleazaro

3 Deo fecundas tabulas legis, ut patet

fücceffore Aaronis in. Pontificatu :

Exod. 34. 28. conferendo cum Exod.

"

1. fed ante eas juffit Deus arcam

opportune autem h&c narrantur, quia

f.bricari Exod. 25. I0-

hi cuflodes erant facrorum , & prafer-

l3

—*l;

CAPUT X

577

7. Ihde venerunt in Gadgad : de quo loco proïfe&i, Caftra-

metati funt in Jetebatha , in terra aquarum , atque torrentium.

9. Eo tempore feparavit tribum Levi; ut portaret arcam

fcederis Domini , & ftaret coram eo in minifterio, ac benedi-

ceret in nomine illius usquezin praefentem diem.

uam ob rem non habuit Levi partem , neque poffeffio-

9.

nem cum

fratribus füis: quia ipfe Dominus potfeffio ejus eft,

ficut promifit ei Dominus Deus tuus.

1o. Ego

tim arce , & tabularum , qua in San-

dum mediate, tranfeundo fcilicet rur-

&o San&orum, utpote res fancüffi-

fus per Moferoth.

Quod fi hoc itu

&.reditu ad eumdem locum crefcat

ma , affervabantur.

Ex Berozb. .

i2 Mofwa.) Atnum.

numerus manfionum , dici fortaíffe

poterit noncenferi diverfas manfiones

53: 3I- contra potius indicatur eosex

eas, in quibus plufquam femel non

Mioferoth calirametatos effe in Bene-

iaacan.

Cum longiffi na fuerit filio-

multo temporis intervallo populus ca-

rum lfrael peregrinatio per defertum

ftra fixerit.

In terra dquarum y atque torrentium.)

totis 40. annis, videtur non impro-

babile utrumque accidiffe, ut fcilicet

In qua iulte aqu&;

| & multi tor-

femel ex Moferoth iveriht in Bene-

rentes.

9. Ee tempore feparavit. ) Dominus

iaacan, & rurfus femel hinc in Mo-

fcilicet.

fezoth.

ita Bonfrerius.

Al putant

Particula ee£ezpore, defignat

Mofera, & Moferoth non elIe idem, -

id quod geftum eft Aarone Pontifi-

ficut nez Beroth Beniaacan, & Bene

ce Num. 2. 6. ficet hicobiter ifla nar-

j*

ratio interferatur.

jaacan,

uamvis nomina fint fimilia.

lta Corneliüs a Lapide.

Vide Bon-

Ut portaret arcam.) Quod commu-

frerium late de hoc difputantem.

nium Levitarum erat, & f facerdoti-

bus fieri poterat, fi libuiífet, & fortaffe

Ubi Aarom mortuus, ac fepuleus eft.)

Bonfrerius putat montem Hor , &

fiebat , cum folemnier aliqua pompa

Mofera, & Moferoth eumdemlocum

duceretur.

Vide dica Jofue 2. 3.

Sraret coram eo in miniflerto. ) Quod

fuiffe, ad quem fecundo redierunt

liaelitz, ita tamem ut mons folus

erat facerdotum, qui ftabant. coram

Hor di&us fuerit, in quo Aaron obiit:

Domino miniftrantes in. tabernaculo,

adjacens vero locus, in quo cafira me-

& facrificantes.

tati, di&us fuerit Mofera, feu Mo-

Benediceret um momine lias.) Si be,

feroth.

nedicere in nomine fit idem, quod

7. dade venerunt 22 Gadgad. ) Ut,

benedicere nomen , hoc conveniebat

uzhic dicuntur, cohareant cum iis,

etiam Levitis , inter quos aliqui Can-

qua habemus Num. 33. 30. ita vide-

tores erant.concinendis divinis laudi-

rentur difponende manhones ut de

bus deflinari.

Si benedicere fit bene

Hefmona itum fit in Moferoth, inde

precari populo , videtur tantum ad fa-

in Benejaacan , inde rurfus in Mofe-

cerdotes pertinuiffe.

roth, de Mofereth vero in Gadgad ,

9- Dominas polfefio eius. ) Cuia Dei

ut habetur hic.

Cum autem dicitur

intuitu primitie, decime, & alia jura

cap. illo . 53. de Bene-jaacan & non de

ilis debentur, ad alimenta

; aliafque

Moferoth itum in Gadgad,, intelligen-

neceffitates.

Ddd4

ld. enms Cem.Memcb. Tom. I.

.

58

LIBRI DEOTERONOMII.

.' ro. Ego autem fteti in monte, ficut prius,

quadraginta die-

bus, ac noCtibus: exaudivit

que me Dominus etiam hac vice,

& te perdere noluit.

11. Dixitque mihi : Vade, & prae

cede populum, ut ingre-

diatur , & poffideat terram,

traderem eis.

quam juravi patribus eorum , ut

12. Et nunc, Ifrael, quid Dominus Deus tuus petit a te, nifi

ut timeas Dominum Deum tuum , & ambuüles in- viis ejus, &

diligas eum, ac fervias Domino Deo tuo in

toto cqrde tuo, &

in tota anima tua:

13. Cuftodiasque mandata Domini, & ceeremonias ejus,

quas

ego hodcie pracipio tibi, ut bene fit tibi?

1I4. En Domini Dei tui coelum efi

; & coelum cæli, terra,

*oPar. & omnia , qua&e in ea funt :

I9. 7-

Ij. Et tamen patribus tuis con

glütinatus eft Dominus, &

,Aob

amavit eos, elegitque fen

aen eorum polft eos; id eft vos, de

2412 cun&tis gentibus, fi

cut hodie comproba.ur.

16. Circumcidite igitur preeputium cordis veftri, & cervi-

E.ccli; C8

m veftram ne indurctis amplius.

35-15-

17. Quia Dominus Deus vefte

r, ipfe eft Deus deorum , &

A

or Dominus

10.34. X*

dominantium, Deus:m

agnus, & potens, & terribilis,

om.

qui perfonàm non àcc!

pit nec munera.

*

p

II

IS8. Facit judicium

pupillo, & viduse, amat peregrinum, &

G

alat. dat ei vi£tum , atque

z

veftitum.

6

:

&

a

19. Et vos ergo amate peregrinos, quia & ipfi fuiftis adve-

"d :

p

.P* n&e in terra ZEgypti.

o

À $

Matt

20.* Dominum Denum tuum timebis

; & ei foli fervies : ipfe

*

4.o. adhserebis, jurabisque in nomine il

ltus.

Luce

2I. Ipfe eft laus tua, & Deus tuus

; qui fecit tibi haec magna-

4 9. lia, & terribilia, & viderunt oculit

ui.

22.*Ín

iO. Égo autem féeti im moste ficut

coelum cceeli , empyreum corlum.

prius quadraginta diebus.) ÁAliqui pu-

15. Conclutinatus cff.) Quie meta-

tant Moyfem ter per 40. dies fuiffe

phora vehementis amoris effe&um

in monteSina, & hanc tertiam effe

fignificat.

vicem: hzc non tertia, fed fecunda

16. Gircemesdite praputizy cordis ve-

eft, atque. eadem cum illa, de qua

fíri.) LXX. duriziam cerdis.

Prapu-

cap. precedenti num 18.

Quare hic

tium metaphorice cordi tribuitur, &

eft hyfteron proteron.

Hicenim ver-

fignificat voluntatem pravitate, lü-

Íus reco ordine ponendus effét ante

xuria, vanitate, & cceeitate obtect

initium capitis.

& obduratam.

am,

I4- Cclum eff. & celum celi. ) Pér

2I. Jpfe eff laus tu4.) Obje&um ; &

€clum, intellige coclos mobilés; per

materia laudis tua,

*

.

AC A PAUSD IX &lXI.

579

22. * In feptuaginta animabus defcenderunt patres tui in *Gen.

fEgyptum: & ecce nunc multiplicavit te Dominus Deus tuus 46.2

Exod.

ni

ä.

ficut aüra coeli.

Es

CAPUT'XD

&

Recenfentur oaria Dei beneficia , multaque bona promittuntur fer-

vantibus ejus precepta, wala autem non fervantibus, boc ef?

Lbenedictio , & maledi&io.

i. A Ma itaque Dominum Deum tuum, & obferva praecepta

ejus, & czeremonias, judicia, atque mandata, omni tem-

pore.

o

Cognofcite hodie, qua ignorant filii veftri , qui non vi-

derunt difciplinam Domini Dei veftri, magnalia ejus, & ro-

buftam manum , extentumque brachium,

* $3. Signa, & opera, qua fecit in medio 7Egypti Pharaoni

regi , & univer(ze terrae ejus,

4. Omnique exercitui /Egyptiorum & equis, ac curribus,

quomodo operuerint eos aquae maris rubri, cum vos perfe-

querentur, &

diem :

deleverit eos Dominus uüsque in praefentem

$. Vobisque quz fecerit in folitud

äne, donec veniretis ad

hunc locum :

6. Et* Dathan, atque Abiron filiis Eliab, qui fuit filius Ru- *Nu.

ben: quos *aperto ore fuo terra abforbuit, cum domibus, &-16. 1.

*.

tabernaculis, & univerfa fubftantia eorum , quam habebant in

16.5

g

medio Ifrael.

7. Oculi veftri viderunt omnia opera Domini magna ; quae

fecit,

g. Ut cuftodiatis univerfa mandata illius, quae ego hodie

precipio vobis, &

poffitis introire, & poffidere tgr;am , ad

quam ingredimini ,-

Dddda

9. Mul-

29. Ip feptuaginta /mimaäus.) Hoc

ita ut nune nemo fuperftes fit, qui

explicatum eft Genef. cap. 46. n. 27.

vobis noceat.

6. Filigs Rubez.) Detribu Ruben.

gno[cite.) Confiderate.

Cum domibus.) Cum filiis, & familia.

— M

2. VCO

Difciplinam.) Caftigationem,

(09. Ut cuflodiatis unrocrfa mandata

qua vos Deus erudivit.

ejé:. ) Eloc eft, qua res vobis ftimu-

4- Deleverit eos.), E gyptios.

lo effe debet,ad Dei mandata cufto-

dienda.

H[aue im prafintem diem.) Omxvxino,

96

»c

?-

580

LIBRI DEUTÉRONOMII

9. Multoque in ea vivatis tempore :

h

quam fub juramento

pollicitus eft Dominus

& melle manantem.

patribus vcftris, & femini eorum, la£te;

Ic. Terra enim,

ad quam ingredieris poffidendam, non eft

ficut terra JEgypii,

de qua exifli , ubi ja&o femine in horto-

rum morem aqua ducuntur irrigus:

1I. Sed montuofa eft, & campettris,

de coelo expe&tans

pluvias.

I2. Quam Dominus Deus tuus femper invifit, & oculi illius

in ea fant a principio anni usque ad finem ejus.

*Sup.

13. * Si ergo obedieritis mandatis meis

,qus& ego hodie pra-

19.12. cipio vobis , ut diligatis Dominum Deum

veftrum, & ferviatis

ei in toto corde veftro, & in tota ani

ma veftra.

14. Dabit pluviam terrae veftrae temporaneam,

& ferotinam,

: ut colligatis frumentum , & vinum, & oleum,

15. Foenumque ex agris ad pafcen

da jumerta, & ut ipfi co-

medatis , ac faturemini.

16. Cav—cit*ej

TO. 7atfo femine.

) Quod in 7Egy-

Jpnt , quos vufiicus, quotres agros vilt ri-

pto fit poft Nili inundationem,

gare, feazdit, ac mox necef[.rio delabi-

Ub;

n dqua ducumtur. irrigua. )

Jur 5 necontinse cadat, proximum j ul-

Hebr. quam rigabas pede ffest borteno,

CrEH Uuirague mammu retinæf, gao totzm.

labore pedum, dum aqua portatur ;

corpus[zffentat.

Interim p edes PA

vel dum huc illuc pedibus difcurren-

manusvero pedom funguntur officio ; in-

dum elft, ut aqua areolas omnes hor-

Kfl;t entm manibus, quarem . eff agere ,

torum infundat.

Vidi in hortis oH-

operctur pedibus » quorum eff flare.

tores, dum per fulcos ad fua oleade-

II. De celo expetlans plzwizzm.) Quæ

rivant, pedis oppofitu, velaquam fi-

ftentes, vel alio defle&entes. - Vitru-

fi fuis adfittemporibus, utilior, & fa-

vius lib. Io. cap. 10o. de-rotis molen-

tis eft arboribus. Hebr. Ze plzvia. c«-

li bibit aquam.

dinorum verba faciens, ait illarum

pennas fluminis impetu verfari, /fze

IO. Deus tums [emper invifir.) Qua-

operarum calcarura, ex quo colligitur

fi intentus ad benefaciéndum illi tem-

poribus opportunis.

rotas aliquas fieri folitas, que pedum

calcatura ad hauriendam aquam, aut

Iq. Temporaneam, &5 firo. £1a52.) Plu-

ad alios ufus, verfarentur , &hocfor-

via temporanea eft que& mature ;

taffe :eft quod hic dicitur , ;;5 pe-

tempeflive menfe Oc&tobri, jactis in

des , ffcst bortums ; tales enim machi-

terram feminibus, in Judea depluit &

n£ in hortis prafertim funt opportu-

femina germinare facit. Serotina efl,

ng, ad minuendum laborem olitorum,

ut etiam tollenones, Philo r. de con-

qua& fero menfe Aprili, aut Majo de-

pluit, frugefque & fru&us ad matu.

fufione linguarum rem ita defcribit,

ritatem perducit. Significatergo hzc

Qgalis ef aquaria machina, que helix

phrafis omnem pluviam tempeílivam

VOrdfur, n cujus medio gradus autdgm

opportunam frugibus.

e?*

-&'

CAPUT Xl

581

Ü

16. Cavete; ne forte decipiatur cor veftrum, & recedatis a

Domino , ferviatisque diis alienis, & adoretis eos:

"

17. Iratusque Dominus claudat ccelum , & pluviee non de-

fcendant, nec terra det germen fuum, pereatisque velociter

de terra optima, quam Dominus daturus eft vobis,

19. * Ponite hzec verba mea in cordibus, & in animis veftris, * Sup.

& fufpendite ea pro figno in manibus, & inter oculos veftros $. 9.

collocate.

19. Docete filios veftros, ut illa meditentur, quando fede-

ris ín domo tua, & ambulaveris in via, & accubueris, atque

furrexeris.

0. Scribes ea fuper poftes, & januas domus tuz :

;t. Ut multiplicentur dies tui, & fil.orum tuorum, in terra,

quam juravit Dominus patribus tuis, ut daret eis, quamdiu

ccelum imminet terrae.

^^

t É

Si enim cuftodieris mandata ,

quae ego praecipio vobis,

& feceritis ea, ut diligatis Dominum Deum veftrum , & am-

buletis in omnibus viis ejus , adhserentes ei,

23. Difgende: Dominus omnes gentes iftas ante faciem ve-

.

ores, & fortiores vobis funt.

itram , & poffidebitis eas, quae maj

24. " Omnis locus, quem calcaverit pes vefter, vefter erit.*Tof.

A deferto, & a Libano, a flumine magno Euphrate usque ad - 3-

mare occidentale erunt termini veftri.

4s. Nullus ftabit contra vos : terrorem veftrum, & formi-

dinem dabit Dominus Deus vefter fuper omnem terram, quam

calcaturi eftis, ficut locutus eft vobis.

26. Et propono in confpectu veftro hodie benedi&tionem,

& maledictionem :

27. Benedi&tionem, fi obedieritis mandatis Domini Dei ve-

&

ri, quae ego hodie praecipio vobis.

28. Maledi&tionem, fi non obedieritis mandatis Domini Dei

Dddd 3

veftriz

9. Sufpendite ea pro fégno. ) .Affi-

22. Vi;'s ejus.«) Mandatis ejus.

24. Omnis locus , quem. calcaverit pes

due ea vobis proponite , vide dicta

cap. 6. num. $

vefler, velter er;z. ) Intellige intra ter-

19. Quando fideris av domotua , &.)

minos , illis a Deo affignatos ; neque

Ubique, omni tempore, & loco.

enim totam terram , vel quidquid ubi-

OI. Qaamdis celum imminet rerra.)

vis terrarum veftigio premerent , vo-

luit Deus illorum pofleffioni adícribi;

Proverbialis forma dicendi , fignificat

ut fuo more Rabbini fomniant,

m ateruum: in Hebr. eft, josra. dies

eli füper terram.

06. Presono. ) Optionem do.

*v

23

582

LIBRI b-EUTER"ONOBïII

veftri, fed recefferitis de via

y

; quam ego nunc oftendo vobis,

& ambulaveritis poft deos alienos; quos ignoratis.

29. Cum vero introduxeritte Dominus De

us tuus in terram,

ü

ad quam pergis habitandam

, pones benedictionem fuper mon-

d

tem Garizim, malediétionem fuper montem Hebal :

3o. Qui funt trans Jordanem, poft viam, quze vergit ad folis

occubitum, in terra Chananai, qui habitat in campettribus

contra Galgalam, qus&e eft juxta vallem tendentem, & intran-

tem procul.

31. Vos enim tranfibitis Jordanem, ut poffideatis terram ,

quam Dominus Deus vefter daturus eft vobi

$, ut habeatis, &

poffideatis illam.

32. Videte ergo, ut impleatis c&eremonias, atque judicia;

quae ego hodie pro pónam in confpettu veftro.

CAPUT XI.I.'

Pm?iþit exterminari. idololatriam , decimas , ac primitias veddi

Jacrificia certo loco exfoloi , &? comedi, Janguinemque

vitari.

-*

1. E T/£c funt præ&eptaïatqu'e judicia, QUæ fac

ere debetis in

terra, quam Dominus Deus patrum tuorum daturus eft

tibi, ut poifideas eam cun&is diebus, quibus füper humum

gradieris:

2. Subvertite omnia loca, in quibus colu

evn

vCiu

nt gentes, quas

poffeffuri eftis, deos fuos fuper montes excelfos, & colles, &

fubter omne lignum frondofum.

9.* Diffi-

29. Pones beneditiionem füper montém

qui erantin monte Garizim, cum ma-

Gar;zim , maleditlionem [uper monten

ledidio ad eos, qui er

Hebz/.) Cum lfraelite perveniffent in

bal.

ant injugo He-

Itaquepezes &eneditlionem &f za-

montem Llebal, fex tribus in eo con-

led-cionem idem eft , ac benedicentes,

ftiterunt , aliz fexin primo jugo mon-

aut maledicentes, ut explicatum eft.

tis Garizim Ínterim facerdotes inter

utrumque jugum confiftentes modo

Vide infracap. .27. & fofue cap. g.a

num. 3o. ufque ad finem.

benedi&iones in obfervatores legis,

3o-' Zexta vallem tendentem ,. €$ in-

modo maledidiones, & diras in eam

frantez procel.) fuxta Aulon vallemr

violantes jaciebant ; populus vero ad

fingulas five malediciones, five be.

in ingentem quamdam longitudinem

nediQiones refpondebat, 4es&. Cum

protenfam. Hmc vallis illa eft, qua

s

enef. 12. 6. vocatur Cozvzllis HIufhris,

ergo benedi&io pronunciata fuerat,

2. Esies q445s.) Cuarum terramy

& opes poffeffuri eftis.

munüus re*fpondendiperginebat ad eos,

e?9

207

& .

CAPUT XI.

583

)

3. * Diffipate aras eorum , & confringite üat:uaä, lucos igne * Sup.

d

". ag

combuiite, & idola comminuite : difperdite nomina eorum

2

A6.

de locis 1llis.

6'406

4. Non facietis ita Domino D

Eo veftro :

s. Sed ad locum, quem elegerit Dominus Deus vefter de

cun&is tribubus veftris, ut ponat nomen fuum ibi, & habitet

in eo, venietis :

6. Et offerctis in loco 1ll

o holocaufta, & viétimas veftras,

decimas, & primitias manuum veftrarum , & vota, atquekdo-

naria, primogenita boum , & ovium.

7. Et comedetis ibi in confpe&u Domini Dei veftri: ac lg-

tabimini in cun&tis, ad quce miferitis manum vos, & domus

veftrze, in quibus benedixerit vobis Dominus Deus vetter.

8. Non facietis ibi, quáe nos hic facimus hodie, finguli quod

fibi re&tum videtur.

9. Neque enim usque in przefens tempus veniftis ad re-

quiem, & poffeffionem , quam Dominus D

3

eus vefter daturus

eft vobis.

10. 'Tranfibitis Jordanem, & habitabitis in terra, quam Do-

minus Deus vefter daturus eft vobis, ut requiefcatis a cunétis

hoftibus per circuitum , & absque ullo timqre habitetis :

IIr.Ín

Super ammne lignuns frondojum.) In mon-

Comederis.) De hoftiis pacificis ,

tibus,collibus, tucis idololatrz fuos co-

five de oblationibus , quibus .licitum

lebant Deos , horum ritus imitati funt

eft vefci laicis.

INam hoftiis pro pec-

cato votivis , & holocauflis vefci non

judai, cum in idololatriam lapfi.

. Nemina eorzm.) Ut ne memoria

poterant laici, ut patet num. I9. 9.

quidem idolorum relinquatur , fed pe-

& 15.

Vel etiam hic fermo eft de

nitus aboleatur.

Itraelitarum more, qui folebant iniis

Non facictis ita Domino IDeoveffro.)

folemnitatibus, quibus Jerofolymam,

TNon imitabimini hos idololatras: le-

vel ad locum tabernaculi convenie-

bant , ter fcilicetin anno , agitarecon-

gimus tamen fanctos viros nonnullos,

ut Samuelem in excelfis immolaífz ,

vivia, & epulas in urbe, in qua erat

hàud dubie peculiari Dei difpenfatione.

templum, vel tabernaculum, & hoc

S. Ut ponat aomen fium . frbi.) 'Ta-

erat comedere, l&tari, aut epulari co-

ram Domino.

N

bernaculi, vel templilocum intelligit.

N

6. Primitias

manuum

velhrarum, )

In cuntlis, ad qua miferstis manum.

9

Primitias frugum, quas manibus,

Quz fcilicet labore veftro vobis pa-

labore veftro mefluiflis.

raveritis, in his letabimini, epuland

ex iis coram Domino.

i

Vota.) Oblationes ex voto.

1

Boum, 6 ovimg.) Sub ovibus,

i

t

. Sueguli quod fibi rettum videtur.)

alias frequenter, capras intellipe; vox

Non enim fervabant llebrei ca&re-

enim Hebrza ad utramque fpeciem

monialia hec precepta in deferto.

communis elt.

'

584

LIBRI DEUTERONOMII

11. In loco; quem elegerit Dominus Deus vefler, ut fit no-

men ejus in eo : illuc omnia, quse praecipio, conferetis, ho-

locaufta, & hoftias, ac decimas, & primitias manuum veftra-

rum: & quidquid preecipuum eft in muneribus, quase vovi-

ftis Domino.

12. Ibi epulabimini coram Domino Deo veftro, vos, & filii,

ac filise veftrae, famuli, & famulae, atque Levites, qui in ur-

bibus veftris commorantur : ne

& poffeffionem inter vos.

que enim habet aliam partem,

13. Cave, ne offeras holocaufta tua in omni loco,

quem vi-

deris.

. 14. Sed in eo, quem elegerit Dominus, in una tribuum tua-

rum offeres hoftias, & facies, quzecumque praecipio tibi :

15. Sin autem comedere volueris,. & te efus carnium de-

le&averit, occide, & comede juxta benedi&tionem Domini Dei

tui, quam dedit tibi in urbibus tuis: five immundum fuerit,

oc eft, maculatum, & debile: five mundum, hoc eft, inte-

grum, & fine macula,

apream, &

cervum, comedes,

quod offerri hcet,; fieutc

16.:Absque

XX. L leco, 6c.) Vel hec conjun-

Neque enim alambabetpartem , & $)

genda cum verficulo precedenti , hoc

Quia feilicet agros, & vineas non

miodo: Aabitabitis iv loco, E$c. & fen-

funt fortiti in partitione terra.

fuserit: habitabitis fecureinloco, ubi

13. Heleaufla tu4.) Sub holocau-

erit tabernaculum , quando ter in an-

flis intelligit etiam catera genera ho-

no ad illud omnis Ífrael , juxta prz-

fliarum.

ceptum meum , confluet , non me-

lz. omni loco ,. quem 'videris.) Übi-

tuentes ne hoftes fines veftros: inva-

cumque vifum fuerit, nuilo habito

dant. Vel, zz loeco, €&$c. initium. eft

loci dele&u, fitne is, in quo Deus

periodi, & fenfüus erit , quem exhibet

offerri facrificia vult, an non.

textus Hebreus , Chald. & LXX. apud

15. Sà autem comcedere

volueris ;

quos hec fententia ita effertur: £

&c. ) Non immolando Deo, fed co-

erit locus , quem elegerit Domiaus Deus

meftione communi, & profana.

veffer, ur babitare faciat nomen fumm

Comede juxta bemeditlionem | Domini

$62 , Huc afferetis omnia, Gfc.

Dei tu;,) Comede de illis, que bene-

Prinmiiias mauuum vefkrarum. Aqui-

fice, & largiter dederit tibi Deus.

12 , Symmachus, "Theodotion, fpozza-

Vel, juxta opes, & facultates tuas.

Jeas oblationes , 3nterpretantur.

Sive immundum feeist , boc eff , maca-

19. Coram Domizo.) Mel coram ta-

latum. ) Maculatum , id eft , man.

be:naculo : aut templo: vel in urbe, in

cum; opponitur enim intecgro , verbi

u2 erit tabernaculum, aut templum.

gratia, fi fuerit ceecum, claudum,

4t4u€ Lcvitas. ) lnvitans ad epulas

mutilum ; hg enim funt macule v?

tuas Levitas , ut etiam pupillos, vi-

Cimarum , ut patet L,evit. 22. 29.

duas, advenas, ut dicitur infra cap.

S/cut caprtage , $ cervum comzedes, )

A6. num. 1I. & 14

S$:nfus eft : comedes que Domino

CAP UT L

585

)

16. Absque efu dumtaxat fanguinis, quem fuper terram

quafi aquam effundes.

17. Non poteris comedere in oppidis tuis decimam frumen-

ï;

ti, & vini, & olei tui, primogenita armentorum , & pecorum,

& omnia, quae voveris, & fponte offerre volueris, & primitias

manuum tuarum,

18. Sed coram Domino Deo tuo comedes ea, in.loco, quem

elegerit Dominus Deus tuus, tu, & filius tuus, & filia tua, &

fervus, & famula, atque Levites, qui manet in urbibus tuis:

& laetaberis, & reficieris coram Domino Deo tuo, in cun&tis,

ad quae extenderis manum tuam.

19. Cave, ne derelinquas Levitem in omni tempore, quo

Y

veríaris in terra.

20.* Quando dilataverit Dominus Deus tuus terminos tuos,*Gen,

ficut 23.14.

imraolari poflunt , v. g. oves & bo-

ut colligi poteft cap. I4. infra num-

ves , quamvis fint mance, qu& pro-

23. ex quo fiebat, ut etiam horum

pter hunc defe&um .non funt apta fa-

primogenitorum portio aliqua ad fa-

crificio : ficut capream , & cervum po-

cerdotes perveniret,

tes comedere , que tamenanimalia fa-

Er omnia qua voveris.) Ut v. g. fi

crificare non licet.

quis voviffet vitulum in harum epu-

16. Super terram quaff aquam effun-

larum ufum ; nam fi abfolute Deo

des.

Quafi rem profanam , cujufmo-

voviffet , facerdotibus cedebamt , ut

die

!

aqua, & nullo ritu facro.

patet ex num. I8. Iq. & ibi notavi.

I7. Nonm poteris comedere im oppidis

Er primitias manuum tuarum.) For-

1uis decimam jrumsenti , Gc.) D. Hie-

taffe accipi poteít de primitus frü-

ron. in Ezech. cap. 45. cum verba fe-

&uum, qui ex nova arbore, quarto

ciffet de decimis, quz Levitis daban-

a plantatione auno colligebantur , qua

tur, & de decimarum decimis ; ' quas

de re mentio fit Levit. I9. 24. quos

urepoxTa; appellari dicit, de deci-

frudus Deo fuiffe confevrandos , &

mis, de quibus hic eft fermo, ita fcri-

in his folemnibnus epulis confumen-

bit.

Erant quoque &5 lia decima , quas

dos tradit Jofephus 1. 4. antiq. cap. g.

unu[aui[que de popula Iael, im [gisbor-

Dicuntur primitie manuum, id eft,

reis jeparabat, t comederet. eas, eum

primitie laboris manuum , qui labor

aret ad temploam imourte Terufalem , €$

impenditur in ferendis arboribus, &c,

p veflibulo templ: , Ef Sacerdotes , dc Le-

v.tas imuitarent ad cogvivia.

19- In cuntiit ;ad qua extenderis ma-

numn.) In omnibus bonis & facultati-

P;imogenita armentorumm & pecorzm.)

bus tuis.

INon mafcula , qua integra facerdoti-

bus cedebant, ut patet INum. I8. I7.

20. Dilatavertt , . termimos tuos, 68 )

fed generis foeminei, qua licet Deo

Sermo eft de dilatatione Abrahz pro-

peculiari confecratione non dedicaren-

mifla Gen. i5. I8. ufque ad flumen

tur, abfumebantur tamen more paci-

Euphratem , qu& vitio Ifraclitarum

ficorum , illa immolando, & in facris

fa&a non eft, nifi imperfecte fub Da-

illis epulis Jerofolymis confumendo,

vide, & Salomone.

Bibl. cum Com. Megoch, Toms I,

€ee

Er

n

«t

II

I)

RT

DEUTÉRONOMII

Exod.ficut locutus eft tibi, & volueris

vefci carnibus; quas defide-

3424 rat anima tua:

iutra

I9. 8.

21. Locus àutem,

quem e'lecr

]

[e]

erit Dominus

Deus tuus, ut fit

nomen ejus ibi, fi procul fuerit,

occides de armentis, & pe-

Coribus, quce habueris, ficut pr

eccepi tibi, & comedes in op-

pidis tuis, ut tibi placet.

22. Sicut comeditur caprea, & Cervus, ita vefceris eis : &

mundus, & immundus in commune vefcentur.

23. Hoc folum cave, ne fanguinem comedas: fanguis enim

eorum pro anima eft, & idcirco non debes animam comedere

cumrcarnibus:

24. Sed fuper terram fundes quafi

aquam:

2:. Ut bene fit tibi, & filiis tuis poft te,

cum feceris, quod

placet in confpettu Domini.

26. Quze autem fan£tificaveris, & voveris Domino, tolles,

& venies ad locum, quem clegerit Dominus.

27. Et offeres oblationes tuas carnem, & fanguinem fuper

altare Domini Dei tui, fanguinem hoftiarum fundes in altari:

carnibus autem ipfe vefceris.

28. Obfer:

Ol. Leces aurtez , quem eleger;z Do-

Mpondus , 65 imäzndz: i;; COUmmaume ve-

minis , 6c.) INon quod ii, qui Jero-

folymis v. g. habitabant, folerent,

fceniur.) Intellige de immundo legali

immunditia minore ; hzc enim con-

ut aliqui putant, oves, boves, &ca-

tagione non communicabatur , non

pras, quas domi erant comefluri, ad

autem de majore immunditia, cujut-

facerdotes jugulandas adducere, etiam

'modi immundi erant , qui cadaver te-

fi ad hoc nontenerentur , ideoqueab-

tigiffent , feminiflui, men(truatz , 1e-

fentibus indulgeatur , ut propter di-

profi, puerperz ; quamvis enim hi

flantiam locorum hoc non fervent.

has carnes comedere poffent, non ta-

Sed quod iu. publico feflo, & epulo

men in communi, ne alios inficerent,

ea animalia, qua vel profana macta-

nifi omnes pari immunditia immundi

tione poterant occidere, vel facra per

effent , ut fiebat cum tota un1 familia

facerdotes illa immolando frequenter

erat ob cadaver hominis polluta.

facra occiderent ; ideo moneét, ne ir-

religionis condemnarent, qui longe a

. Sangseis entm ilorum p;a Ana

templo diffiti erant, eos, fi fecus face-

eff

,2)3

Vide di&a Genef. 9. 4.

rent, & communi , profanaque jugu-

latione conficerent.

26. Qua autem fantliffeeveris E$. s.

Q2. S;cut. comedztur , £$c. ) Poterat

veris Domino. ) Quz femel Deo ex

enim efTe major ratio dubitandi, an

precepto, vel obligatione voti con-

carnibus animalium , que Deo immo-

fecraveris, ac fe

pofueris in facras epu-

lari poterant, licitum effet vefci, quam

Jas confumend

an caprea, & cervo.

a, cujufmodi erant ea,

de quibus didum clt num. r7.-

a

CAPU T« XII. & XIIL.

587-

a8. Obferva, & audi omnia, quae ego przecipio tibi, ut be-

ne fittibi, & filiis tuis poft te in fempiternum, cum feceris,

quod bonum eft, & placitum in confpe&tu Domini Dci tui.

29.* Quando difperdiderit Dominus Deus tuus ante faciem

*Infr.

tuam gentes, ad quas ingredieris poffidendas, & poffederis

lo. F.

eas , atque habitaveris in terra earum :

30. Cave, ne imiteris eas, poftquam te fuerint introeunte

fubverfa, & requiras caeremonias earum, dicens: Sicut co-

luerunt gentes iftze deos fuos, ita & ego colam,

4r. Non facies fimiliter Domino Deo tuo. Omnes enim

abominationes, quas ayerfatur Dominus, fecerunt diis fuis

offerentes filios, & filias, & comburentes igni.

32. Quod praecipio tibi, hoc tantum facito Domino: nec

addas quidquam, nec minuas.

Q APU T XIL.

Pfeudspropheta a. Deo avvertens occidi debet , quantumvis propin-

quus fit , xoel amicus , imo & urbs vaflari funditus, Cujus

babitatores id f'acere conati fuerint,

1. QI furrexerit in medio tui prophetes, aut qui fomnium

vidiffe fe dicat, & preedixerit fignum, atque portentum,

- 2. Et evenerit , quod locutus eft, & dixerit tibi: Eamus, &

fequsmur deos alienos, quos ignoras , & ferviamus eis:

4. Non audies verba prophetae illius, aut fomniatoris: quia

tent:t vos Dominus Deus vetter, ut palam fiat utrum diligatis

eum an non, in toto corde, & iu tota anima veftra

4. Dominum Deum veftrum fequimini, & ipfum timete, &

mandata illius cuftodite, & audite vocem ejus : ipfi fervietis,

& ipfi adhaerebicis,

s. Propheta autem ille aut fi&or fomniorum interficietur :

quia locutus eft; ut vos averteret a Domino Deo veflro, qui

Eeee 5

eduxit

3L. Ojä;-crztesflia:, & filias. ) Vide

Q. Quos ignoras. j Quos ha&enus

non coluifti, nec pro diis habuifti.

Lev. cap. Ig. num. 2I.

50 Nec addas quidquam, nec IRIAS.)

9. Tentar. ) Tentari permittit,

NVide di&a cap. 4. num. 2.

U* palam fíar.) Ylebr. ad fezendum ,

quod verti poteft , zz (czzz , velzzfeia-

I-P

Rophetes.) Falfus propheta , qui

?4r,utíciat, quia Deus ad modum

fe pro vero venditat.

Vel pro-

pheta verus, fi fubverfus 3pfe, alios

tentantis, & explorantis feu fcire vo-

fubvertere conaretur.

jentis fe gerit.

888

LTIBR!

DEUTERONOMII

eduxit vos de terra /Egypti, & redemit vos de domo fervitu-

tis: ut errare te faceret de via, quam tibi praecepit Dominus

Deus tuus: & auferes malum de medio tul.

6. Si tibi voluerit perfuadere frater tuus filius matris tuze,

93D CT TEEST T r

aut filius tuus, aut filia, five uxor, quze eft in finu tuo, aut

amicus, quem diligis ut animam tuam, clam dicens: Eamus, &

ferviamus diis alienis, quos ignoras tu, & patres tul,

7. Cun&tarum in circuitu gentium ,

funt, ab initio usque ad finem terrse,

quee juxta, vel p?'OCll]

- 8. Non acquieícas ei, nec audias, neque parcat ei oculus

tuus, ut miferearis, & occultes eum,

* Infr.

9. Sed ftatim interficies : * fit primum manus tua füper

eum,

17. 7.

& poftea omnis populus mi:tat manum.

Io. Lapidibus obrutus necabitur : quia voluit te abftrahere

2 Domino Deo tuo, qui eduxit te de terra ZEgy

ptij de domo

fervitutis :

II. Ut omnis Tfrael audiens timeat

; & nequaquam ultra fa-

ciat quippiam hujus rei fimile.

12. Si audieris in una urbium tuarum, quas Dominus Deus

tuus dabit tibi ad habitandum, dicentes aliquos :

I3. Egreffi funt filii Belial de medio tui, & averterunt ha-

bitatores urbis fuze, atque dixerunt: Eamus, & ferviamus diis

alienis , quos ignoratis:

I4. Quaere folicite, & diligenter rei veritate perfpe&ta fi

inveneris certum effe, quod dicitur, & abominationem hanc

operé perpetratam,

?

á

I$. Statim percuties habitatores urbis illius in ore gladii, &

delebis eam, ac omnia, quae in illa funt, usque ad pecora.

16. Ouid-

5. Dé viz.) De ritu vivendi & fer-

viendi Deo.

I3. EJZ Bcd4l. ) Homines impii,

facinorofi , diabolici, quafi viriabfque

6. Frater zuus frlius malristus. ) Ad-

jugo a *53 &eZi, & 53y £o/, abfque ju-

ditur hoc ad diflin&ionem cujuslibet

go, vel, quod idem eft, ex/eges, pra-

Judei, qui frattes vocabantur ; quia.

waricatores , fümme impi.

Sumitur

€x eodem populo, & communi pa-

nomen Belial aliquando in S-riptura

triarcharum ftirpe oriundi.

pro diabolo, Sic, 2. Rey. 21. 13. ver-

Q« Sratin zntezficies. ) INon privata

tit D. Hieron. ubi pro filii Behal,

authoritate , fed crimen ad judices de-

dixit £; djabolr.

ferendo.

I4- -dbominattonez banc.) Criminis

idololatria.

$;b primüm manus tua fuper emm. )

Lapidationem exordiens, ut przcipi-

IS. Sharzm pereuties.) Senioribus fci-

tur infra cap. 17. 7

licet , & in primis fupremo Pontifice

D

n

CAPUT

XHI. & XIV.

589

16. Quidquid etiam fupelle&ilis fuerit, congregabis in me-

.

dio platearum ejus,

& cum ipfa civitate füccendes, ita ut uni-

vería confumas D

omino Deo tuo, & fit tumulus fempiternus:

non aedificabitur amplius,

illo anathemate quidquam in manü

7. Et non adhzerebit de

tua, ut avertatur Dominus ab ira furoris fui, & mifereatur tui

multiplicetq

ue te, ficut juravit patribus tuis,

18. Quando audieris vocem Dom

ini Dei tui, cuftodiens

omnia praecepta ejus, quze ego prsecipio tibi hodie, ut facias,

quod placitum eft in confpe&u Domini Dei tui.

z

CAPUT .XIV.

Gentium ritus fuper mortuo fugiendus : animalium mundorum , €?

immuudorum difiretio : & decimas fe

Joloendas.

v TMlii eftote Domini Dei veftri: non vos incidetis. nec fa-

cietis calvitium fuper mortuo :

9)

-^

fan&tus es Domino Deo tno: & t

e*S$up

.*Quoniam populus

elegit, ut fis ei 1n populum

Ini-

pgculiarem de cun&tis gentibus,

6.18-

quae funt fuper terram.

3.* Ne comedatis, quae immunda funt.

*Lev.

4. Hoc eft animal, quod comedere debetis , bovem , & 1. 4.

-

ovem, & capram,

s. Cervum, & capream, bubalum , trageïaphum,lpygargum,

orygem , camelopardalum.

6. Omne

Eeog

fententiam |anathematis ferente : ad

Calvitium faper mariuo.)) Vide di&a

Levit. 19 17. hic in Hebrao eft:. Noz

hanc enim pertinet precedens illa ve-

ritatis inquifitio.

ponttis. calvitinm inter oculos veffros ad

16.. Sit tumulas fempiteruas.) INun-

mortuum , anterioremi feilicet. capitis

quam ea civitas rezdificetur.

partem pilis nudando, tondendo, aut

radéndo.

I7. Non adbarebit, Gc.) INihil tibi

refervabis.

&. Bsbale. ) klebrga 335rp jac-

muir VXX. fa. Lib. 3. Reg.cap.

IH; eflote Domim: Dei wefri.)

; 23. inter cibos regios Salomonis,

"F

idem his verbis fignificatur,

& venatione apprehenfos bubali nu-

quod alibi, cum dicitur, fzz& effote.

merantur, quod non videtur conve-

quia ego fan&bus fum. Liev. 11.

7

nire bubalis Ítalicis, quos vernacula

alibi.

54. &

lingua appellamus Bz/4/4 Plin. lib. 9.

Nom "vos incidetss.). Nide di&a de

cap. I3. docet bubalos gignere Afri-

hoc Levit. 19. 28.

eam, vituli cervice quadam fimilitu-

D

j

29

LIBRIDEUTERONOMII

6. Omne animal, quod in duas partes findit ungulam, &

ruminat , comedetis.

7. De his autem, quae ruminant, & ungulam non findunt,

comedere non debetis: ut camelum, leporem, choerogryllum :

haec quia ruminant, & non dividunt ungulam,; immundà erunt

vobis.

g. Sus quoque , quoniam dividit ungulam , & non ruminat,

immunda erit, carnibus eorum non veícemini, & cadavera nou

tangetis.

. Haec comedetis ex omnibus, quae morantur in a

quis :

Quae habent pinnulas & fquammas , comedite :

IO. Qu& absque

pinnulis, & fquammis funt, ne comedatis,

quia immunda funt.

1I- Omnes aves mundas comedite,

12. Immundas ne comediátis

-

.

aquilam fcilicet, & gryphem,

& haliceetum,

3. Ixion, & vulturem, ac milvum juxta genus füuum :

I4. Et omne coórvini generis,

15. Et ftruthionem, ac noétuam, & l

arum, atque accipitrem

juxta genus fuum :

16. Herodium, ac cygnum, & ibin,

17. Ac mergulum , porphyrionem, & ny&ticoracem,

18. Onocrotalum, & charadrium, fingula in genere fuo:

upupam quoque, & vefpercilionem.

D

19. Et

dine: Ariüotelä.s bubalum cervo coti-

Camelópardalum. ) Aniþmal eft ca-

jungit, quorum fanguinem negat fpif-

mielum, & pardalim referens: came-

fari, & concrefcere.

Huic confentit

Ium capite, & oblongo aliquantütum

Hefychius, cui 2&34Xog €ft Goexzdioy,

collo: pardalimy, feu pántheram ma-

p«rva caprta.

eularum toto eorpore varietate. Vide

Tragelaphum.) klircocervum, Ani-

Plin. lib. g. cap. 18.

mal corporis forma cervum, corni-

6. Omne animal, quod im duas 74)-

bus & barba hircum referens; dequo

65 ffndit ungulam, 65 rumindt, comt-

videri poteft Plin. lib. 9. cap. 33

det;s.) Cujufmodi fünt decem fpecies

Pygargum.) Capreg genus, damis

duobus verfibus praecedentibus corm-

fimile, de quo Plinius lib.8.cap. 55.

memorate ; fed non dubzum id etiam

Orjygem.) Sic etiam L'XX. Aiii,

pluribus aliis coiipetere,

bovem fylvefirem , five «ram verterunt.

Orygem in caprarum fylveftrium ge-

- Camelum , leporem, charegryllum ,

nere reponit Plin. lib. 9. eap. $3.

€66.) Vide Levit. cap. II. num.4. &

T

Ariftot. lib. 2. de hiftoria animalium

deinceps.

cap. I. & Plin. Hb. 11. cap. 46. biful-

13- Leom. ) E[ft avis ex vulturum

€um, & unicorne hocanima] faciunt.

gmere-

*

1

CAPUT.XIV.

5or

k

19. Et omre quod rertat, & -pennulas habet, immundum

erit, & n6n comedetur.

[T]

20. Omne, quod mundum eft, comedite.

21. Quidquid autem morticinum eft, ne vefcamini ex eo,

1

Peregrino, qui intra por.as tuas eft, da, ut comedat, aut vende .

ei: quia tu populus fanttus Domini Dci tui es. *Non coques *Exo.

hoedum in laCte matris fuze.

23!19.

ü

34.25.

32. Decimam partem feparabis de cun&is fru&ibus tuis,

z

qui nafcuntur in terra per annos fingulos :

23. Et comedes in conípe&tu Domini Dei tui, in loco, quem

elegerit, ut in eo nomen illius invocetur, decimam frumenti

tui, & vini, & olei, & primogenita de armgntis, & ovibus

tuis ; ut difcas timere Dominum Deum tuum]jomni tempore.

24. Cum autem longior fuerit via. & locus, quem elegerit

?

Dominus Deus tuus, tibique benedixerit ; nec potueris ad

eum h

CL N

ooo

cunéta portare,

z

25. Vendes omnia, & in pretium rediges, portabisque manu

tua, & proficifceris ad locum, quem elegerit Dominus Deus

n

tuus.

five

26. Et emes ex eadem pecunia quidquid tibi placuerit

ex armentis, five ex ovibus, vinum quoque, & ficeram, &

omne , quod defiderat anima tüa : & comedes coram Domino

Deo tuo, & epulaberis tu, & domus tuai

27, Et

OI. Quidauid aurem moa. ticinum eff, )

tülos pertinere videtur propter ratio-

De mundis fcilicet animalibus

nam

nis paritatem.

de immundis nihil erat opus pr£cipe-

22. Dectmam partem, 6c. ) Videdi-

re

Vide LevitIr. 39.

feq. Por-

&a füpra cap. I2. num. 17-

ro füb morticinis intellige etiam ea ,

24. Primogeuita.) Midedidaeodem

quz cafualiquo, vel lapfu, vel fuffo-

cap. 12. num. 17.

catione in aquis, autaliter necaban-

24. Tiäiqwe /veizedixa;'it.) Annuis pro-

tur.

ventibus locupletaverit , ut proinde

Peregrimo .

da, mt comedar.)

cumulus bonorum in fandam civita-

Gentili in Gentilifmo manenti, qui

tem deferendus excrefcat.

egibus Judaicis de cibis mundis, aut

Q6. Srve ex armentis.) Hoc eft; e

immundis non tenetur.

bobus ;

ex his enim folis armenta

Quis t goym us fantlus, &6c. ) Cuem

confabantur eorum , qu& immolari,

nihil indecens facere convenit

hoc

& edi poffent: & in Hebrao diferte

autem ex legis prafcripto indecens,

bos exprimitur.

& illicitum eft.

Séve ex evibnus. ) Sub quibus & ca-

Nom coques bedum in lacle , E$c.) Vi-

pras intellige.

de de hoc Exod. 23. 19.

Quod de

Siceram. ) De ficera di&um eft Le-

vit. IO. 9

hcedo dicitur ; ad agnos etiam & vi-

ï( ;

LIDRI DEUTERONOMII

592

27. Et Levi.es, qui intra portas tuas eft ; cave, ne derilin-

quas eum , quia non habet aliam par:em in poffeiione tua.

28. Anno tertio feparabis aliam de-:imam ex omnibüs, qua

nafcuntur tibi eo tempore, & repones intra januas tuas.

29. Venietque Levites, qui aliam non habet partem , nec

poffeffionem tecum, & peregrinus, ac pupillus, & vidua, qui

intra portas tuas funt, & comedent, & faturabuntur, ut bene-

dicat tibi Dominus Deus tuus in cunétis operibus manuum

tuarum , quae feceris.

DAMTUL XV.

Lex remi[fronis fcptimi anni in quos exerceatur : de fervo Hebreeo,

qui oluerit manumitti : de primogenitis Domino Janclificaudis,

€? comedendis.

ptimo anno facies remitfionem,

L SE

2. Quae hoc ordine celebrabitur. Cui debetur aliquid

ab amico , vel proximo, ac fraire fuo : repetere non poterit,

quia annus remiffionis eft Domint.

4. A peregrino, & advena exiges: civem, & propinquum

*

repetendi non habebis poteftatem..

4. Et omnino indigens, & mendicus non erit inter vos: ut

benedicat tibi Dominus Deus tuus, in terra, quam traditurus

eft tibi in poffeffionem.

5. $1

97. Levites , qui sutra porkas £gas

tantum Judai. Porro debitum intel-

cf.) Qui in urbe tua habitat.

lige ex mutuo, aut vendito, non au-

29. Mnuno tcrtio.) LXX. uera Téu

tem ex commodato, quia hoc proprie

i74, poft tres annos, ultimo anno e

non eft debitum, fed alienum : five

tribus.

res ad. alium fpectans.

^

Alizm decim.m, 6$c.) Hc decima

43

4 peregrino , . advena exiges.))

ad templi locum deferenda non erat,

Eiamfi profelytus fit, poteris exigere.

fed in Levitas,& pauperes diftribuenda.

Gvems, &

prapiequam. ) Gente ]u—

9Q. Et comedent, €9 fartsurabuntur.)

daeum.

Hujus decimz nullo modo erat parti-

4. Mendicus mon erit smter -ua.f.-) iNon

ceps is, qui eas e bonis fuis dabat,

eft promiffio, autbenedi&io, fed pra-

ficut erat particeps earum, quas de-

ceptum , ne quem patiantur mendi-

ferebantur ad epulas, quibus intererat

cum , fed illi, aut liberaliter largien-

etiam deferens.

do, aut faltem mutuo dando, ferant

2. B micos "vel proxemo , vel fratre

opem.

Erant quidem aliqui paupe-

f&^. ) Sermo eft de Judao , qui

res, qui privatim degebant, ut patet

genere frater eft, ideoque amicus, &

ex hoc capite num. I T .fed mendici, qui

proximus, profelyti enim anno fepti-

füipem colligerent, nulli, ut etiamnum

ino anon liberabantur fuis debitis, fed

fit in bene ordinatis Rebus publicis.

D

I

*

COBET

4X V

T

593

[|-

. Si tamen audieris vocem Domini Dei tui5 & cuftodieris

univerfa qus juffit, & quse ego hodie pracipio tibi, bene-

dicet tibi, ut pollicitus eft.

6. Foenerabis gentibus multis, & ipfe a nullo accipies mu-

:

tuum.

Dominaberis nationibus plurimis, & tui nemo domi-

ii

nabitur.

d.

7. Siunus de fratribus tuis, qui morantur intra portas civi-

n

tatis tuej in terra quam Dominus Deus tuus daturus eft tibi,

ad pcupertatem venerit : non obdurabis cor tuum, nec con-

trahes manum ,

g. Sed aperies eam pauperi, * & dabis mutuum, quo eum *Matt

5.42.

^]

indigere perfpexeris.

Luce

9. Cave , ne forte fübrepat tibi impia cogitatio, & dicas in

6. 34.

corde tuo: Appropinquat feptimus annus remiffionis, & aver-

tas oculos tuos a paupere fratre tuo, nolens ei, quod poftulat,

mutuum commodare: ne clamet contra te ad Dominum, &

fiat tibi in peccatum,

1o. Sed dabis ei : nec ages quippiam callide in ejus neceffi-

tatibus füblevandis: ut benedicat tibi Dominus Deus tuus in

omni tempore , & in cun&tis, ad quae manum miferis.

. Ir.* Non deerunt pauperes in terra habitationis tuae : idcir- *Matt

co ego przecipio tibl, ut aperias manum fratri tuo egeno, & 26-11.

páuperi, qui tecum verfatur in terra.

12.* Cum tiui vendi:us fuerit frater tuus Hebraeus , aut He- *Exo.

broea, & fex annis fervierit übi;in feptimo anno dimittes eum 21.2.

.

UM i x

liberum.

erem

13. Et quem libertate donaveris, nequaquam vacuum abire Sdecun

.

patieris:

14. Sed dab

is viat'cum de gregibus, & de area,r& torculari

tuo, quibus Dominus Deus tuus benedixerit tibi.

15. Memento, quod & ipfe fervieris in terra ZEgypti, &

liberaverit te Dominus Deus tuus, & idcirco ego nunc prz-

ci»'o tibi.

16. Sirl

5. Ego hedie pracipio. tibi. ) De mü-

Eiat tibi im peccaztm. ) lrafcatur ti-

bi Dominus, & puniat te; peccatum

tuo dando, & obligatione remitten-

da anno feptimo.

ponitur pro pona peccati.

6. Fenerabis.)

Mgtuuxh dabis, qui

IOo. Nen ages quidpiam callide.) Non

abundabis.

dando mutuum metu adventantis fe-

]

9. 4ppropimquat feptimus amus, ) ptimi anni.

Cum remiffio debiti facienda eft.

J49. Ia iepiimo anno dimittes eum li-

Comodare.) Wiutuum dare.

berum.) Vide di&a Exod. 21. 2.

Bibl. cum Com. Menocb. Toyn, I.

-^

€e

VX

594

LIBRI DEUTERONOMII

16. Sin autem dixerit :

Nolo egredi: eo quod diligat te, &

domum tuam, & bene fibi apud te effe fentiat :

17. Affumes fubulam, & perforabis aurem ejus in janua do-

mus tue, & ferviet tibi us

fimiliter facies.

que in aeternum : ancülæ quoque

I8. Non avertas ab eis oculos tuos, quando dimiferis eos

liberos: quoniam jüxta mercedem mercenarii per fex annos

fervivit tibi: ut benedicat tibi Dominus Deus tuus in cun&is

operibus, quae agis.

Ig9. De primogenitis, quze nafcuntur in

arientis; b

bus tuis, quidquid eft fexus mafículini, f.

a

nétificabis Domino

Deo tuo. Non operaberis in primogenito

bovis, & non ton-

debis primogenita ovium.

20. In confpe&tu Domini Dei tui comedes ca per annos (in-

gulos, in loco, quem elegerit Dominus, tu, & domus tua.-

*TLev

22.20

21, *Sin autem habuerit maculam, ve! claudum fuerit , vel

Eccli

coecum , aut in aliqua parte deforme, vel debile, non-immo-

35-14

labitur Domino Deo tuo,

9 7y

A Á

Sed intra portas urbis tuze comedes illud :

tam mundus,

quam immundus fimiliter vefcentur eis, anafi c

aprea, & cervo.

: 23. Hoc folum obfervabis, ut fanguinem eorum ron come-

das , fed effurides in terram quafi aquam.

43 d

-

PUK HREKE EE

CA:

$

16. Sim autem dixerit: Nolo egred; ,

cenarii f-*l

á

avettextus He—bfæ;ls,

€c.) Vide di&ta eodem cap. 2r.n. 6.

in quo

218

0.

Onuiz duplex merces

17. Ancille quoque frzniliter. facies. )

"mercen

3

illi debetur.

Refer hoc ad viaticum , non ad auris

IOo

NL;'// oper.

eri$ in primogenito bo-

perforationem ; quae in ancillis locum

"ULf

Sermo eft de primogenitis. foe-

non habuit, vide Exxod. 2r. 7

Tmminel

eneris ;; nam Joquitur de iis

I8. Nem zvertas ab eis ocufos £H0s. )

primogenitis, de quibus laicus vefci

INon ages dure , aut inhumaniter.

Ononiam juxra merccdem morcemarii

poterat, ut patet ex num. 20. fequen-

ti, primogenita autem mafcula tota

e n férvivit ti5;. ). Servivit tibi fex

erant Dei, & facerdotum , adeo ut

annos non minus, quam mercenarius,

nihil rediret ad eum, qui offerebat;

cujus operam fi conduxiffes , mer-

quemadmodum aliquid redibat cum

cedem numerare debuiffes.

ZEquum

fominei generis primogenita offere-

ergo eft, ut mercedisloco anno fepti-

bantur ritu vicimarum pacificarum.

tico.

mo eum mangumittas cum aliquo via-

22. S$ed zfra portas, 6/c.) Ma&ando

Vel fenfus eft.

Mercenarti

illud alia ma&tatione corfuni, &prof.na.

ad triennium operas fuas locare con-

Tzp? mendus, quam aemundyus.) Quod

fueverunt, ut colligitur ex cap. [6.

locum non haberet, fi animal immo-

líàie num. I4.

£ ergo tibi grave

latüm fuiflet ritu pacificorum ; ex hu-

fit fervum anno feptimo liberum cum

donis dimittere ; fervivit enim tibi

jufmodi enim íacrificio foli mundi

participate poterant. Levit

.7T. 20. &

duplo longiori tempore; quam mer-

feq. & alibi.

2

-

^

*

*

VE

dv

z

595

C AAP U E XVE

JdYes pracipu

z

J

annt folemnitates , deymorum,

H bdomäda;wn *

C Tabernaculorum : de juflis judicibus conflituendis , & de

e

*

carcendo ab occafionibus. idololatrie.

$

r.K YVDferva menfem novarum frugum, & verni .primum tem-

$

oris, ut facras Phafe Domino Deo tuo: quoniam in

ifto menfe eduxit te Dominus Deus tuus de /Egypto no£te.

2. Iimmolabisque Phafe Domino Deo tuo de ovibus, & de

bobus, in loco, quem elegerit Dominus Deus tuus, ut habitet

nomen ejus ibi.

J

3. Non comedes in eo panem fermentatum : Septem diebus

comedes absque fermento, affli&tionis panem, quoniam in pa-

vore egreílus es-de /Egypto: ut memineris diei egreffionis

tu& de /Egypto, omnibus diebus vitee tuse.

h

4- Non apparebi: fermentatum in omnibus terminis tuis fe-

ptem diebus, & non remanebit de carnibus ejus, quod immo-

latum eft vefpere in die primo usque mane.

$. Non poteris immolare Phafe in qualibet urbium tuarum,

quas Dominus Deus tuus daturus eft tibi.

6. Sed in loco, quem elegerit Dominus Deus tuus, ut habitet

nomeu ejus ibi : immolabis Phafe vefpere ad folis occafüm,

quando egreffus es de /Egypto.

Efff 5

* bt

2fem novartmfrugum.) Nlen-

Paxnem f&rmez*t:;tum.) 'Jotis enim

LA

Z

jg

fem

Nifan

five Martium,

feptem diebus Pafchalibus commede-

quo in terra promiffionis incipiunt fpi-

bant panes azymos cum agno , & aliis

ce hordeacee florefcere ; ille: enim

Sacrificiis, & cibis etigdm commünibus.

offerebantur in Pafchate, fcilicet fe-

dfphiclionis pamem.) Wel,quia mo-

cundo die azymorum, ut patet Lev..

numentum afili&ionis, quam paffi fue-

2. I4. & Lev. 2

IO.

rant in ZEgypto, vel maxime quia is

9. Phafe .. .. de bobus. ) Phafe, id

panis infüavis , infipidus, & ftomacho

eft, vi&imas Pafchales, quz in fo-

gravis eft.

lemnitate Pafchali de. ovibus, & de

In pevere. ) Febr. ei feffinatione ,

bobus offerri jubentur, Num. 28. 19.

utrumque verum, & cum pavore, &

Non enim poteft intelligi hoc loco

cum feftinatione egreffi funt , adeo ut

Phbafe de victima illa, qu& ad vefpe-

panes fermentatos parandi tempus non

rum diei decima quartz immolabatur,

habuerint.

quia hzc non aliud , quam agnus, aut

5« Domelare Phafe. ) Propriedi&um,

hodus effe poterat, noti autem vitv.

hoc eft, agnum Pafchalem. Hunc

lus , aut bos.

tantum in loco,ubi effet tabernaculum,

Ut babitet momen ejus ibi.) Ut ilic

aut templum, immolare poterant.

colaturDeus, &invocetur nomine fuo.

6. Quando egreffus. «es. ) Particula

3. Nen comtdes in co;) Cum eo fci-

quande non fignificat precife tempus

Bicet Phafe.

.vefpe;ræ,-vel occafus folis, fed totam

596

LiBRI DEUTERO.NO.MII

7..Et coques, & comedes in loco, quem elegerit Dominus

Deus tuus, maneque confurgens vades in tabernacula tua.

8. Sex diebus comedes azyma : & in die

feptima, quia col-

le&£ta eft Domini Dei tui, non facies opus.

9. Septem hebdomadas numerabis tibi ab ca die;

in fegetem miferis.

qu'a faléem

Io. Et celebrabis diem feftum hebdomadarum Domino Deo

tuo, oblationem fpontaneam manus tuze, quam offeres juxta

beneditctionem Domini Dei tui:

1

IT. Et epulaberis coram Domino Deo tuo tu, filiust

Vi

ms; &

filia tua, fervustuus, & ancilla tua, & Levites

; qui eft intra

portas tuas, advena, ac pupillus, & vidua,

qui morantur vo-

bifcum : in loco, quem eleger

n

it Dominus D.e-us tuus, ut habi-

tet nomen ejus ibi.

.

I2. Et recordaberi

s quoniam fervus fueris in JE

gypto: cu-

ftodiesque, ac facies, quse praecepta funt.

.

13. Solemnitatem quoque tabernaculorum celebrabis per fe-

ptem dies, quando collegeris de area, & torculari fruges tuas:

I4. Et epulaberis in feftivitate tua, tu,

filius tuus, & filia,

fervus tuus, & ancilla, Levites quo

que, & advena, pupillus,

ac vidua, qui intra portas tuas funt.

Ij. Septem

noCem , ut fenfus fit; immolabis oc-

quebatur, eratque decimus fextus men-

cumbente fole ad no&is vefperam,

fis Ni(àn.

De hoc fefto vide Levit.

quanoctede /E;eypto egreffuses. . Vel

22. To.

Jubentur autem . numerari

egreffus nomine intellize etiam appa-

feptem hebdomada ad diem Penteco-

ratum ad egreffum.

ftes conítituendum.

* Maneque cozfurgens. ) Manequod

IO. Feffum hebdomadarum.) Pente-

omnem Pafchalem folemnitatem ex-

coften.

acam confequitur; nam proximo die

Oblationem [pontaneam. ) Supplenda

a comeftione agni longum iter capef-

VOX fecundum , vel ju&xra, fecundum

fere non poterant, quia erat dies fe-

fpontaneas oblationes , quas offerre

Bs

volueris.

8. Sex dielus .comedes azyma. ). Se-

lI. Er epulaberzs coram Domino.) De

ptem erant dies azymorum , excludi-

tur autem hic feptimus dies, de quo

hifce épulis , vide di&a cap. I2. n: 17.

I2. Cuffodie[que ac factes, qua pra-

ftatuerat mox aliquid ;peculiare fub-

eepta [u:1. ) Senfíüs et ; Propterea cu-

nectere.

ftodies, ac facies, libenti fcilicet ani-

Gollecta ef Domizi.) De fefto Col-

mo, ex benefieiorum acceptorum me-

le&dz, feu cetus, vide di&a Levit.

moria, quibus excitamur ad divina-

23 36;

rum legum cuftodiam.

9. -b ea die, qua falcem ,. $. )

Ig. Sefemuitatem quoque tabermacu-

Dies oblationis manipuli defignatur,

lerws.) De qua Levit. 23. a num. 34-

qui in Pafchatis feftum immediatefe.

& deinceps.

597

CAPUT XVL & XVII.

iebus Domino Deo tuo fefta celebrabis, in lo-

H

15. Septem d

R

co,quem e

legerit 1

»!

ominus benedicetque tibi Dominus Deus

tuus in cun

&is frugibus tuis ; & in 'ani opere manuum tu1-

rum, erisque in laeitia.

um apparebit omne mafculinum

16. 'Tribus vicibus per ann

&

tuum in confpe

et

].

u Domini Dei tu1, in loco,

quem elegerit:

A^.

emnitate hebdor

Á

nadarum , &

in folemnitate azymorum , in fol

folemnitate tabernaculorum.

* Non appa

rebit ante Dominum "Exo.

2315

vacuus.

i

17. Sed offeret unusquisque fe

*

cundum quod habuerit juxta lbu

35. 6.

benedictionem Domini Dei

fui, quam dederit ei.

19. [udices, & magiítros conf

titues in omnibus portis tuis,

uas Dominus Deus tuus dederit

tibi, per fingulas tribus tuas:

ut judicent populum jufto judicio,

t. * Non acciples perfo- "Exo.

19. Nec in alteram part

em declinen

cecant oculos fapientum; r2

nam,nec munera: quia munera exc

& mutant verba juíftorum.

I9.L5-

uftum.eft perfe

queris, ut vivas, & poffi-

Supr.

20. Jufte, quod j

L17.

deas terram , quam

Dominus Deus tuus dederit tibi.

borem-juxta a

ltare ECCH.

21. Non plantabis locum, & omnem ar

IO.3I.

Domini Dei tui.

:

22. Nec facies tib!, neqt

je ccn?cätlïï.äs fliatuam : quze odit

quinus peus tuus.

CUN PIUOES AVIE

Huflia deligenda , idslolatria punienda , in. ggavi dificultate ad

jummum Jacer dotem , ejusque concilium recurrendum,€? qua&

regi eligendo fint obfervoanda.

& bovem, in quö

I. MTOn immolabis Domino Deo tuo ovem,

bonáinatio eft Do-

eft macula, aut quidpiam vitii: quia a

mino Deo tuo.

3

2. Cam

I8. Magiftros. ) Donfrerius in Exod.

Ig. Noz 4c:z;pies þerfanam.) Eam-

cap.

18. v. 25. putat fuiffe fuperiores

dem íententiam habes Eixod. 23. 8.

QI. Nom plamtabis laeum , &c.) Ne

quofd

am Judices toti uni tribui prz-

videaris imitari ritus Gentilium , qui

fe&tos, aut

certe fuiffe judicum pare-

in honore füorum deorum lucos fa-

dros, & affeffores , quos judices con-

fulerent , ut omnia juxta divinz legis

crabant.

lpfum vide la-

Q2. Shatuam.) Qualem Gentites fuis

prafcriptum fierent.

Diis, vel idolis conftituunt.

te de hoc difputantem.

In ommibus pertis.) In omnibus ur-

I

L

N quo eff macula.) Nide dicta Exod.

bibus, & pratoriis , ubi jus dicitur.

12' L]

558

LIBRI DEUTE'RONOMII

2. Cum reperti fuerint apud

te, intra unam portarum tuz-

rum, quas Dominus Deus tuus

dabit tib

1, vir, aut mulier, qui

faciant malum in confpettu Domini De

1tui, & transgredian-

J

tur pactum 1illius,

3. Ut vadant, & ferviant diis alienis, & adorent eos

& lunam, & omnem miitiam cteli

, folem,

; qu& non praecepi:

4..Et hoc tibi fuerit nu

^

nciatum , audiensque inquifieris di-

. ligenter) & verum eff

e repereris,. & abominatio fa&ta eft in

Tírael:

$. Educes virum, ac mulierem, qui rem fcelerati

ffimam

perpetrarunt, ad portas civitatis tu&e , & lapidibus obr

uentur.

* Infr.

6. *In ore duorum , aut trium teftium

peribit, qui interfi-

To.15: ejetur.

AVE .

Nemo occidatur,

uno contra fe dicente teftimonium.

18.16.

7. Man

us teftium prima interficiet eum,

2Cor. popull extrema mittetur: ut auferas ma

* & manus reliqui

1

lum de medio tui.

8

8. Si difficile, & ambieu

LVL

ur

n apud te judicium ei

*'Sup. ris inter fan

e perfpexe-

guinem, & fanguine

m,caufam, & caufam, lepram,

139 & (r)lepram : & judicum intr

&

7

7

a portas tuas videris verba variari:

furge,

c

aícende ad locu

in, quem elegerit Dominus Deus tuus.

9.* Ve-

m

;epram & lepram. Iz edit

* 02X

Szx

L

7

SS

'r.

A

4

L. legitir : Lepram & non lepram.

nam portarta. ) Ürbium.

involuntarium excufantib

Maís

) idololatriam , ut patet ex

us, aliis ut

fequ

tous.

Voluntïgium, & deftin

atum punien-

dum eíle

propuntiantibus , vel ferffus

TransgrediAntaumr patctum. ) 'i'ranï'—

eft: fi co

gredi padum dicuntur ii, quiar

eli-

ntroverfia difficilis, & am.

[4)

»]

bigi exiftat inter cognationes

.

(quod

ione deficiunt, Videadtiebr. ro.29.

enim hic habemus inter

fangu

inem

O20

Htzem celi. ) Aftra , que . fünt

& fanguinem D. Hieron.

quaf

i milites Deo famulantes, & pro

2. Paral. 1g.

IO. Vertit , inter cognatio

nem, &co-

€o, cum opus eft, depugnantes.

gnationem) hoc eft int

5- d porzas ofuitatzs. ) ixtra civi-

funt diverfarum co

er eos, qui

tatem.

Morisenim erat Hebrzis ex-

modi orii füb

gnationum, cujuf-

inde poterat vel circa

tra urbem , vel extra caftra extremo

poffeffiones, v

fupplicio aífficiendum educere

,Ífic &

niendum erit a

el circa res alias, ve-

Chriftus,

& S. Stephanus extra ur-

d facerdotes, &c.

Canfam , & caufam. ) Làtem

. fuper

bem paffi fünt.

quacunque re.

6: Ip ore dauem, €c.) Hamdem

fententiam habes infrà ca

bu

Lepram € lepram. ) Aliis afferenti-

Chaldaus vertit :

P. I9. I5.

$ lepram efle ejus generis, qua a

Per ditlum duoruas ,

fa

aunt trium (teflium veus comvidus occidatzr.

cris arcet, aliis vero negantibus.

7- Manusteffzum , E. ) "

Verba variari.) In Hebrzo eft,

^mi,

eftes pri-

verba conreniiomum

» id eft, fieo ufque

deinde reliquus populus in eum

procedat judicum :

mittent lapides.

ut inter illos cor

ninorum contentio,

9. Jorer f)znk;uinsm, e J/;z;zxguinc*m.

lvenire non. poffit,

tunc ad Sacerdote

$; & Pontificem re-

Si homicidii caufa ambigua fit, aliis ut

currendum.

^

C APU XVIL.

599

d.

9.* Veniesque ad facerdotesLevitici geteris, & ad judicem, ».Par.

i

l-

qui fuerit illo tempore, quaeresque ab eis, qui indicabunt tibitg. 8.

judicii veritatem.

Io. Et facies,quo

dcumque dixerint, qui praefunt loco, querh

)

elegerit Dominus, & docuerint te.

1. Juxta legem ejus : fequerisque fententiam eorum, nec

declinabis ad dexteram , neque ad finiftram.-

*

!

I2. Qui autem fuperbierit, nolens obedire facerdotis impe-

rio, qui eo tempore miniíitrat Domino Deo tuo, ex decreto

judicis, morietur homo ille, & auferes malum de Iírael :

13. Cunctusque populus audiens timebit, ut nullus deinceps

intumef(cat fuperbia.

14. Cum ingreffus fueris terram , quam Dominus Deus tuus

dabit tibi, & potlederis eam, habitaverisque in illa, & dixeris:

Conftituam fuper me re

gem, ficut habent omnes per-circui-

tum nationes:

$. Eum coriftitues , quem Dominus Deus tuus elegerit de

numero

4 locum, quem elegeri? Dommmas.)

cap. 2. 7.. Labia enim facerdotis euffa-

In ferufàlem , ubi eft templum , in

dient [eientiam , &Y legem requirent ex

quo habitat Dominus; vel ante tem-

ore ejus : quia Angcelus Domini exerci-

plum conftru&um , ad taberpaculum.

um eff.

9. V.nieque d facerdotes Leviiici

I2. Sactrdotis imperio.) Pontificis ;

gemeidi, € a4d jud cem. ) Per Judicem

Qzui eo tempo.e mizifrat Domino.)

Qui eo tempore fungitur Pontificatu.

hic vel inteilige Pontificem, ut vult

Eu

P

ónti-

Vatab!us, & alii, vel ejus vicarium.

Et decreto jadicis. ) Hjufdem

Sane caufze fpirituales , que ad religio-

ficis, cujus eft ifta judicare, an fcili-

nem, facras ceremonias , & fimilia

cet juxta legem fiant , nec ne.

fpe&tabant, ad Pontificem pertinebant,

Morietzr homo i/le.) Mortepunietur.

Relique vero civiles difceptabantur a

nuferes aalum. ) Perniciofum ho-

feculari judice, cujufmodi erant Re-

minem.

Ve-

ges, & magiftratus inferiores.

IA4. E£ dixeris couflitmam [sper emeve-

rum, quia non fuis legibus, fed divi-

gem , 67.) Non id vuit Deus, ut Rex

nis Rempublicam gubernabant, fi quid

ilis preficiatur ; fatis enim liquet id

velin jure3 vel in fa&o obfcuritatis

Deo magnopere difplicuiffe, cum pe-

effet, qua alias exhauriri non poffet ,

tierunt fibi conftitui Regem, 1. Reg.

ipfis judicibus laicis, atqueadeo & ip-

8. 5. & feqq. & cap. 10. 19. & cap.

fi Regi recurrendum erat ad Pontiti-

I2. 17. & feqq. fi tamen id pertinacius

cem ,

ut difficultatis exorte folutio-

petant, ac defiderent líraelite , indi-

nem accipeaet.

cat Deus fe permiffurum , uti. & po-

Io. Docuerint te juxta legem ejus.)

ftea permifit . Reg. 9. 22. certis ta-

Qui confuluntfacerdotem, acquiefcere

men conditionibus, quas omnino fi

debent , & exiftimare fácerdotum &

Regem velint, fervari vult,ac pr£cipit.

Pontifïcisigdicium datum effe juxta le-

I5. Quem Dominus Demstums elege-

bem Domini : nam , ut ait Malach.

rit.) ld fervatum in Saulis eledione,

6co

LTPRI DEUT"ERONOMII

^

numero tratrüm tuorum. No

n notavrie «l

44 pweÓviloO dli

erius gentis hominem

regem facere, qui non fit frater tuus.

ecq- 4 t

16. Cumque fuerit conftitutus, non multiplicabit fibi equos,

nec reducet populum in /Egyp:um, equitatus numero fuble-

vatus: prafertim cum Dominus praeceperit

quam amplius per eamdem viam revertamini.

Vobis, üt nequa-

C

17. Nqn Z?vebit uxores plurimas,quze alliciant animum ejus,

neque argenti, & auri immenfa pondera.

I8. Poftquam autem federit in folio regni fui, defcribet fibi

Deuteronomium legis hujus in volumine, accipiens exemplar

a facerdotibus Leviticee tribus,

19. Et habebit fecum, legetque illud omnibus diebus vitze

fuee, ut diíca: timere Dominum Deum fuum, & cuftodire

verba, & ceeremonias ejus, quae in lege praecepta funt.

H

20. Nerc

—

item Davidis; deincepsfucceffione ad

indicatur ; quia cum injectus eft- fer-

regnum ventum efi: quamquam &

mo ab Ifraehtis dereditu iu ZEgyptum,

Salomon, e pluribus fratribus ad Re-

graviter illis Dominus füccenfüit.

gnum Dei

tus eft.

peculiari .ele&ionef voca-

Per eazadem 'Uitzm,) Quæ:umque Via,

quz ducat in ZEpyptum, &fit eadem,

Qui non fft frater tuus.) Hebraus,

ratione termini.

de gente tua , ne, fi alienigena fit,

SY7. Nom babebit- mxores pisrimas.)

ad aliam religionem fubditos pertra-

Aliquas uxores habere poterant, ut

hat; utque fuos amet, & ab iilis vi-

David, plurimas ut Salomon, (àlvo

ciffim diligatur. ^* Intellige hoc de

officio non poterant.

Rege electo , non de eo, quem indu-

Que alliczant animum ejus. ) Effe-

xit neceffitas, cui parendum.

minent , fleGant ad vitium , id etiam

16. Nom' multipliesbit ffbi equos.)

INon vetantur equi, aut eorum ufus,

vetitum , ne pravo exemplo Rex po-

pulo noceret , neve illum nimiis im-

fed nimia eorum copia: tum ne in

penfis gravaret.

bello illis nimium confidat, quia fa/-

Neque argenti , 6f any; zmmen[a pou-

lax equus ad [2lutem. P(al.

23^

29

.T. tum

derz..) INe Rex ex cupiditate auri,

ne erigatur in fuperbiam , magnoque

& opum fübditos fpoliet; & ne ex

faflu, & pompa incedat.

Al ratio

opibus in faftum , & luxum difluat.

ftatim fubditur.

I8- Deftrzbit fbs Deuteronomium

?

Nec reducet populum in /Eg)þhüh.)

£.) Philo lib. de creatione princi

-

Quafi illud regnum fue ditioni adjun-

pis ait, debuiffe Regem manu

propria

&urus , equitatui füo fidens.

in. He-

defcribere.

Alii cenfent potuiffe uti

br&o , Ne redire faciar populum in -

aliena manu.

Eyptum ad zaultos equas habendos , '& fen-

Densteronomtium.) Quia. hic liber eft

fus efle videtur, ne cupiat populus

quoddam Mofaice legis compendium.

equorum amore in /Egyptumrreverti.

Gun Dominus preceperit volis) Nuf-

Mecipiens exemplar a facerdoribus. )

Ut ex incorrupto exemplari defcribat.

quam id preceptum difertis verbis in

I9. Legeraque il/ud omnibus dielus vi«

Scriptura reperitur, implicite tamen

t« [4«.) Non quod continue, vel quo-

CAPU T XVIIL & XVIII

601

20. Nec elevetur cor ejus in fuperbiam, fuper fratres fuos,

neque declinet in partem dexteram, vel finiftram , ut longo

lS,

tempore regnet ipfe, & filii ejus fuper Iírael,

Qe

j

DAPUT XVIM.

Sgcerd()tiï.]u,s, & Levitis pro po[fefione cedunt. oblationes, ac facri-

ficia : cavenda omnis JuperfTitio, de «ero propbeta fufcitando,

)l

& falfo propbeta interficiendo : quomode verus

[

a falfo dilcernendus.

1. NTOn* habebunt facerdos;& Levitse,& omnes,qui de eAadem Num.

tribu funt, partem, & haereditatem cum reliquo populo 18.20.

*

Ifrael, quia facrificia Domini, & oblationes ejus comedent,

gl

?. E.

RTR

iliiii

l aliud accipient de potfeffone fratrum fuorum: ?P

Dominus enim ipfe eft h&reditas eorum, ficut locutus eft illis. ;,Cor.

3. Hoc erit judicium facerdotum a populo, & ab his, qui g.13.

offerunt vi&timas : 1

x

PA

c

bovem, five ovem immolaverint, da-

bunt facerdoti armu

n,ac ventriculum :

4. * Primitias frumenii, & vini, & olei, & lanarum partem Num

"

Ü

onfione.

ex ovium

5. Ipfüm 18-21.

tidie illud legere teneatur ; fed Íte-

. J0z hbabebunt Sacerdotes , €7c,) Vi.

quenter legat , ut memor fit eorum,

LA

de fupra INum. IS. 20.

^

qua in libro illo feripta funt.

3

Hoc erit- judicinm Jacerdotzemo. )

U: difcat vimere Dominum. y 'Vimor

Hoc.erit , quod de jure debetur facer-

r 1l

1

Deu-

dotibus.

enim Dei maxime-incuk

)d eft pe

ar-

teronomio , q:

2p^

v? vitimas.) Inteliige hocde

deníque concio

lYi

OVIS, inc

LO

tan

He-

&

Ci

ficis.

br&os ad cultum Dei,

1, C

;;

bfer-

Szve ovem.)- Cum qua intellige &

vationem.

capram ; vox enim Hebrea utramque

2O. Nec eleverur eiv ejeus 1 fuperbiam.)

compleZitur.

Ne infolefcat, nec tyrannicos mores

Aamum , ae Venrriculum.) Armum,

induat.

& pectufculum , ut habetur Exod. cap.

Super fratres [uos.) Gentem f

^T

29. num. 27. & Levitic. cap. 7. num,

Nec

ume decliges im partem de

75

)

vei f

;

vam.) A eg

€170€15 CC F.

Tei

iO

T

4. Primitias) Graeci vocant a

prafcripto quacumque ratione def

&& , qua vox oblationem , potiusid,

Ut lozgo tempore veguet ip

Je 5

&

;

quod aufertur, & felipitur, fipnifica

tte

tU-

ejus.) Exemplis enim ex fa

[

tem

debebat hoc effenon minusparte fexa-

ris difcfmus, Reges eos, qui p

gefima fru&uum.

non coluerunt, aut re

ono excidiffe,

Er lamarum partem.^) Primitiarum

titulo 5

naàm lanarum detonfio inter

aut ad filios fuos, aut certead longam

nepotum.feriem regnum mnon trans-

annuos fru&us , & proventus cenfetur.

mififfe.

Biàl. « uso Com. Menoch. Tom. T.

Gggg

602

LIPEITEOTERONOMTI

5. Ipfum enim elegit Dominus Deus tuus de cun&is tribu-

^

l

bus tuis , ut ftet, & minií

tret nomini Domini ipfe, & flii ejus

in fempiternum.

x

6. S1i exierit Lev

ites ex una urbium tuarum ex om

ni Tfrael,

in qua habitat, & voluerit venire, defiderans locu

m, quem

elezerit Dominus.

j

7. Miniftrabit in Nomine Domini Dei fui, ficat omnes f

tres ejus Levitze, qui ftabunt eo tempore coram Domino.

8. Partem ciborum eamdem

GN

acoc

ipiet, quam & czeteri : ex-

cepto eo, quod in urbe fna ex psterna ei fucceffione debetur.

9. Quanio ingrefius fueris terram, quam Dominus Deus

tuus dabit

IU

E ER

i, cave, ne imitari velis abominationes illarum

gentium.

"

*Lev.

1o. * Nec inveniatur in t&, qui luftret filium fuum, aut fi-

2027. ]iam , ducens per ignem: aut, qui auiolos fcifcitetury & obfer-

vet fomnia , atque auguria, nec fit maleficus

2

1I. Nec incantator, ncc qui pythones c

ereg. *

aut qua:rat a mortuis veritatem.

:

onfulat, nec divinos,

29.7.

12. Ómnia

S. Nemini Domini.) Ipfï Domino.

6. . 5j exierit Levires, &c.) Si Levita

/Iuguri.ä.)Non folum ex avium garritu

volatu, paftu, fed alio quocumque mo-

devotione ductus, & cupiens extra vi-

do omnia rerum futurarum auguria

ces fuas reliquo vite tempore miniftra-

captando.

re Deo in tábernaculo, ut fecit Samuel.

Malefcus.) LXX. Venefrcus , pradti-

7- Qui flabunt.) Per vices mini(tra-

giator , ut indicant Hebrza.

bunt.

8. Parrez ciäar&:m eanodem. accipiét.)

II. Igcantator. ) Quui fufurris qui-

Intellige vcl alimenta ex arario templi,

busdam, & muflitationibus mira qua-

dam facit.

vel ex aliqua decimarum portione a

Pontifice fepofita in Levitarum a&u

Pythbones.) Pythones proprie dice-

miniflrantium alimenta.

banturii, qui demonem refponfa dan-

Ex paterna [uecefFone-) Iabere enim

tem haberent in ventre, velipfi da-

mones e ventre loquentes. LXX. ap-

poterant in urbibus füis domos, fubur-

bana, armenta , &c.

pellant ä(yrï'ag;»/yäüsg , Ventriloquos,

IO. Dwcens per ignem.) R,xurens in

Nec dzvinos. ) LX X. veparookimov,

portentorum io[peHorem , alibi eamdem

honorem Moloch, de quo Lev.r ;.21.

"driolos fciscitetur. ) Abiis refponfa ,

vocem llebraicam vertunt x

& divinationes quarens.

guofen , cognitorem fcilicet rerum ar-

canarum , qui profitetur fe talia nof-

OLfervet fomnia. ) Superftitiofe exi-

ftimans illis futura fignificari , autex-

fe, earum caufas, & fignificationes.

pe&dans a D&mone refponfum per

Querat a mortuit veritarem. ) Quod

fomnium , aut ex vifis nocurnis, quz

necromanticorum eft , qualis mulier

nullam habent cum rebus agendis con-

illa'erat, que Sauli Samuelem fufci-

ne:/xionem, confiltium capïenflo.

tavit. 1. Reg. 2g. 11.

CAT MT

XVili.

6

v

.

3

l-

12. Omnia enim hac abominatur Dominus, & propter iflius-

modi fcelera delebit eos in iniroitu tyo.

IN

13. Perfe&tus eris, & absque macula cum Domino Deo tuo,

)

14. Gentes iftae, quarum poffidebis terram , augures, & di-

vinos audiunt: tu autcm a Domino Deo tuo aliter inftitutus es.

15. *PROPHETAM de gente tua, & de fratribus tuis ficut'Joan.

me , fufcitabit tibi Dominus Deus tuus : ipfüm audies,

&EL45

16. Ut petifti a Domino Deo tuo*in Horeb, quando concio ^*

congregata eít, atque dixifti : Ultra non audiam vocem Domini*? Es,,

Dei mei,&ignem hunc maximum amplius non videboyne moriar. ro. 1.

17. Et ait Dominus mihi : Bene omnia funt locu:i.

IS

i

18. * Prophetam fufcitabo eis de medio fratrum fuorum fimi-"*Joaa.

lem tüi : & ponam verba mea in ore ejus, loqueturque ad eos I* 5

omnia, qu& pracepero illi.

l-

19. Qui autem verba ejus, quae loquetur in nomine meo,-

audire noluerit, ezo ultor exiftam.

20. Proplieta autem, qui arrogantia depravatus voluerit, lo-

qui in nomine meo, qu& ego non pracepi illi, ut diceret, aut

ex nomine alienorum deorum, interficietur.

3

21. Quod fi tacita cogiiatione refponderis : Quo modo pof-

fum intelligere verbum , quod Dominus non eft locutus ?

22. Hoc habebis fignum: Quod in nomine Domini propheta

ille praedixerit, & noh evenerit: hoc Dominus non eft locutus,

fed per tumorem animi fui propheta confinxit: & idcirco non

timebis eum.

GgBg 2

CAPUTr

I3. Perj eus eri$ , 63 afane

772.»:!]".(!--1 3

Moyfe loquecatur Deus ore ad osfa-

&c. ) In divino cuitu, & re

ione,

miliriter; ita & cum Chrifto, idque

quam nullis f

per

( 617

füiuonibu:; z

tiiuinn

longe excelientius ; erat enim . Chri-

haculabis , ut patet ex ver/u fequenti.

ftus quoad naturam humanam Verbo

I5. P.epheiam de genté tza, €fc. $n

Dei, Deoque intime unitus.

festasit tiéd. Dominus.) N e! fenfus ei

16. Ouando cemcio co

Pominus fübinde prophe:am fefcita-

mgrecata eff. )

Quo die totus popu!

us ad accipien-

bittibi, qui te dozeat , vel, dabit tibi

dam 2 Dco legem ad mventis Sinai

Meffiam Chrifium eximium prophe-

radices convenit. Exod. 2o. o1.

tam, do&orem, legislatorem , &c.

I8. Pomam werba mea im o ejus. )

Praþl:et4m

fecut me. ) Didtur ,

H

i

oc & prorhetis convenit, & etiam

féettt ze , id eft, 1. quoad ducatum po-

Chriíto, qui de fe ipfo dicebat Toan.

puli, & legislationem. IL. quia libe-

I4. QO. Veróz, qua ego Joquor Vobis., &

rabit ex fervitute ^g ypti , diaboli fci-

"e ip]ä 7207 /.:yuar.

licet, & vitiorum. 11[. quia nos in

QO. Ex Zs ze alienorum deorgin. )

terram beatorum deducet, ut Moyfes

Revelatione aut refponfo a Damoni-

populum in terram promiffionis. ÍV.

bus accepto.

quia multa patrabit miracula; ut Moy-

QI: Refponderis.)) ObiBC?rïS.

22. Er nom eventrit.) Qua enim

1'esþ in ZEgypto. V. quia ficut cum

^

$

604

LIBRI DEUTERONOMII

CATUT XIX.

Separande [ex urbes vefugii , & qui, ad eas tute confugient , &?

- qui nn ; de eris , falfisque teflibus ,€? de terminis non

Me

rai

9j

ereudis.

H

Um difperdiderit Do:

^^

iinu

Lï)

i

s Deus tuus gentes, quarum

tibi traditurus eft

ram, & poffederis eam, habitave-

risque in urbibus ejus, & in zedibus:

iNum,

2. * Tres civitates feparabis tibi in medio terrze: quam Do-

25.11. minus Deus tuus

dabit tibi in poffeffionem ,

ofue

20.2.

3. Sternens diligenter viam : & in tres eequaliter partes to-

tam terrae tue provinciam divides

ut habeat e vicino, qui

propter homicidium profugus eft, quo poffit evadere.

4. Hsec erit lex homicidze fuzientis, cujus vita fervanda eft:

Qui percufferit proximum fuum nefciens, & qui heri, & nu-

diustertius nullum contra eum odium habuilfe comprobatur:

$. Sed abiiffe cum eo fimpliciter in filvam ad ligna cceden:

da, & in füccifione lignorum fecuris f

u

190

erit manu, ferrumque

lapfüum de manubrio

amicum ejus percufferit, & occiderit: hic

ad unam fupradi

CU

&

arum urbium confugiet, & vivet :

: 6. Ne forfitan proximus ejus, ct

iu

ij

s effufus eft fanguis, do-

lore ftimul

.

atus, perfequatur, & apprehendat eum, fi lo

T !&Cl'

via fuerit, & percutiat animam ejus, qui non eft.reusn

35

quia nullum contra eum, q

n

[o

*ïaiiä

e

monftratur.

1 occifus eft 0dium prius ha

7. Idcirco

præcipio- tibi, ut tres civitates zequalis inter fe

fpatii dividas

.

8.* Cum

Deo infpirante þrædicuntur a prophe-

pedita fit, -& fugam retardet ad afy-

tis, ea femper eveniunt: neque enim

lum confugientium.

eus mentitur, aut mentiri potelt.

4. QUi percufferir

mefciens.) So-

Noz iimebis enim. ) Nec m nas, aut

li enim involuntario homicidze 2 GC

pradi&iones illius. LXX. sx z4/e-

&tis 4b /eo: manus fcilicet uitrices, fed

inculpato concedebant jus afyli. Vi-

de num. 35. II.

tas luat.

ut par eft, curabitis, ut pcenas debi-

5. Simpiczrter.) Absque dolo, vel

fraude.

"Res civitates

2.7

eft

feparabis.) Sermo

6. Proximus ejas.) Cognatus occifi.

t de civitatibus refugii, qua

Percutiat animam ejus.) Percutiat

tranfito: Jordane conftituendze refta-

eum , occidat.

bant; tres enim jam

Nullum.

Moyfes ipfe

-odium prius babuiffe mon-

conftituerat.

firatsr.) Ex quo ca

g- Sternens diligenter viam. ) Neim-

non dolo , fed caufa

pitur conje&ura,

occifum.

*

'

CAPUT XIX.

603

8. *Cum auten dilataverit Dominus Deus tuus terminos «(en

28.14

CU

tuos, ficut juravit patribus tuis, & dederit tibi cun&tam ter-

Exod

ram, quam eis poliicitus eft,

9. (Si tamen cuftodieris mandata ejus, & feceris, quae ho-

24-24

Supra

die preecipio tibi, ut diligas Dominum Deum tuum, & ambu-

I2.20.

*]x

les in viis ejus omni tempore) addes tibi tres alias civitates,

& fupradi&tarum trium urbium numerum duplicabis.

IO. Ut non effundatur fanguis innoxius in medio Terrae,

quam Dominus Deus t

uus dabit þibi poffidendam; ne fis fan-

guinis reus.

1r.*Si quis autem odio habens proximum fuum, tnfidiatus * Nu.

fuerit vitse ejus, fürgensque percufferit illum, & mortuus fue- 35.20

rit; fugeritque ad unam de fupradi&tis urbibus :

I2. Mittent feniores civitatis illius, & arripient eum de loco

effugii tradentque in manu proximi, cujus fanguis effufus eft,

& morietur.

-I3. Non mifereberis ejus, & auferes innoxium fanguinem

de lírael, ut bene fit tibi.

14. Non affumes, & transferes terminos proximi tui j quos

fixerunt priores in poffeffione tua, quam Dominus Deus tuus

dabit tibi in Terra, quam acceperis poffidendam.

1;. Non* ftabit teftis unus contra aliquem , quidquid illud *Sup.

IT

"

eccati ,& facinoris fuerit: fed in ore duorum , aut trium te-

J

Matt

füu

m ftabit omne verbum.

19.16.

16. S1

GEEBE

2Cor.

I3.1.

9. Dilataverit ; €e.) Vide di&a fu-

IO. Ut non efundatur famguis, €$c. )

pra cap. I2. 20.

Quod fa&u proclive effet ; fiafylalon-

$zeut jurait parribus tuis ) Abrahe

ge abeffent.

facta eft ifta promiffio Genef. 15. 1g.

Ne fíis fanguinis veus.) Ob hanc le-

terminis etiam undequaque affignatis,

gem neclectam.

T

eadem deinde confirmata Iaac Genef.

IQ. Senmzores.ciartatis illi;zs.) Nonci-

vitatis refugii, fed civitatis occifi.

26. 3. & Jacob. Genef. 38. 13. &

35. 12.

I3. 4duferes iamoxium [anguimem. )

Innoxii fanguinis culpam &- reatum

9. Sizamen cuffodieris , E30. ) AEx quo

tolles ab Ifrael , qui reatus tamdiu ad-

patet promiffionem hanc non abfolute,

hzret populo ífraelitico, quamdiu im-

fed cum conditione , que hic expri-

punita ea czdes relinquitur.

mitur, factam.

14. Terimos proximi tui. ) "lermi-

Addes | tibi tres. Alias ciä)it.«:e:, 6$c. )

nos agrorum, vicinum fubmovendo ,

Si dilatatio illa , de qua num. g. fu-

& que illius funt , occupando.

tura erat extra Chananaam , etiam ci-

I5. Sfaóir omme vcr&um.) Confir-

vitates hz tres addende , extra Cha-

mabitur omnis accufatio , omne di-

&um , omnis res.

nanzam eligenda erant,

e

SN

606

LIBRI DEUTERONOMII

16. $i fteterit teftis mendax contra hominem, accufans eum

praevaricationis.

17. Stabunt ambo, quorum caufa eft, ante Dominum in

confpe&tu facerdotum, & judicum, qui fuerint in diebus illis:

*Dan.

18.* Cumque diligentiffime perícrutantes, invenerint falfum

132 teftem dixitfe contra fratrem fuum mendacium ;

19. Reddent ei ficut fratri fuo facere cogitavit, & auferes

malum de medio tui :

20. Ut audientes caeteri timorem habeant, & nequaquam

talia audeant facere.

* Exo

21. Non mifereberis ejus, * fed animam pro anima, oculum

21.23

2

"

: pro oculo , dentem pro dente, manum pro manu, pedem pro

*

Levit

.pede exiges.

24.20

CAPOUT.NX

M

5

?gï Qui tempore pugna fint. doimum remittendi : jura. belli quomodo fer-

vanda, qu& arbores cedende ad macbinas inflituendas ;

^l

qua relinquenda.

I. Q exieris ad bellum contra hoftes tuos, & videris equita-

tus, & currus, & majorem quam tu habeas adv rfarií

exercitus multitudinem, non timebis eos: quia Dominus Deus

tuus tecum eft, qui eduxit te de Terra Egypti.

H

2. Appropinquante autem

jam praelio ftabit facerdos ant

5

faciem, & fic loquetur ad populum:

3. Audi, Iíracl, vos hodie contra inimicos veftros pugnam

committitis, non pertimefcat cor veftrum

nolite cedere, nec formidetis eos.

» nolite metuere ,

4. Quia Dominus Deus vefter in medio veftri eft, & pro

vobis contra adverfarios dimicabit, ut eruat vos de periculo.

5. Duces quoque per fingulas turmas , audiente exercitu;

—

pro-

16. Pravaricationss.) Culp& contra

bus laicis jüxta przfcriptum hujus le-

legem admiffz.

gis remifla,

I7. 4mbo, quorum catia eff. ) 'Tam

I9. Reddent ei Jfcut . fratri fuo facere

accufasor, quam reus, interquos cori-

cegitavie,) Lege talionis.

troverfia eft.

Auferes malum, ) . Calumniatorem ,

4ate Dominum. ) In loco, ubi erit

vel calumniam.

tabernaculum , aut templum.

BI. 4pimam pro anima.) Mitam pro

In con[petu [ucerdoumz, E8 judicum.

vita, &c.

Caufe cognitione ad facerdotes rei

5:

/T non dedicuvit eaum. ) Et non-

provocatione devoluta, vela Judici-

dum egm inhabitavit; vox He-

D

hV

]

CATIT XX

6

3

proclamabunt :* Quis eft homo, qui aedificavit domum novam: :Mac.

& non dedicavit eam ? vadat, & revertatur in domum fuam,3 5o.

ne forte moriatur in bello: & alius dedicet eam. .

l

6. Quis eft homo, qui plantavit vineam, & necdum fecit eam

effe communem, de qua vefci omnibus liceat? vadat, & rever-

tàtur in domum fuam: ne forte moriatur in bello, & alius ho-

mo ejus fungatur officio.

7. Quis eft homo, qui defpondit uxorem , & non accepit

1

eam ? vadat, & revertatur in domum fuam, ne forte moriatur

in beilo, & alius homo accipiat eam.

8. His dictis addent reliqua, & loquentur ad populum:*Quis * fud.

eft homo formidolofus, & corde pavido? vadat, & revertatur 7- 3

in domum fuam, ne pavere faciat corda fratrum füorum, ficut

ipfe timore perterritus eft.

9. Cumque filuerint duces exercitus, & finem loquendi fe-

cerint, unusquisque fuos ad bellandum cuneos praeparabit.

10. Si quando accefferis ad expugnandam civitatem, offeres

ei primum pacem.

II. Si receperit, & aperuerit tibi portas, cun&us populus,

qui in ea eft, falvabitur, & ferviet tibi fub tributo.

I2. Sin autem foedus inire nolue

;*it, & coeperit contra te

bellum, oppugïïabis Vöam.

L

15. Cum-

brea fxgnificat dE(liC(trC, initi«re, eadem-

lari, quod cum prius effet inta&um;

que in templi, altarifque .dedicatione

jam ufu & ta&u quodammodo profa-

natur: 'falis vinea, de qua in fuos

ufürpatur, & in genere quotiefcum-

que cum folemnialiquo ritu, vel con-

ufus dominus nondum fru&us decer-

vivio rei cujufpiam ufus inchoatur.

pfit ; eft enim impolluta , & ut ficlo-

6. Necdum fecit eam e[fe communem.)

quar, quodam fenfü quaft virgo,

-

In Hebr. zecdum profanavit eam. Com-

mune Hebrais idem fignificat, quod

Er som accepit eam? ) Necdum

jmmundum, aut pollutum.

Porro

nuptias celebravit

aut domum non

deduxit, aut eam adhuc habet virgi-

vitis, & alia quevis arbor ante an-

num quintum cenfebatur quodammo-

nem, nec eam attigit. ,

do facra; neque enim tribus annis pri-

IO. 44 expugzandam csvit atem.) Ser-

mis licebat ejus fru&us attingere, do-

mo eft de civitatibus extra terram

nec anni. quarti fru&us Domino fuif-

promiffam.

fent confecrati, ut habetur Levit. Ig.

2. quo fa&o, anno tandem quinto

Offeres ei primum pacem. ) Ilivitaþïs

ad deditionem pacificam, & incruen-

incipiebat fieri communis, & per com-

tam.

INimirum ut Terentius ait:

munem ufum quodammodo a facró ad

profanum üfum tranfire.

Simplicius

Omnia prius experiri, quam arma,

fapienseza deces.

dici potsü, hic eozzune ilud appel-

e

08

LIERI DIEUTERONOMII

13. Cumque tradiderit Dominus Deus tuus illam in^manu

tua, percuties omne, q

E

uod in ea generis maículini eft, ir; ore

gladii,

14. A

bsque mulieribus, & infantibus; jumentis, & cseteris,

ua in civitate funt: Omnem praedam exercitui divides, &

^

comedes de fpoliis hoftium tuorum

J

quae Dominus Deus tuus

dederit tibi

15. Sic facies cun&tis civitatibus, quae a te procul valde funt,

& non funt de his urbibus, quas in políieffionem accepturus es.

16. De his autem civitatibus, quae dabuntur tibi, nullum

omnino permittes vivere :

.

.

17. Sed interficies in ore gla

dii, Hethseeum videlicet, &

Amorrhzum, & Chanansgum, Pherezzaeum, & Hevoeum, &

Jebufzeum , ficut praecepit tibi Dominus Deus tuus:

18. Ne forte doceant vos facere cun&las abominationes, quas

ipfi operati funt diis fuis, & peccetis in Dominüm Deum ve-

Ítrum.

19. Quando obfederis civiratem multo tempore, & muni-

B

de

tionibus circumdederis, ut expugnes eam , non fucci

VET

S arbo-

res, de quibus vcfci poteft; nec fecuribus per circuitum.debes

vaftare regione

m» quoniam lignum eft, & non homo, nec po-

teft bellantium con:'ra te augere numerum.

20. Si qua autem ligna non funt pomifera, fed agreftia, &

in ceeteros apta ufus, fuccide, & inftrue machinas, donec cà-

pias civitatem , quae contra te dimicat.

CAPUT

1

! X3. Ip cre gladii.) V. di&ta Ekxo.17.13.

Nu'Inm omnino permirtes vrvere.) De

I4. 4bfque mrlicribus , 6c6) À mu-

hominibus taritum hoc intellige, non

lierum enim, & infantium cede in

de animalibus, & jumentis.:

bello temperandum eft , quamquam

IQ. «drberes, de quibus we[er-peteff . )

aliqui funt cafus, in quibus etiam hi

Arbores frugiferas. Pythagoras apud

polfuntinterfici ; Sicfa&tum Num. 31-

]amblicum pracipiebat $usec» Quró» ,

1

m

/

Puerum ttas excufat,feminam]exns

x&) ixxaeno» purt NeUy , /xr;fr&

ut ait Seneca l. 3. de ira cap. 24.

Qüeiosiy.

Szatrvam , O. frudlferam ar-

gumenris , & eereris.) Cur enim ifta

&orem nec ladere , zec perdere.

vaftentur, quz nihil commerita fünt.

- Quoniam bgnum efl , 6fc.). Quia tibà

16.

ue dabustur fibg. ) Íntra terra&

in bello nocere nón poteft.

promiíIz terminos,

*

*X ag CREEU

609

QAPUT XXL

€«D - w

Cautio fuper bomicidio occulto : de muliere in bello;czzpm, de filio

)

odioje primogenito , filio contumace , C? eo , qui fufpenfus

ef? in ligno.

I Uando inventum fuerit in terra, quam Dominus Deus

tuus daturus eft tibi, hominis cadaver occifi, & igno-

rabitur caedis reus,

2. Egredientur majores natu, & judices tui, & metientur a

loco cadaveris fingularum per circuitum fpatia civitatum :

3. Et quam viciniorem cceteris effe perfpexerint, feniores

civitatis illius tollent vitulam de armento, quse non traxit ju-

gum, ncc terram fcidit vomere :

4. Et ducent eam ad vallem afperam , atque faxofam , quae

numquam arata eít, nec fementem recepit, & caedent in ea

cervices vitula :

s. Accedentque facerdotes filii Levi, quos elegerit Domi-

nus Deus tuus, ut miniftrent ei; & benedicant in nomine ejus,

& ad verbum eorum, omne negotium, &

vel immundum eit, judicetur.

quidquid mundum,

6. Et

Vuemscceguy

2. ..f Gredientur majores natu , & jedi-

4- d vallem 4

Peramy atque [axofam.)

ces. ) Pramiffa tamen de au-

Hebr. z4. valle

7: Etha", quod tamen

&ore czedis inquifitione fedula.

Ma-

nomen proprium non eft, fed àppel-

jores vero natu; &judices, de quibus

lativum fignificans locum quemcum-

hicfermo, erant magiftratus, vicino-

que depreffüm , & ut additur ; inara-

rum oppidorum agro, in quo cedes

tum, & incultum. . Locus hic afper,

fa&a erat.

& confragofus, occifores animi du-

| conítabat de loco-

Merientur. ) Si

ritiem refert; cavitas vallis, malitige

rum diftantia, non erat neceffario ad-

profunditatem defignare poteft.

hibenda dimenfíio.

Cadent 12 ea cervices virzule. ) Nuïla

in hac cede cenfenda eíl fuiife ratio

g: Et quam viciniorege ceteris effe

facrificii.

perfpexerint , &c.) In hanc enim cadis

prefumptio cadebat ratione vicinitatis.

|8. decedentque Sacerdores. j Non ut

Qrua non traxit juzum. ) Vortaffe ad

indicandum, occiforem virum fuiffe

judicent, cum reus inventus nan fit,

fed ut manus lavent fuper vitula fimul

fine jugo legis, qualesScriptara vocat

cum magiflrratu civitatis , ac fenio-

filios Belial, vide di&a fupra cap. 13.

ribus.

x

Vitula hec cedenda homicide

Et benedicant in nomine eus.) Vide

typum gerebat , in cujus locum, cum

dica cap. Io. num. g.

ille non reperiretur, mactabatur.

Omze nesotim. ) Lis, controverfia,

Hhhh

Bibl. cnmm Con. Menoch, Tom: 1.

6ro

LIBRI DEUTERONOMII

6. Et venient majores natu civitatis illius ad interfe&tum ,

lavabuntque manus fuas fuper vitulam, quze in valle

percg(ïa

eit,

7. Et dicent : Manus noftrae non effuderunt fanguinem hunc,

nec oculi viderunt.

$

8. Propitius efto populo tuo Ifrael, quem redemifti , Do-

mine, & ne reputes fanguinem innocentem in medio popull

tui Ifrael : Et auferetur ab eis reatus fanguinis :

9. Tu autem alienus eris ab innocentis cruore, qui fufus

eft , cum feceris, quod praecepit Dominus.

1o. Si egreffus fueris ad pugnam contra inimicos tuos, &

tradiderit eos Dominus Deus tuus i

à

n manu tua, captivosqqe

duxeris,

II. Et vi

deris in numero caþtivorum mulierem pulchram,

& adamaveris eam, voluerisque habere uxorem,

12. Introduces$ eam in domum tuam : qua radet caefariem,

& circumcidet ungues,

I3. Et deponet veftem, in qua capta eft: fedensque in domo

tua, flebit patrem , & matrem fuam.uno menfe : & poflea in-

trabis ad gam, dormiesque cum illa, & erit uxor tua.

I4- Si

6. Lavabuntque manus fmas fuper vi-

deis vetitum erat cum gentilibus ma-

fulam.) Witulainterfecta in valle, ca-

trimonia jungere.

daver hominis fortaífle jacere potuit

I2. Radet cefariem, 67c.) Cur ifte

in agro; vel ergo cadaver deportatum

ufürparentur c&eremonise , varia di-

ad vallem vitulz , vel vitula adlocum

cuntur.

Probabilius eas pertinere ad

c&dis, nbi cadáver.

lu&um , & funebrem habitum, quod

7. Nee oculi widerumt. ) Nefcimüs

etiam fatis patet ex num. 15. ubi illi

auctorem czdis, fi fciremus , non pa-

indulgetur, ut per unum menfem pa-

teremur inultum.,

trem ,.'ac matrem fuam fleat.

9. Redemifli.) Educens de]ifigy

pto

: L

Radez . ce[ariem. Y Permittituxj hoc

Er ne - repates fzz.;aguincm, rE Ne

gentili captive , ut gentis fux more

populo imputes innocentis c&dem ,

rafo capite mortuos fleat ; alioqui enim

ab eoque poenas repetas,

Hebrais id erat vetitum Deut. 14. T.

Auftretur ab eis.) Senioribus populi.

Circumcidet umgnues.) Fortaffe etiam

Reatus famguinis. ) INon erunt rei

hoc fervabatur a gentilibus in. mce-

effufi fanguinis, non illi imputabitut

roris argumentum, textus Flebr. ha-

peccatum , nez illius poenam luent.

bet faeiez ungues , quod videtur figni-

9. T& auzem . alienus eris.) Alloqui-

ficarecrefcerefinet. AL[ XX.& Vulga-

tur Moyfes populum , cui homici-

tus & Philo,refectos ungues fignificant.

dium , finon expietur ; imputabitur.

I3. Depontt veflem.) In luXu veftis

II. Volwerzfque habere uxorem.) Ser-

mutabatur. 2. Reg. 14.2. dicitur: Lo-

mo eít de ea; qua ad Judaicam reli-

gere te ffmnla , 65 imduere veffe lugubrs.

lino menfc.) 'l'amdiu enim mortuas

gionf:m tranfire parata eft , alioqui Ju-

*

CAPUT XX.

61

14. Si autem poftea non federit animo tuo, dimittes eam li-

ü

beram, nec vendere poteris pecunia, nec opprimere per po-

tentiam : quia humiliafti eam.

15. Si habuerit homo uxores duas, unam dile&tam, & alte-

j

ram odiofam, genueritque ex eo liberos, & fuerit filius odio-

fze primogenitus,

l

16. Volueritque fubftantiam inter filios fuos dividere: non

poterit filium dilectze facere primogenitum , & praeferre filio

s

odiofze 5

17. * Sed filium odiofze agnofcet primogenitum, dabitque ei r1.Par.

Y

de his, quae habuerit cun&ta duplicia: ifte eft enim principium 51-

liberorum ejus, & huic debentur primogenita.

18. Si genuerit homo filium contumacem, & protervum, qui

non audierit patris, aut matris imperium, & coercitus obedire

7

contempferit :

19. Apprehendent eum

j

,& ducem ad feniores civitatis il-

lius, & ad portam judicii ,

20. Dicentque ad eos: Filius nofler ifte protervus , & con-

tumax eft, monita noftra audire contemnit, commeffationibus

l-

vacat, & luxuris , atque conviviis :

21. Lapidibus eum obruet populus civitatis, & morietur, ut

auferatis malum de medio veftri, & univerfus Ifrael audiens

pertimefeat.

Hhhh 5

22. Quando

lugere folebant, ut patet in funere

Hoc enim jus duplicis in hareditate

Aaronis Num. 20. 3o. & Moyfis

portionis pre cateris fratribus affe-

f

Deut. ult. 9.

rebat jus primogenitura&.

I4. Nox féderit . amimo rfuo.) Non

Principism liberorum.) Nidefimilem

placuerit.

dicendi formulam explicatam Genef,

j

Quia bumiliafli eam. ) Pudicitiam

49-.3-

ejus deflorando.

Eft hec qualis-

I8. Ceercitus.) Parentum monitio-

cumque explere libidinis peena , quod

nibus, reprehenfionibus, cafligatio-

dominus belli jure fa&us , feeminam

nibus.

cognitam nec vendere poterat , nec

Filium contumacem. ) Quia lex fa-

adferviles operas adigere, fed aut duce-

tis dura, &, ut loqui folemus, odio-

re eam debebat, autliberam dimittere.

fa j ftriam accipit interpretationem,

16. Suiflantiam . .. drvidere.) Jus

utícilicet non porrigatur ad filiam ;

ergo pater habebat affignandi cuique

nec ad puerilem. &tatem , quod ma-

filiorum fuas portiones donando, fi-

litie non adeo fit capax, nec ad fi-

veteftando, qu& valebant ufque ad

lios emancipatos.

Jubilaum. Ecclefiaftici 33. 24. dici-

Ig. 44 portam judicsi.) Olim enim

tur: Ip die con[ummaticnzs dierum vita

juxta portas civitatum pra&toria con-

tue, €) in fempere exitus ?u2. difiribue

ftituebantur, &'jjudicia exercebantur ;

dareditatem tuam.

cujus rei paffim exempla occurrunt in

17. Dabitque eà .. eunila duplicia.)

Scripturis.

—

612

LIBRI DEUTERONOMII

22. Quando peccaverit homo, quod morte ple&enduni eft,

& adjudicatus morti appenfüs fuerit in patibulo,

"

23. Non

| hd

rmanebit cadaver ejus in ligno,fed in eadem die

* Gal.

fepelietur : quia* maledi&tus a Deo eft, qui pendet in ligno:

»1

nequaquam contaminabis terram tuam , quam Dominus Deus

tuus dederit tibi in poffeffionem.

CAPU TP.-XXIL

Pietas in rem proximi exercenda : de ve[le alterius fexus , de in-

vento tido, de circumdando te&fo domus , de non commi[cendis rebus

divver fi generis : de fimbriis , de fignis virginitatis, de adulterio,

de corrupta in urbe, *vel in agro, de uxore

pairis non ducenda.

*Exo.

I. N[On * videbis bovem fratris tui, aut ovem errantem, &

23 4-

preteribis : fed reduces fratri tuo,

2. Euamfi non eft propinquus frater tuus, nec nofti eum,

duces in domum tuam

, & erunt apud te quamd?u quaerat ea

frater tuus, & recipiat.

3. Similiter facies de afino, & de veftimento, & de omni re

fratris tui, quze perierit : fi inveneris eam , ne negligas quafi

alienam.

4. Si videris afinum fratris tui, aut bovem cecidiffe in via,

non defpicies, fed fublevabis cum eo.

$. Non induetur mulier vefte virili, nec vir utetur vefte

9ec.

foeminea : abominabilis eqim apud Deum eft, qui facit h

6.Si

22. Arpeafns fuerit im patiLulo. )Quod

tanquam luce hac indignus, tam atro-

ambiguum eít, an intelligendum fit

ci, turpique fupplicio fuerit afficien-

de affixione in.cruce, an de fufpen-

fione per funem interclufo fpiritu ;

ïf*SB

Ovem fratris tui. ) Subbovein-

ut modo paffim fieri folet.

Late hic

tellige equum, mulum, &alia

Bonfrerius de hoc difputat.

animalia; par enim omnium elt ratio.

23. Quia maleditius 4 Deo eff, qui

videris.

Et prateribis.) Negliges, quafinon

pendet im ligno. ) llomo fufpenfus

ob genus fupplicii infame Deo quo-

Q. Eram[f non eff propinquas.) Imo

dammodo eft execrabilis, & maledi-

vero etiamfi fit inimicus ; ut diferte

&us, quia Dei étiam ipfius judicio fum-

habetur , Exod. 23. 4.

ma infamia notatus.

Et ipfa mors

5. Nez iuduetur multer veffe virili,

per fufpendium, ,in dedecus quodam-

mec "vir utetur vefle feminea. ) Ratio

modo Dei, &ignominiam cedit, quod

eft, quia dedecet, & contra dignita-

homo ad Dei fimilitudinem fa&us

tem eft virilis fexus, Íi veftem mu-

*

C-A-P. OT XXIL

613

:

6; Si anibulans per viam, in arbore, vel in terra nidum avis

noe A

inveneris, & m

dii cill

puliis, vel ovis defuper incubantem : non

iE

A

tenebis eam cum filiis,

7. Sed abire patieris, captos tenens filios : ut bene fit tibi,

& longo vivas tempore.

9. Cum aedificaveris d

omum no&am, facies murum tecti per

circuitum : ne effundatur fanguis in domo tua, & fis reus la-

bente alio, & in preeceps ruente.

9. Non feres vineam tuam altero femine: ne & fementis

i

quam fevifti, & quse nafcuntur ex vinea pariter fan&tificentur.

Io. Non arabis in bove fimul, & afino.

II. Non indueris veftimento, quod ex lana, linoque con-

»

textum eft.

I2. * Funiculos in fimbriis facies

Num.

per quatuor angulps pallii

(

tui, quo operieris.

I3. Si duxerit vir uxorem, & poftea odio habuerit eam,

: I4. Queefieritque occafiones, quibus dimittat eam, objiciens

ei nomen peffimum, & dixerit : Uxorem hanc accepi, & in-

greffus ad eam non inveni virginem,

'

15. Tollent eam pater, & mater ejus, & ferent fecum figna

virginitatis ejus ad feniores urbis, qui in porta funt :

16. Et dicet pater : Filiam meam dedi huic uxorem : quam

Hhhh 3

quia odit,

17- Ix—*r:

liebrem affumat. ïAddc, quod hzc

[0]

z

Santt/frcentur.-) Eft antiphrafis ,

veílitus mutatio multis nequitiis viam

polluantur , non tam legali contami-

aperiret.

natione, quam phyfica, corrumpendo,

6. Nidum avis imveneris ; €&c.) Ra-

& perdendo utrumque, dum nimia

tio hujus le

gis fuit, ut per eam indu-

denfitate fibi mutuo officiunt.

d

cerentur Jud

&i ad pietatem , & mife-

IO. lg bove femtzl, & afino.) Ratio

ricordiam etiam in beftias exercen-

eft, quia eorum vires funt inequales ;

dam, quod facilius , ait 'Tertullianus

itaque afinus affociatus bovi plus equo

1. 2. contra Marcion. 17. Zz pecudzbus,

gravaretur ; & quia totum onus in

€ Lefliis prameditata bumanzitas im bo-

eum recumberet aratri, propter hu-

minum vefrigeria erud.vetur.

militatem corporis ipfius.

. Ut Lene fit tibi , . ) Provocans

II. Vefüimento, quod ex lana . limo-

in te viciffim divinam benignitatem ,

& . mifericordiam.

ques €c.) Vide Levit. 19. Ig. .*

Q. Facies zuurum felli per circuttum.)

I2. Funicelos m fenbriis , €/c.) Nide

di&a INum. I15. 38-

Te&a domorum apud Judaos fiebant

I

plana, ut i

nipfis ambulare, &verfa-

Oljicieus e& nemen pe/Fmum. )

riliceret. ]ubet ergo, ut fepto, &

Quod vitium fibi afferri fit paffa.

eribolo claudatur ea area, quz in tecto

Non inveni virginem.) Cum tamen

eft, ne quis lapfu de te&o devolvatur.

fe pro tali venditaffet.

d

614

LIBRI DEUTERONOMII

17. Imponit ei nomen peífimum, ut dicat : Non inveni fi-

5^»a heoesap

i.

liam tuam virginem , & ec

CC

liC2 u

fi

ullt:

fi

gna virginitatis filize

meza.

Expandet veftimentum coram fenioribus civitatis:

18. Apprehendentque fenes urbis illius virum , & verbera-

:

bunt illum,

j

19. Condemnante

s infuper centum ficlis argenti, quos dabit

patri puellae : quoniam diffamavit nomen peffimum fuper vir-

ginem Ifrael: habebitque eam uxorem , & non poterit dimit-

tere eam omnibus diebus vitae fuze.

20.

uod fi verum eft, quod objicit & non eft in puella

inventa virginitas :

21. Ejicient eam extra fores domus patris fui, & lapidibus

obruent viri civitatis illius, & morietur: quoniam fecit nefas

in Ifrael, ut fornicaretur in domo patris fui, & auferes malum

de medio tui.

?

*Lev.

22. * Si dormierit vir cum uxore alterius uterque morietur,

20.10. id eft, adulter, & adultera.

Et auferes malum de Ifrael.

23. Si puellam virginem defponderit vir, & invenerit eam

aliquis in civitate, & concubuerit cum ea,

24. Educes utrumque ad portam civitatis illias, & lapidi-

bus obruentur puella, quia non clamavit, cum effet in civita-

te: vir, quia humiliavit uxorem proximi fui. Et auferes ma-

lum de medio tui,

25. Sin autem in agro repererit vir puellam, quze defponfata

eft, & apprehendens concubuerit cum ea, ipfe morietur folus.

26. Puella nihil patietur, nec eft rea mortis : quoniam ficut

latro confurgit contra fratrem fuum

,& gccidit animam ejus,

ita & puella perpeffa eft :

27- Sola

23. Si puellam virginem de[ponderit

I7. Sigma "virginitatis. ) Linteum

fanguine tindum , quem ex primo

vir.) De defponíata de futuro intel-

congreffu cum virgine ab illa proflue-

ligenda eft hec.lex , uta pracedentt

re ajunt medici.

fit diverfa; vel certe de prafenti , fed

19. Verberabunt ilum. ) De more

necdum cognita.

Judaorum , fcilicet infli&tis quadragin-

Q4. Quia non clamavit ,6c.) Exillo

ta, uno minus, flagellorum idibus,

enim clamoris negle&du confenfiffe

vide infra cap. 25. 3.

prafümitur.

I9. Et nom poterit dimirrere eam. ) $i

Uxorem.) Mox futuram.

ipfà in conjueio perfeverare voluerit,

ut ait Philo.

26. Puella nibil pattetur , ffc) Ex

Q2. S; dormierit vir cum uxore alte-

loci enim circumfítantia praefümitur

riui , &c.) Vide Levitic. 20. Io.

non confenfiffe, fed vim pafTam effe.

L3

615

CAPUT XXII & XXIII

27. Sola erat in agro : clamavit, & nullus affuit, qui libe-

raret eam.

28. Si invenerit vir puellam virginem, quze non habet fpon-

fum, & apprehendens concubuerit cum illa, & res ad judicium

venerit :

29.* Dabit, qui dormivit cum ea, patri puellze quinquaginta*Exo.

ficlos argenti, & habebit eam uxorem , quia humiliavit illam : 22-16.

non poterit dimittere eam cunctis diebus vitae fuse.

30. Non accipiet homo uxorem patris fui, nec revelabit ope-

rimentum ejus.

C APU T X3HL

De bis, qui äZ; ecclefia Dei arcendi funt, vel admittendi : Idumeus,

& ZEgyptius non Juut. abjiciendi : de pollutione noCurnay C de loco

ad nece[Jaria nature deputando : de [ervo fugitroo , de mercede

proflibuli, fugienda ufura erga fratres, de vvoto,

de vinea , & fegete proximi.

]. NTOn intrabit eunuchus, attritis, vel amputatis tefticulis,

& abfciffo veretroj ecclefiam Domini.

4. Non ingredietur mamzer, hoc eft: de fcorto natus, in

ecclefiam Domini, usque ad decimam generationem.

3.* Am-

2

Clamavit.) Prefumitur clamaf-

I. O intrabit . .. Ecclefram Domi-

4i.) Intrare Ecclefiam idem

fe, vel certe a clamore ceffaffe , quod

nullum auxilium fperaret.

eft, quod in civium numerum cenfe-

29. A;Prehmdcns.) Vim inferens ut

ri, & de populo líraelitico reputari,

habent LLXX. Eft cafus diverfus ab

perinde ac fi ex duodecim Patriarchis

oriundus effet, atque adeo uti & ce-

illo, qui habetur Exxod.22. 16. ibi enim

teros cives munerum, & dignitatum

acitur de concubitu non vi extorto ,

fed fraude, blanditiis, promiffis ma-

publicarum capacem fieri. Ilac igi-

trimonii impetrato.

tur lege fancitur, ne-quis Eunuchus

in lfraeliticum populum admittatur ,

Res 4d judicium venerit.) Delata a

parente, vel curatore, feu eo, cujus

quantumvis Judaifmum comple&ere-

interelt.

tur.

09. Quinquagimta. ficlos. ) Ob inju-

2. Muszer, boc eff de fcorto n.gtus.)

LXX. ex zeretrice, &« Tüg moer»ag.

riam in ipfum violenta filie deflora-

f'ortaffis fermo eft tantum de alieni-

tiorie admiffam.

Et babclhit eam nxorem. ) Philo lib.

genis Mamzeribus; hos enim inter fuos

de fpecialibus legibus addit , a con-

viles, & contemptibiles propter pu-

dendos natales, non vult admitti in

itupratore dotem puellz conftituen-

dam, quod ex alio cafü fimili Exod.

Ecclefiam , etiamfi relirionem Judai-

22. 16. fit verifimile.

cam fufcipiant, nifi poft decimam ge-

nerationem.

30 Uxorem patris [zi-) Eamglcm le-

lfque ad decimam generationen.) In-

gem habes Lev. 20. 11-

ic

616

LIBRI DEUTERONOMII

*Efl. 4.*Ammonites, & Moabites etiam poft decimam generatio-

3. I nem non intrabunt ecclefiam Domini, in a&eternum :.

*Efd. 4."Quia noluerunt vobis occurrere cum pane, & aqua in

13. 2. Via, quando egretfi eftis de /Egypto, & quia* conduxerunt con-

*Nu tra te Balaam filium Beor de Mefopotamia Syrize, ut maledi-

22- 5 ceret tibi :

z. Et noluit Dominus Deus tuus audire Balaam, vertitque

maledi&tionem ejus in beneditctionem tuam, eo quod diligeret

te.

6. Non facies cum eis pacem, nec quaeres eis bona cun&is

diebus vitze tuze in fempiternum.

1. Non abominaberis Idumseum , quia frater tuus eft : nec

KEgyptium , quia advena fuifti in terra ejus.

8

ui nati fuerint ex eis, tertia generatione intrabunt in

ecclefiam Domini.

9. Quando egreffus fueris adverfus hoiftes tuos in pagnam,

z

cuftodies te ab omni re mala.

10. Si fuerit inter vos homo, qui no&turno pollutus fit fo-

mnio, egredietur extra caftra,

1 1. Et non revertetur, priusquam ad vefperam lavetur aqua,

& poft folis occafum regredietur in caftra.

12. Habebis locum extra caftra, ad quem egrediaris ad re-

quifita naturae

13.Geren-s

clufive.

Undecimus ergo nepos ex

9 Coflodies ze 4b omni re md/d,.) Ab

mamzere, diuturnitate temporis. ab-

omni flagitio , & injuftitia, & pecca-

r

Yiud

fte

macula , ingredi poterat,

to; militia enim magnam oecafionem,

2. Jumonites, 6 Moabites, €9c.) Hi

& licentiam prave-agendi fuppeditat.,

nunquam in Ecclefiam admittebantur :

Io. Egredietur extra caffra. ) Bon-

intellige, nifi tam preclara effent viri

frerius hoc intellipit de templo , aut

alicujus Ammonite, vel Moabiugz me-

atrio , ita ut qui facerdos v. g. pollu-

rita, ut contrarationem videretur eum

a Dei populo repellere.

Sic admif-

tus fuiffet, extra hac fepta egredi de-

beret; qui vero intus non effet, pol-

fus Achior, Judit. 14. 6.

lutione prohibente ingredi non poíTet.

6. Nec quaras eis boga, €c. ) Cum

eis non communicabis quoad convi-

II. Levetur 4q44,) Non ea luítra-

li, cujus compofitio defcribitur INum.

&um, & commercia temporalia.

g. Frater tuus eff. ) lisdem majori-

vel fontana.

I9. fed aqua vivente, fluviali fcilicet,

bus natus, líaac fcilicet, & Abraham.

-Advena fuiffà im terra ejus. ) Et ali-

I2. Habebis locups extra c2ffra , &c. )

quo tempore ibi populus benigne ett.

ld conflitutum partim ob naturalem

g. Teriia generarione, ) A. iüfcepta

honeftatem , partim ob (anitatem.

lege Judaica.

CAPRUT XXII

617

154. Gerens paxilrlum in balteo. Cumque federis, fodies per

circuitum , & egefta humo operies ,

14. Quo relevatus es ( Dominus eni

m Deus tt.lus ambulat in

medio caftrorum, ut eruat te, & tradat tibi inimicos tuos) &

fint caftra tua fanéta , & nihil in eis appareat

foeditatis, ne de-

relinquat te.

15. Non trades fervum domino fuo, qui ad te confugerit.

16. Habitabit tecum in loco, qui ei placuerit, & in una ur-

bium tuarum requiefcet: ne contriftes eum.

17. Non erit meretrix de filiabus.Ifrael, nec fcortator de

filiis Iírael.

18. Non offeres mercedem proftibuli , nec pretium canis in

domo Domini Dei tui, quidquid illud eft, quod voveris: quia

abominazo eft utrumque apud Dominum Deum tuum.

Ig. Non foenerabis fratri tuo ad ufuram pecuniam, nec frü-

ges, nec quamlibet aliam rem,

H

20. Sed alieno.

Fratri aucem tuo a

bsqug ufura, id, quo in-

diget, commodabis : ut benedicat tibi Dominus Deus tuus in

omni opere tuo in terta, ad quam in2redieris poffidendam.

21. Cum votum voveris Domino Deo tuo, non tardabis

reddere: quia require: illud Dominus Deus tuus.

Et fi mo-

ratus fuenis, reputabitur tibi in peccstum.

22. Si nolueris po]liceri, absque peccato Fris.

25. Quod

I5. Paxillum.) Breve aliquod in-

Qui prolesexpetunt, Domino pretium

firumentum ad effodiendam terram.

dant: hoc pretium ut indecorum of-

Cyimque federis. ) Cum alvum deje-

ferri prohibetur , vel nomine canis

ceris.

publica meretrix intelligitur, qua ci-

I4. Quo relevatus es.) Excrementa.

nica, àc prorfus canina impudentia

Dens enim tuus amiulat m medio ca-

corpus' vuleat.

firorum.) Scilicet propter arcam.

Quidauid illud eff , quod "Voverzs, )

I5.Noz trades [ervuz Domino [uo,6c.)

Q. d. non folum non offeres pecu-

Si dominus mancipium fuum injufte

niam illam , fed nec aliam quamlibet

vexet, ne tradas, donec ira refederit.

rem , quam"voveris , pretio illo com-

I7. Noenm erit meretrix , t$c.) Prohi-

parabis.

bentuf meretrices, qu-» pretio vul-

20. Sed a4Leno. ) Deo concedente h

gant corpora , & proftibula.

qui omnium .Dominus eft, & illa,

I8. Nez offeres mercedem prifizbuli ,

cui voluerit, dare potefl.

&'c. Ut folebant Ethnici, apud quos

-Cummodaiss.) Mlutuo dabis.

mereétricius quaftus idolis confecrari

22. Non tardabi$ reddere) Nifi for-

confueverat.

ri fuerit. alli

te voti executio certo cuidam tempo-

Nec preriem canis.) Pariture canem

o

gàta; tunc enim il?ud dif-

generofum v.

5

venaticum ex quo

ferri poteft.

Dibl, cum Com. Menoch. Tom. I,

liii

M

618

LIBRI DEUTERONOMII

23. Quod autem femel egreffum eít de labiis tuis, obferva-

bis, & facies ficut promififi Domino Deo tuo

luntate, & ore tuo locutus es.

,& propþria vO-

24. Ingreffus vineam proximi tui, comede uvas, quantum

tibi placuerit : foras autem ne efferas tecum.

25. Si intraveris in fegetem amici tui, franges fpicas, &

manu conteres : falce autem non metes.

CAPUT XXIV.

Libellus repudii permittitur : mifericordia in debitores pauperes :

ton nganda merces : de judicio adveng , C? pupilli : reliquia -

me[fis , ac 'cindemie pauperibus

relinquenda.

* Mlat. 1

*acceperit homo uxorem, & habuerit eam,'& non in-

5. 32.

SI

venerit gratiam ante oculos ejus propter aliquam foedi-

?

P.äa

rc.

tatem : fcribet libellum repudii, & dabit in manu illius, & di-

1c, 4. Inittet eam de domo fua.

2. Cumque egreffa alterum maritum duxerit,

lle

ii

3. Et1

quoque oderit eam , dederitque ei libellum repu-

dii,-& dimiferit de domo fua, vel certe mortuus fuerit:

4. Non poterit prior maritus recipere eam in uxorem : quia

polluta eft, & abominabilis fa£ta eft coram Domino ?ne pecca-

re facias terram tuam, quam Dominus Deus tuus tradiderit tibi

potfidendam.

s.Cum

2

Ipgreffis "wvineam, &/c.) Eadem

4. Quia pilluta eff , & abomimabilis

ratio videtur de aliis aliarum arborum

f«tla efh coram Domino.) Quia ex con-

fru&ibus.

juncione cum- fecundo marito inde-

i

centia quedam exiftit, fine qua non

Abuerit. LXX cobabiraverit,

P

pofit ad priorem maritum redire

Chaldzus concubuerit.

videretur enim primus maritus non ex

Propter aliquamfeditatem.)) Sivevi-

animo in repudium confenfiffe , fed

tium fit corporis, five animi, quz

potius alteri eam , in temporariam

foditas quedam moralis eft.

feparationem confentiendo , concede-

Seribez bellum repudii.) Quo citra

re voluiffe, ut corpore uxoris fus

peccatum , Deo ita difpenfante , fol-

abuteretur.

Itaque reditus hic ad pri-

vebatur matrimonium. Erat autem

mum virum damnatur, & abomina-

hic liber charta, vel fchedula quepiam;

bilis Domino- dicitur.

Antequam

quam maritus dabat uxori, ei pote-

tamen cum fecundo confummatum

ftatem faciebat abeundi, quo vellet,

effet matrimonium , recipere illam

& nubendi cui vellet.

non erat vetitum.

Qu lterun imaritum duxerit.) Quod

Ne peccare facias terram tuam.) Ne

foluto matrimonio priori licite face-

fimili permiffione, & conniventiater-

re poterat,

ra veftra peccatis polluatur.

P

CAPU XXIV.

616

"

.. Cum acceperit homo nuper uxorém, non procedet ad

)

bellum, nec ei quippiam neceffitatis injungetur publicae, fed

vacabit absque culpa domui fuae, ut uno anno letetur cum

uxore fua.

-

6. Non accipies loco pignoris inferiorem , & fuperiorem

molam : quia animam fuam oppofuit tibi.

. Si deprehenfus fuerit homo folicitans fratrem fuum de

fihis Ifrael, & vendito eo acceperit pretium, interficietur, &

auferes malum de. medio tui.

.8. Obferva diligenter, ne incurras plagam leprse, fed facies

qusecumque docuerint te Sacerdotes Levitici generis juxta id,

quod preecepi eis, & imple folicite.

9. * Mementote, quz fecerit Dominus Deus vefter Marize Nluns

in via, cum egrederemini de /Egypto.

12.IO.

l«

10. Cum repetes a proximo tuo rem aliquam quam debet -

-

tibi, non ingredieris domum ejus, ut pignus auferas :

ls

11.*Sed ftabis foris, & ille tibi proferet, quod habuerit.

*Exo.

I2. Sin autem pauper eft , non perno&tabit apud te pignus,

22.26.

liii 5

13. Sed

]«

um

m eenrecmy

5. Vacabit

dozzmi fu4.) Ut op-

9. Ne zneurras plag.

4m lepra:) Qua'm

portunus, & tempeftivus conjugii ufus

IYeus immittet , fi

facerdotu

m impe-

eonjugibus concedatur, & amor inter

riis proterve- inobediens fue

"s; hoc

eos magis firmari poffit, fimilis lex

enim fupplicio folebat Deus rebellio.

J

habetur fupra cap. 20. 7.

nem, & proterviam in facerdotes vin.

6. laferzorem , & fiperirem molam.)

dicare: habes exemplum in Maria fo-

Senfus eft, non eífe auferenda pigno-

rore Moyfis Num. I2. 10.

ris loco ea, fine quibus homo vive-

Rege 2. Paral. 26. 19.

& in Ozïa

le

re mon poteít ; cujufmodi funt tam

»

iO. Noz z'ngred!erk domnm, tfe, )Ra-

inferior móla, quam füperior: alter-

tio legis eft, ne creditor, quam rem

1

utra enim fublata frumentum com-

velit, pro libito acci

piat in pignus à

fratremque contriftet

, fed ele&io:pi-

moli non pote&.

Quia agummam [uem oppo[mit tibj. )

gnoris tota debitori permittatur,

Hebr. LXX. quia animam [nam dat 12

12. Non pernodlab;t

4/9!!4! Z€ lþig;zuj-.)

píguore, id elt, rem, fine qua vitam

In Hebrzo, Ch

ald.u IXX A der-

tueri non poteft.

anies 4m pignore ejus , Íeu ezug

Pi £^zore;

9. Sellieztans fratrem [5 Ut vi-

quod intellige, fi ejufmodi fr:

t , ut il-

delicet. frater , id efl, proximus fe ei

lo ad dormiendum, ac . fefe n

octe te-

fübjiciat, eumque fequatur ad alieni-

gendum pauper indigeat, ut fi

firagu-

genas quibus cum vendat, vel fo/icz-

lum, aut veflimentum fit.

Voluit

zans, ld eft, vexanrs eum in fervitutem

Dominus tam brevi conceffione pi-

ïi

rapiendo.

in. Hebrzo , Chald&o ;

gnoris, avertere creditores, ne illa a

LXX. habeturj Crm rerertms fnerit vir

debitoribus acciperent , qua licet quo-

furans ansmam.

tidie accepta, quotidie reddenda eítent.

*

V

620

LIBRI DEUTERONOMII

13. Sed ftatim reddes ei ante folis occafum, ut dormiens in

veftimento fuo, benedicat tibi, & habeas juftitiam coram Do-

mino Deo tuo.

*Lev.

14. * Non negabis mercedem indigentis, & pauperis fratris

,119-1'3- tui, five advenae, qui tecum moratur in terra, & intra portas

as eft :

*

4.-1 5.. tu

1$. Sed eadem die reddes.ei pr&tium laboris fui ante folis

occafum , quia pauper eft, & ex eo (uftentat animam fuam: ne

clamet contra te ad Dominum, & reputetur tibi in peccatum.

4Reg.

16.* Non occidentur patres pro filiis, nec filii pro patribus,

2.r'ar.

14- 6-fed unusquisque pro peccato fuo morietur.

17. Non pervertes judicium advense, & pu

pilli, nec aufe-

2.4.

Ezech

res pignoris loco viduce veftimentum.

18.20.

18. Memento , quod fervieris in /Egypto, & eruerit te Do-

minus Deus tuus inde. Idcirco praecipio tibi, ut facias hanc

rem

19'; Quando meffueris fegetem in agro tuo, & oblitus mani-

pulum reliqueris, non reverteris , ut tollas illum : fed adve-

nam, & pupillum, & viduam auferre patieris, ut benedicat tibi

Dominus Deus tuus in omni opere manuum tuarum.

20. Si fruges collegeris olivarum , quidquid remanferit in

arboribus, non reverteris , ut colligas: fed relinques advense,

pupillo, ac viduze.

21. Si vindemiaveris vineam tuam, non colliges remanen-

tes racemos, fed cedent in ufus advenze, pupilli, ac viduze.

22. Memento, quod & tu fervieris in JE

circo

gypto ; & id

praecipio tibi, ut facias hanc rem.

PUT

I3. Ur babeas juflitiam.) Mifericor- —65 pup/Li.) Hli enim injuriz magis op-

diam , quz& aliquando in Scriptutis ju-

portuni effe folent,

ftitia appellatur, quia juftorum eft

cum e contrario vifcera

I8. Memezto quod. fervierzs im. Egy-

propria ,

£52 » €c.) Ut malis eruditus, aliis

impiorum fint crudelia, ut dicitur Pro-

compatiaris: &, ut memor beneficii

verb. j2. [o.

divini, quo ex /Egypto edu&us es,

fac recordatione ad obediendum Do-

L5. Er ex eo fuffentat animam [uam-)

mino exciteris.

*

auperes enim operarii in dies vi-

vunt ipfi, & ipforum familim. -

I9. Quando me[[neris, €c. )]ubetur

16. Unefauisque pro peccato. [uo mo-

hic & Levit. I9. 9. ut fpicilegium,

rietar.) Dei tamen juffu , qui vitz,

& racematio , ut etiam olive, que

& mortis eft dominus, aliquando. fi-

poft colle&dionem in arboribus reli-

lii propter peccata parentum necati

qua fuerint, relinquantur pauperibus,

funt, ut filii Achan Jofue 7. 24. & &i-

Jofephus 4. Antiq. 8. ait, etiam de-

lii Saulis r. Reg. 29.

dita opera aliquid pauperibus fuiffe di-

mittendum.

I7. No» perwertes judicium 44"1.;:;:4,

äe*ä'.- :le*:& x*æ

621

Ti

)-

CAPUTSXXV.

SFudices ju[Te judicent : quot plagis reus cedendus : bovi trituranti

I

os non alligandum : [emen fratri. fufcitandum : pena. mulieris

$

verenda apprebendentis : non committenda. in pondere ,

l

e» menfum i

njuflitia : zimalecitee

delendi.

K

D.

I fuerit caufa inter eliquos , & interpellaverint judices:

y

"s

quem juftum effe refpexerint, illi juftitiae palmam da-

H

bunt: quem i

mpium , condemnabunt impletatis.

H

2. $in autem eum, qui

peccavit dignum viderint plagis :

jrofternent, & coram fe facient verberari. Pro meníura pec-

)

cati erit & plagarum modus:

C

5. Ita du

mtaxat,*ut quadragenarium numerum non exce- '2Cor

dant: ne feede laceratus ante oculos tuos abea: frater tuus.

II.24.

l-

4-* Non ligabis os bovis terentis in area fruges tuas.

*iCor

que 9- 9-

5

* Ouando habitaverint fratres fimul, & unus ex eis abs

im.

Jl

liberis mortuus fuerit, uxor dcfun&ti non nubet a

lteri : fed ! i

8-

"N

accipiet eam frater ejus, & fufcitabit femen fratris fui:

lat.

6. Et primogenitum ex ea filium nomine illius appell

abit, 22.24-

Maarc-

ut non deleatur nomen ejus ex Iífrael.

*

Iiii3

7; Sin I2 !9-

ucac

.

o/lleme;zt.) LXX. xatditis dvrOv :

primaria tamen Dei intentio in my- 20.29.

2. ])R

inclinabis eum fcilicet ad hu-

fticum fenfum ferebatur, quem expit-

cat S. Paulus loco citato.

milem columnam.

3. Ur quadragenarium numeram mon

Quando babiteverint fmrresþ'mul.)

Id eft; quando ejufüem tribus, & fa-

exc-eddm*.) Ita D. Paulus , quingt;ie:.,

milie fratres fuerint , qui in eodem

NT T N al -

inquit ," quadragenas na minus accepr,

2. Cor. II. 14. judai, ne quadrage-

loco habitare folent , videlicet ubi fa-

narium numerum excederent, etiam

milimhaereditas; five hi utrumque pa-

intra il'um fe continebant 39. plagis

rentem eumdem haberent, five alte-

rum dumtaxat, five aliter ejufdem fa-

tantuüm infli&tis.

4. Non ligabis os bovis ferentis in area

miliz fratres dici potuerint.

ï

friges.) Bobus olim utebantur ad tri-

Sufcitabit fémen.) Prolem , quafra-

tris defun&i nomen, & ftirpem pro-

turam, ut patet ex illo Ofee 1o. II.

Ephraim vitula dota. dilzgeie trituram.

paget.

-

Vetat ergo ligari os bovi trituranti:

6. No»i

ne illius.) Fratris defundi.

quia par elt, ut animalia laborantia

Hebr. elt. Pri;-nagenitm ffalit nomine^

comedant.

Hoc loco utitur Paulus

jfrateis fu.

Nomine , id eft , loco

fratris fui.

Sic Booz filium ex Ruth

1. Cor. 9. g. ad probandum pr&dica-

tores Evangelii ex fua pradicatione

fufceptum non appellavit Mahalon,

vivere poffe: quamvis enim ad litte-

quo nomine prior Ruth mar:tus vo-

cabatur , fed Obed. Ratio vero totius

ram d? bobus hac lex intelligatur,

"'Z'.y

622

LibRI DEU ZT ERONOMII

7. Sin autem noluerit accipere uxorem fratris fui, quse ei

ln

lege debetur, perget mulier ad portam civitatis, & interpella-

f

*Ruth bit majores natu, dicetque: * Non vult frater viri mei fuícita-

4. 5- re (r) nomen fratris fui in Ifrael: nec me in conjugem fumere.

9. Statimque accerfiri eum facient, & interrogabunt. Si

refponderit : Nolo eam uxorem accipere:

9. Accedet mulier ad eum coram fenioribus, & tollet cal-

ceamentum de pede ejus , fpuetque in faciem illius, & dicet:

Sic fiet homini, qui non &dificat domum fratris fui.

10. Et vocabitur nomen illius in Ifrael, Domus difcalceati.

1I. Si habuerint inter fe jurgium viri duo, & unus contra

alterum rixari coeperit, volensque uxor.alterius eruere virum

fuum de manu fortioris ; miferitque manum , & apprehenderit

verenda ejus:

12. Abícindes manum il

1iqs, nec fleCteris fuper eam ulla

mifericordia.

13. Non habebis in facculo divería pondera; niajus, & minus:

14. Nec erit in domo tua modius major, & minor.

15. Pondus habebis juftum, & verum, & modius szequalis, &

verus erit tibi: üt multo vivas tem

pore fuper terram,.qu.am'

Dominus Deus tuus dederit tibi.

16. Abominatur enim Dominus Deus tuus eum, qui facit

haec, & averfatur omnem injuftitiam.

*Exo.

17. * Memento, qu& fecerit tibi Amalec in via

17:8.

,qugndo egre-

diebaris ex /Egypto.

1g. Quomodo occurrerit tibi, & extremos agminis tui, qui

affi

(1)» Nomen. lz edit. Sixt. legizur : Semen.

hujus legis fuit, ne familiarum Ifrae-

NT

[ol

z non adifícat domum.) Id eft, fa-

liticatum nuferus minueretur ; nec

miliam ; qui non fufcitat

& familiarum

prolem fra-

hareditates tribuum,

tri fuo.

confunderentur, quod accidiffet , fi

19. Ab[oindes manumilliu:, &e.) Ra-

vidue alienis viris nupfiffent ; bona

tio hujus pena eft, tum quia puden-

enim fua in exteras familias tranítu-

dum, & ignominiofum eft hoc mu-

liffent.

liebre facinus

tum quialefo hoc

s

£

d portam crvitatis.) Ubi judicia

membro , generationis, & pofterita-

exercebantur.

tis fons omnis intercipitur.

9. Toiler ealceamenut um de pede ejus. )

13. Diver[a pondera.) SicProverb.

H&c ceremonia, ut etiam coníputa-

20. IO. dicitur : Pozdzs 6$ pondus , mea-

tio, ad ignominiam inurendam per-

fara € menjura, utrumque. abominalile

tinebat.

Aliqui cenfent, hanc calcei

eff apud Deum.

depofitionem juris fui fpoliationem,

Ig. QuomoZo . occurrertt tibb, (€$c.

aut ceffionem fignificare.

Hiftoriam habes Exod. 17. nulla ta-

-

X

C A'P U T XXV,. & XXVL-

62.

^

3

&

n

laffi refidebant, ceciderit, quando tu eras fame, & labore con-

fe&£us, & non timuerit Deum.

À

Q*

Ig. Cum ergo Dominus Deus t

U

1us dederit tibi requiem, &

N

fubjecerit cunctas per circuitum nationes, in Terra, quam tibi

pollicitus eít: delebis nommen ejus fub coelo. Cave, ne obli-

viícaris.

l

GAPU T XXVIA

"

ubi , € quibus exoloeénde, & füb qua

l.

Primz'z*z'æ? 4c decime

verborum forma.

H

Umque intraveris Terram, quam Dominus Deus tuus

"

tibi daturus eft poffidendam, & obtinueris eam , atque

it

habitaveris in ea:

a. 'Tolles de cun&tis frugibus tuis

primitias, & pones in car-

"

tallo , pergesque ad locum, quem Dominus Deus tuus elege-

U

rit, utfbi invocetur nomen ejus:

3. Accedesque ad facerdotem , qui fuerit in diebus illis, &

dices ad eum : profiteor hodie coram Domino Deo tuo, quod

ingreífus fum in terram ; pro qua juravit patribus noftris, ut

daret eam nobis.

4. Sufcipiensque facerdos cartallum de manu tua, ponet an-

te altare Domini Dei tui :

"

z. Et loqueris in confpe&tu Domini Dei tui: Syrus perfe-

quebatur patrem meum, qui defcendit in /Egyptum, & ibi

peregrinatus eft in pauciffimo numero : crevitque in gentem

magnam , ac robuftam, & infinitae multitudinis.

€. Afti-

men ibi mentio de cefo extremo ag-

Pozes im carzallo.) Cartallus cophi-

mine : quod ibi dictum non eft , hic

nus eft feu corbis in anguftum defi-

fuppletur a Moyfe.

nens in ima fua parte.

Ét mon timuerit Dewn.) Populum

4. Penct ante altare , &c. )

Qüadam

Dei violando, & atergo, & ex in-

oblationis fpecie.

fidiis invadendo.

5. Syrus.) Laban focer Tacobi, qui

I9. Delebis somez ejus f45 eelo,) Idem

habitabat in Mefopotamia Syriz, Ge-

Exod. r7. 14. precipitur, & fadum

nef. 29. 5.

poftea a Saule 1. Reg. I5.

ui defcendit im &eyptum.) Non fta-

ftim , fed aliquot poít annos.

I-GB

tinueris eam.) Quod fa&um eft

feptimo anno ab ingreffu in

Ip pauciffnpna mumero. ) Septuaginta

Chanaan.

hominum, filiorum fcilicet fuorum ,

9. Primilias.) Annuas, que in fe-

ac nep otum.

fto "Tabernaculorum offerendz erant,

Crevitque ip gentem magnam.) Nide

ut patet INum. 19. I2. vide ibi dida.

Exod. 1, 7.

U

624

IJBRibEUTERONOMI[

/6. Affixeruntque nos JEgyptii, & perfecuti funt imponentes

onera graviífima :

. 7. Et clamavimus a

d Dominum Deum patrum noftrorum,

qui exaudivit nos, & refpexit humilitatem noftram, & labo-

rem , atque anguftiam :

g. Et eduxit nos de /Egypto in manu forti, & brachio exten-

to, in ingenti pavore, in fignis, atque portentis :

9. Et introduxit ad locum iftum, & tradidit nobis terram

la&te, & melle manantem.

Io. Et idcirco nunc offero primitias frugum Terrae , quam

Dominus dedit mihi.

Et dimittes eas in confpectu Domini

Dei tui, & adorato Domino Deo tuo

1r. Epulaberis in omnibus bonis, qua Dominus Deus

tuus dederit tibi & domui tuze; tu, & Levites, & advena,

qui tecum eft.

12. Quando compleveris decimam cun&tarum frugum tua-

rum, anno decimarum tertio, dabis Levitce, & advense, & pu-

pillo, & viduse, ut comedant intra portas tuas, & faturentur:

13. Loquerisque in confpe&u Domini Dei tui : Abftuli quod

* Sup. fanétifica:um eit de domo mea, * & dedi illud Levitae, & ad-

14.29- venze , & pupillo, ac viduce, ficut juffifti mihi: non preeterivi

mandata tua, nec fum oblitus imperii tui. .

14. Non comedi éx eis in luCtu meo; nec feparavi ea in qua-

libet immunditia, nec expendi ex his quidquam in re funebri.

Obedivi voci Domini Dei mei, & feci omnia, ficut praecepifti

mihi.

15." Re-

7 Hamilitatem na/fram.) Humilia-

tegras extüli, & huc attuli , nec quid-

quam ex his domi remanfit.

tionem , afflidionem.

9. In ingeuti pavore. ) LXX. zz vi-

14. Non comedi ex eis im. lutlu meo. )

ffonibus magnis.

Non comedi ex eis immundus exi-

IO. dorato Domizo Deo tuo. ) Hu-

ftens, ex lu&u, & funere, quod illi-

miliando fe coram altari, & orando,

citum eft; neque enim, qua& in vidi-

ut Deus eum dirigst in bono.

mas pacificas oblata funt, eaimmun-

1I. Epulaberis, 6$c. ) De his epulis

di guftare poffunt , ut patet Levit.

didum fupra cap. I2. num. 7.

z

2:20.

I2. Quanda compíe veris decimam eua-

Nec feparavi ea in quelsbet immundi-

&arum fruguaz, 6c. ) De his decimis

£i4.) Non folus ego immundus non

vide Deut. 14. 29.

fui, fed etiam , quod obtuli mundum

extitit, a qualibet immunditia illud

13. Quod Íantiificatnm e£. ) Deci-

mas, quas-fan&tificari , id eft , fepara-

removi,fecrevique ne contaminaretur.

ri, & tihgin pauperibus alendis offer-

Nec expendi ex bis quidquam inve fu-

1i mandafti.

zebri.) Wetitum enim erat ex his de-

lfb"þflli

.. de demo mea.) in-

cimis Deo fandificatis detrahere , aut

E

^

C APU T XXN/;I. & XXVII.

255

15.*Refpice de fan&uario tuo, & de excelfo coclorum habi- *Ifiis

taculo, & benedic populo tuo Tírael, & terrae, quam dedifti 63.15.

nobis , ficut jurafti patribus noftris, terr» la&te, & melle ma-

ar.2.

nánti.

:

6

16. Hodie Dominus Deus tuus praecepit tibi, ut facias man-

data haec, atque judicia, ut cuftodias, & im

.

Pleas ex toto corde

tuo, & ex tota anima tua.

]

17. Dominum elegifti hodie, ut fit tibi Deus, & ambules in

viis ejus , ut cuftodias ceeremonias ilius, & mandata, atque

judicia, & obedias ejus imperio.

18. En* Dominus elegit te hodie, ut fis ei populus peculia-

*Sup ,

ris, ficut locutus efttibi, & cuftodias omnia prsecepta illius.

7« 6.

19. Et faciat te excelfiorem cun£tis gentibus, quas creavit,

inlaudem , & nomen , & gloriam fuam : ut fis populus fanétus

Domini Dei tui, ficut locutus eit.

C AJ.UJA XXVIL^"

Tranfito Sordane, altare lapideum erigendum., lexque lapidibus

inferibenda : beneditlionis piorum , &? maledi&lionis impiorum

ritus , C& formule.

1. DRacepit qutem Moyfes, & feniores Ifrael populo dicen-

tes: Cuftodite omne mandatum , quod pracipio vobis

hodie.

2. Cumque tranfieritis Jordanem in terran, quam Dominus

Deus tuus dabit tibi, eriges ingentes lapides, & calce lzeviga-

:

bis eos,

3. Ut poffis in eis fcribere omnia verba legis hujus, Jordane

transmif

T

lo: ut introeas terram, quam Dominus Deus tvuus da-

bittibi, terram la&te, & melle manantem , ficut juravit patri-

bus tuis.

4. * Quando

in ufum profanum , autin convivium,

n

2. [Ngentes Lapides.) FortaíTe duode-

pompamve funebrem, fepulchri ere-

cim, pro numero duodecim tri-

Qionem , &c. impendere.

buum, nec fuerunt iidem hi lapides

16. Ex tcto corde , Uc.) Omni ani-

cum lapidibus altaris.

mi ftudio, & contentione.

Levigabis eos. ) klebr. Zies, vel

17. Dominum erifü hodie ut tibi ff

ineruffabis eos Ca!ce.

lol

Dezs:.) Kkenovando, & confirmando

x

Omnis verba fegis äujw.) Deute-

fcedus antea cum. Deo factum.

ronomiifcilicet [d propterea fa&um,

IQ. Er memes.) Kt famam.

ut hoc novo ritu fedus cum Deo in-

Bzbl.eum Com. Menoch. Toz. 1.

Kkkk

M

696

LIBRI DEUTERONOMII

* Exo.

20.25.

.* Quando ergo tranfieritis Jordanem, erigite lapides, quos

ego hodie przcipio vobis, in monte Hebal, & laevigabis eos

Jofue

calce :

$- 31-

$. Et cedificabis ibi altare Domino Deo tuo de lapidibus,

quos ferrum non tetigit,

6. Et de faxis informibus & impolitis ; & oiï'eres fuper eos

holocaufta Demino Deo tuo,

7. Et immolabis hoftias pacificas, comedesque ibi, & epu-

laberis coram Domino Deo tuo.

g. Et fcribes fuper lapides omnia verba legls hujus plane, &

lucide.

9. Dixeruntque Moyfes, & facerdotes Levitici generis ad

omnem lfraelem: Attende, & audi Ifrael :

hodie faétus es po-

pulus Domini Dei tui :

Io. Audies vocem ejus, & facies mandata, atque Juihtlas,

quas ego prcecipio tibi.

11. Praecepitque. Moyfes populo in die illo , dicens:

12. Hi ftabunt ad benedicendum populum fuper montem

Garizim , fordane transmiffo: Simeon, Levi , Judas , Iffachar,

Jofeph; & Benjamin.

15. Et e regione ifti ftabunt ad maledicendum in monte He-

bal

*Dan.

Ruben, Gad, & Azer, & Zabulon, Dan, & Nephthali.

pion: pronuntlabunt Levitae, dicentque ad omnes viros

9.12

Ifrael excelfa voce:

1$. Maledi&tus homo , qui facit fculptile, & conflatile , abo-

minationem Domini; opus manuum artlücum, ponetque illud

in abfcondlto Et refpondebit omnis populus, & dicet: Amen.

16. Male-

R'xu:aretur in primo terrz promiffz

& lfraelite his folemnibus

9. Hedie fattus es populus Domini Dej

inoreffu :

zuj. ) Explicatum hoc precedenti cap.

benedicionum pollicitationibus , ac

num. I7.

maledi&ionum interminationibus ad

I2. Hi flabume ad benedicendum paptt-

accuratiorem legis divinz obfervatio-

le..) Vide dicta cap. r1. 2

nem excitarentur.

J«feph.) Ephraim, & Manaffe.

S. De lapidibus, quos ferrum mon te-

I4. Levwita. ) Sacerdotes.

t;gi^.) Rationem hujus przcepti vide

Excel[a. "voce. ) Ut exaudm pofrent

fupra Éxod. 20. 24.

-

faltem a primis, qui refponderent,

i

Comede[que ibi, 69 epulaheris.)

Amen , quos rehquus totus cotus vo-

De pacificis fcilicet hofliis facro epu-

ce confona comitaretur,

lo mfhtuto

I5. Sculprile.) Idolum e ligno, aut

: Plage , & fucide.) Clare, & di-

lapide, quod fit fculpendo , aut do-

lando.

ftm&e.,

Xj

CAPUT XXVIL.

627

16. Maledi&us, qui non honorat patrem fuum , & matrem.

Et dicet omnis populus: Amen.

. 17. Malediétus , qui transfert terminos proximi fui. Et di-

cet omnis populus: Amen.

18. Maledittus, qui errare facit coecum in itinere. Etdi-

cet omnis populus: Amen.

19. Maledi&tus, qui pervertit judicium advenze, pupilli, &

vidus. Et dicet omnis populus:; Amen.

20. Maledi&tus, qui dormit cum uxore patris fui, & revelat

operimentum le&uli ejus. EKt dicet omnis populus: Amen.

21. Maledi&tus, qui dormit cum omni jumento. Et dicet

omnis populus: Amen.

22. Maledi&us, qui dormit cum forore fua, filia patris fui,

vel matris fuze. Et dicet omnis populus: Amen.

23. Malediétus, qui dormit cum focru fua.

Et dicet omnis

opulus: Amen.

24. Maledi&us ; qui clam percufferit proximum fuum. Et

dicet omnis populus: Amen.

25. Maleditctuüs, qui accipit munera, ut percutiat animam

fanguinis innocentis. Et dicet omnis populus: Amen.

26. Maledi&tas, qui non permanet in fermonibus legis hu-

jus , nec €os opere perficit. Et dicet omnis populus : Amen.

Kkkkiz

CAPUT

Conflatile. ) Idolum ex metallis ,

I7. Qui framsfevr terminos. proximi

que conflantur, & in idoli figuram

[z.) Ut qua illius funt,

Occupet ,

conformantur.

illo fubmoto.

Ponetque illudén ab/eondito.) Ut clam

colat.

Hac ergo maledictio etiam i

I8. Czcsm.) Sic Levitici 19. 14.

Non maledi:es furdo , mec coram €«c0 po-

peccantem occulte jacitur.

nes offendiculum.

Omzis popules.) Sex tribus

deügnä-

t& ad conclamandum benedi&ionibus

I9. Perverzzs. ).Perverfe judicando

cum benediceretur, & fex alie cum

in gratiam potentioris.

[

malediceretur.

2o. Revelat aperimentum L. Gulo, &c.)

Res turpis pudenter, &honeftis ver-

16. Qui non bonorat. )

H'—:bræa VOX,

& Graca. fignificantior eft: nam fi-

bis exprimitur.

gnificat eum, qui contemnit, defpi-

06. Ut pereutat. animam.) Utvitam

cit, ignominia atficit, Zriuat e».

auierat.

$d

628

LIBRI DEUTERONOMII

L

CAPUT XXVII.

Multiplex promittitu.

r obfe

ercantibus legem beieediöïib, 69"3 trans-

gredieut bus malédittio.

]1

I. QT autem audieris vocem Domini Dcei tui, ut facias, atque

cuftodias omnia mandata ejus, quae ezo preecipio tibi

hodie, faciet te Dominus Deus tuus excelfiorem cun&lis gen-

l

tibus, quae verfantur in terra.

2. Venientque fuper te univerfee benedi&liones iftae) & ap-

prehendent te : fi tamen praecepta ejus audieris.

3. Benedié&tus tu in civitate , & benedi&tus in agro.

. 4. Benedi&tus fru&tus ventris tui, & fruCtus terrze tuse, fru-

&tusque jumentorüm tuorum, greges armentorum tuorum, &

caulae ovium tuarum.

$. Benedi£&ta horrea tua, & benedi&tee reliquise tuse.

6. Benedi&us eris tu ingrediens, & egrediens.

7. Dabit Dominus inimicos tuos, qui confurgunt adverfum

te, corruentes in confpectu tuo: per unam viam venient con-

tra te, & per feptem fugient a facie tua.

$. Emittet Dominus benedi&tionem fuper cellaria tua, &

fuper omnia opera manuum tuarum.

Benedicetque tibi in

terra, quam acceperis.

9. Sufcitabit te Dominus fibi in populum fanttum, ficut ju-

ravit tibi: frcuftodieris man

ambula-

.

datg Domini Dei tui, &

veris in viis ejus.:

IO.Viqe-

I auten .szudieris..) Convenit ma-

fervanda in futurum repofueris; hoc

"s

teria hujus capitis cum cap. 25.

enim fignificare videtur proprie vox

"Levitici: in utroque enim, & bene-

Hebraa , vel certe locum, in quoiffa

di&ioneslegum obfervatoribus, & ma-

reponuntur.

ledi&iones violatoribus inferuntur.

6. In*rediens, & egredien:.) In o-

Excelfferem euntiis gentibus, ) Felici-

mnibus actionibus, & neeotiis tuis.

tate, opibus, imperio.

7. Per füptem? fupient, 67c..) Hhs

3. Beneditlus tu n civitate , &f lene-

verbis fignificatur pavor,. & pertur-

batio, cum fcilicet fine confilio, &

dicles i2 agro.) lloc eft, in omnibus

ordine res geritur, & qu& cuique fe-

bonis, feu quz habueris in civitate,

feu quz in agro ; profperaberis.

fe obtulerit ad fugam via, fine ulte-

riori difcuffione arripitur.

4. Beneditius frutlus -ventris sui.) Fe-

9- Sufcitabit te Dominus fébi in popu-

liciter liberos procreabis.

Eximie

lum [anium. ) Conflituet, ftare faciet,

impletum eft hoc in B. Virgine Chri-

five habebit te conflanter pro populo

fü Matre.

fuo, vel per

$. Reliquie tue.) Qug ex bonis af-

lo eie&o fuo.

get haþere te pro popu-

7

X

CA P UT . XXVIIL

626

1o. Videbuntque omnes terrarufn populi, quod nomen Do-

mini invocatum fíit fuper te , & timebunt te.

11. Abundare te faciet Dominus omnibus bonis, fru&tu uteri

tui, & frut£tu jumentorum tuorum, fru&tu terrae tuade, quam

juravit Dominus patribus tuis, ut daret tibi.

12. Aperiet Dóminus thefaurum fuum optimum, coelum,

ut tribuat pluviam terrze tuse ) in tempore fuo: benedicetque

cunGtis opcribus manuum tuarum.

B foeneraþis genibus

multis, & ipfe a nullo foenus accipies.

13. Conftituet te Dominus in caput,

& non in cäudam: &

eris femper füpra, & non fübter: fi tamen audieris mandata

Domini Dei tui, qu&e ego przcipio tibi hodie, & cuftodieris,

& feceris,

14. Ac non declinaveris ab eis, nec ad dexteram, nec ad

finiftrsm, nec fecutus fueris deos alienos, neque colueris eos.

15.* Quod fi audire nolueris vocem Domini Dej tui, ut cu- * Lev.

ftodias, & facias omnia mandata ejus, & caeremonias, quas ego 2

d

are.

precipio tibi hodie , venient fuper te omnes maledi&tiones

2.17.

1t»e , & apprehendent te.

Bauruc.

16. Maledié&tus eris in civi

tate, maledi&us in agro.

I.20.

17. Maledi&tum horreum tuum, & malediétze reliquiae tuae, Mala.

18. Maledictus fru&tus ventris tui, & fru&tus terree tuae, ?- 7

armen:a boum tuorum, & greges ovium tuarum.

19. Malediétus eris ingrediens, & maledictus egrediens.

20. Mit:et Dominus fuper te famem, & efuriem, & incre-

pationem in omnia opera tua, quae tu facies : donec conterat

Kkkk 3

te

l0. Oxod szomem Domiuni imuwotitum

20. Ezmem.)V ocem Hebrzam 30

meerab, alibis. Hicronymus vertit ege-

f f;'!perx;.e.) Quod populus Dei fis ;

& voceris.

ftatem, vel penuriam. LXX. alicubi

I2. Thefaprum [uwm coptimum.) Sic

verterunt xaraoay , zzaledidzonem. Alii

vertunt corrojfonem , five snfortunium.

& ]Ob. 38. 22. dicitur: Namquid in-

Vocem Hebraeam np3n5n

agreffas es thejauros mivis , aut tbejaoros

Efu; iem.

grandinis a fpexifli?

mehuma ,

. Hier. aliis locis vertit zz-

terfetl;onem, cadem y ini .Vitpfm, pavorems

Fenerabis.) Mutuum pre opibus

Leriorem , tWoulium , im[zatam,

dare multis poteris.

I3. Conffituez te Dominus im caput,

Increpationem. ) LXX. eesfumptzo-

&f noa in caudam. ) Hoc eft, quod di-

nem ; vadix enim , ex quavox Hebrea

deducitur , Zzcrepare , & perdcre , figni-

xerat num. j. excel//orem cumtlis genti-

&us , eft forma adagialis.

ficat: bene nofter vertit i»ereparionent.

15. 4sdire.) Obedire.

iNam increpatio Dei , qua in aliquem

iratus infurgit

16. Maleditles eris i civitate , 6$c4)

eft.

3

: coniqmptionis caufa

Vide fupra num. 3.

650

LIBRI DECUTERONOMII

te, & perdat velociter, propter adinventiones tuas peffimas,

f

in quibus reliquifti me.

21. Adjungat tibi Domi

nus þeüi]entiam, donec confumat

te de terra, ad quam ingredieris polfidendam.

22. Percutiat te Dominus egeftate, febri, & frigore, ardore,

& eftu, & aere corrupto , ac rubigine, & perfequatur , donec

L

pereas.

23. Sit coelum, quod fupra te eft, ceneum, & tetra, quam

-calcas, ferrea.

.

24. Det Domi

nus imbrem terrze tuce pulverem, & de coelo

defcendat fuper te cinis, donec conteraris.

H

25. Tradat te Dominus corruen:em ante hoftes

ltuos, per

unam viam egrediaris contra eos, & per feptem fugias, & di-

fpergaris per omnia regna terrze.

26. Sitque cadaver tuum in efcam cunétis volatilibus coeli,

& beítiis terr&e : & non fit , qui abigst.

27. Percutiat te Dominus ulcere /Egypti, & partem corpo-

ris, per quam ftercora egeruntur, fcabie

quoque, & prurigi-

ne: ita ut curari nequeas.

28. Percutiat te Dominus amentia, & gæcitate, ac furore

mentis,

29. Et palpes in meridie, ficut palpare folet coecus in tene-

bris,

22. 4Ardere; ) LXX. £es9iopo» ha-

26. Si:34e cadaver, 6$c. ) Exxtremae

bent, qu& vox fignificat /rrzzz;enem ,

cujusdam calamitatis apud Judaos ha-

pravitum , roffone4, qu& in corpore

bebatur, fepulchro caruiffe , & a be-

ex ardore provenire folet.

Ítiis devoratum fuiffe.

JEffa.) Vox flebraa etiam ffcciza-

27. Ufcere 4£eypri.) De quo ulcere

zez2 fignificat, & gladium.

vid. Éixod. 9. 9.

Rubi;ige.) Quimorbus eft fegetum,

Bt partezs corporis , per quam ffercora

qui-oritur vento orientali ingredien-

egezumtur. ) Ylemorrhoidas intelligit,

vel alium ani morbum. — Videtur ille

te fpicas. LXX. «y?ó», vel exear,

id eft, pallorem verterunt, alibi d»suo-

effe, quem pafli leguntur Philifthei

pSog;"av "veHE, five aeris corruprionem,

I. Reg. 5. num. 6. 9. 12. quandoqui-

23. Sut celum . .. . ezeum. ) Utnon

dem omnibus iis locis eadem vox He-

d

pluat imbrem, quo fata irrigentur , fed

brga habetur, qu& hoc loco eft.

durum fit inftar &ris.

Q8. -4mentia, && cecitare, ) Coeciti-

Terra .

: ferrea.) Dura, arida, fte-

te mentis.

rilis, ac fi efTet ferrea,

-Q9. Palpes im meridie,) Etiam hac

24. Imbrem terra 1ua pu^verem.) Ut

de mentis tenebris accipienda (unt.

cum aqua pluvia indigeas , qua mol-

Non dirigas "ias tmas.) lnopiacon-

lefcat folum, omnia contraria tibi con-

filii res tuas male, & imprudenter

tractes, tibique

tingant , arido pulvere, loco imbris,

mnia eveniant,

proinde infgliciter o-

delato.

CAPUT XXVIII.

631

bris, & non dirigas vias tuas.

Omnique tempore calumniam

»

fuftineas, & opprimaris violentia, nec habeas, qui liberet te.

o. Uxorem accipias, & alius dormiat cutm ea.

Domum

sedifices, & non habites in ea. Plantes vineam, & non vin-

demies eam.

31. Bos tuus immoletur coram te, & non comedas ex eo:

Afinus tuus rapiatur in confpe&tu tuo, & non reddatur tibi.

Oves tuse dentur inimicis tuis, & non fit, qui te ad;uvet.

32. Filii tui , & filize tuce tradantur alteri populo, videnti-

bus.oculis tuis, & deficientibus ad confpectum eorum tota

die, & non fit fortitudo in manu tua.

33. Fru&tus terrze tuse, & omnes labores tuos, comedat po-

I

|-

pulus, quem ignoras: & fis femper calumniam fuftinens, &

oppreffus cunctis diebus;

34. Et ftupens ad terrorem eorum, quae

'vïdebunt oculi tui.

33. Percutiat te Dominus ulcere peffimo in genibus, & in

le

tuum.

furis , fanarique non poffis a planta päd[is usque ad verticem

"

36. Ducet te Dominus, & regem tuum , quem conftitueris

fuper te; in gentem, quam ignoras tu, & patres tui: & fervies

ibi diis alienis, ligno , & lapidi.

31. Et eris perditus in proverbium , ac fabulam omnibus

populis, ad quos te introduxerit Dominus.

- 38. * Sementem multam jacies in terram, & modicum con- Mich.

6.1&.

o i Al m o af al

gregabis : quia locuftae devorabunt omnia,

Aggei

5

39. Vineam plantabis, & fodies: & vinum non bibes, nec

&

colliges ex ea quippiam : quoniam vaftabitur vermibus.

4o Olivas habebis in omnibus terminis tuis, & non ungeris

.

oleo: quia defluent, & deperibunt.

41. Filios generabis, & filias, & non

frueris eis : quoniam

42. Omnes

ducentug in captivita:fem.

30. Er mom vindemies eam.) Hebr. 6

36. Dus ahenis, ligno, & lapidi.)

mon prof ames eam,vide fupra cap.20. n.6.

Sive exemplo indigenárum iprovoca-

31. Immoletur.) WMlaGetur, occida-

tus , five regum illius regionis impe-

tur, ne itaque intelligas hoc de facra

rio, acterrore compulfus, quod Ifrae-

aliqua immolatione.

:

litis contigilIe cognofcimus Dan.5.

32. Et deffeientibus ad. con[petlum eo-

37. Eris perdius. ) Ylebr. Chald.

?i

E.

binm ,

L

&

rum.) lta oculi tui tabefcant confpe-

ris.4m dejolatiomem , prover

&a dura filiorum fervitute.

fabulam.

Non [it fortitndo ia manutua.) Md

40- Defluent. ) Decident

eos eripiendos.

turitatem.

ante hd

NG

x

633-

LIBRI DEUTERONOMII

42. Omnes arbores tuas, & fruges terree tuze rubi

fumet :

:

S O Con-

43. Advena, qui tecum verfatur in terra, afcendet fuper te,

eritque fublimior: tu autem defcendes, & eris inferior.

44. Ipfe foenerabit tibi; & tu: non fcen

—

ere-zbis ei. Ipfe eritin

caput, & tu eris in caudam.

45. Et venient fuper te omnes malediCtiones iftze, & perfe-

quentes apprehendent te,.donec intereas : quia non audifli

vocem Domini Dei tui, nec fervaiti mandata ejus, & caere-

monias, quas praecepit tibi.

46. Ét erunt in te figna, atque prodigia; &in femine tuo

£

usque in fempiternum :

47. Eo quod non fervi

eris Domino Deo tuo in gaudio, cor-

disque lzetitia, propter rerum omnium abundantiam :

48. Servies inimico tuo, quem immittet tibi Dominus, in

fame, & fii, & nuditate, & omni penuria: & ponet jugum

ferreum fuper cervicem tuam , donec te conterat.

49. Adducet Dominus füper te gentem de longinquo, & de

extremis terrae finibus, in fimilitudinem aquilze volantis cum

impetu : cujus linguam intelligere non poffis.

so. Gentem procacitfimam , qu&e non deferat feni, nec mi-

fereatur parvuli,

st. Et devoret fru£tum jumentorum tuorum, ac fruges terree

tuz, donec ihtereas, & non relinquat tibi triticum , vinum, &

oleum , armenta boum, & greges ovium: donec te difperdat,

ro

V )rete

Ét conterat in cunétis urbibus tuis, & deftruantur muri

tui firmi, atque fublimes, in quibus habebas fiduciam in omni

terra

43. AJ*(/enrt *

afcendet [uper te.)

48. J«gum feiräum.) Graviffimum,

Heb.Z4veza 4]?0,7;;21*/;;;;0- tefnr[um fur-

durifimum. : H&c per Chaldxos eis

fumyr autem deftendes deor[mm dearfum.

contigifle; & quidem in penam ido-

44« dpfe feneratit zibi,

lolatiie , oftendit Jeremias cap. 5. . n.

&e. ) I-pfe

erit dives, tu pauper.

I5. & totis T'hrenis.

Jpfe erit im caput, E$ tu eris m can-

49- lm funilitudimem aquila wolautis

dam.) Vide fupra num. 15.

euza fmpetz.) Qu ut aquila celerrime,

& violentiflime advolat , ut te depre-

46. Szgna, atque prodigia. )Infïgnes,

detur.

atque portentofz calamitates.

Innuitur hic dominatus Baby-

47. Propter verzm omnium abundan-

loniorum , & Nabuchodonofor , qui

bzam.

Id eft, cum tamen Deus bo-

Ezech.17.3. comparatur aquila.

naomnia a

f

Huenter fuppeditaret , qua

5o. Gemrem procaciffiaum. ) Mebr.

res merito abs te hoc in Deum obfe-

gentem fortem facie, perfri&te frontis ,

quium depofcebat.

barbaram , audacem , & inhumanam.

3

$

CAPUT XXVII.

635

l-

terratua. * Obfideberis intra portas tuas in om

ni terra tua, "The.

quam dabit tibi Dominus Deus tuus :

4-IO.

2

$3. Et comedes frutctum u:eri tui & carnes filiorum tuo- Paruc-

rum, & filiarum tuarum, quas dederit tibi Dominus Deus

2;. O&

3

tuus in anguíftia, & vaftitate, qua opprimet te hoftis tuus.

54. Homo delicatus in te, & luxuriofus valde invidebit fra-

H

tri fuo, & uxori, quae cubat in finu fuo,

$5. Ne det eis de carnibus filiorum fuorum

, quas comedet,

eo quod nihil aliud habeat in obfi

dione, & penuria, qua va:

ftaverint te inimici tui intra omnes portas tuas.

0

$6. T'enera mulier, & delicata, quae fuper terram ingredi

non valebat , nec pcdis veftigium figere, propter mollitiem ,

& teneritudinem nimiam, invidebit viro fuo, qui cubat in finu

ejus, faper filii & filie carnibus,

j

1

57. Et iilluvie fecundinarum, quae egrediuntur de medio fe-

minum e;us , & fuper liberis, qui eadem hora nati fant: co-

e

medent enim eos clam propter rerum omnium penuriam in

obfidione, & vaftitate

portas tuas.

, qua opprimet te inimicus tüus intra

$8. Nifi cuftodieris, & feceris omnia verba legis hujus, quae

fcripta funt in hoc volumine, & timueris nomen ejus glorio-

fum , & terribile, hoc eft, Dominum Deum tuum:

i

$9. Augebit Dominus plagas tuas, & plagas feminis tui,

piagas magnas , & períeve

.

petuas :

rantes , infirmitates peffimas, & per-

1

60. Et convertet iri te omnes affictiones 7f

M

muifti, & adhaerebunt tibi :

gypti , quas ti-

61. Infuper & univerfos languores, & plagas, quee non funt

fcriptee in volumine legis hujus, inducet Dominus fupef te,

OI.ïe.C. te conterat :

[AMS EU

62. Et

83. Comedes frutium mrter? 15;.) ld

narum , quibus fetus involvitur in

fi&um eft in excidio Jerufalom fub

matris utero.

i

"Kito.

De medio fegatusn ejus. Y Partem cor-

1

54- Laxnriofn:.) Luxui, & deliciis

&cleditus.

poris fignificat , ex qua fetuserumpit,

cum in ÍIucem prodit.

Invidebit.) Ne det. Negabit, vel

* Comedent euim cos. ) Vide 'Thren,

l

abfcondet rehquias filii prz fame de-

4: I0-.& 4. Reg. 6. og. & quz Jofe-

vorati.

tana.

phus narzat in obfidione Hierofolymi-

57. lllwvie feeundarum. ) Miembra-

Bsbl. csum2 Com., Memoch, Aom. J

L111I

634

LIDBRI DEUTERONOMII

62. Et remanebitis pauci numero, qui prius eratis ficut aftta

cceli prae mulitudine, quoniami non audiíti vocem Domini

Dei tui.

e

65. Et ficut ante lzetatus eft Dominus fuper vos, bene vobis

faciens, vosque multiplicans : fic l&eabitur difperdens vos,

atque fubvertens

ris poffidendam.

, ut auferamini de terra , ad quam ingredie-

64. Difperget te Dominus in omnes populos, a fummitate

terree usque ad terminos ejus: & fervies ibi diis alienis, quos

& tu ignoras, & patres tui , lignis, & lapidibus.

65. In gentibus quoque 1illis non quiefces, neque eri

t.. re-

quies veftigio pedis tui, Dabit enim tibi Dominus ibi cor pa-

vidum, & deficientes oculos, & animam confumptam moerore :

66. Et erit vita tua quafi pendens ante te. "Timebis no&te,

& die, & non credes vitze tuze.

- 67. Mane dices: Quis mihi det vefperum? & vefpere : Quis

mihi det mane ? propter cordis tui formidinem, qua terrebe-

ris, & propter ea, quze tuis videbis óculis.

.68. Reducet te Dominus claffibus in /Egyptum per viam,

de qua dixittibi, üt eam amplins non videres. Ibi venderis

inimicis tuis in fervos, & ancillas, & non erit, qui emat,

e

CAPUT XXIX.

Fiedus , €? guramentum lfraelitarum cum Domino juxta Dei

beneficia , & comminatio adoer[us

fedifragos.

1. FECqunt verba foed

eris, quod pradecepit Dominus Moyf,

ut feriret cum filiis Ifrael in terra Moab : preeter illud

foedus, quod cum eis pepigit in Horeb.

2.'V9 ca-

; 6:4. 4 fummitate zerre, ) Xb extre-

ti eritis , & tam vilia capita vos effe

mitate.

exiftimabunt.

Hegefippus lib. $. ex-

65. Deficientes 0::;/05.) "Tabefcen-

cidii cap. 47. ita de Judzis fcribit poft

tes prz triftitia.

captam a "l'ito Hiercfolymam.

Pir-

66. Vita tua quaft pendem*.) Eris

m venales, fed pamcs emptores

quia

femper de vita tua dubius.

Romani in [srvirutem "Tudaos dedigna-

69. Reducet te Dominus claffbus in

bantur , nec Tudas fupereraut , qui ve-

E

4Egyptum. ) Non jam terreftri itinere,

dimerent fs.

ut aliqua fpes fit elabendi, fed navi-

I. J7Erba federis.) Innovati , inftau-

rati , & juramento firmati,

bus, ut effugere non poffis.

de infra num. I2.

-vi-

Er mom erit , qui emat ) "Tam mul-

-

C. A PV UT XXIX..

655

2. Vocavitque Moyfes omnem Ifrael, & dixit ad eos: * Vos *E,o.

vidiftis univerfa, quae fecit Dominus coram vobis in terra 19. 4.

JKgypti Pharaoni, &

omnibus feïyis ejus, univerfzeque terrae

illius,

3. 'entationes magnas, quas viderunt oculi tui, figna illa,

3

portentaque ingentia,

4. Et non dedit vobis Dominus cor intelligens, & oculos

videntes, & aures, quae poffunt audire, usque in praefentem

diem.

x

s. * Adduxit vos quadraginta annis per defertum : non

flint * Sup

attrita veftimenta velítra, nec calceamenta pedum veftrorum 9- 2-

vetuftate confumpta funt.

i

À

6. Panem non comediftis, vinum, & ficeram non bibiftis :

ut fciretis, quia (r) ego fum Dominus Deus vetter.

7. Et veniftis ad hunc locum : *egreffusque eft Sehon rex *Sup

Hefebon, & Og rex Bafan, occurrentes nobis ad pugnam, & 3. 1.

percuffimus eos,

8. Et tulimus terram eorum, ac tradidimus poffidendam * * Sup

^

316

Ruben, & Gad & dimidize tribui Manaffe.

32

Num

9. Cultodite ergo verba pa&ti hujus, & implete ea: ut intel-

22

ligatis univerfa, quae facitis.

Jofuz

10. Vos ftatis hodie cun&ti coram Domino Deo veftro, prin-

I3. 7.

cipes veftri) & tribus, ac majores natu

; atque do&tores, omnis

V&

populus Ifrael, :

Llll

2274

II.-Liberi;

(1) EgO fum. Ls edit. Sixr. legitur : ipfe eft.

.9. Vocavitque Moyfes omnem Ijrael.)

M

do tamen edilfe panem, & vinum bi-

Omnes rürfus adefiejaflit ; neque enim

biffe credibile eft , fed non frequenter

verifimile, omnia, que hoc libro ha-

cum agsrent in deferto.

bentur a Moyfe uno fpiritu, nullain-

Ut feiretzs, quia ego fum Dominus Degs

terpofica quiete effe dicta.

veffer. ) Qu norim fervos meos alere

3. Tentationes magnas. ) Punitiones,

& dia

mirabili modo , etiam cum frugum ,

gella Agyptiorum.

aut carnium copia deeft.

. Noz dedit vobis Domimus cor £2-

9. A zntelligatis mzz'"uz—rfa » qu& fa-

£ellgens , €/&.) Quia vos cor , auies,

c/t15. ) Prudenter agatis.

oculofque mentis claufiftis , unde vi-

IO. Ves fGaris bodte cizélz. ) Oporte-

tio veftro factum eft, ut noniutellige-

batenim , ut omnes ad fufceptionem

retis magnitadinem divinorum benefi-

legis , & fcderis convenirent ; quia

ciorum , & quen'm effent partes, of-

quod omnes zittingitï ab omnibus pro-

ficuumque veftrum erga Deum.

bari debet.

. Nom [nmt attrita vefibmenta. )

Principes veffrz.) Principes tribuum.;

Vide di&a fupra capit. 9. num. 4.

De&teres. ) Quos fuüpra cap.16. num.

6. Panem nmon comedz/^is, É3c. ) Guia

I8. appellavit magillros, vide ibi

rpanna fuit ilhs in cibum.

Aliquan-

l

[

636

LIBRI DEUTERONONMII

1r. Liberi, & uxores veftrae ,'& advense, qui tecum mora-

tur in caf'ris ; exceptis lignorum ca&eforibus , & his, qui com-

H

portant aquas :

L

12. Ut tranfeas in foe

dere Domini Dei tui, & in) jurejuran-

do, quod hodie Dominus Deus tuus percutit tecum :

13. Ut fufcitet te fibi in populum, & ipfe fit

Deus tuus,

ficut locutus eft tibi, & ficut

juravit pa:ribus tuis, Abraham,

lífaac, & Jacob.

.4. Nec vobis folis e

go hoc foedus ferio, & haec juramenta

confirmo,

I5. Sed cun&is prafentibus, & abfentibus.

x

P

I6. Vos enim noftis, quomodo habitaverimus in terra ZEgy-

pti; & quomodo tranfierimus per medium nationum , quas

;

tranfeuntes,

17. Vidiftis abominationes, & fordes, id.eft, idola eorum,

lignum, & lapidem, argentum, & aurum, quae colebant.

18. Ne forte fit inter vos vir, aut mulier, familia, aut tribus,

cuius cor averfum eft hodie a Domino Deo noftro : ut vadat,

& ferviat diis illarum gentium, & fit inter vos radix germinans

fel, & amaritudinem.

1

19. Cumque aud

ierit verba juramfänti hujus, benedicat fibi

in

II. Er 4dveza, £fc.). Multi ehim

I

Ut fufeitet te ffhi im populum.

)

JEz yptii eos fequebantur. Aliqui etiam

Vide di&a cap. g. 9.

erant mancipia ipforum Hebrzorum.

IS. Præþniiäu.f ;

&

abfentibus, )

Exceptis lignorum ca[oribus , &5 bis,

Cum iis , qui nati funt & nafcentur.

qui compertamt aquas.) Quuos neceffa-

Fadus enimeft, ad gentemtot«m per-

rium minifferium adeíle non patitur.

tinens. Sic dicunt Reges fe dare ieu-

In Hebreotamen, Chaldzo, & LXX.

da huic , & pofteris ejus , qui non-

dum nati funt.

eft: 24 dgnorum cefore ufque ad compor-

fantem aquam tuam, quafi nullus pla-

16. Per medium mationum.) Idumzos,

ne abfuerit. D. Hieronymus videtur

Madianitas, Ammonitas, Moabitas.

Particulam D

in r Pr-o Eréter , acce-

I8. Sít izrer -wos radiv germimans

piffe.

fel, & amaritadinem.) Sit quispiam,

IQ. U traníeas in fadere. ) Ut fc-

qui fibi, & aliis fit cauft idololatrie ;

dus ineas.

Vox illa , zrazíezs , vide-

uz fel , & amaritudo appellatur, vel

tur indicare renovationem federis per

quia Deo ingratiffima , vel quia ido-

tranfitum inter partes divifis victima-

lolatris fruCtus amaros procreat , vi-

rum , uf factum in federe Dei cum

delicet gravia fupplicia.

Abraham Genef. 13. 10. videibi dicta,

I9. Benedicat fí2/ 2n corde f:o. ) Fal-

f:

d

7

Et m ]'ure/'ur.mdo. LXX.; ÉEepreca-

i fpe lactet fe, & fibi cuncta profpe-

Poniba: , vide dicta eodem cap. 15.

ra polliceatur

Genef, num. Io.

exiltimet.

, fegue, impunitum fore

CATIUT. XXIX.

637

in corde fuo,- dicens: Pax erit mihi, & ambulabo in pravitate

le

cordis mei: & abfumat ebria fitientem,

20. Et Dominus non ignofcat ei: fed tunc quam maxime

u

furor ejus fumet, & zelus contrà hominem illum, & fedeant

fuper eum omnia maledicta, quze fcripta funt in hoc volumi-

ne:- & deleat Dominus nomen ejus fub coelo,

21. Et confumat eum in perditionem ex omnibus tribubus

Ifrael, juxta maledi&tiones, quae in libro legis hujus, ac foede-

ris continentur.

232. Dicetque fequens generatio, & filii, qui nafcentur dein-

ceps, & peregrini, qui de lorige venerint, videntes plagas Ter-

r illius, & infirmitates, quibus eam afflixerit Dominus,

25. Sulphure, & falis ardore comburens, ita ut ultra non

feratur, nec virens quippiam germinet, in exemplum* fubver-

*Gen.

fionis Sodomae , & Gomorrhae, Adamae, & Seboim, quas fub- 1924-

vertit Dominus in ira, & furore fuo:

24. Et dicent omnes gentes: * Quare

fic fecit Dominus Ter- 3R«g.

9- 8-

rz huic? quze eft hzc ira furoris ejus immenfa ?

Jerem

25. E refpondebunt : Quia dereliquerunt pa&um Domini,

22. $»

quod pepigit cum patribus eorum, quando eduxit eos de Ter-

i

ra JEgypti :

L1ll5

26. Et

E; 4mbulabo, ) Licet ambulavero.

quis quidpiam. defiderat, quod cum

Ez abfumat ebria fitientem.) Prover-

deinde illi conceditur , perniciem illi

ä

bium eft. In Hebrzo eft, w adZatur

creat.

Ad.rem noftram applicando

adagium , fenfus erit: qui fibi impuni-

ebria fetienti. LXX. habent: r non ff-

Cor-

mul perdat peccator ingocentem.

titem. promittit , fibique indulgendo

nelius particulam , Nzz , atextuLXX.

fceleribus quodammodo , & idolola-

tolli poffe pntat, cum non fit in He-

tria, quam fitiebat , fefe. inebrist,

& fenfus erit : Peccator fibi

b.'æo P

grande malum fibi accerfet, & fe pla-

*

xomittat impunitatem , & cum ipfe

ne J&erdet.

iceebrius iniquitate, integrum , & in-

OO. Faroer ejus fumer.) Merti poteft,

nocentem dbfumat; vel, ut lii legunt,

Nafus ejus fumet: vox enim

2727

affumat in communionem fai criminis,

iram, & nafum , qui fedes eft 'irz,

eum follicitando , & trahendo ad ido-

autin quo eminet, fizuificat : loqui-

]

lolatriam.

Ne .ebria trahat fecum

tur de DDeo humano more.

fobriun adfaltaadum.

Bontrerius pu-

t:t in hoc proverbio fubiatelligendam

23. Suiphure , & [alis ardore combn-

vocem fubft:intivam , Teira

Abf met

rem:. ) Hc enim fterilem terram fa-

ciunt. Sic judic. 9. 45.

Abiimnelech

terra. ebria [fiicntem ,. & fenfum effe:

Sichimam deftru&am fale feminat, u£

'T'erra pluviis inebriata perdat feipfam,

fterilis efficiatur.

35

qus prius fitiens erat.

Habetque lo-

In exemplum. ) Ad fimilimdinexm

cum proverbium hoc, quotiefcumque

638

LTIBRI DEUTERONOMII

26. Et fervierunt diis alienis, & adoraverunt eos , quos ne-

fciebant, & quibus non fuerant attributi:

27. Idcirco iratus eft furor Domini contra Terram iftam,

ut induceret fuper eam omnia malediCta, quae in hoc volumi-

ne fcripta funt :

28. Et ejecit eos

de terra fua in ira, & in furore, & in in-

dignatione maxima, projecitque in terram alienam, ficut ho-

die coinprobatur.

vnifefca funt,

29. Abfcondita, Domino Deo noftro: qua ma

nobis, & filiis noftris, usque in fempiternum, ut faciamus uni-

verfa verba legis hujus.v

CAPUT XXN.

Lapfos. bortatur. Moy[es ad. ponitentiam , vera eniim. poenitentia

Deum placat : preceptum nobis datum , non longe.a ttobis fepara-

fur : in ejus impletione , «oel negletiu proponitur bonum , C

malum ; u£ ultro bonum eligentes, oioamus, &? non

pereamus , malo adberentes.

Um ergo venerint fupcr te omnes fermones ifti, bene-

?G

dic?o, five malediétio, quam propofui in confpe&tu

tuo: & ductus pcenitudine cordis tui in univerfis gentibus, in

quas difperferit te Dominus Deus tuus,

2. Et reverfus fueris ad eum, & obedieris ejus imperiis,

ficut ego hodie praecipio tibij cum filiis tuis, in toto corde

E

tuo, & in tota anima tua :

5. Reducet te Dominus Deus tuu

s de captivitate tua, ac mi-

ferebitur tui, & rurfum congregabit te de cun&tis populis, in

guos te ante difperfit.

5

p

*

4. Si

—2 ——

26. Quos mefciebanr. ) Quos antea

futura, previfa , & decreta a Deo,

non colebint, nec cognofcebant pro

fint abfcondita Deo , ut fcilicetea non

Diis.

norit, utinfligat nobis , hxc inquam

Quilbus uon fucmu) att;ibui.) Qui-

ü:gelh, quz minitans intentavit , &

bus non fuerant ipfi- tanquam pars,

prenuntiavit nobis, & filüis noftris,

poffeflio , hereditas ; vel proprium pe-

ut eorum metu legem ejus-fervemus in

culium attributi.

fempiternum.

Q0. Vifcondita Déümino Dco meffre,

Eneditio ,. ffoe maleditlis, ) Be-

"p

qua mdfaäiffd Jent n2bisy & feliis noffiis

nedictio , fi lepem fervaveris ;

ajque ia [enpiteitam. ) Muc flagella

maledi&tio, fi violaveris.

CAYITOXX

539..

4. Si ad cardines cceli fueris diffipatus, inde retrahet te Do-

minus Deus tuus,

*2:

l

s. Et*affumet, atque introducet in terram, quam poffede-

l

runt patres tui, & obtinebis eam : & benedicens tibi, majoris

Mach

I. 29

numeri te effe faciet, quam fuerunt patres tui.

6. Circumcidet Dominus Deus tuus cor tuum, & cor femi-

nis tui : ut diligas Dominum Deum tuum in toto corde tuo,

& in tota anima tua, ut poffis vivere.

]

7. Omnes au:em maledi&tiones has conver

tet fuper inimi-

Cos tuos, & eos, qui oderunt te, & perfequuntur.

9. Tu autem reverteris, & audies vocem Domini Dei tui:

faciesque univerfa mandata, qnae ego praecipio tibi hodie :

9. Et abundare te faciet Dominus Deus tuus in cunétis ope-

ribus manuum tuarum, in fobole uteri tui, & in fru&tu jumen-

[

torum tuorum, in ubertate terrae tuze, & in rerum omnium

Revertetur enim Dominus, ut gaudeat fuper te in

largitate.

omnibus bonis, ficut gavifus eft i patribus tuis.

1o. Si tamen audieris vocem,Domini Dei tui, & cuftodieris

b

praecepta ejus, & caeremonias, quze in hac lege confcripta fun

& revertaris ad Dominum Deum tuum in toto corde tuo, &

in tota anima tua.

1. Mandatum hoc, quod ego preecipio tibi hodie, non fu-

pra te eft, neque procul pofitum,

12. Nec in cocelo fitum, ut poffis dicer

e: *Quis noftrum Rom.

& audia- 19- 6

)

valet ad coelum afcendere, ut deferat illud ad nos,

mus , atque opere compleamus? .

t cauferis, & dicas: Quis

13. Neque trans mare pofitum : u

ex nobis poterit transfre.are mare, & illud ad nos usque de-

i

ferre : ut poffimus audire, & facere, quod preeceptum eft?

14. Sed juxta te eft fermo valde, in ore tuo, & in corde tuo,

ut facias illum.

15.Con-

82 ad cardines cels fuerts diffrpatus-)

antea per peccata averfus fuerat, eof-

Coli cardines funt. poli Ar&ticus, &

que deferuerat.

Antar&icus, vel qualibet mundi ex-

Ut gaudeat faper te in onanibus bonis.)

acurn a Md

Ut dele&tetur tibi beneficia przftando.

trema plaga.

6. Circumcidet Dominus Deus. fuus

II. Mandatum hoc. ) T'ota hec Deu-

teronomil lex.

eor tuuz.) Cordis mala , & defideria

noxia auferet.

Non fupra te eff , &c. ) Ut poflis te

9. Reverteris,) Meladterram tuam,

excufare, quafi nequeas & noffe, que

vel ad Deum.

pre cip

iuntur, & effe&a dare.

g. Reverterat. enim Dam;nu'.-'.) Qui

14.

Sed juxta te eft (ermo , &e.) Ha-

640

LIBRI DEUTERONOMII

15. Confidera, quod hodie propofuerim in confpe&u tuo

vitam , & bonum, & e contrario mortem, & malum :

16. Ut diligas Dominum Deum tuum, & ambules in viis

ejus, & cuftodias mandata illius, ac caexemonias, atque judi-

cia, & vivas, atque multiplicet te, benedicatque tibi in Terra,

ad quam ingredieris poffidendam.

à

17. Si autem averfum fuerit cor tunm, & au

dire no-lsuei'is $

atque errore deceptus adoraveris deos alienos, & fervieris eis:

18. Praedico tibi hodie, quod pereas, & parvo tempore mo-

reris in Terra, ad quam,

dendam.

Jordane transmiffo, ingredieris poffi-

19g. Teftes invoco hodie coclum, & terram, quod propo

fue-

rim vobis vitam, & mortem, benediétionem, & maledi&tionem.

Elige ergo vitam, ut & tu vivas, & femen tuum:

2o. Et diligas Dominum Déum tuum, atque obedias voci

ejus, & illi adhaereas ( ipfe eft enim vita tua, & longitudo die-

rum tuorum) ut habites in terra, pro qua juravit Dominus

Patribus tuis; Abraham , Ifaae, & Jacob, ut daret eam iilis.

CAPUT XXXI

,

Moyfes Sfofue fibi fufficit in ducem : Deuteronomium fcribit, jubäz'-

que illud pogulo perleg

? [eptimo anno remilfionis, & in latere

arce ad[ervari.

1 A Bit itaque Moyfes, & locutus eft omnia verba haec ad

univerfum lIífrael ,

$

2. Et dixit ad eos: Centum vigin

ti annorum fum hodie, non

poffum ultra egredi, & ingredi, praefertim cum & Dominu

N

"

Ms

2)

4

7

. äixe?it mihi: * Non tranfibis Tordanem iiïum.

Num.

3. Dominus

27-13' H

D

es legem Dei ad manum , ut in cor-

exorditur, & paulo poft Moyfes cap.

'de, ac memoria habere difcendo , &

32 fuum canticum.

ore pronuntiare poflis.

20, lp[e eff euim vita tua, € lourr-

X5. Propofuerim im con[petm fuo wi-

tudo dierums tuorum. )

Ipfe eft , qui

ä

tam,€6f bonums, & e contrartio , malum,

hzc tibi largitur.

Ef mortegz. ) Huc allufit Ecclefiafticus

H BH* itaque Moyfes , &5 loentus eff.)

15.17. Aopofe: tiäi';zguam., & zgnem,

— ]|d.eft, addidit ergo , vel ce-

&5 «d quod.-wolweris porrige meanum

pit lo

m qufes verba , que feq»un-

EnAUI.

tur.

H

ebr&i enim per egred; , abire ,

19. Teffes smooco , £. ) Sic & Ifaias

fergere, fzpe iutelligunt zzespere,

lh

?

fmm prophetiam. a fimili invocatione

9. Egredi, & imgredi.) Ducem agere,

CAPUT XXXIL

64g

3. Dominus ergo Deus tuus tranfibit ante te : ipfe dei:ebit

l3

omnes gentes has in confpe&tu tuo, & poffi

debis eas ; & Jofue

ifte tranfibit ante te, ficut locutus eft Domi

nus.

4. Facietque Dominus eis, * ficut fecit Sehon,

& Og l'eg.ibus Num.

,

S.

Amorrhseorum , & terrze éorum, delebitque eo

2124

5. Cum ergo & hos tradiderit vobis ,

ficut praecepi vobis.

* fimiliter facietis eis, . Sup

)u

E

6. Viriliter agite, & confortamini : nolite timere, nec pa-

lr

veatis ad confpettum eorum: quia Dominus Deus tuus ipfe eft

du&tor tuus, & non dimittet, nec derelinquet te.

:

7. Vocavitque Moyfes Jofue, & dixit ei coram omni Ifrael:

* Confortare, & efto robuftus: tu enim introduces populum * Jof:

uam daturum íe

itum in Terram, q

5

patribus eorum juravit 1- 6

Dominus, & tu eam forte divides.

vl

8. .Kt Dominus, qui du&or ett vefter, ipfe erit tecum: non

$

dimittet , nec derelinquet te: noli timere, nec paveas.

9. Scripfit itaque Moyfes legem hanc, & tradidit eam facer-

dotibus filiis Levi, qui portabant arcam foederis Domini, &

cuntts fenioribus ILírael.

1o. Preecepitque eis, dicens: Poft feptem annos, anno re-

h

miffionis ;.in folemnitate tabernaculorum,

I'. Convenientibus cunctis ex Ifracl, ut appareant in con-

fpe&tu Domini Dei tui, in loco, quem elegerit Dominus,leges

verba legis huius coram omni Iífrael , audientibus eis,

:

12. Ft in unum omni populo congregato, tam viris, quant

mulieribus, parvulis, & advenis, qui funt intra portas tuas

n

ut audientes difcant, & timeant Dominum Deum veftrum , &

J$

cuftodiant, impleantque omnes fermones legis hujus :

I5. Filii

$

Dowwzus ego Deus tuus. tramfibit

Qui portabant arcam.) Qui portare

amiere;y Axca lJei pr&cedet te ,. ficut

poterant, fi volebant, & de faéto ali-

& pofïea fattum fofüe 5. ino & Deus

quando ftudio pietatis ,. & reli-ionis

invifibiliter preibit, ut inimicos. tuos

conteftande, & exercende caufa por-

profternat..

tabant; cum alioqui hoc munus: Levi-

J

tarum. effet;

jofue 1e tranfibiz ante te.) Przce-

Additur hoc de arca,

det, ducis munus:exercens..

quix liber hic,, ut infra habetur. num..

g. Legem banc-) Deuteronomium.

25. in latere irc&. poni debebat..

J

E fradidit eam //'tcz*r""otl'äu.f.) Ho-

j!

Ie anno-

Io. 4»nmo remiffonis.) Septimo quos

yum enim: eratlegem fcire , àc popu-

De anno remiffioais. vide;

3

lum docere ,. & in anno remiffionis po

-

É

xod. 23 II.

Pul'o pralegere.,

Bibl..cum Com.Mnoch. Tom. F.

FWI m n m

64

n

5

LIBRI DEUTERO/NOMII

13. Filii quoque corum , qui nunc ignorant , ut audire pof-

fint, & timeant Dominum Deum fuum cun&is diebus, quibus

verfantur in terra

; ad quam vos, Jordane transmitfo, pergitis

Oobtinendam.

.14. Et ait Dominus ad Moyfen: Ecce prbpe funt dies mor-

tis tude, voca Jofue, & ftate in tabernaculo teftimonii, ut prae-

cipiam ei.

Abierunt erg

-

O Moyfes, & Jofue, & fteterunt in

tabernaculo tefitimonii.

15. Apparuitque Dominus ibi in columna nubis, qua ftetit

in introitu tabernaculi.

16. Dixitque Dominus ad Moyfen : Ecce tu dormies cum

patribus tuis, & populus ifte confurgens fornicabitur poft deos

alienos in Terra, ad quam ingreditur, ut habitet in ea, ibi de-

telinquet me, & irritum faciet foeedus, quod pepigi cum eo.

17. Et irafcetur furor meus contra eum in die illo: & dere-

linquam eum, & abfcondam faciem meam ab eo, & erit in de-

vorationem : invenient eum omnia mala, & affliétiones, ita ut

dicat in illo die: Vere, quia non eft Deus mecum, invene-

runt me haec mala.

18. Ego autem abfcondam, & celabo faciem meam in die

ilo, propter omnia mala, quse fecit, quia fecutus eft deos

alienos.

19. Nunc itaque fcribite vobis canticum iftud, & docete fi-

lios Ifrael : ut memori:er teneant, & ore decantent, & fit mihi

carmen iftud pro teftimonio inter filios Ifrael.

20. Introducam enim eum in terram, pro qua juravi patri-

bus ejus, laCcte, & melle manantem.

Cumque comederint, &

faturati craffique fuerint, avertentur ad deos alienos, & fer-

vient eis, detrahentque mihi, & irritum facient pattum meum.

21. Poi;t:

13. F quequeeorum , 6fc.) Parvu-

19.C4ät)mm if a4.)uod fequenti ca-

li; qui nihil adhuc noverunt, ideoque

pite defcribitur.

Sit mibi carmen iflud pro tefftmonio.)

pariter ignorant hanc Dei legem.

I4. State i tabernaculo feffigonii.)

Quod vel eorum improbitatem, & in-

In atrio ante oftium tabernaculi, quia

gratitudinem coarguat, velpunitionem

tabernaculum ingredi foli poterantSa-

infligendam conteftetur, ne fe velnon

cerdotes.

de flagitio admonitos , vel de fuppli-

Ur pracipiam e;.) Ut rerum geren-

ciis non przmonitos queri poffint.

darum przcepta illi tradam.

20. Derrahentque mibi. ) Spernent

I7. ZMbfcondam f'aciem meam ab eo. )

me, contumeliis afficient : in Hebr.

Vultum benevolum , prote&ionem,

Chald. & LXX. habetur , exafperabunt

aliaque beneficia fubtraham.

me.

3

CAPUT XXXI.

"$9

64

3

21r. Poftquam invenerint eum mala multa, & affiiCtiones ,

refpondebit ei canticum iftud pro teftimonio, quod nulla de-

lebit oblivio ex ore feminisfui. Scio enim cogitationes ejus,

quze fa&turus fit hodie antequam introducam eum in terram,

quam ei pollicitus fum.

22. Scripfit ergo Moyfes canticum, & docuit filios Ifrael.

23. Praecepitque Dominus Jofue filio Nun, & ait: Confor-

tare, & efto robuftus : tu enim introduces filios Ifrael ip ter-

ram , quam pollicitus fum, & ego ero tecum.

24. Poftquam ergo fcripfit Moyfes verba legis hujus in vo-

lumine , atque complevit:

25. Praecepit Levitis, qui portabant arcam foederis Domini,

dicens :

26. 'Tollite librum iftum , & ponite eum in latere arcze foe-

deris Domini Dei veftri, ut fit ibi contra te in teítimonium.

27. Ego enim fcio contentionem tuam, & cervicem tuam

duriffimam. Adhuc vivente me, & ingrediente vobifcum,

femper contentiofe egiítis contra Dominum : quanto magis

cum mortuus fuero ?

28. Congregate ad me omnes majores natu per tribus ve-

firas, atque doétores, & loquar audientibus eis fermones iftos,,

& invocabo contra eos coelum , & terram.

29. Novi enim, quod poft mortem meam inique agetis, &

declinabitis cito de via, quam precepi vobis : & occurrent

vobis mala in extremo tempore, quando feceritis malum in con-

fpe&tu Domini, ut irritetis eum per opera manuum veftrarum.

3c. Locutus eft ergo Moyfes, audiente univerfo coetu Ifrae!.

)

verba carminis hujus, & ad finem usque complevit.

Mmmm 2

CAPUT

21. ) Refpondebit ej canticum iffud

turo, ei populi przfecturam confirict.

pro reffimonio.) Eos de improbitate

95. Im latere arce. ) Nontamenin-

redarguet, & merito puniri oftendet.

tra arcam.

^

Scio emima copitaticaes ejtüs. ) LXX

Qw Comsentiomem tuam.) Rebeilio-w

malignitatem : vox Mebrea animi fig-

nem , contumaciam , cervicis duritiem,

inentum, & imaginationem fignificat:

28. Imvocabo comtra eos celum , &

. d. feio non deeffe, qui mala cogi-

terram.) Veftesfuturos tantz impietatis,

tent, non obítantibus tot maledictio-

j

nibus, conteftationibus.

AGiones veftras.

29. Per zperam manuum veffraram.)

Hedie.) Junge Sóíe. — Seio bedie.

go. 4nudiente unrver[o cetu.) Domi-

23. Pracepitque Dominus Jofze-) Hoc

no fenilem vocem adaugente, ut ad

ioco primum incipit Dominus alloqui

omnium aures deferri poffet.

B aeri EEE r du

Jofue, utei auctoritatem apud popu-

Verba carmimis hWj ) Sequentis

lum adjungat, & ut jam Moyfe. mori-

cantici..

644

LIBRI DEUTERONOMII

CAPUT.XXXII

Canticum Jlfoyþ., quo Dei refert benefc'ia, poþulïque ingratitudi-

nem [apius a Domino cafligatam : jubetur. Moy[es montem

"barimn a[cendere , ut promi[Jam terram

contempletur.

dite co-elil., quze loquor, audiat terra verba oris mei.

4I.AU

2. Concreícat ut pluvia do&trina mea, fluat ut ros elo-

quium meum, quafi imber fuper herbam, & quafi ftillae fuper

gramina.

3. Quia nomen Domini invocabo : date magnificentiam Deo

noftro.

4. Dei perfe&ta funt opei*a,& omnes viae ejus judicia : Deus

fidelis, & absque ulla iniquitate , juftus, & rectus. -

$. Peccaverunt ei, & non filii ejus in fordibus : generatio

prava, atque perverfa.

6. Haeccine reddis Domino, popule ftulte, & infipiens?

numquid non ipfe eft pater tuus, qüi poffedit tej & fecit, &

Creavit te ?

* Job.

7.* Memento dierum antiquorum, cogita generationes fin-

8. 8 gul

as : interroga patrem tuum

,& a.nnuntiabit tibi majores

tuos, & dicent tibi:

d

8. Quando

1. Udite celi.) 'leftes invocat

res fententie fepius repetite , & can-

fempermanfuros, & eos, per

tatz corda Hebrzorum molliant , pe-

netrent ; ac bene atficiant.

quos Deus fua judicia erat executurus.

Vide fupra cap. 5. 26. & cap. 29. I2.

3. Date magnificentiam. ) Magnifi-

& 23. /ineas apud Virgilium lib.12.

cate , magnitudinem ejus przdicate.

4- Omnes "wa ejus judicra: ) Omnia,

Effo numc fol ttfiis , O bec mb

qux agit, jufta funt.

Lerra precants

. Et non filz ejus.) Id. eft, fa&ti funt.

Deinde Latinus.

In fordibus.^) Propterfordes, pecca-

Hac eadem fEneas, Ferrams mare ,

ta fcilicet, & idololatriam.

6. Qui poffedit te. ) Vanquam pro-

fidera juro.

priam hareditatem, & peculium.

« Memento

2. Concrefcar. ) Defluat , defiillet ;

dierum antiquorum. )

nam vox Hebrea proprie deftillare fi-

Hebr. dzerzm facul;, Revoca in memo-

e

enificat,

Porro D.Hier. vertit coz-

riam dies, ex quo mundus efle ccepit,

erefcat ,

1ia ut e coelo ftillent pluviz,

Cogita generationes ffagulas, ) Qu

neceffe e

t

rius vapores concrefcere.

fibi fucceflerunt , illas percurrendo ,

U: p/wvia. ) Quemadmodum enim

& quid in illis acciderit reputando.

pluvi: plorimis minutis guttis defluens

Dicent. ti5i.) Beneficiafcilicet, que

terram intundit; ita cantici hujus plu-

in fequentibus commemorantur.

CAPUT

XXXII.

645

s..Quando dividebat Altiffimus gentes: quando: feparabat

filios Adam ; conftituit terminos populorum juxta numerum

|

filiorum Ifrael.

* 9. Pars autem Domini, populus ejus : Jacob

Suniculus he-

reditatis ejus.

10. Invenit eum in terra deferta, in loco horroris, & vaftee

folitudinis, : circumduxit eum, & docuit : & cuftodivit quafi

A

pupillam oculi fui.

II. Sicut aquila provocans ad volandum pullos fuos, & fu-

T

per eos volitans, expandit alas fuas, & aifumpfit eum, atque

portavit in humeris fuis.

0

12. Dominus folus dux ejus fuit: & non erat cum eo Deus

alienus.

h

13. Conftituit eum fuper excelfam terram : ut comederet

fru&tus agrorum, ut-fugeret mel de petra, oleumque de faxo

Mmmm 3

14. Duty-

Qurimmo.

g. Qt;mda dioidebat. Altiffizus gen-

Ouafi pupillam oculi.) Diligentiffima

zes. ) 1in Babel , hominibus in varias

cura.

II. Syeur aquila provocans d wolau-

terre plagas divifis.

Quando [eparabar filios Adam.) Miis

dam.) Docens,& inftituehis ad volutum.

d

alio dimiffis.

Er fuper eos "volitans. ) Ut exemplo

$

Conflituit terminos populorum. ) jam

propofito volare condifcint. Sic He-

tunc cogitavit de populo Ifraelitico ,

brei in /Egypto quafi nidulo conclafi,

& decrevit illi attribuereterram popu-

non audebant egredi , Deus vero il-

lorum Chananzorum.

los excitavit , ut *inde quodammodo

evolarent.

Juxta nmumerum — feiliorum. lfrael.)

Qu regio numero filiorum Ifrael par

Portavit sm bumeris fuis. ) Peculia-

effec, illifque alendis fufficeret.

re hoc eft aquilis ; alis enim aves,

cum pullos fuos transferunt , ungui-

9. Pars autem Domini populus ejus.)

Quafi dicat, nec hoc contentus , vo-

bus apprehendunt.

luit fibi populum hunc peculiaritereli-

I2. Dominus folus dux ejus fz;i/.) Per

columnam nubis , & ienis.

gere, quem foveret, & ornaret.

13. Seper excelfam terram. ) Non

Funiculus bareditatss.) Portio pecu-

liaris Dei

alluditur ad modum divi-

fitus eminentia , fed fol fertilitate.

Loquitur Moyfes derefuturatanquam

dende , & menfurandz terre , dictis

de pr&teritirefpiciens tempus, quo can-

funiculis, ut olim fiebat.

ticum hoc erat ab líraelitis decantan-

IO. levenit emm im terva de[erta.)

dum.

Non fortuito , fed ex deftinato , ut

Mel de Petra.) Apes enim in ciwis,

eum fibi adjun

& civernulis in topho excavatis fpon-

vinciret.

*

geres & perpetuo de-

te mellificant, &inPaleftina, & alibi.

Circumduxit eum.) Per defertum.

Oleumque . de. faxo. duriffimo. ) Oleis

Et doeuir.) Dando legém , & vite

etiám in confracofis locis feliciter pro-

precepti , vel caftigationibus eru-

venientibus , & magnam baccarum

diendo.

copiam fundentibus.

LIBRI DEUTERONOMII

646

14. Butyrum de armento, & lac de ovibus cum adipe agno-

rum,& arietum filiorum Bafan: & hircos cum medulla tritic

i

. & fanguinem uvae biberet meraciffimum.

14. Incraffatus eft dileCtus, & recalcitravit : incraffatus, im-

pinguatus, dilatatus, dereliquit Deum fattorem fuum, & re-

cefthit a Deo falutari fuo:

.16. Provocaverunt eum in diis alienis, & in aboininationi-

bus ad iracundiam concitaverunt.

17. Immolaverunt dàemoniis, & non Deo, diis, quos

ign 0-

rabant: novi, recen:esque venerunt, quos non coluerunt

paires eorum.

18. Deum, qu

ite genuit, dereliqvifti, &«o'blïitus es Domini

creatoris tui.

19. Vidit Dominus, & ad iracundiam concitatus eft : quia

provocaverunt eum filii fui, & filiae.

20. Etait : Abfcondam faciem meam ab eis, & confiderabo

noviífima eorum: generatio enim pervería eft, & infideles filii.

21. E»fi me provocaverumt in eo , qui non erat Deus, & ir-

*Jer. rixaverunt in vanitatibus fuis: & " ego provocabo eos in eo,

1514« qui non eft populus , & in gente ftulta irritabo illos.

om.

-9

22. Fgnis fuccenfus eft in furore meo, & ardebit usque ad

"inferni noviffima, devorabitque terram cum germine füo, &

montium fundamenta comburet.

25. Con-

I4. Cum adipe agnorwz.) Agnis &

20. Ab fcondam facrem meam ab &5 )

optimis, & pinguifitmis.

Mifereri , & benefacere definam.

E£ arietum ffsorum - Bafan. ) Axie-

E: eonfiderabo noviffema eorum.) Exi-

tus :calamitofiffimos eis immittam , &

inerrantium.

tum pinguium inregionis Bafan pafcuis

eorum interitu me pafcam.

Cum medulla tritici-) 'Exitico ele&if-

2I. L» eo, qui non eraz Detis.) Ido-

fimo, & pr«ftantiffimo.

lum colendo , quod divinitate carebat.

Sanguinem mua.) Minuin rubore fan-

la vantatibus [ni5.) ldolis, quz va-

guinem referens.

nitates , & mendacia paffim in Scri-

IS. Leraffatus eff dileclus. j Opi-

ptura appellantur.

bus, deliciis, luxu.

In eo, qui non eff. populus. ) Provo-

Salutari[no.) Mebr. falute fza.

cabo eos ad invidiam , & Zelotypiam,

16. Ip dis alienis.) Eos colendo.

ïeligens mihi Ecclefiam ex gentibus ,

17. Dameniis, € uon Deo.) Dxmo-

quas Hebrei ne populi quidem. nomi-

niis, qui non funt Deus.

ne dignantur.

el

qui nen eff popn-

Izs, fcilicet Dei.

Dij , quos igmorabant. ) QUi ante

ignoti iftis erant.

22. lgnuis ficceufses eff in f'urore meo.)

Novi, recentefque venerant.) Dii novi

Ira mea fupra modum exarfit.

humana adinventione introdu&ti funt.

Er ardebit ufque ad inferni novifr-

Ig. FH fui, 6X filra.) lfraelite, &

ad

7a.) Nihil relinquet intatum ,

ipfas etiam extremas inferni regiones

f!fmeli tides.

64*

CAPUD..XXXI

)-

l

in eis.

25. Congregabo füper eos —malg., & fagittas meas compleBa

24. Confumentur fame, & devorabunt eos aves mor

fu ama-

]

riffimo : dentes beftiarum immittam in eos, cum furore tra-

hentium fuper terram, atque ferpentium.

25. Foris vaftabit eos gladius, & intus pavor, juvenem fimul,

ac virginem la£tentem cum homine fene.

faciam ex ho-m'ini;bus me-

Je

26. Dixi: Ubinam funt? ceffare

moriam eorum.

H

27. Sed propter iram inimicorum diftuli : ne forte fuperbi-

rent hoftes eorum, & dicerent ; Manus noítra excelía, & non

!

X

Dominus , fecit hzec omnia,

ft, & fine Prudentia.

28. Gens absque confilio e

"

29. * Utinam faperent, & 1

* Jer-

Y

nt:ellige?Ent, ac noyiffima provi-

9-12-

derent.

3o. Quo modo perfequatur unus mille,

& duo fugäBant de-

cem millia? nonne ideo, quia Deus fuus vendidit eos, & Do-

minus conc'luiït- illos ?

31. Non

Ceffare faciam ex hominibes memo-

perveniet. Sunt locutiones metapho-

rice, & hyperbolicz.

riam.) Delebo memoriam.

Monztium fundameuta

coraburet. )

Q7. Sed propter iram inimicorum di-

Monritium profundiffimas radices com-

féuli. ) Diftuli propter inimicos iratos,

buret, eafque in fterilitatem vertet.

& vindictz cupidos, quibus fi juftitiz

93. Sagittas meas.) Plagas, quibus

mez miniftris in hac ultione ufus fuif-

eos quafi fagittis confiram.

fem, eam non mihi, ut fequitur ; fed

Comp/ebo 17 eis. )

Hebr. con[umam ,

tam multas calamita-

fibi arrogarent , quafi fuis viribus ef-

vel exbazriam

feciffent.

tum fagittas immittam , ut pharetra

29. Gezs 45]&20 confilto eé. ) Qui

mea quochmmodo exhauriatur.

94. Devorabunt eos «ves.) Sermo

fibi vi&torias tribuunt, abfque confi-

lio , & prudentia funt.

eft de hominibus viventibus, qui ab

Utinam [aperent , €/c. ) Divinam in

avibus quantumvis rapacibus devorari

hoc manum agnofcentes.

non folent; quamquam carnivoras ali-

Ac noviffima provideregt.^) Quid ip-

do in homines involaffe incredibile non

quas , ut aquilas, & vultures , aliquan-

fis candem propter fuperbiam hame,

aliaque fcelera eventurum fit.

eft, & fi Deus immittat, fane proclive.

Cam furore.) Pagninus vertit, ewm

g0. Quomodo perfequatur unus milley

veneno.

&c.) Qui fieri poffit, nifi divina vir-

tute, cui proinde vi&oria adfcriben-

Tralentium faper terram.) 'Vrahen-

da eft.

tium fe, quod reptilia faciunt, ferpen-

tes fcilicet.

Vendidit eos.) Vendere inScriptura

26. Dixi: ubimem [unt ?) Mebr. ex-

non infrequenter fignificat tradere.

reeminabo eos, LXX.. ifpergam. eos, ut

Conclufft illos? ) In manibus fcilicet

inimicorum fuorum.

fcilicet de eis queri poffit : ubinam funt?

648

LIBRI DEUTERONOMII

51. Non enim eft Deus hofter, ut dii eorum : & inimici

noftri funt judices.

32. De vinea Sodomorum, vinea eorum, & de fuburbanis

Gomorrhz: uva eorum, uva fellis, & botri amariffimi.

33. Fel draconum vinum eorum, & venenum afpidum in-

fanabile.

44. Nonne hzc condita funt apud me, & fignata in thefau-

ris meis ?

*Ecdi : 35.*Mea eft ultio, & ego retribuam eis in tempore, ut laba-

28.1. tur pes eorum : juxta eft dies perditionis, & adeffe feftinant

om.

tempora.

12.19.

Hebr.

36. Judicabit Dominus populum fuüum, & * in fervis fuis

10.2o. miferebitur : videbit, quod infirmata fit manus

R

,& claufx quo-

*2.que defecerunt, refiduique confumpti funt.

Mach

47. Et dicet: * Ubi

f

unt dii eorum, in quibus h:ïubebant fi-

iJa. duciam ?

O. DA

38. De

; 31- Non eff enim Deuiuoffer, ut d

moria illorum * & tandem . in vindi-

eorzs ? ) Qui peccata diffinulet ,. &

&am erumpet.

non puniat,

. 85- Mez eff ulzio , && ego retribuam

Er igimici n

pftri fum judices. ) Cu-

zeotemport. ) (iVleum eft , qui juftus

jus rei inimici noftri teftes. efle pof-

fum, hzc ulcifi , quod faciam fuo

L

tempore.

fünt

funt, qui divinz ultionis vim experti

i.

Y

1, & quid peccantes. Ifraelite;

Ut labatur pes eerum. ) Ut*corruanc;

paffi fünt, non ignorant.

-

& pereant.

O. De wvimta Sodemsrum "wima eo-

ï

niet«

36. J«dicabit.) Ulfcifcetur, & pu-

vnumy, E de fuóurbamis Gomor; La, ) Po-

ulus. hic: , qui: fuerat. mihi vinea ele-

Et 1 fervis fuis miferebitur.) Puniet

3 , faftus:eft vinea Sodomorum , de-

n0xios, puros a fcelere , & integros

genexzans in. vitia , & peffimus eva-

non eodem cum impiis excidio invol-

dens..

vet.

Vel, quos puaivit. peenitentia

llva; eo um » wv fellis.) Fructus,

tandem du&os , iterum fovebit ,. quip-

l

quos. producunt,, opera fcilicet eorum

pe fervos, ac.filios fuos..

1

fellea funt, amara, pefiima.

Videbit, quod inffmata ft UIATIIS. )

ä

33. Ed draconum vimuss eorum , &

Videbit. eos. omnem pline potentiam

venenum afpidium imfanaie.) Nontan-

defecille ad. refiftendum ,. fcilicet ini-

micis..

[

tun füntmala eorum: opera ,. fed ve-

nenati , & prefentiffimam: afferentia

E claufr quoque defecerunt..). Mami-

perniciem ,. «lios fcilicct inficiendo , &

bus, & arcibus. inclufi.

ad: impietates: trahendo:.

tem. redacti.

Refiduigue confumpii.). Ad. paucita-

n

Sà- Nowne bac condita [unt apud ue ,

&* fimata rm zhefauris meis? ) Non

37- Etdicet. ) Per prophetas füos.

C

propterea quod. ultionem: diftero ,. fce-

UL fent dii eorum?. ) ldola. Genti-

h

le.um populi oblitus.fum. , heret me-

lium, in quibus fperaftis ?

C ACPADCT XXXiL.

649

1

38. De quorum viéctimis comedebant adipes, & bibebant

vinum libaminum : furgant

3 & opitulentur vobis, & in necef-

h

fitate vos protegant.

39. * Videte, quod ego fim folus, & non fit alius Deus prae- rReg

e

l-

2..6.

ter me : ego occido, & ego' vivere facio: percutiam, & ego

fanabo, * & non eft, qui de manu mea poffit eruere.

'Tob.

l

3

40- Levabo ad coelum manum meam : & dicam : Vivo ego in E

a

P

eeternum.

I6.13

"

-41. Si acuero ut fulgur gladium meum, & arripuerit judi-

*Jol?.

lt

cium manus mea: reddam ul

tüonem hoftibus meis; & his , qui 19-7.

oderunt me , retribuam.

* .'.l-l) *

I$

16.15

42- Incbriabo fagittas meas fanguine, & gladius meus devo-

(s

rabit carnes, de cruore occiforum; & de captivitate, nudati

inimicorum capitis.

i

43. Lauda:e gentes populumi ejus;quia fanguinem fervorum ,

fuorum ulcifcetur, & vindittam retribuet in hoftes eorum; & Macn

Je

propitius erit terrae populi íui.

7. 6.

44- Venit ergo Moyfes, & locutus eft omnia verba cantici

]i

hujus in auribus pgpuli,— ipfe ; & Jofue filius Nun.

À

43. Cpm—

^

De

uorum wiülimis comedelbant

"

De crucore ocr;far;;m y & de captrvita-

10

adises. ) Índultando: hoc dicit: nam in

t6y nudati imimicorum capitis.) Puniam

VerO ,

& ordinato Dei cultu ominis

gerites- propter fufuni cruoreni occifo-

adeps viftimarum a nemine comedi,

rum lfraelitarum , & própter eosdem

fed folt Deo adoleri-debebat , uc patet

Vfraelitas in captivitatem abduftos, &

J

J.evitic. 5. £7.

à

propter nudata -capita raftone im: mio-

Et winum libaminum. ) Quod foli

rem mancipiorum , eorundem. lfraeli-

«

Deo libaxi, & effundi debebar.

tarum centibus inimicorum.

[*

0f

50. Ego occidam , & ego vivere fa-

43- Landate gente:po/giglüm' ejus, ) O

ciam.) GCuos voluero.

j

gentes, dum hzc ifntelligitis ; laudate

(

O. Lewabo ad c«lum manum meam.)

populum Domini ; eo quod tam pro-

^

Id eft, jurabo. Hzc & fequentía uf-

pitium , & juftum habeat Dominurm.

que ad verfum 42. videntur dirigi ad

Sanguinem [ervorum fuorum.) Siqui-

hoftes popult Judaici.

dem, & boni cum malisin communi

Frvo ego s arermum.) Per.vitam

pl

aga

affligebantur ; & cxdebantur.

i

1?1

ineam, quz xterna eft, juro.

V

d p

er fervos intelligir refpicientes ,

4I. SPacuero Ut fu'aur gladism meum.)

quos tamen inimici vexare pergebant.

!

Cum paravero gladium ultionis mez ,

44- Jpe, € Jofze. ) ita ut in ca-

ut ficut £algurterreat , & citiffime pe-

n1endo adjutorem haberet Moyfes Jo-

netret.

fuam, jam in imperio collegam , &

Et arripuerit judicium manus mea.)

fuccefforem , idque eo fine , ut. Jofue

Capero exercere judicium , & ultio-

condifceret officii fui efie populum ab

nem.

omni indolol:tria avertere.

Di&M. « upa Com. Menoch, Tous. L.

nnn

650

LIBRI DE'U'TE*RONOMI'I

4$. Complevitque omnes fermones iitos, loquens ad uni-

verfum lírael.

46. Et dixit ad eos: Ponite corda veítra in omnia verba;

qua& ego eftifticor voois hodie : ut mandetis ea filiis veftris

cuftodi:e, & facere, & implereu

Amverla, quse fcripta funt Vle-

gis hujus:

47. Quia non incaffum praecepta funt vobis, fed ut finguli

in eis viverent : qua facientes longo perfevere:is tempore in

terra, ad quam, Jordane transmiffo, ingredimini potfidendam.

48. Locutusque eft Dominus ad Moyfen in eadem die , di-

cens :

49. Afcende in montem iftum Abarim, id eft, tranfituum, in

montem Nebo , qui eft in terra Moab contra Jericho : & vide

terram Chanaan,

quam ego tradam filiis Iírael obtinendam, &

morere in monte.

? Nu.

20.26.

5o. Quem confcendens jungeris populis tuis,* ficut mortuus

& 27.

eft Aaron frater tuus in monte Hor, & appofitus populis fuis:

ïn

$1. * Quia praevaricati eftis contra me, in medio filiorum

*»

;

Nu. lfrael ad aquas contradiétionis in Cades deferti Sin: & non

20.13. fan€tificaftis me inter filios Ifrael.

27.

14.

52. E contra videbis terram, & non ingredieris in eam,

quam ego dabo filiis Ifrael.

CAPUT XXXIH.

Benedicit Moyfes moriturus duodecim tribubus Jfrael., eisque

"

olim obventura pradicit,

Ec eít benedi&io, qua benedixit Moyfes, homo Dei,

'H

filius Ifrael ante mortem fuam.

2. Et ait: Dominus de Sinai venit, & de Seir ortus eft nobis:

apparuit de monte Pharan

millia.

In

; & cum eo San&Ctorum

dextera ejus ignea lex,

. Dilexit

46. Perit eerda "vwtfíra. ) Animum

adyertite.

SO. J«ngeris populis tui:. ) Morie-

ris, congregaberis ad populum tuum,

Qve ego teffsffcor. ) | Serio prædidö ;

u£ alibi loquitur Scriptura.

adhibitis teftibus calo , & terra.

51. Bia pr

E

47. Ut ffnguli in eis vrutrent. ) Per

de num. 20.

.z'vari.f;ati efi.f ) 6 6). Ni-

eorum obfervationem feliciter viverent,

52. E contra, ) E regione.

40. diartm.) Id eft, "manfitunm.N ox,

I. 020 De;.) Homo divinus, home

totus ad Dei voluntatem factus.

aranfituum a D. Hieron. addita eft, ut

explicaret, quid fïgni(—icaret "Abarem.

Q. Dominus de Sinaj wemit. )

un

4n montem Neío.) NNebo eratjugum, inde nobis legem dedit, & promulgavit,

De Str orius eff nobis , apparutt. de

w; cacumen montis Abarim,

CAPUT XXXIH.

6sx

3. Dilexit populos, "omnes fan&ti in manu ilTius funt : & *Sap.

qui appropinquant pedibus ejus, accipient de do&trina illius. 3. 1-

E

4. Legem praecepit nobis Moyfes, haereditatem multitudi-

S

J

nis Jacob.

3.

Erit apud re£tiffimum rex, congregatis principibus populi

cum

tribubus Tfrael.

i

6.

. Vivat Ruben, & non tmoriatur, & fit parvus in numero.

»

Haec eft Judae benedi&tio: Audi, Domine,vocem Tudae,

"

& ad populum fuum introduc eum : manas ejus pugnabunt pro

|a

adverfarios ejus erit.

€e0, & adjutor*ill-ius contra

Nnnn 23

Gund.

8.Levi

ftyotite Pharan.), Dicitur.de Seir oxtus,

magiïhm-'um eft. Vide AG. cap. 22.

& de Pharan apparuiffe ,, quod ab ea

num. 3. & fequitur explicatio , J4cci-

parte , in

ua ad montem Sinai exi-

pient de doclrina illius.

ftentibus

lebreis cernebantur juga

Acc-ipimt de doftrima illius.

Verti

poteft, acceperusr de doGrina illius ,.

H

montis Seir, & Pharan, que in ea-

a

dem eremo confpicua erant , vifus fit

fanctam fcilicet lepem ,, quaad omnem

primo divinus fplendor apparere, &

honeftatem vitam componerent.

4- Hareditatem muititudinis Tacob. )

paulatim. ad. montem Sinai accedeie,

ubi tandem refedit, totumque momn-

Hoceft, que quafi h&reditario jure

tem nebula, fumo , igne complevit.

fit ad. Jacobi pofterostranfitura, &im

Santlorzm millia.)Angel"Orum fcilicet.

eo populo permanfuxa..

)

Ignea lex.) Quix Deus eam ex igne,

S. Erit apud retliffmum Rex. ) Verti

feu monte ipneo , & ardente dedit

poteft , fuiz apud diletlum Rex , & f-n-

Ifraeli.

Dicitur lex ifta in dextera

fus erit, habuit dile&us populus Re-

gem , hoc eft, ducem , gubernato-

ejus effe, ad modum fcilicet dantis,

vel eam dare volentis.

rem , ac legislatorem Moyfen , qui

3. Dilexit populos. ) Nl pofitus eft

ut Rex monarchico modo Ifrae] gu-

umerus pluralis pro fingulari: velper

bernavit. Velfenfus eft: habebit äe—-

populus intellipit lfraeliticas tribus,

ges populus dile&us, quod factum ef£

quarum unaqueque integri populi in-

in Saule, & aliis deinceps..

ftar habebat.

* tribus vocintur po-

6. Vivat Rulen , 6 nom mariatt;r;)

T

Allufum eft ad predictionem Jacob ,

puli,. & gentes Genef. 48- 19.

Omnes (ani im manm illus fumt.)

qui de Ruben dixerat: eff&fur es — ficut

"Fotus populus Dei cultui dedicatus;

aqua , non crefzas. Genel. 49. 4.. Con-

firmat hoc Moyfes docens non fore

illique fepofitus, & fanctificatus, funt

H

in manu, id eft, poteftate, & guber-

uidem delendam tribum illam de po--

natione Dei.

pulo Ifrael, fed numero: capituni nomn.

admodum augendam.

lk

E; qui appropinquant.) Nerti poteft

7. dudi Domine vocem Tude. ) 'Iri-

qtu 4PP r-a*:tnq/td "VerznH.

Pedibus ejus.) Ad radices montis,

bus Jude precantis: üt promiffa terra:

ex quo a Deo lex dabatur.

Veruüm

potiri Jiceat.

!

Er ad populum /imm zutrodnuc ett, )

J

quia ex Hebreo etiam. verti poteft ,

loff jun 14 funt ad' pedem trum, fenfus

Et ad terram , quam occupatura eft

.9.—

effe poteft, Ipff f&nz difeipuli 1£ ; imos

introduceam.

t.

enim difcipulorum federe ad pedes

Manus ejus puguabunr pro ee.) Populo

n

652

LIBRI DEUTERONOMTII

8. Levi quoque ait : PerfeCtio tua, & do&rína tua viro fantto

tuo, quem probafti in tentatione, & judicafti ad Aquas con-

tradiétionis.

* Exo.

9. *Qui dixit patri fuo, & matri fuze: Nefcio vos ; & fratri-

32-27- bus fuis: Tgnoro vos: & nefcierunt filios füos. Hi cuftodie-

evit,

$

3

runt eloquium tuum , & pa&tum tuum fervaverunt.

IO. 5.

1o. Judicia tua, o Jacob, & legem tuam;, o Ifrael: ponent

d

thymiama in furore tuo, & holocauftum fuper altare tuum.

1I. Benedic Domine, fortitudini ejus, & opera manuum il-

C

lus fuüfcipe. Percute dorfa inimicorum ejus: & qui oderunt

eum, non confurgant.

12. Et Benjamin ait: Amantiffimus Domini hábitabit confi-

denter in eo : quafi in thalamo tota die morabitur, & inter

humeros illius requiefcet.-

13. ].orfe ph

£

4

j

expe'llendo,-&'ineunda poffeffione terrx.

-Hi euftodierumt elaquium . tumm ,

ql

Er adjntor ilius.) l)eus fcilicet.

paGium tumnfervavernut. ) Pa&tumcum

fv

9. Perfetlio t42, &5 doclrina tua wi-

Deo initum Exod. 24. 10

4

vo [ancto :40.) Supple, data eft, Vi-

YO. Juduia tua . 0 jacob; 6 legem

rum fan&um appellit Aarone

f

r

j

m, quia

4üam .0 lfrael.) Ne&enda hec cum

ixdificatus per confecrationem &

fuperioribus per appofitionem: q. d.

Pontificem. — Huic datam perfe&io-

hi cuflodierunt padum , & eloquia

nem , & do-ztrinam , quz geftabat in

tua, quz nihil aliud funt , quam ju-

rationali , habemus Éxod. cap. 28.

dicia, & lex tua.

ä

num. 3o. Laudet ergo Moyfes tri-

Ponent zbymiama in farore. 250.) Ad

bum Levi a Pontificatu illi conceffo.

te placandum , quod & feciffe Aaro-

Quem probaffi in 1entatione.) Deus

nem legimus num. I6. 47.

Aaron, & Moyfen , eorumque fidu-

lI. Bezedic Domine fortitudini ejrs.)

t

ciam tentavit , & exploravit , cum

Laudetur bellica fortitudo Lievitarum,

populus in. Cades propter aque defe-

qu& maxime enituit in Machabzis.

&um murmuravit , dequo vide num.

20.' I2. & ibi dicta.

T5 mantilfimes Domini. ) Quem-

admodum Jacob Benjamin eximie di-

Ez judicafhi ad.aquas contraditlio-

lexit, ita

Dominus ; quare ex hac

2:.) judicatus eft Aaron, quia ter-

tribu primus Rex líraeli datus eft

ra promiífionis propter illud pecca-

Saul, & in finibus Benjsmin zdifica-

tum exclufus eft, ut etiam Moyvfes.

tum eft templum.

ä;

d aquas contraditlionis.) Ubicon-

Habitabit comfidenter im es.) llebr.

tradixit, & murmuravit populus.

fiper esm , Dominum fcilicet, cum

9. Qui dixit patri fuo, € marrifue,

ut dixi, intra fines fuos templum ha-

me[ezo vos , &$c.) Quafi dicat , Levi-

berent Benjamitz

228 Dominum in

tein punitione idololatrarum , qui

:€0 habitantem.

vitulum adoraverant Exod. capit. 52.

Quafi in tbalamo tota die moralbitur. )

num. 28. non funt mifertiamicorum,

Dominus in templo.

cognatorum , fratrum, ac filiorum ,

Er inter bwmeros dllms vequiefcet. )

matrum, aut patrum , fed eos zque

Chaldzus vertit: E::» rzerra ejus ba-

ac alios idololatras occiderunt.

Uttabit majeflas Domini, Dicitur Deus

2

CAPUT XXXtl.

65

3

l1

113 ]pfeþh quoque ait: De benedi&tione Domini terra ejus,

de pomis coeli, & rore, atque abyffo fübjacente.

14. De pomis fructuum folis, ac lunze,

rs. De vertice antiquorum montium, de pomis collium

z

eternorum :

16. Et de frugibus terrze, & de plenitudine ejus. Bene-

t

dictio illius * qui apparuit in rubo, veniat fuper caput

Jofeph, :E:io.

3: 2

& füper verticem Nazareei Inter fratres íuos.

l

17. Quafi primogeniti tauri pulchritudo ejus, cornua rhino-

cerotis cornua illius: in ipfis ventilabis gentes usque ad ter-

minos terrae : hsee

—funt multitudines Ephraim : & haec mivllia

Manatfe.

f

18. Et

.Nnnn,g

min requiefcere,

funt i, qui in fupinis collibus, quam

fuper humeros Benja

quia futurum erat ,

ut templum Dei

qui proveniunt in planitie , colles di-

ä

fuper edito tmonte Moria extru&um,

cuntur aterni , & montes antiqui,

ad eum . modum emineret, quo caput

quia cum ipfa terraa Deo creati funt.

' q6. Er de. frugibus terra. ) Campe-

eminet fuper humeros.

13. De Zeneditijane Deomini terra.ejus-)

ftris, & plana.

'Terra ejus a Deo erit benedicta, mi-

Er de plenitudine ejus.) Abundantia,

d

re fertilis, & amocena 5 convenit tota

& copia.

Et - [üper verticem Nazarsi.) Jofeph,

h&c benedi&io utrique tribui Manaf-

fis fcilicet ,. & Ephraim

2

qui cur di&us fit Nazareus, vide fu-

: fed przci-

pra cap. 49. Genef. 46.

pue Ephraim.

17., Qnaff primogeniti tauri pulchri-

De þami-s.cæli. N Optïmis 'fru'&ibus,

1udo jjus,) Mlis verbis regni lfraeliti-

ob clementidm colli , & benignos in

terram illam influxus.

ci, quod in tribu Ephraim precipuam

,

bf rore , atque 44)Fop;5jaænte. »

Fa-

fedem habuit , gloria, & fortitudo

defcribitur.

"Taurus , qui in armen-

cit enim ad fertilitatem ros decidens

to dominatur , Regis fymbolum eft,

z

in fata, & fru&us, & aquarum pro-

funda fluenta juxta arbores decurren-

dicitur primogenitus , t alludatur ad

tia, juxta illud Pfalmi 1. 3. & erit zaz-

primogenitorum jus, quod ablatum

a Ruben corifecutus eft fJofeph.

quam lignum , quod plantatum . eft feeus

Cormma rhimecerotis cormua illius.)

decurfus aquarum, quod fruttum um

dabit in tempore fuo.

Cornua in Scriptura fzepe funt forti-

tudinis fymbolum ; hinc Pfal. 74. ex-

I4. Depomis frutuum [olis , ac luza-)

tollere, & confringere cornua , eft

Hac enim duo aílra ad bonitatem ,

potentiam extollere , & deprimere.

& maturitatem fru&uum maxime oc-

Nominatim vero rhinocerotis cornua

5

currunt :

Luna de no&e humorem

celebrantur, ut cum dicitur Num. 23.

fubminifirando , fol diurno calore

22.

Cujus fortirudo fémilis efl rbinoce-

humorem excoquendo.

*aris.

15. De wertice antiquorum monliums

Ha funz muleitudrnes Ephraim , & bac

& pomis collium eternorum. ). Laudat

millia Manaffe.) Quibus h& benedi-

&iones conveniunt.

fru&usa. foli bonjtate: meliores enim

LIBRI DEUTE'RONOMXII

654-

18. Et Zabulon ait: Laetare Zabulon in exitu tuo, & Iïi'achär

in tabernaculis tuis.

19. Populos vocabunt ad montem: ibi immolabunt viCtimas

juftitiae.

ui inundationem maris quafi lac fugent, & thefau-

tos abfconditos arenarum.

Y

20. Et Gad ait: Benedi&tus in latitudine Gad: quafi leo re-

quievit, cepitque brachium , & verticem.

21. Et vidit principatum fuum, quod in parte fua do&tor

effet repofitus : qui fuit cum principibus populi, & fecit jufti-

tias Domini, & judicium fuum cum Ifrael.

22. Dan quoque ait: Dan catulus leonis, £uet largiter de

4

Bafan.

25. Et

I8. L?tare Zabuelon im exim tuo.)

Cepitque brachita , 67 verticem.) For-

Occifione. exportationis mercium ;

tes adverfarios fuos, & reges eorum.

nam Zabulon proximus mari merca-

or. Vrdit priucipatum /kïmz ) Ex-

ture addi&us fuit.

»

á

cellentiam quamdam fuam pre aliis

E: Iffachar in tabernaculis tuis.) '"Ten-

tribubus agnovit, &.ea gaviíus eft.

toriis ,. cafis,, mapalibus agricolarum;

Quod'in parte [44.) Yn. finibus fuis..

ac paftorum vitam fecuram , & quie-

Dotlor effet vepoffezs. ) M'oyfes fe-

tam ducentium..

pultus effet, licet locus nefciretur.

ä

I9. Popnulos .vocabunt ad moutem.)

Qui fuiz cum principibus populi.y Cuui

Late, & alacres hz duz cribus ; quip-

Moyfes im egreffu ex ZEgypto, &

pe divitiis , & terre fru&ibus abun-

vaga per defertum peregrinatione dux,

dantes , afcendent flatis temporibus

& comes ceterorum populi princi-

ad templum , dó íua alacritate alias

pum fuit.

tribus ad idem.officium religionis pro-

Et fecit juflitias Domini: 69 judicium

vocabunt.

feserm ctm Ify ael. ) ]uf.ïe rexit

Vitlimas juffiti2. ) Quse immolantur,,

juxta divinam legem.

popuhlxm,

ut legis prefcripto fatisfiat..

22. Dau catulus leonis.) Nel ad to-

Qui inundationem maris quafí lac [n-

tam tribum , vel ad Samfon peculia-

gent. ) Opibus, & deliciis externis.,

riter refertur.

ï

qui navibus invehuntur , affluent:

Fluet targiter de Bafan. y 'EribusDan

convenit hoc etiam. Iffachar, qua tri-

terram füam fortita eft ad meridiem

bus, dato Zàabuloni frumento ,. &c..

]ude, aliqua tamen: pars. hujus tribus

opes-illas marinas. viciffim accipiebat.

reii&a poffeffione fibi attributa, aliam

The/astos ab[conditos aremarum.) Mel

fibi f.dem quafivit , & extrema ter-

aurifodinas intelligit vel thefauros,

r& promiffe ad: Aquilonem,. & Li-

ac gemmas ab exteris allatas , qu& e

banum , incoluit , ubi & urbs nomi-

terra, vel arenis extrahi , & colligi

ne Dan extitit.

INon procul ab hac

folent..

urbc duo:fontes Jor , & Dan oriun-

QO.. Bezedztius im Leitudige Gad.)

tur, qui Jordanem efficiunt, quia er-

Vellatitudine terrz fpatiofe , quam.

go fluvius hic terre fan&te precipuus

trans:Jordanem accepit: vel per lati-

eft , dicitur Dan fluere , hoc eft, aquas

[

tudinem profperitatem intelligit.

füppeditare ad faciendum flumen, &

Quaft lea requicuiz. ) Hofles fuos

terram rigandam.

&0n timens..

De Bafan.) In regione Bafin, que

CAPUT XXX!IH.

655

25. Et Nephtali dixit: Neph aii abundantia perfruetur, & ple-

&us erit benedictionibus Domini ; mare,& n eridiem poff'debit.

24. Afer quoque ait : Benedi&tus in filiis Afer , fi. placens

fratribus fuis, & tingat in oleo pedem fuum.

25. Ferrum, & ae, calceamentum ejus. Sicut dics jüven-

tutis tuze , ita & feneCtus tua.

26. Non eft Deus alius, ut Deus re&tiffimi : afcenfor coeli

auxiliator tuus.

Magnificentia ejus difcurrunt nubes.

27. Habitaculum ejus furfum, & fubter brachia fempiterna:

ejiciet a facie tua inimicum, dicetque: Conterere.

28. Habitabit Ifrael confidenter, & folus. Oculus facob in

l

terra frumenti, & vini, coelique calgabunt rore.

je

29. Beatus es tu, Iírael: quis fimilis tui, popule, qui falva-

ris in Domiro? fcutum auxilii tui, & gladius gloriee tuae :

negabunt te inimici tui, & tu eorum colla calcabis.

$

CAPUT

& Batanza dicitur, lacus exiguus ell,

26. Retl/ffez;;.) Dile&ti populi Ifraelis.

«qui PAzz/4 dicitur , ex quo aquae per

A[cenfor eeli auxiliator tums. ) Qui

fubterraneos meatus influunt in fon-

celum inhabitat ; & illi quodammo-

do inequitat.

l

tem Dan, ex Quo poftea Jordanis.

23. Nephtali nbundantia perfruetur.)

Magnificemtia ejus.) Magna ejus fa«

Fuit enim regio ejus amcniffima,

pientia, & potentia.

uberrima.

Q7. Surfum.) Scilicet in ccelo.

Mare , £ - meridiem poffrdebiz.)) Deli-

E: fubter brachia fempiterna. ) Bra-

Gi2$, & opes, que per mare adve-

chia fua &terna extenfa ad opem fe-

»

huntur, quafi dicat: nihil deerit huic

rendam nobis , qui inferiores fumus.

tribui , folum habebit uberrimum,

Centerere, ) E/ft imperativus paffivus,.

non dicet tantum, fed faciet, conte-

& iufüper aliunde deliciis abundabit ,

-

a Sidoniis , Tyriis , ac Phonicibus

retque; nam dicere Dei eft efficax.

eonterminis fuis importatis,

99. Confidester,E$ folus.) Etiam folug

24. Bemedidlus im filiis Afer. ) Pro-

abfque alio prelidio fecurus erit.

Qculus Tacob m terra frumenti , & vi-

pter copiofam, & decoram prolem.

S;t. placens fratribus fuis.) Ejjus vir-

zj.) Oculi líraelitarum contempla-

gines ad connubia expetentur ab aliis

buntur terram feracem vini, & fru-

tribubus.

menti, quam poffidebunt.

Tingat im oleo pedem [uum. ) Tanta

: Celique caligabunt vore, ) Ros per

Olei copia abundabit, ut eo etiam pe-

ftillas defluit, & fi quando copiofus

des lavare poffit, ut Job. 29. 6. dice-

fit, caligine, & nebula folem obte-

bat: quazdo lavabam pedes meos butyro.

git, donec rore fubfidente, folnobis

Q5. Ferrum , £$ ascalceamentum ejus.)

reddatur. Promittit ergo copiam rOris.

Claviculis ferreis, & zreis in calceis

29. Salvatoris in Domino. ) PerDo-

ad órnamentum infixis.

minum.

Szent dies javentutis tu& , ita & fä—-

$cutuns auxii fut.) Scutum ad

auxilium tibi ferendum.

meffus ta2.) Senedus viridis, & vegeta,

juventuti non abfimilis.

Et gladius g!oriælmd..) iNeque enim

656

LIBRI DEUTERONOMITI

CAPUT XXXIV.

Contemplata Terra. moritur Moyfes , & occulte a Deo. fepultus

fetur a populo, illique SYofue fubfHituitur : comnendatur propbeta

ritate, & fatfis per ipfum

May es a Dei familia

1gnis.

»Sup. T.

cendit * ergo Moyfes de campeftribus Moab fuper mon-

3. 27.

A

tem Nebo, in vcrticem Phaíza contra Jericho: oftendit-

&.3?' que ei Dominus omnem terram Galaad usque Dan.

4. Et univerfum Nephtali, terramque Ephroim , & Manafie,

2Mac

2. 4. & omnem terram Juda usque ad mare noviffimum,

3. Et auftralem partem , & latitudinem campi Jericho civi-

tatis palmarum usque Segor.

*Gen.

4. Dixitque Dominus ad eum: * Hac eíft Terra, pro quo

12. 7. jJuravi Abraham, Ifaac, & Jacob dicens: Semini tuo dabo eam.

& I5. Vidifti eam oculis tuis, & non tranfibis ad illam.

i8.

$. Mortuusque eft ibi Moyfes fervus Domini in terra Moab;

jube'nte' Domino :

—

6.)Et

folum fcuto protegeris ab hoflibus,

Idem intellnige' de alirwis' tribubus E-

fed gladio etiam illos impetes.

phraim, Manafíe, Juda, &c.

Negabunt te. ) Rcmïcnt, contradi-

mediterraneum ad occidentem.

Uaue ad mare neviffmum-) Mare

cent tibi, fubjici nolent.

Eorum cclla calcabis^) Kofque coges

3- Er anféralem partem. ) Quamtri-

tibi ignominiofa fubje&ione parere.

bus fuda, & Siméon terminabant.

Latitudiwem campi Jeriche. ) Wixc

1.DE

campefe; ibus Mozé-) In quibug

ha&enus líraelitarum caflra

cum fua longiffimi campi planitie im

trans Jordanem ftitionem habuerunt.

tribu Benjamin extitit.

Szuper

montem Nebo, im "werticem

Crvitatis palmarum.) Jericho , qu&

fic alibi appellatur Jud. 1. 16. & 3.

Pi«fza.) Nebo monsaltiffimus mon-

Ita di&a a

tium ÁAbarim. Phafga vertex fübli-

& 9. Paral. 28. 15.

*

miffimus montis Nebo.

Eo afcen-

multitudine palmarum.

dit, quia inde late patebat profpe&us

Ufaue Segor.) Juxta Afphaltitemla-

cum, in quem ífe recepit Loth Gce-

promiffz terrz.

nef. I9. 23.

Terram Galaad.) Late capitur terra

Galaad pro tota ea terra , quam Ru-

5. Mortun[que eff. ibi Mayfés. ) Ulti-

benitm, Gadite, Manafüte poflede-

mum hoc caput Deuteronomii, aut

runt trans Jordanem.

faltem mortem Moyfis, aliiab Efdra,

alii, quod verifimilius , a Jofue fcri-

Üfque Dan.) Ufque ad eam urbem,

qu& pofimodum a Danitis poffeffa,

ptam exiftimant.

dica fuit Dan, cum antea Lefez, vel

n zerra Moab. ) In terra , que olím

Laj:s diceretur. Vide fuperiori cap.n.22.

Moabitarum fuerat, fed poftea ab

Q. Et enrverfum Nephbta!i.) Qua fci-

Amorrhzis occupata vetus nomen ad-

huc retinebat.

licet INephtalitis attribuenda erat.

CXA PUT XXXIV.

657

6. Et fepelivit eum in valle Terrze Moab contra Phogor :

& non cognovit homo fepulchrum ejus usque in preefentem

diem.

:

7. Mo

yfes centum & viginti annorum erat,quändo'mortuus

eft , non caligavit oculus ejus, nec dentes illius moti funt.

$. Fleveruntque eum filii Ifrael in campeftribus Moab tri-

ginta diebus: & completi funt dies plan&tus lugentium Moy-

fen.

9. Jofue vero filius Nun repletus eft

Spiritu fapientiae, quia

Et obedierunt ei filii

Moytes pofuit fuper eum manus fuas.

Ifrael, feceruntque ficut praecepit Domi

nus Moyfi.

1o. Et non furrexit ultra propheta in Ifrael ficut Moyfes,

quem noffet Dominus facie ad faciem,

rir. In omnibus fignis, atque portentis, quae mifit per eum,

ut faceret in Terra Egypti Pharaoni, & omnibus fervis ejus,

univerfazeque

terrae illius,

12. Et cun

&am manum robuftám, magnaque mirabilia, quae

*

fecit Moyfes coram univerfo Iírael.

6. E fipelivit eum.) Dominus An-

9. Repletus eff. ) Repletus fuerat;

elorum minillerio.

fa&um enim hoc elt aliquanto ante

Confra Phbogor.) E regione ejus lo-

mortem Movfis.

Pofuit füper eum manus.) Pofuerat.

€&i, in quo Phogor idolum eolebatur.

Et mom eogmovit bomo fapulehbrum. ejus

IO. Sicu: Moyfes.) EHoc eft , fimilis

s[gue. im prafentem diem.) ld propterea

Moyfi, quoad ea, que fequuntur.

fa&tum a Deo, neIfraelite ad idolola-

Ozem no[fet Dominus facie ad faciem.)

triam propenfi, eum pro Deo colerent.

9. Fleverunrque eum , . ) Jutta

Cum quo Deus ita familiariter age-

ldeoque

ret, & colloqueretur.

funebria illi perfolverunt.

triginta diebus, quot dies etiam Aa-

II. Que mifft per eumy, ut f'aceret in

ronis, & Mariz lu&ui impenfos nar-

zerra JEeyti.) Cui Deus conceffit tot

rat Jofephus lib. 4. Antiq. capit. 4-

figna, & prodigia facere, pro-

Alioqui lu&us feptimo die finiebatur,

pter qua facienda miferat

Xxcclef. cap. 22. num. I3:

e£um.

$22 &

2

ex

[/.

M N

sE

N

d

j

Bibl, cim Com. Metnoch. Tom. 1.

Oooo

T

a^

pb

.

-

1

(

NU

vt

m

2*

p

Y

-

m

/

-

r

E

n A

*

;

u

A Y

iA

M

3

d

—.—

d

,,

:

N

;x

7

i

d

"d

X

Á

4

Y

S

F

Y

."

N

Gs

;

6* .

204 o

6d

h

J*

29

-

o

.'«xx

"-— a

M d

M

--

—

* '

EY

/

"

A

N

sb

Sie

h a

P*

xXX

-

.A.'w

.TU

OR

Rs

T -

G

i m

7

C um n.-

/r/

]/

—

J

U—,

f

n

M

3

i

N]

Y

iesioucu r

-

N

v li oetissd

d

i -—

u-

u ^

- -

«... :

N

$*

m

^W

E J

W

e€—

E

1

$

/,

KKX

*

——

F^

a

w&/ "

NY

:

N

—

J

N

//

*

S

M

W

|

"

M

aE

rA

/A

//.

,j

Im€-

J

"n

"1

ï

..

*

j

j

,.

:

M

S

t

|

"

E

«*

"

Le *

P. )

.:' - N

--

J

41

h

L À

Mma,

x

*-

B-

1

N

*

j

SO -t

XCS

MA

-— --

x

EL

g

N

l

CC

N

s T

NS

/

d

d

Bp. n

:

M

"

*

P i

$t

x*

,.

ü

L ag BI

9 a -

//!l

c .

-

Y

N u-

R

z4 g

r

,

Pa

X*

-— —

à

"

T N

-

od

-

M

d

B

r

4

[ 3

d Em

SS

—— N

Em

V

xxï

E

.,Aw/

T2

:

,..

1

w

t

W

m

d- 2

—

)

r

.-.

*

d

U*

//

UR

:

---

:.

A.

|

[

---

)

vüx..

a

a.

;

'l

hÀ

J

N as

E

Ws

——

um

s

x

—

um

35

T

UE

zM

A&

r

E

n

uD anictR m

E

s

Ls

:

Es

A

"

E

i

U

Es

a

aT

"ts

x

d

m

r

--

Á

TEeR

p

GR Un s

:

ts -

R

Rn

um

*

E

i,

us É

iM

ul

WE o

T

ii

ET o u

P

ais

E

d

IOR

ERE

um

ï«æ

3

EC

"w

NUA

"

r

r

N

x

:

E a

v

AW-

-

D

a,

"

u

L g

x

2

Y

x

zi

U

i

degm

E

T

Vr

*

"

z

2

m

Z

:

E

d

LA

us

u

N

i

D.

a

12

zb

-

ATA

"

"

a

pE

z

u

r

LUE

U

EE

D

s

X EE

A

x

P u

7^

*

2

2

v

mET

-

u

r

E

z

zy

u

2

Lt

s

VAODEED

EC

x

i

P

s

w

O

s

DC

EU

223

v aE

H

M d

Bu

FA

-

N

E

E

:

2

Qu

x

x

de.

o

m

2 a

A

z

"

z

*

L

x

A

E

as

i

z

9

P

m

u

s

E

2

*

BY

E

J

*s

ts

T

j

z

m

2

2

e

d

M

U

d

v

d

ts

P

s

z

E

$

j

E

2

E.

zl

,

v

"

EE

z

d

7H

4

$

3

x

PO

n

s

N

u

um

a

.H.,.

IOT

5

H

n

us

b

m

r

w

d

AE

Pb

T

p

&

d

i.

À

P

L

o

(

P

E

o

N

u

Ed

T

s

d

M.

N

at

o

i

o

L

u

p

d

Z*

2

A

2

A

d

r

*

.M«

h

$s

A

.

EL

AR

vt

p

:

4

i

4

:

5

AA

A

C

W

"4

r

p

Jb

w

PO

TAE

L

p

:

ROE

GA

T$*

h

7H

s

v?

-

.

p

at

H

p

u

P u

d

CA

N

£

gf

m

m

L2 o

sf

J AC

L.

"

u

P

ER

E

i

E

A

d.

s

AL

x

o

Q

"i

"h

d

E

A

74

o

A as e

Pa

DT

*

w

H

As

x

a

3

—

a

d

pOm

u

^

v

»

TOE

É

pE

2dec

$

as

A

g

v

x

r

MOu d

i

A

o

x

x

s

"

u

;pnw

p

E.

.

g

Y

ERE

5$

i

E

m

25

M

Ea

P

2»

i

-

14

-

xmmm

L

M

i

E

K UE

m

f2

ia

»

W

sR

d

as

n

AR

3

[

W,

ij

z

*

H

$s

-

$:

35

s

M

o

a

w.

us

$

FE A

"

*l

w

UT

"H

P

23

1

d

x

E

s

72

20

4

d

Es

»"

a

a

us

At

m

E

E

d

MA

x

ós.

At

w.

E

x

FO

*

1

wmwf

z

Tv

)6;

3

Ri

ag

2

A

*5

&

»

s

m

s

74

x

.

A

UE

b

Em

M

»?HWN

u

i

T&

E

g.

cdq

s

P

s

KE

:

-

Yi

s

T.

W.

C

g

g.

D

vt

42

Z

?

:

D

LEc:

i --

o

as

p

UE

s

39v

2

p iv

23

x

*

U

.

Yw-

$

d

DN

-

«

g

Rn

£.

TE

2v

C

A

Z

^

s.

x

d

i

G

25

d

25

x

z

EM

E

x

a

-

Y^.

*

3

VE

u

w

s

*

*

o

n

2

d

$À

d

2

2

*

d

-*

x

v

i

z

Es

C E

2

N

B

»

x

?

m

N

P

ab

s

s

E

d

d

ET

[X

*

56

A s

d

E

u

E

x

A

la

X

M

N

a

:

m

p

£

A

Ab

E

i

s

E

x

PA

g

z

*

-

x

2

&

AL

E

a

E

E

ov

?

.U.h

0.

£

É

$x

$.

36

ia

&

z

$x

4

Mu

d

9d

p

»

*

Es

J

U

GR

E

g

E

LE

E

T

H

3

g

EY

3

w

2

pE

um

ts

A

*

SuofS.

*

Ó

U

2

$

A d

VEU

A

d

x

m

DT

D

i

x

A

Yus

AE

k».

Y

UE

"

x

E

s

x

-

E

n

w

gy

ho

ss

$-

v d

n

us

a

GE

i

i

A

"

s

xmw

D

M.

$des

o

d

»

v

z

M

*

k

ipro m

*

L

d

dari

Ua

s

A

P

3 f

1

?

g

i

v

m

*

W

C g

p

$

5

As

A

N

d

E.

d

*

s

£

P

9.

Ts

EU

A

D

t

p Veer

-

33

s

P

PA

E

äa

»

*

^s

:

M

as

*

06

MA

s

$

g.

A

*

4

od

2

s.

d

s

s

C

UM

p

3e

L

E

À

t

o

H

E

a.

*

x

"

5

*

a

E

-

t

»-

Y

ls

23

z

u

"E

z

9s

w"

E

-

E

d

E.

E

g

*s

u

N

as

-

M

AE

E

E

1

t

*s

M

3

p

93

23

ia

M d

PC

€

»

W

m

i

"

E

*

^s

:

*

UE

d

*

u

a or

J

5

d

r

».

Rs

m

h

*

yu

H

»

Pa

d

s

m

$

25

QR

$

a

d

us

x

J

As

x

j s

.

d

;

jWs

"

d

d

3

»

-

p

»

E

ia

"r i

d

x 4

r

M AME d hi

"^

A

MP

M

Vs

Ls

m

u

£

B

p

-

TA

;

;

R P JOANNIS STEPHANI

ä

ä

E

MENOCHI

.......

E SOCIETATE JESV

COMMENTARII

TOTIVS

SACRAE

S CRIPTVRAE

WWW.yxymaster.com

;

ä

T